cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sheek Bakrii Saphaalloo
Hojii Isaa
Sheek Bakriin barreeffama baayyee amantiirratti fi amantiin-ala kan barreesse yoo ta'u, kana keessaa muraasa qofatu meeshaalee maxxansaan qophaa'ee; barreffamni baayyeen harkaan kan barreeffame ture. Barreeffamoonni kun barattoota isaa adda addaa biratti faffaca'anii turan. Hayiwaardi fi Hasan barreeffama inni barreessee kessaa saddeet kan inni Afaan Arabaan barreesse tarreessu, barreeffamoonni kun Moqaadishootti argamuu akka danda'anis heeraniiru: Dirdsa fi al-mantiqa 1-Harariyya jughrafiyyan wa bashariyyan, barreeffama qorannaa hawaasaa (geography) fi dimoograafii naannoo Harari fi kan fuula 200 qabu; barreeffama seenaa lama Janaza shamarikh min hadayiz al-tawarikh kan fuula 95 qabu, and Kitab irsal al-sawarikh ila sama' al-tawarikh, kitaaba seenaa Oromoo kan fuula 56 qabu; barreeffama amantii sadi'i Al-mawahib al-madadiyyah fi l-'awf al-'adadiyya, Muqaddamat taysir al-zari'a (fuula 48 qaba), fi Taysir al-zari'a ila fuquhiyy fi ahkam al-shari'a; fi seenaa barsiiftota isaa (biography) lama kan armaan olitti ibsame.
Dippilomaasi
[Category:Dippilomaasi]
Sheek Bakrii Saphaalloo
Hojii Isaa
Mahaammad Hasan yeroo kitaaba The Oromo of Ethiopia, a History: 1570-1860 barreessu barreeffama Sheek Bakrii Kitab irsal al-sawarikh ila sama' al-tawarikh itti baayyee fayyadame. Barreeffama Sheek Bakrii kanas akkas jedhee ibse "seenaa Oromoo jalqabaa hanga ammaa irratti ibsa guddaa qaba. Seenaa Oromoo kan jalqabaarratti hanqina haa qabaatu malee sirna gadaarratti odeeffannoo gaarii qaba". Mahaammad wa'ee sirna Gadaa yeroo barreessu barreeffama Sheek Bakrii kanarratti hunda'e.
Seelii (Lubbiyyoo)
Lubbuu-qabeeyyii wirmaat-dhugee(iyuukaariyootii) fi wirmaat-sobee(pirookaariyootii)
lubbu-qabeeyyii caasaa lubbiyyoo isaanii irratti hundaa’uun bakka lamatti qoodamu. Isaanis wirmaat-sobee fi wirmaat-dhugee jedhamu.
Afaan baayisoo
Afaan Baayisoo afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Sinanaa fi Dinsho
Gandoota Aanaa Sinaanaa' keessatti argaman keessaa gandi Saanbituu ishee tokkoodha. Gandi Saanbituu akkuma maaqaan ishii ibsu jalqaba 'San-bituu' jecha jedhu irraa moggaafamte. Isheenis Budunoota torba(7) of keessaa qabdi yoo taatu isaan keessa Budunni Daarimuu buduna bal'aa fi akka gandaatti bakka guddaa kan qabudha.
Zuupilaankitoonii(Nefkololoka)
Zooplankton ramaddii garee orgaanizimoota guddina adda addaa qaban kan hammatu yoo ta’u, isaanis pirootozowaa xixiqqoo fi bineensota gurguddoo dabalatee. Zoopilaankitoon yeroo baay’ee bishaan gubbaa keessatti argamu, maddii nyaataa isaanii faayitoopilaankitoon fi bineensota biroo dha.
Laga Awaash
Ibsa
Galtuun laga Awaash kan birooo (tarreedhan gara gadiitii gara ka'umsa Awaashitti): Loogiyaa, Miillee, Borkannaa, Qabbannaa fi Laga Duukami. Magaalonni naannoo laga kanaa jiran Matahaaraa, Awaash, Gawwaanee fi Asaayittaadha.
Qunnii
Aanaa Qunnii aanaa odaa bultum ta ee jiraa.
Gaalee
Gaaleen kun gaalee mataan gaalee sanaa maqibsa ta'eedha.
Seelii (Lubbiyyoo)
Lubbuu-qabeeyyii wirmaat-dhugee(iyuukaariyootii) fi wirmaat-sobee(pirookaariyootii)
I. Lubbu qabeeyyii Wirmaat-sobee (pirookaariyootii): lubbu-qabeeyyii niwukilasii(wirmaata)fi orgaaneloonni isaanii membireeniin(haguugee lubbiyyoo) kan hingolgamnedha. Fakkeenyaaf, baakteeriyaafi saaphaphuu cuqul-magariisadha
Areeroo Boosaroo
Raaga
Barri dhufe bara tufa.
Haacaaluu Hundeessaa
Ijoolummaa Isaa
Haacaalun Looreeti Tsaggaayee Gabramadin wajjin firooma qaba.
Arraba
Arrabni qaama miraa afaan kessatti argamuudha; innis maashalee garagaraa irraa ijaaramee. kutaa gubbaa arraba seeloota ykn lubbiyyoo dhamdhaama of kessaa waan qabaniif dhamdhauuf gargaara. Lammafaa irratti arabni dubbachuuf ni fayada. arrabni qaama mirreffanna cimaa qabu yoo ta'u hancuuftiin haguugameera.
Gaalee
Fkn: Caalaan akkuma abbaa cimaadha.
'akkuma abbaa cimaa' kan jedhu gaalee maqibsiiti.
As keessatti 'cimaa' kan jedhu maqibsa. Akkuma abbaa kan jedhu sun immoo cimina caalaa maal akka fakkaatu ibsuuf kan galeedha.
Walqunnamtii saalaa
Walqunnamtiin Saalaa (ykn gababsame walqunnamtii) qaama saalaa dhiiraa gara qaama saalaa shamaraatti dhiibuu fi naquu dha. Gochoota keessa naquu hin qabne kan akka hidhii, harmaa fi qaama bakkeewwan biroo dhungachuu fi harka irra oofunii kanneen biroos amaloota walqannamti akka tahanitti ilaallamu. Namni walqunnamtii saalaa fayyadamuun ijoollee uummata. Irra caalaatti garuu of gammachiisuufii walqannamtiin kan raawwatamu.
Seelii (Lubbiyyoo)
Lubbuu-qabeeyyii wirmaat-dhugee(iyuukaariyootii) fi wirmaat-sobee(pirookaariyootii)
II. Lubbu qabeeyyii Wirmaat-dhugee( iyuukaariyootii): lubbu-qabeeyyii niwukilasii(wirmaata)fi caamerqaa isaanii membireeniin(sabaga lubbiyyoo) kan golgamnedha. Fakkeenyaaf, biqiltoota, bineeldota, fangasootaafi pirootozowaadha
Hangaarii
Hangaarii biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Haacaaluu Hundeessaa
Hidhamuusaa
Haacaalun sababa siyaasatiin qabamee waggaa shaniif mana hidhaa Ambootti hidhamee ture. Yeroo gara Finfinnee gallees torban tokkof mana hiidhaa Ma'akkalawiitti hidhame ture.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Gaafasii;
Mootummaa
Mootummaan sirna biyyi tokko ykn hawaasni tokko ittiin bulfamudha.
Sheek Bakrii Saphaalloo
Yaaddannoo Isaa
Akkuma olitti ibsametti Sheek Bakriin walaleessaa Oromoo beekkamaa dha. Akka Hayiwaardi fi Hasan jedhanitti, "Sheek Bakriin sammuu Oromootaa kana dadammaqsee fi karaa walaloo isaa kan inni Afan isaanitiin barreessen akkasumas ummanni akka qalbiitti qabatee yaadatuuf gaggabaabaa kan tureen jaalaala Oromoo argate.
Adda Bilisummaa Oromoo
Hundeeffamuu
Yaalin jalqaba gara Itoophiyaatti seenu Jaarraa Abbaa Gadaatin durfamee godhame garuu karaa kaaba Somaaliyaa yeroo Itoophiyaa seenuf yaalii godhan humnoonni nageenyaa Somaaliyaa isaan hordofuudhan miseensota isaani kana hidhan. Yaalin inni lammaffaa milkaa'ee finciltoonni kun Itoophiyaa seenun Tulluu Carcarirratti buufata hundeessanii qubatan. Yeroo kana, dhaabichi maqaa Itoophiyaa jedhuun odoo hin taane maqaa Oromoo jedhuun socho'uuf murteesse.
Haacaaluu Hundeessaa
Hidhamuusaa
Waggaa shan guutuu yeroo Haacaalun mana hidhaa turetti, jaalalleensaa deddeebitee isa gaafachaa turte. Kanaafis, gaafa mana hidhaatii ba'ee albamii baasu sirba "olmaan kee baayyatee, kan ati naaf gootee" jedhu isheef jecha sirbe. Jaalalleensaa kun Faantuu Damisoo jedhamti; maatin Haacaaluu baayyee kan ishii jaalatan yoo ta'u abbaan Haacaaaluu maqaa baaseefi Beektuu jedhee waama ture.
Jecha
Jechi qindeeffama dhamsagootaa, birsagootaa fi dhamjechootaa kan unkaalee hiikaa tokkoo fi isaa ol qabaniin dhiyaatuu fi of danda'ee dhaabbatu.
Walqunnamtii saalaa
Walqunnamtiin saalaa saalqunnamti jedhamuunis ni beekkama. Safuuf jecha waliin rafuu ykn ciisu jechuun itt fayyadamu. Namni akka si waliin ciisu dirqisiisun gudeedu jedhama. Gudeeduu fi walqunnamti saalaa bifaa fudhatama hin qabneen nama irratti raawwachuun yaakka gurgudda keessatti lakkaawama.
Ramadan
Ramadaanni (Arabic: رَمَضَان‎, romanized: Ramaḍān  [ra.ma.dˤaːn]) ji'a saglaffaa dhahaa Hijri ykn kalandari islaamaa tahe kan akkuma addunyaatti soomni itti qabamuu fi ji'a hawaasummaa fi Raabbiif bitamuun baayyinaan muslimootni kabajaniidha. Ji'a kana keessa Qur'aanni Muhammad irratti kan buufame. Ji'a ramadaana soomuum Utubaa Islaamaa shanan keessa tokko yoo tahu erga jiini mullatee kaase hanga jiini dhabamuu irratti hundaa'uun guyyaa 29 hanga 30 soomama.
Laga Awaash
Seenaa
Ilmoon namaa sulula Awaash keessa dhufaatii sanyii namaarraa kaasee jiraacha ture. Giddu-galeessi Awaash bakaa itti lafeen hoominiidii nama-duraa (pre-human hominid) baayyen itti argamedha.
Adda Bilisummaa Oromoo
Ummamuu ABO
Waraanni Bilisummaa Oromoo kan Tulluu Carcarirra jiru hooggansa Hasan Ibraahim kan irra caala maqaa Elemoo Qilxuu jedhamuun beekkamu jala gale Bara 1974, WBO sochiisaa gaarrenirratti baballise, kunis bulchitoota naanichaa biratti sodaa guddaa uume keessatuu erga abbaa lafaa hamaa Mulaatuu Taganyi erga ajjeesanii booda. Mootummaan Waraanaa Itoophiyaa jeneraal Geetaachoo Shibashii akka finciltoota kan dhabamsiisuf erge. Fulbaana 6, 1974, Waraanni Bilisummaa Oromoo kan jalqabaa dhukaasa moortaaritiin Waraana Xirroo irratti moo'ame; Ahimad Taqii fi Elemoo Qilxuu yoo du'an loltoota WBO sadi'i qofatu lubbuun hafe.
Oromoo Tuulamaa
Gosoota Tuulamaa
Tuulamni ilmaan sadii qaba:
Afaan alaabaa
Afaan Alaabaa afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Arraba
Ujummoolee dhiigaa fi dhuma narvii hedduu of keessaa qaba. Isaan kun kallattii barbaadamuun akka socho’u isa gargaaru.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Barri naafa namni naafa
Adda Bilisummaa Oromoo
Ummamuu ABO
Fincila Oromoo itti fufuu akka hin dandeenye gochuuf, Dargiin ummata magaloota naannoo WBOn itti socho'aa ture sana keessa jiraatan hidhuu fi ajjeesuu jalqabe, keessattuu magaalota Galamsoo, Baddeessaa, Machaaraa, Bookee fi Balballeetti keessatti. Waraanni riphee lolaa gabaabaa kana booda, ABOn addaan faffaca'e, hooggantoonisaa muraasni gara Edenitti deebi'uun dhaabicha deebisanii karaa qabachiisuuf yaalan garuu hin milkoofne.
Laga Awaash
Seenaa
Sululli Awaash yaa'aa gadii naannoo 9° Ka kaasee bara dheeradhaaf iddoo jireenyaa ummata Affaari. Sululli kun mootummoota Dawwaaroo, Fatagar, Ifaat, fi Shawaatti akka qaama bulchiinsa isaanitti dabalamee ture. Shawaadhan ala, mootummoonni kun erga Oromoon jaarraa 16ffaa keessa dhufee booda nibadani.
Oonchooseersii'aasiisii
Talaallindhuukuubichaa hin argamnee. Itiisnii isaa tisiisaan hidammuu irraa off eeguuniidha. Kuunis kan goodhamuu danda'uu wantoota iilbiisoota dhiibanii faydammuu fi uffatasirriti uffachuudhaani. Caraaqiin birraa baay'iina titisootaa farra ilbisootaa afuufuun hir'iisuu faa ta'uu danda'a. Carraaqiin dhibee kana baleesuu,garee namootaa naanoolee aduunyaa heduu wagaatii yeroo lama wal'aanuunidha. Wal'aansii namoota faalaman qoorichaanii dha iinveermeektiiniiyeroo ji'a 6 fi 12 gidduu jirru. Wal'aansiichii laarvaa ajeesa garuu ramoo gaheesa hin ajeesuu. Wal'aasiichiidooksiisaaykliinii, kan nama ajeesuu eendoosiiymbiiontii/kan walqabateebaakteeriyooleee Woolbaachaayii kan ramoolee dadhabbsuufi namoota tokko tokknon kan gorfamuudha. Dhitoo googaa jalaa baqaqsanii bassunis ni danda'aama.
Laga Awaash
Seenaa
Namni Yuurooppi kan jalqaba laga Awaash hordofee bakka inni itti namu haroowwan Awussaa argate Wilfred Thesiger yoo ta'u kunis bar 1933/1934. Thesiger magaalaa Awaashii ka'e, yaa'a lagaas hordofee deemun Haroo Abbee erga argatee booda hanga Taajuraatti ittuma fufee deeme. Abuuraan L.M. Nesbitt jedhamu ya'aa laga Awaash gartokkesaa hordofee bara 1928tti kan ilaalee yoo ta'elle, Asaayittaa yeroo ga'u laga kanarraa goree gara kaabatti karaa Sulula Affaarin gara Galaana Diimaa qaxxaamure. Bara 1960tti, Hidhni Qooqaa iddoo Finfinneerraa 75 km fagaatee argamutti Laga Awaashirratti hojjatamee xumurame. Haroon kunis naannoo sanaaf madda anniisaa elektirikii guddaa ta'ee. Haroon hidha kanaan uummame Haroon Galiilaa (Kuusaa Qooqas ni jedhama) ballina naannoo isquweer km 180 ta'u qaba. Yeroo ammaa kana, hidhni fi haroon kun sababa cirrachaatin balaarra jira.
Oromoo Tuulamaa
Gosoota Tuulamaa
@ Galaan: Jahan Galaan Liiban, Jidda, Aabbu, Ada'a, Gaaddullaa, Wara Jaarsoo/Ilma Jaarsaa @ Obo: Torban Oboo Gumbichu, Gullallee, Oborii, Yaayyaa, Eekkaa, Digalu, Gamu @ Sooddo: Saden Sooddoo Oditu, Abaadhoo, Tum'e
Haacaaluu Hundeessaa
Sirbootasaa
Haacaalun sirba kan eegale ijoollummaatti yoo ta'u kunis yeroo loon tiksaa oolu ture. Ijoollummaatti sirba ijoollen sirbitu sirbaa guddate. Erga guddateeyis wallee cimsee itti fufe.
Walqunnamtii saalaa
Ulfa ittisuu
Jaarra 20ffa keessa, otuma saalqunnamtii gadhoni maloota ulfa ittisan baayyetu argame. Isaan keessa muraasni kondoomi, dawaa, luups fi lilmoo fayyadamuun kan raawwatamuudha.
Adda Bilisummaa Oromoo
Ummamuu ABO
Jeneraal Taaddasaa Birruu, kan mana hidhaatii ba'ee, qabsoo waraanaa Shawaa keessatti Hayiluu Raggaasaa wajjin itti fufe. Boodarra garuu lamaanuu qabamanii bara 1976 ajjeefaman, garuu WBO inni hundeesse waraana ittuma fufe, namoonni itti makamanis ajjeechaa Taaddasaa booda ni dabale.
Liitoosferii
Litosfeera ( Afaan Giriikii durii  λίθος  (lithos) jechuun dhagaa fi λίθος (sphaira)'Baqqaana/bakka') Jecha kanas yoroo oromeessinu Baqqana lafaa wal irroo qaama lafaati. Kana hubachuuf mee buuphaa yookiin killee hin shamin kan affeelame tokko fudhachuun quncisuun keessa ishii muruunmaal akka fakkaatu ilaali. Garri duuba isaa jabaataa, inni itti aanu ammoo haphi adii waraqata fakkaatuuennaa ta’u, garri keessaa halluu boora yookiin keelloo fakkaatu agarta. Haala kanas waa’ee baqqaanotalafaa ilaalchisuun baratteen wal bira qabuun hubachuuf yaali. Kutaaleen buuphaa wal irroo ta’uun nimuldhatu. Wal iirroon kunniin baqqaana jedhamu. Walumaagalatti lafti baqqaanota sadii qabdi. Isaanis,irra lafaa, keessa lafaa fi handhuura lafaa jedhamuun beekamu.
Maaykoopilaankitoonii
Maaykoplaankitoonii ykn marqoololokoo miseensota burkuteesitoota pilaankitoonii sirnakoo galaanaa fi bishaan qulqulluu ti. Isaanis fangasii fi damma filaamentoos bilisaan jiraatan kanneen paartiikilii pilaankitoonikii ykn faayitoopilaankitoonii wajjin walqabatan irraa ijaaramaniiru. Baakteeriyaapilaankitoonii wajjin walfakkaatuun fangasiin bishaanii kun albuuda heterotrophic fi marsaa soorataa keessatti gahee guddaa qabu. Maaykoplaankitoon hanga mm 20 daayameetira fi dheerinni mm 50 ol ta’uu danda’a.
Haacaaluu Hundeessaa
Sirbootasaa
Haacalun albamiisaa kan jalqabaa bara 2009 baase. Haacaalun albama kana kutaa 12 odoo baratuu baase. Albamii kana baasuf, Jiimata gara Finfinnee deemee Wiixata deebi'aa shaakalaa ture. Albama kana hojjatee fixuufis ji'a torba fudhate. Albamiin kun sirba kudha lama of keessa kan qabu yoo ta'u matadureensaa "Sanyii mootii" jedha. Sirboota kudha lammaan kana keessa sagal walaloo kan barreesse Haacaaluu yoo ta'u kan hafan sadan ammoo Simee Tufaatu barreesse.
Oromoo Tuulamaa
Gosoota Tuulamaa
Isaanis: Goona, Guusa, Looyya, Warre, Gindo fi Siiba.
Afaan arbooree
Afaan arbooree afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Oromoo Tuulamaa
Gosoota Tuulamaa
Tuulamni Godinaalee Shawaa afran keessatti kan argamu ta’ee daangaan isaatis dhihaa fi kibbaan Macca, Kaaban Wallo, Bahaan Ituu-Humbanaa fi Kara Kibbaatin Arsii (Sikkoo-Mandhoo) dhan kan daangeffamuudha. Lafa bal’aafi ummata bal’aa kan qabuudha.Teessoon mootummaa biyya kanaatis handhura Tuulamaa,Finfinneedha.
Haacaaluu Hundeessaa
Sirbootasaa
Maatiin Haacaaluu keessattuu abbaansaa akka inni weellisaa ta'u hin barbaadu ture. Abbaansaa, Haacaalun baratee karaa barnootaa iddoo guddaa akka ga'u hawwa ture. Haacaalun barnoota qophaa'inaa baratee fixuyyuu walleerratti waan xiyyeeffateef barnoota olaanaa itti hin fufne. Haatii Haacaaluu garuu sirbootasaa ni jaalatti turte. albama sadaffaa osoo baasaa jiruu kan irraa wareegame goonni kun sirboota qeenxee:- maalan jira, jirra jirra, fi geerarsa illee ni qaba
Areeroo Boosaroo
Raaga
Gadaa sani Gadaan laafa.
Oonchooseersii'aasiisii
Namootnii miiliiyoona 17 fi 25 gidduu jiran dhibbee tirruu jaamaattiin qabamani, kan 0.8 milliyooniiti tilmaamaman ijjisaani jameera. Faalamootni bay'een kan uumaman biyootaa Afriikaa Sahaaraa gaddii, hata'uus mallee dhimmoolin Yamaaniifii naanoolee addan bahaan Ameeriikkaa giddu galafiAmeeriikaa kiibbaa irras gabafaamaniirruu. Bara 1915 kesa, ogeesiichii fayyaa Roolfoo Roobileesiiyeroo raammicha dhuukuuba ijaa wajin walqabsiiseera. Buffatnii fayyaa adunyaa,taree dhuukuuba gamoojii dagamaatamii irrati ramadeera.
Laga Awaash
Seenaa
Baankin Addunyaalessaa Awaash Laga Awaashitti moggaafame.
Gaalee
Kanaafuu: himni asii olii kana keessatti 'akkuma abbaa cimaa' kan jedhu gaalee maqibsaati.
Walqunnamtii saalaa
Akaakuu saalqunnamtii
Akaakuuwwan saalqunnamtii baayyee keessa tokko saalqunnamti afaaniiti.
Gaalee
4. Gaalee Ibsa Xumuraa ykn xumibsi:
Areeroo Boosaroo
Raaga
Gadaan babarritti
Laga Awaash
Bineeldota
Sulullii Awaash Gadii iddoo hardiida Afrikaa itti kunuunsan kan dhumaati. Hardiidni kun Paarkii Biyyoolessaa Yaanguddii-Raasaa keessa guutummaan badaniiru, garuu ollasaa kan ta'e Kunuunsa Hardiidaa Miillee-Sardoo keessa ni jiru. Bineeldonni gurguddon naannoo kana jiraatan kan biraa saalaa (Beisa Oryx), busaawaa garagaraa kana akka  gugguuftuu (gerenuk), hiddii (Dorcas gazelle), kuruphee fi bosonuu, fi hardiida (Grevy's zebra).
Areeroo Boosaroo
Raaga
Dubbiin dadarritti
Oromoo Tuulamaa
Gosoota Tuulamaa
Hiikkaan jecha 'Finfinnee' jedhu kun kan ijaarame jechoota lamarraati. "Finna" fi "Finne" jechoota jedhaman walitti fiduun ijaarame. Finfinnee bakka Hora loon obaasuuf Ilmaan Torban Oboo keessaa Eekkaa fi Gullalleen, akkasumas Ilmaan Jahan Galaan fi Jahan Bachoo dabareen loon Hora Finfinnee obaafachuuf kan ittiin walii dabaree laachuuf fayyadamanirraa moggaafame. Dhugumaan laftichis lafa "Finnaa" ta'uus ittiin barsiisan ture.
Garasuu Dhukii
Garasuu Dhukii goota Oromoo waraana Xaaliyaanii waraanun beekkamu yoo ta'u irra caala naannoo Walisoo fi Jimmatti Xaaliyaanii wajjin waraana geggeessaa ture. Boodarras bulchaa konyaa 'Caboo fi Guraagee' ta'ee hojjateera.
Matima
Matimni, hima tokko keessatti, kan gocha tokko raawwate yookaan kan wa'een isaa dubbatamudha.
Walqunnamtii saalaa
Saalqunnamtii afaanii
Saal qunnamtiin afaba, afaanii fi kokkee fayyadamuun qaama saalaa hiriyyaa ofii gammachiishuudha.
Garasuu Dhukii
Seenaa Duubaa
Garasuu Dhukii abbaa isaa Dhukii Gulummaa fi haadha isaa Warqee Elemoorraa Caamsaa 1905 dhalate. Bakki dhaloota isaa karaa Finfinneeraa gara magaalaa Walisootti geessu cinaatti kan argamu iddoo Maaruu jedhamutti ture. Umuriin isaa barumsaaf akka ga'een, maatiin isaa waldaa amantii Orotodoksii Maaruu Mikaa'el jedhamurraa barsiisaa mindeessuun obbolaa isaa wajjin barumsa mana amantichaa akka hordofu taasisan.
Gaalee
As keessatti ibsi xumuraa mataa gaalee sanaa ta'ee yoo argame.
Garasuu Dhukii
Seenaa Duubaa
Tapha Garasuun jaalatu keessaa inni guddaan fardaan gulufuu ture. Akkuma ijoollee abbaa lafaa naannoo Maaruu, fardaan gulufuu, gaachana qolachuu, eeboo darbachuu fi adamoo shaakalaa ture. Abbaa isa duukaa waltajjii addaa addaarratti argamuun akkaataa dubbii barachaa hojiirra oolchuun hunda durse. Ija jabinaa fi ciminaa isaa kanarraa kan ka'e, bifa farda inni yeroo hundaa gulufsiisuu jaalatuun umurii waggaa kudhanitti maqaan masoo 'Abbaa Booraa' jedhu kennameef. Yeroo dirree waraanaa ture farda adii yaabbatullee, maqaadhuma kanaan hamma lubbuun isaa darbuutti waammamaa ture.
Yeroo tokko mootii Hayilasillaasee fi haatii warraa isaa bishaan hoo'aa lafa keessaa burqu kan Walisoo daawwachuuf yeroo deemanitti, Garasuun farda isaatiin fuuldura gulufuun karaa agarsiisaa ture. Sana malees, fuulduratti ba'uun waa'ee naannichaa haasawa namaa hawwatuu fi ogummaan guutame uummataa fi mootichaf taasise. Martuu itti gammadee, 'Ijarraa hafi; guddadhu' jedheen. Ogummaa fi ciminni akkasumas, ija jabinni isaa qalbii mootii fi giiftii seenee ija gaarin akka isa ilaalan taasise. Odeeffannoo Gabramaaram Gaarii irraa argamee fi waan guyyicha hubatanirraa ka'uun guyyuma sana Finfinneetti waamsisuun Ministeera Ittisaa keessatti ajaja mootitiin akka mindeeffamu ta'e. Loltummaanis waggoota torbaaf erga tajaajile booda jabinaa fi amanamummaa isaatiin filatamee itti dhiyeenyaan mooticha akka tajaajilu taasifame. Waggoota muraasaaf mootii erga tajaajilee booda, eeyyama mootiitiin loltoota ilma isaa Asfaawasanitti makame.
Garasuun loltoota Asfaawasan waliin gara Walloo deemuun achirraas Ambaalaagee kan jiran loltoota Raas Kaasaatti dabalamuun Xaaliyaaniitti duulan. Lola Tambeenitti geggeeffamee fi kan Maayicawurratti geggeeffame keessatti loltuu diinaa madfii fi matarayasii, qilleensarraan ammoo, Xiyyaaraan gaasii summii facaasuun lolu jala dhaabachuu waan dadhabaniif kaan dhumanii kaan booji'amanii, kaan ammoo baqatanii lubbiin harkaa ba'anii gara Wallootti deebi'uun karaa Warra Iluu magaalaa Finfinnee galan. Haala kana keessatti cimina geggeessummaa isaarraan kan ka'e loltoonni Garasuu dursaa turan.
Gaalee
Fkn: Caalaan har'a dhufe.
Aljeeriyaa
Aljeeriyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Ni barraa'alle
Garasuu Dhukii
Seenaa Duubaa
Geggeessitoonni Xaaliyaanii fi baandaan sodaatanii yeroo hedduu araaraaf jaarsa itti ergaa turan. Garasuun gargaarsa uummataa fi onnee waan qabuuf shiraa fi kiyyoo isaanitiin qabamuu hin dandeenye. Roorrisaan biyya abbaa qabu gabroomfate fi baandaan biyyaa isaa saamsisuun alagaa jala kaatu ramaca caalaa isa guba ture. Keesumaa uummanni Itoophiyaa Xaaliyaanotaan Finfinneerratti ajjeefame ijasaa duraa baduu dide. Guyyaa tokkollee osoo miila isaarra rasaasan rukutamee loltoonni harkaa dhumanii kanneen hafan ammoo isa gatanii deemanitti akkas jechuun yaadannoo isaa barreesse. "Ani Garasuudha; hojii koos xumureera; du'us giroo koo miti; kan na yaaddessu garuu Finfinneen bakki uummanni koo irratti dhume bilisa baatee osoo hin argin du'uu kooti" jedhe.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Ni arraa'alle
Garasuu Dhukii
Seenaa Duubaa
Haa ta'u malee, yeroo marfame sanatti diina jalaa ba'uun madaan isaa fayyee loltoota abdii kutatanii faca'an walitti qabuun lola itti fufe. Dhumni hojii gootummaa Garasuus lola Jimmarratti Xaaliyaanii wajjin geggeeffame. Garasuun loltoota diina kan Jimmarra buufatan marsuun yaaddesse. Loltoota Garasuun hoogganuun marfamuu cinaatti oduuun biyyatti deebi'uu mootii Hayilasillaasee fi gargaarsi Ingilaandi waan dhaga'ameef, odoo dhiigni hin dhangala'in loltoonni Xaaliyaanii warri naannicha akka harka kennan taasise. Kumaalaa Garasuunis, Hayilasillaasee fi uummata Itoophiyaa biratti gootummaa fi tooftaa lola isaanitiin hundaa olitti dinqisiifame. Kanarraan kan ka'e, waamicha mootirraa taasifameen loltuu isaa Shawaa Lixaa kan qabsoo finiinsaa turee fi Jimmaan kan bilisa baase mara dhiisee Finfinnee deeme. Marti namaa ajajaa waraanaa biyyattii ta'a jedhee eegaa ture; innis akkanatti of beeka ture; hojiin isaas kanaa gadi miti. Mootiin garuu biyya Oromoo fudhachuun olaantummaa na dhabsiisa jechuun waan shakkeef, bulchaa konyaa Caboo fi Guraagee taasisuun muude.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Ni dharraa'alle.
Garasuu Dhukii
Seenaa Duubaa
Mootummaa erga tajaajilaa turee booda soorama ba'e. Sana malees, Garasuun hin dhukkubsate. Dhukkuba isaa kana ogeeyyiin biyya keessaa waan dadhabaniif, qabeenyaan isaa hundi gurguramee ilmi isaa Kumalaa Tafarraa Garasuu biyya Ingilaanditti geesse akka yaalchisu ta'e. Achittis fayyuu akka hin dandeenye waan hubataniif, gara biyyaatti deebi'e. Dhukkubni isa qabes kaanserii ture. Dhibeen kun daran itti cimee waxabajjii, 1966 lubbuun isaa dabarte. Ulfinan jiraatti dhabe du'aatti hin barbaadu jechuun wayita lubbuun jiru bakka gootonni Itoophiyaa hundi itti awwaalaman Bataskaana Sillaasee odoo hin taane, kan ofii isaa ijaarsise Bataskaana Cafoo Mikaa'elitti akka awwalan waan firoota isaa kakachiiseef, sirni awwaala isa achuma Maaruutti raawwatame.
Keessa lafaa (Xindachee)
saladin Abdurahaman Baqqaanni kun baqqaana irra lafaatti aanuun gara keessatti argame.Yabbinni baqqaana kanaa gara Kiiloomeetira 2900 ta’a jedhamee tilmaamama. Kattalleen keessabaqqaana kanaatti argaman albuuddan ulfaatina qaban kanneen akka maagneeziyemiii rraaijaarame. Jabeenyi kattaalee kanniinii akkuma gara qaama keessa lafaatti gad fagaataa deemuunlallaafaa ta’uu fi suuta suutaan gara bifa dhangala’ootti jijjiirama. Kattalleen kunniin baquun garawaan dhangalootti akka jijjiiraman kan taasise oo’a cimaa keessa baqqaana kanaatti argamuudha.Akkuma gad fageenyi keessa lafaa dabalaa deemuun hammi oo’aa keessa lafaas dabaluun cimaadhufa.
Afaan awii
Afaan Awii afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Gaalee
Hima kana keessatti 'har'a' inni jedhu xumibsa agarsiisa.
Garasuu Dhukii
Kabaja
Yaadannoo gootummaa Garasuu Dhukiitif, manni barumsaa sadarkaa lammaffaa kan Walisotti argamu maqaa isaatin moggaafamuun "Mana Barumsa Sadarkaa Lammaffaa Garasuu Dhukii" jedhama. Sana malees, wallee fi geerarsa keessatti maqaan isaa yeroo hedduu ka'a.
Gaalee
Kanaafuu, 'har'a dhufe' kan jedhu Gaalee xumuraa ta'ee mul'ata jechuudha.
5. Gaalee Durduubee
Hub: durduubee jechuun Maxxantuu maqaa tokko dura ykn booda galuun galumsa jecha tokkoof haala mijeessaniidha.
Gaalee durduubee kan jennu: mataan gaalee sanaa durduubee yoo ta'eedha.
'hatattamaan dhufe' kan jedhu gaalee durduubeeti.
As keessatti 'hatattamaan' kan jedhu kan
hatattama +an addaan baha, 'an' kan jettu kun maxxantuudha. Kanaaf gaalee durduubee gooti.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Mirgisaa mirgi darre
Mirgoo gabbinni darre
Arreedaa miilli darre
Hima
Himni yoo xiqqaate matimaa fi gochima kan qabu, ergaa kan dabarsuu danda'uu fi sirna tuqaatin kan goolabamu.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Nadhoo qayyi darre
Hima
Leexima
Leeximni gaalee 'hima leexaa' jedhurraa dhufe. Himni leexaan gochima tokko qofa of keessaa qaba.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Qaroo arrabni darre.
Laaksembargi
Laaksembargi biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Hima
Leexima
Fakkeenya:
Areeroo Boosaroo
Raaga
Dhaltiin darre
Hima
Leexima
Inni mana ijaare.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Dhalchi darre
Hima
Leexima
Obbo Gadaan bara darbe oomisha gaarii argate.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Uuumamni darre
Ummanni darre.
Barri darre namni darre
Maqaa malee nama hin garre
Nama keessaa nama dhabe.
Horanii horii dachaa
Qotanii callaa galchaa
Quufanii garaa hin ga'an
Horanii dharraa hin ba'an
Saani eega'aadha
Namni beela'aadha
Odoo qabu ofoollata
Odoo nyaatu hamoommata
Barri raatu namni raatu
Nam bar sunii nama hin taatu.
Hin dubbatuu hin bubbisa
Hin haasahuu hin dhukkisa
Burreessaa buufaa ta'a
Burree qeerransa ta'a
Wolfakkaatee wolii hin galu
Wol barbaadee wol hin falu.
Namni hin jiru bakka namaa
Namni jiru akka lama
Abdiin namaa bifa bifa
Amma dhaama amma ifa.
Bara suni bara darree
Maqaa malee nama hin garre.
Bara namaafi barri dabe
Yaanni namaa akka akka
Qalbiin namaa bakka bakka
Oduu callaa ol guddisa
Oduu callaan wolbuqqisa.
Nyaapha ta'ee wolgata
Woliin nyaatee wolhata
Wolhin cimsu wolii hin dhossu
Wol hin tiksu wolii hin obsu
Horii firaa firri hata
Bara ilmi abbaa dhagaan dhahu
Ilmi abbaa hin dhagahu
Haadhaafi abbaa diida bulcha
Madda seenaa tokkoffaa
Maqaan Koo Abbittii Haajikadiir Haajihirphoo Jedhama.Iddoon Jireenya Kiyyaa Immoo Godina Arsii Lixaa Aanaa Siraaroo Ganda Billaancha Lamaan Naannawa Magaalaa Alamxeenaa Keessa Jiraadha.Seenaa Jireenya Kiyyaa Ibsachuu Barbaada. Ani Ijoollumma Ykn Daa'ima Umurii 6 Irraa Kaasee Barumsa Barachaa Ture As Keessatti Immoo Kutaa1-6m/b/b/lamaatti Baradhe Kutaa7-8magaalaa Alamxeenaa Kutaa9-10magaalaa roophii keessatti baradhe yommuu kana hunda baradhu gufuun barnootaa nabiratti waan hin argamneef nama baay'ee cimaa turee yeroo san garuu kutaa 7ffaa yommuu baradhu badhaatuu hirphootiin qabamee baay'ee dararamaa tureera.akkasumammoo yeroo kutaa10ffaa Baradhu Jaalalli Haalaan Natti Cimee Ture.Tan An Irraa Qabame Ifanaa Girmaa Tiiraagoo Jedhamti Baay'ee Na Miitee Turte Jaalalli Keenyas Hin Milkoofne,gargar Baane Jechuudha.Akka Ishii Jaaladhu Enyuunu Hin Jaaladhu Ture. Amma Garuu Obsee Barumsa Barachaa Jira.Badhatuun Sun Immoo Sobdee Najaalattee An Isii Hawwee Miti.Amma Yoo Rabbi Jedhe An Jaalalaaf Iddoo Kennu Hin Fedhu.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Haadhaa-abbaaf diina tolcha
Hin sodaatu safuu hin eegu.
Jedhuu malee jecha hin filu
Jedhee jechaan wol hin hilu
Midhaan caalaa dubbii nyaata
Dubbii dharaa dugdaan baata.
Iyya wolii wolii hin bahu
Wolii hin galu wolii hin nahu
Sokorruu
Aanan Sokorruu aanaalee Godina Jimmaa keessaa daandii gara Finfinnee geessurratti uummata kibbaa daangissitee argamti. Gandoota 39 fi bulchiinsa magaalaa 3 qabdi. Omisha midhaanii, kuduraaleef muduraalee, oomisha barbareefi dammaanis beekamtuudha. Gandoonni akka Liiban, Caalaa, Booree barbareen beekamoodha. Kuduraaleef muduraaleen gandoonni akka Barroo Ceekaa fi kanneen biroo hedduudha.
Bara 2015
By Tr. Muluneh Abera
Watana dukkanaa
Watanni dukkanaa'aan bifa maatirii yaadame yoo ta'u, maatirii ykn watani Walaabuu keessa jiru keessaa tilmaamaan %85 akka ta'u yaadameera. Watanni dukkanaa'aan dirree elektiromaagneetikii wajjin kan wal-nyaatu waan hin mul'anneef "dukkanaa'aa" jedhama, kana jechuun raadiyaashiniin elektiromaagneetikii hin xuuxu, hin calaqqisiisu, ykn hin baasu waan ta'eef, kanaaf, adda baasuun rakkisaadha. Tajaajila astrophysical adda addaa – bu’aa harkisaa dabalatee kanneen ti’ooriiwwan harkisa lafaa yeroo ammaa fudhatama qabaniin ibsamuu hin dandeenye yoo maatiriin ilaalamuu danda’u caalaa baay’ee jiraate malee – argama wanti dukkanaa’aa agarsiisu. Sababa kanaaf, ogeeyyiin baay’een isaanii, wanti dukkanaa’aan uumama cufa keessatti baay’inaan waan jiruuf caasaa fi jijjiirama isaa irratti dhiibbaa cimaa akka qabu yaadu.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Of hin beeku wol hin beeku
Of hin eegu wol hin eegu
Odoo hin beekin beekaa ta'a
Waan hin beekneen beekaa dha'a.
Hin falfaluu hin farrisa
Waan hin jirre lafa suufa
Waan hin jirre soba buufa.
Hin kijibuu xinniqaadha
Kutima
Kutimni qaama himaa kan yeroo matimni irraa haqame hafu.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Dhaaba hin qabu miliqaadha
Waadaa seenee waadaa nyaata
Miilaan yaada miiraan kaata.
Odoo qabuu badii danuu
Badii adii hin amanu
Hin waakkata hin kakata
Galma dhugaa hin baqata
Dhugaa hin dhugu hin lagata.
Keessa hin beeku keessafi ala
Lafqubeellaa
Lafqubeellaa (Saatarnii; mallattoo: ): lafjoo kun lafjoolee sirnaa biiftuu keenya keessaa isa tokko ta'ee kan ruda xurree Aannannoo kessatti argamuudha.Biifturraa sadarkaa 6ffaa irratti argamtii.Isa duraa lafjoolee akka urjaaduu,Bakkalcha,Lafaa, Lafdiimtuu fi Urjii dhoolbee ykn Jupitaarii jiru. isa booda ammoo lafjoolee Uraanusii fi Neepitoonii jedhamaniituu argama.
Saatarniin maqaa waaqa qonnaa romaanootaa yoo ta'uu Afaan oromoon ammoo Laf-qubeellaa ykn Sigiga  jedhama.
Qabiyyee
Lafjoon kun lafjoolee sirna biiftuu keessatti argamaan kessaa guddinaan sadarkaa lamaffarra jirra. Sirna Biiftuu keessatti lafjoolee gaaza'oo kennen akka Juupitarii(Harraattuu ykn Mukurjii), lafqubeellaa ykn siigiga(saturn),Uraanusii fi neeptooniidha.kessaas isa tokkodha. Jooviyaanii ykn fakkaataa juupitarii jedhamees ni waamama.Irraacaalaa gaasii haayidroojinii fi dhibbantaa xiqqaan immoo wahiyyoo hiliyeemii irraa uummamee.
Qubellaalee
Lafjichi qubeellaawwaan naannawa isaatii argamaniin beekkama. Qubeellaawwan kunnin mudhii sigigaa(saturn) irraa fageenya 6630km hanga 120700kmtti argama.Tokkon tokkon Qubeellaawwan sigigaa balina hanga 20m qabu.irra jireessaan qubeellawwan kunniin bishaanii fi cabbii irraa dalagaman.
Afaan Afaar
Afar afaan Itoophiyaa, Ertiraa fi Jibuutii keessatti dubbatamudha. Saba Affaar dubbattoota afaan kanaa keessaa isa guddaadha. Dubbatoota miliyoona 1.5tti tilmaamaman qaba.
Thach Sanh (seenaa walaloo) .
Thach Sanh (石生) maqaa seenaa walaloo Veetnaam Nom yoo ta'u, bifa heksaagoonaaliin barreeffame, dhuma jaarraa 18ffaa fi jalqaba jaarraa 19ffaa keessa barreessaa maqaan isaa hin ibsamneen dhalatee fi namootaan gosoota hedduudhaan odeeffameedha. Thach Sanh fakkii nama gaarii, farda, amanamaa ta'ee jira, Ly Thong ammoo fakkii nama hamaa, haxxummaa fi araada qabuu aadaa Veetnaam keessatti.
ilaalcha waliigalaa
Walaloo Thach Sanh yoo xiqqaate 3tu jira, hundi isaanii bifa heksaagoonaaliin, garuu sadarkaan aartii walqixa miti. Version kun jechoota baay'ee bal'aa fi bal'inaan naanna'an kan qabu yoo ta'u, caqasoota heksaagoonaalii 1,812 fi walaloo 2 mata duree qaban (tokko afaan Chaayinaatiin, inni kaan ammoo Nom) dabalatee. Maxxansi maxxanfame inni durii ammallee maxxanfamee jiru bara Duy Tan 6ffaa (1912) ture. Qabiyyeen seenaa walaloo Thach Sanh fi sheekkoo maqaa walfakkaatu qabu baayyee wal fakkaata, garuu walaloo sun booda dhalate.
Seenaan Thach Sanh gosa oduu durii falfalaa keessaa tokko yoo ta'u, seenaa baayyee beekamaa Kibba Baha Eeshiyaa keessatti argamu keessatti argama, kunis gosa "Gootni adurree (ykn ogre) ajjeesa bareedina baraara" jedhudha. Laa’os keessatti seenaa akka Xin Xay jedhamutu jira; Sanxenky, Thach Sanh Kaamboodiyaa keessatti saroonni cicciree; Ramayana biyya Hindii keessatti; Intala rifeensa urgooftuu qabdu, Mootonni Taayilaandi lamaan wal lolan...
Areeroo Boosaroo
Raaga
Ni qillisa akka dibbee
Ni bubbisa akka bubbee
Ariifatee murtii labsa
Ni jarjara murtii dabsa.
Kaan abaaraa kaan eebbisa
Kaan dararaa kaan leellisa
Aarii irraa gara hin galu
Jaarii isaa irraa irraa hin galu.
Ni cawata hulaa cufee
Ni gajafa of hargufee
Hin qanyisa hin roqomsa
Hin nyakkisa hin hobobsa
Garuu yaadee yaada hin bahu
Waan barbaade bira hin gahu.
Barri suni barri boruu
Bara sani namni hin horu.
Gurri namaa gaafas duuda
Waaqa dhiisee nama muuda.
Bara saniin barri bahee
Irbuu galee irbuu diiga
Cubbuu hin didu cubbuuf fiiga.
Miilli lafatti hin dhaabatu
Eessa dhaqaa hin gaafatu
Hin adeema hin galda'a
Uleen haqaa harkaa baati
Dhara yaaduun umrii fixa
Bara sani bara darree
Nama keessaa nama dhabe. "
Jedhe Areeeroo Boosaroo
Rogeessi ,Wogeessi, Ogeessi Booranaa
Barri inni jedhe boruumoo barana ?
Akka inni jedhe hin jirruu jarana ?
Jooyi Baayiden
➲ Ijoollummaa isaatti seeraan dubbachuu waan hin dandeenyeef namoota biratti fudhatama dhabe.
➲ Guyyaa lammaffaa Nelia (haadha manaa isaa duraa) waliin restaurant tokkotti wal qacaree gatii nyaataaf waan kanfalu dhabee, Nelian teessoo jalaan $20 itti laattetti.
➲ Raayyaa waraanaa keessatti qacaramuuf jedhee dhukkubni ‘Asthma’ isa rakkisee utuu hin qacaramin hafe.
➲ Bara 1988 Biden yaalii baqaqsanii yaaluu ujummoo dhiigaa kan sammuu (surgery for a brain aneurysm) taasise. Ji’a sadii booddees irra deebi’ee surgery ta'e.
➲ Haadha manaa fi mucaa isaa balaa konkolaataan dhabe. Kana hordofee rakkoo sammuu godhachuudhaan hanga ajjeechaaf of saaxiluutti deemee ture.
➲ Joe Biden Pirezidaantii (president-elect) United States 46ffaa ta'uuf filatameera. Namoota wantoota baay’ee rakkisoo ta'een wal qabanii jiraniif dhaamsi isaa kanadha. Yaadadhaa “Yeroon baay’ee cimee nama rakkisu hanga dhumaatti hin jiraatu, namni cimaan garuu ni jiraata.” Seenaan isaa baay'eedha yeroo biraa baldhinaan isiniif dhiyeessuu yaala.
➦ Gαℓαтσσмαα!!!ΥєRσσ GααRii
Addooyyee
Addooyyeen, aadaa Oromoo keessatti, sirna ittiin durbi lama umurii isaanii guutuu obboleetti walii ta'uf waada itti walii galani.
Maalummaa
Hiriyummaan uummata Oromoo biratti aadaa kabaja guddaa qabu. Aadaa hiriyummaa Oromoo keessaa tokko addooyyee yoo ta'u kunis shamarran Oromoo biratti baay'ee beekamaadha. Addooyyen aadaa ittii shamarran Oromoo jaalala dhugaa, kabajaafi maalummaa hiriyummaa ittiin agarsiisani. Addooyyeen aadaa dubri umrii fi naannoo jireenyatiin walitti dhiyaatan lama hanga waliin jiranitti wal jaalachuu fi waliin dhaabbachuuf waadaa waliigalani. Waadaan walii galan kuni kakuu hiriyummaa isaanii cimsu ta’a. Haalli kakuun kun itti raawwatus seera mataa isaa qaba. Dura jarri lamaan quba moggee wal qabatanii akkana jechuun kakatu:
Dubree A: Addooyyee Addooyyee
Dubree B: Oo koo!
Dubree A: Yoon lammata maqaa kee dhaye maqaa koo duuti haa dhooftu.
Dubree B: Koollee duuti haadhooftu.
Kakuu kaan booda hiriyoonni lamaan addooyyee jedhanii wal waamu; maqaa isaanitiin lammata wal hin waaman. Naannoo muraasatti, hiriyoonni lamaan maqaa biraa walii moggaasuun isaan wal waamu
Suphaa
Hiikni teeknikaa suphaa sakatta’iinsa hojii, tajaajila, suphuu ykn bakka buusuu meeshaalee barbaachisoo, meeshaalee, maashinoota, bu’uuraalee gamoo, fi faayidaa dhaabbilee industirii, daldalaa fi mana jireenyaa keessatti argaman deeggaruun of keessatti qabata. Yeroo booda, kun jechoota dachaa meeshaalee hojiirra oolchuuf gochaalee baasii xiqqaa qaban adda addaa ibsan of keessatti hammatee dhufeera; gochoonni kun kufaatii dura ykn booda kan raawwatamanidha.
Hiikaa
Hojiiwwan suphaa yeroo baay’ee suphaa, suphaa fi haaromsaa (MRO) jedhamuun kan waamaman yoo ta’u, MROn suphaa, suphaa fi hojiif illee ni fayyadama. Yeroo booda jechootni suphaa fi MRO sadarkaa isaanii eeggatee jira. Ministeerri Ittisaa Yunaayitid Isteetis hiika armaan gadii fayyadama:
Gochi kamiyyuu—kan akka qorannoo, safartuu, bakka bu’iinsa, sirreeffama, fi suphaa—yuunitii dalagaa tokko haala murtaa’e keessatti ykn gara haala murtaa’een yuunitiin sun hojiiwwan isaa barbaadamu raawwachuu danda’utti tursiisuuf ykn deebisuuf yaadame.
Meeshaa haala tajaajila kennuu danda’u keessa tursiisuuf ykn tajaajila kennuu danda’utti deebisuuf tarkaanfii fudhatamu hunda. Inspeekshinii, qorannoo, tajaajila kennuu, akka tajaajila kennuu danda’uutti ramaduu, suphaa, deebi’anii ijaaruu, fi deebisanii dhaabuu of keessatti qabata.
Humni tokko ergama isaa akka raawwatu haala mijeessuudhaaf tarkaanfiin dhiyeessii fi suphaa fudhatamu hunda.
Hojii idilee irra deddeebi’amee hojjetamu dhaabbata tokko (warshaa, gamoo, caasaa, dhaabbata lafaa, sirna fayyadamaa, yookiin qabeenya hin sochoone biroo) haala itti fufiinsaan itti fayyadamuu danda’u keessatti, dandeettii fi gahumsa jalqabaa yookiin dizaayinii kaayyoo isaaf yaadameef eeguuf barbaachisu.
Suphaan sadarkaa itti fayyadama oomishaa ykn sirna teeknikaa wajjin cimsee kan walqabatu yoo ta’u, yaad-rimeen suphaa keessatti hammatamuu qaba. Haala kana keessatti, kunuunsi dandeettii meeshaan tokko, haala itti fayyadama ibsame jalatti, hojimaataa fi qabeenya murtaa’e fayyadamuun, haala hojiiwwan isaa barbaadamu raawwachuu danda’u keessatti qabamuu ykn gara haala itti deebi’uu danda’utti ilaalama.
Dameewwan tokko tokko kan akka suphaa xiyyaaraa keessatti, jechootni suphaa, suphaa fi haaromsa[8] jedhamanis sakatta’iinsa, deebi’anii ijaaruu, jijjiiruu fi dhiyeessii meeshaalee faayidaa hin qabne, meeshaalee gargaarsaa, meeshaalee jallisii, maxxansitoota, cufiinsa, uffataafi meeshaalee fayyadamaa suphaa xiyyaaraa sadarkaa itti fayyadamaatti ni dabalata. Siviil aviyeeshinii idil-addunyaa keessatti suphaa jechuun:
Raawwii hojiiwwan xiyyaara itti fufiinsaan qilleensarra ooluu danda’u mirkaneessuuf barbaachisan, tokko kamiyyuu yookiin walitti makamuu suphuu, sakatta’iinsa, bakka bu’iinsa, mudaa sirreessuu, fi fooyya’iinsa yookiin suphaa qaama ta’uu dabalatee.
Hiikni kun hojiiwwan dambiiwwan aviyeeshinii sanada gadhiifamuu suphaa (ragaa xiyyaaraa tajaajilaatti deebi’uu – CRS) kennuu barbaadan hunda kan hammatudha.
Gosoota
Industiriiwwan geejjibni galaanaa fi qilleensaa, caasaa galaana irraa, warshaalee industirii fi bulchiinsa dhaabbilee sagantaalee suphaa halluu sagantaa qaban ykn ittisaa dabalatee suphaa, suphaa fi haaromsa (MRO) irratti hundaa’uun naannoowwan haleellaa dhiqannaa, xurii fi faalama naannoo.
Gosoonni suphaa bu’uuraa MRO jalatti kufan kanneen akka:
Suphaan ittisaa, meeshaaleen haala karoorfameen (yeroo sagantaa qabame keessatti ykn walitti fufiinsaan) sakatta’amuu fi tajaajiluu.
Supha sirreeffamaa, bakka meeshaaleen erga uffataman, hojii dhabanii ykn caccabanii booda suphaman ykn bakka buufaman
Cimsuu
Kunuunsi ijaarsaa MRO qacaruun caasaa seenaa dhagaa, cilee, geejjibaa, sibiilaa, fi mukaan bakka danda’ametti meeshaalee hundeessitoota jalqabaa wajjin walsimuun, ykn yeroo hin taane teeknooloojiiwwan poliimarii mijatoo ta’aniin kunuunsuuf, deebisanii dhaabuuf, deebisuuf, ykn irra deebi’anii ijaaruuf qacara.
Suphaan ittisaa
Suphaan ittisaa (PM) "yeroo yeroon sakatta'uuf hojii idilee" yoo ta'u, kaayyoon isaas "rakkoowwan xixiqqoo osoo hin uumamin dura hubachuu fi sirreessuu." Yoo gaarii ta'e, "wanti tokkollee hin caccabu."
Galmi guddaan PM duuba jiru meeshaaleen tajaajila karoorfame tokko irraa gara tajaajila karoorfame itti aanutti dadhabbiin, tuffii, ykn uffannaa idileetiin (wantoota ittifamuu danda’an) kufaatii tokko malee akka ga’an, kunis Supha Karoorfamee fi Supha Haala irratti Hundaa’e bakka buusuun galmaan ga’uuf gargaaru qaamolee uffataman osoo qabatamaan hin kufin dura. Hojiileen suphaa yeroo murtaa’etti gartokkoon ykn guutummaatti sirreessuu, zayita jijjiiruu, dibachuu, sirreeffama xixiqqoo fi kkf of keessatti qabata. Kana malees, hojjettoonni meeshaaleen manca’uu isaanii galmeessuu waan danda’aniif osoo sirnichi akka hin kufne gochuu isaanii dura kutaalee dullooman bakka buusuu ykn suphuu beeku.
Gaazexaan Niiwu Yoork Taayims fakkeenya "maashinoota yeroo isaa eeggatee hin dibamne" kan "hanga beeringiin tokko gubatutti" hojjetu kenneera. Waliigalteewwan suphaa ittisaa akka waliigalaatti baasii dhaabbataa yoo ta’an, suphaa sirrii hin taane baasii jijjiiramaa kan fidu yoo ta’u: meeshaalee gurguddoo bakka buusuu.
Kaayyoon MM inni guddaan:
Jireenya oomishaa meeshaalee kaappitaalaa guddisuu.
Caccabuu meeshaalee murteessoo ta’an hir’isuu.
Suphaan ittisaa ykn suphaa ittisaa[16] (PM) hiika armaan gadii qaba:
Kufaatiin jalqabaa osoo hin uumamin dura ykn gara mudaa guddaatti osoo hin guddatin sirnaan sakatta’uu, adda baasuu fi sirreessuu sirnaan qopheessuudhaan meeshaalee haala hojii quubsaa ta’een eeguuf jecha kunuunsaa fi tajaajila hojjettootaan kennamu.
Meeshaaleen akka hin cabneef ykn akka hin hojjenne gochuuf hojiin hojjetame. Meeshaalee akka hin cabneef tarkaanfii idilee fi idilee fudhatamudha.
Qormaata, safartuu, sirreeffama, kutaalee bakka buusuu fi qulqulleessuu dabalatee suphaa, addatti dogongorri akka hin uumamneef raawwatamu.
Jechootaa fi gabaabduu biroo PM wajjin walqabatan:
suphaa sagantaa qabame.
suphaa karoorfame, kan meeshaalee bakka buusuuf yeroo dhaabuu sagantaa qabame of keessatti qabachuu danda’a
suphaa ittisaa karoorfame (PPM) maqaa biraa PM ti.
breakdown maintenance: wantoota yeroo cabsan qofa sirreessuu. Kunis "tooftaa suphaa deebii kennuu danda'u" jedhamuunis kan beekamu yoo ta'u, "miidhaa bu'aa irraa dhufu" of keessaa qabaachuu danda'a.
Suphaan ittisaa karoorfame (PPM), caalaatti suphaa salphaatti karoorfame (PM) ykn suphaa sagantaa qabame jedhamee kan waamamu, suphaa sagantaa adda addaa kamiyyuu wanta ykn meeshaa meeshaa tokkooti. Addatti ammoo, suphaa karoorfame daawwannaa tajaajila sagantaa qabamee bakka bu’aa gahumsaa fi mijaawaa ta’een raawwatamu, meeshaan meeshaa tokko sirritti hojjechaa jiraachuu isaa mirkaneessuu fi kanaaf sagantaa hin qabne caccabuu fi yeroo hojii dhaabuu kamiyyuu hambisuuf.
Hojiin kun yoomii fi maaliif akka hojjetamu wanti ijoo yeroo ta’uu isaati, akkasumas tajaajilli, qabeenyi ykn dhaabbati tokko akka hin argamne kan of keessatti hammatedha. Faallaa kanaatiin, suphaa haala irratti hundaa’e kallattiin umurii meeshaalee irratti kan hundaa’e miti.
Suphaan karoorfame dursee karoorfame, fi guyyaa irratti hundaa’uun, sa’aatii meeshaaleen itti hojjetan irratti hundaa’uun, ykn fageenya imalame irratti hundaa’uun ta’uu danda’a.
Kutaaleen yeroo murtaa’e irratti suphaa sagantaa qaban, yeroo baay’ee sababa jijjiirama ykn umurii dhaabbataa ta’een, yeroo tokko tokko yeroo-jijjiirama gidduu, ykn wantoota TCI jedhamuun beekamu.
Abbichuu fi Nya'aa
Abbichuu biyyaa gootan beekamtuu keessa tokko attileet ababa biqilaati
Aristootil
Aristootil (Giriik: Ἀριστοτέλης, Aristotélēs; A.L.A 384 – 322 DhKD) saayintistii fi filoosofera Giriik yoo ta'u magaalaa Maqedooniyaa Isteejiraa, Chaldiis, qarqara kaabaa Giriik durii keessatti dhalate. Abbaansaa, Nikoomachus, yeroo Aristootil daa'ima ture du'e, kana booda Pirooksenus kan Eetarines guddistuusaa ta'e guddise. Umurii kudha-saddeetitti, Aristootil Akkaadaamii Pileetoo kan Ateensi keessa jiru gale, achi keessas amma umuriinsaa soddomii-torba ta'utti ture (347 DhKD). Barreeffamni Aristootil mataduree gara garaarratti barreeffame – fiiziksii, baayoloojii, zuwooloojii, meetaafiiziksii, yaayaa, safuu, aartii fi bareeda, walaloo, tiyaatira, wallee, xiinluga, siyaasaa fi mootummaa – kunis falaasama dhihaa kan guutuu ta'e kan jalqabaati. Pileeton erga du'ee yeroo gabaabaa booda, Aristootil Ateensi gadilakkise, gaaffii Filiippi kan Maqedooniyaatin, Aleeksaander Guddicha bara 343 DhKD kaasee barsiise. Akka Insaayikiloppidiya Biritaanikaan jedhutti "Aristootil saayintistii dhugaa kan jalqabaati... kanaafis saayintistiin kamirraayyuu oolmaa qaba"
ChatGPT
ChatGPT logo.svg
ChatGPT moodeela afaan haasawa OpenAI's GPT architecture irratti hundaa'eedha. Galtee afaan uumamaa hubachuu fi deebii namaa fakkaatu maddisiisuuf kan qophaa'e yoo ta'u, kunis chatbots, gargaartota vaartuwalii fi aplikeeshiniiwwan AI haasawa biroo keessatti fayyadamuuf akka gaariitti akka mijatu taasisa. ChatGPT algoritmota barumsa gadi fagoo fayyadamuun haala ergaa tokkoon tokkoo xiinxaluu fi haala sana irratti hundaa’uun deebii sirrii ta’e maddisiisa.
Afaan kambaataa
Afaan kambaataa afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Uruursu da'immanii
uruurssa daa'immanii jechuun taatee ykn gochaa daa'ima raffisuuf godhamuudha.
Yuuraanis
Moggaasni Giriikota durii biratti ”Waaqa Samii” jedhamuun yaamamti. Afaan oromoon yeroo hiiknuu "Urjii badheessaa" jedhama. Pilaaneetii jalqabaaf teleskooppiin argamteedha. Addeessota 27 qabdi. Yeroo jalqabaaf Yuraanuusii kan arge Wiliyaam Hereescheel bara 1781 tti yeroo hawaa teles kooppiin qoratuudha. Pilaanetoota keessaa dalga ciisuun siqqee ofiirra marti. Pilaaneetii gaasawoo keessaa ishee xiqqoodha. Haata'u malee lafa harka hedduun caalti.
Yeroo
Hiikni hojiirra oolmaa yeroo jireenya guyyaa guyyaatiif faayidaa akka qabu kan amanamu yoo ta’u, baroota irraa eegalee itti fayyadamaa tureera. hojmaatni kun hiikkaa hiikuudhaan jalqaba fakkeenyaaf Seekoondii. Hiikni hojiirra oolmaa (jechuun hojiif mijataa ta’e) taateewwan/taateewwan irradeddebii dhaabbataa ta’een uumaman hubachuu fi irradeddebbinsa isaanii murtaa’e sekondii tokko ta’uu labsuun kan uumamu jechuudha. Fakkeenyaaf, dha’annaa onnee irra deddeebi’amee, lulluuqqachuu pendulum, ykn halkan-yeroo guyyaa fi kkf.. Taateewwan kun yeroo hunda waan irra deddeebi’aniif, sa’aatii fi daqiiqaa isaan irratti hundaa’uun labsuun ni danda’ama (innis Sa’aatii 24 galgalaa hanga bari’utti, sekondii tokko yeroo onneen dha’u ykn pendulum al tokko asiif achi deemu fi kkf .). "Yeroon mataan isaa maali ?" ", ykn "Yeroon jiraa? Moo "Yeroo mataan isaa wanti akkas jiraa?" Gaaffilee hin deebisu.