cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Urjii
Urjiin qaama pilaasmaa xinurjaawaa guddaa, ifaa fi geengoo ta'ee fi humna harkisaattiin walitti qabameedha. Urjiin kun ifa isaa kan argatu anniisaa niwukilaraa isa keessatti maddisiisu irraa yoo ta’u, atoomonni haayidiroojiinii walitti makamuun elementoota haayidiroojiinii caalaa ulfaatoo ta’an kan akka heeliyum, liitiyeemii fi elementoota salphaa biroo, ayinanii illee uumuuf. Walnyaatinsi fiizikaalaa kun babal’achuu niiwukilasii (nuclear fusion) jedhama, kunis anniisaa ho’aa baay’ee guddaa ta’ee fi bifa balaqqeessa ifaatiin nu bira ga’a.
Urjiin lafatti dhiyaattee argamtu aduu keenyadha. Aduunis urjiidha waan ta'eef fageenya gidduugaleessaan miiliyoona 150 ta'u nurraa fagaattee Kan argamtudha. Urjiin adutti aanuun nutti dhiyaattu "proxima centauri ykn Seentoroos kaluu " ishee tokko, fageenyi ishee nurraa qabdu "Waggaa ifaa" (light year) 4 dhiyaata. Barri ifaa tokko kiiloomeetira tiriiliyoona 9.6dha; bara ifaa jechuun fageenya ifti sekondii tokko keessatti deemuu danda'u Kan ibsudha. As biratti hubatamu Kan qabu barri ifaa Kan safaru fageenya malee yeroo miti.
Urjiileen maal fa'a irraa akka hojjataman tooftaan addaan baasnu ifa isaan gad dhiisan yommuu Qillensa marsaa (atmosphere) keenya keessa seenaniin booda ispeektiramii (spectrum) keessa dabarsuun halluu (color) isaan agarsiisan irratti hundaa'a. Saayinsiin waa'ee halluu qo'atu "ispeektirooskooppii"(spectroscopy) jedhama. Sana booda saayintistoonni halluu kana ilaaluun urjiin sun maal irraa akka hojjatame, teempireecharri isaa akkam Kan jedhuufi kanneen biroo qoratu.
Urjiileen sararoota haayidiroojiinii (hydrogen lines) ispeektraa (Spectra) irratti muldhatan jabinna (strength) isaan qaban irratti hundaa'uun bakka 7tti qoqqoodamu. Yeroo dhihootti immoo isaa olittis qoqqodamaniiru Ani garuu kanneen isiinif dhiyyeessa. Isaan kunniin immoo gosa urjii O, B, A, F, G, Kfi M jedhamuun bakka 7tti qoodamu. As keessatti gosti urjiilee O baay'ee hoo'aa Kan ta'aniifi gosti urjii M immoo qabbanaa'oo Kan ta'aniidha. Gosoonni kunniin kophaa kophatti gosa xixiqqoo 0-9 gidduu ta'e Kan teempireechara isaanii ibsutti gad qoqqoodamu. Urjiilee samii keessa jiran keessaa Kan sirritti iftee muldhattu urjii Baasaa (Sirius)dha. Aduun keenya kophaa ishee jirti!!eeyyee aduun keenya baayyee nama gaddisiisti kophaa ishee jirti sababni isaas urjiileen baayyeen gaalaaksii keenya milkiweeyii keessa jiraniifi halkan Kan samii irratti ilaallu urjii lamee (binary star) Kan ta'aniifi sanaan olis Kan tahaniidha. Urjii lamee yeroo jennu Kan urjiileen lama humna harkisaan (gravity) isaaniin Wal madaaluun orbiitii waliirra marsan jechuudha. Fakkii asiin gaditti ilaaluu ni dandeessu
Dhaloota
Urjiileen dhalachuuf qaama hawaa "neebulaa" ykn Afaan oromoo Balbala'a jedhamu tokko barbaadu. As biratti dhalachuu
yommuu jedhu akka dhala namaa sanaan tokko miti.
Muka
Mukti ykn Geedni biqiltuu mukaa bara baraan jiraatu yoo ta’u, ijoo jirma jedhamu kan damee fi golgaa baala deeggarudha. Mukkeen sirna ikoo adda addaa keessatti kan argaman siʼa taʼu, bosona, lafa bosonaafi bakka jireenyaa uumamaa kan biroo keessattis wantoota barbaachisoo dha. Isaan kun guddina, bocaafi gosa adda addaa kan qaban siʼa taʼu, mukkeen tokko tokko olkaʼiinsa guddaa kan qaban siʼa taʼu, waggoota dhibbaan ykn kumaan lakkaaʼaman illee kan jiraatan dha.
Urjii
Dhaloota
Neebulaan qaama hawaa keessaa Isa tokko ta'e Kan wanta akka duumessa fakkaatu yommuu ta'u qabiyyeen isaas "dhukkee"(dust)fi gaasii (gas) of keessaa Kan qabudha keessattuu gaasii haayidiroojiiniifi hiiliyeemii hammaan guddaa ta'e of keessaa qabu. Isaanis iddoo gidduu urjiilee lamaa Kan "interstellar" jedhamu Kan argamaniidha. Sababa kanaaf yeroo tokko tokko afaan ingiliffaan "interstellar medium" jedhanii waamamu. Balbala'ini(neebulaan) kun sababa humna harkisaa (gravity) ykn dambalii cimaa (shock wave) walitti bu'iinsa urjiilee niwutiroonii lamaa fa'a irraa dhufuu irraan Kan kahe Balbala'ini gargar facahee ture gara tokkotti yommuu dhufu (collapse godhu) hoo'iinsi isaa garmalee dabalaa deemaa akkuma hammi isaa dabalaa deemuun. Sababbiin hoo'i isaa dabalaa deemuuf rigitni (friction) guddaa waan jiraatuufidha. Waggoottan miiliyoonaan booda hammi guddaan Kan uumamu ta'a yeroo kanatti "protostar" jedhamtee Kan waamamtu yommuu ta'u garuu "nuclear fusion" geggeessuun Kan eegaludha. Yeroo kanaan booda teempireecharri handhuura ishee keessaa miiliyoona 10 digrii keelviinii ta'u "nuclear reaction ykn Walnyaatinsa niwuukilaasii" Kan eegalu ta'a. Yeroo kana immoo sababa harkisaan (gravity) gara keessatti gadi harkifamaa turte sababa dhiibbaa (pressure) keessa ishee keessaa baheen waan walmadaaltuuf (balance) yeroo sana urjiin tokko dhalate Jenna!
Osoo hin dhalatiniin dura urjii jalqabaa( protostar) tokko gara iddoo tarmummee urjii (main sequence) jedhamu Kan urjiileen haayidiroojiinii xumuranii hin jirre baayyeen argamanitti guddatu
Du'uu
Urjiileen akkuma sila kaasnetti Kan ifa isaanii Kennan handhuura isaanii keessatti haayidiroojiinii gara hiiliyeemiitti jijjiiraati. Yoo haayidiroojiiniin sun dhumate hoo? Sababni guddaan du'iinsa urjiileef ta'e haayidiroojiinii Sana gara hiiliyeemiitti jijjiiraati waan ifa kennaniif akkasumas walmadaaluuf (balance) harkisaan akka gad hin liqimfamne (collapse hin taane) gaafa haayidiroojiinii kana of keessaa baasanii xumuraniidha Kan du'an. Akkuma dhalli namaa akki ittiin du'u garagara ta'e Kan urjiilees haalli ittiin du'an hamma isaanii irratti hundaa'a. Urjiileen hammi isaanii gurguddaa ta'e haala sukkanneessaan du'aniifi yeroo gabaabaa keessatti Kan du'aniidha sababni isaas qaama isaanii 'balance' gochuuf jecha haayidiroojiinii guddaa gara hiiliyeemiitti waan jijjiiraniif ariitiin du'u.
Urjiileen hammi isaanii aduu gahan haayidiroojiinii ofii gaafa xumuran sheelii alaa isaanii baayyee baldhachuun gara n Jaafoo dimaa (red giant) deebihuun dhawaataan qaama alaa isaanii Isa "planetary nebula" jedhamu gara alaatti babaldhisuun qaama xixiqqoo Kan lafa keenya geessu cugee Adii ykn jaagee Adii (white dwarf) jedhamu tahuun jireenya ishee goolabdi jechuudha. haala kanaan aduun keenya dhumaarratti jireenya ishee goolabdi. Aduun keenya waggaa biiliyoona 4 booda duuti
Urjiileen hammi isaanii gurguddaa ta'e immoo gara Jaafoo olaana dimaa (red super giant) ta'uun dhumarratti dhoohiinsa guddaa Kan dhukka'insa urjii (supernova) jedhamuun qaamni alaa isaanii Kan dhoohu yommuu ta 'u handhuurri urjii Sanaa maal akka ta''u immoo Kan murteessuu hamma isaati. Yoo hangi isaa si'a 1.4 Kan aduu (handhuura urjicha si'a 1.4 Kan handhuura aduu) gadi too ta'e gara "urjii niwutiroonii" Kan deebihi ta' a. Daangaan 1.4 kun "chandrasekhar limit" jedhamuun waamama. Namni Indiyaa yaada kana argate Chandrasekhar Kan badhaasa noobeelii injifate irraa ture.
Qoqqoodama Oromoo
Ummani Oromoo bakka kudha lamatti adda baha. Bakka dhiha baha irra eegalee hanga bahaatti tuutni kun:
Urjii
Urjiilee Niiwutirooni (neutron star)
Urjiileen Niiwutirooni akkamitti akka uumamu asiin olitti ilaalleerra yommuu ta'u urjiileen kunniin Amala ajaa'ibsiisaa isaan agarsiisan keessaa inni gurguddaan garmalee yeroo gabaabaa keessatti siqqee ofiirra naanna'uu isaaniiti! Keessattuu gosa urjiii niwutiroonii Kan ta'e Urjii dhikkifataa (pulsar) jedhaman sekondii tokko keessatti si'a 1000! Naanna'uu danda'u!! Isaan kunniin sirritti ofirra waan naanna'aniif dirree maagneetii (magnetic field) guddaa waan maddisiisaniif osoo lafatti dhiyaatanii argamanii wantoota maagneetiin harkisuu dandahu (maagneetawaa) ta'an hunda lafarraa gara ofitti harkisuu ni danda'u; ATM card keessaniyyu Isa jalaa gara ofiitti fudhachuu danda'a!!ta'us baayyees hin yaadin urjii niwutiroonii nuti dhiyaatanii waan akkanaa geessan hin jiran waan ta'eef.
Garuu immoo hangi handhuura isaanii 1.4 Kan aduu ol yommuu ta'e keessattu Dhudhaa Aloolchuu paawlii (Pauli exclusion principle) jedhamu Kan Isa elektirooniin lama Kan "spin" walfakkaataa qaban orbiitii tokkorratti argamuu hin danda'u yaadni jedhu warroota cugee Adii fi urjiilee Niiwutiroon Wal madaalchise dhumarratti humna harkisaa (gravity) wajjiin akka tahan godhe hangi isaa 1.4 Kan aduu ol too ta'eef waan hin dalagneef qaama hawaa keessaa Isa ajaa'ibsiisaa ta'e "holqa gurraacha"(black hole) uumama
Wabii
"ASTIROONOOMII BARREESSAAN:- BIINIYAAM DAANI’EEL"
Mahaammad Hasan
Pirofeesar Mahaammad Hasan barsiisaa barnoota sadarkaa olaanaa fi hayyuu seenaati. Pirofeesar Mahaammad seenaa Oromoo irratti qorannoo gochuun kitaabotaa fi barruulee qorannoo adda addaa baayyee maxxansiise.
Ijoollumma Isaa
Pirofeesar Mahaammad Harargee, Gaara Mul'ataatti dhalate. Iddoon magaalaa Hararirraa 150km fagaatee argama. Akkuma ijoollee badiyaa kamuu, pirofeesar Mahaammad yeroo ijoollummaa loon tiksaa maatiisaa gargaara ture. Boodarra, gara magaalaa Hararitti galuun barnoota idilee jalqabe. Erga barnoota sadarkaa tokkoffaa Hararitti xumuree booda, leenjii barsiisotaa fudhachuudhaan eebbifamee barsiisuu eegale. Erga amma tokko barsiisee booda, barnoota sadarkaa olaanaa itti fufuuf Yuunivarsiitii Finfinnee gale. Yuunivarsiitii Finfinneettis, jalqabaa seera barachuuf yaadaa kan ture yoo ta'u boodarra garuu seenaa barachuuf murteessee seenaa barate. Barnoota seenaa xumuree erga digirii fudhatee booda, Koollejjii Leenjii Barsiisotaa Jimmaatti barsiisaa ta'ee hojjate. Waggaa akkuma barsiiseen, mootummaan Dargiin duula ergaa waan tureef gara duulaa deeme.
Bara 1977tti, biyya Ingilaanditti digirii lammaffaa barachuuf kan deemee yoo ta'u barnoota maastersiis achumatti xumure. Biyya Ingilaandi erga waggaa saddeet jiraatee booda baqattoota Oromoo wajjin hojjachuuf gara Sudaan deeme. Sudaan keessas ji'a kudhan turee gara Ingilaanditti deebi'e, itti aanse gara Ameerikaa deemudhaan achi qubate. Bara 1985 nama biyyatti beeku fuudhudhaan haadha manaa godhate. Pirofeesar Mohaammad ijoollee dhiiraa lama qaba.
Jireenya Ameerikaa
Pirofeesar Mahaammad, Ameerikaa keessatti yuunivarsiitii addaa addaa keessatti barsiisaa ture. Jalqaba Atilaantaa Yuunivarsiitii, Moorhaawus koolleejjii keessatti waggaa sadi'iif barsiisaa ture. Itti aansuun Niwuu Yoorki kan jiru Haanter Koolleejjii keessattis akkasuma waggaa sadi'i barsiise. Bara 1992 eegalee hanga ammaatti, Atilaantaa kan jiru Ji'oorjiyaa Isteet Yuunivarsiitii keessatti barsiisaa jira.
Dhugooma
Loojikii ykn herrega keessatti, dhugoomni hima baay’ee ifa ta’ee fi ragaan biraa osoo hin jiraatin dhugaa ta’uun isaa amanamuudha. Himoonni dhugaa akka gaaleetti walitti makuun Akeekkoo(Theorem) nuuf kennu jechuudha.
Fakkeenya: Kuusaaleen dhugoomaa yeroon darbaa deemuun jaalala horatan yoo jiraatan, Dh.K.D. Kitaabonni 5 kan Euclid barreesse.
Humna
Humni qaama safaramaa fiizikaalaa jireenya guyyuu keessatti baay’ee barbaachisaa ta’eedha. Humni gocha walitti dhufeenya qaamolee lama gidduutti uumamu ibsuuf fayyada. Humni gocha dhiibuu yookiin harkisuu qaamni tokko qaama biroo irratti raawwatuudha. Wanti tokko yoo dhiibame yookiin yoo harkifame jijjirama bakkaa fida. kanaafuu, humni wanta boqonna irra jiru kan sochoosu, kallattii kan jijjiru, saffisa kan jijjiiru(kan dabalu yookin kan hir’isu), wanta sochii irra jiru kan dhaabu fi kan kana fakkaatu kan taasisuudha. Humni qaamolee safartamoo shallagamoo yoo ta’u, yuunitii waaltawaa Niwutoonii (N) dhaan safarama. Meeshaan humna safaruuf nu fayyadu immoo Niiwuton-meetira jedhama. Iddo bu’een F yommuu ta’u, kalqabeedha.
Jimma
Jimma magaalaa guddaa kibba-lixa Itoophiyaa yoo ta'u Finfinneerraa km330 fagaatee argama. Jimmi, nannoo Oromiyaa keessatti godina addaa yoo ta'u godina Jimmaatin marfamee argama. Magaalaan kun loongitiyuudi fi laatitiyuudii 7°40′Ka 36°50′B irratti argamti. Filannoo bara 2007 dura, Jimmi akka godina addaatti qoodamte.
Garagaltoo
Asitti wanti hubachuu qabnu barreeffamni jalqabaa fi barreeffamni gatii dhugaa isaanii irratti wal hin hirkanne ta'uu isaati. Kunis, hima jalqabaa dhugaa ta’uu kan danda’u yoo ta’u, barreeffamni immoo dhugaa yookaan soba ta’uu danda’a.
Anniisaa sochii
Fiiziksii keessatti anniisaan sochii akaakuu anniisaa sababa wanti tokko socho’uutiin qabaatuudha. Fakkeenyaaf, dhagaa ol darbachuu, konkolaataa sochii irra jiru, kubbaa tokko dalga darbachuufi kanneen kana fakkaataniidha. Anniisaan sochii qaama hanga (m) fi ariitii (v) tiin socho’uuf hima herregaa armaan gadiitin ibsama.
Baankii
Baankiin ykn Manmaallaqni ykn Mancallaan dhaabbata horcalleessaa(finance) tajaajila horcalleessaa adda addaa, keessumaa liqii, qusannaa, fi kaffaltii kennuudha.Akkasumas dhaabbata daldalaa kamiyyuu tajaajila horcalleessaa bal’aa isaaf barbaachisu ni kenna.Baankonni “dhaabbilee maallaqa fudhatanis” jedhamee hiikama akka kuufamaatti, gaaffii kuufamtoonni isaanii akka baasan, liqii akka kennan ykn Atooteeffama (invastimantii) godhan kabajuu.”kuufama dabalataa »
Giloobii
Xurbeen (Afaan ingiliziin: Globe) wanta garsadee  yoo ta'u, akka akkayyaa lafaa ykn qaama samii duqunqula biroo kamiyyuu kan akka pilaaneetii, urjii ykn ji'aatti fayyadamudha. Xurbeen kaartaa waliin faayidaa walfakkataa qaba, garuu kaartaa irraa adda, isaan fuula isaan agarsiisan xiqqeessuu malee hin jallisan. Moodeela giloobiin lafaa giloobii lafaa jedhama. Giloobiin moodeela ispheerii samii giloobii samii jedhama.Jechi "globe" jedhu jecha Laatiin globus jedhu irraa kan dhufe yoo ta'u, hiikni isaas duqunqula ykn kubbaa jechuudha.
Anniisaa Kuufamaa
Anniisaan kuufamaa sababa wanti tokko ol ka’iinsa lafarraa qabaatun kuufatuudha. Fakkeenyaaf, kubbaa qilleensa keessa ol darbatamte, allaattii qilleensa keessa balaliitu, xiyyaara hawaa keessa balali’uufi kanneen kana fakkaataniidha. Anniisaan kuufamaa wanta hanga (m) qabu kan ol ka’iinsa lafarraa (h) qabaatuu hima herregaa armaan gadiitiin ibsama.
PE= mgh
Anniisaa
Qaamni tokko dalagaa dalaguu yoo danda’e anniisaa qaba jadhama. Kanaafuu, anniisaan qaamni tokko hamma dalagaa qaamichi dalaguun wal qixa ta’a. Dalagaan tokko dalagame kan jedhamu yoo jijjiiramni anniisaa jiraateedha. Kanaafuu, dalagaan dalagame hamma anniisaa jijjiirameetiin ibsuun nidanda’ama. Walumaa galatti, anniisaan dandeetti dalagaa dalaguuti. Iddo bu’een anniisaa (E) yoo ta’u, Yuunitiin immoo juulii (J) jedhamuun beekama.
Tishuu
Xinjiree keessatti gummeen Seelonni caasaafi dalagaan walfakkaatan walitti gurmaa’uunii dha. Orgaanizimoota lubbiyyeedduu keessatti tishuuwwan garagaraa dalagaa murtaa’aa mataa isaanii qabu. Sana booda qaamoleen kan uumaman garee dalagaa tishuuwwan hedduu walitti qabuudhaani.
Biilalee (Koonii)
Biilaleen ( Afaan Ingiliffaa : cone ) danaa garsadee(G-3) ji’oomeetirii keessatti hundee  geengawaa  gama  diriiroo  tokkoon  fi varteeksii gama diriiroo biraatiin kan qabatee fi Fuulli cinaachaa isaa fuula maramaa kanta'edha. Yeroo baayyee herrega keessatti Biilalee jedhama, boca ji'oomeetirii bu'uura geengoo qabu bakka bu'a. Garuu kun gosa Biilalee beekamaa ta’e tokko yoo ta’u, gosootni biroo garuu jiru (fkn piraamidii ).
Unkee Biilalee – Olee shaffaxaa, Bal’ina dirraa Biilalee fi Qabee Biilalee
Olee Shafaaxaa
Oleen Shafaaxaa Biilalee geengoo sirrii fageenya fiixee yookiin guuttiyyee irraa gara tuqaa sarara alaa bu’uura geengoo Biilalee irratti argamutti argamudha. Foormulaan Olee Shafaaxaa Ti’oorimii Paayitaagorasiin argamuu danda’a.
Olee shaffaxaa, l = √(r2+h2)
Qabee Biilalee
Qabeen Biilalee(V) kan raadiyaasiin  geengoo isaa akka “r”, olee fiixee irraa gara bu’uuraatti akka “h”, fi dheerinni qarqara Biilalee “l” ta’e.
Qabeen(V) = ⅓ πr2h
Balinna dirraa
ykn
Area = πr(l + r)
Gosoota Biilalee
Akkuma kanaan dura hiika gabaabaa Biilalee ilaalle, amma waa’ee gosoota isaa haa dubbannu. Bu’uuraan, Biilaleen gosa lama qaba;
Orgaanizimii seelhedduu
Orgaanizimoonni seel-hedduu ykn micirjirtii lubbiyyeedduu seelii hedduu irraa kan ijaaramanidha. Seelonni kunis qaama keessatti dalagaalee adda addaa qabu. Fakkeenyaaf nafa keenya keessatti seelota kan akka seelota dhiigaa, seelota maashaa, seelota narvii, seelota lafeefi kanneen biroos ni argamu. Akkasumas, biqiltuu tokko keessatti seelota gosa adda addaa kan akka seelota ippiidarmii, seelota zaayileemii, filoomiifi kanneen kana fakkaatan biroos ni argamu. Fakkeenya orgaanizimoota seel-hedduu kan ta’an biqiltoota, qurxummilee, allaattiwwan, amfiibiyaanootaa, reeptaayilootaafi kanneen kana fakkaatanidha.
Biilalee (Koonii)
Gosoota Biilalee
Biilalee Geengoo sirrii
Biilalee habalakaa
Biilaleen bu’uura geengoo qabuu fi siiqqeen fiixee Biilalee irraa gara hundeetti argamu wiirtuu hundee geengoo keessa darba. Fiixeen Biilalee sirrii handuura geengoo argama. Jechi “sirrii” jedhu asitti kan fayyadame siiqqeewwan hundee Biilalee wajjin kofa sirrii  ykn perpendikulaarii(Sarsududee) waan uumuufi. Kun gosoota Biilalee baay’inaan kan argaman yoo ta’u isaanis ji’oomeetirii keessatti kan fayyadamanidha.
Biilaleen  undeen geengoo qabu garuu siiqqeen Biilalee hundee waliin perpendikulaarii(Sarsududee) hin taane, Biilalee habalakaa jedhama. Fiixeen Biilalee kanaa sirrii/ kallatti wiirtuu hundee geengoo olitti hin argamu. Kanaafuu, Biilaleen kun Biilalee jallataa fakkaata.
Hallaggii(firaastemii) Biilalee
Yoo Biilaleen tokkoo varteeksii(gutiyyee) fi hundee isaa gidduutti dirooroo hundee isaatiin wal tarree ta'een murame, qaamni dirriroo lamaan gidduttii hafuu Hallaga Biilalee ykn xaabee/qunnaa jedhama.
Orgaanizimii seelqeenxee
Orgaanizimiin seelqeenxee ykn micirjirtii baaqlubbiyyoo, orgaanizimii seelii tokko of keessaa qabuudha, orgaanizimii seelii hedduu qabu kan seelii hedduu of keessaa qabu irraa adda. Orgaanizimoonni bakka waliigalaa lamatti qoodamu: orgaanizimoota pirookaariyootii fi orgaanizimoota yuukaariyootii. Pirookaariyootoonni baay'een isaanii seelii tokko kan qaban yoo ta'u baakteeriyaa fi arkiyaatti ramadamu. Yukaariyootoonni baay'een seelii hedduu kan qaban yoo ta'u, tokko tokko garuu seelii tokko kan akka pirootozoo, algee seelii tokkoo, fi fangasii seelii tokko qabu. Orgaanizimoonni seelii tokko qaban bifa jireenyaa isa durii ta’uun kan yaadamu yoo ta’u, pirootoseelonni jalqabaa 3.8–4.0 ta’anii mul’achuu danda’u waggoota biliyoonaan dura.
Dale Wabara
Aanaa Dale wabera
== dale wabera aanolle aana godina Q/W keessaa tokko taatee kan argamtudha innis aanaa G/Qeebbefi dale sadin dangefamtii magallaa guddoon ishee QAAQEE JEDHAMTII magallan qaaqee magalla jireenyaaf hedduu mijattudha qopha'ina tokkofi high school sadi qabdi  inni kan argamuu bulchibsa magalla caanqafi bulchinsa magalla arojjii keessaatti kan argamudha gandottaa 40 qabdi fi mana barumsa elementery 45fi isa ol qabdii  aanaan dale wabera akka godina qeelem wallaggatti gudinan sadarkaa lammaffarratti argamtii dambidollotti aantee jirtii == aanaan D/W haala sochii siyasa keessatti ga'ee ol anaa qabatte jirtii yeroo sochii masterpilan aanichaa keessaa namota heddutu du'ee kan mmana hidha xolayiitti hidhame kan du'ee dargagoo kidanee garommaa qaaqee ganda 02 fi dargagoo Isheetu harmee isa faana guyyaa tokkichaa wayyanneen rasasan rukkuttee harmeen isaa guyyaa gafummaa rukkutamtee duutte inni garuu xiqqoo turee du'ee polisichi ajjesses gafasummaa qeerroon caanqaa ajjesse gumma baase kabinonnii magallaa sana keessaa jiran yeroo ammaa kana sodaa guddaa keessaa jiruu
Baatiin Eblaa Uummata Oromoo fi mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessaatti seenaa bara baraan hin dagatamnee kan qabudha. Ebla 15/1980 Hooggantootni ABO olaanoon Qabsoo Bilisummaa Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa uummata Oromoo gonfachiisuuf qabsoo gitaa finiinsaa utuu jirani harka Shiftaa Somaaliyaa bu’uun wareegama qaaliif saaxilaman. Oromoon akeekaa fi kaayyoo tokkicha qabu ilaalcha amantaa fi gita fedhee kamiin iyyuu adda bahuu akka hin dandeenyee lubbuu isaanii qaalii kennuun dhiigaa fi lafee isaaniitiin mirkaneessan. Kun seenaa Uummata Oromoo keessaatti SIIDAA YAADANNOOfi SIIDAA YAADANNOO TOKKUMMAA UUMMATA OROMOO qabsoo dhugaan ijaaramee isa dorgommii hin qabnedha, Kanuma irraa ka’uun ABOn Ebla 15 Guyyaa Gootota Oromoo kanneen barootaa fi yeroo garaagaratti  wareegama qaalii baasaniif bakkuma tokkotti akka kabajamuuf murtii jarmiyaan dabarseen Ebli 15 Guyyaan Gootota Oromoo bara baraan yaadatamaa turee fi ammas yaadatama kan jiruu bara baraanis kan hin dagatamnee dha.
Baatiin Ebla akkuma waliigalaatti  Baatii Seenaa addaa Uummata Oromoo fi Mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti seenaa addaa qabaachuu fi uummatni Oromoos ijaarama dargaggootaa isaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi ABO waliin hiriiree falmachaa jiraachuu kan muldhisuu Warraaqsi Biyyoolessaa Oromiyaa FDG-FXG Hoogganummaa Qeerroo Bilisummaa Oromootiin Ebla 11/2016 bifa ijaaramee fi qindaa’een qabsiifamuun seenaa dhiyoo kan hin dagatamne ta’ee jira. Warraaqsi jalbultii Ebla 15 Guyyaa Gootota Oromoo sababbeeffachuun Ebla 11/2016 qabsiifame kun daran jabaachaa Adeemuun guutummaa Baatii Ebla 2014  Oromiyaan gara warraaqsaatti jijjiiramte. Addaatti Uummatni Oromoo Magaalaa Amboofi Gudar  Ebla 22/2016 Warraaqsa akka abiddaa saafaa laboobuu irraa qooda fudhachuun mootummaa wayyaanee hanga funyaanitti hidhate waliin hudhee kan wal qabee fi Wareegamni qaaliin kan kanfalame ta’uu irraa lubbuun ilmaan Oromoo qaalii 80 olii kan Wareegaman ta’uu galmeen seenaa Gootota Oromoo ni yaadata.
Haaluma Walfakkaatuun Warraaqsii Biyyooleessa Oromiyaa gutummaa Oromiyaa baadiyaa fi magaalaatti, manneen barnootaa sadarkaa 1ffaa, 2ffaa fi dhaabbilee Barnoota Olaanoo keessatti kan finiiniinfame baatii Ebla 2015 keessaa ta’uun ifaadha. Dhaabbilee barnoota Olaanoo Yuunibarsiitii Jimmaa, Yuunibarsitii Amboo, Yuunibarsiitii Maddaa Walaabuu, Yuunibarsiitii Adaamaa, Yuunibarsiitii Wallaggaa, Yuunibarsiitii Mattuu , Yuunibarsiitii Harammaayyaa, Yuunibarsitii Walisoo, Yuunibarsiitii Bulee Horaa fi Koolleejjoota garaagaraa keessatti wareegamni qaaliin kan kanfalamee fi Warraaqsi Biyyooleessa Oromiyaa kaayyoon Gootota Oromoo daran kan finiine Ebla 2014 keessa ta’uu seenaa hin dagatamnedha.
Kanaafuu Gudinaalee Oromiya hedduu keessaatti Baatii Ebla 2017 Gara jalqabaa irraa eegaluun Warraaqsa kaayyoo Gootota Oromoo kan bilisummaa uummata Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa bu’uura godhateen qabsiifame keessatti uummatni Oromoo fi dargaggootni Oromoo hirmannaa guddaa gochuun mirga biyyaa abbaa isaaniif falmatanii wareegama qaalii fi duula hidhaa jumlaa abbaan irree fudhatuuf utuu gadi hin jedhiin warraaqsii Bilisummaa Oromoo gara sadarkaa Warraaqsaa Biyyoolessaa Oromiyaa Fincila Xummura Garbummatti (FXG)tti akka tarkaanfatu ta’eera. Haalota waliigalaatti Baatiin Eblaa Seenaa Sochii Uummataa Oromoo fi Mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti qabuun wal cina qabnee ilaaluu fi haala qabsoo yeroo amma uummatni Oromoo Qeerroo waliin hiriiree falmachaa jiru irratti hindaa’uun guutummaan Baatii Eblaa Guyyaa Yaadannoo Goototaa Wareegamtoota Oromoo ta’ee itti fufinsaan kan yaadatamuu fi Kaayyoo Goototni Wareegamtootni Oromoo irratti wareegamaa as gahaan galmaan gahuuf Sochiin Warraaqsa Biyyooleessa Oromiyaa FXG bakka hundattuu bifa dandahamu hundaan jabeessuun itti fufinsaan guutummaa Baatii kana kan yaadatamu ta’uufi Jaarmiyaaleen Qabsoo Bilisummaa Oromoo, Jaarmiyaaleen Haawaasa Oromoo, Beektootni Oromoo, Sabboontootni fi actiivistootni Oromoo tokkummaan Qabsoo bilisummaa Oromoo galiin gahuuf bifa Warraaqsicha cina dhaabbachuun abbaa irreetti xummura akka goonuuf  hooggansii Qeerroo Bilisummaa Oromoo dhaamsa Oromummaa dabarsa
Tarree Aanolee Oromiyaa
Buno Baddallee
Awwaara jara Deeggaa biyyee kafalan tokkoo Nan yaada garaaa keessaa ilmoo gafarsaa tokkoo...Deeggaan Jimaateen ka'ee Gaanjiin Dubbannaan ga'eee Diimmaa waliin naa ga'ee Sanaagaadhaan fulla'ee Dukkachee Duuchaan goree deegee deebi'ee horee
Anniisaa keemikaalaa
Nyaanni nyaannu qaama keenya keessatti oksijiinii waliin walnyaatiinsa gaggeessa. Wal nyaatiinsi keemikaalota kanaa anniisaa keemikaala uuma. Anniisaan keemikaalaa uumame kun gara akaakuu anniisaa hoo’aa fi sochiitti jijjiiramuun namni akka dalagaa guyyaa guyyan dalagatu taasisa. Kanaafuu, anniisaa keemikaalaa jechuun anniisaa sababa wal nyaatinsa molokiilotaatiin uumamuudha.
Qaama
Orgaanizimii seelii baay’ee qabu keessatti, qaamni walitti qabama tishuuwwan yuunitii caasaa keessatti walitti makamanii dalagaa waloo tajaajiluudha. Sadarkaa jireenyaa keessatti qaamni tokko tishuu fi sirna qaama gidduu jira. Tishuuwwan seelii gosa tokko irraa kan uumaman faankishinii tokko keessatti waliin socho’u. Tishuuwwan gosa adda addaa walitti makamuun qaama hojii addaa qabu uumu. Dallaan garaachaa fakkeenyaaf tishuu epithelial fi tishuu maashaa lallaafaatiin uuma. Qaamonni lamaa fi isaa ol hojii qaama murtaa’e tokko raawwachuu keessatti waliin hojjetan sirna qaamaa uumu, sirna baayoloojii ykn sirna qaamaas jedhama.
Gindabarat
Kuttaayee-Liiban/Gindabarat aanaa godina Shaggar Dhihaa keessaa tokko. Aanaan kun kan argamu kaabaa godina kanaatti yoo ta'u karaa kaabaatiin Mootummaa Naanoo Amaaraa fi godina Shaggar Kaabaatiin, karaa kibbaa anaa Jalduu, Amboo fi Calliyaan, karaa dhihaa godina Wallagga Bahaatin, karaa bahaa immoo anaa Meettaa Roobiitiin wal daangessa. Anaan kun baayyinaan laggeeniin marfamtee kan argamtu yoo ta'u kana keessaa karaa kaabaa Laga Abbayin (Blue Nile) (kan Mootummaa Naannoo Amaaraarraa gargar baasu), karaa bahaa Laga Mogor (kan godina Shaggar Kaabaa irraa gargar baasu) karaa dhihaammoo Laga Gudariin (kan godina Wallagga Bahaarraa gargar baasu) marfamti. Magaalaan guddon aanaa kanaa Kaachisii jedhamti. Aanaan kun mana barumsaa sadarkaa 2ffaa tokko kan Mana Barumsaa Sadarkaa 2ffaa Gindabarat jedhamu qaba.
Aanaan duraan Kuttaayee-Liiban, boodarra immoo Gindabarat jedhame yeroo ammaa bakka lamatti qoodamuun aanaa Gindabarat jedhamuu fi aanaa Abuunaa Gindabarat jedhamu uumeera.
Akka yaadatti namoonni seenaa Gindoo (Kuttaayee liiban) sirriitti beektan karaa Facebook Jennenus Dajanee (Jenenus Dejene) jedhuun na dubbisaa/Na qunnamaa Waan hedduu waliin hojjenna jechuun dhaamsa kooti... Galatoomaa
Haala Qilleensaa
Aanaan Kuttaayee-Liiban/Gindabarat haala qilleensa badda-daree fi gammoojjii qabdi. Lafa aanaa kanaa keeessaa parsentii 40% baddaa-daree yoo ta'u, badda-dareen ol ka'iinsa lafaa meetira 500 amma 2604 ta'u qaba. Lafaa aanaa kanaa keessaa parsentiin 60% gammoojjii wayita ta'u kunis ol ka'insa lafaa meetira 1000 hanga 2500 qaba. Naannoon qilleensa badda-daree qabu gammoojjiirra yoo qorruu, rooba guddaa argata (gammoojjiirra).
Lafa aanaa kanaa keessaa parsentii 40% oomishaaf kan oolu yoo ta'u, parentiin 36% kaloo loonitiif oola. 1.3% lafa bosona qabu, 9% mukkeen xixiqqoo kan uwwifame, 8.8% lafa manca'ee fi qonnaaf ooluu hin dandeenye, 2% lafa bishaaniin qabame yoo ta'u kan hafe walitti parsentii 2% ta'a.
Dimoograafii Aanaa Kanaa
Akka lakkoofa ummata bara 2007 godhameetti, baayyinni ummata aanaa kanaa 104,595 yoo ta'u kana keessa 52,726 dhiira, 51,869 immoo dubartoota. Ummanni 11,082 ykn 10.56% magaalaa keessa jiraatan yoo ta'n kan hafan baadiyaa jiraatu. Jiraattonni aanaa kanaa baayyeen amantii Pirootestaantii kan hordofan yoo ta'u kunis parsentii 55.96% ta'a. Warra hafan keessa parsentii 34.12% Ortodoksii, akkasumas parsentii 9.18% amantii aadaa hordofu.
Akka lakkoofsa ummataa bara 1994tti, ummanni aanaa kanaa 147,437 ture; kana keessaa 71,799 dhiira yoo ta'u, 75,638 dubartoota turan. Yeroo sana, namni 4,363 ykn 2.96% magaalaa keessaa jiraatu turan. Lammiiwaan baayyinaan aanaa kana keessa jiraatan Oromoo (99%), fi Amaara (2.1%). Afaan Oromoo aanaa kana keessatti akka afaan baayyinaan dubbatamu (98.36%).
Haala Jireenya Ummaata isaa
Jireenyii uummata aanaa Kuttaayee-Liiban/Gindabarat baay'inaa jireenya qonnaa irratti kan hundeefame dha. Harki muuraasi hojii daldaalaa irratti kan bobba'anis ni jiru. Haalli jireenya qonnaas kan aadaa irratti hundeefame yoo ta'u waggatti al tokko oomisha argatu. Aanolee Lixa Shaggar.
AJAJA
Maqdhaala
Fkn. Intalli magaalli sun obboleettii tiyya. Ishiin barattuu kutaa kurnnaffaati. Jechi ishiin jedhu, bamaqaa yoo ta’u gaalee maqaa intalli magaalli jedhu bakka bu’a. Tajaajila isaa
Akaakuu Bamaqaa
 Bamaqaan bakka gurguddaa jahatti qoodama
1. Bamaqaa matayyaa /dhuunfaa/ramaddii (Personal pronoun) fkn. Ani, nuti, ati, isin  Haasaa namootaa bu’uura taasifata.
2. Bamaqaa ufnaa (Reflexive Pronoun ) Namni tokko ofuma isaatii waan tokko raawwachuu isaa agarsiisa.
Hajii Adam Saaddoo
Hajii Adam Saaddoo(1887?-1983 ALH) qabsaawaa mirga Oromoo yoo ta'u miseensa Waldaa Walgargaarsaa Maccaa fi Tuulamaa ture. Hajii Adam Saaddoo Waldaa Maccaafi Tuulamaa fi Oromoota Baalee fi Arsii gidduutti riqicha ture. Jecha "kan harkatti qabadhee dhufe garatti deeffadheera. Kanaa achi waan feetan godhuu dandeettan” jechuudhan hiccitii ittiin qabataniin uummata biratti beekkamu.
Seenaa Duubaa
Hajii Adam Saaddoo abbaa isaa Saaddoo Sheekoo fi haadha isaa Halkee Waaqoo irraa bara 1887tti Godina Baalee aanaa Gobbaa keessatti dhalatan. Gaafa guddatee umuriinsaa barnootaf ga'u sheekota naanno sanii biratti barnoota amantii Islaamummaa barate.
Hajii Adam Saaddoo bara Xaaliyaanin Itoophiyaa qabatte mormaa turan. Bilisummaa hirruu hin fudhannu yaada jedhuun yeroo Hayilasillaaseen Ingilaanditti bade Xaaliyaan biyya qabatte Xaaliyaanotaaf harka hin kennine. Gabrummaan sanuma jechuudhaan namoota muratoo yaada isaanii qaban gurmeessuudhaan hidhachiisanii sochiirra ture. Sababa kanaanis qabamee hidhame. Qaroo fi maleessa ta’uu Hajichaa kan hubatte Xaaliyaanin, yeroo gabaabduu qofa hidhanii gadhiisan. Kun yaalii ummataan qabachuuf godhan ta’ullee hin milkoofnef. Yaadni Hajii Adam xurree sochii ummata isaaniitiin walitti isaan baaftu tamuu fayyadamanii murna kaayyoo bilisummaa qabu tokko gurmeessuudhaan hidhachiisanii sochoosuu irratti fuulleffata. Kanaanis adeemsa yeroo keessatti diddaa gabrummaa kamuu irratti kan ummanni bakka bakkatti hidhatee deemsisu walitti qindeessanii gara tokkotti luuccessuu keessatti gaheen isaanii olaanaa ture. Haga gabroomfataan xaaliyaanii gadlakkisee ba'utti meeshaa waraanaa guddaa dhoksanii kaa'uudhaan qabsoo diddaa gabrummaa itti aanuuf haala mijeessaa turan. Garuu, lukkeewwan iccitii kana beekan hojjattoota nageenyaa H/Sillaaseetti waan eeraniif kan yaade hafee ammas mana hidhaa seene.
Namoota bebbeekamoo ummata biratti dhageettii qabanitti fayyadamuudhaan uummata bituuf yaaluun amaluma gabroomfataati. Hajii Aadamiin hidhuun ykn ajjeesuun faayidaa akka hin qabne qofa odoo hin taane gadoo fi jibbaa biraa akka dhalu kan hubatan anga'oonni Hayilasillaasee, Hajii Adam mana hidhaatii baasanii ofitti qabuu filatan. Haala kanaan aangoo giraazmaachummaa fi uffata aangoo kana ibsu kennuufiif sirni badhaasaa tokko qopheessan. Haasaa qophii kanarratti godheeniis muudama giraazmaachumma kana akka hin barbaannee ifatti dubbachuun fudhachuu dide.
Maqdhaala
Akaakuu Bamaqaa
Isheen ofiif mana ijaarratte.
3. Bamaqaa eertoo/akeektuu (Demonstrative pronoun) = fkn. Kun, sun, kana, sana
Hajii Adam Saaddoo
Seenaa Duubaa
Yeroo Waldaan Maccaa fi Tuulamaa gootoa akka Koloneel Alamuu Qixxeessaa, Hayilamaaram Gammadaa, Mokonnin Wosanuu, Jeneraal Taaddasaa Birruu, Dhibbaalaa Maammoo Mazammir fi kanneen birron bu’ureeffamee sochii jalqabe, Hajii Adam Baaletti bu’ureessaa fi bakka bu’aa waldichaa turan. Dabalataanis, yeroon yeroo sochiin Fincila Baalee kan Jeneraal Waaqoo Guutuutiin durfamu haala haarawaan oo'aa jiru ture. Hajii Adam Saaddoo baruma uummanni Oromoo quba wal qabeenyaan halagaa irratti tokko ta’ee qabsaawu hawwaa waan tureef yeroon isaan yaadaa turan kun mul'achutti guddaa gammade.
Bu’ureeffamuu Waldaa Maccaa fi Tuulamaa hundeeffame kana sochii diddaa gabrummaa ummata Baaleetiin wal simachiisuuf ammoo sochiin ummanni Baalee bakka bakkatti godhu gara sochii kaayyo-qabeessa ummata Oromoo guutuu tokkotti jijjiiruuf tattaafachuun hujii isaanii ta’e. Kanarrattis hojjatanii sochiin qabsoo Waldaa Maccaa fi Tuulamaa fi sochii Fincila Baalee wal simachuun karaan mijaawe. Haaluma kanaan waldichi haga humnaa fi haalli yeroo dandeessiseen kutaalee Oromiyaa heddutti dameen isaa akka bu’ureeffamu caasaa eega diriirfateen booda kora tokko Finfinnetti waame. Haata’uu malee, yeroon sun yeroo mootummaan Hayilasillaasee ijaaramuu waldaa kanaa mormuudhaan waldicha sababa itti uumee jigsuuf socho’aa ture ture. Yeroo hamaa kanatti Hajii Adam uummata Baalee bakka bu'uun xalayaa ummata Baalee irraa keessattuu Jeneraal Taaddasaa Birruutiif barreeffamte qabatanii Finfinnee dhufan.
Gaafa Hajiin Finfinnee dhufu kana, humni waraanaa mootummaa miseensota Waldaa Maccaa fi Tuulamaa hidhuuf Finfinneetti sochii gochaa oole. Humni waraanaa Jeneraal Taaddasaa Birruu qabee hidhuuf mana isaatti marsee ture. Jeneraal Taaddasaan harka kennachuu didee cabsee ba'e. Manni Jeneraal Taaddasaas waraanan qabame. Hajii Adam kana quba hin qaban ture. Jeneraal Taaddasaa arganii dhimma dhufaniif irratti mari’achuuf bilbila gara mana mana Jeneraal Taaddasaatti bilbile. Kan jalaa kaase garuu Taaddasaa odoo hin taane ajajaa waraana mootummaa ture. Ajajaan waraanaa kunis akka Taaddasaatti erga Hajii dubbisee booda, nama isa fudhu akka erguuf itti hime. Loltuun isa fuudhuf ergame wajjin erga wal arganii konkolaata isaatin karaa jalqaban. Loltuun kun Hajii Adam fuudhe gara mana Taaddasaatti odoo hin taane gara buufata poolisiitti geesse.
Maqdhaala
Akaakuu Bamaqaa
5. Bamaqaa waliyyoo(Resprocal pronoun)
 Namoonni ykn wantoonni lamaafi isaa ol gocha isaan walirratti, waliif ,waliiniifi kkf raawwatan agarsiisa.
Hajii Adam Saaddoo
Seenaa Duubaa
Hajiin dubbiin amma galteef. Hiccitii qabatanii dhufan balleessuf jecha, mana fincaanii dhaquu akka fedhu waraanaa qawwee baatee isa marsetti hime. Hajiin akkuma marfametti mana fincaanii seeneen xalayaa ergaa uummata Baalee cicciree mana fincaaniitti gatuu yaade. Garuu deebisanii baasuu danda'u jedhee shakke. Malli ergaan sun diina harka akka hin seenne godhaniin garatti deeffachuu qofa akka ta’etti murteessee xalayaa san cicciree alanfate. Xalayaa san alalchee erga liqimseen booda mana fincaaniitii bahe.
Maqdhaala
Akaakuu Bamaqaa
Fkn. Tufaafi Toltuun wal jaalatu
Hajii Adam Saaddoo
Seenaa Duubaa
Akkuma mana fincaaniitii baheen marfamee biiroo ajajichaa geeffame. Ajajaan, yeroo xalayaa qabate akka itti kennu gaafatu, Hajiin "Waan garaa nu baate garaatti nu deebite. Kana booda waan feete godhuu dandeetta" jechuun dubbate. Miseensota Baale qabmana kan biraa waliin hidhaan waggoota 25 fi qabeenyi hidhamtoota hundi mootummaan akka dhaallamu irratti murtaa'e. Warri Hajillee ta’ee ummanni Baalee galmeen murtii isaanii gara Finfinneetti akka deebi’u iyyachuu isaaniitiin Finfinneetti deebi'e. Hajiin mataan isaanii dhaddacha “Nugusa nagasti” jedhamutti dhihaatanii mormatanii irra aanuun murtii manni murtii olaanaa isaan irratti dabarse san jijjiirsisuu danda'an.
Maqdhaala
Akaakuu Bamaqaa
Nuti walumaan hojjennee waluumaan guddanna
Aniifi Abdiin kitaaba waliin barreessine.
 Gaalee maqaafi gaalee gochimaatti suuqamee argama.
Fkn. Barattootni warri qabxii olaanaa galmeessisan badhaafaman.
Gitaa’ummaa Anniisaa
Anniisaan akaakuu tokko irraa gara akaakuu birootti nijijjiirama. Ta’iin tokko yommuu anniisaa dhabu ni argina. Haata’u malee, anniisaan kun badee osoo hin taane gara akaakuu anniisaa birootti jijjiirameeti. Yommuu anniisaan tokko gara akaakuu anniisaa birootti jijjiiramu anniisichi waan badu yookiin waan uumamu fakkaata. Fakeenyaaf balbiin anniisaa elektiriikii gara anniisaa ifaafi ho’aatti jijjiira. Kanaafuu anniisaan akaakuu tokko irraa gara akaakuu birootti jijjiirama. Seerri gitaa’ummaa anniisaa hima armaan gadiin ibsama. “Anniisaan akaakuu tokko irraa gara akaakuu birootti jijjiirama malee, hin uummamus hin badus” jedha.
Biiftuu
Biiftuun urjii Kubbaa ykn geengoo pilaasmaa ho'aa sirnaawaa jechuuniin ni danda'ama dha. Innis wirtuu sirna biiftuu keessatti kan argamu fi hanga sirnichaa keessaa dhibbaatama 99.9 qabata. Biiftuun urjii hanga giddu-galeessa qabdu dha. Urjiilee baay’ee guddoon hanga harka dhibbaan caalu yoo qabaatan, kanneen baay’ee xiqqoo ta’an immoo, hanga harka kudhaniin xiqqaa ta’e qabu. Ho’a fi ifti nuyi biiftuu irraa argannu hundinuu kan dhufan, bu’ura biiftuu bakka qaanquumaan haayidiroojini itti raawwatu dha. Tempireecharri wirtuu biiftuu digirii seelshiyesii kitila(million) 15 dha. Dirreen maagineetii biiftuu, taatewwan hedduun akka ijoobiiftuu, banbanaa, bubbeewwan, fi oyrooraa babbareedoon lafarratti akka uumaman kan taasisu dha.
Raadiyaasiin Biiftuu gara 695,000 kilometers (432,000 miles), ykn kan lafaa dachaa 109 ta'a. Ulfaatina isaa gara dachaa 330,000 kan lafaa yoo ta'u, ulfaatina waliigalaa Sirna Aduu keessaa gara %99.86 of keessaa qaba. Tilmaamaan harki sadii ulfaatina Biiftuu haayidiroojiinii (~73%) of keessaa qaba; kan hafe irra caalaa heeliyeemii (~25%) yoo ta'u, elementoota ulfaatoo baay'ee xiqqaa ta'an, oksijiinii, kaarboonii, ni'oonii fi Ayiranii dabalatee.
Godina Biiftuu
Qabattoon Bungukattaa keessaaguddichi, bungulkattaa kitilaan lakkaa’amanof keessaa qaba. Qaamoleen kun jalqaba sirna biiftuu irratti uumamanii, naannoo kanatti giraavitii Juppitariin(Harrattuu) liqimfamu. Qabattoon Kaayipperii qorsa dhibboota kumaatamaa fi qaamolee biroo kanneen akka Piluutoo(Meerqittii) of keessaa qaba. Duumessi Oortiiduumessa qaamolee xixiqqooroggee sirn abiiftuu irraa ti. Innis baay’ee nurraa fagoo fi baay’ee guddaa waan ta’eef,Voyeejerii1 (ispees-kiraaftiibara 1977tti furguggifamte)gahuuf (irra qubachuuf) waggoota dhibba, gadi lakkisuuf immoo waggoota kumaatamaitti fudhata. Saffisa ifaa iddoo duwwaa keessaan (sekondii tokkotti kiilomeetira 300,000), biiftuu irraa ka’ee duumessa Oorti igahuuf waggaa tokko itti fudhata
Zoonii raadiyaatiivii
Zooniin raadiyaatiivii furdaa aduu yoo ta'u, raadiyeeshinii aduu 0.45 qaba. From the core out to about 0.7 solar radii, raadiyaashiniin ho'aa mala jalqabaa dabarsuu anniisaati. Ho'i tilmaamaan 7 irraa gadi bu'a miliyoona hanga miliyoona 2tti Kelvin kan ta’u fageenyi wiirtuu irraa dabalaa dhufeera. Giraadiyeentiin ho’aa kun gatii saffisa lapsii adiyaabaatikii gadi waan ta’eef konveekshinii oofuu hin danda’u, kunis dabarsaan anniisaa karaa zoonii kanaa maaliif konveekshinii ho’aa osoo hin taane raadiyaashiniin akka ta’e ibsa. Ayoononni haayidiroojiinii fi heeliyum footoonii kan baasu yoo ta’u, isaanis ayoonota birootiin deebi’anii xuuxamuu isaanii dura fageenya gabaabaa qofa kan deeman dha. Dansiin dachaa dhibbaan (20 g/cm 3 irraa gara 0.2 g/cm 3 ) raadiya aduu 0.25 fi raadii 0.7 gidduutti, gubbaa naannoo raadiyaatiivii gadi bu’a.
wabii
"https://en.wikipedia.org/wiki/Sun"
Urjii Dhahuu
Urjii dhahuu(Astrology) duudhaa fi amantiiwwan waa’ee ejjennoo fira qaamolee samii fi bal’inaan waa’ee dhuunfaa, dhimma namaa fi dhimmoota addunyaa biroo odeeffannoo kennuu danda’an walitti qabuu dha. Inni keessatti hojjatu urjii lakkaa'aa jedhama, hayyoonni urjii ilaaluun akka saayinsii sobaa ykn amantaa sobaa ta'etti ilaalu.
Hayilamaaram Gammadaa
Hayilamaaram Gammadaa (1915 - 1970) qabsaawaa mirga Oromoo fi hoggantoota Waldaa Maccaa fi Tuulamaa keessaa isa tokko. Hayilamaariyaam reebichaa fi dararaa mootummaan Hayilasillaasee isarraan ga'erraan kan ka'e yaallamaa turee Adoolessa 1, 1970 lubbuunsaa dabarte.
Seenaa Duubaa
Hayilamaaram Gammadaa kutaa bulchiinsa Shawaa Kaabaa, aanaa Jiddaa keessatti bara 1915 maatii qonnaan bulaarraa dhalate. Yeroo inni barnoota sadarkaa lammaffaa barachaa jiru Xaaliyaanin Itoophiyaa weerarte. Hayilamaaram Gammadaas Raas Abbabaa Aragaay (akaakayyuu Goobana Daaccii) jalatti galuun Xaaliyaanii lolaa ture. Boodarra Xaaliyaanotaan booji'amee Somaaliyaatti waggaa sadi'i hidhame. Erga Xaaliyaanin bara 1941 Itoophiyaadhaa baatee booda, Hayilamaaram biyyatti deebi'ee Ministeera Humna Namaa keessatti mindeeffamee Shawaa, Tigraayi, Harargee, Kafaa, Iluu Abbaa Boor, Arsii fi Sidaamoo keessatti hojjachaa ture. Kutaalee Oromiyaa hedduu keessa socho'uun odeeffannoo seenaa Oromoo, aadaa, duudhaa fi dhaabbilee siyaasaa guuraa ture. Carraa hojiisaa kanaanis Haayilamariyam bakka hedduu waan deemeef, waa’ee Oromoo fi kutaalee Oromiyaa akkasumas, mala bulchiinsa jallaa ummata Oromoorratti mootummaa yeroo sana tureen fe’amee jiruu fi walumaa galatti waa’ee Impaayera Itoophiyaa kana hubannaa gaarii argachuu danda’ee ture.
Bulchiinsa loogii sanyii, dhiittaa mirga dhala namaa Oromoon lafa itti dhalatee keessatti irratti geggeeffamuu fi akka sabaatti tuffatamuu fi maqaa hinmalleefiin waamamuunsaa Haayilamaariyam kutaalee Oromiyaa adda addaa keessatti argaa ture sun boqonnaa dhorkate; hojiisaa qalbiin itti fufee hojjachuu hindandeenye. Rakkoo sana keessaa Oromoo kan baasuu danda’u Oromoo malee qaamni biraa jiraachuu akka hindandeenye hubate. Kaanfis ofirraa jalqabuun akka barbaachisu murteessuun hojii mootummaa yeroo dheeraaf hojjachaa ture gad lakkisuun dhuunfaan hojii abukattummaa seeraa hojjachuu jalqabe. Hojiinsaa kunis barnootaan kan deeggarame akka ta'uuf, guyyaa hojjachaa galgala ammo barnoota seeraa Yuunivarsiitii Finfinneetti barachuu jalqabe. Barnootasaa kanas xummuree Diploomaan erga eebbifameen booda, jiruu fi jireenyasaa hafe Oromoo salphina isa mudate keessaa baasuuf ga'eesaa ba’uuf of qopheessuu jalqabe.
Hojiin seeraa inni dhuunfaan hojjatu kunis Oromoota kutaalee Oromiyaa adda addaarraa dhufan wajjin kan wal isa barsiise yoo ta’u, namoota qunnamuu hundaa irraa waan inni dhaga’u haqa barbadaaf dhaaddachaa fuula duratti dhihaatanii haqa osoo qabanii sanyiin looginsa ta’u yeroo hubachaa deemu, jibbiinsi sirna sanaaf qabu jabaachaa hawwii inni qabsoof qabu ol ka’aa deeme. Akeeka isaa fiixaan baasuufis umanni Oromoo bifa kamiinuu of ijaaruu fi ijaarsa sanaan tokkummaan qabsoo gochuu akka qabu waan itti amaneef, hayyama mootichi Hayilasillaasee uummanni of ijaaruu danda’a jedhee baasetti dhimma bu’aan namoota yaada akka isaanii qaban waliin ta’uun bu’ureffamni Waldaa Maccaafi Tuulamaa mirkana akka ta’u taasise.
Hayilamaaram nama dubbisuu jaalatu, waan haaraa baruuf nama fedhii qabu fi nama sammuu qara qabu ture; kunis seenaa Oromoo hedduu akka beeku isa godhe. Hayilamaaram seenaa fi aadaa Oromoorratti beekumsa olaanaa qaba ture.
Waldaa Maccaa fi Tuulamaa Keessatti
Hayilamaaram Gammadaa namoota Waldaa Maccaa fi Tuulamaa hundeessan keessaa tokko yoo ta'u barreessaa waldichaa ta'ee hojjachaa ture. Hayilamaaram hogganaa koree seeran ittiin-bulmaata waldichaa baasu ture. Maqaa waldichaallee kan baase isuma yoo ta'u asxaa dhaabichas akka odaa ta'u kan yaada dhiyeesse isa ture.
Sochii Hayilamaarama Maccaa fi Tuulama keessatti godhu, sirna fiwudaalaa Hayilasillaassee baayyee sodaachise. Akkasuma ta’ee garuu, mootichi Hayilamaaram irratti balaa qaqaabsiisuu odoo hintaane ofitti butuun dhimma itti ba’uuf saganteffate. Haala kanaanis hojii mootummaatti deebi’ee mindaa fi itti gaafatamuummaa guddaa akka qabaatuuf yaadun xalayaan ajajani. Hojii isaa kennames itti gaafatama abbaa seeraa fi qeeyee mootummaaf ammoo gorsituu seeraa ta’ee akka dalaguuf ture.
Muudamni kun maalif akka ta’e Haayilamaaramiif battalumatti galeefi. Yeroo gabaabaaf erga hojjateen booda fedha isaan hojicha gad lakkisee ba’uun yeroosaa guutummatti ijaarsa Waldaa Maccaafi Tuulamaa irratti dabarsuu jalqabe. Hojiisaa gadi lakkisee yeroo muraasa booda hidhattoota mootummaatin qabamee mana hidhaatti darbatame. Qabeenya isaas maqaa idaa baankii jedhuun horii hintaanetti gurguruun mormitoonnisaa akka qircatan taasisanii. Akka kanatti maatii fi qee'eesaa dirree gubbaatti rakkinaaf saaxilan. Mana hidhaa sana keessattis dararama qaamaafi qalbiin irra ga’aa tureen erga dadhabeen booda manatti galee haa du’u jechuun yeroo lubbuun isaa ba’u geessu manatti galchan.
Waldaan Maccaa fi Tuulamaa erga dhorkamee booda sababa hirmaannaa waldicha keessatti qabuun reebichaa fi dararaa guddaa mootummaan fiwudaalaa irraan geessise. Hayilamaariyaam Gammadaa reebichaa fi dararaa isarra ga'erraan kan ka'e mana murtii dhufuu kan hindandeenye ta'ullee sireedhan baattame akka dhufu ajajame. Gara boodaa garuu gara mana yaalaa akka deemu eeyyamameef. Mana yaalaa deemee yaallamaa odoo jiruu baayyee waan miidhameef torban tokko booda Adoolessa 1, 1970 lubbuunsaa dabarte. Gara mana yaalaa deemuf yeroo ka'u, Hayilamaaram jaallewwansaatin akkas jedhe:
"Kana booda waan wal arginu natti hinfakkaanne. Nuti duunus du'uu baannus, kaayyon keenya kan Oromoo bilisoomsuu ijoollee fi ijoollee ijoollee keenyatiin galma niga'a"
Waa'ee Maccaa fi Tuulamni akka hinsochoone dhorkamuu fi miseensoni waldichaa hidhamuu ilaalchisee akkas jedhee dubbate:
"Hoggantootaa Maccaa fi Tuulamaa hidhuu fi ajjeesun, waldaan kun akka hinsochoone dhorkuun qabsoo mirgaa ummani Oromoo godhu hinukkamsu. Wanti nuti hojjanne akka bofa hudduu lixeeti, yoo harkifamee ba'es yoo achi keessatti dhiifames tokkuma. Summiisaa qaata facaaseera waan ta'eef"
Hayilamaaram, qabsoo Oromoo keessatti, gumaacha godheen yoomiyyuu ni yaaddatama.
Tarree maddoota anniisaa
Maddoota anniisaa saayinsii naannoo keessatti baratte yaadadhu. Dhalli namaa sochii qaama gaggeessuuf, tajaajila geejjibaa argachuuf, nyaata bilcheeffachuufi jireenya guyyuu gaggeeffachuuf anniisaa barbaachisa. Maddoota anniisaa keessaa muraasni isaanii kanneen akka aduu, boba’aa, bubbee, bishaan, niikularii fi kanneen kana fakkaataniidha.(Niikulariin akka anniisaa fi akka madda anniisaatti gargaara) Anniisaa bakka lamatti qoodnee ilaaluu nidandeenya. Isaanis, Anniisaa haaromfamaniifi hinhaarofamneedha. Anniisaa haaromfamu yoo jennu erga itti tajaajilamnee booda kan bakka buusuu dandeenyu yoo ta’u anniisaan hin haaromfamne immoo erga itti tajaajilamnee booda kan deebsinee bakka buusuu hin dandeenyedha.
Sochii Martoo
Sochii Martoon sochii qaamni tokko siiqqee dhaabbataa qaama isaatiirratti maruun taasisuudha. Fakkeenyaaf, Sochii lafti siqqee ofii irratti martu, Sochii lakkooftuu sa’aatii, sochii balballi yommuu banamuufi cufamu uumamuufi kanneen kana fakkaataniidha.
Sochii (fiiziksii)
Qaamni tokko teesssoon isaa birqaba yookiin sadhaata ittiin argamu keessatti yeroo wajjin yoo jijjiiramuu baate qaamichi boqonnaa irra jira jedhama. Teesssoon qaamni tokko sadhata tokko keessatti yeroo wajjiin yoo kan jijjiiramu ta’e, qaamichi sadhata sana keessatti Sochii irra jira jedhama.
Suudoo
Ruuqoon Watanaa inni xiqqaan suudoo jedhama. Wantoonni harkaan qaqqabnuufi ijaan arginu hunduu maatarii irraa tolfaman. Suudoowwan watana gar-malee xixiqqaa waan ta’aniif rifeensa namaa takko wajjin walqixa ta’uuf suudoowwan naannoo 100,000 sarara tokko irratti kaa’uu qabna
Dadacha'insa goophaa(Anticline)
Ji’ooloojii caasaa keessatti, Dadacha'inssi goophaa(Anticline) gosa dadacha'insa boca xiyyaa fakkaatuu fikan koochoowwan ykn millii dacha'insaa gara oliitti walitti dhufan, jechuunis millii dirraa siqqaawaa(axial plane) dadacha'insaa irraa fagaatanii kan gonbiffamee yoo ta’u umriin isaanii bekkamaadha ykn kan bayyee turaaniidha. Dadacha'insa goolbaan(syncline) ammoo faallaa Dadacha'insa goophaa(Anticline) ti. Dadacha'insa goophaa(Anticline) idileen ol goophataa kan ta’ee dha Dadacha'insa goophaa(Anticline) adda baafamuu fi Dadacha'insa xillaawaa ykn Farboca (Antiform) irraa adda baafamuu kan danda’an tartiiba baqqaanoota dhagaa kanneen gara giddugaleessa dachaatti tartiibaan dullooman. Kanaafuu, hariiroon umurii gosa dhagaa adda addaa gidduu jiru yoo hin beekamne jechi Dadacha'insa xillaawaa ykn Farboca (Antiform) jedhu fayyadamuu qaba.
Konkolaataa
Konkolaataan ''( Afaan Ingilizii : Konkolaataa;) meeshaa sibiilaa, irraa hojjetamee nama ykn meeshaa karaa irratti fe'uuf ooludha. Konkolaattonni boba'aa, zayitaa fi bishaaniin hojjetu .''