cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barbaree (aanaa)
Barbareen(Berbere district) aanolee godina Baalee keessa takka. Barbareen kan daangeeffamtu gama kibbaan Dalloo Mannaa, kaabalixaan Gobbaa, kaabaan Diinshoo, kaababahaan Gooroo, fi bahaan Guradamolenin yoo ta'u gama Shinana Dinshoo fi Gooroon laga Mannaniin addaan bahani. Magaalaan muummeen aanichaa Haroo Dumaali.
Tarkii
Tarkii, biyya odolaarraa hundoofte kan Yuurooppi fi Eshiyaa bahaatti argamtu.
Xiinbeekumsa
Ippistimooloojii (jecha Giriik ἐπιστήμη, epistēmē, hiikansaa "beekkumsa, hubannoo", fi λόγος, logos, hikaansaa "qorannoo") damee falaasamaa kan uummamaa fi ballina beekumsaa irratti xiyyeeffatu yoo ta'u maqaa biraa "tiyoorii beekumsaa" jedhunis ni waammama. Ippistimooloojiin beekumsi maal akka ta'ee fi akkamitti akka argamu/baratamu qorata, akkasumas beekkumsi mataduree ykn wanta tokkoraatti jiru hangam akka baratamuu/argamuu danda'u irratti xiyyeeffata. Mormii guddaan ippistimooloojii irratti jiru uummama beekkumsaa fi akkamitti akka inni wantoota akka dhugaa, amantii, fi sirrummeessa wajjin walqabatu karaa falaasamaa qaaccessuu irratti xiyyeeffata. Jechi "ippistimooloojii" jedhu kan uume filoosoophera Iskootish Jeemsi Fireediriik Feeriyee (1898-1864).
Fuula Dura3
Intro
Afaan Oromoo beektaa?
Wikipedia ka jedhamu kuni kuusa beekumsaa tolaan warra tajajilamuun baarreessamu dha. Kan hanga amma barrefaman ilalluf link Kana bani. Barresu jalqabu fi akkasumas akkam akka barresan illaluf kutta Qarqarsa jedhu kan bitta fuula kanatti argamu bani yokan kana -> bani. Dictionary Oromo guddisuf yokan ilalluf Oromo Dictionary bani. Enyuni mani akka barrese ilalluf "Jijjirama Dhiho" kan jedhu yokan kana --> bani.
Oduu Jijjirama Barbadu
Oduu May 16
Akka presidantii hara Franceitt Nicolas Sarkozyiin Élysée Palace (fakki ilalli) kessatti “ceremony” gamachu godhaniraf. 21-gun salute bakka sunitti godhameraf. Innis presidantumma kan fudhatte presidantii dura Jacques Chirac irratti.
Oduu May 14
* Prime Ministeriin Australia John Howard  jedhamu national cricket team iin Australia Zimbabwe akka hin demne mottumman akka dhowee iffaa godhee.
* Montreal, Québec Canada kessatti dilbatta irratti polisiin Royal Canadian Mounted Police (RCMP) fi Montreal Police Service irra dhufanni, FBI's "Ten Most Wanted" fugitives kan ta’e Richard Golberg qabu dandanirru.
Oduu May 11
* NASAn telescope harra Hubble Space Telescope callu kan James Webb Space Telescope jedhamu iffa godhee. HD 149026b jedhamaa.
FIFA
Kubba Milla (Soccer)
(source )
FIFA.COM LINKS
A-B
B
C-D-E- MORE
Maarsii
SALADIN abduraman chalanko
Fuula Dura3
A-B
Number of articles:
Maarsii
Marsiin ykn Arraasaa ykn Goofoo (mallattoo: ) aduu irra planet affuraffa irratti argamtuu dha.lafjon tun maqaa “lafjo Diimtuu”(Red Planet) jedhamuun beekamti. Ummata Masriitu Maqaa kana isiif moggaase. Warri Chaaynaa ammoo Urjii diimtuu jedhanii waaman. Lafatti aanuudhaan Aduu irraa fageenyaan sadarkaa Afraffaa irratti kan argamtu yoo taatu, xiqqeenyaan ammoo Meerkuriitti aantee lammaffaa irratti argamti. lafjo tanaaf Maqaa Maars jedhu kana ammoo warra Roomaatu itti moggaase. Mars jechuun akka amantii worra roomaatti, gooftaa waraanaa jechuudha. Dachii irra jiraannu malee maqaan plaaneetoota kanaan dura argamanii hundi isaaniituu Afaan Roomaa irraa moggaafaman.
Fuula Dura3
A-B
If you speak Oromifaa, go ahead and start working on the encyclopedia!
Hulluuqqoo Lærdal
Ijaarsi hulluuqqoo kanaa kan jalqabame bittotteessa 15 bara 1995. Fulbaana 3 bara 1999 hojiin hulluxxoo dhoosuuf ijaaruu gama lammataatiin fulla'e. Hulluuxxoon kun kan eebbifamee tajaajilaaf baname muddee 27 bara 2000.
Fuula Dura3
A-B
For more information, see the English Wikipedia.
Hulluuqqoo Lærdal
Ijaarsi hulluuxxoo kanaa wolii galatti baasii Krone biiliyoona 1,05 ykn $175 mill.$ fudhate.
Appaartaayidii
Appaartaayidii (Afaan Afrikaa kibbaati, adda cokuu), maqaa waliigalaa kan siyaasa jibba dhala namaa bifa fi sanyii irratti hundaa’ee nama addaa qooduti. Siyaasni kun biyya rippabiliika Aafrikaa kibbaa keessatti adeemsifamaa kan ture yoo ta’u. Sirni kuni bara 1948 fi 1994 jidduutti biyyattiii keessatti gaggeeffamaa ture. Siyaasa Appaartaayidii kanatti fayyadamuun dhiibbaa fii cunqursaa gaggeessaa kan turan worroota galtuu Awurooppaa irraa dhufan yoo ta’u, warrii biyyaa (gurraachota Aafrikaa) ammoo seera warri adii isaanitti baaseen cunqurfamanii kophaatti cokamanii jiiraataa turan. Seerota cunqursaa keessa kan akka mana bunaa, hoteela, mana barnootaa fii wirtuulee tajaajilaa kan hawaasa biyyattii keessa jiran warri adiif gurraachi akka walitti hin fayyadamne godhuu ture. Karaa biraatiin ammoo jiraattonni biyyattii dirqiin akka taaksii (tax) kaffalan godhaa turan.
Gara biraatiin ammoo, jecha Appaartaayidii kana sirna bulchiinsaa adda ta’e, kan siyaasa isaa ”rasisme”ykn jibba gosa biraa kan bifaa fi sanyii irratti hunda’een adeemsisuun waamna. Sirni akkana kuni yeroo baay’ee koloniin walitti hidhata qaba. Mootummotni Walii Galan MW(UN) yeroo jalqabaatiif jecha Appaartaayidii jedhu kan ifatti baasee fayyadame bara 1976 karaa International convantion against Apartheid (turjumaanaan na gargaaraa)yoo ta’u. Halaaf amala mootummoota cunqurfataa ibsuufi jechii Appaartaayidii ni fayyadama.
Kutaa bifaa
Mootummaan Appaartaayidii kuni bifarratti hundaa'ee dhala namaa sanyi afuritti qoode:
Oromoo Gujii
Gujiin gosa Oromoo keessaa tokko yoo ta'u baayyinaan godina Gujii, godina Gujii Lixaa fi godina Booranaa Keessa jiraata. Gujiin angafa Oromoo kan sirni Gadaa otoo adda hin murin raawwata jiraniidha.
Appaartaayidii
Kutaa bifaa
Sanyummaan lammoota biyya sanii ifatti bahee waraqaa eenyummaafii pass irrattis barreeffamee mul'ata. Haala kanaan mirgaa fii dirqama akkamii namni tokko hawaasa keessatti akka qabu addaan fooyanii ibsu. Namoota waraqaa isaanii irratti chaappaan "Adii" jedhu rukutameef qofatu mirga dimokraasiifii abbaa qabeenyaa ta'uu qabaa ture. Worroonni bifaan adii hin ta'in kunniin boodarra lammuummaan isaanii kan Afrikaa Kibbaa jedhu irraa mulqamee gosa didiqqotti addaan qoodamanii waamamaa turan. Seerri gara garaas kan wolitti dhufeenna "sanyii" arfanii dhooggu tumamee dhiibbaa godhaa ture. Fakkeennaaf "the immorality-act of 1950" Kan walqunnamtii saalaa "sanyiiwan" afran jiddutti akka hin godhamne kan dhoogguu ragaa tokko.
Oromoo Gujii
Balbala Gujii sadan Uraagaa, Hookkuu fi Maattiidha. Horteen Gujii namticha Gujoo jedhamu ijoollee isaa sadan Uraagoo, Hookkuu fi Maattii waliin ta'uudhaan Adoolaa gara Bahaatti godaanuun lafa Girjaa qubateen ka'ee. Uraagoon gara Lixaatti, Maattiin Kaabatti, Hookkuun Kibbatti bal'atan.
Appaartaayidii
Seenaa
Bulchiinsi Appaartaayidii kan Afrikaa Kibbaa kan mirkanaa'ee erga paartiin leellissan kan irra caalaa warra boer'n deeggaramu filannoo bare 1948 moo'atee aangotti dhufeen booda. Dhiibbaan fi jibbaan uummata adii hin ta'inii saniin duras haa jiraatu malee kaayyoon warra leellistootaa siyaasa, aadaa, fedhii fii worraaqsa qabeennaa kan warra Awurooppaatiin ala geggeeffamu hundaa hundeen buqqisanii balleessuu ture. Haala kanaan seerri gara garaa tumamee ummata adda qoodaa fi cunqursaa isaa hanga bara 1977 itti fufe. Bara 1977 fincila Suweetoo tiin walitti qabatee dammaqiinsi uummataas guddataa dhufe. Kanarraan kan ka'e Appaartaayidoonni diqqoo laafuu jalqaban. Hanga bara 1984titti warra adii malee paarmaalaa biyyattii keessa taa'uu, mana qabachuu, lafaratti abboomuu, filachuus ta'ee filatamuu fi mirga lammiin tokko qabu maraa argachuu hin dandeenne. Yeroo jalqabaatiif bara 1984 warri sanyii " Halaleeffamaa (coloured)" fi " Eeshiyaa(Hindi)" mirga didiqqoo kennuufii jalqaban.
Seerru nuuffisiisaan kuni hanga bara 1994 titti bulchiinsarra turee. Qabsoo dheeraafii jabaa qarqaarsa mootummoota addunyaatiin deeggarameen boodarra kufuu danda'e
Maarsii
Amma gara lafjo maarsi deebinee waan isiin qabdu qabxii ijoo waliin haa ilaallu. Jaarraa 19ffaa keessa, yookaan ammoo xumura bara 1800 keessa Astroonoomaroonni durii, Maars irra wanti lubbuu qabu ni jira jedhanii tilmaamanii turan. Astroonoomariin Giovanni Schiaparelli teleskooppii bara isaa jiru fayyadamuudhaan, bara 1877 qorannoo godhee ture. Qorannoo isaa kanaanis, sarara qajeelaa, boolla bishaan jallisiif qotamu fakkaatu arge. Kana booda ilmi namaa lafjo tana irra qotatee jiraataa jira jedhee yaada isaa dhiheeyse. Haa ta’u malee qorannoo hammayyaawaa dhiheenya kana godhameen, sararoonni kunniin kan jallisiif qotaman akka hin taane saayintistoonni bira gahanii jiran. Qorattoonni ammas haala ilmi namaa Maars irra jiraachuu danda’u irratti qorannotti jiran.
Akkuma Plaaneetota biroo qaamni Maarsiitis bakka gurguddaa sadihitti qoodama. Garuu haga ammaatti qorannoon jabaan godhamee, Qaamman isii kunniin hagam akka dheeratan beekuun hin danda’amne. Haa ta’u malee qorannoon gubbaa Maarsii irratti godhame akka agarsiisutti, furdinni Gubbaa Maarsii bakkaa bakkatti garaagarummaa qaba. Fakkeenyaaf Heemisfeera Kaabaatti Kiloomeetira 35 eega gad qotameen booda jidduun isii mul’ata. Gama Kibbaatti garuu, Jidduu Maarsii argachuudhaaf Koloomeetira 80 qotuun dirqama ta’a. Sababa kanaaf, jidduu fi Wiirtuun isiitis garaagarummaa akkanaa heddu waan qabuuf, qorannoon mirkanaawaan haga ammaa irra gahame hin jiru.
Fuula Dura3
A-B
Si vous parlez Oromifaa, modifiez le texte et commencez à écrire dans l'encyclopédie !
Pour d'autres informations, voir le Wikipédia francophone.
<div style="margin:.7em;border:1px solid #cedff2;background:#f5faff;padding:.7em;text-align:center" dir="rtl"> هذا الموقع مختص لكتابة موسوعة حرة "ويكيبيديا" بالكانورية..
إذا يعجب الفكرة، فاكتبها! إضغط عبلى edit وترجم هذا النص إلى الكانورية أو ابدأ أن تكتب مقالات.
لمعلومات أحرى ومساعدة بالعربية إضغط هنا.
Este subdominio está reservado para la creación de una Wikipedia en lengua Oromo.
Si usted habla Oromifaa, modifique el texto y comience a trabajar en la enciclopedia.
Para mayor información, visite la Wikipedia en español.
Diese Subdomain ist für die Erstellung einer Wikipedia in der Oromo-Sprache reserviert.
Wenn du diese Sprache sprichst, fang gleich an, an der Enzyklopädie zu arbeiten!
Weitere Informationen befinden sich auf der Deutsche Wikipedia.
Other wikis
Meta-Wikimedia – Wiktionary – Wikibooks – Wikiquote – Wikisource – Wikinews
Other small Wikipedias in African languages:
Afar · Afrikaans · Akan · አማርኛ · Bamanankan · Chi-Chewa · chiShona · chiTumbuka · Ɛʋɛ · Fulfude · Gĩkũyũ · هَوُسَ · Ìgbo · isiXhosa · isiZulu · Kanuri · Kinyarwanda · Kirundi · Kiswahili · Kongo · Kuanyama · Lingala · Luganda · Malagasy · Malti · Oshiwambo · Otsiherero · Sängö · seSotho · Setswana · SiSwati · Soomaaliga · ትግርኛ · Tshivenda · Twi · Wolof · Xitsonga · Yorùbá · (For other large Wikipedias, look into the side-bar.)
All languages
fa:
Dodola (magaalaa)
Dodolaan magaalaa Oromiyaa gurguddoo keessaa tokko yoo taatu, Godina Arsii Lixaa Aanaa Dodolaa keessa argamti. Magaalaa tun barumsaa fi daldala addaa addaa irratii kan hundooftee dha. Akkasumas magaalaa tun misoomaa fi industurii dhaan carraa guddaa carraaqaa kan jirtuu dha. Keessumayyuu yeroo ammaa saffisaan kan guddachaa (heddu misooma) jirtuu dha.
Ummattootni magaalaa tana keessatti argaman kuma 20000 ol ta'a jedhamee yaaddama. Magaalaa tana keessatti afaanota addaa addaa sagalii (9) oltu dubbatama.
Baldhinni lafa ishiis kiloomeetir isqu'arii 120 fi bishaan kiloometr isqu'arii 0.9 ta'a jedhamee yaaddama. Magaalotiin ollaa ishii kaaba-bahaan Shaashamannee ,kibbaan Adaabbaa, fi bahaan Boqqojii fa'a. Haalli teesuma lafaas ishii tulluwwa, garreeni fi bishaanin marfamaa dha.
Qileensi ishii bayyee kan namatti toluu fi kan nama gammachiisu dha. Yeroo bona ho'a, yeroo Gannaa xinnoo qorra, Arfaasa jiddugalessaa fi Birraa humditii (gammachisa) kan ta'ee dha.
Dodola dandii konkolataa kan Shaashamanne irra ka'ee Dodola keessa darbee Adaabbaa dhaquu fi Dodola irraa ka'ee Boqqojii dhaqu qabdi. Dandiin kun kan cirrachaan afameedha. Yeroo amma aaspaltii afuuf tattafii godhaa jirti.
Dodola manneen barnoota sadarkaa tokkoffa (Elementary school), sadarkaa lammaffaa (Highschool) fi Qophaa'ina (preparatory) tan of keessaa qabduudha.
Faayibrinoojiin
Faayibiriinin gosa pirootiinii yoo ta'u dalagaan isaas itituu dhiigaa (walitti qabama dhigaa kan yerro bayyee yoo namii dhiga'u ta'u - blood clot) keessatti dha. Pirootiinii kanatti polymerise ta'e pilaatileetiis wajjin walitti qabamudhan yoo namni madaa'e dhiigu akka dhigni walitti qabamu taasisa.
Faayibiriinin kuni kan midhafame kutaa isaa zymogen fibrinogen, kan pilaazma glycoprotein ta'e kan bishaaniin makamu danda'u kan tiruun midhafame of keessaa qaba. Ademsaa coagulation (walitti qabama dhigaa) kessatti zymogen prothrombin gara serine protease thrombinit jijjirama, kunis jijjirama faayibrinoojiin irraa gara faayibiriinitti godhamuf sababa ta'a. Achiin booda faayibiriinin gara lachuun walitti qabame akka dhiigni walitti qabamu godha, faayibiriininis kan walitti qabamu factor XIIIn.
Wabii
anuma kabbada
Fuula Dura
{| style="width:100%; border:1px solid #cccccc; margin:0em 0em 1em 0em; background:#f9f9f9;" cellspacing="5" cellpadding="0"
<div style="background:#d0e5f5; border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.2em 0.5em 0.2em 0.5em; font-size:125%; font-weight:bold;">Mata Duree Har'aa
Oromiyaan kutaalee Itoophiyaa kurnan keessaa tokkodha. Ballina lafa bahaa hanga kibba-dhihaa biyya keessatti 353,632 km² ta'e qabaatee, baayyina uummataa bara 2002 tilmamee hanga miliyoona digdamii-afurii qabdi, kunis ballina lafaa fi baay'ina ummataan biyyaa keessaa tokkofaa ishee tasisaa. Isheenis kan ofii keessa qabduu: kutaa Arsii, Baalee, Harargee, Iluu Abbaa Booraa, Kafaa, Shawaa, Sidaamoo fi Wallagga of keessaa qabdi, Booranaa fi Gujiin Sidaamoo jalatti walitti qabama turan. Magaalaan guddoon Oromiyaa durii Finfinnee yoo taatu, kan ammaa garuu Adaamaadha. Bara booda gaaffii mirgaa sabni Oromoo gaafateen booda gara Finfinneetti deebbite. Magaallan gugguddoon biraa Oromiyaa keessatti argaman Adaamaa, Amboo, Asallaa, Bishooftuu, Dambidoolloo, Fiichee, Gimbii, Gobbaa, magaalaa Jimmaa, Mattuu, Nagallee Booranaa, Naqamtee, Shaashamannee fi Walisoo dha.<div style="background:#d0e5f5; border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.2em 0.5em 0.2em 0.5em; font-size:125%; font-weight:bold;">Barruu saayiinsawaa
Lafjoolee Sirna Biiftuu
<div style="background:#d0e5f5; border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.2em 0.5em 0.2em 0.5em; font-size:125%; font-weight:bold;">Damee
<div style="background:#d0e5f5; border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.2em 0.5em 0.2em 0.5em; font-size:125%; font-weight:bold;">Wiikipiidiyaa Afaanota Afrikaa kan Biraatin
Afrikaans · Akan · አማርኛ · Bamanankan · Chi-Chewa · chiShona · chiTumbuka · Ɛʋɛ · Fulfude · Gĩkũyũ · هَوُسَ · Ìgbo · isiXhosa · Kinyarwanda · Kirundi · Kiswahili · Kongo · Lingala · Luganda · Malagasy · Oromoo · Sängö · seSotho · Setswana · SiSwati · Soomaaliga · ትግርኛ · Tshivenda · Twi · Wolof · Yorùbá · Zulu
Odeeffannoo Wiikipidiyaa Afaan Oromootin...
Kamaal Galchuu
Jeneraala Kamaal Galchuu hogganaa waraanaa Itoophiyaa kan duraanii yoo ta'u boodarra ABOtti makamuun qabsoo geggeessa jira.
Seenaa Duubaa
Jeneraala Kamaal Galchuu, hoggana waraana Itoophiyaa moora 18 kan ture yoo ta’u bara 2006, waraana Itoophiyaa ganee, meeshalee garagaraa fi waraana 541 fudhatee biyya bahee ABOtti makame.
Jeneraal Kamal Galchuu, yeroo biyyii Laayibeeriyaa weeraramee ture bare 1999-2003 giddutti nama gamta Afrikaa wajjiin moora waraana Itoophiyaa achittii bakka bu’e leenjii hogganaa nama leenjifamaa turedha. Waraanni Itoophiyaa kan Laayibeeriyaatti ergamee walakkansaa ijoolle Oromoo ture. Kamal carra kana fayyadamuudhan ijoolle Oromoo haala adda ta’een dhoksaadhan nama gurmeessa tureedha. Lola biyya sana haala gaari irra leenji’e ture. Dura ta’aa Waraana Gamta Africa warqee ykn medaaliya Jeneraalumma Kamaal Galchuutti kenne ture. Lollii biyaa Laayibeeriyaa xinno erga tasgabba’ee booda, Kamal Galchuu biyyatti deebi’ee. Erga deebi’ee immo moora waraana 18 daanga Itoophiyaa fi Eertiraa gidduutti hogganaa ture. Loltoota Eertiraa kumaataman daanga Itoophiyaa irra kiloomiitira 25 ol ji’a 3 keessa of jalattii galchee ture. Yeroo kanatti Mallas Zeenaawwii haala hojii Jeneral Kamal Galchuu kana dinqisiifatee maqaa Birgaader jedhuu argatee. Bara 2005 yeroo inni Finfinnee dhufu, waraana isaa waliin miinda isaani fudhachuuf gaafata ture. Garuu yeroo sanatti miindan ji’a dhufuu isiniif kennamaa jedhanii waraana hunda dachaasan. Waraanni iddo sana turan akka jedhanittii, Jeneraal Kamal Galchuu karaa moora mummicha ministeraa cufsiisudhan dirqiin miinda waraana isaa akka kafalamuu gaafate. Yeroon kun yeroo filannoo waan tureef, haalli Itoophiyaan keessa jirtuu jeequmsaatu ka’aa jedhamee eegamaa ture, wayiituma sanatti waraanni mindaa isaani dacha lama ol kafalamanii achii galan.
Ji’aa muraasa booda Jeneral Kamal Galchuu daanga Itoophiiyaatti ammas ramadamee waraana wajjiin achittii ergamee ture. Carraa gabaaba kana keessatti Inni meesha fii waraana harka qabuun biyya bahee ABOtti maqamee ture. Gaaffi deebi inni yeroo sana televizyiina Eertiraa fi Televishiina adda addatti dubbateetti hawwiinsaa yeroo gabaabatti Itoophiyaa deebi’ee mootumma Wayyaane fonqolchuu akka ta’ee ibsee ture. Wayyaanen afaan qawwee malee afaan biraa hinbeektu jedhee BBCttis himee ture. Garuu hoggantoota ABO yeroo sanattii biyya galanii akka lolan hin qophoofne jedhanii of duubatti harkifachaa turan. ABO iddo lamattii akka qoodamuu kan taasisee keessa isa kana dha. Warra Itophiyaa galanii loluu barbaadu fi warra immo loluuf hin qophoofnee jedhantu ture. Yeroon ABO sababaa kanaan iddo lamatti qoodhamu yommu ta’u waraanni Bilisummaa Oromoo humna isaa laafa dhufee.
Yeroo kanatti Jeneraala Kamal Galchuu dhaaba haara hundeesssun isaa beekameera. Dhaaba Kallacha Walabumma Oromiyaa (KWO) jedhuu fi alaaba abbaa Gadaa, odaa waliin kan qabuu bu’ureessun isaa beekameera. “Qabsoon biyyaa keesa malee Eertiraa hin jirtu, Wayyaane biyya keessa jiraata malee Asmaraa mitii” jechuudhan gaaffiif deebii OMN wajjin godherratti dubbateera. Ji’aa muraasa dura kana jechuun 2015 keessa biyya Eertiraarraa gama biyya Yugaandaa akka seenaniis beekamee jira. Odeeffannoon tokko tokko Kamaal amma biyya keessa jira jedhu, garuu hinmirkanoofne. Jeneraala Kamaal Galchuu yeroo ammaa galata Dr.Abiy, Prdt Lammaa Magarsaa fi Qeerroo biyyaa galuudhaan uummata isaanii dukaa qabsoo kan finiinsaa jiran irra darbuun haaromsa dhugaa OPDOn yeroo dhiyooti taassisaniin hoggantoota haarimsa duukaa tarkaanafachuu fi tarkaanfachiisuu danda'an gara muudamaati fiduuf carraqamaa jiruun Jeneraala Kamaal Galchuu Itti Gaafatamaa Bulchiinsaa fi Nageenya Oromiyaa taasisuun muudanii jiru.
Viral Processing
Yaddi guddan viral processing kuni virusotta bakka tokkotti argamanii akka waan qopha'ee tokko akka rakko itti hin fidnee dhabuudha. Ademsii yokan akkattan viral processing lama kan bayye bekkama ta'an viral removal (virus bassu) fi viral inactivation (virus fayyida alla tolchuu) kan jedhamani dha. Akkattan tokkoffa (viral removal) jedhamu kuni akki hojjatun viresotta bakka tokkotti argamani hundumaa basuudhan. Akkattan lammaffa (viral inactivation) jedhamu immo akkatta viresichi waan qopha'e kessatti akka jirattu dhifame garuu kan viresichii akka rakko fiddu hin dandenne godhamu dha. Akkatonni lamaan kuni industry nyatta fi blood plasma kessatti tajajilamu, kunis waan nyanni fi blood plasman jirenya virusittin hammachuu danda'aniif. Virusotni bekkamoni akkatta lamaan kanan basifamu danda'anii viresotta akka HIV-1 fi HIV-2; hepatitis A, B, fi C; fi parvovirusotta dha. Yeroo tokko tokko garuu, viresichatti akka qopha'uu barbadama, fakkena virus akka HIV fi AIDS virus dha. Yerroo bayye, qo'atonii virus kan dhigaa kessa basanii qo'anof malee dhigaa qulqulesuf miti. Akkata kana fayyadamani waantotta virus irra ka'e dhigaa kessatti argamu danda'anis bassuu ni danda'u.
Jarmanii
Jarmanii biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Ji'oota Woggaa
Jiini ( yookan Baatiin; month) maqaa yeroo kan guyyoota 30 dhihaatu of keessa qabuu fi Kalaandarii woggaa keessatti fayyadamnuudha. Baatiin tokka dheerinna yeroo kan uumamaan Addeessi lafa irra naanna'uf fudhatuun wolitti dhihaata.
Kooriyaa Kaabaa
Kooriyaa Kaabaa biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Ji'oota Woggaa
Maqaa Ji'oota woggaa
Tarreen ji'oota waggaa jalqabaa hanga dhuma akka armaan gadii tarreeffamu.
Bilfee (Pigment)
Pigmentiin waan qalamu ifaa isaa irratti calaqqicuttii jijjiru dha, kunis waan qalamu fillaxe xuxuuf. Dalagaan kunii immo fluorescence, phosphorescence, fi gossa biraa luminescence, kan waantichinu ifaa ofii kessa basuu irra gargari jirra. Waantonni bayeen fillanodhan wavelength ifaa hanga ta'ee xuxuu. Waantonni ilmen nama fillate fi midhasite akka pigmentiit fayyadamtu ammalaa adda ta'ee kan akka waan biraa qalamu jijjiru danda'an isaan dandesisuu qabu. Pigmentiin kuniis humna yokan jabenya tinting gudda kan waantotta isaan guilarmo qalayyadamatu yfiin olmaan kkantolaq delhaatu masqii fantol kan qalamu jijjiranii calluu qabachu qabu. Akkasumas temprature kara hundan argamu kessatti, akkata solid kessatti ofii danda'ee jirrachuu qabachu danda'a.
Ji'oota Woggaa
Wabii
Qammeen Woggaa ja'an 7tate dhufti Dhugaa?
Bilfee (Pigment)
Dalagaa industry fi akkasumas arts yokan barnotta fakki kessatti, ofii danda'u fi osoo hin jijjiramiin argamuun amalla (property) bayye barbadamu dha. Pigmentiin jijjiraman yokan kan permanent hin tanee fugitive jedhamanii bekamuu. Fugitive pigments kan jedhaman kuni akkumaa yeroon darbuun yokan yoo ifaan walit dhufaan ni baduu, isaan tokko tokko immo akkanumatti gurata'u.
Pigments kan fayyadaman dibba, qallamu, plastik, uffataa, cosmetics, nyatta fi waanen biraa qallamu dibuuf. Pigmentonni bayeen midhafama industry fi visual arts kessatti tajajilaman colourant gogogga yoo ta'anii, isaanis kan yeroo bayye dakamani akka duqetit argamanii dha. Duqetonni kunii waan qo'anoof tajajilamuu (vehicle yokan matrix) kan qalamu hin qabne kessatti naqama.
Romaaniyaa
Romaaniyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Agaarfa (aanaa)
Agaarfaan aanaalee Oromiyaa 180 keesaa tkko yoo taatu godina Baalee keessatti argamti. Magaalaan aanaa kanaa Agaarfaa jedhamti. Kibbaan Sinaanaa fi Diinshoo, dhihaan Adaabbaa, kaabaa laga Shabalee (Shabelle River)kan Arsii irraa addaan baasu, bahaan Gasharaa fi Gololchaan daangeffamtee jirti. Magaalaan biraa aanaa kanaa Alii jedhamti.
Nikaraagu'aa
Nikaraagu'aan biyya Ameerikaa Giddu Galeessaa keessa jirtu.
Faayibriin
Faayibriiniin gosa p irootiinii yoo ta'u dalagaan isaas itituu dhiigaa (blood clot), walitti qabama dhiigaa kan yeroo baayyee yoo namnii dhiigu ummamu, kessatti dha. Pirootiinii kanatti polymerise ta'e pilaatileetii wajjiin walitti qabamudhaan yoo namni madaa'e dhiigu akka dhiigni walitti qabamu tasisaa.
Fibriniin kuni kan midhafame kutta isaa zymogen faayibrinoojiin, kan pilaasmaa glycoprotein ta'e kan bishaaniin makamu danda'u kan Tiruun midhafame of keessaa qaba. Adeemsa coagulation (walitti qabama dhigaa) kessatti zymogen prothrombin gara serine protease thrombinit jijjirama, kuniis jijjirama faayibrinoojiin irra gara faayibriinitti godhamuf sababa ta'a. Achiin booda faayibriiniin gara lachuun walitti qabame akka walitti qabami dhiga (clot) ta'u godha, faayibriiniinis kan walitti qabamu factor XIIIn.
Raadaarii
Raadaarin sirna ittiin wantoota-argan kan dambalii raadiyoo fayyadamuun fageenya, ol kaa'insa, kallattii, ykn saffisa wantootaa arguuf tajaajilu dha. Raadaarin xiyyara, ispeeskiraaftii, bidiruu, misaayelii qajeelfamu (guided missile), konkolaataa, odeeffannoo haala qilleensaa fi akkaataa taa'umsa lafaa arguuf gargaara. Diishin ykn anteenaan raadaarii, dambalii raadiyoo ykn maayikirooweevii tamsaasa, kunis wantoota fulduraasaa jiran kan gufuu itti ta'anitti bu'ee gara duubatti deebi'a. Wantoonni gufuu ta'an kun anniisaa dambalii keessa amma xiqqoo gara diishii ykn anteenaatti, kan yeroo baayyee naannodhuma tamsaasaa (transmitter) kanatti argamutti, deebisu.
Raadaariin biyyoota adda addaa baayyedhaan yeroo Waraana Addunyaa Lammaffa fi sana dura hojjatame. Jechi raadaar jedhu bara 1940 Humna Galaanaa USAtin kan uummamee yoo ta'u kunis gabajee gaalee RAdio Detection And Ranging jedhurraa dhufe ture. Gabajeen kun erga sanii gabajee ta'uunsaa hafee akkuma jechaatti tajaajiluutti darbe.
Faayidaan raadaarii kan ammaa baayyee ball'aadha, kunis too'annaa tiraafikii qilleensarraa, sirna ittisa-qilleensarraa, astironoomii raadarii, sirna farra-misaayelii; raadaarii bidiruun iddoowwanii fi bidiruu biraa arguuf; sirna xiyyara akka walitti hin buune dhorku; sirna garba ilaaluu, sirna ispeesii ilaaluu, fi sirna ispeeskiraaftii walittii dhiyeessuu keessatti; meetirooloojii keessatti hordoffii jiidha qilleensaa kan rooba fiduu; sirna xiyyara balaliisuu keessatti; misaayelii qajeelfamu keessatti iddoo rukutamu addaa baasuus; raadaarii lafa keessa seenu kan qorannoo ji'ooloojiif oolu dabalata. Raadaarii teknooloojii olaanaa fayyadaman hujeessa asattoo lakqurxaawaa (digital signal processing) ofirraa qabu, odeeffannoo fayyadu waca guddaa keessaa adda baasuus danda'u.
Sirnoonni kaan kan raadaarii fakkatan kutaa elektiroomaagineetiik ispektiremii keessaa kan biraa fayyadamu. Fakkeenyi tokko liidarii dha, liidaariin bakka dambalii raadiyoo ifa leezerii kan ijaan mul'atu fayyadama.
Akkaataa Hojii
Sirnoonnii raadaarii tamsaastuu dambalii raadiyoo kan asattoo raadaarii jedhamu kallattii duraan murtaa'etti tamsaasu qabu. Damabaliin raadiyoo kun yoo waan ta'etti bu'e, yeroo baayyee gara duubatti calaqqifamu yookan kallatti adda adaatin bittinneeffamu. Asattoon raadaarii gara duubatti calaqqiseeffama, keessaahuu meeshaalee dabarsoo elektirikii ta'an keessatti  — keessumattuu sibiilaan, bishaan garbaatinii fi lafa jiidhadhaan. Kana keessaa muraasni altimeter raadaarii  fayyadamuu nama dandeessisu. Asattoon raadaarii kan gara duubaatti kallattii tamsaastutti calaqqiseeffametu raadaariin akka hojjatu godha. Yoo wanti asattoo raadaarii calaqqiseesse sun gara tamsaastutti ykn faallaa tamsaastutti deema ta'e, jijjiiramana ammamtaa dambalii raadiyoo kan sanaan walqixxaatutu fida, kanas kan godhu galtee Dooppilerii ti.
Fudhattuun raadaarii, yeroo baayyee, garuu yeroo hunda miti, iddoodhuma tamsaastun jirutti argama. Asattoon raadaarii duubatti calaqiseeffamee anteenaan fudhatame yeroo baayyee dhadhabaa yoo ta'eyyuu, elektirooniik ampilifaayeriidhaan anniisaa isaa guddisuun ni danda'ama. Asattoo raadaarii fayyidaa kennuu danda'u argachuuf, tooftaa asattoo hujeessuu xaxamaanis hojiirra oola.
Filter feeder
Filter feeders (kan maqaa biraa suspension feeders jedhamun bekkaman) kunii binensotta waan bishaan kessa (amh) tansafafu fi nyatta bishaan kessa ofiit jabesanni qabuun nyatanidha, kessatuu bishaanicha kutta qamaa isaani kanaf qopha'ee irratti dabarsuni, fakkensa baleen whaleiin kutta qamaa isaa baleen jedhamu fayyadama. Filter feedingiin gossa nyatta afuuran kessa tokko dha. Binensonni tokko tokko kan gossa nyatta kana fayyadamani kan akka clam, krill, flamingo, sea sponge fi whale shark dha.
Kirooshiyaa
Kirooshiyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Gumii
Gumiin Gadaa kora ykn yaa'ii abbootii Gadaa fi gosaati. Gumiin abbootii Gadaan hoogganame, gosa naannoo gumiin itti teessu jiran hundaa hirmaachisa. Gumiin kora abbootii gadaa gosa gosaan gaggeeffamuudha. Korri abbootii gadaa gosaan gaggeeffamu kun, waggaa saddeet keessatti gumii (kora walii galaa) ni waama. Gumiin Oromoo Booranaa fi Oromoo Gujii biratti walgayii ol’aanaa abbootii gadaa fi ummataa yoo ta’u, Oromoo kaan biratti ammoo Caffee yookan Yaa’ii Odaa jedhamuun beekama.
Iddoowwan sirna Gadaa keessatti abbootiin Gadaa fi miseenson­ni Gadaa Gumii taa’uun hanga har’atti sirna ho’aadhaan itti kabajamu keessaa Gumiin Gaayoo fi Gumiin Bokkoo isaan beekamoodha. Gumiin kan taa’amuuf sirna Gadaa keessatti, gamaaggama gaggeessuuf, rakkoo hawaas-dinaagdee hiikuuf, seera dulloome baasuufi seera haaraa lallabuuf.
Gumii Gaayoo
Gosti Booranaa 17nu Gumii Gaayoo hordofuuf yoo ganda Gaayoo dhufan, guyyoota hedduu waan achi turaniif gosa gosaan ‘diidaa mana waaqaa’ Gaayoorratti qubatan. Yeroo qubatanitti osoo gumiin hin gaggeeffamiin dursanii gosa gosaan taa’anii rakkoo gosaa qoratan. Akka ilaalcha Oromoo Booranaatti irreen Boorana gosa Booranaati. Booranni gumii kanaan seera adda addaa qorata; seera namaa, yookiin ilmaafi intalaa, seera marraafi bishaanii, seera mukaa (muka jilaa), seera eelaa, seera galaanaa fi k.k.f. qorata.akka barbadametti a bbaan
Gumii Bokkoo
Gumiin Bokkoo godina Gujii aanaa Annaa Sorraa keessatti taa'ama. Gumii kanarrattis akkuma Gumii Gaayoo seera haaraa tumuu, rakkoo hawaas-diinagdee qorachuu, marii geggeessuu fi kkf keessatti argama.
Kooriyaa Kibbaa
Kooriyaa Kibbaa biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Faatee
Eebbi Arsii ( yookan Eebba Sikkoo fi Mandoo) akka waliigalaatti maqaa faatee jedhamuun waamama. Faateen eebba Oromoo Arsii waan afur irratti bu'uurefateedha. Isaanis ta cidhaa, ta boohaa, ta dhibaayyuu fi Jiloota Uumaa fi Uumee Arsii gurraachaatiin wal qabataniiti. Wanti gaafa gammachuu jedhamu kadhaa gadda jalaa woyyoomuu keessatti hin jedhamu. Haa ta'uu malee seensi faateewwan hundaafuu tokkoma. Arsiin yoo eebbifatu dhiltee dhinnaa ykn iltee dhinnaa jedhee jalqaba. Kunis yoo hiikamu na hoffolchaa akka jechuuti. Erga hoffoltii gaafate booda ammo ijarraa hafaa nu hambisaa jedhee eebba isaa itti fufa. Seensa irrattis Faatee Waaqa lafti sii dhagahi jedhama.
Eebba Arsii
Dhiltee Dhinnaa............... Hoffolaa
Lafti sii dhagahi.......................... Dhagahi
Gadaan dhagayi.......................... Dhagahi
Gadaamoojjiin dhagayi............... Dhagayi
Gaanfi Afrikaa
Gaanfi Afrikaa (Amharic: የአፍሪካ ቀንድ yäafrika qänd, Arabic: القرن الأفريقي‎ al-qarn al-'afrīqī, Somali: Geeska Afrika, Tigrinya: ቀርኒ ኣፍሪቃ?) Peeninsuulaa Afrikaa Kaaba-Bahaatti argamuudha. Gaanfi Afrikaa muxxatee ykn luggee ta'ee kiiloomeetira dhibba baayyee Galaana Arabiyaa keessaa seena, Kibba Galoo-Galaana Eedenitti argama. Gaanfi Afrikaa ardii Afrikaarra fiixee ykn qarqara gara Bahaati. Bara durii fi giddugaleessaa keessa Bilad al Barbar ("Biyya Barbarootaa") kan jedhamu Gaanfi Afrikaa, biyyoota Eertiraa, Jibuutii, Itoophiyaa fi Somaaliyaa qabata.
Faatee
Eebba Arsii
Dhibbi dhagayi............................. Dhagayi
Dhibaayyuun dhagayi................. Dhagayi
Gadabitti nu galchi.................... Galchi
Gadaa nu hulluuqsisi................ Hulluuqsisi
Waraana qaqeessi.................... qaqeessi
Oromoo qaqatti nuu bulchi......... bulchi
Doloolloo yaasi............................. Yaasi
Yaa’aa gabbis................................ Yaasi
Jinfuu tuuli.................................... Tuuli
Tuulaa diinaa diigi........................ Diigi
Biiftuu ganamaa si godhi.............. Si Godhi
Korma nyaaraa si godhi............... Si Roobi
Bokkaa sii roobi..................... Sii Roobi
Bokkuu sii moosisi................ Sii Moosisi
Laftana ititi............................... Ititi
Itittuu nu obaasi........................ Obaasi
Ingilaandi
Ingilaand biyya Yuurooppi argamtu taatee tan Iskootlaand, Weels fi Ayerlaand Kaabaa waliin gamtaa UK keessa jirtuudha. Ingilaandi keessa namoota Miliyoona 55 ol kan dhibbeentaa ummata UK 84 ta'antu keessa jiraata.
Fincila Baalee
Fincilli Baalee qabsoo Oromoon Baalee gabrummarratti godhee fi milkaa'ina guddaa itti argatedha.
Mongooliyaa
Mongooliyaa biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Fincila Baalee
SEENAA
Ingilaandi
Ingilaandi keessa naannoolee 60 oltu jira. Magaalaan guddoo fi bal'oon Ingilaand Landani. Magaalaan gurguddoon biroo Barmiingaham, Liivarpuul, Maanchistar fi Liids faadha.
Irreecha
Irreechi ayyaana Oromoo kan Waaqa galateeffannaafi kadhannaati. Ayyaanni Irreecha wayaa aadaan faayamanii harka marga jiidhaa qabatuun kabajama. Yeroo malkaa bu'an ykn tulluu bahan, haati golaa siinqee qabatte, caaccuu naqatte mareewoo, yaa mareehoo jechuun dura deemu. Abbaa Gadaan immoo bokkuu qabatee, kallacha hidhate Abbaa Duulaan durfamuun hordofu. Shamarraniifi dargaggoonni dhiichisaa ykn jeekkaraa deemu.
Irreechi Oromoo biratti ayyaana jaallatamaafi kabajamaadha. Oromoon Irreecha Malkaa fi Irreechaa Tulluu jechuun duudhaa kana waggaatti waqtiile Birraa fi Arfaasaa malkaa fi tulluu irratti kabajama.
Gosoota Irreechaa
Irreechi iddoo adda addaatti yoo gaggeeffamellee inni guguddaan bakka lamatti raawwatama, isaanis Irreecha Tullu fi kan Irreecha Malkaatti.
A. Irreecha Tulluu (Irreecha Arfaasaa)
B. Irreecha Malkaa (Irreecha Birraa)
Irreechi Birraa (Irreecha Malkaas ni jedhama) kan raawwatu yeroo ganni xumuuramee seena baatii birraa ykn giddugala ji’a Fulbaana (22-25) keessatti. Guyyaan Irreechaa “Ayyaana Birraa ykn Xaddacha Saaquu” jedhamuunis ni beekama. Iddoon irreechaa, malkaa fi hora guguddoo irratti. Tibba darbe namoonni guutama galaanaatiin addaan citanii turan walarguuf jecha guyyaa kana akka guyyaa gammachuutti fudhatu. Kanaaf Oromoonni malkaa gamaa fi gamanaa walitti bahanii "Mareewoo!... Mareewoo..!” jechaa Waaqa kadhachaa, faarfachaa, galateefachaa gara Malkaa deemu.
Eebba Abbaa Malkaa fi hangafootaan godhamu booda marga jidhaa fi abaaboo birraa qabatanii bishaaniin tuqani waaqa galateeffachaa irreeffatuu. Araraa fi wagii gaafatuu. Kaayyoon kadhaa kunis Waaqayyoo akka rooba, nagaa fi dhala ykn sanyii isaanii baayyisuu fi firii argataniidha. Yeroo baayyee Oromoonni bakka qubatanii gara horaatti loon isaanii wajjin itti godaanu. Kunis akka jalqabaa fi seena hojii bara haaratti fudhatamaa.
Horri Arsadii iddoo Oromoonni Tuulamaa jaarraa dheeraa dura itti hirreeffachaa turaniidha. Arsadii maqaa namaa yoo ta’u gosa Liiban keessaa Abbaa Malkaa nama tureedha. Arsadi Abbaa Malkaa ta’uu kan danda’e balaa lubbuu isaa irrra ga’e jalaa of baraarsuu erga danda’ee booda, guyyoota saddeetif, soomana cimaa godhee, muka birbirsaa jalatti lubbuun kan mul’dhate waan ta’eefii. Birbirsi kan inni itti dhibaafatamuufis yaadannoo fi raajeeffannaa kanaaf akka ta’ee ni himamaa. Kana booda Horii Harsadii akka Malkaa irreessaatti ulfaa ta’ee Oromoota Tuulamaatiin akka kabajamu murtaa’e. Yeroo booda Oromoonni marti Hora Arsadii akka wiirtuu Irreeffannaa godhanii itti hirreeffachaa turan. Yeroo ammaa kana waggaa keessatti ala tokko Hora Arsadii irratti ni hirreefatu.
Hora Arsadii
Ayyaanni Irreecha kun Oromoon falaasamaa fi ilaalcha addunyaa keessatti jiruufi waaqaa akkasumas raajii isaa, dhalootaa fi iccitii jireenyaan walitti fiduun kan ibsuudha. Sanyiin namaa horee kan baayyatu, kan faca’e du’aa ka’e ija godhatu, atoomsaa fi gargaarsa humna waaqatiin jedhu. Nuti Oromoon waaqa nu uume kadhanna. “Uummamaan uumaa kadhata” jechuun uummamaan waaqa isaa ni galateeffata, ni faarfata, yeroo ammaa kanas Hora Arsadii irratti kan raawwatamu sirnuma kana.
Kanas Ilaali
Eebba Oromoo
Naannoolee Itoophiyaa
Itoophiyaan fedeereshinii giddugalaa jalatti naannoolee mataa ofiin of bulchan qabduudha. Naannoolee Kudha tokkoo fi bulchiinsa magaalaa lama kan Heeraa Mootummaa Itoophiyaan bara 1992 raggaasifame qabdi. Bara 2012 Godinni Sidaamaa riifarandamii taasiseen sagalee akkaan caalmaa ta'e argachuun naannoo kudhanaffa Itoophiyaa ta'e. Kanamalees Godinaaleen Oomoo Lixaa, Beenchi Shakkoo, Kafaa, Daawuroo fi Shakkaa akkasumas Aanaan Addaa [[Kontaa ]] ALI Fulbaana 20, 2014 filannoo riifarandamii gaggeessuun, sagalee naannoo ta'uuf isaan dandeessisu taasisan. Sadaasa 13, 2014 ALI Naannoon Uummattoota Kibba Lixa Itoophiyaa sagantaa hundeeffamasaa taasise. Naannoolee kanniin keessaa ummata baayyee qabaachuun Oromiyaan kan duraati. Oromiyaan ballina lafaa 353,690 km2 qabaachuunis naannoolee hundarra guddoo yoo taatu naannoon Harar immoo baayyina ummataa fi ballina lafaan ishee xiqqoodha.
Kostaa Rikaa
Kostaa Rikaan biyya Ameerikaa Giddu Galeessaa keessa jirtu.
Abuuna Pheexiroos
Abuuna Pheexiroos (maqaan warrisaa baasef Magarsaa Badhaasaa) abbaa amantii yoo ta'u bara Xaaliyaanin Itoophiyaa weerartee turte Xaaliyaanidhan ajjeefame.
Seenaa Duubaa
Abuuna Pheexiroos bara 1875 Fiichee Salaaletti maatii qoteebulaarraa dhalatan. Warri isaan irraa dhalatanis gama abbaatiin warra Badhaasaa Guddaa jedhaman, gama haadhaatiin ammoo warra Jaalee Masoo jedhamu. Maqaan isaanii jalqabaa kan maatin baasef Magarsaa ture. Ijoollummaadhanis gara kawaala Debre-Libaanos deemuudhaan baruumsa amantaa yeroo gabaabaa keessatti haala nama dinqisiisuun xumuruu danda’an. Sana boodas yeroo sanatti iddoo hayyoonni amantaa jiru gara kaaba Itoophiyaa, Gondor, akkasumas Goojjam fi Wallo deemuudhaan baruumsa afuura qo’atanii turan. Bara 1900, Walloo iddoo Amaaraa Saayintitti waggoota sagaliif barsiisa nama turaniidha. Bara 1909 ttis sirni moloksummaa kawaala Dabra-Libaanositti raawwatameefi ture. Kawaalaa Gabr’ieelii Baatuu dabalatee iddoo gara garaatti naanna’anii barsiisaa turan.
Godina Arsii Aanaa Zuwaay Dugdaa Hora Danbaliirratti kan argamtu godaambaa afuura Debre Tsiyoonitti/Tullu Guddootti/ wangeelli isaan harkaan barreessan uffanni isaan uffataniifi fannoon isaan qabatachaa turan ammayyuu ni jira. Bara 1919 ammoo gara Finfinnee dhufuudhaan bataskaana Maarqoositti tajaajilaniiru. Phaaphaasota Itoophiyaadhaa bara 1921 yeroo jalqabaaf gara Ijiipti, Aleksaandiriyaatti ergamanii muudaman keessaa Abuuna Pheexiroos tokko turan.
Ajjeefamuu
Abbuna Pheexiroos, bara 1928 yemmuu Xaaliyaanin biyya keenya gabroomfachuuf dhufte qabsaa’ota mirgaa kadhannaadhaan gargaaraa turan. Keessumattuu gara Salaalee deemuun qabsaa’ota Salaalee kakasanii akka diinan morman shoora guddaa taphataniiru. Booda garuu diddaa bittaa gabrummaa Xaaliyaanii kanaan harka Xaaliyaanotaatti kufan. Erga qabamani boodas gara Giraaziyaaniitti dhiyaatanii, abboota murtii Xaaliyaaniitiin adabbiin du’aa irratti murteeffame. Xaaliyaanonni uummanni akka Xaaliyaaniif bitamu nuuf ajajaa jedhanii gaafatan. Isaan garuu uummata walitti naaf qabaa jechuudhaan erga uummatichi wal gahee booda “An egaa warra gita bittoota kanaaf akka hin bulle nama keenya dhiisaati lafa kanayyuu hidheera” jedhanii gara kuteenyan dubbachaa turan.
Murtiin du’aa kunis hatattamaan guyyaa walakkaa keessatti akka raawwatu ta’e. Isaan garuu murtiin du’aa kun homaa itti hin fakkaanne. Yommuu ajjeefamuuf ka’anittis fannoo baafatanii uummata eebbisan; Kitaaba Qulqulluu harkaa qabanis ni dhungatan. Namoota murtii du’aa irratti dabarsaniifis ni kadhatuuf ture. Gamoon jala dhaabatanis barbaadamee fuula isaanii ummatati garagalchanii dhaabachiisan. “Fuula kee akka uffisan ni barbaaddaa?” jedhamanii gaafatamnaan ‘kuni hojii keeti’ jedhaniin nama isaanitti haasawuun.
Xaaliyaanonni Abuuna Pheexiroos naannoo addabaaba’ii Birbirsa Goorootti (maqaa ammaa Piyaassa) gamootti hirkisanii dhaaban. Yeroo kana loltoonni saddeet qopheedhan eegaa turan saddeettanuu yeroo tokko qawwee itti dhukaasan; garuu dhukaasa saddeettaniinuu du’uunsa shakkan. Yeroo kana du’uuf dhiisuu isaanii adda baasuuf hakimni waamame. Akka lubbuun keessa hin baane mirkaneesse hakimtichi. Sana boodas itti deebi’anii shugguxiidhan yeroo sadi mataatti dhukaasanii ajjeesan. Yemmu kuni hundi ta’u koloneelli isa ajjeesisaa ture sun uummanni dirqamaan akka harka walitti rukutuuf taasisaa ture.
Siidaan isaanis Finfinnee Birbirsa Goorootti (Piyaassaa) argama. Siidansaanii kan yeroo gabaabaaf sababa misooma daandii baabura salphaatin ka’ee ture, Amajjii 29 bara 2008 iddoo isaatti kabajaan deebi’eera.
Oromiyaa
Oromiyaan (Oromia) kutaalee Itoophiyaa kudha tokko keessaa tokko kan taateedha. Ballina lafaa Bahaa hanga Kibba-dhihaa biyya keessatti 353,632 km² ta'e qabatee, baayyina ummataa bara 2002 tilmaamaan hanga miiliyoona digdamii-afurii qabdi (24,000,000), kunis ballina lafaa fi baay'ina ummataan biyya keessaa tokkoffaa ishee taasisa. Isheenis kan ofii keessa qabdu: kutaa Arsii, Baalee, Harargee, Iluu Abbaa Booraa, Shawaa, Wallagga, Gujii fi Boorana. Magaalaan guddoon Oromiyaa Finfinnee dha. Bara booda gaaffii mirgaa sabni Oromoo gaafateen booda gara Finfinneetti deebite. Magaalonni gurguddoon biraa Oromiyaa keessatti argaman Adaamaa, Amboo, Asallaa, Bishooftuu, Dambidoolloo, Fiichee, Gimbii, Gobbaa, magaalaa Jimmaa, Mattuu, Nagellee,Naqamtee, Shaashamannee, Bulee Horaa dha.
Haala yeroo ammaatiin Oromiyaan naannoo Tigraay irraa kan hafe naannolee hundaan wal daangessiti ykn wal tuqxi. Kunimmoo yeroo tokko tokko walitti bu'iinsa uuma. Fakkkeenyaaf naannoo Sumaalee keessatti. Godinaaleen Oromiyaa keessatti argaman Arsii, Arsii Lixaa, Baalee, Boorana, Gujii, Harargee Bahaa, Harargee , Iluu Abbaa Booraa, Jimma, Shawaa Bahaa, Shawaa Dhihaa, Shawaa Kaabaa, Shawaa Kibba Lixaa, Wallagga Bahaa, Wallagga Dhihaa, Horroo Guduruu Wallaggaa fi Qeellem Wallaggaa, ti.
Seenaa
Jaarraa digdamii tokkoffaan duratti, magaalaan guddittii Oromiyaa Finfinnee turte, kunis maqaa biraa Addis Ababaa jedhamuunis nibeekamti (maqaan kun Afaan Oromoo miti). Magaalaan guddittii Oromiyaa gara Adaamaatti jijjiiramuun ishee mormii hedduu fidee ture. Morkattoonni akka jedhanitti bulchaan Itoophiyaa Finfinneen Oromiyaa keessatti argamuu ishee hinbarbaadne jedhaniiru. Karaa biraammoo, Finfinneen afaan, aadaafi seenaa Oromoo guddisuudhaaf mijataa miti jechuudhaan mootummaan nidubbata. Waxabajjii 10, 2005 keessatti Dhaabbata Dimookraatawaa Ummata Oromoo(DhDUO) kan kutaa bulchaa Adda Dimookraatawaa Warraaqsa Ummattoota Itoophiyaa (ADWUI) ta'e, magaalaa guddoo Oromiyaa akka Finfinneetti deebisu ifa godhee.
Seenaa Itoophiyaa sirrii
Faaruu Oromiyaa
Oromiyaa, Oromiyaa haadha seenaa guddaa Handhuura Oromootaa galma Sirna Gadaa Dachee heeraa fi seeraa haadha Caffee Odaa Badhaatuu, gabbattuu magarsituu hundaa; Xurii bara dhibbaa dhiigaan sirraa dhiqnee Wareegama qaaliin alaabaa kee ol qabnee Gammannee gammadii bokkuu deebifannee: Nagaaf dimokraasii tabaroo namummaa Misoomaa amansiisaa guddina hatattamaa Ummatootaa wajjiniis jaalalaafi tokkummaa Wabii jireenyaatiif goonee kaayyoo cimaa; Irree gamteeffannee kaanee nu abdadhuu Oromiyaa lalisii dagaagii jiraadhuu!
Afaanota
Afaan Oromoo, kan yeroo ammaa qubee Laatiniitiin barreeffamu, afaan bal'inaan dubbatamu yoo ta'u kunis afaan Oromiyaa keessatti dubbatamu keessaa %83.5 ta'a. Afaanonni kan biraa kan baayyinaan dubbataman Amaariffa (11%) (keessaahuu Wallagga Bahaa fi Shawaa Kaabaa keessatti), afaan Guraagee ([Sabatbeet [Guraagee]], Sooddoo fi [Silxee]), Afaan Hadiyyaa, afaan Geedi'oo (0.98%) (keessumaayyuu Shawaa Dhihaa fi Shawaa Bahaa keessatti), Tigiriffa (0.25%). Afaanonni Oomotiik ummata muraasaan naannoo Jimmaa, Iluu Abbaa Booraa fi Wallagga Lixaa keessatti nidubbatama; afaanonni Naayiloo-Sahaaraa (Koomoo, Majangi, Gumuzii fi Bartaa) ummattoota dhihaa keessa faffaca'anii jiraniin ni dubbatama.
Diinagdee
Akka ATI (Abbaa Taayitaa Istaatistiiksii Itoophiyaa) gabaasetti, bara 2004-2005tti Oromiyaa keessatti buna toonii 115,083 oomishame; kunis galmee Abbaa Taayitaa Bunaa fi Shaayii Itoophiyaa argame. Lakkoofsi kun oomisha bunaa Itoophiyaa keessaa dhibbeentaa 50.7% ta'a. Qonnaan bultoonnii naannoo Oromiyaa loon 17,214,540 qabu (kunis loon Itoophiyaa keessaa 44.4% ta'a), hoolota 6,905,370 (39.6), re'oota 4,849,060 (37.4%), fardeen 959,710 (63.25%), gaangota 63,460 (43.1%), harree 278,440 (11.1%), gaala 139,830 (30.6%), lukkuu 11,637,070 (37.7%), fi kaanniisa gaagura 2,513,790 (57.73%) qabu.
Akka maxxansaa Baankii Addunyaa Bitootessa 2003tti, abbaan warraa baadiyaa lafa heektaara 1.14 qaba, kunis qabeenya lafaa kan biyyatti kan heektaara 1.01 ta'e ni caala. Namoonni 24% hojii qonnaan alaarratti kan bobba'ani(kan biyyatti ammoo 25%).
Qaanaa tiivii
Kana TV, chaanaalii televijiinii walduraa duubaan hojjetamu, jalqaba bara 2008tti ummataaf of bane. Dhaabbata biyya alaa fi abbootii qabeenyaa Itoophiyaa sadiin kan baname buufanni televijiinii kun baayyinaan fiilmiiwwan walduraa duubaan Turkii afaan Amaaraatiin agarsiisa.
Huseen Bunee
Huseen Bunee (1998-2004 ALH) qabsaawaa Fincila Baalee keessatti Jeneraal Waaqoo Guutuu wajjin ta'uun lolaa turani. Huseen jecha nafxanyaa qawween hin ajjeftu jedhu kan yeroo sana diinni ittiin ummata Oromoo sodaachisuuf fayyadamu nafxanyoota hedduu ajjeesun soba ta'u ummatatti agarsiisan.
Seenaa Duubaa
Huseen Bunee Godina Baalee aanaa Sawweenaa bakka Goonii Gafarsaatti jedhamutti abbaasaa Daraaraa Godaanaa fi armeesaa Hawwaa Badhaasorraa bara 1898 (ALH) ykn 1904/1905 ALA dhalate. Abbaansaa erga dua'anii booda Huseen Bunee qe'ee abaasaa too'achuuni fi obboleeyyansaa guddisuun dirqamasaa waan tureef kanuma fudhatee socho'aa ture. Yeroo sana manni barumsaa waan hinjirreef, Huseen mana amantii Islaamaa seenee amantii baratee barsiisaa ture. Erga guddatee haadha manaa fuudhee booda, ciminaa fi siyaa'inasaa kan argan bulchiinsa Mootummaa Hayila Sillaasee keessatti Burqaa godhanii muudan. Adeemsa keessan ciminasaarraa ka'uun gara bakka bu'aa baalabbaataatti ol guddisan. Adeemsa hojii kana keessattis hacuuccaa sirni Nafxanyaa ilamaan Oromoorran ga'u argee aaruu jalqabe.
Walga'ii baalabbaatota Oromo ta'an 18 irratti, Huseen Oromoon sirna nafxanyaa qabsaawu akka qabuu innis kanumaaf qophaawuusaa itti himee isaanif akka isa faana hiriiran gafate. Isaan garu humna maalitiin Hayila Sillaasee lolta, kuni gonkumaa hin ta'u jedhanii didan. Innis akkamitti akkan qabsaawuu Nafxanyaa akka falmu sinittan agarsiisa jedheen.
Itti aansun Huseen Bunee horiisaa keessaa sangoota sagal gurguree qawwee sadi'i bitate qabsoof qophaawe. Obbolootasaa fi namoota biraa muraasa fudhatee bara 1962 ALH qabsoo eegale. Huseen Bunee Gaara Goonirratti qubachuudhan qabsoo finiinse. Namoonni gabrummaan itti hammaate hedduun dhaqanii miseensa waraana Huseen Buneetti makamuu eegalan. Gaara Goonii kan amma Gaara Huseen Bunee jedhamee moggaafame karaan ittiin koran tokko qofa, loltoonni Huseen Bunees gaara kana erga koranii booda loltuun Hayila Sillaasee akka hin seennef hulaa cufani. Yeroo loltuun Hayila Sillaasee dhufes dhagaa gaararraa itti gadi kaachisuun ajjeesu. Gaara kanarra bineensonni adda addaa waan jiraniif yeroo beela'an gadamsa ajjeesanii nyaatu turan.
Gargaarsa Sumaalen Gootef
Mootummaan Somaaliyaa cunqurfamtootaf gargaarsa akka kennu kan dhaga'e Huseen Bunee namoota saddeet filee gara Somaaliyaatti erge. Mootummaan Somaaliyaas gaaffii kana fudhachuudhan qawwee 8, dhoobir 7 fi toomsanii 1 kenneefi. Meeshaa kanatti fayyadamuun qabsoo itti fufan. Bara 1963 gara Somaaliyaa deemee bakka Elbaardii jedhamu dhaqee isaan wajjin marii godhe. Mootummaan Somaaliyaas qawwee, dhuka'aa fi rasaasa kenneefi geggeesse. Huseenis kana gaalatti fe'udhaan gara Baaletti deebi'e. Ummanni naannoo sanaas kanarraa ka'uun haamileensaa dabale. Baalabbaatonni duraan Huseen bunee didani amma harka lafa jalaatin gargaaruu eegalan.
Bqattoonni Oromoo Huseen Mahaammad Suuraa gara Ijiiptitti ergan. Innis achi deemee gargaarsa maallaqaa fi meeshaa waraanaa akka gaafatuf ture. Mootummaan Ijiiptis kana fudhatee gargaarsa maallaqaa fi meeshaa waraanaa kenneefi geggeesse. Kana kan dhaga'e mootummaan Somaaliyaa aarudhaan akkamitti haayyama keenya malee siyaasa keessan biyya alaa baatan jedhe. Meeshaa waraanaa gargaarsan dhufe kan Barbaraa fi Basasoo gidduutti bu'ee ture loltootasaa itti ergee qabsiise. Namoota meeshaa waraanaa kana fe'uuf dhufan 36s qabee mana hidhaa Looyi Haaddee jedhamutti waggaa 5f hidhe.