cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Siiqqee
Siinqeen Idaayyiif Kennamuu
Hamaamonni oggaa qe’ee ga’u, idaayyichi siinqee, boraatii fi baarree idaayyittiitti kenna. Idaayyittiin seera hirma furaa booda, siinqee boraatii fi baarree qabattee ol seentee gola ishii keessi. Kanumaan haadha siinqee taati. Yeroo eebbisanillee "siinqee baarree oofkalaa" jedhu. Kunis fuudha kana nagaadhaan keessa fulla’aa ykn ofkalaa jechuu dha.
Seerluga
Fkn. Afaan Ingiliffaa keessatti Matima + Gochima + Aantima yoo ta'u kan afaan Oromoo immoo Matima + Aantima + Gochima ta'a.
Siiqqee
Siinqeen Idaayyiif Kennamuu
Siinqee seeraan kenname kanaan mirga haadha-warrummaa ishiin qabdu ittiin tikfatti. Hawaasa keessattis dubartoota siinqee qaban waliin gurmuu uummatanii seera adda addaa ittiin raawwachiisu.
Seerluga
= Qubee = Qubeen Afaan Oromoo, Afaan Oromoo baruuf bu'ura dha. Qubeen kun ka'umsi isaa Laatinii yoo ta'u yeroo ammaatti bal'inaan itti hojjetamaa kan jiru dha. Qubeen Afaan Oromoo qubee guguddaa fi qubee xixiqqaa jedhamuun lamatti qoodama.
Qubee Guguddaa
Gabateen armaan gadii qubee Afaan Oromoo gurguddaa agarsiisa: Qubeelee armaan olitti barreeffaman alattis qubeen Afaan Oromoo qubee guguddaa warra qubee dachaa ta'an torba of keessaa qaba. Isaanis:
Siiqqee
Ulfina Haadha Siiqqee
Dubartoonni siinqee qabatanii wal faana yaa’an/bayima ba’an, Ateetee/Ganyaa jedhamu. Dubartoonni bayima ba’anii, siinqee faarfachaa deemanitti yoo dhufan, nama tokkoos ta’e nama hedduus ta’an, maanguddoonillee, fardarraa bu’anii, gadi jedhanii marga jiidhaa ciratanii “Ilteeninnaa” jedhanii itti irreeffatu. Dubartoonnis akkasuma marga ciratanii itti irreeffatanii “obbayaa” jedhanii deebisu. Dubartoonni bayima ba’an, otoo isaan hin eebbisiin nama isaan qaxxaamure ari’anii qabanii adabu.
Seerluga
Qubee Guguddaa
Hubachiisa: P, TS, V, Z,  fi Zy n sagalee fi jechoota afaan ollaa fi addunyaa biraa irraa ergiffanne. Itti gargaaramuuf akka salphatuuf kan uumame malee sagalee dubbifamaa kanniin Afaan Oromoo keessatti hin argaman
Siiqqee
Dhaanicha Abbaa Warraarraa Baraaruu
Sagaleen dubartii dhaanamte bakka dhaga’ametti, mallattoo wal waamichaa kan ta’e sagalee ililfannaa, “ililii,ililii,ililii…” jedhu wal dhageessisanii walii qaqqabu. Akka seera siinqeetti, dubartiin sagalee ililfannaa dhageesse, kan daa’ima hoosisaa jirtus, kan sa’a elmitus, kan okkotee ibiddarraa qabduus, hojii of harkaa qabdu battalatti dhiistee, siinqee ofii luqqifattee, hatattamaan birmachuuf dirqama qabdi. Dubartoonni seera siinqee raawwachiisuuf gurmuun deeman, weedduu siinqee weeddifachaa mana dubartii abbaan warraa dhaane sana qaqqabu. Dubartoonni dura qaqqaban, dubartii sana siinqee qabachiisanii manaa baasu.
Seerluga
Qubee Xixiqqaa
Afaan Oromoo qubee xixiqqaa gabatee armaan gadii keessatti agarsiifaman qaba:
Siiqqee
Dhaanicha Abbaa Warraarraa Baraaruu
Namicha haadhawarraa isaa dhaane dabalatee, dhiirti haati warraa isaa gurumuu kana keessa jirtu hundi, qe’een isaa adiyyoo dha. Bultiin abbaa hin qabu. Daa’imni ni booya. Kanaafiyyuu dhiirti marti namicha balleessaa hojjate sana murtiitti dhiyeessuuf carraaqa. Dubartoonni, miseensa isaanii miidhamte itti marsanii, faaruu isaanitiin roorroo didaa, gara caffee/Mana maree Gadaa/ erga seerri Gadaa laaffatee booda jaarsolee gosaatti iyyata deemu.
Seerluga
Qubee Xixiqqaa
Qubeelee armaan olitti barreeffaman alattis qubeen Afaan Oromoo qubee xixiqqaa warra qubee dachaa ta'an of keessaa qaba. Isaanis: Hubachiisa: p, v, z, ts, fi zy n aadaa sabafi sablammii naannoo Oromoo jiraatanii calaqqisiisuuf kan uumamani malee Afaan Oromoo keessa hin jirani. Garuu, jechoota ergissan dhufan waajin, qubeewwan kun amma tokko Afaan Oromoo keessatti hojiirra oolaniiru.
Siiqqee
Dhaanicha Abbaa Warraarraa Baraaruu
Qaamni itti iyyatan, waltajjii qabaniifii, ulfina isaanitiif jecha, ofirra taa’anii dubbisu. Kana malees, gadi jedhanii marga jiidhaa ciratanii, “ilteeninnaa” jechuun itti irreeffatu. Dubartoonnis “hobbayaa” jedhanii eebbisu. Yeroo seera kana raawwatan, weeddudhaan siinqee faarsuu hin dagatan.
Seerluga
Qubee Dachaa
Qubeen dachaa qubee sagalee addaa ta'e, kan qubeewwan digdamii jahan keessa hin jirre of keessaa qabu. Sagalee qubee kanniinii qubeewwan dubbifamaa gara garaa lama walitti fiduun barreeffamu. Qubeewwan dachaan kunniin qubee akka SH, NY ,CH, DH, PH fi TS ti. Qubeewwan dachaa kanniin keessa qubeen TS quboota akka P,V fi Z dabalatee qubee ergifanna ykn qubee alagaa jedhamani beekkamu.
Siiqqee
Dhaanicha Abbaa Warraarraa Baraaruu
Qaamni himannaa isaanii dhaga’uuf taa’e, “Wayyooma/ulfina dubartii kan tumaadhaan dhugoomse Gadaa dha.” Jechuun seera jiru mirkaneessuudhaan, waltajjii jalqabu. Sana booda, “ulfoo teenya maaltu bade, maal rakkattan” jedhanii dubartoota gaafatu. Dubartiin gurmuu kana gaggeessitu, dubartii dhaanamte of fuuldura qabdee, waan ishii irratti raawwatame caffee fi yaa’iitti himti. Qaamni seera raawwachiisu, nama miidhaa kana raawwate, waamanii dhiyeessanii, dubbii qoratu. Hanga murteen kennamutti, dubartoonni, roorroon akka irraa dhaabbatu weedduudhaan gaafatu.
Seerluga
Qubee Dachaa
= Sagalee = Haala ijaarsa Sagalee keessatti Qubee dubbifamaa fi dubbachiiftuun tokko dubbi + dubba + dubbi akkasumas dubba + dubbi + dubba yoo ta'e sagalee yookaan birsaga jechaa ta'a.
Siiqqee
Dhaanicha Abbaa Warraarraa Baraaruu
Xumura irratti caffeen, miidhaa qaqqabe madaalee, murtee dabarsa. Murteen kun loon inni qabu keessaa isa mararsiifatu sangaa/qotiyyoo isaa qaluu ta’uu danda’a. Seerri siinqee murtee kana raawwachiisee, dubartoonni sangaa qalame yaa’iidhaaf laatanii, weedduu isaanitiin siinqee faarfachaa, dubartii dhugaa argatte sana manaan ga’anii, mana mana ofitti galu.
Birmannaan akkanaa, dubartii qanafaa addarraa qabdu/ kan deessee ji’a jahaa hin guunneef/ malee, dubartii abbaan warraa dhaane hundaafii miti kan jedhan jiru. Akka manguddoo irraa dhageenyeetti, erga sirni Gadaa laaffatee booda birmannaan akkanaa, deessuu dhaanamteef qofa ta’e malee, dur dubartii hundaaf birmatu. Kan deessuu dhaane adaba isaatu guddaa dha.
Seerluga
Qubee Dachaa
Fkn.
Siiqqee
Lola dhaabuu
Weedduu isaanitiin siinqee weeddisaa gara lafa lolaatti oggaa deeman, Waaqa siinqeedhaaf aangoo kana kenne faarsu. Iddoo lolaa sanatti wayta dhiyaatan immoo weedduu isaanii keessa, waraanni akka dhaabbatu maqaa Waaqaatiin gaafatu. Bakka lolaa sana yoo ga’an siinqee isaanii faarfachaa, lolli akka dhaabbatu gaaftu. Kanaan yoo dhaabbachuu dide, gidduu seenu. Waraana hamaa attamii illee yoo ta’e, seera kana bira hin darbu. Battalatti dhaabbata. Siinqeen meeshaa araaraa ti.
Seerluga
Qubee Dachaa
= Dhaamsaga = birkii jechaa ta'ee Sagalee hiika kennuu danda'u jechuu dha.
Siiqqee
Daa’ima guddifachuu
Warri ilmoo hin arganne, warri ilma hin qabne, fira irraa yookaan nama michuu ta’uuf irraa ilmoo guddifata. Dubartiin dhala hin qabne, seera guddifachaan ilmoo guddifachuu barbaadde, siinqee qabattee, aannan ciicoodhaan fuutee warra irraa guddifattu sana dhaqxi.
Seerluga
Qubee Dachaa
= Birsaga =
Birsagni caasaa dhamsagaan yookaan walta'iinsa dhamsagootaatiin ijaarramu.Afaan Oromoo keessatti birsagni tokkodhamsagaa fi dhamsagootarraa ijaaramuu danda'a.
= Dhaamjecha =
= jecha =
= Gaalee =
= Ciroo 𝒈𝒐𝒄𝒉𝒊𝒎𝒂𝒂 𝒋𝒆𝒄𝒉𝒖𝒏 𝒎𝒂𝒍𝒊 =
= Hima = Himni yoo xiqqaate matimaa fi gochima kan qabu, ergaa kan dabarsuu danda'uu fi sirna tuqaatin kan goolabamu.
Himni sadarkaa caaseffama isaa irratti hundaa'uun bakka gurgoddoo afuritti qoodama.
A. Leexima
Kana jechuun dabal gochima hin qabu jechuu dha.
Fakkeenya:
1. Inni mana ijaare.
2. Obbo Gadaan bara darbe oomisha gaarii argate.
D. Dachima Xaxima
Xiinhima (Saayinsii waa'ee himaa qoratu) keessatti waantonni murteessoon saddeeti. Isaanis:-
1. Maqaa 2. Bamaqaa 3. Maqibsa 4. Gochibsa 5. Gochima 6. Walqabsiistuu 7. Durgala 8. Raajeffannoo
Jechi kamiyyuu hima keessatti murteessota kanarraa adda ta'uu hin danda'u.
Hima keessatti akka galumsaa fi faayidaa isaatti maqaan bakka jahatti qoodama.
1.1 Maqaa Matayaa
1.2 Maqaa Gamtaa
Sheekkoo Gooftaa Jaldoo (Chaaynaa)
Kutaa Chaaynaa tan Chuu jedhaniin takka keessatti manguddoo jaldeeyyii tiksuun jiraatu tokkotu ture. Manguddoon kun fudraalee jaldeeyyiin sun bakka adda addaatirraa funaananii fidaniif nyaachuudhaan jiraata. Ummanni biyyaa manguddoo saniin akka afaan biyyaatti, Ju Gong(Goofta Jaldo) jechuudhaan yaamaan. Hoggayyuu ganama ganama jaldeeyyii san mooraa keessatti walitti qaba. Jaldeessa isa bulessa tahe keessaa filee ajajuudhaan warra hafe hogganee gaara dhaqanii akka fudraalee finaananii fidan bobbaasa. Jaldeeyyiin hundi matamatatti fudraalee guuranirraa dhibbeentaa kudhan jaarsa saniif fiduu amalfataniiru. Jaldeessi kana gochuu dadhabe ni reebama. Kanaafuu jaldeeyyiin baay'een seera kana guutuu dadhabanii yeroo hedduu manguddoo saniin hiraarfamu. Haatahu malee, tokkoon isaaniituu mormuudhaaf huxuchanii hin beekan.
Gaaf tokko garuu jaldeessi xiqqaan tokko, "Ofii mukkeen fudraa san kan dhaabeefi kan kunuunse jaarsichuma nu ergatu kanaa?" jechuun warra kaan gaafate. "Lakkii, inni hin dhaabne, mukkeen sun kan biqilanii guddatan uumamumaani." jechuun deebisaniif hiriyoonni isaa. "Ee hama! jaarsa kanaa malee mukkeen sanirraa fudraa guurrachuu hin dandeenyuu?" jedhee deebisee gaafate xiqqaan sun. "Ni dandeenya" jedhaniin. Jaldeessi xiqqaan gaaffii isaa itti fufuun, "Duuba maaliif harka jaarsa kanaa keessatti kufne? Maaliif isa tajaajiluuf dirqamne?..." jechuun osoo gaaffii isaa hin xumurin jaldeeyyii maraafuu dubbiin galteef.
Guyyuma kana halkan hoggaa jaarsi irribni isa fudhate jaldeeyyiin hundinuu mooraa itti hidhamanii jiraataniifi karaa gara san geessu diigan. Itti fufuunis fudraalee armaandura isaanirraa sassaabee walitti kuuffatee qabu hunda guurratanii fudhachuudhaan gaaratti galan. Lamuu manguddicha sanitti as hin deebine. Manguddochiniis beelaan miidhameeti du'e jedhama.
Karaabicha
Karaabichi moggaasa guyyoota ykn ayyaanota ji'a tokkoo keessaa kan jalqabaaf kennameedha. Jechi karaabicha jedhus hundeen isaa karaaba kan jedhu ta'ee, karaabni hiikaa deemsa karaa ykn godaansa jedhu kan qabuudha. Guyyaa/Ayyaana kana yaa'atu ardaa jilaa dhaquuf godaana waan ta'eef ayyaana yaa'i godaanu ta'ee beekkama. Yaa'i hiika deemsa, imala yookaan godaansa jedhu kan qabu ta'ee; akka himansaafi sirna bulchiinsa Gadaa Gujiitti, gurmaa'insa luboota/miseensota Sirna Gadaa dhimmoota ykn sirnoota sirna gadaa keessatti raawwatan raawwachuufi raawwachiisuuf ardaalee jilaatti imaluudha.Bu'uura kanaan, Karaabichi hiikaa wolfakkaataa yaa'a, godaansa, imalaafi deemsa jedhu qabaata. Guyyaan/ayyaanni kun imala taasifamuuf akka hiree/ faroo gaariitti kan ilaallmu waan ta'eef, kabajamaadha. Yaa'i/deemsi/godaansi gaafa kana taasifamu „qajeelaadha' jedhamee waan amanamuuf guyyaan kun eebbifamaafi milkaa'ina kan qabu ta'eeti amanama.Gama biroonis, „karaabni beellama sangaati' jedhamee beekkama. Beellama sangaa jechuunis, sangaa baay'ee guddaa ta'e jechuudha. Kunis, ayyaanaan walbira qabamee yoo ilaalamu guyyaa yaa'i, caasaan sirna gadaa kan gadaan deemuufi gadaa hogganu godaanu hawaasa Gujii biratti akka qaama olaanoofi guddaa ulfina qabu ta'ee ilaalamuuf ayyaana guddaadha. Kanaaf akka odimtootni/ dhaha dhooftonni himanitti ayyaanniifi moggaasni ayyaanichaaf/ guyyichaaf kenname hariiroo kallattii qaba. Haala kaanaan, karaabichi yaadrimee godaansa/ deemsa/yaa'a jedhu kan qabu. Gama biroon, akka Sirna Gadaa Gujiitti Yaa'i luboota/miseensota gadaati. Miseensonni gadaa ammoo, ardaa/ fulaa tokkotti sirnoota gadaa hinraawwatan. Yeroo gara yerootti, ardaa gara ardaatti deemuun/godaanuun sirnoota gara garaa raawwatu, hawaasas gama bulchiinsa siyaas-dinagdeefi hawaasummaan tajaajilu. (Obbo Kuraa Bariisoo, obbo Jaarsoo Bonayyaafi obbo Waaccuu Buudee irraa gaafa 16/08/2010fi obbo Qerqoo Darasaa, obbo Waataa Jaarraafi obbo Mokkonnaa Nagawoo gaafa 12-13/11/10).
Dibaabaa
Dibaabaa (Dibaba) - atileetii Oromoo:
Kolombiyaa
Kolombiyaa biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.
Dolfiin
Dolfiiniin Aquatic Mammals yoo ta'ani, gossa Whales fi Porpoisestti dhihattu. Genera kudhani-torbaa kessatti species gossa hanga 40 ta'anitti argamu. Garragarumma dherrinan metre 1.2 yokan 4 feet (Maui Dolfiin) hanga metre 9.5 yokan 30 feet (Orca) ta'u. Ulfinnan immo 40 kilogramii (88lb) (Maui Dolfiin) hanga tonii 10 (Orca) garagarumma qabu. Dolfiinotni adunya hunda kessatti ni argamu, kessattu gallana faggena gara kessa diqqo qabani kan Continental Shelves kessatti argamu. Dolfiinottni carnivore (fonni nyattotta) yoo ta'ani kan nyattanis Qurxummi fi Squid dha. Familyiin warra Delphinidae jedhamu Cetacea kessa guddicha yoo ta'u. Dolfiinottni kan umaman million gara 10 duratti yoo ta'u, yeroon sunis Miocene jedhama. Dolfiinotni binnensotta hundaa irra bektotta dha. Akkasumas addaa ummatta nama kessatti jalattama kan worra tolchu, dhihenna jalalla namafi qabanifi akkasumas nama wajjin taphachu jalachu issanitti.
Seenti Luushiyaa
Seenti Luushiyaan biyya odolaa kan baha Garba Karibiyaan keessa karaa Garba Atilaantiikitti aanuun argamtu. Biyyi kun qaama Antiiliis Xiqqichaati.
Siidnii
Siidniin magaalaa guddoo Niiw Saawuz Weels fi magaalaa guddittii Awustiraaliyaa fi Ooseeniyaa ti.
Peeruu
Peeruu biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.
Siilheeti
Afaan Siilheeti ykn Nagri, afaan naannoo ummanni kutaa Siilheet kaaba baha Baanglaadeesh fi naannoo gammoojjii Barak Asam, Hindii keessatti dubbatamudha. Akkasumas diyaaspooraa Siilheeti Yunaayitid Kingidam, Ameerikaa fi Baha Giddu Galeessaa keessa jiraniin dubbatama.
Afaan Siilheeti afaan Prakrit irraa kan madde yoo ta'u garee afaanii Indo-Aryan fi Tibeto-Burman irraa dhiibbaa akka qabu amanama. Garee Indii Bahaa maatii afaanii Indoo-Ariyaan keessaa tokko.
Sylhet duudhaa ogbarruu badhaadhaa seenaa dheeraa sirboota afoolaa, baalaadii durii fi walaloo qaba. Jaarraa tokkoo oliif afaan kana guddisuu fi kunuunsaa kan ture waldaa ogbarruu Siilheeti.
Waggoota dhiyoo asitti, kufaatii afaan Siilheeti irratti yaaddoon guddachaa kan dhufe yoo ta'u, dhaloonni dargaggoota hedduun kanaa mannaa Beengaalii dubbachuu filataniiru. Dhimma kana furuufis manneen barnootaa afaan Siileetii hundeessuun sagantaalee televijiinii afaan Siileetii oomishuuf hojiiwwan adda addaa dhaabbilee fi namoota dhuunfaatiin fudhatamanii jiru.
Afaan Siilheeti akkasumas akka afaan tokkootti beekamtii fi kabaja mataa isaatiin kan argate yoo ta’u, yunivarsiitiiwwan hedduun koorsii afaanii fi aadaa Siilheeti kennan.
Walumaagalatti, afaan Siilheeti qaama hambaalee aadaa badhaadhaa naannoo Siilheet keessaa isa tokko yoo ta’u, itti fufiinsa jiraachuu fi lubbuu isaaf tattaaffiin kunuunsuu fi guddisuuf taasifamu murteessaadha.
Haadha Waaqoo (allattiiwwan)
Haadha Waaqoo (Pelican) Ardii Antarkitikaa yoo taate malee, Ardiiwwan hunda keessatti ni argama. Sanyiin uumama kanaatis saddeettu jira. Sanyiiwwan kunniin cufti naannawa qilleensa owwaa, qarqara lagaa fi haroowwan cinatti argamu.
Bidoolee
Jireenya allaattii kanaatiif bishaan haalaan barbaachisaadha. Soorata isaatis hedduminaan bishaanuma keessaa argata. Gaafa bishaan hin jirre jireenyi isaa rakkoo keessa jira jechuudha. Haa ta’u malee akkuma nuti hundi beeknu, qaamman bishaanii dachii tanarra jiran rakkoo hamaa keessa jiru. Balfi garagaraa kan bishaanitti gatamu bishaan faalutti jira. Dabalataanis lubbu qabeeyyii akka qurxummii kan bishaan keessatti argaman miidhutti jira. Kun ammoo allaattiin kun soorata gahaa akka hin arganne dhiibbaa itti godheera. Sababuma faalama kanaarraa kan ka’e Allaattiin Haadha Waaqoo jedhamu lakkoofsi isaa haalaan xiqqaachutti jira.
Qaama
Haadha Waaqoo allaattiiwan haalaan gurguddoo ta’an keessaa isa tokko. Dheerinni allaattii kanaa haala sanyiitiin garaagarummaa qaba. Inni xiqqaan meetira tokkoof walakkaa kan dheeratu yoo tahu, guddaan ammoo haga meetira 1.8 dheerachuu danda’a. koola isaa lamaan yoo addaan bal’isu ammoo, haga meetira 3.2 bal’ata. Walumaa galatti allaattiin kun haalaan guddaadha. Gama ulfaatina qaamaatiin haga kilograama 13.6 ulfaata. Qoffeen isaa haalaan dheeraadha. Allaattii keessaallee dheerinna qoffeetiin tokkoffaadha.
Qoffeen sanyii gurguddaa haga seentimeetira 48 ykn haga ciqilee tokkoo dheerata jechuudha. Akkasuma qoffeen isaa kun waan akka korojoo gama jalaatiin qaba. Korojoon isaa kunis yeroo tokkoon bishaan leetira heddu qabachuu danda’a. korojoon isaa kun hedduminaan soorataa fi bishaan kuusuuf kan tajaajilu ta’us, yeroo qilleensi akkaan oowwu qaama qabbaneessuufis ni tajaajila. Allaattiin kun wayta oowwI itti hammaatu, korojoo isaa san garanaa garas hafarsuudhaan qaama isaatiif qabbana kenna. Walumaa galatti Haadha Waaqoo qaama haalaan guddaa, miila gabaabaa, qoffee fi koola haalaan dheeraa ta’e qaba.
Haadha Waaqoo Allaattii guddaas ta’u samii irra barrisuu irratti rakkoo hin qabu. Yeroo qilleensi haalaan owwutti, lafarraa meetira kuma 3 ol ol fagaatuun samii keessa barrisuu danda’a. qubbeen isaa jidduu ammoo tishuu ykn gogaa haphiitu jira. Kunis allaattiiwan naannawa bishaanii jiraataniif faaydaa guddaa qaba.
Soorannaa
Soorata isaanii hedduminaan bishaan keessaa waan argataniif, bishaan keessa daakuudhaaf gogaan haphiin kun tajaajila guddaa kenna. Haaluma kanaan Haadha Waaqoo bishaan keessas rakkoon malee sosocho’uu danda’a jechuudha. Yeroo garii qurxummii qabachuuf haga meetira 18 bishaan jala lixee daakuu danda’a.
Boosat
Jechi maqaa boosat jedhamu kun, maqaa gaaratin kan moggafame ta'u ragaan ni agarsiisa.
Haadha Waaqoo (allattiiwwan)
Soorannaa
Haadha Waaqoo hedduminaan qurxummii soorata. Dabalataanis lubbu qabeeyyii biroo kan naannawa bishaanii jiraatan ni soorata. Soorata hedduminaan qilleensa gubbaa barrisuudhaan barbaaddata. Ijji isaa haalaan qaroo waan taateef, waan bishaan keessa jiru qilleensuma gubbaa ilaalee adda baafata. Kana booda, waan argate san qabachuudhaaf saffisa jabaan qilleensa gubbaa gara bishaanii seena. Waan ija irra buufate sanis qabateetuma deebi’a. Allaattiin kun gareenis ni adamsa. Gareedhaan walitti heddummaatani koola isaaniitiin bishaan faffacaasanii booressu. Yeroo kana qurxummiileen heddu jeequmsa kana dheefa gara qarqara bishaanii utaalu. Achi booda rakkoo takka malee warra gara qarqara bishaanii dhesse kana qabataa sooratu.
Haadha Waaqoo Allaattii garee uumee qubsuma guddaa keessa jiraatuudha. Qubsumni tokkos miseensota 100 ol qabaachuu danda’a.
Wal Hormaata
Yeroo wal qunamtii wal hormaataatti, kormaaleen garee tokko keessa jiran agarsiisa garagaraa irratti hirmaatuudhaan, qalbii dhaltuu hawatuudhaaf dorgomu.kormaaleen Haadha Waaqoo dandeetti bifa kokkee, korojoo fi qoffee isaanii jijjiiruudhaa qabu. Kanaafuu dhaltuu duratti bahuudhaan bifa garagaraa mul’isuun wal dorgommii taasisu.
Inni moohate carraa wal qunnamtii wal hormaataa raawwatuudhaa argata. Kormaan moohate kun carraa wal qunnamtii raawwachuu qofa osoo hin taane, goojjoo hanqaaquun keessatti kunuunfamtu ijaaruunis dirqama isaati. Dhaltuu wajji wal gargaaranii goojjoo ijaaru. Kana booda dhaltuun Haadha Waaqoo hanqaaquu hanga sadihii qofa buusti. Ji’a tokkoo oliif eega hammatteen booda ilmoolee keessaa yaafti. Ilmooleenis haga of danda’anii soorata adamsuu jalqabanitti, qoffee haadhaa keessaa soorata fudhataa guddatu. Gidduugaleessaan Allaattiin Haadha Waaqoo tokko waggaa 10 hanga 30 jiraachuu danda’a.
Jooseef Fuuriyee
Jooseef Fuuriyee (Fireenchii: [fuʁje]; A.L.A 21 Bitootessa 1768 – 16 Caamsaa 1830) abbaa herregaa fi fiizisistii Firaansi Okzeeritti dhalate yoo ta'u kan inni ittiin beekkamus qorannoo siireesii Fuuriyee fi akkamitti akka siireesin kun rakkoo oo'a dabarsuu fi kirkiraa (vibration) irratti hojiirra oolu danda'urratti godheeni. Tiraanisfoormin Fuuriyee fi seerri Fuuriyee kabaja isaaf jecha maqaa isaatti moggaafaman. Fuuriyeen argannoo galtee giriinhaawusii (greenhouse effect) kan argate ta'uunis beekkama.
Niwuu Ziilaandi
Niwuu Ziilaand biyya Ooseeniyaa keessa jirtudha. Magaalaan guddittii Weelingtan yoo taatu magaalaan guddittii Ookland dha.
Keeyyata
Keeyyata seensaa
Keeyyataa kana jalatti waan xalayaan barreeffamuuf bakka ittii ibsimuudha ykn dhimma barreessinuuf bakka itti kaafnuudha.
Keeyyata Ibsaa
Kutaa kana keessatti qabiyyee fi dhaamsa barreeffamichaatu dhiyaata.
Baarbeedoos
Baarbeedoos biyya odolootaa kan Antiiliis Xiqqicha keessatti argamtu. Biyyi kun dheerinaan 34km (21mi), dalgeen 23km (14mi) yoo taatu ballina 432km ta'u qabdi.
Areerii-duraa
Guyyaa Jalqaba Daha Oromoo Boranaa
Televijiinii
Televijiiniin gosa qunnamtii mallattoo suuraa fi sagalee tarmitara irraa fudhatudha. Kutaan "tele-" jedhu afaan Giriikiitiin "fagoo" jechuu yoo ta'u "-mul'ata" jedhu immoo visio /visio/ "arguuf" ("argisiisuu") Roomaa irraa kan fudhatamedha. Walumaagalatti, televijiiniin meeshaa qunnamtii suuraa socho’aa (yeroo baay’ee sagaleedhaan) bakka tokko irraa gara bakka biraatti dabarsuudhaaf gargaarudha. Yoo kun ta'e televijiiniin zeendaa suuraa waraabuu fi suuraa fudhataa lamaanuu of keessatti qabata, garuu akka idileetti fudhataa suuraa qofa waamna.
Seenaa
Bara 1873tti ( 1865 ) Carraaqqiin injinarii Ingilizii Wolby Smith godhe elementiin selenium ifa akka dabarsu mul'ise.
Bara 1884tti Paul Gottlieb Nippkow, lammii Jarmanii, diskiin geengoo yeroo diskiin kun naanneffatu hundatti ispiraalii ta'e hojjetee, ifa fuulduraa irraa dhufu boolla keessa darbee dallaa kaameraa seeliiniyeemii irraa hojjetame irratti akka bu'u taasiseera. Ifni yeroo dallaa rukutu ifa sana gara anniisaa elektirikii jijjiiruun fakkii bifa kaarentii elektirikiitiin karaa sibiilaa erguu danda’a. But this time there was no amplifier, kanaaf suuraan ergamaa jiru xiqqaa ture.
Waggaa 27 booda bara 1911 Lammiin Raashiyaa Booris Roosing yeroo jalqabaaf teknooloojii SIRTI fayyadamuun suuraa sochii erguu fi fudhachuuf nama jalqabaati. Garuu fakkiiwwan socho’an boca ji’oomeetirii qabu turan, i.e. roga sadii, iskuweerii, fi kkf.
Waggaa 7 booda bara 1925 John Logie Baird, qorataan lammii Iskootilaandii, suuraawwan socho'an 2 istaayilized erguu danda'eera, achiis bara 1926. Suuraa gurraachaafi adii dabarsuun gahaadha. Yeroo kanatti, furmaanni fakkiiwwan ergaman yeroo tokkotti sarara 30 waan ta’eef, fuula namaa adda baasuun rakkisaa ta’us, ni danda’ama ture. Obbo Baird Amajjii 18 1918 du'aan boqotan. (26 Guraandhala 1926) Yeroo jalqabaaf televijiinii irratti mul'ateera. Bara 1927tti Herbert Ives, hojjetaan Bell Labs, sekondii tokkotti suuraa 16 Washitandisii irraa gara Magaala newyoorkii. Itti fufee raadiyoodhaan gara Whippany, New Jersey tti erge. Bara sanatti, Fiiloo Firaanswort sirna televijiinii guutuu isa jalqabaa kan elektirikii iskaaniin qofa hojjetu hojiirra oolcheera. (1920) Buufatni tamsaasa televijiinii jalqabaa Schenectady, New York keessatti baname ; Hanga har'aattis naanna'aa jira.
Dhugaa dubbachuuf, sirni televijiinii balʼinaan itti fayyadamu inni jalqabaa bara 1929tti Jarmanitti itti fayyadamaa ture. dha. Bara 1936tti ( 1928 ) Jarmaniin Taphoota Olompikii televijiiniidhaan tamsaasuun kan dandeesse siʼa taʼu, namoonnis taphoota kana kallattiin mana isaaniitti ilaaluu dandaʼaniiru.
Sana booda sagantaa gurraachaafi adii jalqabaa Yunaayitid Kingidam keessatti bara 1928tti; Bara 1933 Ameerikaatti hojjetame. Buufatni jalqabaa Afrikaa keessatti Naayijeeriyaa fi Kibba Roodeeshiyaa (amma Zimbaabuwee ) keessatti bara 1952, fi Dhaabbanni tamsa'isa Itoophiyaa (ETV) bara 1956 eegale.
Biyyoonni lama - Tuvalu fi Kiribati - yeroo ammaa televijiinii mataa isaanii hin tamsaasan; Haa ta'u malee, tamsaasa biyyoota biroo irraa dhufu achitti ilaalamuu danda'a.
TV halluu qabu
Achiis, Caamsaa 26, 1920 A.L.I (July 3, 1928A.L.A), Baird yaaliin jalqabaa televijiinii halluudhaan dabarsuu godhe.
Garuu televijiiniin halluu kalaqamus, tamsaasni waggoota itti aananiif irra caalaa gurraachaafi adii ta'ee hafe. Kunis teknooloojiin kun qaala'aa, ulfaataa fi safara gaarii kan hin qabne waan ta'eef. Suuta suutaan bara 1946 ( 1954 ) irraa eegalee biyyoonni gara tamsaasa halluu fi televijiinii halluu agarsiisuu danda’u gurguruutti ce’uu jalqaban. Guraandhala 1946tti, NBC, buufata tamsaasa Ameerikaa, gartokkoon gara Kelleritti jijjiirame; Garuu namoonni hedduun yeroo sanatti televijiinii halluu agarsiisu bitachuu hin dandeenye. Bara 1955 hanga 1959, buufataaleen gurguddoon Ameerikaa biroo, ABC fi CBS, akkasumas gara Keller kan ce'an yoo ta'u, lakkoofsi fudhatoota Keller gadi bu'uu itti fufe. Bara dheeraa gurraacha-adii booda jijjiiramni Klerm hawaasa keessatti fide akka interneetii guddaa ta'uu isaa booda.
Jaappaan bara 1952, Meeksikoo bara 1955; Kanaadaan tamsaasa kan jalqabde bara 1958, Gamtaan Awurooppaa fi Gamtaan Sooviyeetii bara 1959, Kootdivuwaar bara 1962, Awustiraaliyaan ammoo bara 1967. Itoophiyaa keessatti raabsiin Keller bara 1976 irraa eegalee argameera. Bara 1977tti Rumaaniyaaa biyya addunyaa irratti tamsaasa gurraachaafi adii irraa gara tamsaasa halluutti jijjiiramte keessaa ishee dhumaa taate.
Afrikaa cirachuu
Afrikaa cirachuu (Afrikaa qooddachuu ykn Afrikaa Gabrommfachuu) Afrikaa qabachuu, koloneeffachuu, fi lafasaa saamuu humnoota Yuurooppin yeroo Impeeriyaalizimii Haaraa, bara 1881 fi 1914 gidduutti raawwatamedha. Bara 1870tti, Afrikaa dhibbantaa 10% qofatu too'annaa Yuurooppi harka jira ture; bara 1914tti, ardii Afrikaa keessaa dhibbantaan 90% bulchiinsa Yuurooppi jala jira, Abisiiniyaa (Itoophiyaa) fi Laayibeeriyaa qofatu gabrummaa jala hin galin hafe.
Korri Barliin 1884, kan daldalaa fi koloneessuu Yuurooppi too'ate, jalqaba Afrika gabroomfachuuti. Walmorkii siyaasaa fi diinagdee impaayera Yuurooppi giddu jirurraan kan ka'e, nuusa dhumaa jaarraa 19ffaatti, Afrikaa addaan qooddachuun tooftaa ittiin warri Yuurooppi Afrikaarratti tooftaa ittiin walii waliisaanitiin loluu ittisanidha. Waggoonni 59 kan dhumaa jaarraa 19ffaa, ce'umsa "imperiyaalizimii dhokataa", karaa waraanaa dhiibbaa uumuu fi diinagdee too'achuu, gara ummata kallattiin bulchyytti, imperiyaalizimii koloneeffataatti ce'e.
Seenaa Duubaa
Warri Porchugaal biyya Yuurooppii kan Bara Giddugaleessa booda jalqaba qarqara galaana ardii Afrikaatti iddoo qubsumaa, buufata daldalaa, dawoo waraanaa dhaabbataa fi buufata doonii dhaabanidha. Kunis, Bara Abuurraa keessa jaarraa 15ffaatii kaaseti. Sana booda jaarraa lamaaf, beekkumsi keessoo Afrikarratti qabanii fi fedhiin beekuf qabaniis xiqqaa ture.
Qorannoon Yuurooppanonni keessoo Afirkaarratti godhan gara dhuma jaarraa 18ffaa keessa jalqabe. Bara 1835tti, warri Yuurooppi kaaba-lixa Afrikaa baayyeesaa qoratanii kaartas kaasaniiru. Gara giddu galeessa jaarraa 19ffaa keessa, qorattoota Yuurooppi kan baayyee beekkamoo ta'an Deevid Liiviingistoon fi H. M. Istaanlii yoo ta'an isaanis kaartaa kibba Afrikaa fi Giddugaleessa Afrikaa hedduu kaasan. Imala ulfaataa bara 1850n fi 1860n keessa Riichaard Bartan, Joon Ispeek fi Jeemsi Giraant geggeessan, haroowwaan giddugaleessa gurguddaa fi madda Naayil argatan. Dhuma jaarraa 19ffaa keessa, warri Yuurooppi kaartaa laga Naayil maddasaarraa jalqabee kaasaniiru, boqoqa lagni Niijer, Koongoo fi Zaambeezii keessa yaa'u argataniiru, akkasumas qabeenya guddaa Afrikaan akka qabdu hubataniiru.
Hanguma bara 1870n keessattillee, mootummoonni Yuurooppi ardii Afrikaa dhibbantaa kudhan qofa qabatan, kunis baayyensaa qarqara galaanaati. Kan qabataman gurguddoo keessaa Angoolaa fi Moozaambiik, kan Poorchugaalin qabaman; Keeppi Kolonii, kan Ingilaandin qabame; fi Aljeeriyaa kan Firaansin qabame. Bara 1914tti, Itoophiyaa fi Laayibeeriyaa qofatu gita bittaa Yuurooppi jala hingalle.
Guddinni teeknolooojii lafa ormaa qabachurratti guddaa gumaacheeraa. Baballinni industirii dagaagina geejjibaa fi walqunnamtii fide, keessattuu bidiruu danfaan deemu, baabura, fi telegiraafii irratti. Guddinni saayinsii fayyaas akkasuma murteessaa ture, keessattu dhukkuboota tirooppiiksii keessatti. Kalaqamuun kuniinii, kan dhukkuba busaa yaaluuf gargaaru, warri Yuurooppi lafa tirooppikaalaa Afrikaa hedduu keessa seenuf isaan gargaare.
Afrikaa fi gabaa addunyaa
Afrikaan Sahaaraa-gadii, naannoo addunyaa kan "imeeriyaalizimii alidileen" hintuqamne kan dhumaa, bulchitoota Yuuroppif sababa diinagdee, siyaasaa fi hawaasummaan hawwataa ture. Yeroo daldalli Biriiteen hirrina agarsiisaa deeme, gabaa Yuurooppi kan sababa Dippireeshinitin (1873–96) xiqqaachaa deemee fi kan huggurri itti baayyachaa deemee, biyyoota akka Biriiten, Jarmanii, Firaansi, fi biyyoota biraaf Afrikaan gabaa gaarii ta'eef: gabaa humnoota gita bittaarraa waan baayye bitu garuu kan itti gurguru baayyee kan hinqabne.
Dabalataan, kaappitaalli dabalataa yeroo baayyee biyya alaatti investii yoo godhame irra bu'aa qaba, kunis meeshaalee bushoon, dorgommii xiqqaa fi meeshaa dheedhii hedduun jiraachun bu'aa olaana argamsiisa. Kan biraa kan impeeriyaalizimii amansiise tokko fedhii meeshaa dheedhii Yuurooppi keessa hin jirre keessattuu koopperii, jirbii, gommaa, zayitii paalmii, koko'aa, daayimendii, shayii, fi tiinii kan fayyadamtoonni Yuurooppi baayyinaan fayyadamuu jalqaban fi kan indastiriin Yuurooppi irratti hirkatu ture. Dabalataan, Biriiten qarqara galaanaa kibba fi baha Afrikaa qabachuu barbaadde, kunis gara Eeshiyaa fi impaayerashii kan Indiyaa yeroo deemtu, buufata bidiruu itti dhaaban akka ta'uufi.
Haa ta'u malee, Afrikaa keessatti – naannoo bara 1910tti Tokkummaa Kibba Afrikaa ta'e odoo hin dabalatin – kaapitaalli warra Yuurooppin investii godhame kan warra kaanitti yoo madaalamu xiqqaadha. Sababa kanaaf, kaampaanonni daldala Afrikaa tiropikaala irratti hirmaatan ija warra kaanin yoo laallamu xiqqaadha, kan Kaampaanii Albuuda Baasu Cecil Rhodes's De Beers alatti. Roodes Roodeeshiyaa mataa isaatif qabate; mootin Beeljiyeem Liyooppooldi II boodara gara jabummaa guddaadhan Koongoo saame. Wantoonni akkasii kun deeggartoota Impeeriyaalizimii kan turan kan akka Alldeutscher Verband, Francesco Crispi fi Jules Ferry jalaa ragaa ittiin gaarummaa impeeriyaalizimii amansiisan dhabsiisa, jarri kun gabaan Afrikaa rakkoo gatiin xiqqaachuu fi humnaa ol omishuu industirootaa kan ardii Yuurooppi keessaatti gabaan xiqqaachun dhufe hambisa jedhanii mormu.
Joon A. Hobsen gabaan Yuurooppi keessa jiru xiqqaachaa deemuun sababa "Impeeriyaalizimii Haaraa"ti jedhee dubbata.
Kan Yuunivarsiitii Niwuu Yook keessa hojjatu Wiiliyaam Isterlii, garuu, hariiroo kaappitaalizimii fi impeeriyaalizimii gidduu jiruu jiru ni morma, gita bittaan kan mootummaan deeggarame malee kan korporeshiniin deeggarame miti jedha. Inni yeroo dubbatu "impeeriyaalizimiin kaapitaalizimii fi gabaa bilisaa wajjin ifaan wal hinqabtu...seenaa keessatti kolooniyaalizimii/impeeriyaalizimii fi misooma mootummaan deeggarametu wal qabata."
Waldorgommii tarsiimoo
Lafa Afrikaa qabachuuf ariifachuun buufata waraanaa fi buufata humna galaanaa qabachuurrattis mul'atera, kunis kaayyoo tarsiimoo fi humna agarsiisuf ture. Humni galaana guddachaa deemee fi bidiruuwwan haaran humna danfaatin deeman bakka itti dhagaa cilee naqatanii fi buufata itti suphaman barbaadu turan. Buufanni waraanaas karaa galaanarraa fi sarara walqunnamii eegufis barbaachisaa ture, keessattuu karaa bishaanirraa kan murteessaa ta'ee fi mi'aa ta'e kan akka Kanaalii Suwiiz. Koloniin "madaallii humnaa" keessatti akka qabeenyaatti ilaallamu, akka meeshaa yeroo walii galtee uuman walii kennaniitti itti fayyadamu. Kolonoonni ummata dhalataa biyya sanaa baayyee qaban madda humna waraanaati; Biriiten dhalattoota Indiyaa baayyee waraanagita bittaaf geggessiterratti akka loltootaatti itt fayyadamte, Firaansi ammoo dhalattoota Kaaba Afrikaa hedduu fayyadamte. Bara sabboonummaa keessa, biyyoonnii impaayera akka mallattoo guddina isaanii ittiin agarsiisaniif impaayera qabachuuf dhiibbaa keessa turan; yaadni "guddaa" ta'uus biyyoonni akka impaayera godhataniif akka dirqamaatti tarsiimoosaanii keessatti baasutti geesse.
Paappu'aa Niwuu Giinii
Paappu'aa Niwuu Giinii Ardii Ooshiiniiyaan Biyyootaan Meelaaneezhiiyaa keessa jiran keessa biyya akkan baloo fi guddodha. Addunyaa irra biyyaa afaan hedduu itti dabatamu dha. Magaalaan guddittiin Biyyaattii Port Moresby jedhaamtii.
Afrikaa cirachuu
Waldorgommii tarsiimoo
Jalqaba 1880n keessa, Pierre Savorgnan de Brazza mootummaa Koongoo Firaansif jedhee qorachaa ture, yeroodhuma sana Henry Morton Stanley ammoo mootii Beeljiyem Liyooppooldi II bakka bu'ee qorachaa ture. Liyooppooldi II akka qabeenya dhuunfaasaatti Koongoo Firii Isteet jedhee qabate. Firaansi Tuniiziyaa Caamsaa 1881 qabatte, kunis Xaaliyaanin michooma Jarman-Awustiriyaatti 1882 akka makamtu amansiisuu hin oole. Baruma sana, Biriiten Ijiipti (hanga sanatti kan bilisa turte garuu kan Impaayera Otomaanif amanamtuu turte) qabatte, Ijiipti yeroo sana Sudaanii fi gartokkee Chaad, Eertiraa fi somaaliyaa bulchaa turte. Bara 1884, Jarmaniin Toogoolaandi, Kaameruun fi Kibba Afrikaa Dhihaa akka too'annooshii jala jiran beeksifte; Firaansi Giinii qabatte. Afrikaan Dhihaa Fireench 1895tti bu'uureffame, akkasumas Fireenchi Equwaatowiyaal Afrikaan bara 1910tti bu'uuressan.
Veeltipolitiikii Jarmanii
Jarmaniin Bara Impeeriyaalizimii Haaraa dura humna koloneefattu hin turre, garuu siyaa'inaan dorgommii kana keessatti hirmaatte. Mootummoota baayyetti ciccittee kan turte Jarmaniin, bulchaa Piraashiyaa jalatti Lola Sadowaa kan bara 1866 fi Waraana Firaankoo-Piraashiyaa kan 1870 booda tokkoomte. Humna industirii guddachaa jiru kan taate Jarmaniin, baballachuu bara 1880n keessa jalqabde. Michooma garee-lamaa Oostiriyaa-Hangaarii wajiniitinii fi ittaansee Michooma garee-sadi'ii Xaaliyaanii waliinitiin erga Firaansi qophaatti ambisee booda, Otoo Voon Bismaarki Kora Barliin 1884-85 akka geggeeffamuuf yaada dhiyeesse; korri kun seera ittiin lafa ormaa qabatanii fi too'atan baase. Weltpolitik (himaammata addunyaa) himaammata biyya alaa Kaaayizer Viilheelmi II bara 1890 baasedha, kaayyonsaas karaa dippilomaasii cimaa, lafa gitta bittaa qabachuu fi humna bishaanii guddaa ijaarun Jarmanii humnootaa addunyaa keessa tokko gochuu ture.
Baballachuun Jarmanii gara Tirpitz Planitti geesse, kunis Admiral von Tirpitz hojiirra oole. Namni kun 1898 kaasee Fleet Acts adda addaa deeggaraa ture, kunis dorgommii meeshaa waraana Biriiten wajjin gochuutti geesse. Bara 1914tti, Jarmaniin humana bishaaniirraa addunyarratti kan sadarkaa lammaffaa qabatu akka qabaattu godhe (dhibbantaa 40%n kana Biriteenii gadi kan ta'e). Akka von Tirpitz jedhutti, himaammannii humna bishaanirraa muddaan kun warra duubatti harkifatoon odoo hin taane National Liberal Party kan deeggaramu ture, kunis impeeriyaalizimiin namoota jireenyan giddu-galeessaa kan baayyachaa turaniin akka deeggaramaa ture agarsiisa.
Jarmanoonni Afrikaa keessatti humna koloneeffata guddaa sadaffaa ta'an. Impaayerri isaanii kan iskuweer kiilomeetirii miliyoona 2.6 ta'uu fi ummanni miliyoona 14 ta'u kan isaan gabroomsan irra caalaa Afrikaa keessatti Kibba-lixa Afrikaa, Toogoolaandi, Kaameruun fi Tagaanikaa keessatti argama. Entente cordiale 1904 kan impaayera Biriitenii fi Firaansi gidduutti godhametti aansee, Jarmaniin Qisaasa Morokkoo Duraa kan 1905tti fayyadamtee Firaansi kophaatti ambisuuf yaalte. Kunis Kora Algeciras 1905tti geesse, achirrattis Firaansi sababa Morookoo qabatteef lafa kan biraa akka gadi dhiiftuf walii galte. Kana boodas Qisaasni Agaadir bara 1911tti dhufe. Muudannoo Fashooda 1898 kan Firaansi fi Biriiten gidduutti uummame dabalatee, qisasni addaan hincitne itti fufaan kun wallaansoo hadhaawaa biyyoota impeeriyaalistii gidduu jiru agarsissa, kunis dhumarratti Waraana Addunyaa Itti geesse.
Seenaa
Seenaan qorannoo waan darbee ti, keessaahuu nama wajjin walqabatee. Seenaan gocha yeroo darbe kan qoratu, madda seenaa irratti hundaa'uun qorata. Maddootni seenaa kunis madda seenaa tokkoffaa fi madda seenaa lammaffaa jedhama.
Giranaadaa
Giranaadaa biyyaa odolootaa yoo taatu Odola Giranaadaa fi odoloota xixiqqoo ja'a of keessaa qabdi. Giranaadaa Garba Karibiyaanii keessatti kibba Giranadiinsitti argamti.
Seenaa Oromoo
Seenaa As Dhihoo (seenaa yeroo dhihoo)
agarsiisu]] Akka seenaan ibsutti, ummanni Oromoo bulchiinsaaf Sirna Gadaa fayyadamaa ture. Oromoon mootummoota ofbulchan muraasas qaba, kanas ummata Sidaamaa wajjin qooddata. Kana keessaa mootummoota naannoo Gibee ta'an Geeraa, Gommaa, Garo, Gummaa, Jimmaa fi Limmuu-Inaariyaa, fi akkasumas mootummaa Jireeni.
Akka seenaan dubbatutti, walmorkiin karaa nagaa fi waraanaa ummata Oromoo fi sabootaa ollaa kan akka Amaaraa, Sidaamaa fi Sumaalee wajjin ture siyaasa hawaasa Oromoorratti dhiibbaa fide. Goddansi Oromoonni akka Yajuu gara kaabatti godhan, fi keessumattuu Oromoon Arsii gara lafa saba Sumaalee fi Sidaamaatti godhan baballiinsa Amaarri gara kibbaatti godhe wajjin wal fakkaata, fi siyaasa sanyii Itoophiyaa kan harraa kana boce. Akkasumas, baballinni guddaan Sumaalee lafa diriiraa Ogaadeniirraa gara dhihaatti gara laga Jubaatti godhame Oromoo wajjiniin walitti bu'iinsa fide. Iddoo tokko tokkotti, Oromoonii fi Sumaalen qabeenya uummamaa fi lafa gabbata irratti walitti bu'aa turan. Dabalataan, Oromoonni Bahaa, kan Islaamummaa fudhatanii turan, warra Sumaalee fi Affaar wajjin qaama Sulxaana Adaal kan Islaamaa hordofuu turan. Sulxaanni Adaal hooggana Imaam Ahimad Ibin Ibraahim Al-Gaazii jalatti Impaayera Abisiiniyaa kan Kiristaana ture qabachuuf duule ture.
Qorataan seenaa Riichaardi Paankirasti odoo humnoonni Yuurooppi hin dhufinii fi mootummaan Itoophiyaa hin hundaa'in dura, naannon amma Itoophiyaa, Eertiraa fi Somaaliyaa jedhamu kana: Tuuta mootummootaa fi bulchiinsotaa qabata, tokkoon tokkoonsaanii ofumasaaanii kan socho'an turan, garummoo warra kaani dhiibbessaa fi warra kaanin dhiibbeffamaa turan. Bulchaan tokko bulchaa biyya biraa of eeggannoodhan ilaala garummoo yeroo baayyee kennaa fi dhaamsaa garii wal jijjiiru, tarii yoo wal waraanaa jiraatan malee. Sanyiin warra mootii karaa fuudhaa walitti hidhuun baramaadha, garuu yeroo baayyee daangaa amantii hin cabsuu. Karaa biraa, daldalli, garaagarummaa amantii ilaalcha keessa kan galche miti, karaan daldalaa mootummoota amantii aadaa, kiristaana, fi Islaama hordofan walitti hidha. Hawaasni fi sabni afaan mataasaa dubbatu baayyinaan warra kaanirraa adda ta'eetu jiraata, garuu aadaa walirraa dhaalun ni jira. Kunis qarqara Galaana Diimaa fi Gaarren Itoophiyaa keessatti qofa odoo hin taane, gara kibbaa daangaa Sumaalee fi Oromoo dabalata; achittis kara-deemtonni dhuma jaarraa 19ffaa keessa garas deeman hawaasa daldalu kan afaan baayyee dubbatu arganiiru. Wagga kurnan jalqabaa jaarraa 19ffaa keessaa, mootummaan Oromoo sadi'i Inaariyaa, Gommaa fi Gumaan cimanii dhufan. Naannoon kun walumatti lafa-Oromoo jedhamee yoo beekkamu lafa walakeessaa fi kibba Itoophiyaa qabata, kunis yeroo amma lafa sabni Oromoo hin taane irra jiraatu of keessatti qabata. Gumaachi Oromoo Itoophiyaa hundeessuu keessatti yoo ilaallame, Goobana Daaccii waraana geggeessudhaan mootummoota bilisummaan jiraachaa turan Itoophiyaa jalatti galcheera. Goobanaan Minilik jala galuudhan mootummoota Oromoo baayyee cabsee Itoophiyaa jalatti galche. Sababa kanaafis Oromoonnii Goobanaa akka gantuutti ilaalu. Itoophiyaan har'aa odoo hin hundaa'in dura daldallii naannoo, karaa dheeraa fi daangaa qaxxaamuru Itoophiyaa har'aa, Eertiraa fi kutaan Somaaliyaa walitti hidhee ture. Karaan daldalaa kun Boongaa, Jimma, Saqqaa, Asandaaboo, Goojjam, Bageemidir, Maramma, Misuwwaa, Sooddo, Shawaa, Harar, Zaayilaa fi Baarbaraa walitti qabsiisa ture.
Bogotá
Bogotá (Ciudad de Bogotá) magaalaa guddoo Kolombiyaa.
Seenaa Oromoo
Seenaa As Dhihoo (seenaa yeroo dhihoo)
Bara 1973tti, Oromoon Itoophiyaa keessatti hacuuccamuunsaanii waan daangaa dhabeef ABO hundeessan; ABOnis naannoo Oromiyaa keessatti ummata sochoosuu jalqabe. Baruma kana Itoophiyaa keessa beela hamaa kan ummataa nuusa miliyoonatii ol ta'u fixetu dhufe; kanarrattis mootummaan Hayila Sillaasee tarkanfii fudhatee gargaarsi akka rabsamu eeyyamuufillee yeroo dheeraa itti fudhate. Namoonni beelan dhuman baayyensaanii Oromootaa fi Amaarotaa Walloo, Affaarii fi Tigroota turan. Bara 1974 Finfinnee keessa hiriira nagaa fi fincila hojii dhaabuutu jira ture; baruma kana Gurraandhala keessa mootummaan Hayila Sillaasee kufee Dargiin aangoo qabate; garuu ammas kaawonsiliin kun Amaaradhaan kan guuttame ture, namoota miseensa kaawonsilii kanaa 125 keessa 25 qofatu Amaara miti. Bara 1975 mootummaan lafti baadiyyaa hundi kan mootummaa akka ta'e labse, sirna abbaa lafaas balleesse. Garuu, bu'aan kunis qonnaa waliinii kan dirqamaa, qonnaa mootummaa fi sagantaa ummata dirqamaan qubsiisuurraan kan ka'e galmaa gaa'uu dide.
Mudde 2009tti, gabaasni fuula 96 qabu kan Human Rights in Ethiopia: Through the Eyes of the Oromo Diaspora jedhamu kan Advocates for Human Rights jedhamuun qophaa'e sarbama mirga dhala namaa ummata Oromoo mootummoota Itoophiyaa sadan darban: Impaayera Abisiiniyaa kan Hayila Sillaaseen bulchaa ture, sirna Maarkisistii kan hordofu Dargii fi kan har'a Itoophiyaa bulchaa jiru ADWUI kan ABUT(Adda Bilisummaa Ummata Tigraayin) hoogganamu, jalatti irra ga'e gabaasa. ABUT miseensota ABO tilmaaman 20,000 ta'u kan hidhan yoo ta'u hoggantoota ABO hunda biyyaa ari'aniiru, ABOn Itoophiyaa keessatti akka dhaaba siyaasaatti akka hin sochoone godhaniiru.
Akka Gabaasa Amnistii Internaashinaal BECAUSE I AM OROMO jedhu kan bara 2014 baase ibsutti hacuuccaan mootummaan ADWUI ilmaan Oromoorraan ga'u cimee kan itti fufe ta'uu ibsa. Bara 2011 hanga bara 2014 gidduutti qofa, Oromoonni 5,000 ol ta'an mootummaa karaa nagaatin warri morman ykn mormu jedhamanii shakkaman mana hidhaatti galfamaniiru. Itoophiyaa keessa gazeexessitonnii dhuunfaa fi miidiyaan bilisaa waan hin jirreef, lakkoofsi namoota hidhamanii kun kana caaluu danda'a jedha. Miseensonnii dhaaba siyaasaa seeran galmaa'ee socho'uullee odoo hin hafin kan dhibbaa olitti lakkaawwaman mana hidhaatti akka darbaman dubbata.
Venezu’eelaa
Venezu’eelaan biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.
Gardaaduma
Gardaadumni jecha lama ardaafi duma jedhuraa kan ijaaramedha. Ardaan fulaa yaa‟i itti qubatuufi sirnoota akka gadaa itti gaggeessuudha. Duma jechuun ammoo seensa ykn itti gala. Haala kanaan, Ardaadumni hiikaa ardaatti seenuu/nammuu kan qabaatu ta‟ee yeroo dheeraa keessa Gardaaduma jedhamaa akka dhufetti hubatama. Kanaaf, jechi/ayyaanni Gardaaduma jedhuus yaadrimee qussuma ykn qachaa jedhu qabaata. Qussumni/qachaan kun ammoo kan 67 yaa‟aati. Akka sirna gadaa Gujiitti yaa‟i fulaa qubatu qaba. Fulaan qubannaa yaa‟aas ardaalee yaa‟aa hoo ta‟u, yayyaba galmaa fulaa sanatti ijaaramuufi qachaa jedhamuun beekkamu.Kanarraa kan ka‟e, ayyaana/guyyaa kana yaa‟a godaansarra/karaarra turetu qubata jedhamee waan fudhatamuuf guyyaa yaa‟i qubatu ta‟eet beekkama. Yaa‟i hoo qubatu sirnootni adda addaa kan raawwatuufi eeebbifatan waan ta‟eef guyyaan kun akka guyyaa eebbaatti ilaalama. Guyyaa kana hawaasni dhimmoota gaaffii itti ta‟an, kan irratti waldidaniifi miidhaa adda addaa raawwatameefi kkf abbootiin gadaa te‟anii bal‟inaan hiikoofi fala itti kennani. Kanarraa kan ka‟e hawaasni illee jiloota adda addaa jilachuuf nifilatu waan ta‟eef akka guyyaa jilaattis nifudhatama.Bu‟uura kanaan, hariiroon moggaasaafi maqaa ayyaana kanaa cimaa akka ta‟e hubachuun nidanda‟ama.Kunis, milkii ayyaanichi qabuufi gochoota gaafas raawwataman irratti hundaa‟uun ayyaana moggaasuun oromoon caljedhee maqaa kan hinkennineefi tokkoon tokkoon maqaalee duuba hidhanni kan jiru akka ta‟e hubanna.
Televijiinii (Saanduqa sursaga)
Televijiiniin gosa qunnamtii mallattoo suuraa fi sagalee tarmitara irraa fudhatudha. Kutaan "tele-" jedhu afaan Giriikiitiin "fagoo" jechuu yoo ta'u "-mul'ata" jedhu immoo visio /visio/ "arguuf" ("argisiisuu") Roomaa irraa kan fudhatamedha. Walumaagalatti, televijiiniin meeshaa qunnamtii suuraa socho’aa (yeroo baay’ee sagaleedhaan) bakka tokko irraa gara bakka biraatti dabarsuudhaaf gargaarudha. Yoo kun ta'e televijiiniin zeendaa suuraa waraabuu fi suuraa fudhataa lamaanuu of keessatti qabata, garuu akka idileetti fudhataa suuraa qofa waamna.
Seenaa
Bara 1873tti ( 1865 ) Carraaqqiin injinarii Ingilizii Wolby Smith godhe elementiin selenium ifa akka dabarsu mul'ise.
Bara 1884tti Paul Gottlieb Nippkow, lammii Jarmanii, diskiin geengoo yeroo diskiin kun naanneffatu hundatti ispiraalii ta'e hojjetee, ifa fuulduraa irraa dhufu boolla keessa darbee dallaa kaameraa seeliiniyeemii irraa hojjetame irratti akka bu'u taasiseera. Ifni yeroo dallaa rukutu ifa sana gara anniisaa elektirikii jijjiiruun fakkii bifa kaarentii elektirikiitiin karaa sibiilaa erguu danda’a. But this time there was no amplifier, kanaaf suuraan ergamaa jiru xiqqaa ture.
Waggaa 27 booda bara 1911 Lammiin Raashiyaa Booris Roosing yeroo jalqabaaf teknooloojii SIRTI fayyadamuun suuraa sochii erguu fi fudhachuuf nama jalqabaati. Garuu fakkiiwwan socho’an boca ji’oomeetirii qabu turan, i.e. roga sadii, iskuweerii, fi kkf.
Waggaa 7 booda bara 1925 John Logie Baird, qorataan lammii Iskootilaandii, suuraawwan socho'an 2 istaayilized erguu danda'eera, achiis bara 1926. Suuraa gurraachaafi adii dabarsuun gahaadha. Yeroo kanatti, furmaanni fakkiiwwan ergaman yeroo tokkotti sarara 30 waan ta’eef, fuula namaa adda baasuun rakkisaa ta’us, ni danda’ama ture. Obbo Baird Amajjii 18 1918 du'aan boqotan. (26 Guraandhala 1926) Yeroo jalqabaaf televijiinii irratti mul'ateera. Bara 1927tti Herbert Ives, hojjetaan Bell Labs, sekondii tokkotti suuraa 16 Washitandisii irraa gara Magaala newyoorkii. Itti fufee raadiyoodhaan gara Whippany, New Jersey tti erge. Bara sanatti, Fiiloo Firaanswort sirna televijiinii guutuu isa jalqabaa kan elektirikii iskaaniin qofa hojjetu hojiirra oolcheera. (1920) Buufatni tamsaasa televijiinii jalqabaa Schenectady, New York keessatti baname ; Hanga har'aattis naanna'aa jira.
Dhugaa dubbachuuf, sirni televijiinii balʼinaan itti fayyadamu inni jalqabaa bara 1929tti Jarmanitti itti fayyadamaa ture. dha. Bara 1936tti ( 1928 ) Jarmaniin Taphoota Olompikii televijiiniidhaan tamsaasuun kan dandeesse siʼa taʼu, namoonnis taphoota kana kallattiin mana isaaniitti ilaaluu dandaʼaniiru.
Sana booda sagantaa gurraachaafi adii jalqabaa Yunaayitid Kingidam keessatti bara 1928tti; Bara 1933 Ameerikaatti hojjetame. Buufatni jalqabaa Afrikaa keessatti Naayijeeriyaa fi Kibba Roodeeshiyaa (amma Zimbaabuwee ) keessatti bara 1952, fi Dhaabbanni tamsa'isa Itoophiyaa (ETV) bara 1956 eegale.
Biyyoonni lama - Tuvalu fi Kiribati - yeroo ammaa televijiinii mataa isaanii hin tamsaasan; Haa ta'u malee, tamsaasa biyyoota biroo irraa dhufu achitti ilaalamuu danda'a.
TV halluu qabu
Achiis, Caamsaa 26, 1920 A.L.I (July 3, 1928A.L.A), Baird yaaliin jalqabaa televijiinii halluudhaan dabarsuu godhe.
Garuu televijiiniin halluu kalaqamus, tamsaasni waggoota itti aananiif irra caalaa gurraachaafi adii ta'ee hafe. Kunis teknooloojiin kun qaala'aa, ulfaataa fi safara gaarii kan hin qabne waan ta'eef. Suuta suutaan bara 1946 ( 1954 ) irraa eegalee biyyoonni gara tamsaasa halluu fi televijiinii halluu agarsiisuu danda’u gurguruutti ce’uu jalqaban. Guraandhala 1946tti, NBC, buufata tamsaasa Ameerikaa, gartokkoon gara Kelleritti jijjiirame; Garuu namoonni hedduun yeroo sanatti televijiinii halluu agarsiisu bitachuu hin dandeenye. Bara 1955 hanga 1959, buufataaleen gurguddoon Ameerikaa biroo, ABC fi CBS, akkasumas gara Keller kan ce'an yoo ta'u, lakkoofsi fudhatoota Keller gadi bu'uu itti fufe. Bara dheeraa gurraacha-adii booda jijjiiramni Klerm hawaasa keessatti fide akka interneetii guddaa ta'uu isaa booda.