cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Televijiinii (Saanduqa sursaga)
TV halluu qabu
Jaappaan bara 1952, Meeksikoo bara 1955; Kanaadaan tamsaasa kan jalqabde bara 1958, Gamtaan Awurooppaa fi Gamtaan Sooviyeetii bara 1959, Kootdivuwaar bara 1962, Awustiraaliyaan ammoo bara 1967. Itoophiyaa keessatti raabsiin Keller bara 1976 irraa eegalee argameera. Bara 1977tti Rumaaniyaaa biyya addunyaa irratti tamsaasa gurraachaafi adii irraa gara tamsaasa halluutti jijjiiramte keessaa ishee dhumaa taate.
Uraaguwaay
Uraaguwaay biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.
Tasfaahun Camadaa
Tasfaahuun Camadaa (1976 - Hagayya 24, 2013) ogeessa siivil injineerii fi qabsaawaa mirga Oromoo ti. Tasfaahun sababa siyaasatiin qabamee mana hidhaa erga galee booda reebichaa fi dararaa irra ga'erraan kan ka'e dhukkubsatee Hagayya 24, 2013 du'aan boqote.
Seenaa Duubaa
Tasfaahuun Camadaa abbaasaa Camadaa Gurmeessaa fi harmeesaa Giddinash Beenyaa irraa bara 1976 godina Horro Guduruu Wallaggaa, [|aanaa Guduruu]], ganda Harbuu jedhamutti dhalate. Umuriin barnootaaf isa gahees barumsa isaa sadarkaa tokkoffaa fi gidduu galeessaa mana barumsaa Looyyaa fi Finca’aatti barachuun, kan sadarkaa lammaffaa ammoo magaala Shaambootti itti fufee bara 1996 xumure. Qabxii olaanaa galmeessuunis Yuunivarsiitii Finfinnee seenee gaafa Adoolessa bara 2001 Digrii jalqabaan siivil injineeringiin eebbifame.
Erga eebbifamee booda, Fulbaana bara 2004 hanga Amajjii bara 2005 tti supha daandii Arsii- Baalee, pirojektii Abbaa Taayitaa Daandii Baadiyaa Oromiyaa fi pirojektii gamtaa misooma baadiyaa Arsii-Baalee Itiyoo-Xaaliyaaniin durfamu yuunit manaajerummaan hojjate. Itti aansee, pirojektii daandii Dagalee-Birbirsaa (pirojeektii idilee kan naannoo Sallee-Noonnoo kibba-lixa godina Iluu Abbaa Boor), pirojektii daandii qubatiinsaaf si’a takkaan deemaa turan afur: Kone-Cawwaaqaa, Baddallee-Kolosirri, Gachii-Catee fi Yaanfaa- Ballattii irratti hirmaate. Akkasumas ijaarsa waajira aanaa Cawwaaqaa magaalaa Iluu-Hararitti bu’uureffame projekti manaajerii ta’uun yoo dalagu, Onkoloolessa bara 2001 hanga Adoolessa bara 2003tti ammoo pirojektii Siree-Nuunnuu-Arjoo godina Wallaggaa saayit injinerii ta’uun, Tasfaahuun Camadaa saba isaa tajaajilaa ture.
Pilaatileetii
Pilaateleetiin, akkasumas tiroomosaayitii jedhaman (Giriik irraa θρόμβος, "clot" fi κύτος, "seelii"), qaama dhiigaa yoo ta'an, hojiin isaanii (qabxiilee coagulation waliin) dhiiguu miidhaan ujummoo dhiigaa irraa dhufuuf walitti qabamuudhaan deebii kennuudha, kanaanis a dhiiga dhangala'uu.[1]  Pilaateleetii niwukilasii seelii hin qaban;  isaanis ciccitaa saayitoopilaasmii kanneen meegaakaariyoosaayitii[2] buqqee lafee ykn sombaa irraa argamaniidha,[3] isaanis sana booda gara marsaa dhiigaa seenu. Pilaaleteetii inaaktivii ta’e kan naanna’an caasaa baaykonveeksii diskooyidii (boca leensii qabu) dha,[4][5]: 117–18 2–3 μm daayameetira guddaa keessatti.[6] Pilaateleetiin hojiirra oolan pirojekshinii meembraanii seelii fuula isaanii uwwisu qabu. Pilaateleetiin hoosistoota qofa keessatti kan argaman yoo ta’u, lafee dugdaa biroo keessatti (fkn simbirroota, amfibiyaanota), tiroomosaayitoonni akka seelii mononuclear hin tuqamneetti naanna’u.[5]: Dhiiga dibame irratti pilaateleetii akka tuqaa diimaa dukkanaa’aa ta’etti mul’ata, kunis gara %20 daayameetira seelii dhiiga diimaa ta’a. Ismeeriin kun pilaateleetii guddina, boca, lakkoofsa qulqullinaa fi walitti qabamuu isaanii qorachuuf kan gargaarudha. Ga’eessi fayyaa qabu tokko akkaataa idileetti seelii dhiiga diimaa pilaateleetii caalaa dachaa 10 hanga 20 qaba. Hojiin guddaan pilaateleetii tokko hemostasis gumaachuudha: adeemsa dhiigni bakka endothelium addaan cite dhaabuu. Bakka sanatti walitti qabamanii, addaan citiinsi qaamaan garmalee guddaa yoo ta’e malee, boolla sana cufu. Tokkoffaa, pilaateleetii wantoota endothelium addaan citee ala jiranitti maxxanu: adhesion. Lammaffaa, boca jijjiiru, fudhatoota ibsu fi ergamtoota keemikaalaa dhoksu: activation. Sadaffaa, karaa riqicha fudhatootaatiin walitti hidhamu: walitti qabamuu.[7] Uumamuun pilaateleetii kanaa (primary hemostasis) activation of the coagulation cascade waliin walqabatee jira, bu’aan isaas fibrin deposition fi linking (secondary hemostasis) waliin wal qabata. Adeemsi kun wal-irra bu'uu danda'a: ispeektiramni baay'inaan pilaateleetii pilaagii, ykn "dhiiga adii" irraa gara baay'inaan fibrinii, ykn "dhiiga diimaa" ykn makaa caalaatti adda ta'etti argama. Gariin isaanii adeemsa kana xumuruuf tarkaanfii afraffaafi shanaffaatti duubatti deebi’uu fi pilaateleetii dhorkuu itti aanu ni dabalu[8] kaan immoo tarkaanfii ja’affaa, suphaa madaa ni dabalu. Pilaateleetiinis deebii ittisa dhibee ujummoo dhiigaa keessaa dhalootaan[9] fi madaqsuu[10] lamaanuu keessatti hirmaatu. Meembraaniin seelii pilaateleetii fudhatoota kolaajiinii qaba. Dallaan ujummoo dhiigaa ciccituu hordofuun pilaateleetii saaxilamanii kolaajiinii tishuu walqabsiisaa naannoo isaanii jirutti maxxanu.
Tasfaahun Camadaa
Hidhamuusaa
Dhaaba gaaddidduu mootummaa Ameerikaan hundaa’e biyyoonni akka Yuugaandaa fi Keeniyaafaa miseensa itti ta’an, Joint Anti-Terrorism Task Force (JATT) jedhamu keessatti miseensa kan taate Itoophiyaan dahoo maqaa shororkeessitummaa adamsuu jedhuun ilmaan Oromoo baqattummaan biyyoota ollaa keessa jiraatan ukkaamsaa jiraachuun beekamaa dha. Haaluma kanaanis Tasfaahun Camadaa fi Masfin Abbabaa yakka sobaa maqaa shororkeessummaan faaluun gargaarsa mootummaa Keeniyaatti dhimma baatee ukkaamsuun sababa shororkeessitoota gaanfa Afrikaa Finfinneetti qoranna jedhuun akka dabarfamanii laataman gochuu dandeesse. Injinar Tasfaahuun Camadaa fi Injinar Masfin Abbabaas gaafa Caamsaa 12, 2007 halkan keessaa sa’aatii 2:00tti harkaa fi ija hidhamanii Moyyaaleerraan Itoopiyaatti dabarfamanii kennaman.
Pilaatileetii
Xiyyeeffannaan pilaateleetii gadi aanaan thrombocytopenia jedhama, kunis sababa oomisha hir’achuu ykn badiisa dabaluu irraa kan ka’edha. Xiyyeeffannaan pilaateleetii olka’uun thrombocytosis jedhama, fi yookaan dhalootaan, deebii kan kennu (saayitookiiniif), yookaan sababa oomisha hin to’atamneen: niwoplaasmota maayilooproliferative keessaa tokko yookaan niwoplaasmota maayilooyidii biroo murtaa’an keessaa tokko. Rakkoon hojii pilaateleetii thrombocytopathy ykn jeequmsa hojii pilaateleetii jedhama. Pilaateleetiin idilee dhiiguu osoo hin taane dallaa ujummoo dhiigaa irratti waan hin baramneef deebii kennuu danda’u, kunis pilaateleetii sirrii hin taane maxxanuu/hojii fi thrombosis fida: uumamuu ujummoo dhiigaa hin tuqamne keessatti. Gosti thrombosis kun malawwan kanneen normal clot irraa adda ta’aniin kan uumamu: jechuunis, fibrin venous thrombosis dheeressuu; pilaakii arteriin tasgabbaa’aa hin taane ykn ciccite ​​dheeressuu, kunis arteriin thrombosis fiduu;  fi dhibee dhiigaa (microcirculatory thrombosis) jedhamuun beekama. Arterial thrombus gartokkoon dhangala’aa dhiigaa danquu danda’a, kunis downstream ischemia fiduu danda’a, ykn guutummaatti danquu danda’a, kunis du’a tishuu downstream fiduu danda’a.
Tasfaahun Camadaa
Hidhamuusaa
Biyyatti dabarfamuun duratti gaafa qabaman Ebla 27, 2007 irraa kaasee hanga gaafa Caamsaa 12, 2007tti (National bureau of Investigation-NBI) head office naannoo Tirm Valley jedhamu jiru keessatti qorattoota FBI Ameerikaa fi Keeniyaa Anti-Terror Police Unit jedhamuun qoratamaa turan. Erga qoramaata isaanii xumuranii booda dursaan qorannoo kanaa namni Firaansis jedhamu dargaggoonni ukkaamfaman kun yakka shororkeessitummaa waliin wal qabatu tokkkollee kan dalagan waan hin qabneef mootummaan Keeniyaa akka dafee gad lakkisuu qabu murtii dabarse. Garuu dubartiin Keeniyaa Liiliyaan jedhamtu kan waajjira CID jedhamu keessatti hojjattu maallaqa mootummaa Itoophiyaarraa nyaattee jara lamaanis dabarsitee kennite.
Haala akkas dabaan xaxameen Injinar Tasfaahuun Camadaa fi Injirner Masfisn Abbabaa gara Maa’ikalaawwii geeffaman. Maikalawwii keessatti waggaa tokko fi ji’a sadii guutuu reebicha fi dararama daangaa hin qabne jalatti qoratmaa bahan.
Yakka dharaa miseensummaa ABOtiin himatamee jireenya mana dukkaanaa waggaa fi ji’a sadiin duubatti Adoolessa bara 2008 mana murtiitti kan dhiyaate Tasfaahuun Camadaa, gaafa Bitootessa 31, 2010 dhaddacha ta'aameen murtii hidhaa umurii guutuu itti murteeffame.
Du'uusaa
Du’asaa arguun malee murtii kamiinuu quufuu kan hin dandeenye mootummaan Wayyaanees, gaafa Ebla 04, 2011 mana hidhaa keessaa miliquuf karoorfachaa jirtu jedhee sobaan yakkuudhaan Masfin Abbabaa fi Tasfaahuun Camadaa mana hidhaa keessaa ukkaamsee ciraa dhabamsiise. Iddoo hin beekkamnettis geeffamanii reebichaa fi dararaa hamaa irraan ga'an. Dirmammuu qaamaa, madaa onnee fi godaannisa sammuu irraa fayyuu hin dandahamneen kan eele Tasfaahuun Camadaa dhukkubsatee akka hin yaalamne taassifamuun gaafa Hagayya 24, 2013 du’aan addunyaa kanarraa boqote.
“Bilisa ta’eee dhaladhee, bilisa ta’ee jiraachuu dhorkamus bilisummaa kiyyaaf qabsaawaa du’uurraa kan na dhorkuu danda’u humni tokkollee hinjiru, hinjiraatuus” jechuun kan beekamu Injinar Tasfaahuun Camadaa, adeemsa daddagalfataa fi ulfaataa eegale galmaan gahuuf aarsaa lubbuu itti kaffale.
Rippabiliika Dominiikaan
Rippabiliiknia Dominiikaan biyya odola Hispanyoolaarratti argamtu yoo taatu qaama Antiiliis Guddicha kan naannoo Karibiyaan keessa jiru ti.
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro is 'n stad in Brazil.
Bilillee/Mehbuba
Bililleen (Mehbuubaa ykn Ajiyamees ni jedhamti) intala Oromoo garbummaatti gurguramtee ilma mooticha biyya Jarmaniitin bitamte. Ilmi mootichaa kun Bililleedhaa maqaa Maahibuubaa itti moggaase. Kunis Afaan Arabaatin 'jaalallee koo' jechuudha. Ilmi mootichaa kun Bilillee jaalallee isaa godhate.
Seenaa
Bililleen maqaa maatiin ishee akkuma aadaa fi duudhaa Oromtichaatti ishiif baasani. Kan dhalatte Oromiyaa dhihaa bakka Gummaa jedhamuutti. Barri isheen dhalattee 1820n keessa. Dhalattee yoo waggaa kudhan guuttuu, bara 1835-6, biyya isheen dhalatetti lolli ka’e. Abbaa fi oobboleewwan ishee ja'an ni ajjeefaman. Bilillee fi oobboleetiin ishii ammoo booji’amanii gabrooman. Sanaan booda obboleewwan lamaan kun gara Gondoritti fudhatamuun achittis gargar bahan; sana booda deebi’anii wal hin agarre.
Umriin ishee ijoollee haata’u malee, yaannii fi hojiin ishii akka nama guddaa ture. Kun ammoo Paklaar daran akka ishii jaalaatu taasise. Qulqullina garaa ishii fi fedhiin Bililleen barumsaaf qabdu guddaa qalbii isaa fudhate. Kanarraa kan ka’e, Afaan Arabaa fi Afaan Jarmanii akka barattu waan barbaadeef, bakka daawwachuu deemu hundattu Mahibuubaa of biraa hin hambisu ture. Yaadni isheen iddoo tokko erga daawwatte booda kennitu baay’ee isa ajaa’ibsiisaa ture. Amalli ishii kun amala cimaa Paklar yeroo Awurooppaadhaa dhufu qabu akka jijjiirratu godhe. Kanaaf, Paklar yeroo tokko, “Nama dhugaan wajjiin jirtu wajjiin ooleen, yeroo baay’ee booda nama dhugaa ta’e,” jedhee barreesse.
Biyyoota bahaa waggaa sadiif erga daawwatanii booda, bara 1840 Paklarii fi Mahbuubaan gara Awurooppaa deebi’an. Yeroo kana Mahibuubaa dhukkubni sombaa fi heexoo waan qabeef, baay’ee dhukkubsatte. Nafti ishees baay’ee huqqattee lafeetti baate. Paklaar osoo garaan jibbuu Mahibuubaa mana isaa Muskaa jiru keessatti dooktora isaatti amaanaa kennatee haadha manaa isaa dhukkubsatte gaafachuu Barliin deeme. Yeroo kana baay’ee dhukkubsattullee, Mahibubaan dardarri biyya ishee Oshuu Aagaa kan jedhamuun wal barte. Oshuu Aagaa irraan immoo, hayyicha Jarmanii kan Afaan Oromoo qoratu, Tuucheekiin, walbarte. Sirba Oromoo kan Bililleen sirbite hayyichi kun galmeesee dhalootaaf dabarsee jira.
Ijoollummaa isheetii kaasee guddisee jaalallee akka ija isaatti ilaalu kan taasise, Paklaar, haati manaa isaa waan guddaa dhukkubsateef Barliin gara Mahibuubaatti deebi’uu hindandeenye. Garuu xalayaa ni barreessaaf ture. Mahibuubas dhukkubni guyyuma guyyaan itti cimaa adeeme. Akka hindandamanne garaan waan beekeef, yoo duutu Paklar akka ishee bira taa’u guddaa hawwite.Fedhii ishee kanas dhukkubsatte barreessuu waan dadhabdeef dooktorri ishee barreesseef. Yeroo xalayaan kun harka Paklar gaheetti haati manaa isaa daran waan dhukkubsatteef gara Mahibuubatti hatattamaan deemuu hin dandeenye. Kanaaf, rakkina irra jiru ibsee xalayaa fi meetii maqaan ‘Maahibuubaa’ jedhu irratti bocame ergeef. Garuu yoo xalayichifi meetichi Onkololeessa 27, 1840 Muskaa gahu, Bililleen garuu arguu hin dandeenye; isheenis, isa dhumaaf addunyaa kanarraa boqatte.
Awwaalcha
Awwaalli Machbuba/Bilillee, bakka awwaalchaa waldaa Pirootestaantii Baad Maskaawu keessatti kunuunfamee jira. Ebla 23, 2004 Jarmanitti Ambaasaaddarri Ityoophiyaa Aadde Hiruy Amanu’eel awwaala kana daawwataniiru.
Falaasama
Falaasamni  qorannoo rakkoolee bu'uuraa fi waliigalaa ti, rakkoolen kunis wantoota akka dhugaa, jireenya, beekumsa, gatii, sababaa, sammuu, fi afaani wajjin wal qabatu. Falaasamni tooftawwan biraa ittiin rakkoo akkasii furan irraa kan adda isa godhu adeemsa tooftawaa waliigalaa fi qajeelfama fudhatamaa irratti bu'uureffamuu isaa ti. Haasaa tasaa namoonni godhan keessatti, yoo ballifamu, falaasamni yaada, fi ilaalcha namoota dhuunfaa ykn garee" ta'uu danda'a. Jechi "filoosoofii" jedhu jecha durii φιλοσοφία (filosoofiyaa) jedhurraa dhufe, hiikaansaas "jaalala beekumsaa/ogummaa" jechuu dha. Jechoota "filoosofera" fi "filoosoofii" jedhu kan jalqaba fayyadame filoosoofera Giriiki durii Paayitaagoras ture.
Fiiziksii
Fiiziksiin (jecha Giriikii durii: φυσική (ἐπιστήμη) phusikḗ (epistḗmē) “beekkumsa uumamaa”, jecha φύσις phúsis "uumama") gosa saayinsii uumamaa kan qorannoo wantoota fi akkaataa itti wantoonni yeroo fi bakka keessa socho'an qo'atu, kanawajjin yaadota anniisaa fi humnaa dabalatee. Ballatee yoo hiikamu, fiiziksiin qorannoo uumamaa ti, kan haala yuunivarsii baruuf qoratamu.
Xurunash Dibaabaa
Kadiir Abdullaxiif Hajjii (Goonni Gosa Dhaala)
Xurunash Dibaabaa Qananii atileetii Itoophiyaa fiigicha dheeraa beekamtedha. Isiin yeroo ammaa chaampiyoonii olompiikii meetira 5000 fi 10,00 ti. Xurunash fiigicha tiraakirraa afuriifi fiigicha qaxxaamura biyyaa shan moo’attee jirti. Kanaafis maqaan galaafattuu fuula ijoollee qabdu jedhamu kennameef.
Xurunash Onkoloolessa 1, 1985 Godina Arsii Aanaa Lemmuufi Bilbiloo magaalaa Boqojjii jedhamutti dhalatte. Maatii isii ijoollee 6 qabaniif Xurunash mucaa afraffaadha. Xurunash kan guddatte lafa ol ka’aa godina Arsii keessatti yoo ta’u, atileetiksii umurii isii 14tti jalqabde.
Xurunash qaama maatii atileetiksii ti. Obboleettin isii Ijjigaayyoo Dibaabaa waltajjii addunyaarratti kan beekkamtu yoota’u, obboleessi isii Dajanee Dibaabaa akka abdii gara fuula duraatti ilaallama. Obboleettiin ishii Ganzabee Dibaabaa dorgommii guddattootaa (junior) Qaxxaamura Biyyaa kan Addunyaa 2008 godhame moo’attee jirti. Moo’attuun Olompiikii 1992 fi Olompiikii 2000 Daraartuu Tulluu durbii isaaniiti. Daraartuun milkaa’ina seenaa fiigicha dheeraa ummata Oromoo itti fufsiisaa jirti.
Medaaliyaa Warqii Olompiikii
Xurunash riikardii addunyaa haaraa meetira 5000, daqiiqaa 14:11.15 Gooldan Ligii Osloo 2008 irratti galmeessitee jirti. Xurunash Olompiikii Beeljiing irratti meetira 10,000n Hagayya 15, 2008 riikardii Olompiikii haaraa daqiiqaa 29:54.66 galmeessuun moo’atte. Duraan riikardii kana Olompiikii Sidinii irratti daqiiqaa 30:17.49n qabatte kan turte durbii isii Daraartuu Tulluu turte. Riikardiin Olompiikii kun seenaa fiigicha meetira 10,000 hanga ammaatti geggeeffame keessaa isa olaanaa lammaffaa yoota’u, Afrikaa keessaa immoo riikardii haaraadha. Afrikaa keessaa duraan riikardii kana Shampiyoonshiippii Addunyaa 2003 irratti daqiiqaa 30:04.18n qabattee kan turte Biraanee Adareeti.
Torban tokko booda, Xurunash, gaafa Hagayya 22, 2008tti, meetira 5000n duraan shaampiyoonii kan turte Masarat Daffaar dursuun moo’attee. Sa’aatiin isiin galmeessites daqiiqaa 14:41.40 ture. Moo’ichi kunis dubartii jaqabaa meetira 10,000 fi 5,000n Olompiikii tokkorratti moo’atte isii taasisa. Xurunash, bara 2008 atileetii waggaa kanaa jedhamtee Track & Field Newsn filamtee jirti. Akkasumas, baruma kana, yeroo lammaffaadhaf IAAFn ‘qabxii bayeessa dubartii waggaa kanaa (female Performance of the Year)’ jechuun filateera. Sana dura, bara 2005ttis badhaasa kana argattee turte.
Jireenya Dhuunfaa
Xurunash abbaa meedaaliyaa meetii olompiikii 2004 fi 2008 Silashii Sihiin'tti heerumte. Erga Olompiikii Beeljingii, kilabiin isii Poolisiin Mana Sirreessaa, sadarkaa chiif suupper intendentii jedhamu kenneefii jira. Akkasumas hoospitaalli naannoo Finfinneetti ijaaramaa jiru tokko maqaa isiitiin moggaafame jira.
Daayimandi Liigii (Diamond League)
Daayimandi Ligiin dorgommii walitti fufaa tiraakii fi dirree keessaa IAAFn bara 2010 hundeeffame.
Atileetiksii Addunyaa Xumuraa
Atileetiksiin Addunyaa Xumuraa dorgommii atileeksii waggaa waggaan bara 2003 hanga 2009 tti IAAFn geggeeffame.
Gooldan Liigii (Golden League)
Gooldan Ligiin dorgommii walitti fufaa tiraakiifi dirree keessaa bara 1998 hanga 2009 IAAFn geggeeffame.
Siilindara
Siilindariin ykn shirimiriin ykn Akmooyyeen boca ji’oomeetirii gara sadii kan qabuu fi bu’uura geengoo walfakkaatu lama kan fuula cinaachaa gomboobaa ta’een walqabate qaba. Innis gosa piriizimii yoo ta’u, garuu piriizimii afrogaawaa irraa adda ta’ee siliindarri bu’uura afrogaawaa osoo hin taane bu’uura geengoo qaba. Fuulli cinaachaa gomboobaa siliindarii sarara qajeelaa naannoo bu’uuraalee geengoo irratti fiigeen kan uumamu yoo ta’u, boca ujummoo ykn moyyee fakkaatu uuma. qabeen siliindarii kan shallagamu bal’ina bu’uura geengoo isaa olka’iinsa isaatiin baay’isuudhaani. Siilindaroonni yeroo baay’ee hojiiwwan adda addaa hedduu keessatti kan itti fayyadaman yoo ta’u, kanneen akka ijaarsa tuuboo, taankii kuusaa, fi siliindaroota haayidiroolikii, akkasumas meeshaalee guyyaa guyyaa kan akka qaruuraa fi xaasaa keessatti fayyadamu.
Antiiguwaa fi Baarbuudaa
Antiiguwaa fi Baarbuudaa biyya odola lamarraa uummamte kan Garba Karibiyaanii fi Garba Atilaantiik giddu jirtu dha.
Fincila Diddaa Gabrummaa 2015/2016
Fincila Diddaa Gabrummaa 2015/2016 qabsoo ummanni Oromoo hacuuccaa fi saamicha isarra ga'u mormuuf geggeessedha. Fincila kanarratti ilmaan Oromoo hedduun humnoota mootummaa Itoophiyaatin gara jabummaan ajjeefamaniiru.
Lammiilee Itoophiyaa Awustiraaliyaa
Lammiileen Itoophiyaa Awustiraaliyaa lammiilee Itoophiyaa Awustiraaliyaa keessa jiraatan ykn lammiilee Awustiraaliyaa hambaa Itoophiyaa qabanidha. Lammiileen Awustiraaliyaa gara 18,600 ta'an hambaa Itoophiyaa kan qaban yoo ta'u, 5,633 ammoo Itoophiyaa keessatti dhalataniiru.
Warrana Adunya 1
Waraana Addunyaa 1ffaa akkasumas Great War fi Waraana waraana hunda dhaabuu (The War To End All Wars) kan jedhamu waraana biyyoota addunyaa baay'ee jidduutti godhame yoo ta'u, kan itti geggeeffames Awurooppaa keessatti bara 1914-1918tti. loltootni fi namoonni nagaa miliyoona sagal caalan du'aniiru. Waraanni kun immoo seenaa jaarraa 20ffaa keessatti faayidaa guddaa qaba.
Allied Powers kan jedhamani Firaansi, Raashiyaa, Yunaayitid Kiingdem akkasumas bara 1917 kan waraana seente United States ta'anii Central Powers kan jedhamanii Austria-Hungary, Jarmanii fi Ottoman Empire mo'ataniiru.
Suwiiz Kanaal
Suwiiz Kanaaliin dandii harkan midhafame gudda kan dhiha Siinaa Peniinsuulaa (Sinai Peninsula) Ijiipti kessatti argamu dha. Dheerinni isaa 163 km (101 miles) fi ballinni isaa bakka itti qalatutti 300 m (984 ft) ta'a. Daandiin kuni immo Poorti Seyid(Port Seid) Galaana Meditiraaniyaanii keessatti argamu fi Suwiiz(Suez) Galaana Diimaa keessatti argamu jiddu ce'a.
Kemistirii
Kemistirii barnoota saayinsii uumamaa jedhamanii beekaman keessaa isa tokko yoo ta'uu waa'ee caasa wantootaa,amalootaa fi qabiyyee wantootaa kan qo'atuudha.
Bahamaas
Bahamaas biyya odolaa yoo taatu Garba Atilaantikii keessaa odoloota 700 ol qabdi.
BET
Black Entertainment Television kan jedhamu cable network Amerikaa kessatti argamu yoo ta'u. Kan itti argamussi Washington, D.C.tti. Networkiin kunis namotta African-American United States kessatti argamanif banamme. Networkiin kuni BET jedhama akkasumas qophiin isaani sirbaa video Hip-Hop fi R&B yoo ta'u, yeroo birra immo qophii amantii, wa'ee ummatta fi akkasumas movie fi series agarsissa.
Qophii BET
Walaabeedduu
Multiverse tuuta yaadame yuunivarsiitota hundaati .Walitti qabamanii, yuunivarsiitiiwwan kun waan jiru hunda akka of keessaa qabantti fudhatamu: guutummaa iddoo, yeroo, maatirii, anniisaa, odeeffannoo, fi seera fiizikaalaa fi dhaabbataa isaan ibsan. Yuunivarsiitiiwwan adda addaa multiverse keessa jiran "Addunyaa waltarree", "Addunyaa biroo", "universes alternate", ykn "worlds hedduu" jedhamu. Tilmaamni beekamaan tokko multiverse "patchwork quilt kan yuunivarsii adda addaa hunduu seera fiiziksii tokkoon hidhaman" ta'uu isaati.
Kitaaba Waaqeffannaa Luteraanii
Kitaaba Waaqeffannaa Luteraanii kitaaba galmee luteeraniiti. Onesmoos Nasib Kitaaba Waaqeffannaa Luteraanii Ameerikaa keessatti akka qulqulluutti(saint) galmeeffameera, gaafa Waxabajjii 21 jireenyi isaas yaadatamee hin oola.
Poortaalii:Oromiya
Oromiyaa (kan yoo Ingiliffa keessatti yeroo tokko tokko Oromia jedhame kan barreeffamu, garuu barreeffama Afaan Oromoo keessatti Oromiyaa jedhamee beekama) kun immoo kutaalee Itoophiyaa kurnan keessaa tokko taate dha. Ballinaa lafa bahaa hanga kibba-dhihaa biyya keessatti 353,632 km² ta'ee qabatee, baayyinaa ummataa bara 2002 tilmamee hanga miliyoona digdamii-afurii qabdi, kunis ballina lafaa fi baay'ina ummataan biyyaa keessaa tokkofaa ishee tasisaa. Isheenis kan ofii keessa qabduu: kutaa Arsii, Baalee, Harargee, Iluu Abbaa Booraa, Kafaa, Shawaa, Sidaamoo fi Wallagga of keessaa qabdi, Booranaa fi Gujiin Sidaamoo jalatti walitti qabama turan. Magaalaan guddoon Oromiyaa durii Finfinnee yoo taatu, kan ammaa garuu Adaamaadha. Bara booda gaaffii mirgaa sabni Oromoo gaafateen booda gara Finfinneetti deebbite. Magaallan gugguddoon biraa Oromiyaa keessatti argaman Adaamaa, Amboo, Asallaa, Bishooftuu, Dambidoolloo, Fiichee, Gimbii, Gobbaa, magaalaa Jimmaa, Mattuu, Nagallee Booranaa, Naqamtee, Shaashamannee fi Walisoo dha.
Hlaya leswi engetelekeke...
<div style="">
Bud
Namaa fi irra caalaan hoosistootaa fi simbirroota keessatti, Budujni (Afaan ingiliffaan:- iris) caasaa haphii, geengawaa ija keessatti argamu yoo ta’u, daayameetiraa fi guddina ijaa to’achuuf itti gaafatamummaa kan qabu yoo ta’u, kanaanis hamma ifa marayoo agartuu(raatina) ga’u to’achuuf itti gaafatamummaa qaba. Halluun ijaa kan ibsamu buduja dha. Jecha agartiin yoo ilaalle, Qaroon ykn agartuun meeshaa ijaa yoo ta’u, Budujni  ammoo murtessa ifaati.
Seenti Kiitsi fi Neevis
Seenti Kiitsi fi Neevis biyya Westi Indiis keessatti argamtuu fi sirna federaalan bultu yoo taatu odoloota lamarraa uummamte. Ardii Ameerikaa keessatti, ballinaanis ta'ee baayyina uummataatin, Seenti Kiitsi fi Neevis biyya baayyee xiqqittii dha.
Haroo Limmuu
Aanaan Haroo Limmuu aanoolee Godina Wallagga Bahaa keessatti argaman keessaa ishee tokko dha. Aanaan Haroo Limmuu maqaa kana kan moggafatte yeroo jalqabaa aanaa Limmuu jalatti hundooftee bulaa turtee haala kana irraa ka'uun yeroo amma kana immoo bara 1998 of danda'uu dhaan maqaa kana argatteetti cittee jirti. Aanaan Haroo Limmuu Godina Wallagga Bahaa irraa kallatti dhihaatti argamti. A/H/L/ kallatti bahaan aanaa Limmuu, kallattii lixaan naannoo Beneshanguul Gumuz, kibbaan aanaa Eebantuun dangeffamtee argamti. Aanaattiin horsiisa beeyladootaa fi akkasumaas kunuunsa bineensota bosonaan ni beekanti. Kana qofa osoo hin taane haalli qillensa ishee jireenyaaf mijataa, namoonni gurguddoo, gootonni kanneen akka Abdiisaa faa achuma kessatti argamu. Aanaan Haroo Limmuu dhadhaa fi damma qulqulluu sadarkaa isaa eeggate oomishuu keessatti bakka guddaa qabdi. Lafa bal'aa qilleensi isaa badda daree oomisha midhaan dheedhii kanneen akka boqqolloo,qamadii fi akurii fi baaqelaafaa oomishuuf mijataa ta'e heddumminaan qabdi. Tulluun guddaan albuuda gati jabeeeyyii qaban kanneen akka Gaddibeenii fi saallan achi keessatti argama.
Dhugaatii
Bishaan Water
Ispeektarmii
Ispeektarmiin ykn Calalliin haala tuuta gatii murtaa'e irratti hin daangeffamne garuu walitti fufiinsa keessatti daangaa hin qabne garaagarummaa qabaachuu danda'u jedhamee ibsama. Yaad-rimee fi dameewwan bal’aa kanneen akka fiiziksii, keemistirii, baayoloojii, saayikoloojii, xiwwaasa fi kkf agarsiisuu danda’a. Fiiziksii keessatti ispeektirii jechuun madaana elektiromaagneetikii adda addaa kan agarsiisu yoo ta’u, kunis dambalii raadiyoo, maaykirooweeyii, raadiyaashiniin infrared, ifa mul’atu, raadiyaashiniin altiraavaayoleetii, carrallaa/biifoo eksiree fi biifoo gamaa of keessatti qabata. Keemistirii keessatti hamma dheerina dalgee raadiyaashiniin elektiromaagneetikii wanti tokko xuuxuu ykn gadi lakkisu agarsiisa. Yaad-rimeen ispeektarmii saayinsii hawaasaa keessattis mata duree murtaa’e tokko irratti yaada ykn ejjennoo adda addaa, daangaa tokko irraa gara daangaa biraatti ibsuuf kan gargaarudha.
Tajaajila Lammummaa (Oromiyaa)
Tajaajilli Lammummaa sagantaa akka Oromiyaatti dhimmoota hojii tola ooltummaarratti akka hirmaataniif Mootummaan Naannoo Oromiyaa bara 2019 labsee fi kan Caffee Mootummaa Naannoo Oromiyaan hogganuudha. Tajaajila Lammummaa marsaa 1ffaan biqultuuwwan kuma 200 ol guyyaa 1 dhaabaman. Tajaajila Lammuummaa marsaa 2ffaa 2020tiin naannoo ofii qulqulleessu, biqiltuu kunuunsuu, dhiiga arjoomu fi harka qalleeyyi gargaaruun raawwatame.
Injineriingii
Injineriingiin (jecha Laatinii ingenium, hiikaansaa "qarummaa" fi ingeniare, hiikansaa "kalaquu, tolchuu") fayyadama beekumsa saayinsii, diinagdee, hawaasummaa fi ogummaa fayyadamuun gamoo, maashinoota, meeshaalee, sirnoota, fi wantoota kalaquu, saxaxuu, ijaaruu, suphuu fi fooyyessuu irratti xiyyeeffata.
Ameerikaas
Ameerikaan maqaa ardiilee Ameerikaa lamaan Ameerikaa Kaabaa fi Ameerikaa Kibbaa walitti qabatu.
Shiistoomiyaasiisii
Dhuukuubichii kan waliitii darbuu walquunamtii bishaan haaraamaxaantuun faalammeni. Maxantooni kuunni kan gadhisamani bishaan haarraa cilaaluun faalameeni. Dhuukuubnii kuunni kan baramaa ta'ee daa'iman biiyoolee gudachaa jiran kessa jirraatanii fi bishaan faalamee birra taphatan irattii. Balaa gudaan kan birraa kan jiraattuu qonaan bultoota,nammoota quurxuumii-qaban, fi namoota jirenya guyyaa isaanif bishaan qulquuluu kan hin fayadamaniidha. Gareen itti ramadamuudhuukuuba heelminizzii. Qooranaan kan addemsiifamuu hanqaaquu maxantuu fincaan yokkin udaan nama kesa yoo aagrameedha. Qooranoodhaan kan mirkaneefammuu danda'uu qaamoolee dhuukibicha fidankan falmatan dhiga kessa arguunnii.
Mallotnni ittissaa isaa kaneen aka akkattaa bishaan qulquuluun itti argammuu fooyesuufi lakkoofsa cilaluu hir'iisuun of kessaa qabuu. Naanoolee dhukkuubichi baay'inaan argamuu, wal'aansi paaraaziikuu'aanteliiwaggaati yerroo tokko garee hundaaf kenama. Kuunis kan goodhammu namoota dhukkuubichaan qabamaniifi, iti anuun. tamsa'ina dhukuubicha hir'isuufidha. Paaraaziikuu'aanteliin wal'ansaa Waldaan Buufaata Fayyaa aduunyaatinnamoota dhuukubichaan qabamaniif kan goorsu dha.
Wagaa 2012 irra jalqabee Shiistoomiyaasiisiin tilmaamaan gara nammoota miilliiyoona 210 addunyaa mara ira ajeeseera. Tilmaaman namotnii 12,000 hanga 200,000 bara baraan dhuukkubichan du'uu Dhuukkubichi baayinaan ardiilee Afriikaa, Eshiiyyaa akkasuumas Ameeriikaa kibaati argama. Naannoo namootnii miliiyoona 700, biyolee 70tamaan caala, nanoolee dhuukuubichii barammaa ta'ee kesa jiraattuu. Biyyoolee gamoojii keesa, shiistoomiyaasiisiin dukkuba busaatiin durfameedhukkuboota maxaantootan dhuufanifi dinaagdee ira dhibbaa ciimaa gessan kessa lamaffaa irrati argama. Shiistoomiyaasiisiin dhuukuuboota gamoojii dagatamannii keesatii tareefama
Seenaa Diinagdee Afrikaa
Ilmi namaa Afrikaarraa ka'e, bakka hawaasni namaa jiraatutti, sochiin diinagdees nijiraata. Ilmi namaa kan jalqabaa aloolaa fi funaantuu maatii xiqqaadhan gurmaa'ee jiraatu ture. Yeruma sanallee hojiin daldalaa jabaa ta'ee kan lafa fagoo uwwisu nijira ture. Arki'ooloojistoonni ragaa daladala mi'a gatii jabaa kan akka sibiila mi'aa fi sheelii guutuu Afrikaa keessatti argataniiru.
Alberti Anistaayin
Saladin Abduraman SALADIN Abduraman chalanko
Alberti Anistaayin (/ˈælbərt ˈaɪnstaɪn/; Jarmanii: [ˈalbɐt ˈaɪnʃtaɪn]; 14 Bitootessa 1879 – 18 Ebla 1955) fiizisistii tiyoorii fi filoosooferii saayinsii Jarmanitti dhalatedha. Anistaayin tiyoorii rilaativiitii waliigalaa uume, kunis utubaa lamaan fiiziksii ammayyaa keessaa isa tokko (utubaan inni kan biraa quwaantam makaaniksiidha). Anistaayin ummata biratti foormulaa hanga-annisaa walqixxeessu E = mc2(foormulaan kun "qixxaatoo addunyaarratti hunda caala beekkamu" jedhama) beekkama. Anistaayin bara 1921 Badhaasa Noobelii kan Fiiziksii "tajaajila inni fiiziksii tiyooriitiif kenneef, fi keessaahuu argannoo seera galtee footoo'elektirikiitii argachuu isaatif" argate. Seerri galtee footoo'elektirikiitii tiyoorii quwaantamii bu'uuressuu keessatti baayyee murteessaa ture.
Sheekkoo duula andaaqqoo, hantuuta, bofa, ruumicha fi leencaa
Yeroo tokko, andaaqqoo, hantuuta, bofa, ruumicha fi leenca ta’anii gamtaadhaan duula deemuuf waliin mari’atan. Kaayyoon duula kanaas deemanii loon hatuuf ture. Amma deemanii deemanii bakkee dhaquu barbaadanitti yogguu dhiyaatan, dhaabbatanii (ejjetanii) akkamitti akka loon hatan waliin haasa’uu fi hojiis addaan qoqqooddachuuf karoora baafatan. Kana keessatti kan karoora baastu andaaqqoo turte. Andaaqittiinis akkana jettee karoora ibsiti:
Leencaan – yeroo mooraa loonii bira geenyu, ati nu caalaa humna cimaa waan qabduuf, akka karra ykn balbala bantu jettiin.
Bofaan – yeroo leenci karra banu, ati ammoo suuta jedhiitii looyii mooraa seenii; yoo karri banamu loon garafiitii akka bahan godhi jettiin.
Rumichaan – atis bofa wajjin gara mooraa seeniitii yeroo karri banamu laboobbaa (wing) kee waliin rukutuudhaan akka loon dammaqanii mooraa keessaa bayan godhi jettiin
Yeroo karoorri kun hojiirra oolu andaaqqoo fi hantuunni ala dhaabbatanii hojii kana hordofaa turan jechuu dha.
Haala kanaan loon mooraa keessaa yaasanii fudhatanii ykn oofanii otuu deemaa jiranuu, andaaqqoon mala biraa yaaduu jalqabde. Amma bofa ofitti yaamtee akkana jettiin: Yaa boofa rakkoo tokko qabna; leenci guddaa fi humna cimaa qabu kun, waa hundaanuu nu caala; kana malees kan karra bane loon akka bayan godhe isa waan ta’eef, booda nu hin nyaachisu waan tokko godhuu qabna jettiin. Bofnis maal goonuree? jedhaan. Akki gootu, yoo leenci dadhabee ciisee mugu ykn rafu suuta jedhiitii jala seeniitii summii keetiin iddii ajjeesi jettiin. Boftis akkuma itti himametti hojii isaa raawwatee, leenca sodaatamu akkanatti ofirraa ajjeesan.
Ammas xiqqoo turtee andaaqittiin mala (shira) ishii ittifufuudhaan; rumicha ofitti yaamtee akkana jettiin: Waan tokkon sitti himaa dhagayi; akkuma beekamu bofni hamaa dha; summii isaatiin nu fixuu danda’a. Kunoo leencaa ajjeesee jira; amma nutti garagalee, ani leenca jabaa sanaa ajjeesee; isinis fixuu nan danda’a jechun isaa waan hin oolleef, otuu hin dhumin dursuu qabna jettiin. Rumichis maal godhuree? jedhee gaafata. Yeroo kana andaaqqoon akkana jettiin: Yeroo bofti ofmaree ciisu, suuta jedhiitii mataa isaa tumiitii ajjeesi jettiin. Rumichis hojii isaaf kenname raawwate. Bofnis haala kanaa du’e.
Haati malaa (shiraa) andaaqqoon, amma ammoo hantuuta ofitti yaamuudhaan; akkanatti gorsiti: Yaaboo hantuuta, akkuma beektu rumichi duruu diina keeti; amma siriidhaa bofa leenca ajjeese sanaayuu waan ajjeeseef, nuti isaaf salphaa dha; dafnee mala barbaaduu qabna jettiin. Maal wayyaree? jedhee gaafata. Akki gootu, yoo qilleensi qorruu (diilallaayuu) jalqabu, natti qorree maaloo si jalan seena jedhii kadhadhuutii; yoo inni ofjala si seessisu, laboobbaa isaa irraa cicciriitii hojii ala taasisi jettiin.
Andaaqittiin karoora fi shira ishii hundumaa hojiirra erga oolchite booda hantuuta wajjin kophaatti hafu. Amma loon kana keessaa isa furdate filatanii qalachuuf qophaayu. Erga filatanii qalatan booda, andaaqqittiin shira ishii kan xumuraa hojiirra oolchuuf; hantuutaan akkana jetti: Yaa hantuuttoo, beektaa ati bar goota goota caaluu dha; rumicha bofa ajjeese sanuu malaan galaafattee jirta; amma akki gootu, foon jaji’iitii morma keetitti maradhuutii, dhakaa (dhagaa) guddaarra bayiitii gootummaa keetiin dhaadadhu jettiin. Hantuutnis tole jedhee; akkuma itti himametti qophaayee; dhagaarra bayee otuu dhaadachaa jiruu cululleen? bakkee dhuftee hin beekamne tasa foonuma sana wajjin hantuuticha fudhattee badde. Akkanatti andaaqqoon malaan (shiraan) hundumaa ofbiraa fixxee loon dhuunfattee hafte jedhama.
Kuusdeetaa
Shallaggii keessatti, kuusdeetaa jechuun daataa qindaa’ee kuufamee karaa elektirooniksiitiin argamudha. Kuusaawwan deetaa xixiqqoo sirna faayilii irratti kuufamuu kan danda'an yoo ta'u, kuusdeetaa gurguddoon ammoo kilaastaroota kompiitaraa ykn kuusaa duumessaa irratti keessummeessamu. Dizaayiniin kuusaawwan deetaa tooftaalee idilee fi yaadannoo qabatamaa kan hammatu yoo ta’u, kunis moodeela deetaa, bakka bu’iinsaa fi kuusaa deetaa gahumsa qabu, afaanota gaaffii , nageenya fi iccitii deetaa miira qabeessa, fi dhimmoota shallaggii raabsaman dabalatee, qaqqabummaa walfaana deeggaru fi badii dandamachuudha.
Menuu guddaa banaa Wiikiipiidiyaa Barbaaduu Kuusaa Deetaa Barruu qorannoo Dubbachuu Afaan PDF buufadhaa Ilaaluu Gulaaluu Barreeffamni kun waa'ee yaada kompiitaraati. Fakkeenya yaad-rimee waliigalaa, Tarreewwan kuusdeetaa ilaali. Shallaggii keessatti, kuusaan deetaa jechuun daataa qindaa’ee kuufamee karaa elektirooniksiitiin argamudha. Kuusaawwan deetaa xixiqqoo sirna faayilii irratti kuufamuu kan danda'an yoo ta'u, kuusdeetaa gurguddoon ammoo kilaastaroota kompiitaraa ykn kuusaa duumessaa irratti keessummeessamu. Dizaayiniin kuusaawwan deetaa tooftaalee idilee fi yaadannoo qabatamaa kan hammatu yoo ta’u, kunis moodeela deetaa, bakka bu’iinsaa fi kuusaa deetaa gahumsa qabu, afaanota gaaffii , nageenya fi iccitii deetaa miira qabeessa, fi dhimmoota shallaggii raabsaman dabalatee, qaqqabummaa walfaana deeggaru fibadii dandamachuu.
Ilbiisota
Ilbiisota (Afaan Ingliziin:- Insect)
lbiisonni bineeldota lafee dugdaa dhabeeyyii keessatti ramadamu. Ilbiisonni lubbuu- qabeeyyii yeroo jalqabaaf qilleensa keessa balali’uu danda’anii dha.Qaama bakka saditti qoodame qabu.Miila mitikaa cimdii sadii qabu.lbiisonni hedduun koochoo cimdii lama qabu. Fakkeenyaaf, boombii,Bilaacha,sonsa,Hawaanissa,Awwatisiisa,Balballaa,tisiisaa fi kan kana fakkaatanii dha.Mataa irraa gaanfollee (anteenaa) fi ija kompaawundii/xaxamaa cimdii tokko tokko qabu.
Caasaalee Qaama Ala Nafaa Ilbiisotaa
American Gangster
American Gangster kan jedhamu crime film 2007 yoo ta'u kan barrefames Steve Zaillian yoo ta'u, kan direct kan godhee (video akkami akka kasanni kan himmu) immo Ridley Scott jedhama. Filmiin kuni starotta akka Denzel Washington fi Russell Crowe ofii kessa qaba. Washingtoniin akka Frank Lucas (nama Manhattan kan drug Heroin biyya biraa kan awwalla wataderotta Amerikaa Vietnam War dhuffani kessa dhoksunni gara Amerikaatti dabarsa). Crowe'iin immo akka Richie Roberts (detective hojji Luca's dhabuu hojjatu) ta'e hojjatte. Filmiin kuni New York kessatti kan hojjatame yoo ta'u American Gangster filmiin kuni November 2, 2007 ba'a.
Ilbiisota
Ilbiisonni caasaalee qaama ala nafaa, iddoo sadiitti qoodame qabu. Isaanis: mataa, qomaa fi garaadha.
Mataan ilbiisotaa caasaalee adda addaa ofirraa qabu.
2. Qoma
Ilbiisonni qoma isaanii irraa miila mitikaa cimdii sadii qabu. Ilbiisonni miila isaanii kaachuuf, biyyee haadhuuf, utaalchoo fi waa qabachuuf itti tajaajilamu. Koochoo cimdii tokko yookiin lama qabu. Koochoon immoo ittiin balali’uuf isaan gargaara.
Ilbiisonni dhalaa fi kormaa qabu. Qaamni wal-hormaata isaanii garaa irratti argama.
Diiksis
diksiis hamdaan aanaalee godina arsii keessaa tokko kan taatee fii aanaa karaa asfaaltii itayyaa roobee keessa dabruu fi saffisaan guddachaa jirtuudha. keessumattuu gabayaa loonitiin baayyee beekkamtuudha.
Meeroopilaankitoonii
Meeroopilaankitooniin orgaanizimoota bishaan keessa jiraatan adda addaa yoo ta’an marsaa jireenyaa isaanii keessatti sadarkaa pilaankitoonikii fi benthic lamaanuu qabu. Meeroopilaankitoon baay’een isaa sadarkaa larvaa orgaanizimii guddaa of keessaa qaba. Meroplankton holoplankton wajjin wal bira qabamee ilaalamuu danda’a, isaanis orgaanizimoota pilaankitoonikii kanneen marsaa jireenyaa isaanii guutuu keessatti akka pilaankitooniitti zoonii peelaagikii keessa turaniidha.
Bill Gate
Bill Gates umrii ijoollummaa 13tti ture jaalala sooftiweerii koompitaraa kan horate. Bill Gates koompitaraaf jaalala guddaa qabaatus kitaaba dubbisuuf jaalala garmalee qaba. sababa kanaan maatiin isaayyuu ijoollee biroo waliin walittii madaquu irratti rakkoon akka isa hin mudannee shakkii qabu ture. Bill Gates pirograamii ibsaa tiraafika too’atu hojjechuun qarshii doolaara 20,000 kan argate umriii ijoollummaa isaa 15 ture.
Maatiin isaa akka inni sirriitti baratee akka abbaa isaa nama seeraa ta’u waan barbaadaniif hojii inni jaalatu kana akka dhaabu isa taasisan. sana booda barumsa sadarkaa lammaffaa irraa qabxii olaanaa galmeessisuun yuunivarsitii haarvaard seenuu danda’eera. Dhiibbaa maatii isaa irraan kan ka’e barumsa seeraa barachuuf karoorsus bara jalqabaa isaatti barumsa dhiisee daree koompitaraa deemaa ture. Sana booda garuu barumsa isaa addaan kutee hiriyyaa isaa paul alleen wajjin ta’uun kaampanii Microsoft bara 1975 hundeessaniiru. Jalqaba yeroo dhaabbanni kun hundeeffamu teessoon isaa albaakark, New Mexico yommuu ta’u garuu bara 1979 irraa eegalee gara magaala beeliviwuu, Washington jijjiirameera. Ebla 1986 Gates kaampanii maayikiroosooftii parsantii 55 uummataaf yookiin aksiyoonii dhiyeessuun sheerii tokkoon tokkoon doolaara 21’n gurgureera. Gates kaampaanicha keessaa parsantii 45 yookiin doolara miliyoona 234 kan ofii godhate.
Haaluma kanaan waggaa 31 miiliyoonara ta’uu danda’eera. Bill Gates jalqaba kaampanicha irraa ka’uun hanga bara 2006 kaampanicha keessattii hoogganaa ta’uun tajaajileera. Qarshii doolara biiliyoona 114.7 yeroo ammaa ni qaba. Waggoottan hedduuf abbaa qabeenyaa tokkooffaa ta’us yeroo dhihootti ‘Jeff Bezos’ injifatamuu danda’eera. Sababni isaas qarshii isaa baay'ee hojii tola ooltummaaf waan oolcheef. Yeroo waggaa 32 turetti mucayyoo waggaa 23 kaampanii isaa keessa hojjettu meelinda fireenchi waliin wal baran. Sana booda turtii yeroo jaalala dheeraan booda ammajjii 1, 1994 edola haawaay irratti cidha taasisaniiru. ijoollee sadiis jeeniffer, roorii fi foobii jedhaman haadha manaa isaa irraa argachuu danda’eera. Bill hooggana ‘Microsoft’ irraa bara 2006 nama baalmaarii jedhamuuf kennanii irraa bu’aniiru. Sana boodas aangoo biraatiin hoogganaa turanis waxabajjii 27, 2008 guutumaan guututti kaampaanicha keessaa bahuun yaada ofii gara hojii tola ooltummaatti deebiseera. Bill Gates osoo biyya tokko ta’eetii biyya addunyaa keessaa qabeenyaan 63ffaa irratti kan argamu ta’a ture! Akkasumas qorumsa SAT 1600 keessaa 1590 deebisuun hangam dandeettii akka qabu muldhiseera.
Afaan Arabaa
Arabiffi maqaa afaan kan Arabiffaa nannoo jaarraa 6ffaa keessa turerraa dhufeef kenname dha. Kunis afaan barreeffamaa fi Arabiffaa adda adda bakka adda addaatti dubbataman, Giddugala Bahaatii kaasee, Kaaba Afrikaa fi Gaanfa Afrikaa keessatti kan dubbatamu of jalatti qabata. Arabiffi maatii afaan Afiroo-Eeshiyaatikii jalatti ramadama.
Baakkoo
Magaalaan Baakkoo Godina shawaa lixaa(shawa dhihaa)tti daandii magaalaa Finfinneef Naqamtee wal qunnamsiisu irratti argamti.Magaala guddoo Aanaa Baakkoo tibbee yoo taatu magaalonni kanneen akka Shobokaaf Tibbees aanaa kana keessatti argamu. yeroo weerara Xaaliyaanii magaalaan Baakkoo mana barnootaafi kiliinika fayyaa misiyoonota Siwidiniin bara 1948 dhaabbate qabdi. bara 1967tti immoo tajaajila bilbilaa kan argatteefii bara 1961tti manni barnootaa qaroo dhabeeyyii Finfinneetii gara magaalaa kanaatti akka dabarfame seenaan magaalittii ni mul'isa. giddugalli qorannoo qonnaa baakkoo bara 1968tti dhaabatee. akka odeeffannoo Ajeensii staatiksii gidddu galeessaa 2005tti(A.L.A),Baakko baay'ina uummataa 18,641 kan qabduufi isaan keessaa 9,370 dhiira yeroo ta'an 9,271 dubara/ttoota.
Bara 1928 ALI akka hundoofte ni himama.
Arkimeedis
Arkimeedis kan Saayiraakus (/ˌɑːkɪˈmiːdiːz/; Giriik: Ἀρχιμήδης; c. 287 DhKD – c. 212 DhKD) abbaa herreegaa, fiizisistii, injinerii, kalaqaa, fi astironoomerii Giriik duriiti. Seenan jireenyasaa muraasni qofti kan beekkamu yoo ta'eyyuu Arkimeedis saayintistii guddaa bara durii keessa jiraatan keessaa tokkodha.
Ernesti Raazerfoordi
Ernesti Raazerfoordi (Afaan Ingiliish: Baaron Raazerfoordi Nilsan; A.L.A 30 Hagayya 1871 – 19 Onkoloolessa 1937) fiizisistii Biriiten kan dhalootan Niwuu Ziilanditti ta'e yoo ta'u abbaa fiiziksii niwukilaaraa jedhamee beekkama. Insaayikiloppidiyaan Biritaanikaa Raazerfoordi nama yaalii hojjatu kan Maayikil Faradaay booda dhufe isa guddaadha jedha.
Hojiisaa isa jalqabaatin, Raazerfoordi walakkaa-jireenyaa (half-life) raadiyoo'aaktivitii argate, raadiyoo'aktiiviitin elementiin keemikaalaa tokko gara elementii kan biraatti jijjiiramuu ta'uusaa mirkaneesse, akkasumas raadiyeeshinii aalfaa fi beettaa adda baasee maqaa kanas kenneef. Hojiin kun Kanaadaa Yuunivarsiitii Makgiil keessatti hojjatame. Argannoo kanaafis Badhaasa Noobelii kan Kemistirii kan bara 1908 "qorannoosaa caccaba elementotaa fi kemistirii wantoota raadiyoo'aktiviitii irratti godheef" argate.
Bara 1907 Raazerfoordi gara Yuunivarsiitii Viktooriyaa kan Maanchister (amma Yuunivarsiitii Maanchister) YKtti (UK) godaane, achittis Toomaas Rooyidsi wajjin raadiyeeshiniin aalfaa niwukilasii hiiliyemii ta'uu mirkaneesse. Raazerfoordi hojiisaa hunda caala beekkamu erga looreetii Noobelii ta'ee booda hojjate. Bara 1911, yoo chaarjin sun poozatiivii ykn nageetivii ta'uusaa mirkaneessu dadhabeyyuu, Raazerfoordi chaarjiin atomii niwukilasii kan xiqqoo taate keessaatti baayyinaan kuufamee akka jiru tiyooresse. Kanaanis modeelii atomii Raazerfoordi bu'uuresse, kanas argannoo yaalii fooyilii warqee hojjate hiikun raawwate. Raazerfoordi "atomii cabsuu" kan jalqabaa bara 1917tti ri'aakshinii niwuukilaaraa naayitiroojinii fi paartikilii aalfaa gidduutti godheen hojjate, kana keessattis pirootoonii argate maqaa kanas kenneef.
Raazerfoordi bara 1919 daarekterii Laaboraatorii Kavendiish kan Yuunivarsiitii Kaambiriiji ta'e. Geggeessummaa Raazerfoordi jalatti niwuutiroonin bara 1932 Jeemsi Chaadwiikin argame, baruma sana yaaliin jalqaba niwukilasii haala too'atamaa ta'een addaan cabsuun hojjatame, kunis barattoota qajeelcha isaa jalatti hojjatan Joon Cockcroft fi Ernesti Waltonin hojjatame. Bara 1937tti erga du'ee booda, saayintistoota gurguddoo YK wajjin, awwaala Isaaq Niwuutenitti dhihoo Westiminister Abiitti, awwaallamuun kabajame. Elementiin keemikaalaa raazerfoordiyem (elementii 104) bara 1997 maqaa isaatti moggaafame.
Abrahaam Liinken
SALADIN Abduraman
Abrahaam Liinken (12/2/1809 - 15/4/1865)
Pool Baakister
Dr Pool Baakister (Ingiliffa: Paul Baxter; A.L.A Amajjii 30, 1925 - Gurraandhala 2, 2014) antiroppooloojistii hawaasa lammii Ingilaandi kan Oromoorratti qorannoo gochuun beekkamudha. Baakister barruu qorannoo adda addaa fi kitaaba waa'ee Oromoorratti maxxansiiseera. Baakister gabrummaa ummanni Oromoo keessa jiraatu nama biyyota dhihaatti akka beekkamu godhedha.
Maqaa Ji’oota
2. Guraandhala - February
Pool Baakister
Seenaa Duubaa
Baakister bara 1925 biyya Ingilaanditti Liimingiten Ispaa bakka jedhamutti dhalate. Abbaansaa barsiisaa sadarkaa toffaa fi hoggana mana barumsaa ture. Baakisteris mana barumsaa Waarwiik jedhamu galee barachaa ture. Boodarra garuu yeroo Waraana Addunyaa II, barnoota addaan kutee bara 1943 komaandoo seene. Yeroo kana biyya Neezerlaandi keessatti biyyasaa tajaajiluun Jarmanii qabate. Bara 1944 kaadhimasaa Paat kana mana wal beekan fuudhe. Erga WWII xumuramee booda Yuunivarsiitii Kaambiriij seenee digirii BA barnoota Ingiliffaan fudhate. Erga eebbifamee booda, Baakister bakka itti antiroppooloojjin guddachaa jiru gara Oksifoordi deeme. Itti fufee Yuunivarsiitii Oksifoordi seenudhaan antiroppooloojii hawaasaa barate.
Maqaa Ji’oota
3. Bitootessa - March
Pool Baakister
Seenaa Duubaa
Yeroo kana, haala qindoomina hawaasa Oromoo qorachuuf fedhii guddaa gohate. Bara 1952, gara Oromiyaa deemee Sirna Gadaa qorachuuf yaadus sirni Hayilasillaasee kan aadaa fi Afaan Oromoo balleessee Amaaraa gochuuf halkanii guyyaa hojjachaa ture, Baakister eeyyama dhowwate. kanaan abdii kan hinkutatin Baakister, karaa Keeniyaa dhufuudhan, qorannoo fiildii Oromoo Booraanaa kan Kaaba Keeniyaa jiraatanirratti gochuuf haadha manaasaa Paati fi ilmasaa Timootii fudhatee garas deeme. Qorannoo kanaafis waggaa lama 1952-1953 achi ture. Baakister qorannoo PhD isaa bara 1954tti kanaratti barreessee PhD fudhate; mata-duree qorannoo kanaa The Social Organization of the Oromo of Northern Kenya jedha ture. Qorannoon kunis qorannoowwan kan biraa inni Oromorratti sana booda godhee fi barattoota waa'ee Oromoo barataniif bu'uura ta'eefi. Sana malee, maqaa balleessi warri nafxanyootaa kan Oromoon ummata qaroomina, aadaa fi seena hinqane jedhu soba ta'uu mirkaneesse. Baakister, hojii qorannoo fiildii ittuma fufee ummata Kiigaa kan Yuugaandaa keessa jiraatu qorateera.
Maqaa Ji’oota
4. Ebla - April
Pool Baakister
Seenaa Duubaa
Sana booda, gara Gaanaa deemun Yuunivarsiitii Koollejjii Gaanatti hojii jalqabe. Maatinsaa Gaanaa waan jaalataniif, yeroo inni achitti hojjachaa ture yeroo gammachuu ta'eef. Boodarra, bara 1960 gara Ingilaanditti deebi'e Yuunivarsiitii Maachister keessatti wagga tokkoof barsiisaa ta'ee hojjate. Gidduutti waggaa lamaaf Yuunivarsiitii Koollejjii Siwaansee keessatti erga barsiisee booda yeroo dhumaatif gara Maanchisteritti deebi'e. Sana booda waggaa 26 guutuu Oromoo qorachuu fi antiroppooloojirratti dabarse. Baakister qorannoo Oromoof Arsii dhufee ji'a 12f bara 1968/69tti ummata Arsii keessa Kofalee jiraateera. Ummanni Arsii naannoo Kofalee jaalala gudda isaaf qabanirraan kan ka'e ilmasaa Aadama jedhanii moggasan, Baakisteriinis abbaa Aadama jedhanii waamu ture.
Maqaa Ji’oota
5. Caamsaa - May
Pool Baakister
Seenaa Duubaa
Baakister waa'ee Oromorratti barruu qorannoo fi kitaabota hedduu kan maxxansiise yoo ta'u barruu qorannoo Oromoo kan namoota biraa hedduu gulaaleera. Kora Waldaa Qorannoo Oromoo hedduurratis hirmaateera. Barruu qorannoo "Ethiopia’s Unacknowledged Problem: The Oromo" jedhu kan 1978 maxxanserratti, hacuuccaa ummanni Oromoo keessa jiraatu baayyee hamaa akka ta'ee fi gara-jabummaa impaayera Itoophiyaa keessa jiru agarsiise.
Maqaa Ji’oota
6. Waxabajjii - June
Pool Baakister
Seenaa Duubaa
Baakister sababuma Oromoorratti qorannoo geggeesseef, gara Itoophiyaa deebi'ee akka hinseenne dhorkameera. Yeroo adda addaatti gara itoophiyaa dhufee qorannoosaa hayyootaaf dhiyeesuuf akkasumas qorannoo dabalataa geggeessuf yaadullee, mootummaan Dargii akka biyya keessa hinseenne dhorkeera.
Maqaa Ji’oota
7. Adoolessa - July
8. Hagayya - August
9. Fulbaana - September
10. Onkololeessa - October
11. Sadaasa - November
12. Muddee - December
13. Quaqme
Cheekiyaa
Cheekiyaa (Česko) / Rippabiliika Cheek (Česká republika) biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Kolonii Jalaa Bahuu Afrikaa
Afrikaan kolonii jalaa ba'uun Waraana Addunyaa IItti aanee kan dhufe yoo ta'u kunis uummanni koloneeffame bilisummaaf waan dadammaqaanif fi humnoonni koloneeffattootaa bulchitoota isaani Afrikaa keessaa waan baasaniif ture.
Humnoonni Adunyaa lamaan kan jaarraa 20ffaa guutuu kolonii jalaa ba'uu Afrikaa kara ofiseelaa fi cimsanii deeggaraa turan Sooviyeet Yuuniyeenii fi Chaayinaa qofa ture — biyyoonni kaan yaadasaanii deeggarsa koloniyaalizimii cimaarraa ka'ee hanga deeggarsa waan duraan ta'eef garaa duubaa kennuutti garaagarummaa qaba.