cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tarree Eebba Oromoo
Eebba Arsii
Dhiltee Dhinnaa............... Hoffolaa Dhiltee Dhinnaa............... Hoffolaa Dhiltee Dhinnaa............... Hoffolaa Faatee waaqni dhagahi............. Dhagahi Lafti sii dhagahi.......................... Dhagahi Gadaan dhagayi.......................... Dhagahi Gadaamoojjiin dhagayi............... Dhagayi Dhibbi dhagayi............................. Dhagayi Dhibaayyuun dhagayi................. Dhagayi Gadabitti nu galchi.................... Galchi Gadaa nu hulluuqsisi................ Hulluuqsisi Waraana qaqeessi.................... qaqeessi Oromoo qaqatti nuu bulchi......... bulchi Doloolloo yaasi............................. Yaasi Yaa’aa gabbis................................ Yaasi Jinfuu tuuli.................................... Tuuli Tuulaa diinaa diigi........................ Diigi Oromoo biifaa si godhi................. Si Godhi Biiftuu ganamaa si godhi.............. Si Godhi Ejersa gaaraa si godhi.................. Si Roobi Korma nyaaraa si godhi............... Si Roobi Bokkaa sii roobi..................... Sii Roobi Bokkuu sii moosisi................ Sii Moosisi Laftana ititi............................... Ititi Itittuu nu obaasi........................ Obaasi
Raadiyeeshinii elektiroomaagnineetii
Raadiyeeshinii elektiroomaagnineetii dambalii qilleensa keessa, kan ofii keessa darbu danda'u yoo ta'u elektrikii fi maagineetii of keessaa qaba. Kutaan isaani walli kessa right angle ''Oscillate godhu. ''Raadiyeeshinii elektiroomaagnineetii kun Frequency irratti hunda'udhan xiqqaarraa gara guddaatti yoo qooddamu akkana jirra. Radio Waves, Microwaves, Terahertz Radiation, Infrared Radiation, ifa mul'atu, Ultraviolet radiation, X-rays fi Gamma Rays.
Atamii
Atoomiin ykn buxusbuxussuuddoon, bu’uuraa wanti hundi irraa ijaarameedha. suddowwan ulfaatina fi guddina isaanii irratti hundaa’uun maqaa adda addaa qaban baay’eedha. Gosoonni atoomotaa adda addaa kun suuddoo keemikaalaa jedhamu. Fakkeenyaaf, warqeen gosa sibiilaa gatii guddaa qabu keessaa isa tokko.
Yeroo baay’ee atoomonni kophaa isaanii hin argamaan. irra caalaa, atoomiin tokko atoomii kan biraa wajjin walitti hidhamuun qaama molakiyuulii(kutaanga) jedhamu uuma. Fakkeenyaaf, atoomonni haayidiroojiinii lamaa fi oksijiinii tokko walitti makamuun molakiyuulii bishaanii uumu.
Lakkoofsi pirootonoota, niwutiroonii fi elektiroonota atoomii tokko keessatti argaman hanga atoomii sanaa murteessa. Fakkeenyaaf, atoomiin tokko pirootoonii 1, niwutiroonii 0 fi elektiroonii 1 yoo qabaate haayidiroojiinii ta'a, pirootonii 16, niwutiroonii 16 fi elektiroonii 16 yoo qabaate garuu salfarii(Waalgaa) ta’a.
Atoomonni osoo walitti hin bu’in, addaan fagaatan gaazii ykn qilleensa ta’u. Faallaa kanaatiin bakka tokkotti qabamanii socho’uu yeroo danda’an wantoota jajjaboo ta’u.
Seenaa yaad-rimee atoomawaa
Yaadrimeen atoomawaa karaa falaasfota Giriikii duriitiin kan baay'ee irratti dubbatamaa ture dha. Falaasfootaa kanneen keessa namoonni akka Diimokraatasii, Liiyukipasii, Aristootilii fi Pilaatoo fa'a, dhimma yaadrimee atoomawaa irratti kan dhageetti guddaa qaban turan. Akka yaadrimee Liiyukipasitti, wantoonni yoo qaama xixiqqatti mummuramaa deeman, buxusbuxussuuddoo bu'uura kan gara wanta xiqqaa biraatti qoodamuu hin dandeenye bira ga'ama yaada jedhu, barataa isaa diimokratasii wajjiin tarkanfachiisa ture. buxusbuxussuuddoo bu'uuraa xiqqaa kanas Atoomii jechuun moggasan. Atoomii jechuunis kan adda hin hiramne jechuu dha. Bu'uuruma falaasfoota yaada atoomii deeggaraniinis yaadotni kanneen akka: Garaagarummaan amala qabiyyee wantootaa kan dhufan, garaagarummaa bifa fi guddina atoomotaatini jedhu babaldhachaa dhufe.Kana boddees falaasfonni kanneen akka Aristootilii fi Pilaatoo, yaadrimee atoomawaa kana mormuun, yoo wantoonni gara qaama xixiqqaatti qoodaman, dhuma malee kan hiramani dha yaada jedhu kaasaa turan. Falaasfonni Kunniin, Diimokratasii fi Liyuukippasiin caalaa dhageettii waan qabaniif, ilaalchi atoomawaa yeroo dheeraaf qabbanaa'aa dhufe.
Lafa Tigraay
Tigraay nannoo kaaba Itoophiyaatti argamtu yoo taatu, dacheen ishee dhakaa, midhaan biqilchuu hin dandeessu.
Bineeldota
Bineeldonnii lubbu qabeeyyii keessa tokko yoo ta'an iddoo tokkoo gara biratti socho'uu danda'u.
Liifaa ykn sarphaphuu
Liifaa bineensota salphoo lafee dhabeeyyii murna of danda’e kan Murna porifeeraa ykn liifaawwan(lima) jedhamu uumuudha.(maqaa saayinsii: Porifera) jedhamu uumuudha, akkasumas orgaanizimoota calaqqee galaanaa sooratan yoo ta’u, bishaan gara maatiriksii baayoloojiitti paampii ta’ee bishaan calaluu ​​fi xixiqqoo nyaataa baasuu, fi tokko soorachuudha ounce of food, it needs to absorb about a ton of water liifaawwan yeroo baay’ee bifa jireenya bineensotaa isa salphaadha, sababiin isaas tishuu dhugaa (akka pirootozowaa) waan hin qabneef, akkasumas maashaalee, narvii ykn qaamolee keessoo waan hin qabneef. Walfakkeenyi liifaa fi kolonii choanoflagellates gidduu jiru utaalcha jijjiirama jireenyaa seelii tokko irraa gara seelii hedduutti ta’uu akka danda’u agarsiisa. Har’a gosootni liifaawwan ammayyaa 5,000 ol kan beekaman yoo ta’u, naannoo dambalii gidduu jiru irraa kaasee hanga gadi fageenya m 8,500 (29,000 ft) fi isaa ol ta’etti lafa kamiyyuu irratti argamuu danda’u argatte.guyyaa guyyaan argatta.
Liifaawaan
Liifaa, sanyiilee gara 5,000 (Murna Porifera) keessaa tokkoo dha. innis bineeldoota lafee dhabeeyyii hin sochoonnee (sessile) fi irraa caalaan garboota fi galaanoota keessaa jiraatuu kessumaayyuu qaama bishaana'oo   30,000 ft ykn meetira 9,000 ol gad fagaata keessatti argama. liifaawwan sasalphoonn  qaawwa shirimiraawaa (silindaraawaa) qaban kanneen gubbaan isaanii banaa guddaa bishaanii fi xurii ittiin baafamanidha. baqaannii cooraa (ipiidarmii) alaa haphii fi boca qabu fi lafee giingilchaa (porous skeleton) qabu kan uwwisu yoo ta’u, kunis xaroowwan (spicules) walitti hidhaman kaalsiyeem kaarbooneetii, siiliikaa ykn liifaanii (liifaawwan hunda keessaa %80 keessatti argamu), meeshaa pirootiinii qabu irraa kan ijaarame dha. Qaamni isaa, daayameetira ykn dheerinni isaa inchii 1 (sentimeetira 2.5) hanga yaardii hedduutti kan argamu yoo ta’u, quba kan fakkaatu, muka kan fakkaatu ykn tuuta boca hin qabne ta’uu danda’a. liifaawwan qaamolee fi tishuu addaa hin qaban; seelonni 'flagelated' ta'an bishaan gara qaawwa giddugaleessaatti karaa boollaa sochoosu, seelonni dhuunfaa nyaata (baakteeriyaa, maaykiroo-orgaanizimoota biroo fi caccabaa orgaanikii) daakuun, balfa baasuu fi oksijiinii xuuxu. liifaawwan saalqunnamtii malee ykn saalqunnamtiin wal hormaachuu danda’u. Bifa larvaa bilisaan kan dambalu yoo ta’u ga’eessonni hundi garuu kan hin sochoone dha. Durii kaasee liifaawwan bishaan qabachuu, dhiqachuu fi dhiqachuuf akka itti fayyadamaniif sassaabamaa turan; sababa garmalee sassaabuu fi teeknooloojiiwwan haaraa taʼaniin, liifaawwan harʼa gurguraman harki caalaan isaanii kan sinteetikii dha.dheerinnii miliimeetira muraasa hanga meetira lamaa kan ta’u dha akkasumas xaroo hofiin(calcareous spicules) walduraa duubaan kan deeggaramaniidha
Hiikkaa jechootaa
Liifaa:- sponge
Lima:- pore
lafee giingilchaa ykn limaawaa:- porous skeleton
xaroowwan hofiin - calcareous spicules
Xaroo:- spicule
Kafaa
Miseensota ABO QBO Dirqama Duraa Godhatuun Qabsootti Dhaabbataan Jirtan;
Dargaggoota Oromoo, Sirnaa fi Diina Farra Oromoo fi Bilisummaa Oromoo Irratti Finciluun Mirga Ummata Keessaniif Falmaa Hadhaawaa garuu Boonsaa Irratti Cichitanii Argamtan;
Ummata Oromoo, Sirna Gabrummaa Haalaan Hadhaawaa fi Umurii Dheeraa Of Irraa Darbatuuf Qabsoo Haqaa of Irratti Irkannoo Qofaan Gaggeessaa Jirtu; Akkasumas Firoottan QBO
Baga waggaa haaraa 2015 geessan. Waggaan haaraa kunis waggaa ummatni Oromoo bittaa alagaa of irraa kuffisee bilisummaa fi walabummaa biyyaa isaa qabsoo isaatiin itti gonfatu akka tahu, akkasumas diinni ummatoota cunqurfamoo irratti roorrisaa jiru itti jilbeenfachiisamee, hawwii fi fedhiin ummatootaa itti guutamu akka tahu ABOn hawwa.
Waggaa haaraa seene kana keessa maaltu raawwatamuu qaba? Fedhii fi hawwiin ummata qabsoofnuuf akkamiin guutama? gaaffiilee jedhaniif deebii gahaa fi qabatamaa kennuuf waggaa dabre keessa kan raawwatamee fi kan hanqate ilaallatuun fardii dha. Kanaaf bara 2014 keessa haala dhaabni keenya ABOn keessa ture, haala ummata keenyaa fi haala diinaa wal yaadachiisuu feesisa.
Sirnakkoo
Ruqoolee Sirnakkoo
i. Ruqoolee lubbu-qabeeyyii fi
Kafaa
Guyyaa ummatni Oromoo gabrummaa jalatti kufee eegalee mootummootni Itophiyaa sirnoota gara garaa fi mootummaa adda addaa diriirsan irratti wal jijjiiruun kan mul’ataa ture tahullee jijjiirraan sirnaa fi mootummootaa ummata Oromoo irraan miidhaa irra caalaa dhaqabsiisuu fi mirga uumaa fi seeraan qabu dhiphisuu malee isaanii ummata Oromoo akka ummataatti ilaalanii mirgi isaa akka kabajamu yeroon fedhii itti agarsiisan hin mul’atne. Mootummootni Itophiyaa hundi akkaataa itti qabeenya ummata Oromoo saaman, ummata Oromoo hamilee cabsuun bittaa jala turfatan irratti karoorfatuun hojjatan. Kanas gochaan isaan ummata Oromoo irratti bara baraan raawwatan ifatti agarsiisa. Addatti ammoo mootummaan Wayyaanee Itophiyaa bituuf erga humnaan of labseen asitti gochaalee ummata Oromoo qofa osoo hin taane ummatoota hunda dheekamsiise, gadadeesse, diinummaa babal’isee fi ummatoota gaddisiise ifaa fi dhoksaan raawwatuun impaayera humnaan bitaa jiru kufaatii fi gadadootti oofuu irratti argama. Mootummaan Wayyaanee/IHADG gaaffii ummatootaa karaa nagaa deebisuu irra maaf gaaffii mirgaa kaaftan? jechuun ukkaamsuuf humnatti gargaaramuu filatuun ummatoota caalaatti fincilsiisaa fi mirga isaaniif akka falmataniif kakaasa jira.
Almaaz Ayyaanaa
Almaaz Ayyaanaa Eebbaa (Sadaasa 21 1991 dhalatte) atileetii Oromoo fiigicha-dheeraa yoo taatu baayyinaan meetira 3000 fi 5000 irratti dorgomti. Almaaz Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa kan Beejingirratti meetira 5000 medaaliyaa warqee nyaatte.
Kafaa
Ummatni Oromoo mootummaa kan kiyya jedhuu fi dantaa isaaf dhaabbatu dhabuu irraa waggoota dheeraaf qabsoo wal irraa hin citni geggeesse. Hawwii fi fedhii ummata Oromoo kana guutuuf ABOn dirqama qabsoo Oromoo hogganuu fudhatuun qabsoo bilisummaa fi walabummaa geggeessaa jiruun injifannoolee hin tuffatamne argamsiisuu irratti milkaa’ullee kan hafatee jiru hubatuun QBO finiinsaa akka jiru hubatamaa dha. Falmaa diina irratti adeemsisaa jiru kanaanis caasaalee fi ijaarsa diinaa ummata Oromoo irratti xiyyeeffatan, lukkeelee diinaa Oromiyaa fi ummata Oromoo keessa jiraataa isa basaasuu fi saamuu keessatti qooda kennan, waraanaa fi humna baasasa diinaa ummata Oromoo mirga isaaf falmatu ajjeesuu fi hiraarsuu irratti bobba’an irratti tarkaanfiilee hedduu fudhatuun adaba malu kennaafii ture. Kana keessatti WBO’n goleelee Oromiyaa adda addaa keessatti tarkaanfii fudhataa tureen QBO’n deebii quubsaa argatu malee kan hin dhaamne tahuu mirkaneessuun caalaatti mooraa diinaa dhiphisaa fi diigaa akka jiru ifaa dha. Kun ammoo bara haaraa kana keessa hanga ummanti keenya mirga isaa harka galfatutti jabaatee kan itti fufu tahuun hin shakkisiisu.
Sirnakkoo
Ruqoolee Sirnakkoo
ii. Ruqoolee lubbu-maleeyyii
Kafaa
QBOn ABOn durfamu har’a sadarkaan irra gahe amansiisaa fi kan humni kamiyyuu ukkaamsuu hin dandeenye tahuu sochii bal’aa Oromiyaa keessatti adeemsifamaa jiru irraa ni hubatama. Sochiilee roga afran Oromiyaa keessatti finiinaa turanii fi jiran kana keessatti qoodni maadheelee ABO, dargaggootaa fi ummataa ol aanaa tahuun hin falamsiisu. Waggaa dabarsine keessa Oromiyaa keessaa bakki itti dargaggoo fi ummatni fincila itti hin adeemsisin hafe hin jiru jechuun ni danda’ama. Keessattuu manneen barnootaa sadarkaa ol aanaa irraa hanga giddu galeessaatti shira diinaa saaxiluu fi mirgi ummata Oromoo akka kabajamu gaafatuun diddaan agarsiisan kanneen haqaaf falman hunda kan boonsee fi gammachiise, mooraa saamtotaa fi cunqursitootaa raasee fi sarde ture.
Sirnakkoo
Ruqoolee Sirnakkoo
Ruqoolee lubbu-qabeeyyii: Ruqooleen kunniin lubbu-qabeeyyii naannoo keessatti argaman hunda hammata. Isaanis: qopheessitoota, nyaattotaafi burkuteessitootadha.
Kafaa
Mootummaan abbaa irree fi loogummaa sanyii geggeessuun beekamu sirna isaa kufaatii irraa hambisuuf akkuma aadeeffate humnatti fayyadamuu filatuu irraa dargaggoo fi barattooota Oromoo gaaffii isaanii karaa nagaa dhiheeffatan irratti waraana bobbaasuun lubbuu ilmaan Oromoo hedduu galaafachiisee jira. Kumootaanis hidhaatti guuruu fi barnoota irraa ari’uun haaloo bahatuuf yaaleera. Haa tahu malee dhiigni ilmaan Oromoo Wayyaaneen dhangalaafame ilmaan Oromoo sabboontotaa fi muratoo kumootaan horee mooraa qabsootti akka makaman taasise malee, sodaan manatti akka dacha’an taasisuu hin dandeenye. Hin danda’us. ABOn Fincila Diddaa Gabrummaa keessatti kanneen wareegaman hunda oggaa yaadatu akeeka kufaniif bakkaan gahuuf waadaa seenuudhaani.
Sirnakkoo
Ruqoolee Sirnakkoo
Ruqoolee lubbu-maleeyyii: Ruqooleen kunniin lubbu-maleeyyii wantoota lubbuu hin qabne naannoo keessatti argaman hunda hammata. Isaanis:
A. Qabattoota haala qilleensaa- ifa aduu, tempireecharaafi bishaan fa’a.
Kafaa
Bara 2014 mooraa Qabsoo Bilisummaa gabbisuuf tarkaanfii fudhatameen milkiin argames kan jajjabeessuu fi mooraa qabsoo itichuu keessatti kan gumaache dha. ABOn humnaa fi dandeettiin Oromoo bifa qindaa’aan qabsoo irra akka ooluuf sochii adeemsisaa tureen ABOn ShG fi ABOn QC kaayyoo tokko, heera tokko, sagantaa siyaasaa tokkoo fi hooggana tokko jalatti deebisuu danda’uun milkii ummata Oromoo fi firoottan qabsoo Oromoo hunda gammachiisee dha. Kana malees jaarmayoota Oromoo biroo kanneen kaayyoo bilisummaa fi walabummaatti amanan waliin mareen qabsoo irratti wal tumsuuf ykn bifa waltahiinsi irra gahameen qabsoo waliin qindeeffatuuf tattaaffiin itti fufee jira. Qabsoo irratti wal tumsuuf sirna kana dandeessisu tolfatuun humna qabsoo qisaasama irraa hambisuuf yaalii taasifamaa jiru kanas kanneen suduudaan dhimmi ilaaluu fi lammiileen Oromoo hundi deggersa isaanii akka itti fufan ABOn hiree kanaan yaadachiisa.
Sirnakkoo
Ruqoolee Sirnakkoo
B. Qabattoota biyyee- pH(Sadarkaa Dhangagaa'innaa(SD)), albuudota, jiidhinsa biyyeefi k.k.f dha.
Kafaa
Sochii waraanaa fi siyaasaatti dabalee roorroo ummata keenya irra gahaa jiru mootummoota, jaarmayoota Idil Addunyaa fi Godinaalee hubachiisuu irratti sochii gama diplomaasiin godhameen tattaaffiin godhames kan jajjabeessu tahuu ABOn hubachiisuu fedha.
Sochii diplomaasii kanaan, Ajjeechaa barattoota Oromoo fi lammiilee Oromoo biraa irratti raawwatame addunyaan akka hubatu taasisuu, kana irratti qoodni ummata keenya biyyoota alaa keessa jiraatuu ol aanaa tahuu fi akka diinni barbaaduutti osoo wal hin qoodiin tokkummaan sagalee ummata isaa dhageessisuu danda’uun jabina mooraa qabsoo Oromoo keessatti mul’ate, kan fuula durattis itti fufuu qabu dha.
Lafti Oromoo seeraan alatti saamamee alagaaf qoodamaa, ummatni Oromoo ammoo hiyyummaa keessaa bahuun hin laaffannetti gatamaa akka jiru,
Lammiileen Oromoo Oromummaa isaanii fi yaada kan mootummaan alaa qabaachuu qofaan adamsamanii hidhaatti guuramaa akka jiranii fi lakkoobsa hidhamaa Impaayera Itophiyaa keessaa baay’een Oromoo tahuu,
Lammiilee Itophiyaa cunqursaa fi roorroo adda addaa jalaa bahuuf biyyoota alaatti osoo baqatanii kanneen gammoojjii keessattii dhuman, galaana osoo qaxxaamuranii dhabaman harka guddeessaan Oromoo tahuu,
Mootummaan Wayyaanee preesii walabaa ukkaamsuun tarree biyyoota maqaan dura kaafaman keessa kan jiru, dhimma amantii keessa seenuun amantoota amantii gara garaa hiraarsuun kan beekame, lafa baadiyyaa qofa osoo hin taane, lafa magaalaa saamuun ummatoota addatti ammoo ummata Oromoo lafaa fi mirga dhablee taasisee miidhaa ol aanaa fi suukaneessaa irraan gahaa akka jiru ragaalee qabatamoo waliin dhiheessuun ilaalcha mootummaa kanaaf qaban akka irra deebi’anii ilaalan gochuuf yaaliin godhame kan laafaatti ilaalamu miti.
Har’a ummatni Oromoo cunqursaa baroota dheeraa irra ture of irraa jigsuuf qabsoo isaa finiinsaa akka jiru hubatamaa dha. Fincila ummataa kana dhaamsuuf diinni qabeenya hedduu irratti dhangalaasuu irratti argama. Humna waraanaa fi tikaa ummatatti bobbaasee nagaa dhorkataa fi jeequu irratti argama. Shira diinaa kana fashalsuun QBO rarraga bilisummaan gahuufis waggaa haaraa kana jabinaa fi murannoon hojjachuun dirqama qabsaawotaa fi lammiilee hundaa tahuu ABOn hubachiisa.
Akkuma beekamu mootummaan Wayyaanee mootummaa sirnaawaa fi seerawaa of fakkeessuuf yeroo gara garaa filannoo adeemsisaa akka ture ni yaadatama. Filannoon Wayyaaneen geggeeffaman hundi ulaagaa filannoo dimokraatawaa kan hin guutne tahuu kan addunyaan hundi ragaa itti bahe dha. Filannoon waggaa kana keessa adeemsisuuf itti qophaa’aa jirus kan kanaan duraa irraa addummaa kan hin qabne, filannoo Wayyaanotni qofti keessatti dorgoman tahuu qophii itti jiran irraa hubatuutu danda’ama. Waan taheef ummatootni Itophiyaa addatti ammoo ummatni Oromoo filannoo isa hin ilaallee fi bakka bu’oota isaa ittiin filatuu hin dandeenye kana irratti yeroo isaa gubuu dhiisee qabsoo isaa diina irratti akka finiinsu ABOn waamicha gadi jabeessee dabarsaaf. Filannoo kana keessaa qooda fudhatanii Wayyaanotaa fi Lukkeelee isaanii filuun haada waggaa 23 morma ummataa hudhee jiru ofitti jabeessuun of ajjeessuu waan taheef kan darbe irraa baratamee guutummaatti lagatamuun qabsoo finiinsuun mirga ofiif qofa hiriiruu irratti akka fuulleeffatamu hubachiifna.
Mirgi keenya kan kabajamu diina of irratti filuun osoo hin taane, qabsoo gosa hundaa finiinsuun mirga keenya bortaan mulqame of harka galfatuuf qabsaa’uun qofa. Qabsoo ummatni Oromoo itti jiru kan shaffisiisuu fi galii isaa dhaqqabsiisu falmaa biyya keessaa jabeessuun tahuun hin falamsiisu. Ijaaramuu, qajeelfamaa fi bulchiinsa diinaa diduun, imammata mootummaa hojiitti hiikuu lagatuun tokkummaa ofii cimsatuun diina irratti falmaa geggeessuun alatti filmaatni biraa hin jiru. Kanaaf kanneen QBO mararfatan marti ABO, WBO fi SBO fi JARMAYAA DARGAGGOOTAA (QEERROO)f ilaalcha addaa kennuun caalaatti jabeessuu irratti bobba’uun hojjatuun dirqama ulfaataa nu eeggatuu dha.
WBOn haalota ulfaatoo fi hamoo isa mudatan hunda irra aanee kan qabsoo itti fufuu danda’e deggersa gosa hundaa ummata keenya biyya keessaa fi ala irraa argatuuni. Ummatni Oromoo ilmaan isaa cinaa dhaabbatuun waan irraa barbaadamu guutuutti dabalee qaamaan itti makamuun WBO jabeessuu irratti qoodni gumaachaa turee fi jiru yoomiyyuu kan hin dagatamne seenaa keessatti ifee mul’ataa jiraatuu dha. Wareegama hanga ammaatti baafame firii itti gochuun qadaaduuf, bara 2015 bara WBO jabeessuu dirqama duraa godhatuun qabeenya, beekumsaa fi humna namaan gabbisuuf haa hojjatnuun waamicha isa hangafa ABO waggaa haaraa kanaa ti. Keessattuu ummatni keenya biyyoota alaatti argamu kana hubatuun dirqama lammummaa isaa akka bahatu ABOn waamicha isaa dabarsa. Kanaaf 2015 bara WBO itti tinnisnu akka tahu ABOn yaadachiisa. ABOn waamicha dhiheessu kanaafis ummata irraa deebii quubsaa kan argatu tahuu abdii guutuu qaba.
Wayta ammaa kana midiyaaleen adda addaa biyyoota alaa irraa dhimma ummata Oromoo tarkaanfachiisuuf dhaamsa gara garaa dabarsaa jiran. Dhimmi ummata Oromoo caalaatti dhageettii akka horatuu fi deggersa argatu gochuuf tarkaanfiilee WBOn fudhatu dhageessisuu keessatti qooda isaanii akka gumaachan ABOn waamicha dabarsaaf.
Waggootiin bittaa Wayyaanee dabran, murni humnaan aangootti dhufe humnaan malee aangoo karaa nagaa kan gad hin dhiisne tahuu ummatoota Itophiyaa haalaan hubachiisan. Mirga ummatootaaf kan dhaabbatan, sirna dimokraasii kan diriirsan tahuu lallaba isaanii hifachiisan lallabaa oolan iyyuu, gochaan isaanii akeeka isaanii waan ibsuuf sadarkaa ummatoota akka kanaan duraatti sobuu hin dandeenye gahee jira. Kanaafis ummatootni bakkaa bakkatti diddaa isaanii agarsiisaa fi finiinsaa jiran.
ABOn tattaaffii ummatoota cunqurfamoo kana ni dinqsiifata. Kan isaaf danda’ame hundaanis kan waliin dhaabbatu tahuu mirkaneessa. Ummatni Oromoos kanneen cunqursaa irra gahu jalaa walaboomuuf qabsaawaa jiran karaa danda’ameen jajjabeessuu irratti akka hojjatu waamicha isaa dabarsaaf. Olola diinaa ummatoota walitti buusuu fi diinomsuuf osoo bakka hin laatne kan diina waloo of irraa buqqaasuun danda’amu cunqurfamootni wal tahuun akka tahe hubatuun bal’inaan akka irratti fulleeffatuun hojjatamu ABOn yaadachiisa.
Ummatni Oromoo hiraara irra gahaa jiru keessaa bahuuf abdiin isaa qabsoo bilisummaa ABOn durfamu akkaa tahe ifaa dha. Ummatni Oromoo ABO kan abdatuufis dantaa ummata Oromoof kan dhaabbate tahuu fi falmaa QBO keessatti haqa ummata Oromoo dhugoomsuu keessatti wareegama ulfaataa baasuu hubatuu irraa ti. Bara haaraa kana keessatti abdii fi hawwiin isaa guutamee walabummaa isaa akka gonfatu dandeessisuu keessatti ABOn qooda irraa eegamu gumaachuu irraa kan booda hin jenne tahuu mirkaneessaa, kana guuttatuuf harka wal qabannee tokkummaan haa kaanu jedha.
Ummatni, addatti dargaggoo fi barattootni gabrummaa hin dhaallu jechuun harka qullaa diina hidhataa dura dhaabbatuun wareegama baasaniin ummata Oromoo boonsanii fi abdii itti horaan qabsoo itti jiran finiinsuuf caalaatti wal ijaaranii fi gurmaa’anii akka sochii isaanii cimsan ABOn dhaamaaf. Caalaatti ijaaramanii falmaa jalqabame bakkaan gahuuf caalaatti socho’uun alatti filmaatni biraa fi daandiin biraa akka hin jirre gadi jabeessinee hubachiifna.
Eeris
Eerisiin (mallattoo: ) lafjoo cugee sirna biiftuu keenya kessattii Argamtuufi Diyaameetiriin mudhii 2326km ta'a Hoo'inni dirra eeris −231o C ta'a Altokko aduurra naanna'uuf waggootii 560.9 itti fudhata. Addeessa tokko qabdi. Lafjoo cuggee makmakeetti aantee aduurraa fagaattee argamtuudha. Eeris lafjoo cuggee guddinaan lammaffaa taateedha. Guddina isheetin wantoota sabbata astirooyidiitti argaman hunda hammachuu dandeessi.
Chaad
Chaad biyya Afrikaa keessa jirtu.
Kafaa
Mootummaa farra ummatootaa kan ummatoota walitti buusuu fi diinomsuun umrii bittaa isaa dheereffatuu barbaadu kana of irraa gatuuf cunqurfamootni hundi akka qabsoo isaanii finiinsan ABOn hubachiisa. Wal irratti osoo hin taane diina irratti ha bobbaanu. Wal tahuu fi wal dhaga’uun sochii goonuu fi wareegama baafnuun umrii bittaa cunqursaa haa gabaabsinu.
Injifannoo Ummata Oromoof! Adda Bilisummaa Oromoo Muddee
Tarree boqonnaawwan Quraanaa
Quraanni suuraah (boqonnaa) of keessaa qaba, suuraan aayaah of keessaa qaba. Suuraah At-towba malee suuraan hunduu bismi-llāhi r-raḥmāni r-raḥīm (Maqaa Rabbii Arrahmaan, Arrahiim ta'eetin) jalqabamu. Suuraan gabaajee (Muqatta'at) hiikkaan isaani Rabbi qofti beekun ni jalqabu.
Siraaroo
Aanaan Siraaroo Godina Arsii Dhihaatti argamti.
Tarree boqonnaawwan Quraanaa
Gabatee Suuraah
{| class="wikitable sortable" style="margin: 1em auto 1em auto;" ! # ! Mata duree qubeen ! Mata duree Afaan Arabaan
! class="unsortable" | Mata duree Afaan Oromoon ! Baay'ina aayaah (Baay'ina Rukūʿs) ! Bakka itti bu'e ! Akka Egyptian Standard Chronological Order ! Akka ''Nöldeke'
Biqiltoota
Biqiltoonni lubbu qabeeyyii keessaa tokko yoo ta'an iddoo tokko gara biraatti dandeettii socho'uu hin qabana.
Maqaa Biqilootaa afaan oromoon
Orgaanizimoota
Baayoloojii keessatti, micirjirtii (Afaan ingilifaan :organism)waan lubbu qabeessa kamiyyuu yoo ta'u kunis warra lafee dugdaa qaban, ilbiisota, biqiltootaa fi baakteeriyaa dabalata. Orgaanizimoonni hundi ergaa alaa dhufuuf (stimuli) deebii kennuu, wal-horuu, guddachuu fi dagaaguu, fi of-tooachuu (homeostasis) danda'u.
Micirjirtiin seel-qeenxee ykn kan seelii tiriliyoona baayyee qabu ta'uu danda'a; warra seelii baayyee qaban keessatti seelin gurmaa'ee tishuu fi qaama uuma. Orgaanzimoonni seelii tokkoo ol qaban seel-hedduu jedhamu.
ĐĤÍ%%
Haayidroosfiiraa
Haayidroosfiiriin ykn Lafbishee Hayidiroosfeeriin qaamolee bishaanii fuula lafaafi dhihoo hunda kan hammatuudha. Isaanis; Garbawwan, Galaanota, Haroowwaniifi Laggeeni.
Affaar
Affaar (Affaar: Qafár), Danaakil jedhamaniis ni waammamu, saba Gaanfa Afrikaa keessa jiraatudha. Baayinnaan ummanni Affaar Itoophiyaa keessa mootummaa naannoo Affaar keessa fi kaaba Jibuutii keessa jiraatu, namoonni muraasni ammo kibba Eertiraa keessa jiraatu. Ummanni Affaar afaan Affaariffaa dubbata.
Asiidii aseetikii
Asiidiin aseetikii, asiidii etaanoyik jedhamuunis kan beekamu, asiidii dadhabaa foormulaa keemikaalaa CH3COOH qabuudha. Innis qaama sochii qabu viiniigarii ta’uun kan beekamu yoo ta’u, kunis bishaan keessatti asiidii aseetikii %4 – 7 kan ta’udha. Asiidiin aseetikii yeroo bishaan keessatti bulbulamu gartokkoon qofa gara ayoonota isaa hundeessan waan addaan ba’uuf asiidii dadhabaa dha. Haa ta’u malee, asiidiin aseetikii qindaa’e gogaa namaa akka mancaasu beekamaa ta’uun isaa hubachuun barbaachisaadha.
Hanga moolaawaa asiidii aseetikii mooliitti giraama 60.052 waliin walsima. Haala istaandaardii ho’aa fi dhiibbaa jalatti asiidiin dadhabaan kun dhangala’aa halluu hin qabnee fi urgooftuu cimaa fi viinii fakkaatu kan baasu ta’ee jiraachuun isaa beekamaadha. Haala dhangala’aa isaatiin, dhangala’aan asiidii aseetikii seentimeetira kiyuubii tokkotti giraama 1.049 waliin walqixa. Haa ta’u malee, asiidiin aseetikii jabaan dhangala’aa guddaa akka qabu beekamaadha, kunis seentimeetira kiyuubii tokkotti giraama 1.27 waliin walqixa.
Qabxiin baqinaa asiidii aseetikii yeroo baayyee digrii seentigireedii 16 hanga 17 gidduutti argama. Haaluma walfakkaatuun, qabxiin bullaa’iinsa asiidii aseetikiis digrii seentigireedii 118 hanga 110 akka ta’e beekamaadha. Asiidiin dadhabaan kun bishaan waliin makaa makamuu danda’u akka uumu beekamaadha. Beeziin konjugeetii asiidii aseetikii yeroo baay’ee aseeteetii jedhamee waama. Gatiin pKa asiidii aseetikii 4.756 waliin walsima. Akkasumas asiidiin aseetikii jabaan akkasumas hidhata haayidiroojiinii akka qabu beekamaa ta’uun isaa hubatamuu danda’a.
Mariiloos Birmuudiizi
Mariiloos Birmuudiizi beekamaa taatuu keessa Meeksikoo.
Malleen Dubbii
Dubbiiwwan qolaa kun sadoommii yookin malleen dubbii jedhamuunbeekkamu. Maanguddoonni Oromoo durii afaaniin yookin barreessitoonniammayyaa hojiiwwan barreeffamoota akka asoosamaa, diraamaa, walaloo,hololoofi waliin dubbii adda addaa keessatti ijoo dubbii isaanii haala mi’awaafimiira namaa harkisuun yaadan fakkii sammuu keenya keessatti uumanii, kanbarbaadan xiqqeessuun, kan tuffachuu barbaadan jajuun, kan abaaruu fedhaneebbisuun, waan salphaatti dagatamu akka dagatamu hindaandeenyeenhubachiisuuf kan itti fayyadaman dubbii qolaa yookiin sadoommii jedhamajechuun ibseera.
Qurxummii
Qurxummiileen bishaan karaa afaan isaanii fudhuchuun hafurkaanuun(giilii)isaanii keessatti oksjiinii bishaan keessa jiru kara ujummoo dhiigaa isaaniitti fudhachuun kaarbondaayioksaayidii qaama isaanii keessa jiru immoo bishaan waliin gara alaatti dabarsu. Irra jireessi qurxummiilee hanqaaquu buusuun walhoru. Qurxummiin dhalaa hanqaaquu bishaan keessatti buusti. Hanqaaquun kun immoo sanyii kormaa wajjiin bishaan keessatti walfudhatu. Kun immoo Walfudhaannaa sanyii qaamaan alaa jedhama. Qurxummiileen caasaa kolaa(fiinii)jedhamu qabu. Fiiniin bishaan keessatti kallattii haala salphaatti jijjiruuf, yeroo bishaan daakaan madaala qaama isaanii eeguufi saffisa sochii dabaluu yookiin hir’isuuf isaan garagaara. Hoo'inni qaamaa isaanii dhaabbataa miti. Yommuu Hoo'innin naannoo dabalu Hoo'inni qaama isaanii ni dabala, akkasumas yommuu Hoo'innii naannoo hir’atu Hoo'innii qaama isaaniis waliin ni hir’ata. Kanaafuu, Ektootarmoota (dhig-qorroo) jedhamu. Qurxummiileen onnee gola lamatti qoodame (oorikilii(go'aa) tokkoofi veentirikilii(ruurrii onnee ykn Dhoqonnee laataa) tokko) qabu. Fakkeenya qurxummiilee tilaapiyaa, shaarkiifi kan kana fakkaataniidha
Oromoo Tuulama
Tuulamni latiinsa Oromoo damee Boorana hidda dhaloota Raayyaati. Ilmaan Raayyaa lamaan Maccaa fi Tuulamni kan dhalatan Tullu Eegduu irratti. Ilma hangafaa kan ta'e Tuulamni, lafa abbaa isaa Raayyaatti qubate.
Tuulama kibbaan Haroo Dambal haga kaabaan Walloo fi Raayyaatti kan qubatee jiruudha. Bahaan Karrayyu haga Lixaan Walisoo qubate. yuulamni Godinoota Oromiyaa Shawaa Kibba Lixaa, Shawaa Lixaa, Godina Addaa Oromiyaa Naannoo Finfinne, Shawaa Kaabaa fi Shawaa Bahaa keessa warra qubate. Godinoota naannoo Amaaraa Shawaa Kaabaa, Godina Oromiyaa fi Walloo Kibbaa keessa Oromoota Tuulamaa Doobbaa, Waayyuu, Laaloo, Maammaa, Geeraa, Gishee baasoo fi Warana, Liche, Alkoo Bar, Majatee, Sanbatee, Qawaati, Jillee fi Dhummuugaa kan jiraataniidha. Akkasuma Naannoo Tigraay keessas ni jiru.
Hidda Dhaloota Tuulamaa
Tuulama ilma Raayyaa ilma Marrawwa ilma Walaabu ilma Odaa ilma Nagawoo ilma Gurraacha ilma Saammalo ilma Boorana ilma Oromoo ilma Horooti. Horo Waaqa uume. Hidda dhaloota gubbaa gadi yoo laakkawamu akka armaan gadiiti.
Latiinsa Tuulamaa
Ilmaan Tuulama sadaniif isaan boodaa.
Lubbu qabeeyyii xixiqqoo
Maaykirooorgaanizimoonni ykn lubbu qabeeyyii xixiqqoo ykn micirjirtii shifii fi ijaan mul'achuu hin dandeenyedha. Qorannoon lubbuqabeeyyii xixiqqoo kanaa maaykiroobaayoloojii jedhama. Qorannoon kun bara 1675tti Anton van Leeuwenhoek jedhamu jalqabe. Lubbu qabeeyyii xixiqqoo ykn hurraa jalqabaa fullee guddiftuu mataa isaa fayyadamuun argate.
Arkiyaa ykn wirmaat-duree
Arkiyaan Lubbuu qabeeyyii lubbiyyoo tokkoo niwkilaas/wirmaatduree yoo ta'an, akkaataa ramaddii sirna domeenii sadii Carl Wosse 'tti domeenii jalqabaa Lubbuu qabeeyyii lubbuu qaban uumu. Jechi wirmaatduree ykn niwkilaasii duree jedhu niwukilasii fi seelonni biroo meembraaniin marfaman dhabuu jedhamee hiikamuu danda’a. Arkiyaan hiika kana baakteeriyaa waliin qooddatu, isaanis kanaan dura domeenii tokko keessatti walitti gurmaa'anii turan.
Haayidirookaarboonii
kompaawundiin ykn simni Haayidirookaarbooniin damee keemistirii orgaanikii kan qo'aatamuu fi walnyaatinsa haayidiroojiinii fi kaarboonii kan uumamee dha.
Lubbu qabeeyyii xixiqqoo
Arkiyaa ykn wirmaat-duree
Arkiyaan baakteeriyaa irraa amala isaanii fi baayookeemistiriin adda baafamu. Fakkeenyaaf, meembraanonni seelii baakteeriyaa karaa hidhoo isteeriitiin fosfogiliisaayidii irraa kan hojjetamanidha; Meembraanonni Arkiiyaa garuu lipiidota iiteer irraa kan hojjetamanidha.
Haayidirookaarboonii
Haayidirookaarboonotni maxxantuu duraa (hundee maqaa)fi maxxantuu boodaa walitti dabaluun moggaafamu. Maxxantuu duraa lakkofsa kaarboonii molakiyulicha(kutaanga) keessa jiranii agarsiisa. Hundeen maqaa yookiin maxxantuu duraa jedhama.
Lubbu qabeeyyii xixiqqoo
Wirmaatdhugee ykn niwkilaasii dhugaa
Wirmaatdhugeeyyin baakteeriyaa fi arkiiyaa irraa adda kan ta’anii fi caasaa seelii/luubbiyyoo  jalaa kan akka niwukilasii ykn wirmaataa, dhagnoota Golgii fi saayitoopilaasmii ykn hammataa sugaa fi maaytrookondoriyaa ykn caas-humnee of keessaa qabaacha.
Haayidirookaarboonii
Haayidrokaarbooniin akka waliigalaatti halluu kan hin qabnee fi bishaan kan hin jaalanne kan ta’an yoo ta’u, fooliin isaanii yeroo baay’ee laafaa ykn foolii beenzilaa fi dhangala’aa salphaa ta’een kan qabu.
Lubbu qabeeyyii xixiqqoo
Fangiiwwan ykn Raacitii
Raacitiin  Lubbuu qabeeyyii   seel-qeenxee(Baaq-lubbiyyoo) mootummaa   fangasootaa   keessatti ramadamudha. Caasaaleen lubbiyyoo raacitii  keessatti  argaman  cicha  lubbiyyoo,Haguuggee   lubbiyyoo,    wirmaata,vaakiyuulii, maayitookondiriyaa, raayiboosomoota, saayitoopilaazimii dha.Raacitiin uumamaan qola firii biqiltootaa irratti argama.
Pilaaneetota (lafjo) qabiyyee dhagaa qaban
Pilaaneetonni dhagaa pilaaneetota adda durummaan dhagaa siliikeetii ykn sibiilaa irraa ijaaramaniidha. Isaan kun lafjoota sirna aduu keessaaa aduutti dhihoo ta'aniidha.
Lubbu qabeeyyii xixiqqoo
Saaphaphuwwan
Jechi saaphaphuu jedhu garee bal’aa Lubbuu qabeeyyii lubbuu qaban adda addaa garee gita adda addaa irraa fi qoqqoodinsa taksonomii adda addaa keessatti bakka bu’uudha. Walumaagalatti, Lubbuu qabeeyyii biqiltoota bishaan keessa jiraatan kanneen caasaa walhormaataa salphaa qabaniifi nyaata oomishanii, irra caalaan isaanii jirma, hidda, baala ykn raayizoomii dhugaa hin qabne jechuu keenya. Addunyaa guutuutti, jechuunis galaana, qaama bishaan soogidda qabuu fi kutaalee lafaa jiidha qaban keessatti raabsamu. Irra caalaan isaanii maaykirooskoopii yoo ta’an, muraasni garuu baay’ee guddaa dha. Fakkeenyaaf, marga galaanaa tokko tokko dheerinni isaa hanga meetira 5 guddachuu danda’a.
Haayidirookaarboonii
Haayidirookaarboonnni uumamaan maddota akka dhuubbaa zayitii, gaasii umamaa, dhagaa cilee keessatti argamu. Kompaawundoonni tarree homologasii tokko keessatti argaman foormulaa(falcha) gooroofi amaloota keemikaalaa walfakkaatu qabu. Tarreen homologasii(sanyitokkee) haayidrookaarboonotaa sadan alkeenota, alkiinotaafi alkaayinoota
Pilaaneetota (lafjo) qabiyyee dhagaa qaban
Pilaaneetii maalii?
Lafjoo qaamman sirna Biiftuu keessatti biiftuu naanna’aniidha. Lajoonnii hundinuu biftuu irraa fageenya adda addaa irra kan jiraniifi orbiitii(marsoo) mataa ofii qabu. Marsoon daandii yaadaa boca killee qabuufi kan lafjooleen irra biiftuu naanna’aniidha. marsoo pilaanetootaa hunduu walirra hinbu’an. Biiftuun humna harkisaa qabduun lafjoolee gara ofiitti harkifti. Humni harkisa biiftuu kun humna gara keessaa yookaan humna seentiriipetaalii jedhama. Humni faallaa kanaa ta’ee lafjooleen harkisa walirraa qaban kun immoo humna gara alaa yookiin humna seentiriifugaalii jedhama. Humnoonni kunniin lamaan humnoota walqixaafi faallaa walii yommuu ta’an lafjooleen akka orbiitii isaanii osoo gadi hindhiisin biiftuu naanna’an gargaara. Lafjooleen ifa mataa isaanii hin qaban. Garuu ifa biiftuu irraa argatan calaqqisiisuu danda’u. Lafjoolee keessaa Veenusii (bakkalcha) malee kan hafan ijaan urjiilee biroo irraa gargar baasuun arguun rakkisaadha. Bakkalcha ganamaafi galgala ijaan ilaallee urjiilee biraa irraa adda baasuun nidanda’ama. Pilaanetootaafi urjiilee gargar baasanii beekuuf meeshaa teleeskooppii jedhamutti fayyadaman.
Lubbu qabeeyyii xixiqqoo
Saaphaphuwwan
saphaphuu magariisaa garee bal’aa kan ta’ee fi niwuukilaasii hedduu kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis hojii footosinteesii ykn qophifa raawwachuu danda’u. Algee magariisaa tokko tokko pirootistiitti ramadamus, algee biroo kan akka kiloorofaayitaa biqiltootaatti ramadamu. Fanjiiwwan magariisaa lubbiyyoo tokko qaban kan akka Kilaamidoomonaas baay'een jiru.
Haayidirookaarboonii
A. Alkeenota
Kompaawundoonni miseensonni isaanii walduraa duubaan walitti aananii jiraniifi kan garaagarummaa garee dhaabbataa ‘–CH2 –’ (garee mitaayiliinii) ta’e qaban homologasii (maatii) jedhamu.
CH4 + -CH2 - C2 H6 + -CH2 - C3 H8 + –CH2 –’ C4 H10
Karaa biraatiin yoo ibsamu, miseensa alkeenii kan jalqabaa CH4 irratti yommuu gareen ‘–CH2 –’ idaa’amu alkeenii itti aanu C2 H6 kenna, C2 H6 irratti gareen ‘–CH2 –’ yommuu idaa’amu ammoo miseensa alkeenii itti aanu C3 H8 kenna, bifa kanaan itti fufaa adeema jechuu dha. Adeemsi kun alkeenii jalqabaa irratti garee –CH2 - dabalaa deemuun alkeenii isa itti aanuu argachuun maatii alkeenii horachaa adeemuu dha.
B. Alkiinota
Alkiinonni tarree homologasii isa lammaffaa haayidirookaarboonotaati. Foormulaaa molakulaawaa gooroon isaanii Cn H2n yoo ta’u, ‘n’ n lakkoofsa kaarbonii (2, 3, 4 …) ta’a. Fakkeenyaaf:- n = 2 yoo ta’e, C2 H2x2 = C2 H4 ta’a, n =3 yoo ta’e, C3 H2x3= C3 H6 ta’a, haaluma kanaan C4 H8, C5 H10, jechaa itti fufa. Lakkoofsi atoomota haayidiroojinii molakiyuulii maatii alkiinii tokko keessatti argaman dachaa lakkoofsa atoomota kaarboonii achi keessa jiruuti. Miseensi alkiinotaa inni jalqabaafi salphaan itiinii (C2 H4 ) jedhama, atoomota kaarbonii lamaafi atoomota haayidriijinii afur of keessaa qaba. Alkiinotni alkeenota kaarbonii walfakkaataa qaban irrraa haayidiroojinii lamaan hir’atu. Akkuma alkeenotaa, alkiinotni haayidirookaarbonota tarree homologasii (maatii) uumu
C. Alkaayinoota
Tarreen homoloogasii haayidrookaarbonotaa inni sadaffaan alkaayiniin foormulaa gooroo Cn H2n-2 qaba. As keessattis ‘n’ n lakkoofsa kaarbonii (n =2, 3,…) irraa eegaluun itti fufaa adeema. Fakkeenyaaf: n=2 yoo ta’e, C2 H2x2-2 = C2 H2 ta’a, n= 3 yoo ta’e C3 H2x3-2 = C3 H4 ta’a. Akkuma kan alkiinotaa miseensi alkaayinootaa inni jalqabaa atoomii kaarboonii lama yommuu qabaatu, innis Itaayinii yookiin asiitiiliinii(C2 H2 ) jedhamuun beekama.
Qurxummii dhoqonnaa'a
Qurxummii dhoqonnaa'a bineensa galaanaa qolaalqabeeyyii kan murna qurxumelellaa keessatti ramadame yoo ta’u, bocni isaa diskiin iftoomina kan qabu yoo ta’u, uwwisa dhoqonnaa'a kan qabuu fi qaama dheeraa fi haphii kan qabu yoo ta’u“tentacles” jedhama; Inni salphaa fi walxaxaa miti, sababiin isaas mataa, sirna bullaa'insa nyaataa uumamaa, ykn qaamolee
sinteetikii bineensota lafee hin qabne hordofan, akkasumas garaacha,
garaacha nyaata fudhatu waan ta'eef. Bishaan qaama isaa keessaa dhibbeentaa ol’aanaa kan ta’u yoo ta’u, ulfaatina isaa keessaa gara %95 kan ta’u yoo ta’u, qaamolee tokko tokko kan qabu yoo ta’u, afaan isaas gidduutti kan banamu yoo ta’u, tentacles ykn tentacles miiraa hedduu qaba. Qaama isaa walitti hidhuudhaan, achiis bilisaan babal’isuun, fi tentacles isaa bishaan keessa kan socho’u yoo ta’u, sochiin kaarentii bishaanii fageenya dheeraa akka socho’u isa gargaara.
Orgaanizimii
Baayoloojii keessatti, micirjirtii (Afaan ingilifaan :organism)waan lubbu qabeessa kamiyyuu yoo ta'u kunis warra lafee dugdaa qaban, ilbiisota, biqiltootaa fi baakteeriyaa dabalata. Orgaanizimoonni hundi ergaa alaa dhufuuf (stimuli) deebii kennuu, wal-horuu, guddachuu fi dagaaguu, fi of-tooachuu (homeostasis) danda'u.
Micirjirtiin seel-qeenxee ykn kan seelii tiriliyoona baayyee qabu ta'uu danda'a; warra seelii baayyee qaban keessatti seelin gurmaa'ee tishuu fi qaama uuma. Orgaanzimoonni seelii tokkoo ol qaban seel-hedduu jedhamu.
Orgaanizimiin pirookaariyootis ykn yuukaariyootis ta'uu danda'a. Pirookaariyootisiin doomeenii lama qaba: baakteeriyaa fi arkiyaa. Orgaanizimoonni yuukaariyootis niwukilasii seelii kan membireeniin marfamee fi kutaalee seelii kan biraa kan meebireenin marfame qabu (biqiltootaa fi bineeldota keessatti maayitookondiriyaa, biqiltootaa fi algee keessatti pilastiidsi, isaan hunduu indoosimbaayootiik baakteeriyaa irraa dhufan jedhamee yaaddama). Faangasiin, bineeldonnii fi biqiltoonni mootummaa orgaanizimoota yuukaariyootis jalatti ramadamu.
Meeshaalee Niwuukilaaraa
Meeshaan waraanaa niwuukilaaraa dhuka'aa humna isaa ri'aakshinii niwuukilaariiraa argatu yoo ta'u kunis fishiiniii ykn walitti makaa fiyuuzyinii fi fishiinii ta'uu danda'a. Ri'aakshiniin lamaanuu dhuka'aa xiqoorraa humna guddaa uuma. Boombiin fishiinii (boombii atoomikii) kan jalqabaa yeroo dhukaafame humna hanga boombiin TNT toonii 20,000 t'au yoo dhuka'e baasu uume. Boombiin termooniwuukilaaraa (boombii hayidiroojinii) kan jalqabaa yeroo dhukaafame humna hanga boombin TNT toonii 10,000,000 t'au yoo dhuka'e baasu uume.
Meeshaan waraanaa termooniwuukilaaraa kan kg 1,100 ulfaatu yoo dhuka'e humna hanga boombiin TNT toonii miliyoona 1.2 ol ta'u yoo dhuka'e uumun qixxee uuma. Kanaafuu, meeshaaleen waraana xixiqqoon kan boombii durii hin caalle magaalaa tokko guutummaatti balleessuu danda'a; badiin kunis kan ga'u humna dhuka'aatin, ibidda uummamuu fi raadiyeeshinii ummamuun ta'a. Meeshaalen waraanaa niwuukilaaraa meeshaa jamaa balleessuu jalatti qooddama; kanaaf faayyadamni isaanii fi too'annoon isaanirratti godhamu xiyyeeffannoo walitti dhufeenya biyyoota murteessu ture.
Meeshaaleen waraanaa niwuukilaaraa Waraana Addunyaa 2ffaatti si'a lama hojiirra kan oolan yoo ta'u yeroo lamaanuu kan itti fayyadame USA dha. Gaafa Hagayya 6, 1945, boombiin niwuukilaaraa kan yuraaniyeemiirraa hojjatame kan maqaansaa "Little boy" (hiikaansaa mucaa xiqqaa jechuudha) jedhamu biyya Jaappaan magaalaa Hirooshimaarratti darbatame. Guyyaa sadi'i booddee, gaafa Hagayya 9, boombiin niwuukilaaraa kan piluutooniyeemiirraa hojjatame kan maqaansaa "Fat man" jedhamu magalaa Jaappaan kan biraa kan taate Nagaasaakirratti darbatame. Boombiwwan kun lamaansaanii tilmaamaan ummata naannoo 200,000 ta'u, bayyeensaanii ummataa nagaa kan loltuu hin taane, ajjeese. Shoorri boombiwwan kun lamaan Jaappaan akka harka kennattuuf tabatanii fi itiiksiin (ethics) fayyadama isaanii hanga harraatti beektotaa fi ummata biratti mataduree moormii ti.
Erga Hirooshimaa fi Nagaasaakin rukutamanii booda, meeshaalen waraanaa niwuukilaaraa wayita kuma lamaa ol yaalii fi agarsiisaaf dhukaafamaniiru. Addunyaarratti biyyoota muraasa qofatu meeshaa waraanaa niwuukilaaraa kana qaba ykn qabaachuuf hawwa. Biyyoonni meeshaa kana dhukaasuun isaanii beekkamee fi qabaachuu isaani ifa baasanii beeksisan USA, Tokkummaa Sooviyeetii (ammammoo Raashiyaa), Yunaayitid Kingidem, Firaansi, Chaayinaa, Indiyaa, Paakistaan, fi Kooriyaa Kaabaati. Isiraa'eel meeshaa kana qabdi jedhamee kan amanamu yoo ta'u biyyittiin garuu qabaachuu ishii ifatti hin beeksifne. Afrikaan Kibbaa, meeshaa waraanaa niwuukilaaraa kana oomishtee kan turte yoo ta'u erga sirni appaartaayidii kufee booda meeshaa kan balleessitee jirti, itti aansunis waliigaltee meeshaalen niwuukilaaraa akka hin baballanne godhu kan 'Nuclear Non-Proliferation Treaty' jedhamu keessatti miseensa taateerti. Akka Federeeshinii saayintistoota Ameerikaa tilmaametti, walumaagalatti addunyaarra bara 2012tti meeshaalen niwuukilaaraa 17,000 ta'u kan argamu yoo ta'u kana keessaa kan 4,300 ta'an waraanaaf qophii ta'anii kan taa'anidha.
Gosa
Meeshaa waraanaa niwuukilaaraa gosa lamatu jira: kanneen humna isaanii isa guddaa ri'aakshinii fishiinii niwuukilaaraa irraa argatanii fi kanneen ri'aakshinii fishiiniitti fayyadamanii fiyuuzyinii akka jalqabu gochuun humna isaanii isa guddaa fiyuuzyiniirraa argatanii dha.
Meeshaalee Fishiinii
Meeshaaleen waraanaa niwuukilaaraa amma jiran hundi isaanii humna isaanii amma tokko ri'aakshinii fishiinii niwuukilaaraa irraa argatu. Meeshaalen humna dhuka'aa isaanii guutumaan guutuutti ri'aakshinii fishiinii irraa argatan atoomiik boombii jedhamanii waammamu (Ingliffaan A-bombs ni jedhamu). Maqaan kun garuu dogoggorsaa dha sababiinsaaas humna isaanii isa guddaa atamiirraa odoo hin taane niyuukilasii irraa argatu.
Meeshaalee fishiinii keessatti, wantoonni fishiiniidhaaf itti fayyadaman (piluutooniyemii ykn yuraaniyemii gabbatee) yeroo omishaman 'supercritical mass' ol ta'anii hojjatamu - 'supercritical mass'n baayyina wantoota fishiinidhaaf fayyadan kan ri'aakshinii niwuukilaaraa wal qabataa (nuclear chain reaction) umuuf barbaachisu dha. Kunis qaama meeshaa fishiinii isa tokkoo isa kan biratti akka bu'u gochuun (mala rasaasaa) ykn dhuka'aa keemikaalaatti fayyadamuun meeshaan fishiinii akka inni walitti cafaqamu gochuun (mala implosion) ta'uu danda'a. Malli inni lammaffaan mala isa duraa caalaa ulfaata yoo ta'u yoo wanti fishiiniidhaaf itti fayyadamnu piluutooniyeemii ta'e, malli nuti itti fayyadamuu dandeenyu kana qofa.
Meeshaa waraanaa niwuukilaaraa hundumaa saxaxuu keessatti wanti ulfaataan, boombiin sun odoo hin dho'in dura wantoota fishiiniif itti fayyadamu sana bayyee isaa akka nyaatu (consume) gochuu dha. Humni boombiin fishiinii yoo dhuka'e ummamu gara gara yoo ta'u kunis humna TNT toonii 1n qixxaatuu hanga TNT toonii 500,000 qixxaatuu ta'uu danda'a.
Ri'aakshiniin fishiinii hundi bu'aa fishiinii uuma, kunis haftee niyuukilesii atamii kan raadiyoo'aaktiivii ta'e kan ri'aakshinii fishiinitiin addaan cabeti. Bu'aaleen fishiinii baayyeensaa garmalee raadiyoo'aaktiivii (garuu yeroo gabaabaa kan turu) ykn raadiyoo'aaktiivii giddu galeessa(garuu yeroo dheeraa kan turu) dha. Kunis yoo too'atamuu baate fallama raadiyoo'aaktiivii hamaa fiduu danda'a.
Meeshaalee waraanaa niwuukilaaraa hojjachuuf yuraaniyemii-235 fi piluutooniyemii-239 tti fayyadamu. Kan yeroo muraasa qofa itti fayyadaman ammoo yuraaniyemii-233. Neeptuuniyeem-237 fi ayissootooppiin ameerikem tokko tokko dhuka'aa niwuukilaaraa hajjachuuf hojiirra ooluu kan danda'u yoo ta'u garuu boombin albuudota kanatti fayyadamuun hojjatamee beekkamuun isaa shakkii keessa jira, sirumayyuu albuudonnni kun meeshaa niwuukilaaraa hojjachuuf tajaajiluun isaaniyyuu moormii sayiinsii ta'ee jira.
Meeshaalee Fiyuuzyinii
Meeshaalen waraanaa niwuukilaaraa gosti biraa humna isaanii isa guddaa ri'aakshinii fiyuuzyinii irraa argatu. Meeshaalen kun walumaagalatti meeshaa termooniwuukilaaraa ykn boombii hayidiroojinii (H-bomb) jedhamu; sababiin isaan boombii hayidiroojinii jedhamiifis humni isaanii fiyuuzyinii ayissootooppii hayidiroojinii (deuterium and tritium) irratti waan hundaa'ufi. Meeshaalen kun humna baayyeesaa, yeroo tokko tokko ammoo isa guddaa, ri'aakshinii fishiinii irraa argatu. Kunis meeshaalen fiyuuzyinii ri'aakshinii fiyuuzyinii jalqabuuf waan isaan kakaasu waan barbaadaniif, ri'aakshinii kana jalqabsiisuuf fishiiniitti fayyadamu; ri'akshiniin fiyuuzyinii mataasaatin ri'aakshinii fishiinii dabalataa kakaasa.
Addunyaarraa biyyoota ja'a, isaanis USA, Raashiyaa, Yunaayitid Kingidem, Firaansi, fi Indiyaa qofatu yaalii meeshaa waraanaa termooniwuukilaaraa geggeesse (kan Indiyaa garuu mormii kaasisa). Meeshaalee termooniwuukilaaraa saxaxuunii fi oomishuun meeshaalee fishiinii oomishuu caalaa baayyee ulfaataadha. Meeshaaleen waraanaa niwuukilaaraa harra jiran hundi isaanii kan termooniwuukilaaraa ti, sabaabiinsaas irra caalaa humna waan qabaaniif (more efficient).
Boombiin termooniwuukilaaraa, humna boombii fishiiniitti fayyadamuun boba'aa fiyuuzyinii cafaquu fi hoo'isuudhaan hojjata. Kana gochuuf, saxaxa Teeler-Ulaam kan hayidiroojiin boombii gurguddaa hojjachuuf itti fayyadaman keessatti, boombii fiishiinii naannoo boba'aa fiyuuzyinii kaa'un hojjatama. Yeroo boombiin fishiinii dhuka'u, carallaan gaammaa (gamma rays) fi carallaa-eksii (X-ray) gadilakkifamu jalqaba boba'aa fiyuuzyinii walitti cafaqa (compress), itti aansun sadarkaa termooniwuukilaaraatti hoo'isa. Ri'aakshiniin fiyuuzyinii kanarraa ka'ee ummamu niyuutiroonii saffisa guddaa qaban hedduu uuma, kun immoo itti aansee meeshaalee biraa fishiinii keessa akka galu godha, kan akka yuraaniyeemii xuuxxamee. Isaan kun lamaan marsaa jechuun beekkamu; boombiin fishiinii marsaa duraa yoo ta'u, boombiin fiyuuzyinii ammoo marsaa lammataa ti. Hayidroojiin boombii gurguddaa fi kan huma meeggaa-toonii ta'u qaban biratti, humna isaanii keessaa walakaa ol fishiinii yuraaniyeemii hin gabbatin  kan marsaa dhumaarraa argata.
Meeshaaleen termoniwuukilaarii harra hojiirra jiran hundi kan saxaxa "marsaa-lama" armaan olitti ibsame kanatti fayyadamuun hojjatamani. Haa ta'u malee, marsaa fiyuuzyinii dabalataa itti dabaluun ni danda'ama - marsaan inni tokko boba'aa fiyuuzyinii kan marsaa itti aanuu fi kan marsaa isa ammaarra bayyee guddaa ta'e bobeessa. Tooftaa kanaan meeshaa termooniwuukilaaraa humni isaa kan daangaa hin qabnee hojjachuun ni danda'ama; meeshaan fiishinii garuu, akka termoniwuukilaarii odoo hin taane, humni isaanii murtaa'aadha. Meeshaan niyukilaaraa inni guddaan kan dhukaafamee USSRn yoo ta'u maqaa isaas Zaar Boombaa (Tsar Bomba) jedhama. Zaar Boombaan yeroo dhukaafamu, humna yoo TNTn toonii miliyoona 50 ol ta'u dhuka'e uumu wajjin kan wal qixxaatu uume. Zaar Boombaan marsaa sadi'i qaba ture. Meeshaalen waraanaa termooniwuukilaaraa baayyeen isaanii garuu kanarra bayyee xiqqaatu, sababiinsaas misaayeliin (missile) baattamanii deemuuf guddinni isaanii fi ulfinni isaanii xiqqaachuu qaba.
Ri'aakshiniin fiyuuzyinii bu'aa ri'aakshinii fishiinii hin uumu, kanaafuu harca'aa niwuukilaarii yeroo fishiinii ummamu baayyee hin uumu. Haa ta'u malee, meeshaaleen termooniwuukilaarii hundi yoo xiqqaate fishiinii marsaa tokko waan qabaniif, fi warri olaanaan ammoo fishiinii akka marsaa dhumaatti waan qabaniif, meeshaaleen waraanaa termooniwuukilaarii harcaa'aa niyukilaaraa hanga fishiiniin qofti uumu uumuu danda'u.