cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dagal-hareeyyii
Dagal-hareeyyiin (Afaan ingiliiziin: Amphibian )bineeldota lafee qabeeyyii yeroo jalqabaaf bishaan keessaa gara lafaatti madaqanii jireenya lafarraa eegalaniidha. Amaloota Dagal-hareeyyiin ittiin beekaman kanneen armaan gadiiti. Bishaan keessaafi lafa irra jiraatu. Gogaan isaani iskeelii hin qabu. Qaamni hargansuu isaanii qurxumargansaa(giilii), sombaafi gogaa jiidhina qabuudha. Sadarkaa jiisaa yookaan taadipooliitti bishaan keessa jiraachuun qurxumargansaan (giiliin) harganu. Onnee goloota sadiitti (go'aa(orikilii) lamaafi Dhoqonnee laataa(ventirikii)tokko) qoodame qabu. Ektootarmootadha. Walhormaata gaggeessuuf Dagal-hareeyyiin gara bishaaniitti deebi’u. Dagal-hareeyyiin akkuma qurxummiilee Walfudhanna sanyii qaaman alaa gaggeessu. Dhalaan isaanii hanqaaquu bishaan keessatti buusti. Kormaanis sanyii kormaa bishaan keessatti gad-lakkisuun hanqaaquu waliin walfudhata. Walfudhanna sanyiin booda, micireen uumame gara jiisaatti jijjiirama. Fakkeenyi Dagal-hareeyyootaa kanneen akka fattee, raachaafi kan kana fakkaataniidha,Dagal-hareeyyiiin qaama saalaa ala nafaa isaanii irraa hin qaban. Dhaltuun hanqaaquu bishaan keessatti buusti. Kormaanis sanyii isaa bishaan keessatti dhangalaasa. rimeesuu bishaan keessatti raawwata jechuudha. rimeesuu booda, micireen uumame gara jiisaatti jijjiirama. Jiisaan hanqaaquu keessaa bahe kun Callee(tadpole) jedhama.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha
>>>➪ 75,Scutum👉 gaachana
>>>➪ 76,Serpens👉 shaawwisa
>>>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo
>>>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu
Lakkoofsa Atoomaawaa
Lakkoofsi atoomii ykn lakkoofsi chaarjii niwukilaraa (mallattoo Z ) elementii keemikaalaa lakkoofsa pirotoonii niwukilasii atoomii ti. Lakkoofsi atoomaawaa maalummaa atoomii tokkoo beekuuf nama gargaara. Fakkeenyaaf, atoomiin pirootoonota sadii niwukilaasii isaa keessaa qabu tokko, lakkoofsi atoomaawaa isaas 3 ta’a. Atoomoonni lakkoofsi atoomaawaa isaanii sadii ta’e hunduu immoo atoomota elementii litiyeemiiti. Atoomii idilee chaarjii hin qabne keessatti lakkoofsi atoomii lakkoofsa elektiroonotaa wajjinis walqixa.
Qaamolee samii
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Star- Urjii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Galaxy- Ruuda
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos
>>>➪ 6,Ara👉 Tooraa
>>>➪ 60,Orion👉 Arbagaadduu
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Neptune - harshaaqa ruudaa(hiikkaa:-hara samii)
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Pluto- merqittii (hikkaa:-xiqqittii)
Asteroid - Bungulkattaa
Kilooroopilaastii
Kilooroopilaastiin ykn caasmagarroon gosoota seelii tolchitoota seelii biqiltootaa keessatti argaman keessaa tokko yoo ta’u, kan amala qabu orgaanelii seelii meembraanii lamaa, tokko keessaa fi inni kaan alaa ta’uu isaatiin, seelii biqiltuu zaantoofiilii keessatti bakki isaan gidduu jira. Halluu magariisa isaatiin adda kan ta’u diba waan of keessaa qabuuf yoo ta’u, isaan keessaa kanneen barbaachisoo ta’an kiloorofiilii A fi kiloorofiilii B, karootiinii fi pigmentii zaantoofiilii dha. Akkasumas RNA fi DNA lamaanuu of keessaa qaba.Akkasumas raayboosoomota guddinaan raayboosoomota idilee caalaa xiqqaa ta'an of keessaa qaba, akkasumas qoodamuu fi walhormaata.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 51,Lynx👉 Adaloo
>>>➪ 21,Cetus👉 sitoos
>>>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa
>>>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Meteor :- urjiilee furguggifamoo
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 4,Aquarius👉 kuroo ykn Tuuja Baaldii
>>>➪ 52,Lyra👉 baganaa
Dhabbasaa
dhabbasaan Afaan ingingiliziin sloth )garee Neotropical hoosistoota xenarthran kanneen tartiiba xiqqaa Folivora uumuudha, kanneen Uumamni kun hedduminaan muka gabbaa jiraata. Sanyiin uumama kanaa shantu jira. Sanyiileen kunniin garee lamatti kan qoodaman yoo ta’u, sanyii quba lamaa fi sanyii quba sadihii jedhamuun adda qoodamu. Dheerinni uumama kanaa seentimeetira 60 haga 76 dheerata. Ulfaatinni qaama isaatis kilograama 3 haga 17  ni ta’a. Sloth wantoota hedduun harkifataadha. Maqaa isaatis amaluma isaa harkifataa kanarraa argate. Uumamni kun humna qabu hunda fayyadamee saffisaan yoo deeme, Sa’aatii takka keessatti Meetira 150 deemuu danda’a. Saffisuma Kanaan jabaatee yoo deeme guyyaa tokko keessatti, Meetira 3600 ykn ammoo Kilomeetira 3.6 deemuu danda’a. Haala Kanaan uumamni kun Adaamaa ka’ee Finfinnee dhaquudhaaf guyyaa 27 isa barbaachisa.
Qaamolee samii
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Venus- bakkalcha(hikkaa:- urjii ganamaa)
Dhabbasaa
Uumamni kun hedduminaan muka gabbaa jiraata. Sanyiin uumama kanaa shantu jira. Sanyiileen kunniin garee lamatti kan qoodaman yoo ta’u, sanyii quba lamaa fi sanyii quba sadihii jedhamuun adda qoodamu. Dheerinni uumama kanaa seentimeetira 60 haga 76 dheerata. Ulfaatinni qaama isaatis kilograama 3 haga 17  ni ta’a. Sloth wantoota hedduun harkifataadha. Maqaa isaatis amaluma isaa harkifataa kanarraa argate. Uumamni kun humna qabu hunda fayyadamee saffisaan yoo deeme, Sa’aatii takka keessatti Meetira 150 deemuu danda’a. Saffisuma Kanaan jabaatee yoo deeme guyyaa tokko keessatti, Meetira 3600 ykn ammoo Kilomeetira 3.6 deemuu danda’a. Haala Kanaan uumamni kun Adaamaa ka’ee Finfinnee dhaquudhaaf guyyaa 27 isa barbaachisa.
keessaa sloths muka mukaa amma jiranii fi sloths lafa irraa badan dabalatee. Sochii suuta jechuu isaaniitiin kan beekaman, sloths mukaa, jireenya isaanii harka caalu muka bosona roobaa tropical Ameerikaa Kibbaa fi Giddugaleessa Ameerikaa keessatti garagalanii fannifamanii dabarsu. Sloths akka anteaters wajjin walitti dhiyeenyaan kan walqabatu ta'ee fudhatama, walitti dhufanii tartiiba xenarthran Pilosa. Uumamni kun hedduminaan muka gabbaa jiraata. Sanyiin uumama kanaa shantu jira. Sanyiileen kunniin garee lamatti kan qoodaman yoo ta’u, sanyii quba lamaa fi sanyii quba sadihii jedhamuun adda qoodamu. Dheerinni uumama kanaa seentimeetira 60 haga 76 dheerata. Ulfaatinni qaama isaatis kilograama 3 haga 17  ni ta’a. Sloth wantoota hedduun harkifataadha. Maqaa isaatis amaluma isaa harkifataa kanarraa argate. Uumamni kun humna qabu hunda fayyadamee saffisaan yoo deeme, Sa’aatii takka keessatti Meetira 150 deemuu danda’a. Saffisuma Kanaan jabaatee yoo deeme guyyaa tokko keessatti, Meetira 3600 ykn ammoo Kilomeetira 3.6 deemuu danda’a. Haala Kanaan uumamni kun Adaamaa ka’ee Finfinnee dhaquudhaaf guyyaa 27 isa barbaachisa.
Qaamolee samii
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Earth- Dachee
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 7,Aries👉 korbeessa
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Meteorider :- Qaanqorsaa
Jupiter - harrattuu (Hiikkaa:-muka laafaa)
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa
>>>➭1.Andromeda👉Andromeedaa(duureettii)
>>>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Comet :- Qorsaa
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 5,Aquila👉 Risaa
>>>➪ 9,Bootes👉 Tiksee
Seenaa Itoophiyaa Sirrii
RAADIYOO MADDA BEEKUMSAA Seenaa Itoophiyaa kana dura barreeffamee jiru keessatti baay'een isaa seenaa dogoggorsaa fi sobaa ta'uun isaa keessuma yeroo ammaa sabaa fi sablammii Itoophiyaa biratti waanuma beekamedha.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 8,Auriga👉 hoboloo
>>>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree
Fishinii niwukilaraa
Fooyama niwukilaraa adeemmsa niwukilaasiin atoomii karaa walnyaatinsa niwukilaraa gara niwukilasii salphaatti yeroo gargar bahu. Ciccitoonni bu’aa kanaa kan jalqabaa caalaa ulfaatina waliigalaa gadi aanaa qabaa. Qaamni dhabame walnyaatinsa armaan olii keessatti gara anniisaa niwukilaraa kan jijjiiramudha. Kanaafuu, fishiniin niwukilaraa akka armaan gadiitti ibsama.Adeemsa fiiziksii niwukilaraa keessatti niwukilaasiin atoomii gara niwukilasii haaraa lamatti addaan bahu. Adeemsi Addaan bahiinsaa yeroo baayyee footoonii gamaa kan uumu yoo ta'u, daaddeessa anniisaa caccabbinsa xaanxeffama (Radioactive decay) illee anniisaa baay'ee guddaa gadhiisa.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi
Seenaa Itoophiyaa Sirrii
Bulchitoota oromiyaa
Qaamolee samii
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Rogue planet - lafjoo algala
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii
Kaansarii
Ulfaatinni humnaa olii, Kuduraa fi muduraa gahaa nyaatuu dhabuun, Sosochii qaamaa godhuu dhabuun, Tamboo xuuxuu fi Farshoo dhuguun sababaawwan kaansariif nama saaxilan keessaa warra ijoodha. Yeroo ammaa kana dhibeewwan kaansarii gosa dhibba tokkoo oltu jira.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 16,Capricornus👉 Reettii(qobolee)
Kaansarii
Kaansariin yeroo heddu du’aaf kan nama saaxilu ta’us hanga arraatti namoonni miiliyana 28 ta’an wal’aansa gahaa argachuun fayyaniiru. Namoota fayyan keessaa dhibbeentaa 70 ol kan ta’an biyyoota gurguddatan keessa warra jiraataniidha. Parsantiin 30 gad ammoo lammiilee biyyoota galii jiddu galeessaa fi gad aanaa qabaniidha.
Sibiilala(keemistirii)
Sibiilaloonnii elementoota amaloota fiizikaalaa fi keemikaalaa faallaa  sibiilotaa qabu.. Isaanis giraafaayitii irraa kan hafe sibiilalootni hundiinuu dabarsoo ho’aafi elektirikaa miti, hin calaqqisaneefi yommuu tumaman ni caccabuu, hinbattaa’an, hinshibeefamanis. Sibiloonnii faalkaalee wantoota sadan (jajjaboo, dhangala’aa fi gaazii) keessatti teempireechara daree keessatti jiraachuu danda’u. Fakkeenyonni sibiilalootni oksijiinii, naayitiroojiinii, kaarboonii, salfarii fi kilooriinii ni argamu.
Awwaaldiigessa qoree
Awwaaldiigessa qoreen sanyiilee garagaraa lama qaba. Isaanis Awwaaldiigessa qoreea qoffee gabaabaa fi Awwaaldiigessa qoreea qoffee dheeraa jedhaman. Inni qoffee gabaabaa Awustraaliyaa fi Niiw Giinii keessatti kan argamu yoo ta’u, Inni qoffee dheeraa qabu ammoo lafa ol ka’aa Niiw Giinii qofa keessatti argama. Uumamni kun naannawa bosonaa kan jiraatu yoo ta’u, margaa fi eddoowwan muka garagaraa qaban filata. Awwaaldiigessa qoreean qoffee dheeraa qabu yeroo ammaa kana bineesota baduuf dhihaatan keessatti ramadamee jira. Rakkina kanaaf sababaan guddaan manca’iinsa bosonaatiifi balaa tasaa karaa irratti mudatuudha.
Kaansarii
Sababa dhibee kaansarii harmaatiin Ameerikaa keessatti daqiiqaa 13 keessatti dubartiin takka lubbuu isii dhabdi. Kana jechuun sa’aa tokko keessatti dubartoonni Afur ta’an sababuma kanaan du’an.
Seenaa Itoophiyaa Sirrii
Kanaaf haala armaan gadiin dhiyeessineerra.
Gariin sibiila
Gariin-sibiilotni elementoota amala sibiilaafi sibiilalaa qabaniidha. Elementootni kun gariin dabarsoo ho’aafi elektirikaa waan ta’aniif meeshaalee elektirooniksii keessatti faayidaa ol’aanaa qabu. Fakkeenya; Silikoonii, Jarmaaniyemiifi Arseenikii
Seenaa Itoophiyaa Sirrii
Kutaa 2ffaa
Kanuma afaan Ingilizii Ingiliffumaan yoo mirkaneeffanne, Qoollifannaa ilmaan Kuush hin qabu. Harki ONEGis keessa hin jiru. Jawaar Mahammedis hin barreessine jechuu dha. Yaa Ilma Kuush garaa guutuun na amani ati Itoophiyaa dha. . Gara mirkaneessuutti yeroon sin dabarsu, fakkeenyaaf kanuma King Jemes keessatti dursa jechi Itoophiyaa jedhu kan argamu jalqabuma irratti Seera Uumamaa boqonnaa lama lakkoofsa kudha shanirratti. Akkana jedha "And the name of the second river is Gihon: the same is it that compasseth the whole land of Ethiopia." Jedha. (Genesis 2: 13) Kan warra kaanii yoo ilaalle immoo; . Jewish publication Society OT "And the name of the second river is Gihon; the same is it that compasseth the whole land of Cush." (Genesis 2: ) . New English Translation "The name of the second river is Gihon; it runs through the entire land of Cush." (Genesis 2: ) . Basic English "And the name of the second river is Gihon: this river goes round all the land of Cush." (Genesis 2: ) . World English Bible "The name of the second river is Gihon. It is the same river that flows through the whole land of Cush. " (Genesis 2: ) . Bakka kanatti salphumatti yoo ilaalle versioniin King Jemes Itoophiyaa jedhee bakka fudhatetti versionoonni kaan Kuush jedhanii hiikaniiru. Bakka wal bu'aniiru jechuudha. Kan afaan Oromoos yoo fudhanne "Maqaan laga isa lammaffaas Giihon, innis guutummaa biyya Kuushitti naanna'ee ni yaa'a." (Seera Uumamaa 2: 13) . Asuma irratti fakkeenya biraa fudhannee yaa ilaallu. King Jemes version "Miriam and Aaron spake against Moses because of the Ethiopian woman whom he had married: for he had married an Ethiopian woman." (Numbers 12: 1) . Jewish Publication Society OT version "Miriam and Aaron spoke against Moses because of the Cushite woman whom he had married; for he had married a Cushite woman." (Numbers 12: ) . New English Transition version "Then Miriam and Aaron spoke against Moses because of the Cushite woman he had married (for he had married an Ethiopian woman)." (Numbers 12: ) . Afaan Oromoon immoo "Miiryaamii fi Aaron sababii Museen intala warra Kuush fuudheef isa irratti ka'ani," (Seera Lakkoobsaa 12: 1) . Tuqaa kana irrattis akkuma argaa jirru Kingi Jemes irratti Intala warra Itoophiyaa fuudhee jedha. Kan anaan na ajaa'ibe keessaa immoo New English Translation irratti intala warra Kuush jedhee booddee cuftuu keessatti intala warra Itoophiyaa jedha. Kun Itoophiyaa jechuun eenyu akka ta'e sirriitti ibseera jedheen yaada. Kaanimmoo Kuush qofa fayyadaman. Kanaaf Itoophiyaa jechuun Kuush jechuudha jedhanii nutti himaa jiru jechuu dha. . Mirkanoo tokko otoo dabalannee gaarii natti fakkaata. King Jemes "And there came out against them Zerah the Ethiopian with an host of a thousand thousand, and three hundred chariots; and came unto Mareshah." (2 Chronicles 14: 9) .
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee
>>>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa
>>>➪ 58,Octans👉 saddeettaa
>>>➪ 57,Norma👉 Noormaa
>>>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii
Sirna hargansuu
= Qoonqoo(pharynx) = Nyaataa fiqillensa dabarsuuf gargaara.uraa funyaanii(nasal aperteres) fi Sanduuqa sagalee (larynx) giddutti argama.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 23,Circinus👉 agarsootee
>>>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu
Awwaaldiigessa qoree
Awwaaldiigessa qoreean uumama xiqqaadha. Dheeerinni isaa seentimeerira 34 hanga 76 ta’a. Ulfaatinni isaatis kilograama 3 hanga 10 ta’a. Qaamni Awwaaldiigessa qoree rifeensa gosa lamaan uwwifamaadha. Inni tokko qabaabaa yoo ta’u, faaydaan isaatis teempireechara qaamaa too’achuudha. Inni tokko ammoo dheeraadha. Dheeraan kun fageenyaa wayta ilaalamu qoree Dhaddee fakkaata. Haa ta’u malee akka dhaddee sanitti diina ofirraa ittiin ittisuu hin danda’u. Dhaddeen qoree san diina ittiin waraanuuf kan itti fayyadamtu yoo ta’u, Awwaaldiigessa qoreean garuu ittiin waraanuudhaaf hin gargaaramu. Ta’us diinni qaama isaa akka hin miineef faaydaa guddaa qaba. Wayta diinni itti dhufu akka kuubbaa maramuudhaan qoffee fi kotteewwan isaa garaa jalatti dhoysee, rifeensa akka qoree jiru san qofa diinatti mul’isa. Diinni dhufe haga fedhe osoo carraaqeellee ilkaaniin uumama san ciniinuu hin danda’u. Dhaddeen garuu yoo diinni isii miidhu itti dhufe, qoree saniin ofirraa waraanti.
Faalama Qilleensaa Fi Naannoo
Jijjiiramni qilleensaa addunyaa guututti yaaddoo hamaa tahee jira. Sababaa faalama qilleensaatiif gaaga’ama guddaatu dachii tanarra gahutti jira. Ilmi namaatiifi lubbu qabeeyyiin heddu sababaa faalama qilleensaa miidhaa jabduu keessa kan jiran yoo tahu, rakkoon kun addunyaa guututti yaaddoo guddaa tahee jira.
Kiloorofiilii
Kiloorofiilii iskeelii adda addaa irratti    Kiloorofiiliin halluu magariisa biqiltootaa fi algee hedduudhaaf itti gaafatamummaa qaba. Karaa maaykirooskooppiitiin yoo ilaalamu, kiloorofiiliin orgaanizimoota keessatti caasaa kilooropilaastii jedhaman keessatti walitti qabama – asitti seelii biqiltootaa keessatti garee ta’ee agarsiifama. Biqiltoonni akka magariisaatti kan fudhataman kiloorofiiliin baay’inaan dheerina dalgee halluu diimaa fi diimaa waan xuuxuuf garuu ifni magariisaa caasaa biqiltootaa akka dallaa seeliitiin calaqqisu xiqqaadha. Kiloorofiiliin gosa hedduu qaba, garuu hundi isaanii ligaandii maagniziyeemii kilooriinii kan gama mirgaa diyaagiraamii kanaa uumu qooddatu. Kiloorofiiliin ( Qammagarroo ykn diba magariisa ) pigmentiiwwan magariisaa walqabatan hedduu saayinoobaakteeriyaa fi kilooropilaastoota algee fi biqiltoota keessatti argaman keessaa kamiyyuu dha. Maqaan isaas jechoota Giriikii χλωρός, khloros ("magariisa ") fi φύλλον , phyllon ("baala"). Kiloorofiiliin biqiltoonni anniisaa ifa irraa akka xuuxan taasisa.
Awwaaldiigessa qoree
Sirni wal hormaata Awwaaldiigessa qoree kan ajaa’ibaati. Kormaan qaama walhormaataa afur kan qabu yoo ta’u, dhaltuun ammoo lama qabdi. Kormaan qaama wal hormaata afur qabaatus, yeroo takkaan kan tajaajila irra oolu lama qofa. Sababni isaatis dhaltuun qaama walhormaataa lama qofa qabaachuu isiiti. Qaamni wal hormaataa hagana baay’atus ilmoon dhalatu garuu tokko qofa.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 39,Grus👉 baalguda
Awwaaldiigessa qoree
Akkuma durarratti dubbanne bineensi kun akka allaattii hanqaaquu buusa malee ilmoo hin dhalu. Haadhoon takka hanqaaquu takka qofa buusti. Hanqaaquu isii tanas korojoo gara jalaa qabdu keessa keetti. Guyyaa kudhan booda hanqaaquun sun cabee ilmotti jijjiirama. Ilmoon haarofti rifeensaa fi qoree hin qabne tunis ji’oota lamaa oliif achuma korojoo haadhaa keessa turti. Haga gaafa qoree baafattee diina ofirraa ittisuu dandeettutti korojoo keessaa hin baatu. Gaafa qoree baafte ammoo Korojoo keessaa baatee boolla qopheffameef keessa seenti.
Sirna hargansuu
= Sanduuqa sagalee (larynx) = Ujummoo qillensaa (trachea) fi Qoonqoo(phrynx) walqunnamsiisa.Sanduuqni sagalee caasaalee akka Lummaa(adams'apple), hutuu (glottis), Cufokkee  (epiglottis) fi funyoo sagalee (vocal cords)
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa
Kaansarii
Dhukkubni Kaansarii dhibee onneetti aanee lubbuu ilma namaa galaafachuudhaan sadarkaa lammaffaarratti argama. Fakkeenyaaf bara 2018titti Kaansariin lubbuu nama miiliyoona 9.6 ol galaafateera. Akka addunyaatis namoota du’an 6 keessaa inni tokko Kaansariidhaan du’a. Yeroo ammaa kanattis Kaansaariin guyya guyyaan lubbuu namoota kuma 20 olii galaafatutti jira.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa
Awwaaldiigessa qoree
Haadhoon Awwaaldiigessa qoreen mucha hin qabdu, garuu aannan ni maddisiisuu dandeetti. Kanaafuu ilmoon Awwaaldiigessa qoreetis aannan arraba isiitiin arraabaa dhuydi malee akka ilmoolee hedduu hin hootu. Haga ji’a torba guuttutti aannanuma haadhaatiin jiraatti. San booda jireenya kophaa jalqabdi. Awwaaldiigessa qoreen fedha Rabbiitiin haga waggaa 50 jiraatuu danda’a.
Sirna hargansuu
Sirna hargansuu ( Afaan ingiliziin:The respiratory system)
Ujummoo Qileensaa(Trachea)
Tiraakiyaan, ujummoo qilleensaa jedhamuunis kan beekamu, ujummoo morgaa kan sanduuqa sagalee fi Qolka qillensaa (biroonkaayii) sombaa walitti hidhu yoo ta’u, qilleensi akka darbu kan taasisu yoo ta’u, kanaaf bineensota harganan hunda keessatti argama. ujummoon qileensaa  sanduuqa sagalee irraa diriiree gara Qolka qillensaa (biroonkaayii)   lamaan ttii qodama. Gubbaa ujummoo qillensaa irratti margaa qubeellaawaa sanduuqa sagalee irratti maxxane. Ujummoo qileensaa kan uumamu morgaawwan boca kophee fardaa qabaan baay’eedhaan, kanneen ligamentii ykn maceera olka’aa ta’aniin  walitti hidhamanii fi maashaa tiraakiyaa dhuma isaanii irratti argamuun kan uumamu dha.
Qolka qillensaa (biroonkaayii/biroonkiin)
Ujummoon qillensaa jechuun karaa ykn ujummoo qilleensaa ujummoo sirna hargansuu keessatti qilleensa gara sombaatti geessudha. Qolka qillensaa (biroonkaayii) jalqabaa fi guddaan ujummoo sirna hargansuu keessatti argamu tiraakiyaa yoo ta’u, innis damee gara Qolka qillensaa (biroonkaayii) gurguddoo lamatti kan qodamuu yoo ta’u, Qolka qillensaa (biroonkaayii) guddaan mirgaa fi Qolka qillensaa (biroonkaayii) guddaan bitaa, Qolka qillensaa (biroonkaayii) gurguddoo lamaan jedhamuunis beekama. Qolkootni qillensaa (biroonkaayii) lamaan kun naannoo handuura sombaa jedhamutti somba keessa waan seenaniif Qolki qillensaa keessaa bal’inaan kan argaman yoo ta’u, sana booda tokkoon tokkoon biroonkiin biroonkiin sadarkaa lammaffaa xixiqqoo daayameetira qabanitti qoodamu isaanis dabaree isaaniitiin hanga biroonkii alveolar, fi alveolar kanneenitti qoodamuu itti fufu biroonkiin dabareedhaan qooduun biroonkiin kutaa ykn biroonkiin kutaa kenna. Qoodinsi kan biroonkii kutaa booda uumamu biroonkii kutaa tartiiba afraffaan, tartiiba shanaffaa fi tartiiba ja’affaa jedhamuun beekama, ykn maqaa tokko, biroonki kutaa xiqqaa jalatti walitti gurmaa’uu danda’u. Biroonkiyoolonni baay’ee dhiphoo ta’anii fi tishuuwwan kaartilaajiitiin deeggaramuu hin dandeenye biroonkiyoolota jedhamuun beekamu. Jijjiirraan gaazii biroonkii keessatti hin raawwatamu.
Qaamolee samii
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Planet - Lafjo(lafa jooraa)
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu
>>>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii
Sirna hargansuu
= Funyaani fi Gola Funyaanii = Funyaan qammoolee ala funyaanii kaasee hanga Qoonqoo hammata.Funyaa qaamoota keessoo fi alaa qaba. qaamoonni alaa funyaanii kan jedhaman kannen akka Sulula funyaanii(bridge), Bantii funyaanii(apex nasi), kolaa funyaanii(ala nasi) fi Qaawa funyaanii(nostrils). Qaamoolee kessoo funyaanii ykn Gola funyaanii(nasal cavity) kanneen akka Galloo funyaanni(nasal septum) kan funyaan kan gola funyaan keenya bakka lamattii qooduu; fi Holqa funyaanii ykn Hallayyaa funyaanitti (nasal fossa) fadha. tokkoon tokkoon holqa funyaanii fuulduraan karaa qaawwa funyaaniin(nostrils), duubaan immoo karaa uraa funyaanii(nasal aperteres) gara Funyaagaan ykn Funyoonqoon (nasopharynx) geessuutti banaadha.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 24,Columba👉 saphaliisa
Faalama Qilleensaa Fi Naannoo
Wagga waggaan daa’imman kuma 600 ol tahan sababa faalama qilleensaatiin  akka du’an dhaabbanni fayyaa addunyaa beeksiseera. Wagga waggaan sababa faalama bishaaniitiin namoonni Miiliyana 3.4 tahan lubbuu isaanii dhabutti jiru. Faalamni qaamman bishaanii wagga waggaan allaattiiwwan qarqara bishaanii jiraatan kan miiliyoona tokko tahan kan galaafatu yoo tahu, sababa faalama qilleensaatiin ammoo hoosiftoonni miiliyana 100 tahanis lubbuu isaanii dhabu.
Kaansarii
Tamboo xuuxuun sababaalee Kaansariif nama saaxilan keessaa lubbuu namoota hedduu galaafatuun sadarkaa duraa irratti argama. Namoota Sababaa Kaansariitiin du’an keessaa dhibbeentaa 22 kan ta’an sababaa kaansarii karaa tambootiin dhufuun warra du’aniidha. Avreejiidhaan Tamboon habbaan tokko keemikaalaa garagaraa 4,800 ol of keessaa qaba. Kanniin keessaa 69 kan ta’an dhukkuba kaansarii fiduun warra beekkamaniidha.
Sirna hargansuu
of kessatti hammata. Sanduuqni sagalee qilleensa sombaa kessaa ol bahuu, funyoo sagalee irra dhaqee sagalee dubbii akka kennuudhaaf qajeelcha.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 59,Ophiuchus👉 Holder of serpent
>>>➪ 2,Antlia👉hoxxee hamussa
>>>➪ 67,Piscis👉Qurxummii
>>>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu
Sirna hargansuu
Sirni hargansuu qilleensa gara keessatti ol-fudhachuufi gara alaatti gadi baasuuf nugargaaruun alatti faayidaalee biroos qaba. Isaanis: 1. Qilleensi qulqulluu somba akka gahu godha: rifeensi funyaan keessatti argaman qilleensa alaa seenu keessaa dhukkeefi jarmoota calaluun hambisu. 2. Sochii qilleensaa (hargansuu) dhaabbataa uuma: qubeelaawwan morgaa ujummoo qilleensaa irra jiran ujummoon kun yeroo hunda banaa ta’ee akka turu eegu. Sababa kanaaf hargansuun gufannaa malee adeemsifama. 3. Oksijiinii qaamotaaf dhiheessa: qilleensi erga somba gahe booda wal-jijjiirraan qilleensaa afuuffeewwan qilleensaafi ujummoolee dhiigaa(kaappilaroota) gidduutti gaggeeffama. Haaluma kanaan oksijiiniin afuuffee qilleensaa keessaa gara ujummoolee dhiigaatti (kaappilaroota)  dabruun qaamotaaf raabsama.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 48,Lepus👉 Illeetti
>>>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala
>>>➪ 86,Virgo👉 Dubree
Sirna hargansuu
sirna lubbuu qabeeyyiin gaggeessuu kessaa isa tokko ta'ee kan qilleensa qulqulluu (oksijiinii hedduminaan of-keessaa qabu) gara keessaatti ol-fudhachuufi qilleensa xuraawaa (kaarboondaayoksaayidii hedduminaan of-keessaa qabu) gara alaatti baasuuf tajaajila. Caasaaleen sirna hargansuu qaawwota funyaanii, gola funyaanii, Qoonqoo, saanduqa sagalee (laarniksii), ujummoo qilleensaa (tiraakiyaa)fi somboota lama yoo ta’an sombi Qolka qillensaa ykn domokkee (biroonkaayii), Birkii Qillensaa ykn Bikkokkee (biroonkiyoolsii) fi afuuffeewwan qilleensaa (alviyoolaayii) of-keessatti hammata.
Kaansarii
SALADIN Abduraman SALADIN Abduraman Kaansariin ykn maqaa afaan oromoo isaan cawween dhukkuba qaama namaa hunda miidhu yoo tahu, dhukkubni kun seeliiwwan qaama namaa keessatti argaman hunda hubuu danda’a. Yeroo heddu dhukkubni kun heddumina seelii irraa nama qaba. Seeliiwwan qaama namaa keessatti argaman yoo bakka tokkotti heddummaatan dhukkubni kun nama qabuu dandaya.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa
Sirna hargansuu
Gola funyaanii kessattii qilleensii fuudhatamuu osoo somba hin gahin buheeffamee (hoo'ifamee),qulquleeffame, jiffama.Lubbiyyooleen kubbayyaa(goblet cell )fi xannachootni furrii gola funyaanii keessa jiran furrii uumuun qilleensa afuura fudhatamu keessatti dhukkeewwan fi dhuukuba fiddoota kanneen akka baakteriyaa, jarmootaa ofitti maxxansanii qabuun akka qilleensii qulquulluun galuu taasiisa. Rifeensee(cilia) ;- caasaa rifeensa fakkatu ruqoolee gara Qoonqootti dhufan kiyyeffachuun gara ifduubatti deebisa. Gola funyaanii gama olii keessatti Siphisoo ykn simaattuu miira funfannaa( Olfactory) kan foolii addan baasuu fi funfachuuf nu gargaaruuttu jira. holqee Ykn saayinasii (sinus) iddoo banaa naannoo holqa funyaaniin duuba agamuudha. saayinisii ykn kishiinii funyaanii dhukkuba fiddootaan (paatojeenootaan) qabamee dhukkuba saayinisii ykn dhitta'inna holqee jedhamu  fida.Dhukkubni saayinasii ykn dhitta'ina holqee kan uumamu yeroo furriin huguggee ykn meembiranii keessatti dhangala’u dhiita’ee holqee(sinus) cufamedha
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa
Faalama Qilleensaa Fi Naannoo
Magaalonni addunyaa tanarra jiran qilleensa faalameen rakkachaa jiru. Aarri warshaalee fi makiinaawwan irraa maddu magaalota faaluu isaa itti fufeera. Yeroo ammaa kana magaalota qileensa faalamaa qaban jedhamanii sadarkaan haga 10ffaa kaayaman keessaa magaalonni sagal Indiyaa keessatti argamu. Tokkoffaa irraa kaasee hanga 7ffaa  Kaanpuur, Faaridaabaad, Vaaraanaasii, Gaayaa, Paatnaa, Niiw Dalhii, fi Laaknoow yoo tahan, 8ffaa irratti ammoo Magaalaa Baameendaa jedhamtu tan Kaameeroon keessatti argamtutu argama. Magaalan Agraa fi Muzaffarpuur sadarkaa 9ffaa fi 10ffaa irra jiru.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa
>>>➪ 85,Vela👉 sharaa
Karootiinii
Kaarotiiniin ykn micceetiniin  tarpinii, bilfee footosinteetikii burtukaanaa footosinteesiidhaaf barbaachisaa ta'e dha.
Innis sababa halluu kaarotaa, akkasumas warri baay'inaan nyaatan xiqqoo keelloo akka ta'u taasisa. Qophifa keessatti dammaqinaan hin hirmaatu, garuu anniisaa kiloorofiiliin xuuxame dabarsa.
Kaarotiinii daayimeerii vitaamin A yoo ta’u bifa lama qaba, α- fi β-karootiinii. Gosoonni lamaan kalee keessatti kuufamuu danda’u, akkasumas vitaamin A irraa adda ta’ee, karootiiniin garmalee summii waan hin qabneef yeroo barbaachisu gara vitaamin Atti jijjiiramuu danda’a.
beetaa-karootiinii
Beta-carotene fuduraalee keelloo, burtukaanaa fi magariisa, akkasumas kuduraalee keessatti argamuu danda'a. Ispinaashii, hundumaa dabalatee: diimaa, keelloo fi magariisa, salaaxinaa, timaatima, dinichaa, dabaaqula, fi kaarotaa. Akka seera waliigalaa tokkootti, fuduraan ykn muduraan tokko halluu baay’ee yoo qabaate, beetaa-karootiinii baay’ee of keessaa qaba.
Awwaaldiigessa qoree
Qoreen Awwaaldiigessa qoree kun ajaa’iba biraatis ni qaba. Sunis ibiddaan gubatuu dhabuu isaati. Bosonni Awustraaliyaa yeroo heddu balaa ibiddaatiif saaxilama. Ibiddi kun ammoo humna waan argate hunda barbadeessuu qaba. Awwaaldiigessa qoreen garuu badhaasa Rabbiitiin osoo ibidda san jalaa hin dheessin lubbuu isaa tursiifatuu danda’a. wayta balaan ibiddaa ka’u bineensonni hundi baqachuu eegalu, Bineensi kun garuu bakkuma dhaabatu sanitti boolla qotee qaama lallaafaa biyyee jala dibee ciisa. Yeroo kana duydi isaa lafaa olitti hafee qaamni gama jalaatiin argamu hundi biyyee jala seena.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 80,Triangulum👉 Lamii
Faalama Qilleensaa Fi Naannoo
Lammiileen Ameerikaa baay’ina ilma namaa addunyaa tanarra jiru keessaa parsantii 5 qofa tahu. Haa tahu malee qabeenya addunyaan tun qabdu keessaa parsantii 25 kan tahu isaantu harkaa qaba, balfaa fi xurii addunyaan tun ittiin rakkattu keessaa parsantii 30 kan tahus isaantu oomisha. Yeroo ammaa  nama saddeet keessaa namni tokko sababa faalama qillensaatiin du’utti jira. Kana jechuun wagga waggaan namoonni miiliyoona 7 tahan sababa faalama qilleensaatiin lubbuu dhabu jechuudha.
Seenaa Itoophiyaa Sirrii
Kutaa 4ffaa
Waa'eema kasaaraa eenyummaa mootota keenya kanaa keessaa osoo hin bahiin Itoophiyaan isheen asliin kushoota ganamaa wal morkii mootota garaagaraan erga diigamtee booda, boca amma qabduun irra deebiin ijaaramuuf harka Minilik mooticha Itoophiyaa irratti kufte. Yeroo kana Minilik maqaa biyya deebisee moggaasuu barbaadee Itoophiyaa argate. Itoophiyaan inni argates Kitaaba qulqulluu iratti maqaa bareedaa fi eebbifamaa ta'uu ishee malee, hiikkaa akkamiin akka moggaafamtee fi maal jechuu akka ta'e hin hubanne ture. Lafumaa ka'ee aboo biyyi kun Itoophiyaa jedhamti jedhee itti dhoobe. Kanumaaf natti fakkaata keenya duraan biyyi Itoophiyaa jedhamtu akka waan hin turree fi Waanumu Minilik uume jennee fudhachuun ofirraa qoollifanna. Baay'een keenya ammoo dhimma itti hin qabnu. . Ammas seenaama walitti maxxaneen Mootii Itoophiyaa biraan kan Minilik booda dhufe "Haayile Sillaaseen" nama eenyummaa isaa irraa jibbee guddaa qabuu fi eenyummaa ambaa of itti maxxansee deemu ture. "Ani mootii mootota Itoophiyaa hidda dhalata Yihuudaati ofiin" jedha. Gabaabumatti mootiin kun abbaa isaa nama Oromoo Welde Mikaa'el Guddisaa irraa godina Harargee bahaatti kan dhalate ta'ee osoo jiruu ani hidda dhalata Yihuudii ti. Leencicha Yihuudaatis ofiin jedha. Ilaa as irratti waan tokko, namichi bara tokko Ameerikaa Waayit Haawusitti affeeramee akka carraa ta'ee gaasixeessitoonni afgaaffii godhaniif "Ati gurraacha yeroo duraaf Waayit Haawusii seentedha. Kanaaf ammoo maaltu sitti dhagahama?" Jedhanii gaafatan. Innis akkas jechuun deebiseef "Ani gurraacha miti. Ani sanyii Yihuudaati." Jechuun deebiseef. Gaazixeessitoonnis Yihuudaa gurraacha arganne jedhanii itti qoosan. . Hubadhaa, namni kun eenyummaa isaa guutummaa guutuutti gane jechuu dha. Tokkoffaarratti gurrachuummaa isaa, Kuush yookaan Afrikummaa sirrii godhee akka ta'utti gane. Lammaffaa irratti Itoophiyummaa isaa waakkate. Kan sadaffaa Oromummaa isaa haaleera. . Kanaaf namichi kun eenyummaa Yihuudummaa irratti rarra'uun isaa dhugumaan, sanyii isaa jijjiiruu danda'eeraa jennee yoo ilaalle, eeyyee namichi kun eenyummaa nama biraa fudhateera jedhamuun ni danda'ama. Innis dhugumaan Yihudaadha. Garuu Yihuudaa sanyii Israa'el kudha lamaan keessaa tokko osoo hin taane, eenyummaa 'Yihuudaa nama biyya Keeriyoot, Asqoorxiyoos Yihuudaa yookiis Yihuudaa isa Yesuusiin gurgurate' ta'eera. Karaa biraan eenyullee gantummaa namni raawwate hojiin obboleessa Asqortuu Yihuudaa ta'eera jechuu dha. . Waa'ee warra isin Itoophiyaa miti nuun jedhanii, akka isaan Itoophiyaa hin taane ragaa tokko isinii haa dabalu. Kitaaba Luba Balay Mokonnin barreessan kan mata dureen isaa kiristaanummaa fi Oromoo jedhu fuula digdamii tokkoffaa irratti, warri amma nuti Itoophiyaadha jedhanii, Oromoo fi uummata kuush kaan ammoo isin Itoophiyaa miti jedhan kun waggaa dhibba lamaan dura, barreeffamni fi barruuleen isaan qaban "warri Itoophiyaa nu lolan" jedha malee bakka tokkottuu nuti Itoophiyaa dha hin jedhu. Kan jedhu barreesseera. Namni kun kitaabota amantii fi kitaabilee biraa isaan gola keessaa qaban itti dhiyeenyaan waan beekaniif ragaa waliin wal qabsiisuun eeraniiru. .
Faalama Qilleensaa Fi Naannoo
Haroon kaaraachaay jedhamuun beekkamu kan Raashiyaa keessatti argamu, iddoowwan haalaan faalaman keessaa sadarkaa duraa irratti argama. iddoon kun bakka mootummaan Raashiyaa balfa warshaa Niwuklaraa keessaa bahu itti dhangalaasu yoo tahu, namni tokko osoo qaama isaatti waa hin haguugin bakka kana daqiiqaa shaniif yoo dhaabbate ni du’a. Bara 1960moota keessa haroon kun gogee ture. Yeroo sanitti ammoo dhukkeen haroo kanarraa ka’uun gara iddoo garagaraa bittinnaaye lubbuu namoota miiliyana walakkaa galaafatee jira.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana
Lafjoo Sirna biiftuun Alaa
IAU
Hiikni ofiisaa jecha <i id="mwcA">lafjoo</i> jedhu kan Gamtaan Xinhawaa Idil-addunyaa (IAU) fayyadamu Sirna Biiftuu qofa kan hammatu waan ta'eef lafjoolee Alee irratti hin hojjetu. Gareen Hojii IAU lafjoolen biiftuun Alaa irratti ibsa ejjennoo hiika hojii "pilaaneetii" jedhu of keessaa qabu bara 2001 kan baase yoo ta'u, bara 2003tti fooyya'eera
Maloota al-kallattii abuurraa
Qorannoon lafjoolee sirnabiiftuun alaa inni jalqabaa, taateepilaaneetiin urjii isaa irrattiqabu fayyadame(fuula ittiaanuilaali),amalootapilaa-netii baay’inaan beekuufis haalamijeesseera. • Malootadaayinaamikiin, jijjiiramoota ariitii raadiyaaali iurjii qo’achuun hamma fi giddu galeessummaa Marsoo, yeroo ittinaanna’u(pireedii) fi hangagadi aanaa lafjoo arganna. Gatiinhangaa sirrii fi argamniorbiitii, jijjiiramaiddoo urjii birqaba urjii ollaa jiruu (astiroomeetirii ykn safarurjii) irraafudhatamu.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 37,Fornax👉 daarsaa
Faalama Qilleensaa Fi Naannoo
Wagga waggaan balfi Kilograama biiliyana 6 tahu bishaan keessatti gatama. Balfa kana keessaa irra jireessi isaa feestaalaa ykn miikkaafi plaastikoota garagaraati. Sababa kanaanis lubbu qabeeyyiin bishaan keessa jiraatan kan miiliyonaan laakkawaman lubbuu dhabutti jiru.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessaa
Qaranbullee Bantii
Polaar Biir hanga meetira lamaa kan dheeratu yoo ta’u, kormaan isaa haga kilograama 600 ulfaata. dhaltuun ammoo walakkaa warra dhiiraati. Isiinis kilograama 300 ulfaatti. Kuntaala 3 fi 6 jechuudha. Hoosiftoota muraasa dachii akkaan dilallaawaa, kana irra jiraatu keessaa isa tokko. Rifeensi gogaa isaa irratti argamu, haala qilleensaa wajji wal simsiifamee toochaa tahee kennameef. Akkasumas hoo’a aduu irraa argamu ufitti fudhatee gara gogaa qaama isaatti dabarsa. Bineensi kun miila jalaallee rifeensa qaba. Rifeensi miila jalaa kunis yeroo cabbii irra deemu akka itti hin qabbanoofne godha. Akkasumas wayta bishaan keessa daakuu rakkoo takkaan malee akka sololi’u isa gargaara. Polar Biir Sanyiiwwan Biir jiran keessaa morma dheeraa qaba. Kunis wayta bishaan keessa daaku morma isaa bishaan keessaa olqabatee naannoo isaa to’aachuuf isa gargaara
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo
Qaranbullee Bantii
Addunyaa tanarra Sanyiiwwan Biir heddutu jiru. barruu tana keessatti isa Polaar Biir ykn ammo Sea Biir jedhamu waliin daaw’anna. Polaar Biir uumama akkaan guddaa naannawwa cabbii Arkitiik jiraatu keessaa isa tokko. Biifti isaa akkuma cabbii san adiidha. Poolar Biir yeroo isaa hedduminaan cabbii irratti dabarsa. Yeroo barbaadetti bishaan keessallee daakuu ni danda’a. jireenyi isaa, cabbii irratti kan bu’uurawe ta’us, har’aan tana garuu rakkoo hamaa keessa jira. cabbiin bantii kaabaa fi kibbaatti argamu baqutti jira. kun ammoo jireenya isaatiif heddu rakkisaadha.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas
>>>➪ 44,Indus👉 hindii
Faalama Qilleensaa Fi Naannoo
Magaalota qilleensa faalamaa qaban keessaa takka Magaalaa Guddoo Chaaynaa, Beejiing yoo taatu, namni heddu magaala tana keessatti afaanii fi funyaan isaa Maaskiin haguugee deema. Kun sababaa malee waan godhamee miti. Namni osoo afaaniif funyaan hin haguugatin magaalaa tana keessa guyyaa tokko oole, akka nama Tamboo 21 xuuxeetti qilleensa faalamaa harganaa oola.
Tushaaleeyyii
Rammaddii
Urookoordaataa (firfira galaanaa),
Seephalochordata (Mattushaaleeyyii)
Vertebrata (dugugguruu qabeeyyii).
Urookoordaataa (firfira galaanaa)
Firfira Galaanaa ykn Biifaan Galaanaa (maqaa saayinsii: Tunicate) bineensa galaanaa bifa qaruuraa qabuudha. Jireenya isaa wanta dhaabbataa garba jala jiru tokkotti maxxanee dabarsa. Firfirsi galaanaa maqaa garee bineensota galaanaa tunicates jedhamaniis kan waamaman yoo ta'u, bineensonni kun amala banaa qaama isaanii keessaa tokkoon bishaan facaasuu ykn firfirsuun beekamu.Ga'eessotni firfira galaanaa  qaama gogaa qaruuraa fakkaatu qabu.Isaan dabarsu jireenya isaanii kan hafe erga dargaggummaa booda dhagaa, oysters fi wantoota dhaabbataa biroo tokko tokkotti maxxanuudhaan. firfri galaanaa tokko tokko walitti qabamee waliin kan jiraata, bineensi gaʼeessonni kun nyaata isaa bishaan gara ujummoo bullaaʼinsa nyaataa isaatti xuuxu irraa karaa banaa qaamaa lamaan keessaa tokkoon kan argatu siʼa taʼu. Akkasumas boolla biraa saayifoonii alaa jedhamu irraa bishaan biifa. Biifaan galaanaa osoo guutummaatti hin guddatin sadarkaa Jiisaa keessa darba. Jiisaan kun ilmoo hantuutaa fakkaata, naannoo isaa dhiyootti daakuu ni danda'a.Jiisaan kun Tushaa dugdaa kan hanga dhuma eegeetti diriiru qaba. Jiisaan kun guyyoota muraasa keessatti bifa hantuuta jalqabaa dhabee gara lafa garbaa qubata, osoo gara bifa ga’eessotaatti hin guddatin dura.
Seephalochordata (Mattushaaleeyyii)
Mattushaaleyyiin (maqaa saayinsii: Cephalochordata) murna xiqqaa tushaaleeyyii yoo ta'u, argama notookoordiitiin kan murtaa'u yoo ta'u, irra caalaa galaana ammayyaa keessa jiraata. murnii xiqqaan kun murna pirootokordeetii ykn tushaaleyyii duree barbaachisoo ta’an keessaa tokko ta’ee fudhatama, sababiin isaas miseensonni isaa amala addaa kordeetii
Awwaaldiigessa qoree
Akkuma beekamu wayta ibiddi bosonatti qabatu aarrii naannoo hunda ukkaamsuun waan hin oolamne. Bineensi kun badhaasa guddaa Rabbii isaa irraa badhaafametti fayyadamee, ibidda keessatti Hibernate godhee rafa. Aaraan hin ukkaamamu, ibiddaanis hin gubatu jechuudha. Wayta ibiddi dhaamee naannoon qabbanaawu bakka hibernate godhee dammaqee gara haajaa ofii deema. Rifeensi bineensa kanaa kan qoree fakkaatu kun albuuda keeraatiin irraa kan ijaarame yoo ta’u, albuudni kun albuuda rifeensaa fi qeensi keenya irraa ijaarameedha. Rifeensi akka qoree jiru kun bifa boora qaba. Akkasumas seentimeetira 5 dheerata.
Qaranbullee Bantii
Bineensi kun gogaa isaa jalaa cooma iinchii afur furdatu qaba. Inni kunis qaamni isaa hoo’aa ta’ee akka turu isa gargaara. Rabbiin keenya uumama cufaaf waan isaaf malu kenne. Naannoo qabbanaawaa cabbiin guutame san keessa hoo’a qaama ofii akka mijeeffatuuf cooma haga iinchii afur furdatu gogaa isaa jalatti uume. Sababa kanaaf dachii sanirra jiraatuu danda’e.
Tushaaleeyyii
Vertebrata (dugugguruu qabeeyyii)
Buqqee mataa: Buqeen mataa  sammuu balaa ni eega.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus
Tushaaleeyyii
Dhadhooha qoonqoo (Pharyngeal Slit)
Dabalataan Amaloota Armaan gadii qabuu
Vertebrata (dugugguruu qabeeyyii)
Lafeen: tishuuwwan lallaafaa qaamaa kan deeggaru fi kan eegu yoo ta’u, qabxiiwwan maashaaleen itti maxxanan ni kenna.
Dhadhooha qoonqoo (Pharyngeal Slit)
Qaama Walfakkatoo garlamee, Baqaansadee, holqa qaamaa fi Qaama qoqodamoo qabu.
Qaranbullee Bantii
Polaar Biir diina isa adamsu hin qabu. Garuu yeroo garii ofumaa wal adamsanii wal nyaatu. Sanyiin biir inni tokko sanyii isa biraa ajjeesuu danda’a. Akkasumas dhaltuuwwan ilmoolee ofii rakkoo tana jalaa hanbifatuudhaaf falmatu. Ilmoolee ofii qabatanii baqatu. Kanaan ala uumamni biroo kan  isaanirraan rakkoo guddaa geessaa jiru ilma namaa qofa. Akkasumas hoo’i addunyaa dabaluun isaa bakka jireenya isaanii irratti dhiibbaa guddaa fidee jira. sirni wal hormaata isaaniitis akkaan harkifataa dha. Ilmooleen dafanii hin guddatan, haawwanis dafanii hin dhalan. Rakkoon kun cufti walitti dabalamee, haala amma jiru kanaan itti fufa taanaan, waggaa 30 booda sanyiin Polaar Biir dachii tanarraa dhabamuuf akka deemu qorattoonni dubbatan.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu
Wahiyyoo(elementii)
Wahiyyoon keemikaalaa (Afaan ingiliffaan: Chemical Element) jechuun Wantoota qulqulluu ta’anii adeemsa jijjiirama keemikaalaatiin gara wantoota xixiqqoo birootti diigamuu kan hindandeenyeedha. Wahiyyoon atoomii gosa tokkoo qofa kan qabuudha. Fakkeenya; meetii, warqii, salfarii, oksijiiniifi kan kana fakkaataniidha.Innis atoomota hundi isaanii niwukilasii isaanii keessatti pirootoonii lakkoofsa walfakkaataa qaban irraa ijaarame. Tokkoon tokkoon Wahiyyoo mallattoo addaatiin bakka bu'a, kan akka "H" haayidiroojiiniif, "O" oksijiiniif, fi "Fe" sibiilaaf. Yeroo ammaa kana Wahiyyoowwan beekaman 118 yoo ta'an, haayidiroojiinii, Wahiyyoo salphaa ta'e irraa kaasee hanga oganesson, Wahiyyoo ulfaataa ta'etti kan argamanidha. Wahiyyoowwan ijaarsa maatirii yoo ta’an, keemistrii fi dameewwan saayinsii biroo hedduudhaaf bu’uuraa dha.
Lafjoo Sirna biiftuun Alaa
Maloota al-kallattii abuurraa
• Maayikirooleensingii fayyadamnee, hanga lafjoo fi fageenyainniurjii irraa qabuarganna. Konveenshiniin Lafjoolee Alee moggaasuu dheerina sirna sirna urjii hedduu moggaasuuf itti fayyadamu akka Gamtaan Xinhawaa Idil-addunyaa (IAU) fudhateetti. Lafjoolee Alee urjii tokkotti naanna'aniif, maqaan IAU maqaa urjii warra isaa kan murtaa'e ykn sirrii ta'e fudhachuudhaan, fi qubee xiqqaa itti dabaluudhaan uuma. Qubeewwan tartiiba pilaaneetii tokkoon tokkoon naannoo urjii warraatti argamuun kennama, kanaaf lafjoon jalqabaa sirna tokko keessatti argame "b" (urjiin warraa akka "a"tti fudhatama) fi lafjooleen boodaa qubeewwan itti aanan kennamaaf. lafjooleen sirna tokko keessa jiran hedduun yeroo tokkotti yoo argaman, inni urjii sanatti dhihoo ta’e qubee itti aanu argata, itti aansee lafjooleen kaan tartiiba guddina orbitaalaatiin. Istaandardiin yeroof IAUn qoqqobbii irra kaa'e maqaa pilaaneetota naannoo ta'an keessummeessuuf jira. lafjooleen alaa lakkoofsi isaanii muraasni maqaa sirrii IAUn qoqqobbii irra kaa'e qabu. Sirnoonni moggaasa maqaa biroo ni jiru.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa
>>>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa
Tushaaleeyyii
Tushaa duugdaa (notochord)
Tushaa duugdaa ulee salphaatti  dadacha'u bifa qaama ujummoo fakkattuu ta'ee fi micireen tushaaleeyyii hunda keessatti argamu yoo ta'u, lubbiyyoo mesoderm irraa argame kan of keessaa qabu yoo ta'u, bakki isaa miciree keessatti murteessaa dha, tushaaleeyyiin tokko tokko keessatti tushaan duugdaa umurii guutuu itti fufa, yeroo baay’ee keessatti tushaan duugdaa gara lafee dugdaatti  jijjiirama.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa
Wahiyyoo(elementii)
Sibiilota:
Sibiilonni elementoota calaqqisan, ho’aa fi elektirikii  kan dabarsan, akkasumas shibooffamanfi batteeffaman ta’aniidha. Isaanis akkaataa adda addaatiin ho’a kutaa keessatti jajjaboo ta’u, meerkikurii kan dhangala’aa ta’e irraa kan hafe. Fakkeenyonni ayiranii ykn quraata, girjaa, warqee, meetii fi saldaqaa ni argamu.
Sibiilaloota:
Sibiilaloonnii elementoota amaloota fiizikaalaa fi keemikaalaa faallaa  sibiilotaa qabu.. Isaanis giraafaayitii irraa kan hafe sibiilalootni hundiinuu dabarsoo ho’aafi elektirikaa miti, hin calaqqisaneefi yommuu tumaman ni caccabuu, hinbattaa’an, hinshibeefamanis. Sibiloonnii faalkaalee wantoota sadan (jajjaboo, dhangala’aa fi gaazii) keessatti teempireechara daree keessatti jiraachuu danda’u. Fakkeenyonni sibiilalootni oksijiinii, naayitiroojiinii, kaarboonii, salfarii fi kilooriinii ni argamu.
Qaranbullee Bantii
Polaar Biir hedduminaan biyya kaanaadaa keessa jiraata. Lakkoofsaan xiqqaatus naannoowwan cabbii Greenland, Alaaskaa, Svalbard fi Russia keessattis ni argama. Lakkoofsi bineensa kanaa xiqqaataa akka jiru himama. Sababa hoo’a addunyaa (Global Warming) irraan kan ka’e, cabbiin jireenya isaatiif mijaawu baqee gara bishaanitti makamaa jira. kun ammoo Polaar Biir eddo kireenya akka dhabu isa godha.
Lafjoo Sirna biiftuun Alaa
Maloota kallattii abuurraa
Lafjoo Alee kallattiin qorachuun ulfaataadha, sababni isaas Lafjooleen xiqqoofi dimimmisoo akkasumas urjiilee isaaniitti dhihoo, yoo xiqqaate harka kitila10’n ifu. Kanaaf, of eeggannoo�dhaantooftaa koronoogiraafii jedhamuunurjii golguunu barbaachisa. Qorannoonkallattii, yoodanda’ame, baay’ee bu’aqabeessadha, sababni isaasuurawwanhedduunorbiitiihunda ykn guutuumurteessuudandeenya. Ispeektirooskooppiin Lafjicha uumama moliikiyulaawaa Qillensa Marsaa isaa, akkasu-mas haalaqilleensa walii galaaisaamul’isa. HordoffiinfotoomeetiriiLafjoo yeroo ofirra naanna’uu(pireedii) isaa kenna, jechuun dheerina guyyaaisaa. Hammaa fi,hang iLafjoo, haata’u malee, malootaal-kallattii qofaan fudhatama.
Qaamolee samii
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Meteorites:- Bubuttuwwan
Tushaaleeyyii
Dhadhooha qoonqoo (Pharyngeal Slit)
Dhadhooha qoonqoo qaamolee calaltuu nyaatanii fi tushaaleeyyii lafee dugdaa keessatti argamaniidha. Dhadhooha qoonqoo jechuun banaa irra deddeebi’amee mul’atu kan karaa dilboo qonqoo (pharynx caudal) gara afaanitti mul’atudha. Bakka kanaan bishaan afaan keessaa fi Dhadhooha qoonqoo keessaa akka bahu ni hayyamu.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 25,Coma Berenices👉 shurubbee
>>>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa
Awwaaldiigessa qoree
Bineensi kun Ilkaan waan hin qabneef, lubbu qabeeyyii lafee hin qabne qofa soorata. Arrabni isaa dheeraa waan taheef boolla keessa seenee gamaa gamanatti caccaafamuu danda’a. Kanaafuu hulluuqqoo Rirmi tolfate hunda keessa caccaafamaa haga danda’een Rirma heddu qabata. Yoo arrabaan dhaqqabuu dadhabe ammoo humna jabaa qabutti fayyadamuun boolla Rirmi qotatee ol tuule san diiguun itti dhihaatee soorata.
Qaamolee samii
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa
Lafjoo Sirna biiftuun Alaa
Pilaaneetiin Sirna biiftuun alaa ykn Lafjooleen Sirna biiftuun alaa pilaaneetii Sirna Aduutiin ala jirtudha. muraasni, haalotafiizikaalaa barbaachisoo(hammaafi ifaqulqulluu urjiileeirraa, Hoo'ina, qabiyyee qileensa marsaa) jireenya walxaxaa keemistirii orgaanikii fi tarii guddina jireeny-aaf (jireenyadachee irraakan baay’eeaddata’uudanda’u) qabaachuu malu.
Seenaa Itoophiyaa Sirrii
Kutaa 5ffaa
=== Wabii ===
Qaamolee samii
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Nebula :- Balbala’a