cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qolka qillensaa (biroonkaayii)
Ujummoon qillensaa jechuun karaa ykn ujummoo qilleensaa ujummoo sirna hargansuu keessatti qilleensa gara sombaatti geessudha. Qolka qillensaa (biroonkaayii) jalqabaa fi guddaan ujummoo sirna hargansuu keessatti argamu tiraakiyaa yoo ta’u, innis damee gara Qolka qillensaa (biroonkaayii) gurguddoo lamatti kan qodamuu yoo ta’u, Qolka qillensaa (biroonkaayii) guddaan mirgaa fi Qolka qillensaa (biroonkaayii) guddaan bitaa, Qolka qillensaa (biroonkaayii) gurguddoo lamaan jedhamuunis beekama. Qolkootni qillensaa (biroonkaayii) lamaan kun naannoo handuura sombaa jedhamutti somba keessa waan seenaniif Qolki qillensaa keessaa bal’inaan kan argaman yoo ta’u, sana booda tokkoon tokkoon biroonkiin biroonkiin sadarkaa lammaffaa xixiqqoo daayameetira qabanitti qoodamu isaanis dabaree isaaniitiin hanga biroonkii alveolar, fi alveolar kanneenitti qoodamuu itti fufu biroonkiin dabareedhaan qooduun biroonkiin kutaa ykn biroonkiin kutaa kenna. Qoodinsi kan biroonkii kutaa booda uumamu biroonkii kutaa tartiiba afraffaan, tartiiba shanaffaa fi tartiiba ja’affaa jedhamuun beekama, ykn maqaa tokko, biroonki kutaa xiqqaa jalatti walitti gurmaa’uu danda’u. Biroonkiyoolonni baay’ee dhiphoo ta’anii fi tishuuwwan kaartilaajiitiin deeggaramuu hin dandeenye biroonkiyoolota jedhamuun beekamu. Jijjiirraan gaazii biroonkii keessatti hin raawwatamu.
Mala dubbii
Arbeessaa
Ililleen qaqaa harcaase.
Miitoosiis
Maayitoosisiin adeemsa hirmama seelii ilmoolee seelii lama kan walii fi warra isaanii fakkaatan oomishudha. Adeemsa kana keessatti seeliin ilmoo seelii warraa wajjin lakkoofsa kiroomsomootaa haalaan wal fakkaatan qabu.
Hiibboo
Hiibboon (Riddles) gosoota afoolaa keessaa tokko ta’ee akka tapha gaaffii fi deebiitti dhihaatuudha. Hiibboon wanta beekkamaa tokko akka iccitiitti gaafachuun taphatama. Gaafatamaan wantoota deebii itti fakkaatan maqaa dhahuun deebisuuf yaalaa. Yoo argate bakka waljijjiiruun gaafataa ta'a. Yoo deebisuu dadhabe immoo biyya kennuun deebii bara.
Miitoosiis
N __________ N
Hiibboo
Ummatni Oromoo durii kaasee hiibboo galgala erga loon galani booda hanga sa’aan hirriibaa gahuu ibbidda irratti wal-yaamani taphatu. Karaa kanaan uummatni daa’ima isaa jireenya hawaasummaa fi gadi fageenyaan hubachu ittiin barsiifataa dhufe. Kana malees Oromoon aadaa, falaasama, seenaa fi duudhaa karaa ittiin dabarsatuudha.
Miitoosiis
2N __________ 2N
Hiibboo
Gosoota hiibboo
Hiibboon waan gaafatamu irratti hundaa'uun hiibboo hibibii fi hiibboo hibbakka jedhamuun bakka lamatti qoodama. Hiibboo hibibiin ka deebiin isaa wantoota yoo ta’u namni kamuu waliin taphachuun dandeetti waa hubachuu kan itti cimsatuudha. Hiibboo hibbakkaan (Hibboo Xarii) deebiin isaa namoota beekkamoo ykn ollaa saani yoo ta'u yeroo baay'ee maatiin mana tookkoo taphachuun naannoole isaani kan itti baraniidha.
Miitoosiis
46____________ 46
Hiibboo
Kanas Ilaali
Tarree Hiibboo Oromoo
Wabii
3.   hiboo.
Miitoosiis
Gosti hirmama seeli kun yeroo guddina orgaanizimoota fi wal-Hormaata al-saalessaa kan geggeeffamu dha. Sadarkaa Maayitoosisii hirmama seelii kana bakka afuritti qooduun ni 69 danda’ama. Kunis piroofeezii, meetaafeezii, anaafeezii fi teeloofeeziidha
Liibiyaa
Liibiyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.
Alkeenii
Alkeenonni tarree homologasii haayidrookaarboonotaa keessaa isaan tokkoo dha. falchi waliigalaa (gooroo) isaa Cn H2n+2 dha. As keessatti ‘n’ n lakkoofsa kaarbonii bakka bu’a. Innis lakkofsa tokko irraa eegaluun (1, 2, 3, ...) jechaa itti fufaa adeema. Fakkeenyaaf:- n = 1 yoo ta’e, C1 H2x1+2 = CH4 (miiteenii) ta’a, n = 2 yoo ta’e, C2 H2x2+2 = C2 H6 (iteenii) ta’a, haaluma kanaan C3 H8, C4 H10, … jechaa itti fufa. CH4 (miiteenii) garee maatii alkeenii keesaa kan jalqabaafi salphaa ta’e dha.
Kompaawundoonni miseensonni isaanii walduraa duubaan walitti aananii jiraniifi kan garaagarummaa garee dhaabbataa ‘–CH2 –’ (garee mitaayiliinii) ta’e qaban homologasii (maatii) jedhamu.
Baayoogaazii
Baayoogaaziin maqaa gaazota yeroo lubbu qabeessi (orgnaic matter) bakka oksijiinin hin jirretti tortore ummanan ibsudha. Baayogaaziin meeshaalee naannoo keenyatti argaman kan akka kosiirraa oomishuun ni danda'ama. Baayogaaziin gosa anniisaa bakka buufamu (renewable energy) keesssaa tokko yoo ta'u kaarbonii xiqqoo qofa gadi lakkisa.
Alkeenii
CH4 + -CH2 - C2 H6 + -CH2 - C3 H8 + –CH2 –’ C4 H10
Busan (tuuta urjii) .
Buusan, Obbolaa torban, ykn Messier 45, akka kataloogii Messier, tuuta urjii banaa kan urjii Qotiyyoo keessatti garba mirgaa Arba gaadduu olitti argamu yoo ta'u, akkasumas tuuta urjii banaa ifaa fi beekamaa ta'e keessaa isa tokkodha. Tuutni kun urjiilee ho'aa, dargaggoota, bifa diimaa qaban kan of keessaa qabu yoo ta'u, hundi isaanii gara waggoota miliyoona 100 dura duumessa molakiyuulaa irraa tilmaamaan yeroo walfakkaatutti uumaman. Tuutni kun ija qullaatiin ilaaluun ni danda'ama, guddinni isaa kan mul'atu akka waliigalaatti gara 1.6 waan ta'eef,  namoonni baay'een urjiilee tuuta kanaa keessaa ja'a ijaan adda baasuu danda'u,  garuu kun ta'ee osoo jiruu namoonni tokko tokko urjii 8 fi isaa ol adda baasuu danda'u.  Tuutni kun bara seenaa duraa irraa eegalee kan beekamu yoo ta’u, yeroo sanatti ogeeyyiin urjii durii baay’ee kan kaasan yoo ta’u, Araboonni durii immoo isa fi ijaartoota isaa irraa eebba barbaadaa turan  akkasumas ifaafi ulfina isaatiin kan hawwataman yoo ta’u,  yeroo Giriikonni urjiilee ishee akka obboleettii torbaatti yaadanii sheekkoo tokko tokko naannoo isaatti hodhanii, tuutni kun naannoo yoo xiqqaate samii digrii lamaa irratti babal’ata, kunis ji’a guutuu dachaa afuriin walqixa, garuu dhangala’aa urjiileen isa keessa jiran tuuta biroo wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu gadi aanaadha. Oromoon immoo urjii kanaaf maqaa Buusan jedhuun ittii moggaasuun urjiilee dhadha isaa kessaa tokko kan taee fi Maqaa guyyaa sadaffaa dhaha ituuti
Shaggooyyee
Shaggooyyeen sirba aadaa naannoo Harargee ta'ee kan gareen ykn nama lamaan taphatamuudha. Yeroo fuudhaa fi Heerumaa haalaan taphatama.
Namoota FDG 2015/2016 irratti ajjeefaman
Tarreen armaan gadii kun namoota FDG 2015/2016 irratti ajjeefaman qabata.
Alkeenii
Karaa biraatiin yoo ibsamu, miseensa alkeenii kan jalqabaa CH4 irratti yommuu gareen ‘–CH2 –’ idaa’amu alkeenii itti aanu C2 H6 kenna, C2 H6 irratti gareen ‘–CH2 –’ yommuu idaa’amu ammoo miseensa alkeenii itti aanu C3 H8 kenna, bifa kanaan itti fufaa adeema jechuu dha. Adeemsi kun alkeenii jalqabaa irratti garee –CH2 - dabalaa deemuun alkeenii isa itti aanuu argachuun maatii alkeenii horachaa adeemuu dha.
Baayoogaazii
Baayoogaaziin kan ummamu yeroo nyaatni haala an'eroobiik ta'een bullaa'uu/daakkamu(digestion) yoo ta'u kunis baakteeriyaa ana'erobiikii ykn bukaa'uu (fermentation) meeshaalee akka bobbaa horii, kosii magaalaa, kosii magariisa, biqiltoota, fi midhaan dabalata. Baayogaazii baayyinaan mitteenii (CH4) fi kaarbon daayi'oksaayidii (CO2) kan qabatu yoo ta'u hayidiroojin salfaayidii(H2S), fixeensaa fi silookseenii xiqqoos ni qaba.
Gaaziwwan akka mitteenii, hayidiroojinii fi kaarbon mono'oksaayidii ooksijiinii argannaan ni boba'u ykn oksaayidii uumu. Sababa kanaaf baayoogaazin akka boba'aatti tajaajila kenna; dabalataanis mana hoo'issuuf (keessaahuu biyyoota cabbii qaban keessaatti), fi nyaata bilcheessuuf gargaara. Kana malees, injiinota gaazii (gas engine) keessatti tajaajilarraa oolun eleektirikiii fi hoo'a omishuuf gargaara.
Baayoogaaziin cafaqamuu danda'a, kunis akkuma gaaziin ummama (natural gas) cafaqamee gara GUCtti(Gaazii Ummamaa Cafaqamaa) jijjiirramu, deebi'ee motorootaa deemaniif (konkolaataa) humna kennuuf tajaajilu jechuudha. Fakkeenyaaf, biyya Yunaayitid Kingidem keessatti, baayoogaazin boba'aa konkolataaf oolu keessaa 17% bakka bu'uu danda'a. Biyyoota addunyaa tokko tokko keessatti baayoogaazin deeggarsa qarshii (subsidy) argata. Baayoogaaziin qulqulleeffamee gara sadarkaa gaazii ummamaatti ol guddachuu danda'a; kunis baayoo mitteen jedhama.
Oomishuu
Baayoogaazi kan oomishamu boolla keessatti ykn gaazii bullaa'e keessatti. Warshaa baayoogaazii maqaan jedhu daaktuu an'erobiik kan kosii qonna ykn midhaan humnaa fayyadamee baayoogaazii omishuuf kennamedha. Baayoogaaziin warshaawwan an'erobiikidhaan daakaniin ummama. Warshaawwan kun midhaan humnaa kan akka agadaa boqqoolloo ykn kosiiwwan tortoran kan akka irraa hafaa nyaataa, fi xurii manaa fudhachuu danda'u. Yeroo kana, taankerii qilleensa hin galchine keessatti  biomass gara mitteenitti geeddara; kunis humna bakka buufamu kan tajaajila akka oo'aa, eleektriikii, fi tajaajilawwan kan biraa hedduu kan injiinii garaa keessatti gubu (internal combustion engine)  fayyadamaniif ooluu danda'a.
Gaazii Boollaa
Gaaziin boollaa yeroo wantoonnii jiidhaa ta'an haala ana'erobiikii ta'een tortoran ummama. Kosiin achi keessaa kun kan aguuggamee fi ulfina wantoota isa gubbaa jiraniin kan cafaqame dha. Kunimmoo kosiin sun ooksijiinii akka hin arganne godha, kun dabaree isaatin maayikiroobonni ana'eroobiikii akka achi keessa jiraataniif haala mijataa uuma. Gaaziin kun yeroo ummame yoo qooda isa kuusee qabatu qabaachuu baate, yaa'ee qilleensaatti makama. Gaaziin boollaa haala too'atamaa hin taanen gadi lakkifamu balaafamaa dha sababiinsaas yeroo boolla keessaa yaa'e ooksijiinii wajjin wal argatu dhuka'aa ta'e dhuka'uu danda'a. Dhuka'adhaaf baayinni gad aanaan 5% yoo ta'u baayyinni olaanaan ammoo mitteenii 15%.
Mitteeniin baayoogaazii keessa jiru, kaarbon daayi'oksaayidii caala dachaa 20 oliin gaazii giriin haawusii ti (green house gas). Kanaafuu, boolli baayoogaazii kan mitteenii calluma jedhee qilleensatti gadi lakkisu, oo'a adunyaatif (global warming) gumaachaa jira. Dabalataan, volatile organic compounds (VOCs) kan boolla gaazii keessaa ba'u, waarrii (smog) footookeemikaalaa uumuu keessattii ga'ee tabata.
Qabiyyee
Wantoonnii baayoogaazii keessatti argaman mala daaktuu ana'eroobiikii gaazin sun ittiin ummamerratti hundaa'a. Gaaziin boolla keessatti oomishame mitteenii dhibbeentaa 50% qaba. Teeknooloojiin ammayyaa kosii fayyadaman baayoogaazii kan mitteenii naannoo 55%-75% qabu omishu; kunis ri'aakteroota dhanga'aa bilisaa qaban keessatti gara mitteenii 80%-90% tooftaa qulqulleessutti fayydamuun ol guddifamuu danda'a. Yeroo uummamu, baayoogaaziin hurka bishaanii of keessaa qaba. Baayinni hurkaa kan baayoogaazii keessa jiruu kun oo'a baayoogaazii kanarratti hundaa'a.
Yeroo tokko tokko, baayoogaaziin silookseenii qabaachuu danda'a. Kunis kan ummamu yeroo wantoonnii saamunaa fi diterjentii keessaa jiran haala ana'erobiik ta'een tortoranidha. Yeroo baayoogaaziin silookseenii qabu bobeeffamu, silkenii gadi lakkisa; silkeniin kun ooksijiinii ykn albuudota gaazii boba'u kana keessa jiran wajjin ri'aaktii gochuu danda'a. Kuusaan siliikaa ykn siliikeetis qabatu ummamuu mala, akkasumas kaalshiyeemii, salfarii, ziinkii, fi foosfarasii qabaachuu danda'a. Kuusaan albuudotaa adii ta'e kun yabbina miliimeetira baayyee ta'e qabaachuu danda'a; keemikaalaa ykn haala mekaanikaalaa ta'een balleeffamuu qaba. Teknooloojiin ittiin silookseenii fi wantoota biraa baayoogaazii faalan gatii salphaadhaan ittiin balleessan ni jira.
Waan baayoogaaziitti naqamu kan ulfinaan 100 kg ta'u keessaa (ulfina jiidhaa - wet weight), jajjaboon ulfina jiidhaa keessaa 30% yoo ta'u jajjaboo bulbulla keessa jiru keessaa 90% ta'uu mala. Pirootiiniin jajjaboo bulbulli sun qabate keessaa 20% yoo ta'u, kaarbohayidireetiin 70% fi faatin 10% ta'a.
Bu'aa
Ameerikaa Kaabaa keessatti, baayoogaazin elektrikii oomishudhaan fedhii elektrikii keessaa 3% kan ta'u dhiyeessa. Dabalataan, baayogaaziin jijjiirama qilleensa addunyaa xiqqeessuu irratti gargaaruu danda'a. Yeroo faltiin horii (kosiin horii walumaagalatti) haala an'eroobiikii ta'e keessatti kuufame, mitteenii baayyeetu uummama. Yeroo kosiin horii kuufamee jiruu fi yeroo lafa qonnaatti naqame, yeroo dinitirifiskeeshiniin geggeeffamu (denitrification process) naayitires oksaayidiinis akka dabalataatti ni uummama. Naayitires oksaayidiin (N2O) kaarbon daayi'oksaayidiin caalaa harka 320n hamaa yoo ta'u mitteenii caala harka 21n hamaa dha.
Faltii horii haala ana'eroobiikii ta'een bulleessuun gara baayoogaazii mitteenitti jijjiirun, horii miliyoonatti lakkaawwaman kan USA keessa jiran irraa elektiriikii 100 kiilowaat haawors oomishuun ni danda'ama; kunis humna mana miliyoonatti lakkaawwamu tajaajiluu danda'u dha. Gabaabumatti, faltii saani tokko guyyaatti agduu irraa elektrikii 3 kiilowaat haawors ta'u oomishuun ni danda'ama; ampuulii waatii 100 guyyaa tokko guutuu ibsuuf, elektrikii 2.4 kiilowaat haaworsii qofatu barbaachisa. Kana malees, faltii horii akka tortoru gochuurraa baayoogaaziif fayyadamnee mitteenii oomishuun, gaazii oo'a addunyaaf gumaachan meetriik toonii 99 ykn 4% hirrisuun ni danda'ama.
Hojiirra Oolmaasaa
Baayoogaazin hojii xurii dhangala'aa lafa jala yaa'u keessatti (sewage) humna elektirikii oomishuuf ni tajaajila, akkasumas injiinii gaazii (CHP gas engine) keessattis kanumaaf ni tajaajila. Injiinii gaazii keessatti, oo'i achirraa ba'u bulleessaa baayoogaazii sana yeroo barbaachise oo'isuuf, nyaata bilcheessuuf, bishaan oo'isuuf, naannoo oo'isuuf, fi kkf ni tajaajila. Yoo cafaqame, baayoogaazin GUC (compressed natural gas) bakka bu'uudhaan konkolaataa (vehicle) keessatti tajaajiluu ni danda'a, achi keessatti internaal kombasishin injiiniif (internal combustion engine) ykn fiyuul seeliif (fuel cell) boba'aa ta'a; kana malees, tajaajila dhaabbata CHP keessati kennuu irra caalaa, kaarbon daayi'oksaayidii iddoodhaa hoofuu keessatti ni tajaajila.
Baayoogaazii Ol Guddisuu
Mitteenii baayoogaazii keessa jiru sadarka gaazii uummamaatti ol guddisuun mala baayoogaazii ol guddisuutin (biogas upgrader) ni danda'ama. Gaaziin uummama mataansaa tartiiba qulqulleessuu kana keessa darbudhaan baayoomitteenii ta'a. Yoo tamsaasaan gaazii kan naannoo jiru eeyyame, oomishaan baayoogaazii cimdaa tatamsaasa gaazii kan duraan jiru fayyadamuu danda'a. Sadarkaa ujummoodhaan ittiin tatamsaasan bira ga'uuf, gaazin qulqullina guddaa qabaachuu qaba, wanti inni of keessatti qabates sirrii ta'u qaba warri cimdaa tatamsaasa akka fudhataniif. Kaarbon daayi'oksaayidii, bishaan, hayidiroojin salfaayidii, fi waan akka dhukkee yoo jiraate keessa balleeffamuu qaba.
Malli ittiin baayoogaazii ol guddisan gurguddaa afurtu jira: miiccaa bishaanii, pressure swing adsorption, selexol adsorption, and amine gas treating.
Malli baayyinaan baayoogaazii ol guddisuun ittiin hojjatamu miiccaa bishaanii yoo ta'u kunis gaaziin dhiibbaa guddaa qabu gara tarjaa yaa'uu fi bakka itti kaarbon daayi'oksaayidii fi wantoonni biraa hin barbaaddamne bishaan gara faallaa baayoogaazitti yaa'un qulqulleeffamu dha. Mala kanaan, mitteenii 98% argachuun ni danda'ama, yeroo kanas mitteenii dhibbeentaa 2% gadi qofatu bada. Sirna baayoogaazii ol guddisuu kana hojjisiisuuf humna oomishamu keessa humna amma 3%-6% ta'utu barbaachisa.
Baayoogaazii Gara Giriidii Gaazitti Naquu
Gas-grid injection is the injection of biogas into the methane grid (natural gas grid). Injections includes biogas until the breakthrough of micro combined heat and power two-thirds of all the energy produced by biogas power plants was lost (the heat), using the grid to transport the gas to customers, the electricity and the heat can be used for on-site generation resulting in a reduction of losses in the transportation of energy. Typical energy losses in natural gas transmission systems range from 1% to 2%. The current energy losses on a large electrical system range from 5% to 8%.
Baayoogaazii Geejjiba Keessatti
Yoo cafaqamee fi furdatu (concentrated) godhame, baayoogaazin konkolaataa geejjibaaf fayyaduu danda'a. Baayoogaazii cafaqamaan, biyyoota akka Iswiidin, Siwiizerlaandi fi Jarmanii keessatti ballinaan hojiirra oolaa jira. Baaburri baayoogaazin deemu, kan Biogaståget Amanda (Baabura Baayoogaazii Amanda) jedhamu, biyya Iswiidin keessatti bara 2005 kaasee hojjachaa jira. Baayoogaaziin otomoobilii hoofuf ni oola. Bara 2007tti, addunyaarratti konkolaatonni tilmaamaan 12,000 ta'an baayoogaazii fooyya'adhaan fayyadamuun kan deeman turan, keessumaayyuu Yuurooppi keessatti.
Iddoo Baayoogaaziitti Safaruu
Baayoogaaziin gosa gaazii jiidhaa fi gaazii kondenseensu (wet gas and condensing gas) kan hurrii ykn waarrii yaa'aa gaazii keessatti qabatu dha. Hurriin kun irra caala hurka bishaanii kan bukkee ujummoorratti qabbanaa'u ykn kan yeroo gaazin yaa'u waliiti qabamu dha. Naannoon baayoogaazii keessaa bulleessitoota bishaan xuraawaa, boolla baayoogaazii, fi lafa itti loon nyaachisan (hidhaa horii kan qadaada qabu) dabalata.
Meetiroonni yaa'a altiraasoonikii (ultrasonic flow meters) meeshaalee muraasa naannoo baayoogaaziitti safaruu danda'an keessaa isaan muraasa. Meetiroonni yaa'a termaalii (thermal flow meters) nannoo baayoogaaziitti safara amansiisaa kennuu hin danda'an sababiinsaas jiidhni (moisture) dubbisa guddaa baayyee hin jijjiiramne fi yaa'a itti fufuun dabalaa deemu akka agarsiisan godha. Garuu, meetiroonni yaa'aa maasii termaalii (thermal mass flow meters) kan yaa'a baayoogaazii sirriidhaan safaruu danda'an ni jiru, gad bu'iinsa dhiibbaa xiqqoo qofas fidu. Isaan kun jijjiirama jiidhaa kan yaa'aa baayoogaazii keessatti uummamu, kan sababa jijjiirama tempireecheraa kan guyyaa fi kan waqtileen dhufuun hin dogoggoran, jiidha yaa'aa gaazii keessa jiru yaada keessa galchuun safara gaazii gogaa kennu.
Dhangala'oo
Dhangala'oon haala wantootaa afur keessaa isa tokko(isaan sadan jajjaboo, gaazii, fi pilaazmaa). Dhangala'oon haala addaa kan qabiyyee(volume) murtaa'e qabu garuu boca murta'aa hin qabne dha. Bishaan, dhangala'oo baayyinaan lafarratti argaman keessaa isa guddaadha. Akkuma gaazii, dhangala'oon yaa'uu kan danda'u yoo ta'u boca qodaa itti nammee sana fudhata. Dhangala'oo baayyeen cafaqame kan didan yoo ta'u kaan kan cafaqamanis ni jiru. Dhangala'oon akka gaazii iddoo qodaa keessaa jiru hunda bittinnaa'anii hin guutan, lafa isaan ga'u qofa qabatu. Dhangala'oon rukkina baayyee hin jijjiirramne qabu.
Wangeela
wangeellii wangeela gooftaa keenyaa yesusii kiristoosiidha. innii humna fayyiisuu of-keessa qaba. wangeelli keenyaa 66 dha. tokko tokkoon waneelootaa kana waa'ee guddummaa kiristoosi duwwaa kan ibsaaniidha.
Sibiila alkaalii
Sibiilonni alkaali elementoota keemikaalaa gabatee peereedikii keessatti garee IA ykn 1ffaa jalatti argamu fi gulantaan annisaa(sheeliin) isaanii gara alaa jiran elektiroonii tokko tokko qofa abaachuun raabsii elektiroonii isaanii gaasotaluujii ns1 ta'e dha. Isaaniis: liitiyeem (Li), soodiyemii (Na), pootaasiyeemii (K), raabiidiyeemii (Rb), seeziyeemii (Cs),  fi firaansiyeemii (Fr) of keessaa qabu.
Naannoo Somaalee
Mootummaan Naannoo Sumaalee (Afaan Sumaalee: Gobolka Soomaalida) mootummoota naannoo Itoophiyaa keessa tokko; naannoon kun fiixe baha biyyattiitti argama. Yeroo baayyee naannon Sumaalee Soomaali Galbeed ("Sumaaliyaa Dhihaa") jedhama; kunis Sumaaliyaarraa gara dhihaatti waan argamuu fi. Naannoon kun karaa dhihaa naannoo Oromiyaa, naannoo Affaarii fi Dirre Dhawaadhaan, karaa kaabaa Jibuutidhaan, karaa kaabaa, bahaa fi kibbaa Sumaaliyaadhaan, fi karaa kibba-lixaa Keeniyaadhan daangeffama.
Wabii
Sumaal eSumaale
Maayitoosisii
Maayitoosisii(Addaan bahiinsa walqixaa)n adeemsa hirmama seelii ilmoolee seelii lama kan walii fi warra isaanii fakkaatan oomishudha. Adeemsa kana keessatti seeliin ilmoo seelii warraa wajjin lakkoofsa kiroomsomootaa haalaan wal fakkaatan qabu.
2N __________ 2N
Gosti hirmama seeli kun yeroo guddina orgaanizimoota fi wal-Hormaata al-saalessaa kan geggeeffamu dha. Sadarkaa Maayitoosisii hirmama seelii kana bakka afuritti qooduun ni 69 danda’ama. Kunis piroofeezii, meetaafeezii, anaafeezii fi teeloofeeziidha
Portal:Afaan Oromoo
nutti ummanni orommoo biilisumma barbaanna kannan booda wayyanen nuu bulchiitu.
Walaloo
Walaloon damee ogbarruu keessaa kan bo’oofi, ceesiisaan tolfamee qooqa miidhaginaaniifi yeedalloodhaan dhiyaatudha. Walaloo keessatti qooqa, suureessuu, malleen dubbii fi jechoota fayyadamuun hiikkaa gabbata dabarsu. Walaloo yeroo baay'ee xiyyeeffannoo gaafachuun jalqabu. Akka fakkeenya arman gadii kanatti jalqaba. Yaa Mana Walaloo Walaleessaa Kutaa Qabuu Kessaa Gurraa Naf Ergisaa Gurraa Qofaa Miti Afaanin Callisa
Bara durii
Sooqiraaxas akka jedhuutti, uunkaa dhugaa waantoota naannoo keenyaafi guutuu adduunyaarratti argaman walaloon akkeessa. Filaaxoos immoo walaloon madaala hamilee biyyaa fi namootaa bakka warraaqsa, kufaatii hamiilee biyyas ta’u namarraan ga’a. Kanaafuu, waloon addunyaa dhugaa keessa seenuu hinqabu jechuun barreessee falmaa ture. Aristootil walaloon suga miira namaatii fayyina fida, soda fi gadda nama keessa jiru daddamaqsuun nama keessaa mancaasee fayyina namaaf kenna jechuun kaa’a.
Mootummaa (Baayoloojii)
Mootummaan, Baayoloojii keessatti, sadarkaa taaksonoomii isa olaanaa dha. Mootummaan sadarka isarra xiqqaa murna jedhamutti addaan qoodama.
Walaloo
Amaloota Walaloo
Walaloon qabatamaadha. Addunyaa dhugarratti hundaa’ee walaloon ilaalchaafi yaada isaa kan itti ibsatuufi dhimma qabatee ka’e sana dubbisaaf kan dhiyyeessuu wantoota qabatamoo ta’anitti fayyadamuudhani. Walaloon fakkii uumuu yoo jedhamuu jechi ittin dhiyaate sammuu dubbisaa keessaatti fakkii uumuu danda'uu isaa jechuudha. Walaloon filannoo jechaa fi yaadaa gaafata. Jechoota babbareedaafi yaada haala gaariin dabarsuuf jechoota humna qabaniitti tajajlamuu. Qusannoon kan maddu yaadnii iddo tokotti kuufamee dhiyaachuu isaa irra kan ka’e. Walaloon qooqaan kan dhiyaatu waan ta’eef yeedalloo qaba. Miira keenya hunda irraa gurratti dhiiyeenya ta’ee kan yeedalloon dhagahamu kun kan nama gaddisiisuu, gammachiisu, kakaasuu fi dhiphisiisu ta’uu mala.
Asaffaa Tafarraa
Asaffaa Tafarraa waloo Oromoo Afaan Oromoo fi Ingiliziitin barreessu. Asaffaan yuunivarsiitiiwwan adda addaa keessatti barsiisaa ta'anii hojjachaa kan turan yoo ta'u sababa siyaasatiif mootummaan ADWUI Itoophiyaa yeroo dheeraaf isa hiraarsaa ture.
Niijer
Niijer biyya Afrikaa keessa jirtu.
Geerarsa
Geerarsi gosa afoolaa ta'ee jecha mana rukutu kan nama onnachiisuun jiruu fi jireenya, gaddaa fi gammachuu, obsaa fi hamilee kan ittiin ibsataniidha. Geerarsa yeroo baayyee warra dhiiraatu gootummaa agarsiisufi geerara. Jireenya ummata Oromoo keessatti ergaa dabarsuuf tajaajila. Oromoon gerarsaan goota isaa faarfatee dhaadata.
Akaakuu Geerarsa
Geerarsa gurgudduu kan jedhamu nama duule hin ajjeefne ykn bineensa akka mirgaatti lakkaawu kan hin ajjeefneen geeraaramuudha. Isaan kun warra qondaalaa booda geeraru. Yeroo geeraranis hojii qabatanii jirani qonnaa fi waan kana fakkaatu irratti bobba’anirratti cimaa fi jabaa ta’uu isaanii ykn ammoo duulanii mirga dhabuu isaaniif gadda itti dhaga'ame, yaalii fi tattaaffii godhan, kanaafis ragaa qaban himachuun balasiin komachuun geeraru. Akkasumas jireenya isaanii keessatti karaa adda addaa dhiphuu fi roorroo isaan mudate haala adda addaan ibsatu.
Yeroo Qondaalli ykn gurgudduun geeraru, kanneen taa’anii dhaggeeffatan ishoo gurbaa jechuun jala cooqa ykn soosisa kan jedhamuun harkaa fuudhanii gargaaru. Kunis geeraraan sun akka afuura fudhatuu fi akka onnatuufi. Yookaan ammoo warra geerarsa beeku ykn qondaaltotaa fi gurgudduutu wal harkaa fuudhee dabareedhaan geeraru jechuudha.
Fakkeenya geerarsa
Birbirsa mootii mukaa Riqaa malee hinyaabani; Birboo mootii galaanaa Daakaan malee hince’ani; Abbaan ofii mootii dha Harmeen ofis giiftii dha Mirga malee hinwaamani. Kanaafuun boobe tume Kanaafan booye du’e.
Qumxaa machallaa godhe Balasiin abbaa godhee Waanuman yaade godhee Hodhemoo… nan barreesse? Tolchemoo… nan balleese?
Giddaa Kiiramuu
Aanan Giddaa Kiiramuu aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Wallagga Bahaa keessatti argama.
Geerarsa
Akaakuu Geerarsa
Abbaa koo yaa abbaa koo Wayyaa kee kuula maru Natu kuula marsiise Maqaa kee duulli haabaru Natu duula barsiise. Qoteen baase maqaa kee Akka guuboo dinnichaa Hordeen dhaabe maqaa kee Akka muka birbirsaa.
Abba koo ani jedhu kuni Sooressa guutuu miti Hiyyeessa duutuus miti Gamna itti himatan miti Raatuu ifatan miti Hinqotata maasi isaa Hingorfata maatiisaa Hingodhata maayiisaa; Jaarsa dallaan waleensuu Isa didaa qajeelchu Yaa isa kan coome qalu Isa kan doofeef faluu.
Yoo ajjeesan mucaa ta’u Mucaa kurkuraa ta’u; Hundatu nama dhungata. Yoo dhaban budaa ta’u Budaa furgummaa ta’u; Hundatu nama tuffata. Ameessa maalan godhaa? Yeennaa borillee gu’e;
Si’achi maalfaan godhaa? Yeennaan borillee du’e. Moosisnaan korma ta’e Tumamnaan qotiyyoo ta’e Gurgurraan dhibba bite Gunfureen dhimma fixe. Si’achi maalan yaadaree? Bajjii qotachuu malee Qalbii horachuu malee Goodarree dhaabuu malee. Dhoobamee taa’u malee Dhoobee dibachuu malee Ulee qaldhoo qabachuu Biyya abbaa koo taphachu.
Gojjolaa nyaateettaaree? Yoo foon taskaaraa malee Gujii agarteettaaree? Gabaa Jimaataa malee Boora agarteettaaree? Sangaa magaala malee Dhiiga agarteettaaree? Dhiqaa fagaaraa malee! Akkam taanee akkas taane? Akkamiin akkas taane? Goommanaaf raafuu taane Dhala abbaa raatuu taane
Hunduu nutti xaphatte Muka nuugii taane kaa; Hunduu nu bobeeffatte Dhala luujii taane kaa Hunduu nu odeeffattee Akkam taanee akkas taanee? Moofa uffattuu taane Doofa of gattuu taane Fayyaa dhukubsatu taane
Beekaa wallaalaa taane Otoo qabnuu deegaa taane Akkam goonee taanuree? Kam goorree jalaa baanuree? Inni Abbaan koo guddise Kaballaan na kuffise Inni abbaa koo tii gadii. Hardha gaangeensaa sadii Gaangeen biyyaaf barcuma Ani hinyaabne takkumaa. Kaabbortaan raroo taatee Na geessee rakkoo taatee.
Fakkeenyaa Geerarsa gootaa Goota goota caalu Seenaan yoo gilgaalu Goota biyyaaf kufu Seenaan bira hin lufu Oromoon sodaatee hin beekuu Yoo sodaachise malee Seenaan gootaa hindhumu Yoo obsinee itti dhiifne malee
Usmaayyoo Musaa
Artisti Usumaayyoon Musaa weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromooti. Usmaayyon jiruu fi jireenyasaa keessatti dalagaa aartii inni uummataf kaa‘ee darben yaddatama.
Seenaa Duuba
Artisti Usmaayyoo Muusaa baatii Amajjii 1967 abbaasaa Muusaa fi haadhasaa Faaxumaa Abdullaahiirraa baha Oromiyaa magaalaa Haroomaayaatti dhalate. Artisti Usmaayyoon gara laafinaa fi mararoo guddaa uumama Waaqni uume hundaaf qabaachuun beekkama.
Artiisti Usmaayyoo Muusaa mararoo fi jaalala saba isaaf qabu irraa kan ka‘e jiruu fi jireenyasaa qabsoo bilisummaa Oromoof dabarsee wareeguudhaan Hawwisoo Caffee Gadaa fi Baandii Gadaa Oromoo keessatti saboonummaa fi wallisummaan baroota dheeraaf tajaajilaa ture. Oromoon qaamaan isaani beekuu fi kanneen wallee isaa kaasetta irraa caqasan yeroo hunda imimmaantu isaan dursa, sababni isaas maaliif akka ta‘e kan beekaan Oromoota falma bilisummaa irra jiranii fi kanneen jiruu fi jireenyaan waanjoo gabrummaa mootummaa Habashaa jalatti kufanii jireenya hadhaawaa dirqiin dhamdhamsiiffachaa jiran qofatu beeka. Kanatti dabalee amalli artistiin kabajamaan kun weeyitii lafa irra turetti qabu, kokkofluun ,xabachuu fi kabajaan nama simachuunsaa yoom illee ija hiriyyootansaa fi Oromoota qaamaan isaan beekan jalaa hin badu.!!
Artisti Usumaayyoon Bara 1987 Abdii Mahammed wajjiin hojii muuziqaa qindeeffate shaakala xumuree albama tokkofaasaa mana muuziqaa JOLIY kan jedhamutti gurgure. Garuu albamiin isaa osoo gabaarra hin ooliniif, sirni gitabittaa Dargii barbadaa'eee kufe. Albamiinsaas achumaan cilee bishaan buute tahee duraa hafe.
Bara 1991 eega Dargiin kufee booda waamicha Addi Bilisummaa Oromoo (ABO)n Artistoota Oromoo hundaaf godhe kabajuudhaan Artist Usmaayyoon artistoota baayyee wajjin kaayyoo bilisummaa irratti hundaawee akeeka siyaasaa kaallacha qabsoo ummata Oromoo kan ta'e kan ABO fudhatee Hawwisoo Caffee Gada a wajjin magaalaa Dadar keessatti gurmaa'ee qabsoo itti fufe. Yaadannoodhaaf seenaa hujii isaa kan gaafasi keessaa:
Bilisummaaf imimmaan ijatoo walmaraa
Obese sirraa hafuu nindadhabe garaa
Kompaawundii orgaanikii
kompaawundii orgaanikii ykn Mirroo Jirtii jechuun kompaawundii kaarboonii ta’ee, kaarboon monoksaayidii, kaarboon daayooksaayidii, kaarbooneetootafi haayidiroojiin kaarbooneetota osoo hin dabalatin jechuu dha.
Usmaayyoo Musaa
Seenaa Duuba
Sirbi Usmaayyoon sagalee isaa laayyoo alalaasaa ture, ummata Oromoo baayyee garaa roraasee qabsoof Kakaase. Bara 1992 erga mootummaan Ce’umsaa diigamteen boodas. Artis usmmaayyoon sirboota siyaasaa ummata Oromoo jajjabeessanii fi hamilee cimsan wallisaa ture.
Albama lammaffaa isaa nuyaamti kan jadhu bara 1995 magaalaa irra akuma oolchetti, bara 1996 keessa shira Wayyaaneetiin sarbamee, qabamee hidhame. Waggaa saddet guutuus mana hidhaa Zuwaay keessatti jireenya hadhawaa dabarse.
Bara 2004 keessa akka mana hidhaa Zuwaayii gad lakkifamettis ji’uma sana keessa albamii sadaffaa “Hidhaa fi ajjeechaan hamilee nucabsu” mata duree jedhuun baase. Gochaan isaa kunis Artist Usumaayyoon yoomiyyuu qabsoo kanarraa boodatteetti akka hin deebine mirkaneesseef.
Artisti Usmaayyoo Muusaa abbaa ijoolee shanii ture. Haati warraa isaa gannoota saddetan Artist Usmaayyoon mana hidhaa mootummaa Itoophiyaa keessatti rakkachaa ture gidduutti ijoollee guddisuu fi abbaa ijoollee ishee ammoo mana hidhaa keessaa baasisuuf olii fi gad osoo fiigduu dadhabbii, miidhamaa fi roorroo ishee mudateen ijoollee ishee dirreetti facaaftee, abbaa warraa ishee mana hidhaatti dhiiftee addunyyaa kana irraa godaante.
Artisti Usumaayyoon roorroo fi dararama qaamaa fi qalbii irra ga’aa tureen Mana Hidhaa Zuway keessatti baatii Sadaasaa bara 2006 addunyaa kanarraa du‘aan godaane. Sirni awwalcha isaas magaalaa Ciroo bakka uummanni Oromoo hedduminaan irratti argamanii gadda isaanii haala xiiqii fi haluu baafannaa guddaa of keessaa qabuun raawatameera.
Jimmaa Gannatii
Jimmaa Gannatii aanaa Horroo Guduruu Wallagaa keessa ishee tokko Aanaan akka Aanaatti of dandeessee kan hundoofte bata 1934 yommuu taatu,Magaalaa guddoo Godina keenyaa shaambuu irraa km 27 fagaattee gara kibba lixaatti argamti.Magaalaa guddoon Aanaa kanaa Haratoo jedhamti.Aanaan jimmaa Gannatii Gandoota Baadiyaa 14,ganda magaalaa 1 fi Mana qopheessa tokko of jalaa qabdi. Haalli qilleensashee baayyee jireenya dhala namaafis ta'e bineeldaaf gaariidha. Keessuma Bakki Haroon Finca'aa kan humna ibsaa Finca'aa maddisiisu baay'inaan irra qubate achi keessatti haguugama. Ummanni naannoo kanaa kan nama jaallatu, safuu kan beeku, aadaa isaa kan kabaju fi sanyii isaa kan jaallatu, Seenaa Oromoo keessatis kan nama irratti maluu hin beeknee fi gootummaatti saba beekamudha.Magaalli Guddoo Aanaa Jimmaa Gannatii Haratoo jedhamtee beekamti. Magaalli Haratoo Gidduu galeessa Aannittiitti argamti. Aanaan Jimmaa Gannatii Gara Bahaatiin kan Haroo Finca'aatiin Daangeffamtedha, Karaa Dhihaatiin Aanaa Horrootiin, Karaa Kibbaatiin Aanaa Horrootiin, Karaa Kabaatiin immoo Aanaa Gudayyaa Biilaatiin kan daangeffamtedha. An akka hubannoo koottin barreesse kan na caalaa beektan immoo caalaatti barreessuu ni dandeessu!
Mooltaa
Mooltaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Pahoehoe Lava
Pahoehoe lavan jedhamu kuni lava akka fountain jirru yoo ta'u, dherrinan hanga 10m (33ft) ni ta'a. Lavan kuni Pu'u kahaulea, Hawaii kessa tinniqa. Pahoehoen Basaltic lava yoo ta'u, lafi ishee immo dirirra, chocho'a gudda kan qabu, halla olii fi gaddi kan demmu qaba. Fakki akkana akka qabattu kan godhe immo demma lava akka bishanni jirru kan jalla isaa jirru irra ka'etti. Pahoehoe lava kuni temperature degree centigrade 1100 hanga 1200 qaba.
Kompaawundii inorganikii
kompaawundii inorgaanikii ykn Mirroo miti-jirtii kompaawundoota elementoota kaarboonii of keessaa hin qabneeti. Haata’u malee, kaarboon monoksaayidii, kaarboon daayooksaayidii, kaarbooneetootaafi haayidiroojiin kaarbooneetotni kompaawundoota inorgaanikii kana keessatti hammatamu.
WNBA
WNBA, also known as a joke, yokan Women's National Basketball Association birro bulcha basketball league dubartotta professionalii United States kessatti argamanitti. WNBAn kan dhabatte bara 1996 yoo ta'u kan taphi league jalqabe immo bara 1997tti. WNBAn kan jalqabame National Basketball Association irratti hunda'e yoo ta'u, WNBA garuu kan dubartottatti. Taphii WNBA May hanga August (Spring fi Summer North America)tti dha.
Buduni
WNBA history kessatti buduni 17 ture. Budunotni afurri league kessa ba'anirra, kunis Cleveland Rockers, Miami Sol, Charlotte Sting fi Portland Fire. Budunin birra lama immo gara birratti jijjiramaniru, kunis Utah Starzz gara San Antonio(Silver Stars) akkasumas Orlando Miracle gara Uncasville, Connecticut(Sun) demmaniru. Budunin WNBA guddon maqqa gossa NBA qabu. Fakkenafi Washington Wizards, Washington Mystics yokan Minnesota Timberwolves fi Minnesota Lynx jedhamu.
2006 ilallatotta buduni buduniin
! = Estimate
Ancootee (nyaata)
Ancooteen nyaata aadaa Wallaggaa yoo ta'u irra caala yeroo ayyaanaa nyaatama.
Xin-lubbuu
Xin-lubbuu ykn baayoloojiin qorannoo jireenyaati. Baayoloojiin amala, amala, caasaa fi hariiroo lubbu qabeeyyii naannoo isaanii fi walii isaanii wajjin qaban qorachuudha. Baayoloojii jalatti qo’annoon xiqqaan baay’een ni jira.
Tarree seenaa
Jechi "baayoloojii" jedhu afaan Giriikii yoo ta'u, afaan Giriikiitiin "bios" (βίος) jechuun jireenya yoo ta'u "logos" (λόγος) immoo qo'annoo jechuudha. Baayoloojiin qorannoo uumama yoo ta’u, lubbu qabeeyyii, ejjennoo, amala, guddina, ka’umsa, jijjiirama, raabsa isaanii fi kkf dabalatee qorata. Qorannoon kun baay’ee bal’aa fi gadi fageenya kan qabuu fi mata dureewwanii fi qo’annoo xiqqaa hedduu kan of keessatti hammate dha. Mata dureewwan armaan olii keessaa shan akka utubaa qorannoo baayoloojiitti kaasuun ni danda’ama. Isaanis kanneen armaan gadiiti:
Dirreewwan xiqqaan baayoloojii akkaataa orgaanizimoota safaruu fi qorataniin adda baafamu. Naamusa baayoo qorannoo baayoloojii baayoloojiiti ; Baayoloojiin molakiyuulaa caasaa molakiyuulota baayoloojii qorata; Maaykiroobaayoloojiin amaloota orgaanizimoota, ijaarsa jireenyaa qorata; Qorannoon sirna baayoloojii caasaa, caasaa fi hariiroo durii kutaalee fi qaamolee qaama lubbuu qaban qorata; Baayoloojiin akkaataa kutaaleen qaamaa naannoo isaanii wajjin itti hojjetaniifi walitti dhufeenya qaban qorachuudha.
Suuraalee gosa eddattoo
Maxxansaa
*
Iinterliinguwaa
Iinterliinguwaan afaan addunyaalessaa dabalataa (AAD) (international auxiliary language (IAL)) yoo ta'u gosa Laatinii kan ammayyaa ti. Iinterliinguwaan bara 1937 fi 1951 gidduutti Dhaabbata Addunyaalessaa Afaan Dabalataatin (International Auxiliary Language Association (IALA)) uummame. Iinterliinguwaan kan uummameef seerluga salphaa fi irra jireessa qajeeltoo ta'e jechoota afaan baayyee keessatti beekkaman wajjin walitti fiduuf ture; kun immoo afaan kana baruu baayyee salphaa taasise, yoo xiqqaate namoota afaan Iinterliinguwaan jechootaa fi seerluga irraa fudhateef. Haala faallaa ta'een, afaan ummamaatiif akka ittiin lixa salphaatti tajaajila.
Geexee Waamii
Geexee Waamii atileetii Oromoo fiigicha meetira 10,000 yoo taatu Olompiki irratti Itoophiyaa bakka bu'uun warqii tan argattedha.
Qaraambullee
Qaraambullee ykn bagudaa hoosistuu biyyoota tokko tokko keessatti argamudha.
Marqaa
Marqaan nyaataa aadaa Oromoo yoo ta'u dhadhaadhaan ykn ittoon nyaatama.
Pilaaneetii(Lafjo)
Pilaaneetiin ykn lafjoon qaamolee samii harkisa ( kan akka harkisa lafaa ) kan urjii tokkotti naanna'anii fi siiqqee isaanii ofiin naannaana'an isaan dandeessisu qabanidha. Fakkeenyaaf, Milkii Weey tuuta urjii ykn Ruda gidduu urjii Aduu jedhamtuu fi pilaaneetota sagal naannoo ishee naanna’an qabdi.
Murna
Baayoloojii keessatti, murni sadarkaa taaksnoomi i kan mootummaa (baayoloojii) gaditti argamau yoo ta'u sadarkaa gitaa olitti argama. Mootummaan bineeldotaa tilmaamaan naannoo murna 35 qaba; mootummaan biqiltootaa murna 12 qaba.
Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo
Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo biyya Afrikaa keessa jirtu.
Monaakoo
Monaakoo biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Abdullaahii Jirmaa
Abdullaahii Jimaa (?-1995) weellisaa Booranaa yoo ta'u namoota wallee Oromoo guddisuu keessatti gumaacha olaanaa godhan keessaa isa tokko.
Abdullaahii Jirmaa dargaggoota magaalaa walitti qabuun baandii Gurumessa jedhamu hundeesse. Baandin kun dargaggootaa barumsa qaban of keessatti hammata ure. Baandin kunis wallee Afaan Oromoo heddu wallisaa ture.
Sirboonni Abdullaahin sibrbu irraa caalansaa meeshaa sirbaa uud jedhamuun tabatame. Kunis istaayilii sirboota Sumaalee irraan fudhatame ture. Sana malees, istaayilin Afiroo jedhamu sirba Abdullaahii keessatti beekkamaadha.
Bineeldoota
Bineensi akka biqiltoota ifa adduun kan hin guddannee f fi Nyaata hin qopheffannedha.
Qoodinsa Xin-lubbuu
Baayoloojii(xin-lubbuu) keessatti bineensonni gita jireenyaa tokko yoo ta’an gita 34tti qoodamu. Kanneen keessaa baay’een isaanii raammoo xixiqqoo ykn gosoota raammoo fakkaataniidha.
Ittiiqaa Tafarii
Seenaa Ganamaa
Ittiiqaan bara 1989 Kaaba Itoophiyaa Naannoo Oromiyaa Salaale Aanaa Kuyyuu ganda qonnaan bulaa Hariiroo darsoo jedhamu abbaa isaa obbo Tafarii Boggaalaa fi Haadha isaa Aadde Shambii Bayyanaa irraa dhalate.
Bara 2011 gara magaalaa Finfinnee imaluun qindeessaa muuziqaa Ibraahim Sa’id jedhamuun wal baruun hojii muuziqaa eegale. Albama isaa osoo hojjechaa jiruu magaalaa Finfinnee keessatti 2013 balaa tasa mudateen gamoon Hoteela tokkoo jiguun lubbuu namoota hedduu galaafatee fi namoota hedduu qaama hir’ise. Ittiiqaanis miidhamuun ji’oota hedduuf yaalamaa ture. Ittiiqaan balaa mudate kana irraa dandamachuun gara aartiitti deebi'uun sirboota isaa keessatti roorroo Mootummaan Wayyaanee Ummata isaa irraan gahaa jiru balaaleffachuun bara 2014 wallee jabana Roorroo jedhu uummata isaan gahuun fudhatama guddaa argate. Tikoota mootummaan doorsifamaa fi adamsamaa irra deddeebin sirboota warraaqsaa Didi Didi,Itti muddi jedhu gadi lakkisuun caalatti onnee Uummataa keessa gale.
Bara 2017 albama isaa jalqabaa mata duree Dura bahaa jedhuun uummata biraan gahuun hedduu fudhatama argatee albama cimaa bara 2019 jedhamuun badhaasa Oda Award fudhatee jira. Albama isaa keessaa Sirba Saaqi Saanqaa jedhu kan ilmaan Oromoo oromummaa isaaniif jecha hidhaa keessatti dararaman irratti xiyyeeffatu viidiyoon uummata biraan gaheera. Koonsartii biyya keessaa alatti kan qopheesse yoo ta’u Sagantaa gargaarsaa Buqqaatoota Somaalee shiraan qe’ee fi qabeenya isaanii irraa buqqa’an gargaaruf qophaa’e irratti guutuu Oromiyaa naanna’uun bilisaan koonsartiin muuziqaa qopheessee jira.
Dhaabbata Dimookiraasummaa Ummata Oromoo
Dhaabbata Dimookiraasummaa Ummata Oromoo (DhDUO) dhaaba siyaasa Itoophiyaa ti. Dhaabni kun dhaabota siyaasaa Adda-Bilisa Baasaa Ummata Tigraay, Adda Dimokiraatawaa Ummattoota Itoophiyaa Kibbaa, fi Warraaqsa Biyyoolessaa Dimokiraatawaa Amaara wajjin tokkummaa uumun Adda Warraaqsa Dimokiraatawaa Ummattoota Itoophiyaa (ADWUI) uumma.
Waaqa
Waaqni, akka Oromoon amanutti, kan samii fi lafa uume fi kan hundaa ol ta'e.
Maqaa
Afaan Oromoo keessatti, Waaqni maqaa baayyee qaba. Isaanis:
Waaqeffannaa fi Ilaalcha Waaqaa
Warri Waaqeffattootaa ilaalcha Waaqaaf qaban mammaksa kanaan ibsatu "Waaq humna malee bifa hin qabu". Waaqeffattoonni Waaqni akka waan qaama qaqqabatamu qabuutti ilaaluu hin yaalan, sababiinsaas uumamni Inni uume kana ijaan argamuu fi qaqqabatamu hundi kan Waaqa mullisan waan ta'eef. Waaqeffattoonnii fi Qaalluu ykn Qaallittii baayyee jaallatamoo dha; keessaahuu geggeessitoonni garmalee waan nama jaalataniif waan jaalalli mataansaa nama ta'ee dhufe fakkaata.
Sirna Gadaa
Sirni Gadaa sirna ittiin bulmataa Oromoo ti. Gadaan jaarmiyaa umurii fi dhalootan ijaarame yoo ta'u, sirna bulchiinsaa diimokiraatawaadha. Gadaan sirna ittiin siyaasni, dinagdeenii fi hawaasummaan ummata Oromoo ittiin murteeffamu, kan miseensi sabichaa mirgaa fi dirqama isaa beekee ittiin walii galuu fi tokkummaan ittiin waliin jiraatudha. Sirni Gadaa diimookraatawaa ta’uu isaa beektoonni seenaa fi saayinsii hawaasaa hedduun mirkaneessanii jiru. Keessumattu sirni kun uummata Oromoo Gujii fi Booranaa biratti hanga ammaatti osoo hin jeeqamin jeebantummaa isaa eegatee hanga har'aatti jira.
Sadarkaa Gadaa
Akkaataa waggaa dhalootaatiin gurmuu ykn murni ilmaan kormaa tartiibaan keessa dabran sadarkaa Gadaa jedhama. Sadarkaan Gadaa tokko waggaa saddeet qaba. Waggaa saddeet saddeettan kanaan namni Oromoo hamma gaafa dulloomee du'utti hawaasa keessatti bakkaafi qoodama dalagaa qabaata. Sadarkaaleen Gadaa ilmaan kormaa keessa dabran bakka gariitti amala addaa yoo qabaatanillee waliigalatti akka armaa gadiitti keenya.
Dabballee (Ganna 0-8)
Dabballeen sadarkaan daa’immaaniiti, da'imman umurii 0-8 qaban Dabballee jedhamu. Riifeensi mataa mucaa sadarkaa Dabballee hin haadamu, guduruu guddifata. Akkasumas Dabballeen maqaa kan argatu yeroo sadarkaa kana huluuqe, amma sanatti maqaa manaatin waamama (fakk. Jaldeessoo, Qamalee kkf.). Warri isaanii horii aannaii kan hin qabaane yoo ta’an gosatu obaasa
Gogeessa Gadaa
Gadaan gogeessa (garee) shan kan qabu yoo ta'u isaanis shanan Gadaa Oromoo jedhamu. Gareewwan kun ganna sadeet sadeetiin aangoo wal harkaa fuudhu. Shanan Gadaa Oromoo kun bakka adda addaatti maqaa adda addaatiin beekkamuu (gabatee ilaali). Ilmi Oromoo kamiyyuu, guyyaa itti dhalatee eegalee gogeessa shanan Gadaa keessaa tokko keessatti haammatama. Duraan dursee kan inni hammatamu, shanan Gadaa keessaa miseensa isa gaafa inni dhalatu aangoorra jirutini, kunis gogeessa abbaa isaa keessati jechuudha.
Duula Bilisummaa Sirna Gadaa Jalatti
Keessumatti, bara 1270 (bara ka'umsa Yukuno Amlaak) irraa eegalee hanga dhumaa jaarraa 15ffaatti Oromoon dhiibbaa fi roorroo humnoota Kiristaana fi Islaamaa jala akka ture ragooleen ni ibsu. Roorroo kana ittisuurratti gootota fi hayyoota hedduutu wareegame, kanarraan kan ka'e sabni Oromoo walakaansaa manaa fi biyya abbaa ofii gadi-lakkisee waan qabu fudhatee gara kibbaa fi bahaatti godaane. Achiittis dhiibaan ittuma fufe. Kana booda Oromoon gara waggaa dhibba tokkootif roorroo kana ofirraa ittisuuf mala dhahaa ture, keessumaa bara Gadaa Gadawwoo Galgaloo 1470n keessa haala karaa lolaattin biyyaa ofii falmanii deebifachuuf akka toluutti of ijaaruun barbaachisaa akka ta’e amanee, hawaasa umuriin ijaaree, akka umurii isaatti dirqama itti kenne. Gadaan inni jalqabaa akka haaraatti waan ijaarameef "Gadaa mala haaraa baase ykn Gadaa mala-baase" jedhamee  hayyootan moggaafamee, meedhicha hidhate. Maqaan Gadaa kanaa seenaa keessatti Gadaa Melbaa (Gadaa mala-baase kan jedhurraa dhufe) jedhamee beekkama.
Bara Gadaa Melbaa (bara 1522-1530)
Gadaan Melbaa Oromoodhaf Gadaa isa jalqabaa miti; isa durayyuu ganna kuma caaluuf Oromoon Gadaan bulaa akka ture ragaan nijira. Gadaan Melbaa garuu uummata bara saddeet saddeettin qoodee namoota waggaa 8 olii fi 80 gad jiraniitti dirqama adda addaa kenne. Bara Gadaa kanaa Oromoon jalqabaaf Abbaa Duulattiin of ijaaree, akka kana duraa yeroodhuma ormi ittidhufu ofirraa ittisuu qofaa dhisee biyya ofii deebifachuuf jecha lafa diinnonnisaa (Habashoonni) irraa fudhatan dhaqee loluu jalqabe. Waraani Oromoo bara sanaa akka waraana qaroomeetti hiriiree loluu eegale. Gadaan Melbaa Baale deebifachuuf yeroo lolu mooticha Habashaa Faasil jedhamu ajjeese. Gadaan kun lola irratti cimaa akka ture Abbaan Baahireefaa raggaa bahee jira.
Bara Gadaa Muudana (bara 1531-1538)
Melbaatti aanee kan Gadaa fudhate Muudana. Bara Muudanaa kana seera jajjabaa lama tumatan. Baalli kan Melba weeraruu jalqabe Muudannii dhufatee hamma qarqara laga Awaashitti irra qubatan. Barri Gadaa Muudanaa kun bara Muusliimonni Imaam Ahimadiin geggeefamanii kiristaanootaan waraanaa turani. Waraana diinoonni isaa lamaan godhaa jiran kana Oromoon faana bu’aa ture. Daareel Baates namichi jedhamu kana barreessee ture. Waan waaqni diinoota isaa lamaan wal waraansiseef, Gadaa kana waaqatu mirga muude jechuudhan Gadaa Muudanaa jedhee moggaase. Gadaa Muudanaatu dura laga Waabee ce’ee lafa qabate jedhe Abbaan Baahire. Kun seenaa ummata oromoof kan xumura osoo hin taane kan jalqabati kanarra ka'un lafa babalifanna itti fufe.
Bara Gadaa Kiilolee (bara 1539-1546)
Muudanarraa Gadaa kan fudhate Kiiloleedha. Kiiloleen duula bal’isee Dawaaroo rukutuu jalqabe. Yeroo gabaaba keessati handhuura Dawaaroo gahe. Galaawudoos mooti Habashaa waana isaa kan nama Adaal Mabraq jedhamuun hoogganamu Dawarrootti bara 1545tti erge. Waraanni Adaal Mabraq harka Oromootti baqe, inniniis lbaqatee laga Awaash ce’e. Dawaaroo kan jedhamu Arsii har’aatt akeekuun ni dandayama. Galaawudoos Islaamoota mohuu dandahullee Oromoo biyaa isaaf lolu moohuu hindandeenye.
Muudanatti aanee kan baalii fudhate Gadaa kiilolee ti. Bara Gadaa Kiilolee keessa Habashoonni gargaarsa warra Poorchugaalin, Imaam Ahimadiin bara 1543 waan ajjeesaniif qalbii tokkoon Oromorratti xiyyeefatanii meeshaa ammayyaa fi human waraanaa Awuroopparraa argataniin gargaaramuudhan Oromoo irratti duulani. Mootichi Habashaa Galaawudoos Imaam Ahimadiin erga ajjeese booda, waraana guddaa nama Adaal Mabiiraq jedhanuun hoogganamu gara Oromootti bobbaase. Gadaan Kiilolee waraana Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaa akka madfii hidhate kana bara 1545 ofirraa rukutee, ajajaa waraanaa ari'ee laga Awwash ceesise. Waraani habashaa hedduun harka Gadaa Kiiloleetti baqee dhume jedhe Abbaan Baahire. Humnoota Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaatti gargaaramanu waan mo’eef, Gadaa dhugaa lole, kan Lole jedhamee seenaa keessati yaadatama. Jechi "kan lole" jedhu kun bara dheerina keesa "Kiilolee" jedhamuun beekkama.
Bara Gadaa Biifolee (Bar 1547-1554)
Barri Gadaa Biifolee bara mootiin Habashaa lola warra Islaamaa waliin qabu moo'atee humna isaa mara gara Oromoo qofaatti xiyyeefate ture. Mootichi Habashaa Galaawdos, Adal Mabiraq moo’amuu dhaga’ee humna isaa walitti gurmeesee waraana Porchugaal wajjin Oromoo irratti bara 1548 duula guddaa saaqe. Gadaan Biifolee diina itti dhufe qolee, rukuutee moo’uudhan ofirraa deebise. Lafa bal’aa dabalee qabachuu dadhabus, humana guddaa kana falmee moo’ee ofirraa deebisuu waan danda’eef, waanti hojjate akka gootumaa guddaati fudhatameefii maqaa Bif-oole jedhamu akka argatu ta’e. Bif-oole jechuun odoo hin dabaliin, odoo hin hirrisin akkuma jirutti, bifuma duraan jiruun eegee dabarse jechuu dha. Jechi "Bif-oole" jedhu kun bara dheeraa keessa Biifolee jedhame. Gadaan Biifolee dangaa Oromoo eegee, dirqama ofii raawwatee aangoo Gadaa Michilleetti dabarse.
Bara Michillee (Bara 1554-1562)
Miidhaan warra Abashaa fi Islaamaa karaa lamaan jabaatee waan dhufeef Gadaan Michillee seerota sadii baasee labsuudhan hojjaa irra oolchee ture, isaanis:
Fardaa fi gaachanaan jabaatee loluu kan jalqabe Gadaa Michilleetti. Michillee waraana Galawudos, Hamalmaaliin hogganamu waraanee moo’e, Faxagariin (Ererii fi Karrayyu) guutuummaatti harka Oromooti galche. Itti dabalees hooggani Islaamaa Amir Nuur mooticha Habashaa Galawudewoosin waraanee moo’un ajjeesee gammadee ayyaaneffachaa otoo jiru Michille Harariin qabate. Amir Nuur oduu kana dhaga’ee otoo inni gara Hararitti deebi’uutti jiruu Michille bakka Tulluu Haazaaloo jedhamutti haxxee hidhatee rukute. Lola kana irratti Oromoon hedduun dhumullee waraanni Amir Nuur moo’amee harka Michilleetti baqee raawwate. Abbaan Baahire akka barreesetti Gadaan 5ffaan Missillee jedhamu biyya waraanee moo’atee idda balleesee booda loon ofii fudhatee itti gale jedha. Oromoon durii biyya waraanee waan barbaade erga godhee booda gara dhufetti deebi’aa jechuu isaattii. Seenaa Oromoo keessatti kan akka Gadaa Michillee diinota, warra habashaa (kan Porchugaalin gargaarame) akkasumas Affaar (kan Turkiin gargaarame) haleelee dangaa bal’aa bilisoomse hinjiru. Michillee jechuun, bineensa bara caamsaan hammaatee yeroo haroon qooru bakka bishaan ture keessa bahu, bineensa gurraatti hanga saree xiqoo geessu, kan waraanni hin seenne, kan nama hin soodaanne, kan nama duukaa kaattee nama ciniintu, bineensa hamtuudha. Gadaan Michillee farda luka afur qabu yaabatee gaachanaan waraana of irraa qolatee waan bakka yaade ga‘eef Gadaa Michillee jedhamee moggaafame.