cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Indiyaa
Indiyaan biyya Kibba Eshiyaatti argamtu yoo taatu maqaa guutuu Rippabiliika Indiyaa jedhamuun beekkamti. Indiyaan addunyaarraa ballinaan sadrakaa 7ffaa yoo qabattu baayyina uummtaatin sadarkaa 2ffaarraa jirti. Baayyinni uummata Indiyaa biliyoona 1.2 ta'a.
Iswiidin
Iswiidin biyyaa kaaba Yuurooppi nannoo Iskaandineeviyaatti argamtu.
Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Kadiir Abdullaxiif Hajjii :  Barreessaa
Maqaa beebakamaa - Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Sirilaankaa
Sirilaankaan biyya Garba Indiyaa keessatti kibba Indiyaatti argamtu.
Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Bakka Dhalootaa - Arsii Sirkaa
Bara Dhalootaa - 1992 ALA
Hojiisaa - Barreessaa fi Gulaalaa
Kadiir Abdullaxiif Abbaa isaa sheeka amantii muslimaa Sh/Abdullaxiif H/Hajjii fi haadha isaa Safiyyaa Habuu irraa Godina Arsii Aanaa Sirkaa Ganda Qotee Bulaa Heellaa Xareetaa tti, bara 1992 ALA dhalatee guddate.
Ijoollummaa Isaa
- Biyyee daakee
- Dhoqqee laaqee
- Boojjii fi cilee dibadhee, Shololoo, okkolloo, takii, aalawee, koottu hin duullaa tapha Afaan Oromoo taphachaa baadiyaa keessatti guddate. Barnoota osoo hin seeniin dura maatii isaatii Re’ee tiiysaa ture. Rakkoo Gaara Kuluu, Soolee, Tum’aa, Mandaayyoo, Mi’eessaa, Qilxuu fi Jalleenaa hin dagatu. Har'allee Qarree Ayyuu, Biiqqoo fi Obaa qarsaa niyaadata.
Barnoota Isaa
Akkuma umriin isaa barnoota ga’een akka barachuu qabu murteessee maatii isaatti hime. Kadiir ilma hangafaa waan tureef, carraa waggaa 5-10 tti mana barumsaa galuu hin arganne. Abbaan isaa akka inni barnoota amantaa baratu fedha waan qabaniif, waggaa muraasaf hiriyyoota isaa irraa hambisanii, barnoota bara muraasa isa hanqisan ( jala dabarsan). Waggaa 11ffaa isaatti jechuun bara 2003 ALA M/barumsaa gale. Kadiir nama M/Barnootaa Qophaa’ina fi University baratee miti. Kutaa 1- 7 Mana Barumsa Xareetaa Sadarkaa 1ffaa (1-8) barachaa ture. Tasa addaan kutee baqate. Umriin hindaangessu waantaheef ammas baratuufi qophiidha.
Barreessaa Ta’uusaa
Kiristaanummaa Luteraanii
yesuus kirstoos isa siif due beekuu amanuun ogummaadha
Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Akka barreessu kan isa taasise yeroo baay’ee dubbisuu jaalata. Dubbii caalaa waan dubbisu barabaada. Abbaan isaa Manzuumaa (Nashiidaa) mana keessatti yoo barsiisan inni immoo waa barreessee mana barumsatti barsiisotaafi barattoota bashannansiisuu barbaada. Kadiir akka barruu guddaa harkaa qabu kan bare erga Facebook fayyadamuu jalqabeefi barreessitoota Oromoo faana dubbachuuf carraa argatee booda. Duraan dhiyootti Kitaaba barreessuu osoo hin taane, "CD WALALOO" maxxansuuf yaadaa ture. Kan Ummata Oromoo bal’aa kana biraan ga’uu qabdu, Kitaaba jedhee kan natti himaa turan hiriyyoota kiyya ta’anillee kan akka hojiitti hiiku isa taasise garuu kutannoo isaati.
Kiristaanummaa Luteraanii
teessoon Noolee Kaabbaa Bubbee o2 bilbila 0576320405
Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Biyya ormaa jireenya baqaa keessa taa’ee Kadiir hojii gubaa akka ibiddaa, Araba waccu biratti qacaramee hojjachaa akka hojjachuu qabu murteesse. Kadiir Ija Hawaasaa isaa argeen waa barreessa. Ijoollee waan baay’ee hojjachuu danda’an kan biyya ormaa kana keessatti riphanii hafan akka bahanii hojjatan akeekaaf hojjachuu qaba jedhee barruulee adda addaa Saba isaaf laate.
Kan Inni Maxxanse
'Goonni Gosa Dhaala'
Kitaaba seenaa Atileetiksii Oromoo fi Atileetota Oromoo irratti hundaa’e, keessattuu waa’ee Atileet Fayyisaa Leellisaa irratti xiyyeeffate. Biyya Saudi Arabia Magaalaa Riyaaditti guyyaa 01/01/2017 maxxanfamee, Ebla 07/2017 bakka Ummanni Oromoo baay’een argamutti Eebbifame. Kitaabni Goonni Gosa Dhaala Kitaaba seenaa qabeessa. Kadiir Kitaaba lammataa isaa 'Risaa Bokkaa Mooye' biyyatti gaafa guyyaa 07/07/2011 Adaamaatti maxxansuun, gaafa guyyaa 17/08/2011 Magaalaa Xareetaa mana Barumsaa Sad 2ffaa Xareetaatti, bakka hawaasni naannawa sanii hedduminaan jirutti eebbiseera. Kitaabuma kana gaafa guyyaa 08,06,2019 Saudi Arabia Magaalaa Riyaad Kominiitii Itoophiyaatti bakka Ummanni Oromoo hedduu jirutti eebbiseera. Kitaaba isaa 3ffaa Wayyooma jedhu barreessuun Waldaa Dubartoota Aanolee'tif gumaacheera.
Kan Inni Gulaale
Kitaaba kuusaa Walaloo, Barreessituu Warqii H/Bulloo (Leellistuu Sabaa) barreeffame.
2. 'Dungoo Dukkanni Gaadi'e ' 2018
Asoosama Barreessaa Tololaa Faantayee barreeffame.
Oromia Media Network
Oromiyaa Miidiyaa Networki (OMN) chaanaalii oduu Itoophiyaa yoo ta'u, teessoo isaa Minisootaa magaalaa Miniyaapolis keessatti godhatedha. OMN dhaabbata miidiyaa walabaa bu’aa hin arganne 501(c)(3) ta’ee, Komishinii Komunikeeshinii Federaalaa Yunaayitid Isteetis jalatti hayyama argatee arjoomtoota ummataa diyaaspooraa bal’aa Itoophiyaa irraa argameen kan hundeeffame dha.
Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Kuusaa Walaloo kan Barreessaa Lalisaa Baqqalaa tin Barreeffame.
4. Yuuboo Waxabajjii 29, 2019
5. Yaadannoon Hindu'in Hagayya 06, 2019
Asoosama Dheeraa barreessituu Zabiibaa Roobaa 'tin kan barreeffame.
Gaasara
Aanan Gaasaraa aanota godina Baalee keessa jiran keessaa kan takka taate yommuu ta'u, bahaan  aanaa Gololchaatiin kibbaan aanaa Gooroo, kibba lixaatiin aanaa Sinaanaafi lixaan aanaa Agaarfaatiin, akkasuma kaabaan godina Arsii bahaa fi baaleen daangessitee argamti. Omishaa qonnaatiin gandoota beekkamoo hedduu kan qabduu yommuu taatu ummanni ishee parsentii saddeettamaa ol sabboonummaa kan qabaniifii ga'ee guddaa kan taphataa turaniidha. Fkn Haaji Adam Saaddoo kaasuu dandeenya.
Afrikaa Dhihaa
Afrikaan Dhihaa jechuun naannawa Afrikaa Lixaa jechuudha. Naannoo Afrikaa Lixaa akka ibsa Mootummoota Gamtoomanitti biyyoota 17 dha. Isaanis: Beeniin, Burkiinaafaasoo, Keeppi Verdee, Gaambiyaa, Gaanaa, Giinii, Giinii-Biisaawu, Ayivoorii Koosti, Laayibeeriyaa, Maalii, Mooriitaaniyaa, Niijer, Naayijeeriyaa, Seenegaal, Seeraaliyoon, Toogoo, Seenti Heelenaa,  Aseenshinii fi Tiriistaan Daa Kuuniyaa Baay'inni ummata Afrikaa Dhihaa bara 2018tti miiliyoona 381 tilmaamame. Akka 2017tti dubartii 189,672,000 fi dhiira 192,309,000 dha. Naannichi baay'ina ummataafi diinagdeedhaan guddina ariifachiisaa ardii Afrikaa keessatti agarsiisaa jira. = 5,112,903 km² (1,974,103 sq mi) ( 7ffaa ) = 381,202,440 (2018 tilm.) ( 3ffaa ) 381,981,000 (dubartii: 189,672,000; dhiira: 192,309,000 (2017 tilm.) = 49.2/km² (127.5/sq mi) = Afrikaa Dhihaa = Biyyoota birmaduu (11) Beeniin Burkiinaafaasoo Keeppi Verdee Gaambiyaa Gaanaa Giinii Giinii-Biisaawu Ayivoorii Koosti Laayibeeriyaa Maalii Mooriitaaniyaa Niijer Naayijeeriyaa Seenegaal Seeraaliyoon Toogoo Seenti Heelenaa,  Aseenshinii fi Tiriistaan Daa Kuuniyaa bulchiinsa Ingiliziiti.
Godina Addaa Oromiyaa Naannoo Finfinne
Godinni Godina Addaa Oromiyaa Naannoo Finfinne kan argamu Oromiyaa.
Naruhito
Naruhito (1960-), emperor Jaappaan
Jaappaan
Jaappaan biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Emperor : Naruhito
Fibonaachii
Liyonaardoo Bonaachii (1170 - 1250) — Fibonaachii jedhama, Liyonaardoo kan Pisa, Liyonaardoo Pisaanoo, Liyonaardoo Pisaanoo Bigollo, Liyonaardoo Fibonaachii — abbaa herregaa biyya Xaaliyaaniiti, namoota amma tokkoon Fibonaachii "abbaa herreegaa warra dhihaa kan bara gidduu-galeessaa isa cimaa" jedhamee yaaddama.
Fibanaachiin sirna lakkoofsa Hinduu-Arabiikii Yuurooppitti barreeffama isaa kan 1202 Liber Abaci (Kitaaba Shallagaa) jedhamuun beeksise. Kana malees, tarree lakkoofsa Fiibonaachii (sana dura Indiyaa keessatti kan argame garuu Yuurooppi keessatti kan hin beekkamne) Yuurooppitti beeksise, lakkoofsa Fiibonaachii kana Liber Abaci keessatti akka fakkeenyaatti fayyadame.
Shawaa Dhihaa
Wa’ee Ummataa
Akka lakkoofsa ummata bara 2007 Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaatin godhameetti, godinni Shawaa Dhihaa ummata 2,058,676 kan qabu yoo ta’u kana keessaa 1,028,501 dhiira 1,030,175 immoo dubartoota. Godinni kun ballina iskuweer kiilomeetirii 14,788.78 yoo qabaatu, tuuta’insa ummataa 139.21 qaba. Ummata godina kanaa keessa 6.10% (242,352) magaalaa keessa kan jiraatan yoo ta’u kan hafe baadiyyaa jiraata. Godina kana keessatti abbootii warraa 428, 689tu aragama; kanaan abbaan warraa tokko avreejidhaan nama 4.80 qaba.
Saboonni gurguddaan 3 godina keessa jiraatan Oromoo(89.78%), Amaara(6.66%), fi Guraagee(1.73%); saboonni kaan walumatti 1.83% ta’u. Afaan Oromoo ummata 89.47% akka afaan jalqabaatti kan dubbatan yoo ta’u, 7.32% Amaariffaa, akkasumas 1.16% Sabat Bet Guraagee dubbatu. Ummanni baayyeen amantii Ortodoksii akka hodofan kan dubbatan yoo ta’u, isaan dhibbantaa 80.6% ta’u, dhibbantaan 7% amantii aadaa akka hordofan, dhibbantaan 6.58% Piroteestaantii, fi dhibbantaan 5.34% Musliima ta’uu isaanii dubbatan. Akka meemoraandamii Baankii Addunyaa Caamsaa 24, 2004tti, ummatni godina kanaa dhibbantaa 35% eleektriikii kan argatan yoo ta’u, tuuta’insa karaa(road density) iskuweer kiilomeetirii 1000f kiilometirii 29.2 qaba (avireejjiin biyyatti kiiloomeetirii 30). Ummatni baadiyyaa avireejjidhaan lafa heektaara 1.4 qaba (avireejjiin biyyatti heektaara 1.01 yoo ta’u, kan Oromiyaa ammo heektaara 1.14). Namoonnii 31.8% ta’an hojii qonnaan alaa irratti bobba’an, avireejjiin biyyattii 25% kan Oromiyaa ammo 24%. Barumsa ilaallatee, ijollee umuriin isaanii mana barumsaatiif ga’ee keessaa sadarkaa tokkoffaarratti dhibbantaa 66% kan barumsarra jiran yoo ta’u, sadarkaa lammaffaarratti dhibbantaa 28%. Karaa fayyaa, lafti godina kanaa 89% ta’u busaadhaan kan faallame. Memoraandamiin kun godina kana qabxii balaa gogiinsaa 406 kennaafi.
Gabaasa Shawaa Dhihaa
Gabaasa Central Statistical Agency irra bara 1997 E.C. (2005 G.C.) akka ibsutti, godinni kun tilmaamaan baay'ina ummataa 3,294,232, yoo qabaatu kan keessaa 1,625,107 dhiiraa yoo ta'an kan hafan yookan immoo 1,669,125 immoo dubartoota dha. Baayyina ummataa olitti ibsame keessaa dhibbantaan 12.3 % yokan namni 403,776 badiyya alla jirrattu. Ballina lafa tilmamaan 21,551.98 square kilometers ta'u kessatti "density" (walitti-kufami) ummatta Shawaa dhihaa tilmamaan 152.85 people per square kilometer ta'a.
Akka meemoraandamii Baankii Addunyaa Caamsaa 24, 2004 ibsutti, dhibbantaan 35% jiraattota Shawaa dhihaa elektirikii ni fayyadamu, akkasumas rukkina karaa konkolatta godina kanaa iskuweer kiilomeetirii 1000f kiilomeetirii 29.2 yoo ta'u (kunis kan biyyaa kilomeetirii 30 wajjin yoo walitti madalaan), akkasumas avireejjiin abbaa manaa baadiyyaa tokko hektaara lafa 1.4 (kunis hektaara lafa biyyaa 1.01 fi hektaara lafa Oromiyaa 1.14 wajjin yoo walitti madaalamu) , akkasumas avireejjiin abba mana baadiyyaa tokko mataan horii mana hanga 0.7 qaba. Dhibbantaa 31.8% ummatta, namoota qonna malee jiraatan yoo ta'an, kunis yoo kan biyya dhibbantaa 25% fi kan Oromiyaa 24% wajjin yoo walitti madaalan. Ijoollee barachuu danda'an keessaa dhibbantaan 66% mana barumsaa sadarkaa tokkoffaatti galmaa'anii argamu, akkasumas dhibbantaan 28% mana barumsa sadarka lammaffatti galam'ani argamu. Dhibbantaan 89% dhibbantaa kana busaaf banaa kan jiran yoo ta'an, tokkoleen waraanaa bana miti. Memorandamiin zonii kana balaan qillensa gogaa qabachun qabxii 406 kenaf.
Wabii
Meettaan Roobii aanaa Meettaa Walqixxee jedhamuun iddoo lamatti kan hirame(Meettaa Roobii fi Meettaa Walqixxee) yemmuu ta'u Xiqur incinnii kan jedhamu immoo Dirree Incinnii jedhamee waamama.
Maleeshiyaa
Maleeshiyaa biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Veliko Tarnovo
Veliko Tarnovo magaalaa guddaa Bulgeeriyaa(1185-1393) fi ummata baayyee qabduu ti.
Siyaasa
siyyasa jechun dandeti dubbii wantota gara gara dubbisudhan gonfatamudha
Kamboodiyaa
Kamboodiyaa biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Budizimii
Budizim amantii biyya Hindiitti barsiisa Guatama Buddha irra hunda'uun jalqabeedha. Barsiisni isaa sududaan Neeppaal irraa ka'uun gara jiddugala Eeshiyaa fi Yuurooppi keessatti babal'ate. Budizim Eeshiyaa kibbaa keessatti bay'ee kan hordofamu yoo ta'u akka addunyaatti dhibbeentaan 7 hordoftoota isaati.
Namootni garii budizim akka falaasamatti ilaalu gariin immoo akka karaa jireenya dhugaa itti barbaadanitti ilaalu garuu namootni baay'een Budhizim akka amantiitti kan ilaalan. Afaan Paaliin (Pali) jechi budha jedhu nama dammaqe jechuudha.
Daraartuu Tulluu
Kadiir Abdullaxiif Hajjii (Goonni Gosa Dhaala)
Daraartuu Tulluu atileetii fiigicha dheeraa tiraakirraa, karaarraa fi maraatooniti. Daraatuun godina Arsiitti, bakka Boqojjii jedhamutti bara 1972, Bitootessa 21 dhalatte. Yeroo ijoollumma ishiis lafa ol ka’aa godina Arsii Boqojjii keessatti loon tiksaa guddatte. Qananiisaanis iddodhuma kanatti guddate.
Daraartuun medaaliyaa warqee Olomppiikii irraatti nyaachudhaan Afrikaa keessaa dubartii ishii jalqabaati. Medaaliyaan warqee Olompiikii bara 1992 irratti nyaatte seenaa moo’icha ishii kan ittiin jalqabde ture. Bara 1993 fi 1994 miidhama jilbaa ishiirra ga’een kan ka’e dorgommii addaan kuttee turte. Bara 1995 dorgommiitti deebi’udhaan, shampiyoonshiippii Qaxxaamura Biyyaa kan Addunyaa IAAF qopheesse irratti warqee fudhattetti.
Bara 1996, Shampiyoonshiippii Qaxxaamura Biyyaa kan Addunyaa IAAF irratti qopheen ishii waan irraa baheef duubaa kaatee afraffaa taate xumurte. 1997tti, Qaxxaamura Biyyaa kan Addunyaa yeroo lammaffaatif yoo moo’attu, Shaampiyoonaa Addunyaa m 10,000 irratti garuu odoo hin hirmaatin hafte.
Daraatuun, bara 1998 fi 1999 mucaa waan deesseef dorgommii irraa fagaattee kan turte yoo ta’u, bara 2000tti dandeettii cimaadhan dorgomitti deebite. Dorgommii m10,000tin Olompiikii irratti warqee yeroo lammaffaatif kan nyaatte yoo ta’u kunis seenaa dorgommii kanaa keessatti dubartii jalqabaa ishii taasise. Akkasumas, Shaampiyoonaa Qaxxaamura Biyyaa kan Addunyaa IAAFn qophaa’e yeroo sadaffaatif moo’atte. Bara 2001tti dorgommii tiraakii m10,000 Edimentenitti kan moo’atte yoo ta’u kun immoo warqee sadaffaa ishii kan Olompiikii fi kan Addunyaa ture. Walumaa galatti, Daraartuun, medaaliyaa warqee kan Olompiikii fi kan Addunyaa 6 qabdi.
Bara 2001tti, maraattoonii Landanii fi Tookiyoo moo’achudhaan dorgommii maraatoonii milkiidhaan jalqabde. Akkasumas walakkaa maraatoonii Poorchugaal bara 2000 fi 2003tti, akkasumas walakkaa maraatoonii Liisban 2003tti moote. Bara 2005tti Shaampiyoonaa Addunyaa irratti sa’aatii saffisa kan dhuunfaa ishii 2:23:30 galmeessudhaan 4ffaa baate. Bara 2009tti, umurii 37tti, Maraatoonii Magaalaa Niwuu Yoork warra akka Paawulaa Raadkiliif, Liyudmiilaa Peetroova, fi Saalina Kosgee moo’achuudhaan warqee nyaatte.
Qabxii ishiin Argatte
Meetira 10,000 medaaliyaa warqee
Giddu-galeessa Eeshiyaa
Giddu-galeessi Eeshiyaan naannoo Eeshiyaa keessa jirtu taate kan dhiha Caspian Sea irra haga baha Chaayinaa fi Mongooliyaa, fi kibba Afgaanistaan fi Iraan irraa haga kaaba Raashiyaatti argamtuudha. Naannoo kun biyyoota Kaazakistaan Sooviyet durii, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, fi Uzbekistan of keessa qaba. Sababa biyyootni Giddu-galeessa Eeshiyaa maxxantuu 'staan' dhumarratti qabaniif, the stan jedhamani waamamu.
Harkaa fi harma muraa Aanolee
Harma Muraa fi Harka Muraan Aanolee yakka sukkanneessaa Minilik ummata Oromoo Arsii irratti raawwatedha. Ummata Oromoo Arsii bakkaa Aanolee jedhamutti walitti qabuun dhiira irraa harka mirgaa dubartiirraa ammoo harma muruun gocha suukanneessaa kana irratti raawwate. Kanas kan raawwate ajajaa gita bittaa Arsii godhuun kan Minilik ramade Raas Daargee ture.
Ajaajaan waraanaa Minilik, ummata Arsii nagaa fi araara dubbannaa koottaa jedhee Aanoleetti akka walga'an waamee. Ummannis nagaa buusuf jecha yaa'ee walitti qabame. Yeroo kana, karaa dhiphoo keessa nama tokko tokkoon akka darban itti himane. Yeroo namoonni karaa dhiphoo kana keessa darbu achitti qabuudhan, warra dhiiraarraa harka mirgaa muranii morma isaanitti fannisanii gad lakkisani. Dubartootarraa ammoo harma muranii mormatti rarraasan. Namoonni guyyaa sana achitti walitti qabaman tilmaaman yoo xiqqaate hanga nama kuma tokkoo yoo ta'an barreessitoonni tokko tokko hanga kumaa sadi'iillee baayyachuu danda'u jedhu. Ummanni nagaa dubbachuuf waan dhaqeef, ofirraa ittisuufillee meeshaa waraanaa hin qaban turan.
Gocha kana warri Abashootaa kan raawwataniif, ummata Arsii haaloo ba'uufi salphisuu fi. Ummanni Arsii Lenjisoo Diigaan durfamuun waggaa saddeetiif loltoota Minilik moo'ee waan deebiseef kana haaloo ba'uuf godhan. Kana qofa odoo hin taane ummanni sodaatee akka isaanif buluu gochuuf ture.
Siligo
Siligo is 'n stad in Sardinia, Italy, Europe. Siligo ballini ishe hanga 43,61 km². Bara 2010 bayinna ummata 943 calu biyyotta.
Time zone EAT (UTC+1)
Summer (ITA) (UTC+2)
Calling code 079
Haroo Ashangee
Ashangeen lafa uummata Oromoo, kan Mootummaa Naannoo Tigraay keessatti argamuu fi Naannoo Haroo Ashangee jirudha. Moggaasni maqaa isaas jecha "Asan Gahe" jedhurraa kan dhufedha.
Mootummoota Gamtoomanii
Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (DMG) waldaa biyyoota 193 of keessaa qabuudha.
Antiroppooloojii
Antiroppooloojiin ykn Ximmaddi qorannoo waa'ee namootaa ti, kan darbes ta'e kan ammaa ta'uu danda'aa. Qorannoon namootaa kun beekkumsa saayinsii hawaasaa fi baayooloojii, akkasumas saayinsii uummmaa fi namoommaa irratti hunda'aa.
Veetinaam
Veetinaam biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Xinaannoo
Ikkooloojiin (jecha Giriik: οἶκος, "mana"; -λογία, "qorannoo") qorannoo walitti dhufeenya lubbu-qabeeyyii fi naannoo isaaniiti, kunis walitti dhufeenya lubbu-qabeeyyiin waliin wajjin qabanii fi fi naannoo isaanii wajjin qaban qorata.
Laa'os
Laa'os biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Luuwii Paaster
Luuwii Paaster (A.L.A Mudde 27, 1822 – Fulbaana 28, 1895) kemistii fi maayikiroobaayoloojistii lammii Firaansi yoo ta'u kan inni ittiin beekkamus argannoowwan talallii, bososuu maayikiroobii fi paasteraayizeeshinii argachuu isaatini. Paaster kan inni ittiin yaaddatamau maaltu dhibee akka fidu fi akkamitti akka ittisuun danada'amu argachuu isaatini, kunis ergasii lubbuu namoota hagana hin jedhamnee du'a oolcheera. Du'a dhibee yeroo da'umsaa nama qabuun dhufu hiirrise, akkasumas talaallii dhukkuba saree maraatuu fi antiraaksii uume. Argannoon Paaster fayyaarratti argate tiyoorii dhibeen jarmiidhan dhufa jedhu kan mirkaneesse yoo ta'u kun immoo fayyaa mana yaalaatti kennamuuf karaa bane. Paaster ummata biratti tooftaa ittiin aannanii fi wayiinii faallama baakteeriyaa irraa dhowwuun danda'amu uummu isaatini, tooftaan kunis paasteraayizeeshinii jedhama. Paaster namoota damee saayinsii baakteeriyooloojii dhaaban sad'ii keessa isa tokko, warri lamaan Fedinaand Koohen fi Rooberti Koochi. Paaster "abbaa maayikiroobaayoloojii" jedhamee beekkama.
Iyyoob Dassaaleny
=Seenaa Iyyoob Dassaaleny=
Aannannoo
Aannannoo jechuun biqiltuu gosa hiddaa ta'ee kan wayita kutan waan akka aannanii of keessaa qabu.
gosa biqiltuuti
Dong Hoi
Dong Hoi biyya Magaalaa Guddaa kan Quang Binh, Veetinaam, odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Chaayinaa
Chaayinaan, maqaa guutuu Riippabiliika Ummataa Chaayina(Chaayiniffa:中华人民共和国) jedhamuun waammamti, biyya Eshiyaa bahaatti argamtu. Chaayinaan biyya baayyina uummataatin addunyaarraa tokkoffaarra jirtu yoo taatu baayyinni uummata ishees biliyoona 1.35 ol ta'a. Magaalaan guddoon Chaayinaa Beejiingi. Chaayinaan kutaa bulchiinsaa 22, naannolee ofiin of bulchan 5, bulchiinsa magaalaa 4 (Beejiingi, Tiyaanjiin, Shaangaayi, fi Choonkiing), fi naannolee addaa kan ofiin of bulchan 2 (Hoongi Koongi fi Makkaa'uu) qabdi. Dabalataanis Chaayinaan Taayiwaan kutaa bulchiinsaa 23ffaa akka taatetti kan dhiyeessitu yoo ta'u Taayiwaan garuu akka biyya tokkootti of ilaalun ofiin of bulchaa jirti
Kaffaaloo Tafarraa
Kafyaaloo Tafarraan waggaa 12f maakalaawi keessatti kan hidhamee gocha sukkanneessaan bara Wayyaanee irraa raawwatameen keessaayuu miila lamaan dhabuun kan beekamuudha. Dararaa mana hidhaatti irra gaheen abbaan isaa nahani kan du'anii fi maatiin isaa kan bittinnaawani ture. Erga Wayyaaneen kufee hidhaa bahe booda maati horatee barumsaa isaa itti fufun bara 2020ti digrii duraan eebbifame.
Sheekkoo
Sheekkoon (Fable; Sheeko Sheekkoo) gosa afoolaa keessaa tokko ta’ee falaasama bifa seenaan dubbii bineensotaa, meeshaa fi namaan safuu, naamuusaa fi wajjiin jireenya ijoollee kan ittiin barsiisaniidha. Sheekkoo abshaalummaa fi doofummaa, jaalalaa fi jibba, dabeessaa fi goota walbira qabanii ka gaarii ta’e ijoolleen addaan baaftee akka barattuuf gargaara.
Manguddoon sheekkoo kalaqanii ijoollee ittiin gorsu. Dabalataan ummatni Oromoo qorumsaa fi ilaalcha addunyaa kanaaf qabu kan ittin ibsatuudha. Akkasuma waan ifatti dubbachuun hin danda’amne fi dhorkame karaa dubbate dhimma itti ba'uudha.
Gosoota sheekkoo
Sheekkoo durdurii, sheekkoo ibsaa, sheekkoo seeneessaa fi sheekkoo bineensotaa jedhamuun sheekkoon bakka gurguddoo afuri qoodama. Sheekkoo durduriin gootummaa fi ilaalcha bara dheeeraa dura waan ture kan ittiin himamudha. Sheekkoon kun durduri ykn bara duri jedheeti eegala. Sheekkoo ibsaan aadaa, amantaa, falaasama fi haalaa jireenya uummata sanaa ibsuudhaaf kan itti fayyadamnudha. Sheekkoo seenessaan namootaa fi gochoota bebbeekkamoo turan maqaa dhahuun kan akka asoosamaatti seeneessuudha. Sheekkoon bineensotaa immoo fakkii horii fi bineensota taatoota godhachuun kan dubbatamudha.
Anaatoomii
Anaatoomin(Xin-Qaama) damee Baayoloojii kan caasaa bineensotaa fi qaama isaa qoratudha; anaatoomii namaarraa adda baasuf maqaa biraa zuutoomii (zootomy) jedhamunis niwaammama. Dameesaa isa tokkoon, anaatoomin qorannaa ulfaa fi anaatoomii wal-dorgomsiisaa wajjin wal qabata, kunimmoo deebi'ee baayoloojii ivoluushunii fi filoojenii wajjin walqabata. Anaatoomin namaa saayinsii fayyaa kan bu'uura fi barbaachisaa ta'an keessaa isa tokko.
Qaama (Body)
Back  Duyda Hip Mudhii Bladder Afuuffa Jaw A’oo Blood Dhiiga Kidney Kalee Bone Lafee Knee Jilba Brain Sammuu Liver Tiru Elbow Ciqilee Thigh Sarbaa Fist Tontoommi Waist Mudhii Lung Somba Skin Gogaa
Eeshiyaa Bahaa
Eeshiyaan Bahaa naannoo baha Eeshiyaatti argamtuudha. Eeshiyaa Bahaa keessatti biyyootni argaman Chaaynaa, Jaappaan, Mongooliyaa, Kooriyaa Kaabaa fi Kooriyaa Kibbaati. Biyyootni beekkamti hin qabne kan akka Hong Kong fi Taayilaandis keessatti argamu. Biyyootni kun sabaan(ijaan) walfakkaatu.
Wiixata
Wiixata(Dafinoo,Hojaduree,Isniina)Dilbata fi Kibxata gidduutti biyyoota hedduu keessatti guyyaa Jalqabaa torbanii yoo ta'u,Akka biyyota Arabattii immooGuyyaa isa lammaffaa ti..
Sabsibee Abbabaa
Sabsibee Abbabaa artistii fi gaazexeessaa yoo ta'u hunda caala diraamaa dheeraa Abbaa Jaamboo jedhamuun uummata biratti beekkama.
Odaa award
Odaa Award yookan Badhaasa Odaa jedhamun kan beekamu badhaasa wagga waggaa artii Oromoo kan Bashaatuu Tolamaaramin 2009 hundeeffameedha.
Sabsibee Abbabaa
Seenaa Duubaa
Sabsibee Abbabaa dhalatee kan guddate Godina Arsii, Aanaa Hexosaa, Magaalaa Booruu Jaawwii jedhamtutti. Barumsasaa kutaa 1-8 achuma Booruu Jaawwiitti, kutaa 9-12tti ammoo Hurutatti barate. Barumsa sadarkaa olaanaa ammoo Yuunivarsiitii Finfinneetti meejerii Seenaa fi maayinerii Ogbarruu barate.
Sabsibeen bultii kan ijaarrate yoo ta'u abbaa ijoollee afuriiti.
Kitaaba dubbisuu yeroo kutaa 4ffaa baratu kan jalqabe Sabsibeen, mana barumsaa sadarkaa lammaffaatti miinii miidiyaa keessatti hirmaataa ture. Yuunivarsiitii wayita baratus barreeffama adda addaa Afaan Oromoo fi Amaariffaan barreessaa ture.
Sabsibeen ogummaa aartii bukkeetti, gaazexeessa ta'ee waggaa dheeraaf Raadiyoo Faanaa keessatti tajaajilaa jira. Irra caalaa garuu artii akka jaalatu dubbata. Ogummaan kun lamaan tokko isa tokko akka deeggaran, keessattuu gaazexeessummaan aartii akka deeggare hima.
Sabsibeen, tapha Abbaa Jaamboo bara 1991 irraa eegalee raadiyoodhaan darbaa jiru barreessaa jira. Tapha kanaaf ka'umsa kan ta'eef nama Booruu Jaawwitti ollaasaa ture kan Abbaa Jamboo jedhamuu yoo ta'u namni kun dhugaatii wayii yoo fudhate waan hedduu nama dubbatu ture. Abbaan Jaamboo ilma Jaamboo jedhamu kan qabu yoo ta'u Jaamboon Sabsibee wajjiniin umuriidhan walitti dhiyaata.
Sabsibeen Abbaa Jaamboo barreessuu kan jalqabe Yuunivarsiitii Finfinneetti barataa waggaa tokkoffaa wayita baratu ture. Yeroo barumsa sadarkaa lammaffaa barachaa turetti taphni Amaariffaa Abbiyyee Zargaawu kan 'Shangaay' jedhamu Raadiyoodhaan darbaa ture. Tapha bara 1989 darbaa ture kana baay'ee akka jaalatu kan dubbatu Sabsibeen, maaliifin afaan kiyya Afaan Oromootiin hinjalqabne jedhee yaadaa turuus dubbata. Kanuma ka'umsa godhachuun erga yuunivarsiitii seenee Afaan Oromootiin diraamaa dheeraa barreessuu jalqabe. Yeroo sanatti, diraamaa kanaaf qarsii 250 kanfalamaafii kan ture yoo ta'u qarshiin kun yeroo sanatti guddaa ture.
Wabii
[[Category:Barreessitoota Oromoo]Gammachiis]
Sheekkoo Leencaa fi Waraabessaa
Leencaafi waraabessatu waliin jiraatu turan. Leenci sangaa qaba. Waraabessi immoo sa’a qaba. Isaanis dabareedhaan walii tiksaa turan. Guyyaa tokko, gaafa dabaree leencaa sa’aani waraabessaa dhalte. Leenci waatii dhalatte fudhachuu barbaadee dil’uu sa’attii fuudhee qaama sangaasaatti suuqee waraabessaan, “Kunoo sangaa kootu dhale” jedheen. Sana booda wallolanii bineensota jaarsummaa baafatanii bineensonni hunduu dhufanii qamaleen hafnaan guyyaa biraatti beellamatan.
Guyyaa beellamaa kanas qamuun akkuma amalashee turtee dhufte. Oggaa isheen dhuftu bineensonni kuun odaa jalatti walgahanii turan. Leencis qamaleedhaan akkana jadheen, “Jaarsummaa koo tuffatteeti moo maaliif turte” jedheeni. Qamuunis lakki gooftaa tuffadhee osoo hinta’in lafa tarsa’ee (baqaqee) tokko otoon suphuun ture jetteen. Leencichis, “Lafti ni suphamaa maaliif sobda?” jennaaniin isheenis deebistee, “Sangaan ni dhalaa?” jettee muka kortee jedhama.
Tiimor Bahaa
Tiimor Bahaa biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Dinagdee
Diinagdeen damee saayinsii hawaasaa kan sochii diinagdee qoratu yoo ta'u kunis, diinagdee keessatti, seerri oomisha, tatamsa'inaa, fi fayyadama mi'aa fi tajaajilaa too'atu maal akka fakkaatu kan qoratudha.
Gootfiriid Viilhelmi Laayibiniiz
Gootfiriid Viilhelmi Laayibiniiz (Jarmaniffa: [ˈɡɔtfʁiːt ˈvɪlhɛlm fɔn ˈlaɪbnɪts] ykn [ˈlaɪpnɪts]; Adoolessa 1, 1646 – Sadaasa 14, 1716) abbaa herregaa fi filoosofera lammii Jarmanii ti. Seenaa herregaa fi seena falaasamaa keessatti, Laayibiniiz iddoo guddaa qabata.
Laayibiniiz kaalkulasii kan kalaqe yoo ta'u kunis hojii Isaaq Niwuuten kaalkulesii irratti hojjachaa ture odoo quba hin qabaatin ture, erga maxxansa isaatii mallattoon Laayibiniiz fayyadame fudhatamuudhaan yeroo amma kaalkulasiif isatti fayyadamu. Jaarraa 20ffaa keessatti Law of Continuity and Transcendental Law of Homogeneity inni uume faaydiaa herreegaa argate (karaa qaaccessa al-idileetin). Damee kaalkuleeterii makaanikaalii keessattis, Laayibiniiz kalaqxoota gurguddoo keessaa tokko ture. Kaalkuleeterii Paaskaalitti baayyisuu fi hiruu itti dabaluuf yaalaa odoo jiruu, Laayibiniiz kaalkuleeterii piinwiilii (pinwheel calculator) bara 1685 bu'uuressuun kan jalqabaa ti. Laayibiniiz wiilii Laayibiniiz(Leibniz wheel) kalaqe, kunis kaalkuleeterii makaanikaalii baayyinaan oomishame kan jalqabaa kan ture aritoomeetirin kanatti fayyadame. Kana malees sirna lakkoofsa baayinarii, kan bu'uura kompitara dijitaalaa hundaa ta'e, fooyyessuun qulqulleessee.
Abba-Tumlukii
gosa biqiltuuti
Kaarli Firidiriish Gaawus
Kaarli Firidiriish Gaawus (Jarmaniffa: Gauß, yoo dubbifama [ɡaʊs]) (30 Ebla 1777 – 23 Gurrandhala 1855) abbaa herregaa lammii Jarmanii kan damee saayinsii baayyedhaaf gummacha guddaa godhedha, kunis tiyoorii lakkoofsaa, aljebraa, istaatistiksii, qaaccessuu, difiresnhiyaal ji'oomeetirii, ji'oodeesii, ji'oofiiziksi, elektirostaatiksi, astironoomii, tiyoorii maatiriksii, fi optiiksii dabalata.
Yeroo tokko tokko Princeps mathematicorum (Laatinii yoo ta'u hiikansaas "mootii herregaa" ykn "abbaa herregaa adda duree") ykn "abbaa herregaa guddaa erga bara durimiitii dhufe" jedhamee kan waammamu Gaawus, damee herregaa fi saayinsii baayyee keessatti shoora olaanaa qaba, seenaa keessatti abbaa herregaa isa guddaadha.
Godina Arsii Dhihaa
Godinni Arsii Dhihaa godinaalee Oromiyaa kessa isa tokko. Arsiin Dhihaa bara 1998 ALI godinoota sadii duraan jiran Godina Baalee, Godina Arsii fi Shawaa Bahaa irra aanoota baadiyaa 12 fi bulchiinsa magaala 3 walitti fiduudhan kan hundoofte.
Abasuuda
Abasuuda gosa biqiltuu ta'ee quyyifa yookiin akka mi'eessituuttii fi fayyaaf kan gargaaru dha. Biqiltuu Oromiyaa keessatti ni arkama.
Leencoo Lataa
seenaan uummata keenya jaarraa 16'n dura sababni hin bareeffamin turef,mootumooni dur turan wan habashaa ta'anifi.haata'u maale,jaarraa 16'n as bareefamu eegale.Jaarraa 16ffaa kan nutti uummanni oromoo ittin yaadanu goodannisa yoomu nu keessa hin baanne fi seenaa ummata oromoo jallise kan bareese' qees' abbaa baahire nama jeedhamtu dha. Qees Abbaa Bahiree namni jedhamu hidda dhaloota warra amaaraa yoo tahu seenaa fokkisaa uummanni oromoo hin qabnee fi itti hin waamamne barreessee gola warra Habashootaa kan tuule nama kanadha. Keessattuu maqaa jibbaa fi tuffii oromoo ibsuuf oromoo' gaallaa'' jedhee kan moggaase Abbaa Baahiree kana ture.
Televijiinii(Saanduqa sursaga)
Televijiiniin gosa qunnamtii mallattoo suuraa fi sagalee tarmitara irraa fudhatudha. Kutaan "tele-" jedhu afaan Giriikiitiin "fagoo" jechuu yoo ta'u "-mul'ata" jedhu immoo visio /visio/ "arguuf" ("argisiisuu") Roomaa irraa kan fudhatamedha. Walumaagalatti, televijiiniin meeshaa qunnamtii suuraa socho’aa (yeroo baay’ee sagaleedhaan) bakka tokko irraa gara bakka biraatti dabarsuudhaaf gargaarudha. Yoo kun ta'e televijiiniin zeendaa suuraa waraabuu fi suuraa fudhataa lamaanuu of keessatti qabata, garuu akka idileetti fudhataa suuraa qofa waamna.
Seenaa
Bara 1873tti ( 1865 ) Carraaqqiin injinarii Ingilizii Wolby Smith godhe elementiin selenium ifa akka dabarsu mul'ise.
Bara 1884tti Paul Gottlieb Nippkow, lammii Jarmanii, diskiin geengoo yeroo diskiin kun naanneffatu hundatti ispiraalii ta'e hojjetee, ifa fuulduraa irraa dhufu boolla keessa darbee dallaa kaameraa seeliiniyeemii irraa hojjetame irratti akka bu'u taasiseera. Ifni yeroo dallaa rukutu ifa sana gara anniisaa elektirikii jijjiiruun fakkii bifa kaarentii elektirikiitiin karaa sibiilaa erguu danda’a. But this time there was no amplifier, kanaaf suuraan ergamaa jiru xiqqaa ture.
Waggaa 27 booda bara 1911 Lammiin Raashiyaa Booris Roosing yeroo jalqabaaf teknooloojii SIRTI fayyadamuun suuraa sochii erguu fi fudhachuuf nama jalqabaati. Garuu fakkiiwwan socho’an boca ji’oomeetirii qabu turan, i.e. roga sadii, iskuweerii, fi kkf.
Dilbata
Dilbata(Alada) guyyaa jalqabaa torbanii yoo ta'u Sanbataa fi Wiixata gidduutti argama. Biyyoota Isniina guyyaa jalqabaa torbaniitti, Wiixata guyyaa dhumaati.
Televijiinii(Saanduqa sursaga)
Seenaa
Waggaa 7 booda bara 1925 John Logie Baird, qorataan lammii Iskootilaandii, suuraawwan socho'an 2 istaayilized erguu danda'eera, achiis bara 1926. Suuraa gurraachaafi adii dabarsuun gahaadha. Yeroo kanatti, furmaanni fakkiiwwan ergaman yeroo tokkotti sarara 30 waan ta’eef, fuula namaa adda baasuun rakkisaa ta’us, ni danda’ama ture. Obbo Baird Amajjii 18 1918 du'aan boqotan. (26 Guraandhala 1926) Yeroo jalqabaaf televijiinii irratti mul'ateera. Bara 1927tti Herbert Ives, hojjetaan Bell Labs, sekondii tokkotti suuraa 16 Washitandisii irraa gara Magaala newyoorkii. Itti fufee raadiyoodhaan gara Whippany, New Jersey tti erge. Bara sanatti, Fiiloo Firaanswort sirna televijiinii guutuu isa jalqabaa kan elektirikii iskaaniin qofa hojjetu hojiirra oolcheera. (1920) Buufatni tamsaasa televijiinii jalqabaa Schenectady, New York keessatti baname ; Hanga har'aattis naanna'aa jira.
Dhugaa dubbachuuf, sirni televijiinii balʼinaan itti fayyadamu inni jalqabaa bara 1929tti Jarmanitti itti fayyadamaa ture. dha. Bara 1936tti ( 1928 ) Jarmaniin Taphoota Olompikii televijiiniidhaan tamsaasuun kan dandeesse siʼa taʼu, namoonnis taphoota kana kallattiin mana isaaniitti ilaaluu dandaʼaniiru.
Biyyoonni lama - Tuvalu fi Kiribati - yeroo ammaa televijiinii mataa isaanii hin tamsaasan; Haa ta'u malee, tamsaasa biyyoota biroo irraa dhufu achitti ilaalamuu danda'a.
TV halluu qabu
Garuu televijiiniin halluu kalaqamus, tamsaasni waggoota itti aananiif irra caalaa gurraachaafi adii ta'ee hafe. Kunis teknooloojiin kun qaala'aa, ulfaataa fi safara gaarii kan hin qabne waan ta'eef. Suuta suutaan bara 1946 ( 1954 ) irraa eegalee biyyoonni gara tamsaasa halluu fi televijiinii halluu agarsiisuu danda’u gurguruutti ce’uu jalqaban. Guraandhala 1946tti, NBC, buufata tamsaasa Ameerikaa, gartokkoon gara Kelleritti jijjiirame; Garuu namoonni hedduun yeroo sanatti televijiinii halluu agarsiisu bitachuu hin dandeenye. Bara 1955 hanga 1959, buufataaleen gurguddoon Ameerikaa biroo, ABC fi CBS, akkasumas gara Keller kan ce'an yoo ta'u, lakkoofsi fudhatoota Keller gadi bu'uu itti fufe. Bara dheeraa gurraacha-adii booda jijjiiramni Klerm hawaasa keessatti fide akka interneetii guddaa ta'uu isaa booda.
Jaappaan bara 1952, Meeksikoo bara 1955; Kanaadaan tamsaasa kan jalqabde bara 1958, Gamtaan Awurooppaa fi Gamtaan Sooviyeetii bara 1959, Kootdivuwaar bara 1962, Awustiraaliyaan ammoo bara 1967. Itoophiyaa keessatti raabsiin Keller bara 1976 irraa eegalee argameera. Bara 1977tti Rumaaniyaaa biyya addunyaa irratti tamsaasa gurraachaafi adii irraa gara tamsaasa halluutti jijjiiramte keessaa ishee dhumaa taate.
Elektirooniksii
Elektirooniksiin waa'ee elektirikaal sarkiyuutii yoo ta'u kunis ruuqolee elektirkii ka'aa kan akka vaakiyuum tuubii, tiraanzisterii, daayoodii fi integireetid sarkiyuutii of keessaa qaba, kan sana wajjin walqabatu teeknoloojii walqabsisiistuu mugaas of keessaa qaba. Baayyinaan, meeshaalen elektirooniksii sarkiyuutii kan irra caala ykn guutummaan semiikondaakterii ka'aa kan ruuqota mugaan deeggarame of keessaa qabu qabata; sarkiyuutonni akkasii elektiroonik sarkiyuutii jedhama.
Amalli al-liniyaarii ta'uu ruuqolee ka'aa fi yaa'a elektiroonii too'achuu danda'uun isaanii asattoo dadhabaa guddisiisuu dandeechise, kanaafis elektriioniksiin baayyinaan odeeffannoo hujeessuu, telekoominikeeshinii, fi asattoo hujeessuu keessatti hojiirra oola. Meeshaaleen elektirooniksii akka iswiichiitti hojjachuu danda'uun isaanii odeeffannoo dijitaalaa hujeessuu dandeessisa. Teeknooloojiin walqunnamsiisaa kan akka sarkiyuuti boordii, teeknooloojiin elektirooniksii ittiin qarqaban (electronics packaging), fi maloonni walqunnamtii bu'uuraa kan biraa tajaajilli sarkiyuutii sanaa guutuu akka ta'u gochuun ruuqolee walitti makaman kana gara sirna hojjatuutti jijjiira.
Elektirooniksiin saayinsii fi teeknoloojii elektrikaalii fi elektiroo-makaanikaalii irraa adda; elektrikaalii fi elektiroo-makaanikaaliin waa'ee anniisaa elektirikii oomishuu, tamsaasuu, kuusuu, anniisa elektirikii gara anniisaa biraatti jijjiiruu, anniisaa bira gara anniisaa elektirkiitti jijjiiru of keessatti qabata; kan gochuufis motora, jenereetara, baatirii, iswiichii, riileyi, tiraanisfoormerii, rezisterii, fi ruuqota mugaa kan biraatti fayyadama. Saayinsoota kana lamaan gargar baasun bara 1906tti erga tiraayoodin, kan asattoo raadiyoo fi sagalee dadhabaa odoo meeshaa makaanikaaliitti hin fayyadamin ol guddisuu dandeessisiise, Lii Di Forestiin kalaqamee booda jalqabe. Hanga bara 1950tti, saayinsiin kun "raadiyoo teknooloojii" jedhama ture sababiinsaas iddoo inni itti hojiirra oolu inni guddaan tamsaastuu raadiyoo (radio transmitters), fudhattuu raadiyoo (radio receivers) fi vaakiyuum tuubii irratti ture.
Yeroo ammaa, meeshaaleen elektirooniksii baayyeen elektiroonii too'achuuf ruuqolee semiikondaakteriitti fayyadamu. Qorannoon meeshaalee semiikondaakterii fi teeknoloojii wal qabatuu damee fiiziksii falkaa-jajjaboo (solid-state physics) jedhama, elektiroonik sarkiyuutii rakkoo furuuf jecha sxaxuuni fi hojjachuun ammoo elektirooniksi injineeringi jedhama. Barruun kun elektirooniksi injineeriingii irratti xiyyeeffata.
Meeshaalee Elektirooniksii fi Ruuqota Isaanii
Ruuqoleen elektiroonikii kan jedhaman qaama fiizikaala sirna elektiroonikii keessa jiru kamiyyuu kan elektiroonii too'achuuf ykn fiildii isaanii haala faayidaa sirna elektiroonikii san wajjin deemun jijjiiru danda'u hunda dha. Walumaa galatti ruuqoleen walitti kan qabatan yoo ta'u kunis piriintid sarkiyuuti boordii (printed circuit board) irratti baqfamuun qabsiifamaniiti; walitti qabsiifamun isaani kunis elektiroonik sarkiyuutii faayidaa addaa qabu (fakkeenyaaf ampilifaayerii, raadiyoo fudhataa ykn osileeterii) uumuufi. Ruuqoleen elektiroonksii baayyee beekkamoon kaappaasiterii, indaakterii, rezisterii, daayoodii, fi tiraanzisterii faadha. Ruuqoleen yeroo baayyee ka'aa (fkn tiraanzisterii fi taayiristerii) ykn mugaa (kaappaasiterii, indaakterii, rezisterii, daayoodii, fi tiraanzisterii) jechuun bakka lamatti qoodamu.
Seenaa Ruuqolee Elektiroonikii ]
Vaakiyuum tuubii (Vacuum tubes or Thermionic valves) ruuqa elektiroonikii kan jalqaba kalaqame dha. Jijjiirama guddaa elektirooniksii irratti walakkeessa jaarraa 20ffaa kan duraa keessa dhufeef, vaakiyuum tuubiin sababa ture. Vaakiyuum tuubiin elektirooniksii ittiin gowwoomsoo tabachuu harkaa baasee raadiyoo, televizyinii, fonogiraafii, raadaarii, bilbila fageenya dheeraa fi wantoota biraa baayyee ilmaan namootatii kennisiise. Vaakiyuum tuubiin, hanga bara 1980n keessatti maayikirooweevii fi tamsaasa humna guddaa (high power transmission) akkasumas fudhattuu televizyiinii keessatti shoora olaanaa tabata ture. Erga yeroo sanaatii, meeshalen falkaa-jajjaboo gutummaan vaakiyuum tuubii dhaalan. Vaakiyuum tuubiin ammallee iddowwaan hojii addaa barbaachisu keessatti kan fayyadaa jiran yoo ta'u kunis kan akka ampilifaayerii RF humna guddaa, kaatood reyi tuubii, meeshaalee sagalee kan addaa, ampilifaayerii gitaaraa fi meeshaalee maayikirooweevii muraasa keessatti ni tajaajilu.
Ebla 1955ttii IBM 608, meeshaa IBM kan vaakiyuum tuubii tokkolle hin fayyadamane, gutummaan sarkiyuutii tiraanzisterii kan fayyadamu kaalkuleeterii jalqabaa ti; kunis kaalkuleeterii gurguraaf hojjatame kan tiraanzisterii qofa fayyadamu addunyaarratti kan jalqabaa ti jedhamee yaaddama. IBM 608, tiraanzisterii jermeeniyeemii 3,000 qaba ture. Thomas J. Watson meeshaaleen IBM sana booda oomishaman hundi saxaxasaanii keessatti tiraanzisterii akka fayyadaman ajaje. Erga yeroo sanaatii, kompitara keessatti loojik geetii (logic gates) fi meeshaalee moggaa (peripheral devices) hojjachuuf tiraanzisteriin qofatti fayyadu.
Gosa Sarkiyuutii
Sarkiyuutii fi ruuqonni garee lamatti qooddamuu danda'u: anaaloogii fi dijitaala. Meeshaan tokko sarkiyuutii akaakuu isa tokko, ykn akaakuu isa kan biraa ykn makaa lamaanituu qabaachuu danda'a.
Sarkiyuutii Anaaloogii
Meeshaalen elektiroonikii anaaloogii baayyeen, kana akka fudhattuu raadiyoo, waliitii fiduu sarkiyuutii bu'uraa muraasa irraa hojjataman. Sarkiyuutiin anaaloogii voolteejii odooo addaan hin citin walitti fufaa fi kan daangaa hin qabne kan fayyadamu yoo ta'u sarkiyuutii dijitaalli ammoo voolteejii muraasa kan lakkoofsaan beekkamaa ta'e fayyadama.
Lakkoofsi sarkiyuutii anaaloogii saxaxamee baayye dha, sababiinsaas sarkiyuutin kan ruuqa tokko qaburraa kaasee hanga sirna ruuqolee kumaatti lakkawwaman qabutti waan of keessatti qabatuuf.
Sarkiyuutiin anaaloogii yeroo tokko tokko sarkiyuutii liiniyaarii jedhama garuu bu'aawwan al-liniiyaarii ta'an kan akka miikserii, mojuleeterii, kkf fayyadamuu danda'a. Fakkenya sarkiyuutii anaaloogii gaarii keessaa muraasni ampiliifaayerii vaakiyuum tuubii fi tiraanzisterii, ampilifaayerii dalagaarra oolu fi osileeterii faa dha.
Yeroo ammaa sarkiyuutii guutummaan anaaloogii ta'e darbe darbee malee hin argamu. Yeroo ammaa sarkiyuutiin anaaloogii, saffisa fooyyessuuf jecha, tooftaa dijitaalaa ykn maayikiroopirooseserii fayyadamuu danda'a. Sarkiyuutii akkasii kun yeroo baayyee anaaloogii ykn dijitaalii odoo hin taane "asattoo makoo" jedhama.
Yeroo tokko tokko sarkiyuutii anaaloogii fi dijitaalaa gargar baasun ulfaataa dha; sababiinsaas hojii isaanii keessatti ruuqota liniyaarii fi al-liiniyaarii of keessa waan qabaniif. Fakkenyi gaarin kompaaraaterii (comparator) kan voolteejii fufaa ta'e fudhatu garuu akka sarkiyuutii dijitaalii baha sadarkaa lama qabu baasa. Akkanuma, ampilifaayeriin tiraanzisterii guddaa amala iswiichii agarsiisu kan danda'u yoo ta'u kanaafis bahaa sadarkaa lama qabu baasa.
Sarkiyuutii Dijitaalaa
Sarkiyuutiin dijitaalaa sarkiyuutii elektirikii kan voolteejii sadarkaa muraasa qofa qabu dha. Sarkiyuutiin dijitaalaa haala fiizikaala ta'en Buuliyaan aljebraa bakka bu'uun beekkamaa dha, kanaafis bu'uura kompitara dijitaalaa ti. Injineroota baayyedhaaf, waa'ee sarkiyuutii dijitaalaa yoo dubbatan, jechi sarkiyuuti dijitaalaa, sirna dijitaalaa, fi loojikii jedhu wal gegeeddaranii fayyadamuun ni danda'ama. Sarkiyuutiin dijitaalaa baayyeen lakkoofsa lamee (binary system) kan sadarkaa voolteejii lama qofa qabu, "0" fi "1", fayyadama. Yeroo baayyee, loojikii "0"n voolteejii xiqqaa ta'ee kan "gadaanaa" jedhamuun bakka buufama, loojikii "1"n ammoo voolteejii guddaa kan "olaanaa" jedhamuun bakka buufama. Garuu, sirni tokko tokko faallaa kanaa ("0"n olaanaa ) fayyadamauu ykn karantii irratti hunda'aa. Yeroo baayyee, saxaxaan loojikii sanaa hiika kana sarkiyuutii tokkorraa sarkiyuutii biraatti saxaxa sanaaf akka mijatuuf jecha jijjiiruu danda'a. Hiikaan sadarkaa "0" fi "1" akkuma abbaan murteesse. Loojikiin sadee (kan haala sadi qabu) qoratamee ture, kompitarri kan maddaas hojjatamee ture Kompitaroonni, sa'aatin elektiroonikii, fi too'atoonnii loojikii saganteeffamu (kan hojii industirii keessa jiru too'atu) sarkiyuutii dijitaalaa irraa hojjataman. Hujeessitoonni asattoo dijitaalaa fakkeenya tokko.
Buu'ura irraa ijaarraman: Meeshaalee bu'uuraa gurguddaa:
Junaddiin Saaddoo
ammaa waayyanneen sababbaa hin taanneen angoo irraa buufte. kunis obboo JUNEYDII namoota OROMOO OPDO. deegaran keessaa nama cimmaa fi yeroo baay'ee fayidaa sabbaa dursaa waan taheef angoo irraa busaan. kana hundaa ilmaan oromoo opdo deegaran hundii beeku qabdu. kana yoo jedhuu OPDO 2(lamma) jira, a, kan sabaa koo ni faayada jedhu, b,opdo gaaraaf qofa kaattuu fakkeenyaaf namoota ciccimmoo akkan yoo birraa arriin kan maltuu nagaa kan jedhu, kan bakka sana qabachuuf figuudha. wan birraa osoo hin tahiin garaa fundurraattii angoo nu harkaa fudhaa jedhaan waan soddaataniif. kan booda opdo sabaa maqaa saba oromoottii angaa qabaachuun isii yoo garaaf tahee malee. sabaa oromoo yoomiyyuu faayadhu hin dandaa'u. kabinneen naannoo keenyaa hundii keessaa guyyaa tokkoo dhufaa jira daafa qabsawwaa.OBBOO JUNEYDII SADOO bu'aa sabaa buufteef gudda galatoomii!!!
Mosaajii
Softiweeriin tuuta sagantaalee kompiitaraa fi sanadoota Mosaajii fi Agargoo(Data) kanaan walqabataniidha. Kun faallaa hardware, kan sirnichi irraa ijaaramee fi kan qabatamaan hojii raawwatu.
At the Saganteessaa sadarkaa gadaanoo, lakkada raawwatamuu danda'u qajeelfama afaan maashinii(meeshalaa) kan sammuu kompiitaraa dhuunfaatiin deeggarame of keessaa qaba —akkaataa idileetiin Kutaa Hujeessaa giddugaleessaa (Central Processing Unit - CPU) ykn kutaa adeemsa saxatoo (GPU). Afaan maashinii gareewwan gatiiwwan baayinarii qajeelfama sammuu kompiitaraa agarsiisan kanneen haala kompiitaraa haala isa duraa irraa jijjiiran of keessaa qaba. Fakkeenyaaf, qajeelfamni tokko gatii bakka kuusaa murtaa'e kompiitara keessatti kuufame jijjiiruu danda'a-bu'aan fayyadamaan kallattiin hin mul'anne. Qajeelfamni tokko hojiiwwan galtee ykn baasaa hedduu keessaa tokko waamuus ni danda'a, fakkeenyaaf, barruu tokko tokko iskiriinii kompiitaraa irratti agarsiisuu, jijjiirama haalata fayyadamaan mul'achuu qabu fiduu. Proosesarri qajeelfama tartiiba isaan kennameen raawwata, yoo gara qajeelfama adda ta'etti "utaaluu" qajeelfama kennameef ykn sirna hojiitiin addaan cite malee.
Mosajjii
Mosajjiin qaama kompitaraa kan fiizikaala hin qabne kan akka sagantaa, daaataa, aaloo, fi kkf agarsiisu. Yeroo mosajjiin haardiweerii keessatti kuufame, kan salphaatti jijjiiruun hin danda'amne yoo ta'e (akka BIOS ROM), yeroo tokko tokko fiirmiweerii jedhama.
Sheekkoo Leencaa fi Jaldeessaa
Jaldeessatu haadha manaa leencaa jaallatee ani bareedaan kun sijaalladhe jedhee haadha manaa leencaatti hime. Isheenis tole jetteenii galtee, “Osoo ati jirtuu jaldu tortoraan sin jaaladha naan jedhe” jettee leencootti himti. Obbo leencoonis mala malee haadha manaasaatiin akkas jedheen. “Guyyaa tokko inni hinjiru jedhiitii marqaa marqii waami. Ani immoo baaxii manaarran taa’aa jedheen”. Isheenis marqaa marqitee jalduu waamte. Innis dhufee marqaa erga nyaatee booda, “Ana moo obbo leencoo keetu irra bareeda” jedhee haadha manaa leencaa gaafate. Isheenis situ bareeda jetteen. Booda osoo obbo leencoon amma sitti dhufee maal goota? jettee gaafatte. Innis, “Hinsodaadhu” jedheen.
Yeroo kana obbo leencoon baaxiirraa gadi bu’ee jalduudhaan, maal asii goota jedhee gaafannaan, “Rakkadheen kadhaa dhufe” jedheen. Ittaansee obbo leencoon funyaan kee kana maaltu akkana godhe? jedheen. Jalduunis ganamaafi galgala waaqa osoon kadhuun akkas ta’e jedheen. Leencoon deebisee ‘hudduu’ kee kana hoo maaltu akkana godhe? jedhee gaafate. Ganamaafi galgala mukarran foqoqa, isaatu akkas nagodhe. Harka kee kana hoo maaliif akkas ta’e? jedhee gaafannaan, ganama rirma galgala ammoo ija mukaa funaanuutu na luqqise jedheen jedhamaa.
Mobile
Mobile "Mobile" Meeshaa qunnamtii kan elektroniki ta'e yoo ta'u, tajaajilli isaas Dambalii GSM kkf qilleensarra darbu fayyadamu sagalee iddo lama ykn heddu jidduu geejiba.
Maaynamaar
Maaynamaar biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Maqaa kabajaa Jimmaa
Maqaan kabajaa Jimmaatti gaafa cidhaa ganama misirroodhaaf kennamuun baayyinaan beekama.
Ortodoksii
ortodoksiin jecha lamarraa kan mogga'eedha. innis ortoo fi doksiidha. ortoo jechuu sirrii doksi jechun daandii/karaa ortodoksii ~karaa sirrii ykn daandii sirrii jechuudha.
Aanaa Amiinyaa
Amiinyaan aanolee godina Arsii, naannoo Oromiyaa, Itoophiyaa keessaa isa tokko.
Sanbata
Sanbata(Saftii,Qidaamee) guyyaa jalqabaa torbanii yoo ta'u Jimaata fi Dilbata gidduutti argama. Sanbata guyyaa Yihudoonni fi Adveentistoonni guyyaa torbaffaa itti kabajanidha.
Arsii Nageelle
Arsii Nageellen aanolee godina Arsii, naannoo Oromiyaa, Itoophiyaa keessaa isa tokko.
Abbaa-Gaboo
Abbaa gaboo jechuun gosa biqiltuu ta'ee kan namoonni akka aadaatti qoricha dhayichaa godhatanii itti garhaaraman jechuu dha.
Hawaasa
Hawaasni damee saayinsii kan lafa, amaloota, jiraattota, fi ta'a (phenomena) dachee qoratu dha.
Singaappoor
Singaappoor biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Maark Tiweeyn
Maark Tiweeyn (Afaan Ingiliish: Mark Twain; 1885 – 1910) barreessaa Ameerikaa haasawa onnachiisoo fi qoosaa godhuun beekamuudha. Akkuma barreffamootni isaa jaallatamaa deemaniin beekamtii fi fudhatamni inni Ameerikaatti qabu dabalaa dhufe. Yeroo sanatti Ameerikaan biyya reef hundeeffamtu ta’uu irraan kan ka’ee aadaa himattu hagas mara waan hin qabneef warrii Yuurooppi maqaa masoo warra fokkatoo jedhanii waamuun isaanii kan baratame ture. Maark yeroo beekamtiin isaa guddatu gara biyyoota garaa garaa deemuun dhaggeffatoota isaa dandeetti qabuun afaan qabachiisaa ture.
“Paarisitti yeroon Afaan Faransaayiin haasa’u afaan bananii ana dhqggeeffatu ture. Gowwoota sana akka isaan afaan isaanii hubatan gochuu irratti naaf milkaa’ee jira” jedha. Namni kun kan inni guddate Hannabil, Missori yeroo ta’u bakka kanatti ture hojii isaa gurguddo lamaan Huckleberry Finn fi Tom sawyer jedhu kan eegale. Hojiiwwaan akka wirtuu gaazeexaaf taaypi sirreesuu, piriintera irra dalaguu, doonii oofuu fi warqee baasuu hojjetee jira. Achumaan kana hundaa ofirraa dhiisuun xiyyeeffannoo isaa gara gaazexeessumma naanneesse. Yeroo kana ture kan inni addunyaa barreffamaatti seene.