cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anniisaa aduu
Aduun madda anniisaa uumamaa isa guddaadha. Aduun osoo hin jiraannee lubbu qabeeyyiin jiraachuu hin danda’an. anniisaan aduu anniisaa elektiriikii uumuu nidanda’a. Soolaariin anniisaa aduu irraa sassaabuun gara anniisaa elektiriikiitti jijjiira. Kan biroo immoo biqiltoonni magariisaa nyaata qopheeffachuuf anniisaa aduutti fayyadamu. Biqiltoonni magariisaa anniisaa aduutti fayyadamuun fotoosintaasisii gaggeessu. Adeemsi biqiloonni magariisaa kaarboondaayoksaayidiifi bishaanitti fayyadamuun bakka anniisaan adduu jirutti walnyaatisa keemikbaala gaggeessuun guluukosii oomishan Jaarifa jedhama. Adeemsa kana keessatti anniisaan aduu gara anniisaa keemikaalaatti jijjiirama
Ambo (magaala)
Ambo magaalaa Oromiyaa gara dhihaatti aanaa Amboo keessatti argamtu. Magaalaan Amboo naannoo Oromiyaa godina Shawaa Dhihaa kessatti argamti. Magaalaan kun Finfinneerra gara dhihaattii Kiilomeetira 125 fagaattee argaamti. Ol ka’iinsi lafaa naannoo Amboo meetira 2101 yeroo ta’u laatiitiyuudii fi loongitiyuudiin ishii 8059’N 37051’E ta'a.
Ambo waan baayyedhaan beekkamti. Kana keessa tokko hora (mineral water) Ambotti. Warshaan hora kanarraa Bishaan Amboo oomishu magaalaa Amboorraa kiilomeetira 5 fagaatee argama. Kan biraa dhagaa mana ijaarsaaf oolu dhagaan Amboos achumatti argama. Manneen naannoo sana baayyeen kan ijaarraman dhagaa Amboo kanaani.
Ambo bishaan oo’aa(hot spring) lafa keessa burqu qabdi. Bishaan oo’aan kun bashannanaafis ta’ee fayyaa ofii eeguuf tajaajila guddaa kenna. Ambo naanno ishiitii iddoowwan turistii harkisan baayye qabdi. Kana keessa Finca’aa Gudar, Fincaa’aa Hulluuqaa, Haroo Wancii, fi kkf kaasuun ni danda’ama.
Ambo keessa Yuunivarsiitii tokkoo, manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa lamaa fi manneen barnoota sadarkaa tokkoffaa baayyetu jira. Manni Barumsaa Sadarkaa 2ffaa Amboo mannen barnoota gurguddo Oromiyaas ta’e biyyattii kessa jiran keessa tokko.
Akka lakkoofsa uummataa bara 2005tti, magaalaan Ambo uummata 49,421 qabdi. Uummanni magaalaa Amboo Oromummaa kan labsanii fi deeggartoota Adda Bilisummaa Oromoo(ABO) akka ta’an dubbatama. Kanaafis akka ragaatti kan kaafamu Mana Barumsa Sadarkaa 2ffaa Amboo keessatti baratoonni yeroo baayyee mormii mootummaarra qaban ibsaa turuu isaaniiti.
Laalibalaa
Manneen amantaa kiristaanaa lakkoofsan 11 ta’an bara dhaala gonfoo mootummaa Zaaguwee dhagaa tokko irraa kan ijaaramanii dha. Ijaaarsi mana amantaa Laalibalaa bara 1978 tti akka hambaa seenaa addunyaa ta’uun Dhaabbata Walta’anii jalatti Dhaabbata Saayinsii Barnootaa fi Aadaatti galmeeffameera
Itoophiyaa
Rippaablika Federaalawaa Dimookraatawaa Itiyoophiyaa jedhamuudhaan kan beekamtu biyya Gaanfa Afrikaatti argamtu yoo taatu, erga Eertiraan irraa bara 1993 G.C. cittee booda biyya lafa qofaan marfamte taatee jirti. Itoophiyaan Kaabaan Eertiraan, Dhihaan Sudaanin, Kibbaan Keeniyaan, Kaaba-bahaan Jibuutiin fi Bahaan immoo Somaaliyaan daangeffamtee argamti.
Sooratto Foonii
Sooratto Foonii(Afaan inglisiiziin:carnivore) jechii ingliffaa kunis ( Laatiin, caro, genitive carnis, hiikni foon fi vorare hiikni isaa "nyaachuu"), bineensa ykn biqiltuu foon soorataaniin dha.
Itoophiyaa
Itiyoophiyaan biyyoota umrii dheeraa qaban (biyyoota qarooma durii qaban)jalatti yoo ramadamtu, Afrikaa keessaa baay'ina ummataan Naayijeeriyaatti aantee sadarkaa lammaffaa irratti argamti. Barbaadina dhufaatii ilma namaa irratti ga'e guddaa kan qabdu biyyittiin tun, maqaa cradle of mankind (bakka dhaloota sanyii namaa) jedhamuufi filatamuu dandeessee jirti. Itoophiyaan biyyoota Afrikaa keessaa biyya koloniin hin qabamin keessaa ishee tokko. Laayibeeriyaan koloniin qabamu baatullee, biyyittiin Laayibeeriyaa kanitti dhaabatte kolonii Afrikaanota Ameerikaa taatee wanta turteefi. Itoophiyaan waggaa shaniif 1936-1941 G.C. Faashistii Xaaliyaaniin haa qabamtu malee, dhumarratti Itoophiyaan gargaarsa Ingilaandiitiin mo'achuu dandeesseetti. Jaarraa 4ffaa keessatti kan gara kiristaanummaatti jijjiiramte biyyi kun, addunyaa keessaa biyya mootummaa kiristaanaa qabanii turan keessaa ishee lammaffaadha.
Haa ta'u malee biyyi Itoophiyaa seenaa hacuuccaa fi ukkaamsaa dheeraa keessa kan turte yoo ta'u keessaayyuu bara mootummaa Miniilik, Hayila Sillaasee, Dargii, fi ADWUI hidhaa, reebichaafi ajjeechaa keessa darbite. Namoonni mirgaa fi walqixxummaaf qabsaa'an hedduun haala kanaan ukkaamfamaniiru.
Dinagdee
Akka Dhaabbannii Maallaqa Addunyaa jedhutti, Itoophiyaan biyyoota addunyaarra baayyee saffisaan guddachaa jiran keessa ishii tokko yoo taatu bara 2004 hanga 2009tti guddina diinagdee dhibbeentaa 10% ol galmessisiifte. Kunis bara 2007 fi 2008 diinagdee boba'aa-maleessa kan baayyee saffisaan guddachaa ture dha. Bara 2012tti, guddinni kun gara 7%tti gadi bu'e. Gara fuulduraatti, guddinni Itoophiyaa naannoo 6.5% ta'a jedhamee tilmaamama - kunis fedhiin namoota biyya alaa dadhabaa kan deemu fi sochiin abboota dhuunfa biyya keessaa ammoo kan daangeffame ta'u irraan kan ka'edha.
Dimoograafii
Ummatni Itoophiyaa kan bara 1983 miliyoona 33.5 turerraa bara 2013tti gara miliyoona 93.8tti ol guddate.
Sabbata Waqaa
Hurki bishaanii qilleensa keenya keessa jiru ifa adii aduu irraa dhufu facaasuun gara calallii(ispeektiramii) yeroo jijjiiru, Sabbata Waaqaa jedhama. Yeroo baayʼee Sabbatni Waqaa walakkaa geengoo kan qabu yoo taʼu, kutaan alaa geengoo isaa diimaa, kutaan keessaa immoo Bildiimaa(purple) dha.
Dhugaadha, Sabbatni Waqaa bifgurmee walfakkaataadha, garuu ijii keenya waan sarara walakaa geengoo fakkatuun qoqqodamee halluu adda addaa qabuu nu fakkeessa. Arab al-Haytham fi boodarra lammiin Faransaay Descartes akkamitti cophni bishaanii qilleensa keessatti fannifameen akka Sabbata Waqaa uumamu sababa quubsaa fi sirrii ta’e kennaniiru.
Abbabaa Biqilaa
Abbabaa Biqilaa (A.L.A Hagayya 7, 1932 – Onkoloolessa 25, 1973) atileetii Olompiikii maraatoonidhaan si'a lama mo'ee yoo ta'u irra caala kan ittiin addunyaarratti beekkamu bara 1960tti Olompiikii Gannaa luka duwwaa kaachudhaan medaaliyaa warqii argachuu isaatini. Yaadannoo Abbabaaf jecha istaadiyemiin Finfinnee jiru maqaa isaatin moggafameera.
1932–1959
Abbabaa Biqilaa Hagayya 7, 1932 maatii Oromoo gosa Abbichuu ta'an irraa dhalate; iddoon dhalootasa araddaa Jaatoo jedhamtu kan Mandiidarraa km25 fagaate argamtuti. Guyyaan dhalootasaa kun guyyaa Maraatoonii Olompiikii Loos Aanjeles ture. Abbabaan ijoollumaatti tiksee ture. Abbabaan boodarra eegduu mootichaa (Imperial Bodyguard) ta'uudhaan maatii isaa gargaaruu waan barbaadeef km250 lukaan deemudhaan gara Finfinnee dhaqe. Finfinneettis jalqaba eegduu dhuunfaa ta'uudhaan maatii warra sanyii mootii (royal family) eeguu jalqabe.
Onnii Niskanen, lammii Iswiidin kan Fiinlaanditti dhalate, mootummaa Itoophiyaatin atileetota akka leenjisuuf qacarame. Leenjisaan kun battalumatti dandeetti Abbabaa kana arge.
Moo'icha Maraatoonii Olompiikii 1960
Abbabaan garee Olompiikii Itoophiyaatti kan makame dhumarratti yeroo xiyyarri gara Room deemuu ka'uuf jedhutti. Abbabaan garee kanatti kan makame  Waamii Birraatu kan taba kubbaa miilaa odoo tabatuu miidhame bakka bu'uudhaani. Meejer Onni Niskanen Abbabaa Biqilaa fi Abbabaa Waaqjiraa maraatoonii akka isaan fiigan godhe.
Adidaas, ispoonsariin Olompiikii Gannaa 1960, qophee muraasa qofa qaba ture yeroo Abbabaan qophee itti ta'u filachuu dhaqu; sababa kanaaf qophee itti hin taanet kennameef, kanaafuu itti fayyadamuu hin dandeenye. Fiigichi odoo hin jalqabin sa'a lamaan tokko dura, Abbabaan akkuma yeroo leenjii godhu lukaan kaachuuf murteesse. Leenjisaan isaa Niskanen waa'ee morkattoota isa wajjin fiiganii itti himee akeekkachiisaa ture; kana keessaa tokko lammii Morookoo Raadi Bin Abdiselaam kan lakkoofsa 26 uffatu ture. Sababa hin beekkamneen garu, Raadiin fiigicha dura uffata maraatoonii gurraacha kan lakkoofsa qabu hin arganne ture, kanaafuu uffata yeroo tiraakirraa fi dirreerra fiigu uffatu kan lakkoofsisaa 185 ta'u uffate.
Fiigichi gara galgalaa godhame kun jalqabnisaa fi dhumnisaa aarchii Konistaantiin kan Koloosiyeemii fuuldura jiru ture.
Yeroo fiigichaa kana Abbabaan lakkoofsa Raadii 26 barbaaduuf jecha atileetota baayyee bira darbee fiige. Yeroo km20 ta'u, Abbabaa fi Raadiin(kan lakkoofsa 185 uffate)  atileetota fiigaa jiran isaan kaanirraa faagaatanii addatti bahan. Abbabaan nama lakkoofsa 26 uffatee barbaaduf jecha gara fuuldura ittuma fufe; Raadiin isa bukee fiigaa namicha jiru ta'uu hin barre. Jarri lamaan amma 500m ga'anitti wajjin fiigaa turan; meetira 500 booda, Abbabaan furguffamee bahee xumure. Abbabaan sa'aatii riikardii ta'e 2:15:16.2 galmeessuun moo'ate. Moo'icha kanaanis, Abbabaan nama gurraacha Aafrikaa medaaliyaa warqii Olompiikirratti argate kan jalqabaa ta'ee galmaa'e. Abbabaan Raadii sekendii 25n dursee fixe.
Fiigicha booda, Abbabaan yeroo maaliif akka luka duwwaa kaate yoo gaafatamu "addunyaan marti biyyikoo Itoophiyaan yeroo hunda kutaannoo fi gootummaan akka moo'attu akka baran gochuufi" jedhee deebise.
1960–1964
Ji'a Mudde 1960, yeroo Hayila Sillaaseen Biraazil daawwachaa jiruu, humni eegdota mootichaa (Imperial Guard) jeneraal Mangistuu Niwaayin geggeeffamun fonqolcha mootummaa geggeessan. Ilma Hayila Sillaasee angafa Asfa Wasan mootii godhanii muudan. Sababa kanaan lollii Finfinnee walakkaatti geggeefame, dhuka'aan masaraa mootichaa keessatti dhuka'ee namoonni mootichatti dhiyeenya qaban baayyeen du'an.
Abbabaan fonqolcha kana keessatti hirmaachuu baatus, yeroo gabaabadhaaf hidhamee mana hidhaa ture. Eegdonni mootichaa kan lubbuun hafan hundisaanii hin bittineeffaman. Gaazexaan tokko akka ibsetti: "Abbabaan lubbuunsaa kan hafteef sababa madaaliyaa warqii sanaafi".
Olomppikki Gannaa Tookiyoo kan 1964 jalqabuu guyyaa 40 dura, Abbaana naannoo Finfinneetti odoo shaakalliirra jiruu, dhukkubbiin itti dhaga'amuu jalqabe. Dhukkubbiin maalirraa akka dhufe hin barre ture. Odoo dhukkubbii kana moo'uf yaaluu of wallaalee gaggabee kufe. Battalumatti gara man yaalaatti yoo geeffamu dhukkuba appendesaayitis (appendicitis) ta'uun barame. Abbaabaadhaafis yaalin baqaqsanii hodhuu godhameefi. Kanan yeroo gabaabaa booda odoo dhibee isaarraa bayyanachaa jiruuyyuu hoospitaalichuma keessatti alkan alkan fiigicha salphaa jalqabe.
Moo'icha Maraatoonii Olompiikii kan 1964
Abbabaa Biqilaa gara Tookiyoo deeme, garuu hin dorgoma jedhamee hin yaaddamne. Fiigicharrattis ni hirmaate. Abbabaan tooftaadhuma bara 1960 itti fayyadametti fayyadame: hanga kiilomeetira 20tti wal fuuldurarra jiran wajjin fiiguu, achii booda suuta suuta saffisa dabaluu ture. Kiilomeetira 15 yeroo ga'an,  kan isa wajjin ture lammii Oostiriyaa Roon Kilarak fi lammii Aayerlaandi Jiim Hoogaan qofa ture. Kiilomeetira 20 booda, Hogan qofatu isaan dorgoma ture, kiilomeetira 30 bodda, Abbabaan Hoogaanin sekendii 40 yoo dursu lammii Jaappaan kan sadaffaarra jiru Kokichi Tsuburaya daqiiqaa lamaan dursa ture. Istaadiyeemii kobaa seene yoo seenu ummanni 70,000 sagalee guddaadhaan hiyyanii isa simatan. Dorgommichaas sa'aatii riikardii Olompiikii ta'een 2:12:11:2 moo'ate, kunis daqiiqaa 4, sekendii 8n atileetii lammaffaa ba'e lammii Biriiten Basil Heatley dursa. Kokichi Tsuburaya sadaffaadhaan xumure. Abbabaan seenaa Olompiikii keessatti nama maraatoonii si'a lama moo'ate kan jalqabaati. Erga fixee booda Abbabaan daawwattoota ajaa'ibsiise: nama hin dadhabiin fakkaata, sochii qaama diddiriirsuu jalqabe. Boodarra yoo dubbatus itti fufee kiilomeetira 10 fiiguu nan danda'a ture jedheera.
Qabee
{| class="infobox"
Abbabaa Biqilaa
Olompiikii Meeksikoo Siitii kan 1968
1968tti, Abbabaa fi Maammoo waldee fiigicha jalqaban (Abbabaaf lakkoofsa 1 kennameef). Yeroo kana garuu Abbabaan erga kiilomeetira 17 fiigee booda sababa miidhama jilbasaa mirgaarra ga'een addaan kutee ba'e. Akka Bud Greenspan's Favorite Stories,  dookimenterii Olompiikii, jedhutti, Abbabaan figicha jalqabuuf guyyaa muraasa dura odoo fiiguu lafee xiqqoo miilasaa cabse. Kan yeroo dheeraa wajjin fiigaa turee fi hiriyaansaa Maammoo Waldee yeroo madaaliyaa warqii nyaatu taa'ee ilaale. Maammoo Waldee booda akka jedhetti, Abbabaan odoo hin miidhamne ta'ee medaaliyaa warqii hin nyaata ture.
Qabee
Qabee
Birkoomoota(units):- Birkooma wataawaa(SI unit):- L Gosa Safartoota(type of messurment):- Didirrifamoo Falcha: v=lwh Qabeen safartuu iddoo garsadii ti .Qabeen hamma bakka wantichi qabatuudha. Qabeen dhangala’oo yeroo baay’ee miililitiraan (ml) safarama. Yuuniitii waaltaawaan qabeen dhangala’oo ittiin safaramu liitira (l) jedhama. Maatariin hunduu suudoowwan ijaan mul’achuuf baay’ee xixiqqoo ta’an irraa tolfaman.
Abbabaa Biqilaa
1969–1973
Bara 1969, yeroo jeequmsa ummatta finfinnee keessa turetti, Abbabaan odoo Volsiwaagan Biitilisaa hoofuu barattootaa hiriira nagaa bahanirraan qaba jedhee odoo yaalu konkolaatansaa karaarraa gortee boolla keessa buute, isas achi keessatti ciniintee qabdee ba'uu dhowwite. Erga konkolaataa keessaa baafamee booda harkaa fi miilasaa sochoosuu hin daddhabe. Biyya Ingilaandi Hospitaala Istook Mandeviil keessatti baqaqsanii yaalun godhameefi. Achii booda fooyya'ee harkasaa sochoosu yoo danda'u millisaa garuu akkasummatti socho'uu didee hafe. Nisaksen Abbabaan akka inni dorgommii aarcherii kan atileetota wiilcheeriin deemanii akka dorgomu amansiise, Abbabaanis maraatoonii Olompiikii isa dhufu wiilcheeridhaanan moo'adha jedhee qoosa ture.
Abbabaan akka keessummaa addaatti Olompiikii Gannaa 1972 kan Muuniikitti geggeffamerratti haffeerrame; achitti namni biyyasaa Maammoo Waldeen yeroo inni carraa Abbabaadhaan qixxaachuuf qabu fashaleesse arge. Maammoon lammii Ameriikaa Firaank Shorter fi lammii Beeljiyeem Karel Lismont tti aanee sadaffaa ba'e. Shorter erga madaaliyaa fudhatee booda, gara Abbabaa deemee harkasaa qabachuun kabajasaa ibse.
Gaafa Onkoloolessa 25, 1973 Abbabaa Biqilaa Finfinneetti umurii waggaa 41tti du'e; sababiin du'asaas dhiigni sammuu keessatti dhangala'uudhan (cerebral hemorrhage) kan dhufee fi balaa konkolaataa wagga afur dura irra ga'een kan ka'e ture. Abbabaan haadha manaa fi ijoolleesaa afur dhiisee du'e. Awwaalcha isaarratti ummata 75,000 ta'utu argame. Imperer Hayila Sillaaseenis guyyaa boo'ichaa biyyoolessaa goota kanaaf labsani. Gaazexoonni Aafrikaa hundi maqaasaa jajuudhaan atileetota isaaniif kaka'umsa akka ta'u dubbatan; atileetonni kun kaansaani ergasii madaaliyaa warqii nyaatani. Abbabaan reeffisaa Finfinneetti Bataskaana Qul. Yooseefitti awwaalame.
Erga inni due'ee wagga shan booda, Fiigdota Karaa Niwuu Yoork (New York Road Runners) kabajasaaf jecha badhaasa waggaa waggaan geggeeffamu hundeesse - Badhaasa Abbabaa Biqilaa (the Abebe Bikila Award) badhaasni jedhamu kun namoota fiigicha dheeraaf gumaacha addaa godhaniif kennama.
Kan Inni Dubbaterraa
"Addunyaa marti biyyi koo Itoophiyaan yeroo hunda gootummaa fi kutannodhaan akka moo'atu akka beekanan barbaada"
"Namoonni milkaa'an balaadhaanis isaan qunnama. Olompiikii moo'unkoo fedhii waaqaa ture, balaan kun na qunnamuun isaas fedhii waaqaati. Akkuman moo'icha sana gudhadhe, balaa kanas nan fudhadha. Wantoota lamaanu akka bu'aa bayii jireenyaatti (facts of life) fudhee gammachuudhaan jiraachutu narra jira.
Aadaa Keessatti
Moo'ichi Abbabaa kan Olompiikii bara 1964, fiilmii dokimenterii Ttokiyoo Oloompiyaad jedhamu keessatti seeneffame. Kutaan dokimenterii kanaa keessa ammi tokko fudhatamee fiilmii Maraaton Maan (Marathon Man) jedhamu kan 1976 ba'etti faayidaarra oole.
Meesoosfeerii
Meesoosfeeriin ykn Qilmarsontoo baqaana daangaa gara olii istiraatoosfeerii fi 90km gidduutti argama. Baqqaana kana keessatti yommuu olka'insi dabalaa adeemu tempireecherri immoo saffisaan hir'achaa deema. Teempreecharri hamma -1850 C tti gadi bu'a. Sababni olka'iinsi yoo dabalu teempreecharri hir'ataa deemuuf baqaana hunda irra baqaanni rukkinni gaasotaa xiqqaa waan ta'eefi. Haalli kun immoo hoo'i akka hin kuufamne taasisa. Fiixeen yookiin daangaan baqaana kanaa gara olii Meesoopaasii ykn iggitii sontoo jedhama.
Abbabaa Biqilaa
Aadaa Keessatti
Abbaan fiilmii Bud Greenspan kan "Za Maraaton" jedhamu keessas ni jira. Fiilmiin kun mo'icha Olompiikii lamaanuu kan seenessu yoo ta'u xumurrisaas ayyaaneffata giminaaziyeemii du'asaa yeroo gabaabaan duratti maqaa isaan moggaafameerratti godhameen.
Meesoosfeerii
(Hubdhuu jechii Sontoo jedhuu Gidduu yoo ta'uu iggitii immoo dabachuu jecuudha.)
Abbabaa Biqilaa
Aadaa Keessatti
Fiilmiin Atileeetu (Atileeticha) kan 2009tti ba'e, kan Davey Frankel fi Rasselas Laaqawn daayireekti godhame, jireenya Abbabaa Biqilaa kan gara dhumaarratti xiyyeeffata: moo'icha Olompiikii deebisee argachuuf yaalii inni godhe, balaa isarra ga'e (kan waan hedduu jijjiire), fi deebi'ee dorgomuuf kutannoo inni qabu. Fiilmin kun 35mm kan waraabbame ture, sarara Arkitiikiirraa amma Iqu'eeteriitti.
Bara 2010tti, Viibiram modeelii qophee salphaa "Biqilaa" jedhamu gadi lakkise.
Roobiin Wiiliiyaams luka duwwaa kaachuu Abbabaa qoosaa isaa addaa kan "Meeshaalee Ittiin Of Balleessan" kaasee akkas jedhe: "Abbabaan Olompiikii Room luka duwwaa kaatee moo'e. Ergasii Adidaas isnpoonserii isa godhe. Olompiikii isa itti aanu yoo kaatu ba'aa baatee (qophee jechuusaati) kaate".
Bara 2010tti, Maraatoonin Room waggaa 50ffaa moo'icha Abbabaa yaadachuuf jecha dorgommii maraatoonii qopheesse. Isa yaadachuuf, atileet Siraaji Ganna xumuraa meetira 300 luka duwwaadhaan fiigee moo'ate (kanaafis dabalata badhaasa Yuuroo 500 argate).
Sirna Argama Addunyaa
‘GPS’n gabaajee jecha afaan Ingilizii ta’ee hiikni isaas (Global Positioning System) kan jedhuuf afaan Oromootiin immoo Sirna Argamaa Addunyaalessaa jechuudha. GPS’n Sakatta’iinsa saatalaayitii lafatti marsuun bakka kamitu haala qilleensa hunda keessatti tajaajila kaffaltii irraa bilisa ta’ee akka kennu barattee jirta. GPS fayyadamuun jalqaba biyya Ameerikaa keessatti kan eegale yoo ta’u, innis tajaajila humna waraanaatiif qofa ture. Haata’u malee, yeroo ammaa hawaasni hundi faayidaalee garaagaraatiif itti fayyadama. Bu’aan teeknooloojii kanaa dacheerratti, qaama bishaanirrattif qilleensa keessatti saatilaayitoota samii keessatti lafatti marsan fayyadamuun argama bakkeewwanii sirrii ta’e agarsiisa.
Istiraatoosfeerii
Istiraatoosfiiriin yookaan Hawaardiyaan  baqaana tirooppoosfeeriitti aanee argamuudha. Baqaana kana keessatti olka'iinsi yoo dabalu teempreecharris suuta dabalaa deema. Kunis kan ta'eef kuufamni guddaan ozoonii (O3 ) baqaana kana keessatti argama. Jiraachuun Oozoonii immoo carallaan dhilgee'ol (Altiraavawoleettii) jedhamu akka keessatti xuuxxamee hafu taasisa. Daangaan Istiraatoosfeeriifii meesoosfeerii Istiraatoopaasi( Iggitii Babaqqaannoo ) jedhama. Kunis hanga 20km olfagaatee argama
Kutaalee subatomikii
Atoomoonni suudoowwan baay’ee xixiqqoodha. Suudoowwan kunniin wantoota sammuu keenyatti baay’ee xixiqqoodha jennee yaadnu kam irraayyuu xixiqqoodha. Fakkeenyaaf, atoomoonni koopparii 100,000 000 walcinaa yoo hiriirfaman sarara 1cm dheeratu uumu. Kanarraa ka’uun atoomiin hagam xiqqaa akka ta’e tilmaamuun ni danda’ama. Wantoonni addunyaa kana irratti argaman martinuu suudoowwan xixiqqoo kanneen irraa ijaaraman. Atooomiin suudoo baay’ee xiqqoo ta’us, suudoowwan xixiqqoo isaa gadii kanneen suudoowwan cita-atoomii jedhaman ofkeessaa qaba. suudoowwan cita-atomii keessaa isaan bu’uurri pirootoonii, elektirooniifi niwutiroonii dha.
Hanga sadhaatawaa, chaarjiifi argama suudoowwan cita Atoomaawaa
Atoomiin elektiroonii, pirootoniifi niwutiroonii of keessaa qaba. Suudoowwan cita atoomii kunneen amaloota mataa isaanii qabu. Elektiroonii: Suudoon kun sheelii keessatti kan argamuufi niwukilasiitti kan marsuu dha. Chaarjiin isaa neegaativii dha. Chaarjiin sadhaatawaan elektiroonii -1 dha. Chaarjiin elektiroonii kun koloombiin -1.602×10-19 dha. Hangi elektiroonii giraamaan 9.11×10-28 yummuu ta’u, yuuniitii hanga atoomaawaan (YHA) 0.00055 dha. Pirootoonii: Pirootooniin niwukilasii keessatti argama. Chaarjiin isaa poozatiiviidha. Kunis koloombiin yommuu safaramu 1.602 × 10-19 dha. Chaarjiin sadhaatawaan isaa immoo +1 dha. Hangi pirootoonii giraamaan 1.67 × 10-24 yommuu ta’u, yuuniitii hanga atoomaawaan (YHA) 1.0073 dha. Niwutiroonii: Niwutirooniin niwukilasii keessatti pirootooniin walmakee argama. Niwutirooniin chaarji-dhabeessa. Kanaafuu, wal-dhiibbaa pirootoonota gidduu jiru hir’isa
Dadacha'insa Lafaa
Dadacha'insa Lafaa adeemsa keessoo keessaa tokko yoo ta’u kunis humnoonni lama gama faallaa irraa gara walii isaaniitti yeroo socho’an kan uumamudha. Sababa humna kanaan, baqaannii lafaa walittii dacha’u. Adeemsi sababa dhiibbaatiin Baqaannii lafaa dacha'uu Dadacha'insa Lafaa jedhamuun beekama. Humnoonni dhiibbaa dadacha'insa lafaa kan maddisiisan akka waliigalaatti karaa lamaatiin uumamu. Isaanis:
a) Yeroo urundoon(kutaa) lafaa lama gara walitti yoo socho’aa jiran
b) Yeroo urundoon(kutaa) lafaa tokko gara urundoon(kutaa) lafaa dhaabatattii yoo socho’e
Dadacha’iinsi lafaa kan uumamuu naannoo kattaan kuus-mansaa itti argamutti. kattaan kuusmansaa akka kattaalee biroo cimaa/jajjaboo waan hin taaneef dadacha’insaaf saaxilama. Sababni dadacha’insa lafaa humnoota keessa lafaatii ka’aniidha. Haa ta’u malee, naannoo kanatti akka volkaanoo wanti lafa keessaa bahee kuufaman hin jiru, yookiin qaamni lafaa caccabeefi babbaqaqee citee gad lixu hin jiru. Naannoo dadacha’iinsiitti uummamuutti lafti oldhiibbamuun gaarreenifi tulluuwwan faan ni’uumamu. Bakka humni cimaan jirutti gaarreen gurguddoo ta’an ni uummamu. Gaarreen gurguddaan kaaba Afrikaa kan akka Atlaasii, Awurooppaa Alpisiifi Eeshiyaa Himaaliyaa faan sababa dadacha’iinsaan uumaman. Humnoonni keessa lafaatii maddanii qaama lafaa irratti jijjiirama guddaa fidan dhala namaafi lubbu qabeeyyii biroo irrattis miidhaa salphaa irraa kaasee hamma cimaa ta’etti dhaqabsiisuu danda’u. Fakkeenyaaf dhoo’insa voolkaanoo bara 2002 Haayitii keessatti raawwate fudhachuun ni danda’a.
Zigzaagii
Sarara Zigzaagii ykn Sokaree ykn sarara jajallaa jechuun akkina golee xixiqqoo kofoota jijjiiramaa irratti ijaarame yoo ta’ellee, zigzag keessatti dhaabbataa ta’us, daandii sararoota walfakkaatoo lama gidduu jiru hordofuudha.
Dadacha'insa Lafaa
Garreen dadacha'oo
Gaarreen dacha’an kan uumaman sooloqqee lafaa ykn irra lafaa kan ol kaafameen, fi humnoota dhiibbaatiin kan dachaafamanini dha. Isaanis kan uumaman yeroo gabatee ykn dirrii (plate) lama gara walitti socho’an. Humni dhiibbaa sababa sochii kanaatiin uumamu dhagaa biyyee gara oliitti dhiiba gara dacha’iinsa walduraa duubaan. Gaarreen dachaa yeroo baay’ee dhagaa biyyee irraa kan uumaman yoo ta’u yeroo baay’ee qarqara ardiilee irratti argamu. Kunis kan ta’eef kuufamni dhagaa biyyee furdaan akka waliigalaatti qarqara ardiilee irratti kuufamee waan tureef. Gaarreen dachaa gosa lama qabu: gaarreen dachaa dargaggoota (umriin isaanii waggaa miliyoona 10 hanga 25, fakkeenyaaf, Atlaas, Rookii fi Himaalaayaas) fi gaarreen dachaa durii (umriin isaanii waggaa miliyoona 200 ol, fakkeenyaaf, Keep Range, Urals Raashiyaa fi Appalachians USA keessatti).Gaarreen hedduun dadacha'insan uumamaniiru. Gaarreen Andees, gaarreen Rookii, gaarreen Alps, gaarreen Himaalaayaa fi gaarreen Alps Awustiraaliyaa fakkeenya tokko tokko. Gaarreen Atlaas kaaba dhiha Afrikaa fi Gaarreen Keep Reenjii (Drakensberg) Afrikaa Kibbaa keessatti argaman dadacha'insaan kan uumamanidha. Adeemsi ijaarsa gaara kun Tuulleessuu ykn jaargaara (orogeny) jedhama.
1002 Dh.K.B
Bara 994 -995 Akka Lakkofsa habashaatti
Bara 5388 Akka Lakkofsa Waqeeffatatti
Hanga
Hangi hamma maatarii ykn watanaa wanta keessatti argamuudha. Wanti hanga guddaa qabu, hammi maatarii of keessatti qabatu baay’eedha. Safartoon waaltaawaan(SI unit) hangi ittiin safaramu kiloogiraamii (Kg) jedhama. Hammi maatarii safaramuu yoo xiqqaa ta’e garuu giraamiin (g) yookiin miilli giraamiin (mg) safaruun nidanda’ama. Hangi iddoo kamittuu dhaabbataadha.
Limmu (aanaa)
Magaalaan Limmu Galiilaa baay'ee kan namatti toltuufi kan nama hawwattudha, Kana qofas miti bakka namootni ciccimooniif bebbeekamoon keessa ba'anidha. Manni barumsaa, Waajirri barnootaa, Dhaabbileen fayyaafi kanneen kana fakkaatan keessatti argamu. Keessattu Manni barumsaa ishee namoota gurguddoo sammuudhaan bilchaattoo ta'an oomishaa turte, ammas oomishaa jirti. —Megersa Dereje, Yuunivarsiitii Jimmaa
Suudoowwan cita-atoomawaa
Atoomoonni suudoowwan baay’ee xixiqqoodha. Suudoowwan kunniin wantoota sammuu keenyatti baay’ee xixiqqoodha jennee yaadnu kam irraayyuu xixiqqoodha. Fakkeenyaaf, atoomoonni koopparii 100,000 000 walcinaa yoo hiriirfaman sarara 1cm dheeratu uumu. Kanarraa ka’uun atoomiin hagam xiqqaa akka ta’e tilmaamuun ni danda’ama. Wantoonni addunyaa kana irratti argaman martinuu suudoowwan xixiqqoo kanneen irraa ijaaraman. Atooomiin suudoo baay’ee xiqqoo ta’us, suudoowwan xixiqqoo isaa gadii kanneen suudoowwan cita-atoomii jedhaman ofkeessaa qaba. suudoowwan cita-atomii keessaa isaan bu’uurri pirootoonii, elektirooniifi niwutiroonii dha.
Hanga sadhaatawaa, chaarjiifi argama suudoowwan cita Atoomaawaa
Atoomiin elektiroonii, pirootoniifi niwutiroonii of keessaa qaba. Suudoowwan cita atoomii kunneen amaloota mataa isaanii qabu. Elektiroonii: Suudoon kun sheelii keessatti kan argamuufi niwukilasiitti kan marsuu dha. Chaarjiin isaa neegaativii dha. Chaarjiin sadhaatawaan elektiroonii -1 dha. Chaarjiin elektiroonii kun koloombiin -1.602×10-19 dha. Hangi elektiroonii giraamaan 9.11×10-28 yummuu ta’u, yuuniitii hanga atoomaawaan (YHA) 0.00055 dha. Pirootoonii: Pirootooniin niwukilasii keessatti argama. Chaarjiin isaa poozatiiviidha. Kunis koloombiin yommuu safaramu 1.602 × 10-19 dha. Chaarjiin sadhaatawaan isaa immoo +1 dha. Hangi pirootoonii giraamaan 1.67 × 10-24 yommuu ta’u, yuuniitii hanga atoomaawaan (YHA) 1.0073 dha. Niwutiroonii: Niwutirooniin niwukilasii keessatti pirootooniin walmakee argama. Niwutirooniin chaarji-dhabeessa. Kanaafuu, wal-dhiibbaa pirootoonota gidduu jiru hir’isa
1004 Dh.K.B
Bara 996 -997 Akka Lakkofsa habashaatti
Wallagga Bahaa
Godinni Wallagga Bahaa Godinaalee Lixa Oromiyaatti argaman keessa ishee tokko. godinaalee fi naannoolee adda addaa tiin kan daangeffamtu ta’ee Godinichi bahaan Godinaalee Horroo Guduruu Wallaggaa fi Lixa Shawaatiin, Lixaan Godinaalee Wallagga Lixaa, Iluu Abbaa Booraa fi naannoo Beenishaangul Gumuziin, Kaabaan Godinaalee Horroo Guduruu Wallaggaa fi Naannoo Amaaraatiin, Kibbaan Godinaalee Iluu Abbaa Booraa fi Jimmaatiin daangeffamti.
1004 Dh.K.B
Bara 5390 Akka Lakkofsa Waqeeffatatti
1003 Dh.K.B
Bara 995 -996 Akka Lakkofsa habashaatti
Bara 5389 Akka Lakkofsa Waqeeffatatti
1005 Dh.K.B
Bara 997 -998 Akka Lakkofsa habashaatti
Bara 5391 Akka Lakkofsa Waqeeffatatti
Og-barruu
Ogbarruun kalaqa sammuu ta’ee, jechoota filatamoodhaan yaad barbaade afaaniinis ta’ee, barreeffamaan mi’eessee miidhagsee kan dhiyeessuudha. Ogbarruun kalaqa sammuu dhala namaa, ogummaafi dandeettii, aadaa, duudhaa, falaasamaafi haala jiruufi jireenyaa, akkasumas dhageettii keessoo ofii, gaddaafi gammachuu qaban kan ittiin ibsataniidha. Akka kanaan barreeffamni holooloofi bifa walaloon dhiyaatan hojii kalaqaa taanaan ogbarruu jala galu. Asoosamni, ogwalaloofi do’iin ogbarruu jalatti ilaalamu.
Hiikkaa ogbarruu
Ogbarruun afoolaas ta'e, barreeffama amaloota nama bashannansiisuu, barsiisuu, kakaasuu, koofalchiisuu, qirqiirsuu, gaddisiisuu, gammachiisuu, amansiisuufi kkf of-keessaa qabuudha. Akka Zarihuun jedhutti, ogbarruun waan barreeffame mara qofa osoo hin taane kan afaaniin darban afoola kanneen akka walaloo fa’aa ni dabalata. Ogbarruu ilaalchisuun Asaffaan akka lafa kaa’eetti, safuu fi falaasama hawaasummaan kan itti dhiyaatuudha. Hojii kalaqaa kamiyyuu keessatti yoo dhimma hojii sanaa isa gooroo hin ta’iin, dhimmi rakkina safuu osoo hin ka’iin hin hafu.
Hayyoota garaagaraan jechi Afaan Ingiliish literature jedhu Afaan Oromootin ogbarruu jedhamee hiikame. Haata’u malee jechi ogbarruu ogummaa barreeffamaa ta'uu bu'uureffachuun, barreeffama qofaaf kan jedhani mormanis jiru.
Ogbarruu Oromo
Ummanni Oromoo ogbarruu ofii qaba. Ogbarruu fayyadamuun haala jiruu fi jireenya isaa ibsata. Ogbarruun Oromoo yeroo gara yerootti suutan dagaagaa kan dhufeedha. Haala guddinaafi dagaagina ogbarruu Oromoo keessatti, dhiibbaa mootummoonni darban biyya keenya bulchaa turan irraan ga'an irraa kan ka'e afaanichi carraa afaan hojii, afaan barnootaa, afaan sab-qunnamtii, afaan qorannoofi qo'annoo akkasumas carraa afaan barreeffamaa ta'uu sadarkaa eegameen argachaa turu dhabuun qancaruu danda'e.
Qorannaan ogbarruu jala bu’ee fayidummaa isaanii fi dadhabinna isanii saaxilee kallattii ifaa ta’e akeekus baay’ee xiqqaadha. Fakkeennaaf sadarkaa digirii sadeessootti, ogbarruu Oromoo irratti qorannaan hojjataman keessa kan Dr. Addisuu Toleessaa geerarsa Oromoo irratti hojjatan, kan Dr. Taaddesee Jaalataa afoolaa fi tapha ijoolle Oromoo Gujii irratti hojjatan, kan Dr. Asafaa Teferraa ogwolaloo diddaa Oromoo Salaalee irratti hojjatan fi biyya keessa Yuunivarsitoota Finfinne (Dr. Xilahuun Taliilaa, Dr. Teshoomee Egeree, Dr. Destaa Dessalenyii) fi Yuunivarsiti Jimmaa kan eeramaniidha.
Ogeeyyii ogbarruu
Barreessaa
Barreessaa doo'ii
Yeedaloo
Kutaa muuziqaa baay’ee bal’aa ta’eefi kan kallattiin muuziqaan wal-qabatuudha. Lubbuu muuziqaa ti, jedhamuunis beekama. Yeedaloon qindoomina duraa duuba sagalee sammuun fudhachuu danda’uu ti. Kutaan yeedaloo rukkutta, faaruuwwan sasalphaafi foormiin akka mi’aayina sagalee keessa jiraatu kan taasiisu yeroo ta’uu, kissaga (pitch) jechuun ol-ka’iinsaafi gad-bu’iinsa sagalee jechuudha. Yeedaloon sagalee tokko irraa gara sagalee biraatti fageenya ykn tarkaanfii dheeraan fagaachuufi dhiyyaachuu kan danda’uudha. Tarreeffama sagaleewwan qindoomina qabaniti. Yaa’insa sagalee duraa duuba isaa eegachuun qindaa’ee fi kan gurra namaatti toluudha.
Og-barruu
Ogeeyyii ogbarruu
Galalchitoota
Walaleessaa
Dadacha'insa goolbaa(Syncline)
Ji’ooloojii caasaa keessatti, Dadacha'insa goolbaa(Syncline) dacha’insa baqaana gara gadittii golbaatee dha.Miilli (cinaachi) dacha’iinsa golbaa dhidhima(through) irraa fagaatee gadi liixaa deema.Humnoota dhiibbaatiin (compression force) kan uumamudha, Dadacha'insa goophaa(Anticline) ammoo faallaa Dadacha'insa goolbaa(Syncline) ti. Dadacha'insa goolbaan akkaataa adda addaatiin dacha’uu gara gadiitti ( Dadacha'insa Dhooqaawaa (Synform) ), dadacha'insa goolbaa dhooqaa (jechuunis dhidhima) jedhamee waama, garuu dadacha'insi goolbaan gara oliitti akeekan yeroo babbaqannii garagalfamee fi dacha’e (Dadacha'insa goolbaa xillaa'atu) argamuu danda’u.
1006 Dh.K.B
Bara 998 -999 Akka Lakkofsa habashaatti
Bara 5392 Akka Lakkofsa Waqeeffatatti
Sadhata waliigalaa
Tilmaamni Sadhataa tokko tokko kan fiiziksii durii irraa garaagarummaa guddaa qaba, keessumaa darbiinsa yeroo fi ji’oomeetirii iddoo(yeeriddoo ykn iddeeroo), sochii qaamolee kufaatii walabaa kessatti  fi tamsa'insa ifa ilaalchisee. Fakkeenyaaf  ji’oomeetirii hawaa, sochii qaamolee kufaatii walabaa keessatti, fi tamsa'ina ifa, fi suuteeffama yeroo harkisoo, Kalaa/doo'innee harkisoo, jijjiirama diimaa harkisoo ifaa, harkifannaa yeroo Shapiroo fi Qaawa gurracha/black holes of keessatti qabata. Hanga ammaatti qormaanni sadhata waliigalaa hunduu yaadrimee wajjin walii galuu isaanii agarsiifameera. Haa ta’u malee, gaaffiiwwan deebii hin arganne kan hafan yoo ta’u, gaaffiin inni guddaan akkamitti sadhatni waliigalaa seera fiiziksii kuwaantimii wajjin walitti araarsuun yaada guutuu fi ofumaan walsimu kan harkisa kuwantum uumuu danda’a.
Tiyoorii Anistaayinii fiiziksii Hawaa(Astrophysics) irratti dhiibbaa guddaa qaba; Fakkeenyaaf, qaawwa gurraacha—naannolee hawaa iddoo fi yeroon haala wanti tokko illee, ifa illee ta’e, miliquu hin dandeenyeen qaxxaamuran—akka haala dhumaa urjiilee gurguddootti cimsee agarsiisa. Raadiyeeshiniin cimaan gosoota wantoota astronomical murtaa’an irraa bahu sababa boolla gurraacha irraa kan ka’e akka ta’e ragaaleen hedduun jiru. Fakkeenyaaf, maaykirookwaasaroonni fi AGNn kan uumaman qaawwa gurraacha urjii fi qaawwa gurraacha olka’aa ta’e jiraachuu isaaniitiin, akkaataa walduraa duubaan. Harkisa harkisaa ifaan qaxxaamuruun isaa taatee Kalaa/doo'innee harkisoo (gravitational lensing) kan fakkiiwwan dachaa wanta astronomical fagoo tokkoo samii keessatti agarsiisutti geessuu danda'a. Relativiitii waliigalaanis jiraachuu dambalii harkisaa tilmaameera, kunis kallattiin tumsa fiiziksii LIGOn ilaalameera. Kana malees, waliigalaa rilativiitiin bu’uura moodeelota koosmooloojii ammaa yuunivarsiitii yeroo hunda babal’achaa jiruuti
Yadeeloo
Kutaa muuziqaa baay’ee bal’aa ta’eefi kan kallattiin muuziqaan wal-qabatuudha. Lubbuu muuziqaa ti, jedhamuunis beekama. Yeedaloon qindoomina duraa duuba sagalee sammuun fudhachuu danda’uu ti. Kutaan yeedaloo rukkutta, faaruuwwan sasalphaafi foormiin akka mi’aayina sagalee keessa jiraatu kan taasiisu yeroo ta’uu, kissaga (pitch) jechuun ol-ka’iinsaafi gad-bu’iinsa sagalee jechuudha. Yeedaloon sagalee tokko irraa gara sagalee biraatti fageenya ykn tarkaanfii dheeraan fagaachuufi dhiyyaachuu kan danda’uudha. Tarreeffama sagaleewwan qindoomina qabaniti. Yaa’insa sagalee duraa duuba isaa eegachuun qindaa’ee fi kan gurra namaatti toluudha
Sarara
Ji'oomeetirii keessatti sararri Sararri sochii tuqaaleen taasisaniin mallattoo uumamu yeroo ta’uu dheerina, furdinaa, qal’inaafi kallattii mataa mataa isaanii qabu. Sararri tuuta qabxiilee kallattii faallaatiin daangaa hin qabneen diriirfame irraa hojjetama. Xiyyaara diimeshinii lamaa keessatti qabxiiwwan lamaatiin murtaa’a. Tuqaaleen lamaan sarara tokko irra ciisan tuqaawwan walitti sararaan jedhaman.Sararri tokko tuqaa lama isa irra ciisaniitiin waamamuu danda’a (fkn ) ykn qubee tokkoon (fkn \ell ).
1007 Dh.K.B
Bara 999 -1000 Akka Lakkofsa habashaatti
Bara 5393 Akka Lakkofsa Waqeeffatatti
Echinococcosis
Echinococcosis, akkasumas hydatid disease, hydatidosis, YKN echinococcal disease, jedhamee kan beekkamu parasitic disease sababa tapeworm gosa Echinococcus kan dhufuudha. Namoonnis gosa dhukkubba kanaa lamaan qabamu, “cystic echinococcosis” fi alveolar echinococcosis. Gosoonni lama immoo kan baay’ee hin beekamnes “polycystic echinococcosis” fi “unicystic echinococcosis” ni jiru. Dhukkubichi jalqaba irratti mallattoo tokko male kan nama qabu si’a ta’u bifuma kanaan waggaa tokko turuu mala. Mallattoo fi dhukkubbiin mul’atu iddo itti dhiiton/iitoon uummamee fi ammanttaa isaa irratti hundaa’a. Dhukkubni “Alveolar” yeroo baay’ee tiruu irraa yaa jalqabu malee gara qaama biraa kan akka sonbaa fi sammuu itti faca’a. Yeroo tiruun miidhamu dhukkubsataan dhukkubsachuu qama garaa abdominal pain, ulfni isaa hir’achuu, fi biftii jijjiirramu yellow tu irratti mul’ata. Dhukkubni sonbaa tarii dhukkubsachuu laphee fiduu, shortness of breath fi qofaasisuu fiduu danda’a.
Cause
Dhukkubichi kan faca’u soorataa fi bishaan hanqaaquu raammoo dhukkubicha fiduun faallame fayyadamanii fi beeylada dhukkubsateen yoo wal tutuqqiin jiraatedha. Hanqaqun bobbaa /gadi teessuma/ beeylada foon nyaatan kan dhukkubichaan qabamanii keessatti argama. Beeyladoonni dhukkubichaan qabamuun beekkaman: saroota, sardiidotaa fi yayii faa dabalatu. eeyladoonni kun dhukkubichaan qabamuuf qaama organsjechuun foon kan akka hoolaa fi illeentti dursanii dhukkubsatanii nyaachuu qabu. Gostii dhukkuba nama qabuu garuu gosa raammmmoo Echinococcus faallama fiduu irratti hundaa’a. Qorannaan yaalii yeroo baay’ee ultrasound karaa computer tomography (CT) YKN magnetic resonance imaging (MRI)tiin fayyadamuun geggeeffama. Qorannoon dhiigaa antibodies qaamni ammam akka dhukkubicha ofirraa ittisuuf yaalii gochaa jiruu ilaalunis biopsy tarii fayyaduu danda’a.
Ittisaa fi yaalii
Dhukkuba kanaa beeyladooda dadabarsuu danda’anii kan akka sarootaa yaalu fi hoolota talaalchisuun too’achuun ni danda’ama. Treatment is often difficult. Dhukkubni kun yeroo qoricha fudhatan qaama gogaa jalatti bishaan godhachuu YKN dhiita’uu danda’a. Yeroo tokko tokko dhukkubni akkasii mul’achuu /argamuu/ danda’a. Gosti dhukkubichaa kan “alveolar” qoricha fudhatametti aansudhaan baqaqsanii baasuu barbaachisa. Qorichii fudhatamu albendazole waggaadhaaf fudhatamuu barbaachisuu mala. Dhukkubni gosa “alveolar” kun du’aatii geessisuu ni danda’a.
Faca’iinsa isaa
Dhukkubichii kutaa biyyoota addunyaa baay’etti kan mul’atu si’a ta’u yeroo ammaa kana namoota miiliyoona tokko ta’an miidhaa jira. <! -- --> Naannowwan kibba Ameerikaa, Afriikaa fi Asiyaa keessatti uummanni dhibbantaa 10 ta’utu miidhamaa jira jedhameet tilmaamama. Bara 2010 keessa dhukkuba kanaan namoonni 1200 kan du’an si’a ta’u kunisa bara 1990 keessa du’aatii sababa dhukkuba kanatiin uummamee ture 2000n yoo wal bira qabamee ilaallmu gadii bu’uu argisiisa. Ubaatiin dhukkubichi diinagdee irratti geessisu waggaatti gara doolaara Ameerikaa biiliyoona 3 itti tilmaamama. <! -- --> Dhukkubni kun beeyladoota kan akka booyyee, saawwanii fi fardeenis ni miidha.
Giluukoosii
SALADIN Abduraman chalanko Glucose (Glc), kan jedhamu kuni monosaccharide (yokan simple sugar) yoo ta'u Biology kessatti akka Carbohydrate bayye barbachissa ta'etti ilallama. Celliin akka madda energy fi dallaga bayyee geggesufi kan itti fayyadamu Glucosii dha. Glucosiin waantotta photosynthesis jalla argamanii kessa guddicha yoo ta'u and akka cellular respirationiin prokaryotes fi eukaryotes kessatti jalqabu qarqarra. Maqaan kunni Afaan Greek glykys jedhamu irra kan dhuffe yoo ta'u, kunii jechuni immo mi'ahha jechu dha. "-Ose" jechuun immo gossa Carbohydrate akka ta'e ibsaa.
Isomerotni lamma kan aldohexose sugarii glucose jedhamani wamamu, haa ta'u malle kaneen kessa tokkichi ( D -glucose) qofatti biology kessatti hojjatta. Gossi kuni ( D -glucose) dextrose (dextrose monohydrate) jedhame wamama maqaan kuni immo food industry kessatti bayye fayyadatama. Mirror-imageiin (garagalli isaa) molecule kana L -glucose haa ta'u malee moleculeiin kuni Celliin hin fayyadatamu.
Glucosiin akka wanna adii (white substance) fi cabbi (solid crystal)tti argama. Akkasumas akka fesashi (aqueous solution)ttis ni argama.
Abuunaa Gindabarat
Abuunaa Gindabarat aanolee godina Shawaa Dhihaa keessaa tokko. Aanaan Abuunaa Gindabarat kan argamtu gara kaaba godinichatti yoo ta,u duraan aanaa Gindabarat jala turte. Aanaan kun karaa Kaabaa Mootummaa Naannoo Amaaraa fi Shawaa Kaabaatiin, karaa bahaa aanaa Meettaa Roobiitiin, karaa kibbaa aanaa Jalduutin, karaa dhihaa immoo aanaa Gindabaratiin daangeffamti. Bulchiinsi aanaa kanaa magaalaa xiqqoo Bakkee Qalaaxee keessatti argama.
Aanaan kun walumaa galatti ganda baadiyyaa 43 fi ganda magaalaa 1 qaba. Ballinni lafa aanaa kanaa km2 135.25 ykn heektaara 135875.41. Lafti ol ka'aan aanaa kanaa meetira 2064 yoo ta'u lafti gadi bu'aan immoo meetira 1000 ta'a.
Akka lakkoofsa ummataa bara 2007tti, baayyinnii ummata aanaa kanaa 109,545 ta'a.
Kaleessituu(Telescope)
Kaleessituun(Afaan ingiliziin:- Telescope) meeshaa ooptikaalaa wantoota fagoo jiran sirriitti arguun hubachuuf gargaaruu dha. Kanaaf Kaleessituun meeshaa qorannoo xinhawaa qaamolee samii keessa fagaatanii argaman kanneen akka Urjilee, lafjoo, balbala'a, qorsaa, qanqorsaa qorachuuf garagaara jechuu dha. Kalesituun lafa gubbaatti yookiin samii keessatti akka tajaajilan gochuun ni danda`ama. Fakkeenyaaf kaleessituun Huubilii buufata qorannoo xinhawaa samii keessatti argama. Odeeffannoowwan madanaan qaamolee hawaa keessaa irraa dhufu Kaleessituu kanaan funaanamee argannoo fi qorannoo dhalli namaa geggeessu deeggara.
Kaleessituuwwan qabatamaan beekaman jalqabaa kaleessituuwwan caccabsan kanneen leensii ykn kalaa geejjibaa qaban yoo ta’an, jalqaba jaarraa 17ffaatti Nezerlaanditti kan kalaqamanidha. Isaanis hojiiwwan lafaa fi xin hawaa lamaan isaaniif itti fayyadamaa turan.
Qolaalqabeeyyii
Qolaalqabeeyyii garee bineensotaa galaana keessas ta'e lafarra jiraatanidha. Gosoota gara 112,000 qaba.
Ramaddiiwwan gurguddoon: -
Mabba Maqalee
Yuunivarsiitiin Maqalee ykn Mabbii Maqalee dhaabbata barnoota olaanoo Itoophiyaa Naannoo Tigraay Magaalaa Mekele keessatti argamudha.
Hamar
Hamar saba Itoophiyaati.
Afaan
Hamers afaan dhalootaa isaanii "Hamer Afo" jedhanii waamu, kaan ammoo " Afaan Hamar " jedhanii waamu. Afaan kun maatii afaanii omotikii jalatti ramadama. Miseensonni gosa kanaa afaan ofii isaaniitiin alattis afaanota saboota Bena, Arbore, Karaa fi Dasenech akka afaan lammaffaatti ni dubbatu. Afaan hamer afaan barnootaa ykn hojii dubbii ykn qunnamtii bira darbee hojjechuuf gahaa miti.
Uummata
Akka bu’aa lakkoofsa ummataa fi mana jireenyaa bara 1999 gaggeeffameen baay’inni ummata biyyattii kuma 46 fi 532 dha.
Raammoo Battee
Raammoo Battee ykn platyhelminths tartiiba xiqqaa bineensota lafee maleeyyii kanneen qaama lallaafaa qaban, kan hin qoqqoodamnee fi qaama lallaafaa qabani dha. Qaamoleen sirna hargansuu fi marsaa dhiigaa dhabuun isaanii raammoon miinnii guddinaa fi bocaan akka daangeffamu waan godhuuf oksijiiniin qaama isaanii guutuu akka seenu fi kaarboon daayi’oksaayidiin hirriba salphaadhaan akka bahu taasisa. Rammooleen kunneen munnee hin qaba
Leishmaniasis
ka’uumsa isaa fi qorannoo isaa
Dhukkubni kunkan namatti dhufu karaa Leishmania gosa 20 ol ta’aninii. wantoonni balaa kana ammeessan: hiyyummaa, hanqina nyaataa, manca’iinsa bosonaa, fi babal’achuu magaalatii. Dhukkubni gosa sadaniyyuu paarasayitii maaykiroskooppi dhaan ilaaludhan baramu/addaan ba’u. Dabalataan, dukkuba isa qaama keessatti uumamu dhiiga qorachuudhaan bira qaqqabuun ni danda’ama.
Ittisaa fi yalii
Dhukkubni “Leishmaniasis” amma tokko saaphana keemikaala farra bookee cuuphame jala rafuudhaan ittifamuu ni danda’a. Tarkaanfiwwan ittisaa kaawwan keemikaala farr bookee biifu fi namoota dhukkubsatan dursanii yaaludhaan akka hin tamsaane ittisuudha. Yaalin barbaaddamu dhukkubichii eessaa akka nama qabe, sanyii/gosa Leishmania, fi gosa dhukkubichaa irratti hundaa’a. Qorichoonni dhukkuba isa qaama keessatiif oolan: liposomal amphotericin B, walitti makaa pentavalentantimonials fi paromomycin, fi miltefosine faa dabalata. Dhukkuba gosa “cutaneous” tiif, paromomycin, fluconazole, yookin pentamidine fayyisuu danda’u.
Mabba Bahaar Daar
Yuunivarsiitiin Bahaar Daar ykn Mabbi Bahaar Daar dhaabbata barnoota olaanoo Itoophiyaa naannoo Amaaraa magaalaa Bahr Dar keessatti argamudha.
Abubakar Muussa
Abubakar Muussaa (? - 1977) waloo, gaazzexeessaa fi qindeessaa yoo ta'u umuriisaa guutuu mirga ummata Oromoof qabsaawun dabarse. Abubakar Muussaa walaloo sirbaa weellistoota hedduudhaf kenneera.
Seena Duuba
Abubakar Muussaa bara 1940n keessa Harargee nannoo Oborraa Leelee Gabaa, ganda Alii Arbatti dhalate.
Abubakar Muussaa artistoota Oromoo walitti qabuun namoota Hawwisoo Afran Qalloo ijaaran keessa isa tokko. Hawwisoon Afran Qalloo akka jajjabaatuf yaalii guddaa godhe. Walaloo babbareedaa ta'an barreessun, miseensota cimsuu fi qindeessun Hawwisoo Afran Qalloo waggaa torbaaf tajaajile.
Abubakar Muussaa walaloo Afaan Oromoo barreessee weellistoota baayyef keennaa ture; kanaanis muuziqaan Oromoo akka dagaagu taasise. Walaloowwan inni barreesse keessa tokko kan yaadannoo Hundeef (Ahimad Taqii) barreeffamee fi kan Alii Birraa sirbe kana kaasun nidanda'ama: Yaa Hundee bareedaa Yaa fiinxee miidhagaa Azaala jannataa Mayra bishaan lagaa Walaloowwan sirbaa Abubakar Muussaa weellistoonni hedduun kan sirban yoo ta'u kana keessaa muraasa kaasuf Alii Birraa fi Abdii Buuh kaasun nidanda'ama. Walaloowwan Alii sirbee fi ummatta biratti baayyee jaalatamaa ta'an keessaa: "Kobaa koo na dhiiftee ati deemuf kaanan  Dubbachuun dadhabee ati naan dubbannaan" "Sin barbaada hogguu gadi hinteenye takkaa  Baallama naa qabi essatin si argaa" "Hinyaadini hinyaadini yaadni namaan badaa  Maal akkana yaaddaa" "Amma lelee lelee" Walaloosaa kan biraa beekkamaan tokkoo fi kan Wagaayoo Nigaatu sirbe: "Hammaarressi hincabuu numa micciirramaa  Garaan ilma namaa torba jijjiirramaa"
Erga mootummaan Hawwisoo Afran Qalloo dhorkee booda, Abubakar Muussaa Raadiyoo Hararitti mindeeffamee hojjachuu jalqabe. Raadiyoo Hararitii, namoota akka Shawaaluul Mangistuu, Abdii Qophee (Abdii Muhammad), Muhammad Qophee(Muhammad Ahmad) faa wajjin sagantaa Afaan Oromoorratti mindeeffamee hojjachaa ture.
Adoolessa 12, 1969 (ALH), Abubakar Muussaa yeroo inni oduu dubbisee buufata raadiyootii ba'u, hidhattoonni Dargii karaarratti eeganii itti dhukaasanii ajjeesan. Namoota reeffa isaa kaasuf dhufan akka hinkaafne dhorkanii reeffi isaa ala san bule. Waan nama gaddisiisu, alkan san reeffasaa waraabessi nyaachaa bule. Ganama san lafee miilaa, mataa fi harka qofa arganii awwaalan.
Leishmaniasis
Tamsa’ina/facaatii Epidemiology
Namoonni gara miiliyoona 12 ta’an yeroo ammaa biyyoota 98 keessatti miidhamanii argamu. gara miiliyoona 2 kna ta’an haraa wayita ta’an waggaa waggaatti kuma 20 anga kuma 50 kan ta’an immoo lubbuu isaanii dhabu. Namoonnii miiliyoon 200 ta’an Asiya, Afrikaa, kibbaa fi wadhakkeessa Ameerikaa, fi kibba Awurooppaa keessaiitti iddoo dhukkuba kanaaf saaxilame jiraatu. WorldDhaabbanni Fayyaa Addunyaa yaalii dhukkuba kanaatif jecha qorichoonni tokko tokko gatiin isaanii akka gadii bu’u tasiiseera. Dhukkubni kun beeyledoota edduu kan akka saroota fi sanyiiwwan hantuuta faa qabuu danda’a.
Pilaasmaa
Pilaasmaan (Giriikii durii irraa πλάσμα (plásma) ‘wanta bocamuu danda’u’) keessaa tokko yoo ta’u, walnyaatinsa ayoonota yookiin elektiroonota kamiyyuu keessatti kutaan guddaan sudoo chaarjii qaban jiraachuudhaan kan beekamudha. Innis bifa wanta idilee uumama cufa keessatti baay'inaan argamu yoo ta'u, irra caalaa Aduu dabalatee urjiilee wajjin kan walqabatudha.Pilaasmaan ykn Areeroon wanta garmalee ho’eedha – baay’ee ho’aa waan ta’eef elektiroononni atoomota irraa cicciramee gaasii aayoon ta’e uumu. Walaabuun mul'atu keessaa %99 ol of keessaa qaba. Samii halkanii keessatti areeroon bifa urjii, balbalaa'a fi illee basakkaa bantii kan yeroo tokko tokko bantii kaabaa fi kibbaa olitti raafaman ta'aniin ibsa.
Rukuttaa
Haala yeedaloo irratti hundaa’uun addemsa sagaleewwanii yeroo turtii isaaniin kan hogganuudha. Rukuttaan nootaalee fi boqonnaaleef yeroo turtii isaanii eeguun taphachuuf kan gargaaraniidha. Nootaalee fi boqonnaaleen yeroo turtii ykn rukuttaa wal-qixxa qabu. Fakkeenyoota armaan gadii sirritti raawwachuun gatii nootaalee ykn rukuttaa addaan baasuuf gargaara.
Rukuttaa Tarkaanfii:
raawwii rukuttaa tarkaanfii keessatti ka’umsa daa’imaaniif bu’uura waan ta’eef gahee ol-aanaa qaba.Sababi isaa ammoo tarkaanfiin sochiin daa’imman jalqaba raawwatan waan ta’eef.Tarkaanfiin bakka tokkoo gara bakka biraatti sochoo’uuf luka wal jijjiiruun gocha kan hirmaachiisu ta’uu akka qabu hubachuun barbaachiisaadha. Tarkaanfii muuziqaa keessatti yeroo ilaalluu haala walqixxatee fi sadarkaa walqixa ta’een miila sirnaan yeroo waliin bakka bakkatti jijjiiruun sochuudha.
Mabba Aaksum
Yuunivarsiitiin Aaksum ykn Mabbi Aaksuum yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Tigraayi magaalaa Aaksum keessatti argama.
Rukuttaa
Rukuttaa Fiigichaa Rukuttaan figiichaa rukuttaa tarkaanfii irra haalan kan ariifatuun sochii ibsamu ykn raawwatamuudha. Fakkeenya: Kutaa fiigiichaa keessaa tokko kan ta’e figiicha susuukaa bakka dhaabbannuu irraa miila lamaaniin dabaree dabareen wal jijjiiruun sochii fiigicha raawwtamuudha.
Biyyee sondii
Gosti biyyee beekamoon sadiitu jiru jira. Isaanis biyyee sondii, suphee fi cirrachaati. Isaan kana sadan keessaa guddina biqilootaaf mijataan biyyee sondiiti. Sababiin isaa biyyeen kun gosoota biyyee armaan oliitti argama sadan of keessatti qabata.
Rukuttaa
Rukuttaan Figiichaa noottaan yeroo bakka buufamu. Fakk. Rukuttaa Firinciisiisuu Fiigicha, tarkaanfii fi utaalcha gad-aanaa of keessatti qabata. Kunis gosa tokko kan ta’e ce’umsa rukuttaa tarkaanfii uttaalchaa fi yeroo waliin qindeessuun daa’immaniif gammachuu uuma.Rukuttaan utaalchaa walumaagalatti kutaalee qaamaa si’aawaa taasiisa. Gosni rukuttaan kun yeroo jalqabamu miila tokko qofaan utaaluun shaakaluu fi yeroon booda miila wal jijjiiruun ni raawwatama.