cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Meeshaalee Niwuukilaaraa
Gosa Kaan
Dhuka'aan tokko tokko tajaajila addaatif hojjatmau; dhuka'aan niwuutiroonii meeshaa termooniwuukilaaraa kan dhukaasa xinnaa uumu yoo ta'u garuu raadiyeeshinii niwuutiroonii guddaa uuma; meeshaalen akkasii namarraan miidhaa guddaa kan ga'an yoo ta'u buurmisooma garuu hin miidhu, harca'aa niwuukilaaraas ni xiqqeessa. Meeshaa niwuukilaaraa gosa kamiyyuu dhukaasuun raadiyeeshinii niwuutiroonii guddaa uuma. Meeshaalee niwuukilaaraa wantoota akka warqee fi koobaaltiin yoo marame dhuka'aa "salted bomb" jedhamu uuma. Dhuka'aan akkasii kun faallama raadiyeeshinii baayyee olaanaa ta'e uumuu danda'a.
Qorannoon adda addaa meeshaalee fiyuuzyinii qofaa (pure fusion bombs), meeshaalee niwuukilaaraa kan dhuka'aa fishiinii odoo hin barbaadin fiyuuzyinii qofatti fayyadamanii hojjatan, oomishuuf godhamaa ture. Meeshaalen akkasii karaa salphaa meeshaalee termooniwuukilaaraa, kan meeshaalee fishiinii malee hojjatu, oomishuuf gargaara. Meeshaalee fiyuuzyinii qofaa harca'aa niwuukilaaraa xiqqaa uuma, sababiinsaas harca'aa fishiinii waan hin qabneefi. Mootummaan USA qarshii baayyee baasee meeshaalee fiyuuzyinii qofaa qorachaa kan ture yoo ta'u garuu meehsaa kana oomishuuf hin dandeenye.
Garaa garummaan saxaxa meeshaalee niwuukilaaraa adda addaa gidduu jiru humna dhuka'aa gara garaa akka kennaniif waan hojatamanii fi guddina meeshaa niwuukilaaraa hirrisuuf jijjiirama saxaxaa godhamuuni. SALADIN Abduraman== Wabii ==
Aartii Oromoo
Aartiin Oromoo akkuma kan faranjootaa bara hedduu dura jalqabuutiin, dheerina umurii kan warra Awurooppaa gadii kan qabu miti. Adda addummaan Aartii faranjiifi Oromoo, kan faranjii barreeffamaan yookaan bakka bu'aa yaadaatiin dhihaachaa turuusaati. Kan Oromoo ammoo afaaniin yookaan afoolaan daddarbaa dhufuu isaati. Oromoon saba jireenyasaa aartiin wal simsiisee jiraatudha. Aartii muuziqaa, aartii walaloo, aartii bobbocaafi aartii argaati. Qarooma sirna Gadaa irraa kaasee, meeshaalee Aadaa Oromoon itti fayyadami hedduun isaa kanneen aartiidhaan bocamanidha. Sirboota garaagaraatti maqaa baasuudhaa, Mararoo, Geerersa, Mirriga jechuun aartii walaloo guddaa saba qabudha. Shubbisa /dalaga/ irrattilee dha'aa garaagaraa 20 ol ta'u saba qabudha. Gelloo, Kumkummee, Washabaa, Ragada, Dhiichisa, Shobotee, Shaggooyyee, Gadtumee, Tirrii, Sidaamee, Hammisafi Shubbisa saba qabudha. Gama aartii Asoosamaatiin illee, Afoolota garaagaraa bifa adda addaatiin, Sheekkoo, Oduu durii, Mammaaksafi Raagamtaa jedhee qoodee qaba. Aartii ammayyaa keessattis, Tiyaatira 1957 Mata duree 'Barumsa' Barreessaan Maammoo Mazammir 'Bara Birraan Bari'e' Haayilee Fidaa, bara 1973. Gama Asoosamaatiin, 'Bu'aa Caafuu Beekuu' Asteer Gannoo bara 1896 Kuusaa Gadoo, Gaaddisaa Birruutiin 1983. 'Hursaa' Luba Dafaa Jamoo 1966 Godaannisa, 1984, Dhaabaa Wayyeessaa Hawwii, 1995 Isaayyas Hordofaa Walalootiin Biliqa 1972= Abdii Xa'aa Anaaniyaa= Asafaa Jaallataa Gama Aartii bobbocaatiin, Jaarraa hedduu dura, Siidaa Piraamedootaa, Aaksum, Laalibalaafi kkf bocuun beekama.
Speed of Sound
Speed of Sound kan jedhamu kuni speed sound waveiin wanna yokan (medium) Elastic ta'e kessa demuni. Gossa wanna kessa darbu irratti hunda'e speed kuni gargara jirra (Fakkena sound waveiin qillensa kessa calla bishanii kessa bayye faggo demma). Kana qoffa osoo hin ta'in garagarruman kuni fakki medium sunni irrattille ni hunda'a (fakkena Temprature). Maqqan kuni bayyinan sound wave qillensaffi fayyadatama. Sea Levelitti, temprature 21°C (70 °F) fi atmosferra sirritti (normalitti) speed kuni 344 m/s (769 mph or 1238 km/h) dha.
Gossa atmosferra irratti hunda'e speed kuni gargarri jirra. Kan kessa immo kan bayye speed jijjiru tempraturadha. Dhibaan qillensa speed soundii irratti jijjirama homma hiin fiddu. Ideal gas irratti dhibaan qillensa jijjirama homma fidu hin danda'u. Kunis sababa dhibaan kunif densityiin qillensa jijjirama wal-qixxe ta'e waan fidanuffi. Kanaffu ideal gas kessatti density fi dhiban walli ballessu. Kunni immo jijjirami sababa tempraturra qofaan akka dhufu sababa ta'a. Tempraturra gudda kessatti speed of soundiin gudda dha. Fagganne gara olii yoo demnu speed of soundiin hirdhacha dhuffa kunis sababa yoo ollii demnu tempraturii waan hirdhacha dhufuffi. Haa ta'u malee olii demne yoo Stratosphere dhaqabnu temprecherii ni darrata kunis sababa ho'a Ozone Layeriif, kanafu speed of soundillen ni darratta.
Jidhii (Humidity)iin jijjirami speed of sound irratti qabu diqqa haa ta'u malee lakka'amu ni danda'a. Speed of soundiin qillensa jidha kessatti percentii 0.1%-0.6% hirdhatta.
Tilmammi speed of soundii halla qillensa jidha hinqabne fi temprecherri 0 °Cfi dhihoo ta'e kessatti meters per second (m·s-1)iin formula kanan argamu ni danda'amma. : where \vartheta\, is the temperature in degrees Celsius (°C).
Formulan kuni kan dhufee formula Taylor Expansion term lamman dura irratti. Formulan Taylor immo kan fakkatta:- :
Laamberti Baartelsi
Seenaa qabsoo sirna didaa bittaa nafxanyaa Oromoon Arsii(Sikkoo Mandoo)'tiin gaggeefamaa ture irratti ga'ee olaanaa kan taphatan keessaa Leenjisoo Diigaa isa beekamaa ture.
Speed of Sound
Lakkofsii 331.3 m/s kuni speed temprature 0 °C yoo ta'u, lakkofsi kuni guddinan theoryiin kan argame fi hanga ta'een immo lakka'amme argame yoo ta'u kan itti hunda'e immo specific heat ratio,\gamma. Yoo ideal gasiin \gamma tilmamee 7/5 = 1.4000 ta'a jedhame, speed temprecheraa 0 °C argammu 331.3 m/sec ta'a (lakkofsi kuni immo lakkofsa formula irratti fayyadame dha). Haa ta'u malle speed temprature 0 °C kan ideal gas hunda 331.2 hanga 331.6 ta'a.
Laamberti Baartelsi
Seenaa qabsoo diddaa gabrummaa Oromoonni Sirna gita bittaa nafxanyaa irratti gaggeessan keessaa qabsoon Oromoon Arsii(Sikkoo Mandoo) bara 1881-1887tti gaggeesse akkaan hadhaawaa fi Aarsaa guddaa kan gaafate akkasumas injifannoowwan dirree waraanaa irratti Oromoon Nafxanyaa irratti gonfate keessaa injifannoon Doddotaa, Albasoo, Dibbee, Haroo Hamoommotaa fi laga Qalaxaatti Humni Waraana Arsii Leenjisoo Diigaatiin Hoogganamu si'a shaniif bara 1881-1885 tti Minilik itti Jilbiiffachiise kan yoomuu dagatamuu miti. Fakkeenyaaf, Waraana bara 1884tti gaggeeffameen Leenjisoon akkasumas Jaatamee Bultumii fi ilmaan isaa farda Minilik Yaabbate kan Abbaa Daanyoo jedhamu ajjeesuudhaan hanga Dibbee fi Gonfoo mataa minilik irraa fuudhanitti kan kalaahe ture. haa ta'uu malee Minilik xinnomaaf lubbuunsaa baraaramtee jirti. Guyyaa sana Leenjisoon Minilikiif Jal-deemtuu isaa hanga Magaalaa Mojootti fardaan ari'ee biraa deebi'ee ture. Leenjisoo Diigaa harka muraa fi Harma muraa Aanoleetiin booda waan harka kennate fakkaachuudhaan nafxanyaan waraana akka hiikkattu erga taasiseen booda Hoogganaa Waraana Nafxanyaa Dajjaach Wasanee jedhamu ajjeesuudhaan Gootummaa isaa mirkaneessee jira. Oromoon Arsii har'as ijoollee isaa yommuu Eebbisu Onnee Leenjisoo, Harka Leenjisoo, Ija Leenjisoo, Gurra Leenjisoo isiniif haa kennu jedha. kunis Gootummaa fi Hayyummaa Leenjisoo mirkaneessuudhaaf. Leenjisoon Gosa Arsii kan Kolooba Jedhamu keessaa dhalatus kan isa guddise garuu gosa Harmee isaa Abeeta akka ta'e himama. ilmi Oromoo Arsii tokko akka Aadaatti gosa Abbaa Malee kan haadhaa biratti hin guddatu ture. haa ta'uu malee wayta inni ijoollee turetti Abbaan isaa waan irraa du'eef haati isaa maatii ishee bira fiddee laatte. Leenjisoon gosti Abbaa isaa Koloobni waan isa hin guddifneef aarii irraa qaba ture. guyyaa tokko Bosona deemee ijoollummaa isaatti Leenca erga ajjeeseen booda Gosa Kolooba jedhamu kan Abbaa Kootii naaf yaamaa jedhee Eessuma isaa ajaje. Eessumni isaas Gosa koloobaa keessaa namoota baay'ee wameef kana booda Leenjisoon haala Armaan gadii kanaan gosa Abbaa Isaa Kolooba geerarsaan qaanesse
Speed of Sound
Formulan kuni range temprecherra bayye kessatti ni hojjatta, haa ta'u malle Heat Capacityiin kuni akka temprecherra irra ofii danda'etti yoo fudhatame. Formulan kuni immo temprecherra guggudatti hin hojjattu. Haa ta'u malle formulan kuni tilmamma garri kan kennu yerro qillensi goggoga, qabana'a fi dhibaa qillensa diqaa qabattu dha. Fakkenafi Stratospheretti.
Laamberti Baartelsi
'' Koloobni gadi gatee Abeetni guddifatee waan boru biyyaa tahu waan boru Arsii tahu Leenjoon har'uma mudhifatee,,,,(2x)
. Leenjisoon kana jedhee kan geerareef gosa Abbaa isaa Kolooba Gaabbii keessa galchuuf ture. Gootummaan Leenjisoo tan guyyaa keessa dhufte osoo hin taane tan ijoollummaa irraa waliin guddate ta'uu umrii ijoollummaatti adamoo bahee Leenca Ajjeesuun isaa kun ragaadha.
'' Waan akka Leenjisoo Homuu hin qabnee warri midhaan nyaatu nuyyuu hafnee,,,,,,(2x)''
. Hiikkaan dubbii tanaas, Leenjisoon Seenaa Yoomuu hin duune hojjateera waan ta'eef hin duune. kan du'e immoo nuyi warra Seenaa osoo hin hojjanne midhaan nyaatu kan qabsoon keenya midhaaniif bishaan ta'e malee jechuudha.,,,,,,,,,,Leenjisoon Heexosaa irraa dhiheenyatti kan argamu naannawa Doddotaatti akka dhalate ni himama. Goonni du'us Seenaan isaa bara bara baraan kan jiraatu ta'a.
Gadabitti galaa Gadaa Hulluuqaa,,,,,,,,,,!!!
= Nuti maanguddootni Oromoo beekamoo fi Hayyuuleen akkasuma Seekoleen Oromoo kan keessatti argamnu lakkofsaan 50 taanu Godina Kibba-Bahaa naannoo magaalaa Roobeetti gaafa Bitootessa 16 hanga 18 bara 2015tti walitti dhufuun marii akkaan jajjabaa fi seena-qabeessa gaggeeffannee murii armaan gadii dabarfanneerra. Walgahii keenya kanaan seenaa  fi gootummaa Oromoo irratti marihanneerra. Ummanni Oromoo seenaa isaa keessatti ummata goota, arjaa biyya isaa irratti sodaatamaa fi kabajamaa ture. Oromoon yoo biyyi isaa diinaan weeraramu ummata bakka jiru maraa iyyee iyya waliif dabarsuun diina isa weraaraa ture qaanessee of irraa deebisaa ture akka tahe firaa fi diinniis ni beeka. =
= Ummatni Oromoo ummata hooda fi safuu namaaf qabuu fi ummata nama hin tuqne dha. Yoo isa tuqan, saaman, ajjeessan, ukkaamsan, hidhanii itti taphatan ummata callisee ofirratti ilaaluu miti. Har’a tan nu qabatte baasa addaa ti. =
= Ilmaan Tigrootaa biyyuma teenyarratti nutti duulanii nu saamanii, nu ajjeessanii, nu madeessanii, abbaa fedhan ukkaamsanii kaan hidhaatti guuranii itti taphataa, kaan biyyaa ar’anii dhabamsiisaa jiran. Ilmaan dhalle qacaleen sammuu qaroo mirga uumamaan ummatni isaanii qabaachuu qabu karaa nagaan gaafatan nu duratti rasaasaan tumanii reeffa ilmaan keenyaa awwaallachuuyyuu nu dhoorkan; kanneen madeessanii osoo dhiigni isaanii akka bishaanitti irraa lola’u hidhaatti darban achitti dhumaa jirti. Jaarolee, dubartootaa fi daa’imman dhumaatii foon isaanii kana garaan dadhabatee maaliif nu fixxan? jedhan itti dabalanii fixaa jiran. Dubartoota keenya nu duratti gadi baasanii gudeedaa jiran. =
= Maal taana ree? Oromoo guyyaan nuuf hin hafne. Nuti Oromoon kana booda wanni eegnu nuuf hin hafne. Dhagayaa wal-dhageesisaa, iyyaa iyya waliif dabarsaa, seenaa gootummaa abbootii keessan kaleessaa waliif labsaa bakka jirtanii geeraraa onnee abbootii keessan kaleessaa saniin diina biyya teessan weeraree ummata keessan fixaa jiru dura dhaabbadhaatii lolaa ajjeessaa irraa hiikkadhaa. Salphisaatii biyya teessanii baasaatii seenaa gootummaa abbootii keessan kaleessaa nu dhageesisaa. =
= Iyyaa iyyaa! Nu gayee bakka jirtanii ka’aa maanguddoota Oromoo Arsii Sikkoo- Mandoo kan guutummaa Godina Baalee irraa walitti dhufnee labsine kana bakka jirtanii wal-dhageesisaa. Kumni du’u kumatu dhalataa hin dagatinaa. Ilmaan guyyaa morkaa kanneen murtii guutoo tahaa! Gayee bakka jirtanii ka’aa! Nuu fi wayyaaneen warra gumaa ti. Ilmi Oromoo kan dhiiga Oromummaa qabu warra saba isaa waliin warra gumaa tahe waliin dhaabbachuun akka seenaa fi aadaa Oromoottis yakka seenaa hamaa tahuu dhalli Oromoo kamuu beekuun dhalli Oromoo kamuu wayyaanota warra saba isaa waliin warra gumaa tahan waliin tasuma akka hin dhaabbanne dhala Oromoo =
Biikarii
Biikariin ykn aflaakni meeshaa dhangala’aa ho’isuufi keessa tursiisuuf yookaan ol kaawwachuuf nu gargaaruudha.
Madaala Hangaa
Madaalli meeshaa hangaafi ulfaatina safaruuf nu gargaarudha. Madaalliin hangaa akaakuuwwan adda addaa qaba. Isaanis; madaala fonqolchaa dalgee, madaala gulantaa cedhedhaafi madaalaa ulfaatina namaa safaruuf itti gargaaramnu isaan muraasaadha.
Laamberti Baartelsi
= maraaf dhaamna; akeekkachiifna. =
= Seenaa isaa keessatti Oromoon Oromoo diinaaf basaasuun, ergaa diinaa fudhatee garaa ofiif nyaatee buluuf saba isaa ajjeessuun, miidhuu fi dararuun qaanyii dha, safuu dha. Kana Oromoon bakka jiruu akka lagatu dhaammanna. Ilmaan Oromoo hojii mootummaa wayyaanee biyya Oromoo weerartee Oromoo saba keessan fixaa jirtu keessa jirtan, kanneen humna waraanaa, poolisaa fi faxinoo keessa jirtan osoo ummatni keessan wayyaaneen lafarraa duguugamaa jiruu jireenyi isin jiraattan hin jiru. Kana hubatuun labsi iyyaa iyya waliif dabarsaa maanguddootni Oromoo guutummaa Oromiyaaf ummatni Oromoo weerartuu biyya isaa irraa akka baasuuf labsan kana fudhattanii ummata keessan waliin dhaabbattanii seenaa gootummaa akka galmeessitan yaamicha isiniif goona. Osoo kana dhageessanuu falmaa ummatni keessan godhu dura yoo dhaabbattan boru akka salphattanii fi seenaan itti gaafatamtan ifatti isin akeekkachiifna. =
= Wareega qaaliis kafallu gootummaa abbootii keenyaa isa kaleessaa saniin weerartoota murna bicuu ilmaan Tigraay Oromoon qaanyessee biyya isaa =
= irraa akka deebisu nuti maanguddonni Oromoo kunneen Rabbii fi ummata =
= keenyarratti abdii qabnu dhaammanna. =
= ""jajjaboo Sabaa"" =
Baayoosfeerii
Baayoosfiiriin ykn Naanjiree (afaan Giriikii βίος bíos "jireenya" fi σφαῖρα sphaira "spheera"), ikoosfiirii jedhamuunis kan beekamu (Giriikii οἶκος oîkos "naannoo" fi σφαῖρα irraa), walitti qabama  sirna ikoo hundaati. Akkasumas naannoo jireenyaa lafa irratti argamu jedhamee waamamuu danda'a.
Seelota
Seeliin/lubbiyyoon (jecha Laatinii cella jedhurraa dhufe Afaan oromoon: lubbiyyoo jedhamees ni beekkama) bu'uura caasaa, tajaajilaa fi baayoloojikaawaa lubbu qabeessa hundaa ti. Lubbiyyon bu'uura lubbu isa xiqqaa kan horuu danda'u yoo ta'u yeroo baayyee dhaga bu'uuraa jireenyaa jedhamee beekkama. Qorannoon seelii ykn lubbiyyoo baayoloojii seelii jedhamee beekkama.
Seelonni pirootoopilaasmii membireenin ykn haguugee lubbiyyoo marfame qabu, kunis baayoomolokiyuulii(citahangaa lubbaawaa) akka pirootiinii fi niwuukiliik asidii baayyee of keessaa qaba. lubbuuqabeeyyii seel-qeenxee (kan seelii tokko qofa qabu; baakteeriyaa baayyee dabalatee) ykn seel-hedduu (biqiltootaa fi bineeldota) ta'uu danda'a. Lakkoofsi seelotaa biqiltootaa fi bineeldota keessatti sanyiirraa sanyiitti gar gar yoo taa'u namoonni seelota naannoo tiriliyoona 100 ta'u qabu. Seelin biqiltootaa fi bineeldotaa baayyen mayikiroskooppii jalatti qofa mul'ata, guddinni isaas maayikiroomeetirii 1 hanga 100 ta'a.
Seelin Rooberti Huukin bara 1665 argame. Tiyoorin seelii, kan jalqaba 1839tti Jakob Schleiden fi Theodor Schwann ummame, yoo ilaalamu orgaanizimoonni hundi seelii tokkoo fi isaa ol kan qaban ta'uu, seelonni hundi seelii duraan jirurraa kan dhufan ta'uu, tajaajilli gurguddaan orgaanizimootaa seelii keessatti kan raawwatamu ta'uusaa, fi seelonni hundi odeeffannoo dhaalan darbu kan tajaajila seelii too'achuu tajaajilu kan qaban ta'uu fi odeeffannoo dhaloota seelii kan itti aanutti kan dabarsan ta'uu dubbata. Seelin lafarratti waggaa biliyoona 3.5 dura ummame jedhamee tilmaamama.
Elementoota
kan dhalatee guddatee Aanaa abee Dongorootti yoo tauu barumsaa isaa kutaa 12 achittii fixee university finfinnee medicine ta'e.Barumsaa isaatti cimaa dorgomaa kan hin qabnee turee.
Haaluma kanaan usamerica lammii isaa oromoo deggarsaa fi gargaarsa guddaa kan godhedha. Sabboonaan abbasaa Burqaa kitilaa fi Hadhaasa likkituu Dhugaasa irraa dhalatee guddaate.
Siliindarii safaraa
Siliindarii safaraa ykn Shirimirii safaraa, meeshaa hamma dhangala’aa murtaa’aa ta’e tokkoo safaruuf kan itti gargaaramnuudha.
Beezii
Beeziin ykn hadhituun Kompaawundootni ayoonii yeroo bishaan keessatti bulbulaman ayoonota haayidirooksaayidii negaatiivii (OH−) uumuun. Beezonni bishaan keessatti bulbulaman alkaalii jedhamu.,beeziin bishaan keessatti bulbulamu kamiyyuu ayoonota haayidrooksaayidii gad lakkisa. Sababni amaloota beezotaa kan akka muculuqummaa fi hadhaa’ummaa beezotaa jiraachuu ayoonota haayidrooksaayidiiti. Fakkeenyaaf,pootaasiyem  haayidirooksaayidiin bishaan   keessatti   yommuu   bulbulame   ayoonii  pootaasiyemii fi ayoonii haayidirooksaayidii uuma.
Amaloota Beezotaa Beekamoo
Akkuma amalli asiidotaa ayoonota haayidiroojiinii irratti hundaa’u. amalli beezotaa immoo ayoonota haayidirooksaayidii irratti hundaa’a.
Beezonni amaloota walfakkaatan tokko tokko qabu. Isaan keessa muraasni:
1. Beezotni dhandhama hadhaawaa qabu. Beezota nyaataafi dhugaatii adda addaa keessa jiran dhandhamuun ni danda’ama. Haata’u malee, beezotni mana yaalii keessatti argaman balaa waan fidaniif dhandhamuun hin danda’amu.
2. Muculuquu Beezonni yommuu qubaan sukkuumaman ni muculuqu. Bulbuloota alkaalotaa harkaan xuquun balaa geessisuu danda’a. Sababni isaas bulbulli cunqoon beezota cimoo, nafa namaa gubuu waan danda’uufi. Kanaafuu, beezota kamiyyuu laabooraatorii keessatti harkaan xuquun dhorkaadha.
3. Bulbulli beezotaa halluu agarsiiftotaa ni jijjiiru. Fakkeenyaaf: Beezotni waraqaa liitimasii diimaa gara cuquliisaatti jijjiiru.
4. Beezotni yommuu bishaan keessatti bulbulaman ayoonii haayidirooksaayidii kennu. Fakkeenya: NaOH + H2 O → Na+ (aq) + OH- (aq)
Shaallaa
Aanaan shaallaa aanolee arsii keessatti argaman keessaa ishee takka dha.Aanaan tun qabeenyaa uumamaa kan akka hara shaalla,parkii hara shaallaa,allaattilee kanniin akka shaalloo horaa,kan hara shaallaa malee iddoo birotti hin argamne qabdiHaalli qilleensa ishee badda daree,... Aannaan kun kibbaan saba sidaamooon,kaabaan aanaa jiddoo,bahaan aanaa shaashamannee,lixaan aanaa siraarootiin daangeffamti.
Afoola
Afoolli (folklore) jecha dhalootaa dhalootatti afaaniin darbaa dhufeedha. Ummatni duudhaa, aadaa, muuxannoo, mudannoo seenaa fi dhimma hawwaasummaa ogummaa bohaarsuu, dubbachuu fi weeddisuun dhaloota dhufuuf kan ittiin dabarsuudha.
= Amaloota Afoolaa = aAfoolli amaloota hedduu qaba. Isaan keessaa kanneen bu’uura ta’an: uummatummaa, hurruubummaa, lufummaa, jijjiiramummaa, miidhagummaafi yeroonfaan ni argamu.
Ummatummaa
Afoolli qabeenyaa uummataati. Akka kitaabaa abbaa barreesseen hin waamamu. Fakkeenyaaf mammaaksa tokko yommuu mammaakan, “akka Oromoon mammaaketti yookiin Oromoon yommuu mammaaku”jedhanii himu. Oromoon immoo nama tokko miti. Ummatadha. Gama biraatiin Afoolatti kan fayyadamu nama tokko miti. Kan kunuunsus akkasuma. Kanaafuu uummatni waliin itti tajaajilama; waliinis eeggata. Kunimmoo ummatummaa jedhama. Hurruubummaa
Hurruubummaan haala wal duraa duubaan dhiyeenya afoolaa gochaan dhiyaatuudha. Afoolli nama tokko qofaan hindubbatamu. Gareewwan aadaan, amantiin, haala jireenyaatiin walfakkaataniifi waliigaluu danda’antu keessatti hirmaata. Tokko yoo dubbatu kanneen biroo immoo nidhaggeeffatu. Finnegan (1970:2) “Hurruubummaan amaloota afoolaa keessaa isa bu’uuraa ta’ee dhimma raawwii afoolichaa gadi fageenyaan hubachuuf wanta darbu caalaa akkaataa hirmaattonni miira isaanii sochoosanii agarsiisan wal faana ilaaluu qabna” jetti.
Lufummaa
Afoolli hojii dhaloota tokkorratti dhaabbatu yookiin dhumatu miti. Dhalootaa dhalootatti ni daddarba. Afoolli dhaloota irraa dhalootatti karaa lama daddarba: haasaa afaaniifi gochaan.Afoola kan dhalootaa dhalootatti dabarsan miseensota hawaasaati. Yaaduma kana Wasanee (2008:164) “Haalli afoolli tokko dhalootaa dhalootatti darbu lufummaa jedhama” jedhee ibsa.
jijjiiramummaa
Afoolli jijjiirammummaaf baayyee saaxilamaadha. Afoolli calaqqee uummataa dhalootarraa dhalootatti kan darbus afaaniin waan ta’eef jechoonni miidhagoon keessaa hafuu ykn itti dabalamuu danda’u. Hawaasni immoo dinagdeen, siyaasaan, haala jiruufi jireenyaan jijjiiramuu waan danda’uuf afoolli ni jijjiirama Wasanee (2008:167).
Miidhagina
Miidhaginni afoolaa kan madde itti fayyadama malleen dubbii adda addaa irraati. Miidhaginni haala afoolli sun miira sammuu ilma namaa hawwachuu danda’uun dhiyaachuu isaa mul’isa. Wasaneen (2008:168) “Miidhagummaan haala afoolli sun itti faarfamu ilmaan namaa hawwachuu danda’uun dhiyaachuu isaa mul’isa” jedha.
Gosti afoolaa tokko hojiirra ooluuf yeroo murtawaa barbaada. Bakki, yeroofi haalli keessatti ni argamu. Bakki itti dubbatamu, yeroon itti dubbatamuufi haalli inni itti dubbatamu murtawaadha. Bakka hundatti yeroo hunda haala tokkoonis hindubbatamu. Yoomessi dhugaa qindeeffama afoolaa hedduu jiran hunda osoo ilaalamee, hundumtuu bakkaafi yeroo itti raawwatamu kan mataasaa ni qaba. Dorson(1972:45).
Faayidaa Afoolaa
Afoollii seenaa, duudhaa, yaadaa fi beekkumsa hawaasaa dhaloota tokkoo isa birootti dabarsuun alatti tajaajila hedduu qaba. Isaan keessaa muraasni haala yeroo ibsuu, hir'ina jiru qeequu, honnachiisuu, boharsuu, barsiisuu fi miliqsuu dha.
Fiilaaskii
Fiilaaskiin ykn Faashkoon taliila dhimbibbaan yookiin distileeshiniin argamu kuusuf tajaajila
Tarree Hiibboo Oromoo
Tarreen kun hiibboo bebekkamoo ummata Oromoo keessaa muraasa qaba.
Gaabon
Gaabon biyya Afrikaa keessa jirtu.
Ujummoo Yaalii
Ujummoon yaalii, meeshaa hamma dhangala’aa xiqqaa ta’e tokko qabatuufi kan ittiin ho’isuuf itti fayyadamnuudh
Abbaa Jifaar I
Mootichi Abbaa Jifaar I mootii (m. 1830-1855) Mootummaa Jimmaa kan jalqabaa ti.
Fakkii
Fakkii kaasuun aartii ijaan hubatamu yoo ta’u, gabatee irratti halluu yookiin sooftii yookiin qalamaa yookiin meeshaa birootiin kan kaafame ta’us. Itti quufinsa ijaa fi hafuuraaf kennu irraa kan hafe hawaasa murtaa’e tokkoo fi akkasumas jal’ina aartii sanaa kan akeeku ta’uu waan amanamuuf hojii aartii aartiistii kan ammayyaa keessatti kunuunsi addaa kennameef ta’uu isaati addunyaa. Namni aartii akkanaa hojjatus fakkii kaasu jedhama.
Barsiisaa mata duree jalqabaa Mana Barumsaa Aartii Addis Ababa kan ture Ale Kela Salam waa'ee barnoota fakkii kaasuun akkas jechuun ibse: "Barnoota fakkii kaasuun bifaafi amala uumama guutuu qorachuu, halluu fi meeshaa adda addaatiin miira ofii uumuudha., fi." qo’annoo boca bocaa keessatti, wanta diriiraa irratti hojjechuu mannaa, yaadni fakkii keessatti ibsame qaama jabaa irratti dhagaa, muka, gaanfa gaanfa ykn sibiila diimaatiin bocama. jechuun ibseera.
Lataa Qana'ii
Lataa Qana'ii Aagaa (1991-) waloo Oromoo reefu ol adeema jiran keessaa isa angafa yoo ta'u walaloosaa miyaa'aa nama hawwatuun beekkama. Lataan walaloowwan dhedheeroo waraqaarraa otoo hindubbisiin sammuutti qabatee yeroo dheeraaf dhiheessuudhaan beekkama. Lataan dandeettiisaa addaa kanaan ‘waloo abdatamaa’ jechuudhaan waltajjiiwwan gara garaarratti leellifamaa ture.
Lataan bara 1991 Godina Wallaggaa Bahaa, Aanaa Giddaa Ayyaanatti abbaasaa Qana’ii Aagaa fi harmeesaa Zawdituu Qanaatee irraa dhalate. Barnootasaas achuma Giddaa Ayyaanatti xumuruun bara 2010 Yuunivarsiitii Finfinnee gale. Bara 2015 Yuunivarsiitii Finfinneerraa damee barnootaa seeraatiin digrii jalqabaatiin eebbifameera.
CD Haqni dhara Hinqabu Eebbisiisuu
Sirni eebbaa CD walaloo kan ‘Haqni dhara Hinqabu’ bakka ummanni magaalaa Finfinneefi naannooshii itti argamanitti eebbifame. Sirni eebbaa kun kan geggeeffame galma Giddugala Aadaa Oromoo, Finfinneetti yoo ta'u namooni kutaa hawaasaa adda addaarraa dhufan irratti hirmaatnii jiru. Eebbi kun Fulbaana 5, 2015 tti geggeeffame.
Akka Lataan jedhetti, sirna eebba CD walaloosaatii kaleessa taasifameerratti, qooda fudhannaan ummataa daran akka isa gammachiiseefi fedhii dagaagina aartii Oromoo hegereedhaaf malu kan agarsiiseefi namoota aartii keessa jiran kan abdachiise akka ta’e eeree, isallee hojii fuulduraatiif kan onnachiise akka ta’e dubbate.
Moggaasa CD walaloosaa ‘Haqni dhara hinqabu’ jedhu ilaalchisee yoo dubbatu, ‘’Namoota ‘haqni dhara qaba’ jedhanii haqaafi dhara walitti makanii yaadan gorsuufi’’ jedhe. Walaloowwansaa CDdhaan ummataaf dhiheesse keessaa tokko akkas jedha:
“Nyaatanii quufanii bulanis agabuu,
Haqni haqumaadhaa haqni dhara hinqabuu…
Sammuun hinadeemuu miilli hinxiinxaluu,
Hangam ittanuyyuu sangaan jabbii hindhaluu..."
Dargaaggoo Lataa Qana’ii hojii walaloo akkasii sagaleedhaan CDtti yoo dhiheessu kun kan jalqabaati. CDn 'Haqni dhara Hinqabu' jedhu kun hojii Lataa isa lammaffaa yoo ta'u hojiisaa kan jalqabaa kan ta'e kitaaba waloo 'Maal kolfa dhaloonni' jedhudha.
Marsaa bishaanii
Sochiin bishaan dachee fi atimoosfarii gidduutti godhu marsaa bishaanii jedhama. Marsaan bishaanii anniisaa ifaatiin gaggeeffama. Anniisaan ifa aduu bishaan qaama lubbu qabeeyyii, biyyee, lageen, haroo, galaanaa fi k.k.f. keessaatti argamu gara hurkaatti akka geeddaramu godha. Hurki kun atimoosfarii keessatti erga qabbanaa'ee booda bifa cabbii fi roobaatiin gara dacheetti deebi'a. Bishaan lubbuu dha jedhama. Sababni isaas ammo orgaanizimiin kamiyyuu bishaan malee jiraachuu hin danda’u. Qabiyyee qaama orgaanizimootaa keessaa bishaan parsantii 75 hamma 95 ta’a. Kutaan dachees harka afur keessaa harki sadii bishaaniin haguugamee jira. Bishaan qaama biqilootaa fi bineeldotaa keessaa karaa adda addaa hurkuudhaan qilleensa naannootti makama. Hurki bishaanii kun gobbina qilleensaan gad ta’e waan qabuuf qilleensa naannoo keessa bakka tempireecharii xiqqaa qabutti ol baha. Hurki bishaanii kun wayita lafa irraa ol fagaachaa deemu, qilleensa diilallaa’aa wajjin wal qunnamaa dhufa. Yeroo kana diilalli hurka bishaanii gara duumessaatti jijjiiruun duumessa uuma. Bishaan duumessaa gara coba gurguddaatti jijjiirama. Cobni bishaanii kun yeroo walitti kuufamaa dhufu ulfaatina argata, sana booda humna harkisa lafaatiin gara lafaatti harkifamuun bokkaa ta’ee rooba. Bokkaan kun ammoo ammas haroo, garba,galaana,laga yaa’u uuma. Akkasumas bokkaan robe lafa seenuun kuufamuu ni danda’a. Biqiloonnii fi bineeldonni bishaan bokkaa kanatti ni gargaaramu. Bishaan kun booda irra qaama biqilootaa fi bineeldotaa keessaa karaa adda addaa gara qilleensa naannootti makama. Amma illee ho’a aduun bishaanichi gara hurkaatti jijjiiramuun bokkaa ta’a. Haalli kun marsaa bishaanii jedhama.
Gryfice
Gryfice, Poolaandi.
Bara 2016 bayinna ummata 16 872 calu biyyotta.
Agarsiisa Aadaa fi Sirboota Oromoo 1977
Agarsiisni Aadaa fi Sirboota Oromoo 1977 agarsiisa bara 1977tti geggeeffame yoo ta'u kan irratti xiyyeeffates Oromoota adda adda walitti fiduun aadaa fi sirboota Oromoo agarsiisuu ture.
Qophicha
Bara 1977, artistoonni Oromoo hawwisoo Kutaa Biyyaa Arsii, Baalee, Jimmaa, Wallaggaa, Shawaa fi Harargeerraa dhufan Finfinnee Biheeraawwii Tiyaatiriitti agariisaf walitti qabaman. Agarsiifni kun seenaa Oromoo keessatti kan jalqabaa yoo ta'u Oromoonni kutaa biyyaa adda addaa keessa jiran dhufanii yoo wal arganis kan jalqabaa ture.
Agarsiisa kana qindeessuu keessatti namoonni hedduun kan hirmaatan yoo ta'u Gaazexaan Bariisaa maallqaa fi yaadan deeggaruun shoora guddaa tabate. Namoota agarsiisa kana qindeessuu keessatti hirmaatan keessaa Kumaa Ida'ee, Mahdii Hamid Muudee, Kuwee Kumsaa, Ibraahim Hajii Alii, Bushraa Warquu, Birkaa Bulloo, Kinfaa Hindheessaa, Daansamoo Mi'eessoo, Oloo Ilmii, Anshaa Aagoo, Saamunaa Rakkisoo, Yoseef saaddoo, Bakaree Bantaa, Daaluu Baqulee, Tasammaa Nagarii, Taaddasaa Dabalaa, Ahmad Muussaa Haaji (Araarsoo) faadha.
Weellistoota Hirmaatanii fi Walleesaanii
Agarsiisa kanarratti wellistoonni baayyen naannolee Oromiyaa gara garaarra hirmaataniiru. Kutaa biyyaa Harargeerraa Gaaddisaa Abdullaahii (Muhammed Abdullaahi), Alii Birraa, Shantam Shubbisaa, Hordofaa Guyyisaa, Faaxumaa Muhammad, Ashu Muhammad, Halloo Daawwee, Himee Yusuuf, fi Ibraahim Hajii Alii ti. Godina Wallaggaarraa Ilfinash Qannoo, Zarihuun Wadaajoo, Daani'eel Namarraa, Amantee Doojaa, Askaala, Alamituu, Biraanuu Quuyyoo faati. Godina Arsiirraa Bashir Dhaabii, Buttaa Makuraa, Shugguxee Naga'oo, Billisaa Kaa'oo, Xayyibaa Kattoo, Abdoo Galatuu, Xayyibaa Aliyyii, Hajii Tufaa, Urgeessaa Bantaa, Huseen Tusii, Saamu'eel Shunee, Dannabee Eda'oo faati. Godina Baalerraa Shaabee Sheekoo, Zamzam Bushraa, Raabiyaa Bushraa faan hirmaatanii jiru.
Agarsiisa kanarratti wallee gabrummaa fi cunqufama Oromoo balaaleffatan, bilisummaa fi warraaqsaaf kakaasan baayyetu wallifame. Walleewwan kana keessaa muraasni armaan gaditti barreefamanii jiru.
Tarkaanfii Mootummaa
Agarsiisa kanatti kan hin gammadne mootummaan abbaa hirree Dargii, manuma tiyaatiraa san keessatti boombii namootatti darbachuuf yaadee ture. Boodarra garuu achuma keessaa namoonni tokko tokko waan mormaniif, boombii darbachuun ni hafe.
Qananiisaa Baqqalaa
Qananiisaa Baqqalaa atileetii Itoophiyaa kan fiigicha dheeraa fiigun beekkamuu yoo ta'u yeroo ammaa kana riikardii addunyaa fi riikardii olompiikii kan meetira 5,000 fi meetira 10,000 qabatee jira. Olompiikii Gannaa 2008tti dheerina lamaaninuu (5,000 fi 10,000n) madaaliyaa lama kan nyaate yoo ta'u bara 2004tti meetira 10,000n Olompiikiirratti warqii nyaate.
Qananiisaan seenaa Shaampiyoonaa Qaxxaamura Biyyaa Addunyaa IAAFn keessatti atileetii kan morkataa hin qabnedha; shaampiyoonaa kanarratti kiilomeetira 12n (long course) si'a ja'a wayita moo'atu kiilomeetira 4n(short course) ammoo si'a afur moo'ateera. Shaampiyoonaa Atileetikisii Addunyaa irratti Qananiisaan meetira 10,000n  bara 2003 amma 2009tti si'a afur moo'ateera; kanaanis riikardii Hayilee Gabrasillaasetiin wal qixxaate. Qananiisaan dorgommii meetira 10,000 bara 2003 amma 2011tti dorgome hunduma keessatti moo'amee hin beeku; bara 2011tti garuu Shaampiyoonaa Addunyaa dorgommii dhumaarratti fiigicha addaan kutee ba'e.
Shaampiyoonaa Atileetikisii Addunyaa kan 2009tti, Qananiisaan meetira 5,000 fi 10,000niin shaampiyoonaa tokkorratti moo'achudhaan nama jalqabaa ta'e. Fiigicha meetira 5000tin, madaaliyaa naasii olompiikiraatti (2004), madaaliyaa meetii Shaampiyoonaa Addunyaarratti (2003), madaaliyaa warqii Shaampiyoonaa Aafrikaarratti, fi madaaliyaa warqii Dorgommii Guutuu-Aafrikarratti argateera.
Qananiisaan atileetii fiigicha dheeradhaan amma harraatti dhufan keessaa kan isaan morku kan hin jirre yoo ta'u  riikardii addunyaa baayyee fi madaaliyaa hedduun kan faayyamedha. Gaafa Ebla 6, 2014tti, Qananiisaan sa'aatii maraatoonii saffisaan ja'affaa ta'e, 2:05:04, galmeessuun Maraatoonii Paarisirratti moo'ate; sa'aatin kunis riikardii iddoo sanaa ture. Qananiisaan obboleessa quxusuu kan Taarikuu Baqqalaa jedhamu, kan akkumasaa fiigichaan beekkamu qaba.
Milkiisaa
Qananiisaan bara 1982tti naannoo Oromiyaa hjjBoqojjiitti dhalate. Boqojjiin iddoo dhaalota atileetoa beekkamoo baayyee yoo taatu kana keessaa ijoollee Dibaabaa(Ijjigaayyoo, Xurunashii fi Ganzabee) fi durbii isaanii Daraartuu Tulluuti.
Hagayya 2001tti, Qananiisaan meetira 3000 kan ol adeemtotaarratti riikardii haaraa, daqiiqaa 7:30.67 Biraaselsitti galmeesse. Riikardiin Qananiisaa kun waggaa sadi'ii fi walakka ture; kan riikardii Qananiisaa kana cabses Augustine Choge daqiiqa 7:28.78 kaachudhaani.
Waggaa shaniif walitti aansee, 2002 amma 2006tti, Qananiisaan fiigichaa gabaabaa (4km) fi fiigicha dheeraa (12km) Shaampiyoonaa Qaxxaamura Biyyaa Addunyaa IAAFn irratti moo'ate, kana namni kana dura gochuu danda'e hin turre, tokkollee. Bara 2004tti, Qananiisaan riikardii addunyaa kan 5000m mana-keessaa, 5000m kan mana-alaa, fi 10,000m kan mana-alaa cabse.
Qananiisaan dandeetti dhuma fiigicha dheeraarratti gara dhummaatti furguffamee ba'ee xumuruuf qabuun beekkama; Waxabajjii 2003 Oslootti, Qananiisaan lammii Keeniyaa Abrahaam Cheebii hordofuun yeroo fiigu meetira 400 kan dhumaa sekendii 54.64tti fiigudhaan walumatti 12:52.26tti xumuree moo'ate. Lammatas Adoolessa 1, 2003 Luuzaanitti, Qananiisaan  meetira 200 kan dhumaa sekendii 24tti, meetira 100 kan dhumaammoo sekendii 12tti, marsaa kan dhumaa (meetira 400) walumatti 52.63tti fiigee xumure.
Qananiisaan gorsaa isaa Hayilee Gabrasillaasee wajjin dorgommii karaarraatti si'a lama, qaxxaamura biyyaarratti si'a tokko fi tiraakirratti si'a ja'a wajjin dorgome. Kana keessaa Hayileen tiraakirratti bara 2000 Nuurenbergitti meetira 5000n, bara 2001 Fiigicha Guddaa Itoophiyaa kan 10 km, fi  "Cross de l'Acier" irratti Mudde 2001tti Qananiisaa yoo moo'atu Qananiisaan ammoo Hengiloorratti bara 2003 meetira 10,000n (26:53 to 26:54), Room bara 2003 meetira 5000n (12:57 to 13:00), Paaris bara 2003 Shaampiyoonaa Addunyaa meetira 10,000n (26:49 fi 26:50), Ateensi bara 2004 Taba Olompiikiirratti (27:05 fi 27:27), meetira 10,000n Beejiingitti bara 2008 Taba Olompiikirratti (27:01 fi 27:06), fi the Great North Run maratoonii walakkaadhan Fulbaana 2013 (60:09 fi 60:41) Hayilee moo'ate.
Dorgommii Bara 2005
Du'a kaadhimasaatti Qananiisaan torban baayyee gadda keessa ture. Dorgommii deebi'ee gaafa Amajjii 29 kan itti fufe yoo ta'u, meetira 3000  mana-keessaa lammii Aayerlaandi Alistair Craggn moo'atame; achirratti Qananiisaan odoo marsaan tokkoo fi walakkaan hafuu marsaa walakkaatu hafa jedhee yaadudhaan dafee fiigee waan ba'eef humnasaa fixatee moo'ame. Dogoggorri kunis gadda du'aa kaadhimasaan kana ta'uu hin oolle jedhamee tilmaamama. Torban muraasa booddee, Maarqos Gannatiitin fiigicha maayilii 2rratti moo'ame.
Ji'a Bitootessaatti, Qananiisaa qormaanni fiigichaa jabaan isa eeggate. Gaddi isa muudatuu fi tiraakirratti walitti aansee moo'amuyyuu, Qananiisaan fiigicha gabaabaa fi dheera kan Shaampiyoonaa Qaxxaamura Biyyaa Addunyaa IAAF kan 2005 irratti hirmaachuuf murteesse. Haala diraamaa fakkaatuun, Qananiisaan fiigicha gabaabaarratti, lammiin Qaataar Saif Saaeed Shaheen saffisa fiigichaa ariifachiisuuf dhama'uyyuu, moo'ate. Guyyaa itti aanus, lammii eertiraa Zarasannaay Taaddasaa fi lammii Keeniyaa Eliyuud Kipchoogee dursuudhaan fiigicha dheeraarratti moo'ate.
Hagayya 8, 2005tti, Qananiisaan madaaliyaa warqee meetira 10,000n Shaampiyoonaa Addunyaa 2005 kan Heelsiinkiitti geggeeffamertatti irratti moo'ate; meetira 200 kan dhumaa saffisa olaanadhaan xumure.
Hagayya 26, 2005tti, Qananiisaan rikardii meetira 10,000, daqiiqaa 26:17.53tti fiigudhaan qabate, rikardiin kun amma ammaatti isumaan qabamee jira; kunis Yaadannoo Vaan Daam 29ffaa kan Biraaselsitti geggeeffamerrati ture. Fiigicha kanarratti Qananiisaan riikardii isumaan qabame ture kan 26:20.31 ture sekendii 3 fooyyesse; meetira 5000 ammoo daqiiqaa 13:09 fi 13:08tti xumure. Dhuma bara 2005tti, Qananiisaan yeroo lammaffaadhaaf atileetii waggaa jedhamuun Tiraak Inda Niwuus Magaaziniin (Track & Field News magazine) filatame.
Bara 2006–2007
Bara 2006, Qananiisaan meetira 3000 Shaampiyoonaa Mana-keessaa Addunyaa IAAF kan Mooskootti geggeeffamerratti moo'ate, kanaanis seenaa atileetiksii keessatti nama jalqaba Olompiikii moo'ate, Shaampiyoona Tiraakii Mana-alaa Addunyaa kan moo'ate, Shaampiyoona Tiraakii Mana-keessaa Addunyaa moo'ate fi qaxxaamura biyyaa addunyaa kan moo'ate ta'ee galmaa'e.
Bara 2006tti, Qananiisaan dorgommii Goolden Liigii IAAAF kan meetira 5000 ja'a keessaa shan moo'achudhaan badhaasa $83,333 argate.
Bitootessa 17, 2007, riikardii mana-keessaa addunyaa kan meetira 2000 cabse; kunis Birmiingaamitti yoo ta'u sa'aatin inni galmeessises 4:49.99. Meetira 300 kan dhumaa saffisni inni ittiin fiige kanaaf isa gargaare, saffisni kun dorgommii mana-alaatifillee baayyee bayyeessa kan jedhamu ture.
Bitootessa 24, 2007tti garuu, Qananiisaan Shaampiyoonaa Qaxxaamura Biyyaa IAAF 2007 kan Mombaasaatti geggeeffamerrati ho'aa fi jiidha(humidity) isaarraan kan ka'e dorgommii addaan kutee bahe. Kunis walitti aanse haala ajaa'ibsiisaa ta'een fiigicha 27 kan moo'ate Qananisaaf (sana duraa kan inni moo'amee beeku Mudde 2001tti ture) moo'ichasaa addaan jalaa kute. Fiigicha Mombaasaa kana kan moo'ate Zarasannaay Taaddasa ture. Fiigicha kanarratti hoo'aa fi jiidha isaarraan kan ka'e atileetota harka ja'a keessaa harki tokko (1/6) dorgommii addaan kutee bahe.
Qananiisaan moo'amuu Mombaasaatti isarra ga'eerraa bayyanatee Shaampiyoonaa Addunyaa IAAF 2007 kan Osaakaatti geggeeffamerratti meetira 10,000n nama biyyasaa Silashii Sihiin moo'achuudhaan tokkoffaa ba'e. Yeroo dorgommii kanaa, Qananiisaan meetira 800 kan dhumaarratti waan gatamuuf jiru fakkaata ture, garuu meetirri 150 yeroo hafu sanarra bayyanachuudhaan Silashii Sihiin dhaqqabee bira darbuun yeroo sadaffaaf walitti aansee shaampiyoonaa addunyaarratti moo'ate.
Sadaasa 18, 2007tti, Qananiisaa taatuu fiilmii kan taate Daanaawwiit Gabraigzaaber hoteela Sharaaten Addisitti, Finfinneetti fuudhe.
Maaree Dibaabaa
Seenaa
Maareen yeroo jalqabaatif dorgommii sadarkaa gaaridhaan xumurtee beekkamtummaa argachuu kan jalqabde bara 2007 shaampiyoonaa Itoophiyaa 20km irratti yoo ta'u sadarkaa ja'aaffadhan xumurte. Dorgommii kanarratti Maaren Poolisii Oromiyaatif fiidge ture. Dorgommiinshii kan sadarkaa addunyaa kan jalqabaa Walakkaa Maraatoonii Uudinee kan 2008 irratti geeggeeffame yoo ta'u nama umurii kudha-saddeetii kan turte Maaren sa'aatii 1:10:32 galmeessudhaan Aniikoo Kaaloviichitti aantee lammaffaadhan xumurte. Kanatti aansun, ji'a Sadaasatti Walakkaa Maraatoonii Niwuu Deelii irratti kan fiigde yoo ta'u sadarkaa saddeettaffaadhan xumurte; sa'aatti itti xumurte garuu xinnoo fooyyesitee 1:10:28 galte ture. Maaren yeroo gabaabadhaaf Azarbaajanif dorgomuuf bara 2009 achi imaltee kan turte yoo ta'u maqaa Maaree Ibraahimoovaa jedhamuun fayyadamaa turte. Erga Shaampiyoonaa Gadaanaa Atileetiksii Yuurooppi irratti umuriin ishii waan guddateef dorgomuu akka hin dandeenye itti himamee booda biyya dhalootasheef dorgomuuf deebite. Dorgommiiwwan Azarbaajan bakka buute goote keessa Walakkaa Maraatoonii Deelii kan bara 2009 irratti sadarkaa ja'affaan xumurte. Dorgommii sanarratti Maareen sa'aatii mataashii fooyyessuun 1:08:45 galte (kun riikardii Azarbaajani).
Erga lammuumma Itoophiyaatti deebitee booda, Maaren Walakkaa Maraatoonii Raas Al kaayimaa irratti Elvaan Abiylaggaseetti aanudhaan lammaffaa baatee ciminashii agarsiifte. Dorgommii kanarratti Maaren hanga 20 km dursaa kan turte wayita ta'u hanga sanatti sa'atin ishiin galmeessite 1:03:47 sa'aatii saffisaa dubartoota kan bara 2010 ti, sa'aatin walakkaa maraatoonii 1:07:13 sa'aatii saffisaa bara sanaa lammaffaadha. Dorgommii maraatoonii kan jalqabaa ji'a Bitootessaa keessa Maraatoonii Room irratti kan goote yoo ta'u sa'aatii 2:25:38 galmeesisiisun sadaffaadhan xumurte. Walakkkaa Maraatoonii Raabaat Eebla keessa tokkoffaan moo'atte. Hagayyaa keessa USAtti Crim 10-Miler fi Walakkaa Maraatoonii Seentineelii fi Niwuus moo'atte. Maraatoonii Firaankifartirratti, Maaren atileetii eeggamaa turan keessaa tokko taatutyyuu saa'tii ishiin galmeessitte sa'aatii mataashii saffisa ta'uyyuu dorgommichi saffisa gudda qaba waan tureef sa'aatii 2:25:27n shanaffaa taatee xumurte.
Qananiisaa Baqqalaa
Olomppiikii Beejiingi fi Shaampiyoonaa Addunyaa Kan Barliin
Bitootessa 30 2008 Edenbiraatti, Qananiisaan madaaliyaa warqee Qaxxaamura Biyyaa Addunyaa ja'affaasaa nyaate(12km). Kanaanis riikardii duraan Pool Tirgaat, fi Joon Nigugi wajjiin madaaliyaa warqee shan nyaachuun qooddachaa ture cabsee riikardii haaraa galmeessisiise. Moo'icha kanaan, Qananiisaan seenaa Shaampiyoonaa Qaxxaamura Biyyaa Addunyaa IAAF keessatti atileetii madaaliyaan atileetii kamuu caala faayyame ta'ee galmaa'e. Qananiisaan, kiilomeetira 12n (karaa dheera jedhama) medaaliyaa warqii 6, kiilomeetira 4n (karaa gabaabaa) medaaliyaa warqii 5, dorgommii ol-adeemtotaatin medaaliyaa warqii 1, fi medaaliyaa warqii 4 gareedhaan nyaachuun walumaagalatti medaaliyaa warqee 16 nyaate. Medaaliyaan Qananiisaan nyaate walumaa galatti yoo lakkaawwamu (kan dhuunfaas garees dabalate) medaaliyaa 27 ta'a: warqee 16, meetii 9, fi naasii 2 nyaate.
Mootummaa Geeraa
Mootummaan Geeraa (1835–1887) mootummoota naannoo Gibeetti hundeeffaman keessaa tokko yoo ta'u kan hundeeffames dhuma jaarraa 19ffaa keessa. Magaalan guddaan Mootummaa Geeraa Caalaa (Ciiraa) yoo ta'u guddinni isaas tilmaaman amma aanaa Geeraa ammaa ga'a.
Qananiisaa Baqqalaa
Olomppiikii Beejiingi fi Shaampiyoonaa Addunyaa Kan Barliin
Hagayya 17, 2008, Olompiikii Beejiingirratti, Qananiisaan meetira 10,000 sa'aatii 27:01.17 galmeesisuun moo'ate; sa'atiin kun riikardii haaraadha. Dorgommii kanarratti namoonni 20 gufuu daqiiqaa 28 cabsanii sana gaditti kan kaatan yoo ta'u namoonni 4 ammoo riikardii Qananiisaa kan Olompiikii 2004 27:05.10 gaddin xumuran. Qananiisaanis dorgommii kana moo'achuuf furguffama ittiin beekkamu sanatti fayyadamuun dirqama ture, meetira 400 sekendii 53.42n xumure (kunis Olompiikii Ateensirratti warqee nyaachuuf meetira 400 sekendii 53.02 kan fiige wajjin wal fakkataa).
Maaree Dibaabaa
Seenaa
Maaren Walakkaa Maraatoonii kan Raas Al kaayimaa irratti Gurraandhala 2011 sadaffaa baate. Maraatoonii Loos Aanjelesi irratti ni moo'atti jedhamtee tilmaama guddaa kan argatte yoo ta'eyyuu Maaren Buzunash Dhaabaa fi Amy Hastingsitti aantee sa'aatii gadaanaa ta'e 2:30:25 galmeessuun sadarkaa sadaffaa baate. Ji'a tokko booda Walakkaa Maraatoonii Addunyaalessaa Yangzhou Jianzhen daqiiqaa tokkoon dursitee moo'atte. Ji'a Hagayyaa keessa Walakkaa Maraatoonii Bogotaarratti sadarkaa lammaffaan xumurte. Garee shaampiyoonaa Addunyaa keessatti bara sana yoo filatamuu baatteyyuu Taba Guutuu-Afrikaa 2011 irratti biyyashii akka bakka buutuf filatamte. Achirrattis Walakkaa Maraatoonitiin medaaliyaa warqee sa'aatii riikardii tabichaa ta'ee 1:10:47 galmeessisiisun moo'atte. Onkoloolessa keessa dorgommii Maraatoonii Toroontoo Wooterfiroonti irratti sa'aatii maraatoonii kan mataashii fooyyessuun 2:23:25 fiigdee Koren Yalitt i aantee sadarkaa lammaffaan xumurte. Itti aansee, Walakkaa Maraatoonii Niwuu Deelii sadarkaa ja'affaadhan xumurte.
Maraatoonii Dubaayi kan 2012 irratti Maareen sa'aatii mataashii isa saffisa 2:19:52 galmeessun sadarkaa sadaffaan xumurte, kunis Assallafach Margaa kan dorgommii sana moo'attetti aanee sa'aatii Itoophiyaa kan dubartootaa isa saffisaa lammaffaadha. Kanarraa ka'udhaan Olompiikii Landan 2012 irratti garee maraatoonii keessatti filatamtee deemte. Landanitti garuu saffisaa duraan qabdu hirristee sa'aatii 2:28:48tti fiigudhan sadarkaa 23ffaan xumurte. Baruma kana Walakkaa Maraatoonii Filaadelfiyaa irratti sadarkaa lammaffaan xumurte.
Qananiisaa Baqqalaa
Olomppiikii Beejiingi fi Shaampiyoonaa Addunyaa Kan Barliin
Hagayya 23, 2008, Olompiikii Beejiingirratti, Qananiisaan dorgomtoota isaa gatuun meetira 5000 moo'ate; dorgommii kanarratti riikardii olompiikii duraan Saïd Aouitan qabamee ture cabsuun riikardii haaraa sa'aatii 12:57.82 galmeesse. Dorgommii kana yaaddatamaa kan isa godhu akkaata itti Qananiisaan jalqaba saffisa dorgomichaa dabalaa adeemee dhumarratti ammoo furguffamuun, akkuma yeroo kaan godhu, dorgommii kana xumure: meetira 3000 kan dhumaa xumuruuf daqiiqaa 7:35.53, meetira 2000 kan dhumaa daqiiqaa 4:56.97, meetira 1600 kan dhumaa daqiiqaa 3:57.01, fi marsaa dhumaa ammoo sekendii 53.87tti fixe.
Maaree Dibaabaa
Seenaa
Bara 2015, Maaren Shaampiyoonaa Addunyaa kan Beejingitti geggeeffamerratti maraatoonii moo'atte.
Qananiisaa Baqqalaa
Olomppiikii Beejiingi fi Shaampiyoonaa Addunyaa Kan Barliin
Olompiikii Beejiingirratti, Qananiisaan dorgommii meetira 10,000 fi 5,000n warqee lama nyaachuun tarree atileetota warra ciccimmoo kan akka Hannes Kolehmainen (1912), Emil Zátopek (1952), Vilaadimiir Kuutsi (1956), Lasse Virén (si'a lama, in 1972 fi 1976), Miruuts Yifxar (1980), fi Mahaammad Faaraah (2012) taa'e.
Peetiriidiishii (Saayina Yaalii)
Peetiriidiishii (Saayina Yaalii) boca geengoo kan qabuufi daawwitii yookin pilaastika irraa kan tolchamu ta’ee, bakka itti organizimoota kanneen akka baakteeri�yaa horsiisuuf nu gargaaruudha.
Qananiisaa Baqqalaa
Olomppiikii Beejiingi fi Shaampiyoonaa Addunyaa Kan Barliin
Qananiisaan Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 2009 kan Barliinitti geggeeffamerratti medaaliyaa warqee lama moo'ate. Moo'ichi lamaan kan 5000 m (13:17.09) fi 10,000 m (26:46.31 – riikardii Shaampiyoonaa Addunyaati) kanaan nama jalqaba fageenyaa lamaaniin warqee Shaampiyoonaa Addunyaa tokkorratti nyaate ta'ee galmaa'e. Kennaan saffisaa fi jabinaa Qananiisaan qaburraan kan ka'e yeroo inni ga'umsa gaarirra jiru isa moo'un gonkumaa kan hin yaaddamne. Fiigicha meetira 10,000 irraati Qananiisaan Zarasannaay Taaddasaa duuba fiiga ture, gaazzexeessaan fiigicha sana dabarsu "Dhumeera, sirumayyuu fiigichi kun akkuma jalqabeen dhume" jedhe akkuma marsaan dhumaa jalqabeen. Qananiisaanis dorgommii walitti dhiyaataa fakkaachaa duraan ture marsaa dhumaarratti tokkichumaan saffisaan ba'uun salphaatti moo'ate. Beeksiisaan IAAF "Namni kun atileetii fiigicha dheeraa cimaa ijji keenya argite, tarii gara fuulduraattis nama cimaa akkanaa hin arginu ta'a" jedhe dinqisiifannasaa ibse. Moo'icha gita hin qabne kana hunda argatuyyuu, Qananiisaan akka Hayilee Garbrasillaasee fi namoota kaanii fudhatama guddaa hin arganne. Qananiisaan callisaa ta'unsaa fi gaaffiif deebii miidiyaa adda addaa wajjin gochuuf fedhii kan hin qabne ta'uunsaa biyyoota dhihaa keessatti fudhatamaa baayyee hin arganne. Akkuma Qananiisaa riikardii qabatee kan jiru Yuseeyin Boolti akka jedhetti milkiin Qananiisaan argate guddaa ta'ee odoo jiruu fudhatama isaaf malu hin arganne jedhe.
Injuries
Qanaaniisaan waggaa haaraatti jalqabbii yaraadhan jalqabe, kunis Qaxxaamura Biyyaalessaa Edenbiraa ka ni moo'ata jedhamee eeggamerratti arfaffaa ba'e - atileetonni Keeniyaa sadi'itu marsaa dhumaarratti itti wal furaa isa dadhabsiise ture. Sana booda Qananiisaan waggaa guutuu miidhama hirree mogolee lukaatin dorgommiirraa fagaate.
Qananiisaan miidhama jilbaarraa fayyee ji'a Bitootessaa 2011 keessa shaakallii jalqabe. Erga bara 2009 tiraakirratti dorgommii tokkoyyuu kan hin godhin Qananiisaan, Shaampiyoonaa Addunyaarratti dorgommiitti deebi'e. Haa ta'u malee meetira 10,000 irratti odoo marsaan 10 isa hafuu dorgommii addaan kutee baye. Meetira 5000 kaachuu dhiisuu murteesse. Qananiisaan dorgommiitti kan deebi'e Daayimendi Ligii Ivo Van Damme Memorial kan Biraaselsi irratti yoo ta'u achirratti sa'aatii addunyarratti saffisa ta'e galmeessee moo'ate, bara 2011tti. Bara 2012tti akka gaariitti hin jalqabne, Qaxxaamura Biyyaa Edenbiraarratti sadarkaa 11ffaadhaan xumure. Ji'a Eblaa keessa, dorgommii Fiigicha Aayerlaandi Guddaa moo'achuun ga'umsasaa deebisee kan argate fakkate; dorgomicharratti sa'aatii gaarii ta'e 27:49 galmeesisiise riikardii iddoo sanaas sekendii 46n fooyyesse. Taba Olompiikii Landan 2012 irratti, meetira 10,000 warra fuuldura jiran wajjiin fiigaa turuyyuu meetira 150 kn dhumaarratti isaan wajjin itti fufuu dadhabee duubatti hafee arfaffaa ta'ee xumure, sa'aatinsaas 27:32.44 yoo ta'u obboleessa isaa kan sadaffaa ba'ee Taarikuu biraa sekendii 1.01 duubatti hafe.
Dorgommii bara 2013tti godheen Qananiisaan Fiigicha Aayerlaandi Guddaa (Great Ireland Run) yeroo lammaffaaf moo'ate. Itti aansee Fiigicha Kaabaa Guddaarratti (Great North Run) maraatoonii walakkaadhaan sa'aatii 60:09 galmeessisuun moo'e; dorgommii kanarratti Faaraa sekendii 1n dursee fixe.
Maraatoonii Paaris, Ebla 6, 2014
Qananiisaan, dorgommiin maraatoonii jalqaba godheen baayyee milkaa'e; dorgommii Maraatoonii Paaris kanarratti Qanaaniisaan rikardii iddoo sana cabsuun sa'aatii atileetonni ciccimoon kan akka Hayilee Gabrasillaasee, Pool Tirgaat, Saamu'eel Waanjiruu duraan achitti galmeessan cabsee sa'aatii 2:05:04 galmeessisiisee bara 2014tti moo'ate.