cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fayyisaa Leellisaa
Dorgommii
Shaampiyoonaa Qaxxaamura Biyyaa Addunyaa IAAF kan 2011 irratti, Fayyisaan garee Itoophiyaa kan medaaliyaa meetii fudhate keessaa ture. Achirrattis Fayyisaan sadarkaa kudha-torbaffaan xumure. Ji'a Ebla keessa, Maraatoonii Rooterdaam irratti kan hirmaate yoo ta'u sadarkaa torbaffaan xumure, moo'ataa dorgomichaa booda daqiiqa ja'a turee xumure. Shaampiyoonaa Addunyaa kan Atileetiksii kan 2011 irratti akka hirmaatuf kan filatame yoo ta'u dorgommicharrattis sa'aatii garii kan waggaa sanii galmeessun nahaasii fudhate, dorgommii kana 2:10:32 xumure.
Bara 2012 walakkaa maraatoonitiin haala gaaridhan jalqabe, Walakkaa Maraatoonii Hiwuusten irratti sa'aatii riikardii dorgommichaa ta'e 59:22 galmeessun injifate. Ji'a ittaanu Walakkaa Maraatoonii RAK kan dorgome yoo ta'u daqiiqaa lamaan hirrisuun shanaffaadhan xumure. Ji'a Bitootessaa keessa, Walakkaa Maraatoonii Niwuu Yoorki irratti sadaffaadhan xumure, kunis atileetii Itoophiyaa kan biraa Dirribaa Margaatti aane jechuudha. Dorgommii 10K Addunyaa kan Baangaloor irratti gara dhumaa duubatti hafuun sadarkaa afraffaan xumuree medaaliyaa dhabe. Garee Itoophiyaa kan Olompiikii 2012 irratti hirmaatef odoo hin filatamin hafe. Ji'a Adoolessaa keessa Walakkaa Maraatoonii Bogotaa irratti lammaffaa ba'e. Maraatoonii Chikaagoo kan 2012 irratti, Fayyisaan maraatoonidhan sadarkaa gaarii agarsiise – Tsaggaayee Kabbadaa wajjin hanga dhumaatti wal morkuun sa'aatii dhuunfaasaa saffisaa ta'e 2:04:52 galmeessun lammaffadhan xumure. Jalqaba 2013 irratti injifannosaa Walakkaa Maraatoonii Hiwuusten kabachiise. Ji'a tokko booda Walakkaa Maraatoonii RAK irratti afraffaa ba'e. Fayyisaan dorgommii qaxxaamura biyyaa Jaan Meeda moo'achuun dorgommii addunyaaf filatame.
Olompiikii Gannaa 2016 irratti, medaliyaa meetii kan injifate Fayyisaan, harkasaa lamaan walirra qaxxaamursuun deeggarsa mormii Oromoof qabu agarsiise. Mormiin kun sababa lafarraa buqqifamuu namootatin kan dhufe yoo ta'u Sadaasa 2015irraa eegalee ji'oota hedduuf geggeeffamaa ture. Uummanni yeroo mormii dhageessisaa ture mallattoo kana agarsisaa kan ture yoo ta'u Fayyisaan deggarsaasaa mallattoodhuma sana agarsiisun mullise. Sababa deggarsaa mormii Oromoof godheen, yoo biyyatti deebi'e ajjeechaa ykn hidhaan waan isa eeggatuf biyyatti akka hin deebine dubbate. Biyyatti yoon deebi'e balaa hamaatu na eegata jechuun gareen Itoophiyaa yeroo biyyatti deebi'u inni achuma Biraazilitti hafe.
Diyaameetirii
Ji’oomeetirii keessatti, daayameetira ykn Fullataa geengoo kutaa sarara qajeelaa kamiyyuu kan wiirtuu geengoo keessa darbuu fi tuqaawwan xumuraa isaa geengoo irratti ciisan dha. Akkasumas akka koordiiwwan geengoo dheeraa ta’etti ibsamuu danda’a. Hiikni lamaan daayameetira ispheerii tokkoofs sirrii dha.
Adaloo
Adaloon ykn Qerransi jidhiyyeen Lubbuqabeessa mootummaa Bineeldootaa murna lafee qabeeyyii, gita hoosiftootaa tartiiba sooratto foonii fi warra Bashurree jallatti ramadamuudha. hoosistuu biyya alaati.
Yaaya(logic)
Yaaya jechuun qo’annoo sababeeffannaa jechuudha. Yaayan ykn sabababbeffannaan ykn Qabatameeffannan damee beekumsaa hundaaf barbaachisaa ta’us, irra caalaa damee falaasama, herregaa, fi saayinsii kompiitaraa irratti qoratama. Qabatameeffannaa bifa waliigalaa falmii, bifa falmii kamtu sirrii akka ta’ee fi kamtu dogoggora akka ta’e qorata. Dirree falaasama keessatti xiinsammuu qorannoo epistemology jalatti ramadama. Kunis kutaa "Beekumsa keenya akkamitti beekna?" Gaaffii jedhu deebisuuf yaala. Herrega keessatti "qorannoo walqabsiisaa mirkanaa'e" jedhamuun beekama.
Qabatameeffannan(logic) dhala namaa wajjin waliin jiraatus, falaasamaan Giriikii Aristootil Yaaya akka barnoota of danda’eetti banuun isaa galata guddaa qaba. Isa booda falaasamaan Morookoo jaarraa 12ffaa Avoroz Amknyo "meeshaa dhugaa fi soba adda baasuu" jedhee hiike (2). Kaan immoo sababaaf hiika adda addaa kennu. Fakkeenyaaf, Riichaard Waatliin Yaaya "aartii fi saayinsii sababeeffannaa" jechuun hiika. Akkasumas, Frege Jarmanii "Yaayan saayinsii qo'annoo seera hunda caalaa waliigalaa ti" jedheera.
Main Page/minerva.css
font-family: sans-serif; color: #202122; direction: ltr; line-height: 1.6; background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3e/MP-open-book4.png); text-align: center; font-size: 127%; padding: 12px 17px 0px 0px; font-weight: bold;
Hayilee Fidaa
nDoktor Hayilee Fidaa (1939-1979) nama siyaasaa yoo ta'u hogganaa Warraaqsa Sooshaalistii Guutuu-Itoophiyaa (irra caala maqaa Amaariffaa "ME'ISOON" jedhamuun beekkama) ture. Gumaachasaa keessa inni guddaan Dargii bakka bu'uun Sagantaa Warraaqsa Dimokiraatawaa Biyyooleessa baasuu isaatini. Kana malees, Dr Hayileen qorannoo adda addaa qubee Afaan Oromoorratii fi caasluga Afaan Oromoorratti godheen beekkama.
Seenaa Duubaa
Hayilee Fidaa Wallagga keessa magaalaa Arjootti dhalatee Naqamtetti guddate. Hayileen barnoota sadarkaa tokkoffaa Mana Barumsaa Arjootti yoo baratu sadarkaa giddu galeessa (kutaa 5-8) ammoo Naqamtetti mana barumsaa yeroo sana Mana Barumsaa Sadarkaa Lammaffaa Hayila Sillaasee I jedhamutti barate. Barnootasaa ittuma fufuun, sadarkaa lammaffaa Finfinneettii Mana Barumsa Jeneraal Wiingeetitti barate qaphxii olaanadhaan xumure. Kana booda barsiisaa ta'ee qacaramuun Dadaritti waggaa tokko barsiisaa ture.
Bara 1961tti, Hayileen Yuunivarsiitii Finfinnee galee barnoota ji'ooloojii baratee qaphxii guddaadhan eebbifame. Dr Hayileen barata cimaa ture; barnoota sadarkaa lammaffaa A kudhanii fi B lamaan xumure. Yuunivarsiititti ammoo qaphxii 4.0 fiduudhan barata kabajaa ta'ee (great distinction) eebbifame. Erga eebbifamee booda, achuma Yuunivarsiitii Finfinneetti, Dippartimentii Ji'ooloojitti Gargaaraa Eebbifamaa ta'ee akka barsiisaatti qacarame. Yuunivarsiitii Finfinnee keessatti erga waggaa tokko barsiisee booda barumsa digirii lammaffaa itti fufuuf gara Firaansi deeme.
Dr Hayileen Firaansitti jalqaba barumsa Ji'oofiiziksii, itti aansee waggaa lamaaf ammoo Sosooloojii baratee eebbifame. Hayileen sochii Tokkummaa Barattoota Itoophiyaa kan Yuurooppi keessatti godhurraan kan ka'ee fi mootummaa Hayilasillaasee waan balaaleffatuuf, paaspootii fi iskoolaasrhiippinsaa jalaa haqame. Sababa kanaaf biyyatti deebi'uu waan hin dandeenyeef, wagga lamaaf mana barumsaa Firaansi tokkotti qacaramee barsiisaa ture. Ittii aansee, paaspoortii dhoksaadhan imbaasin Itoophiyaa kan Jarmanii keenneefin gara Jarmanii deemee, Yuunivarsiitii Hambargitti waggaa lamaaf barsiise. Amajjii 1975 erga Warraaqsi dhoo'ee booda gara Itoophiyaatti deebi'e.
Sochii Siyaasaa
Yeroo Firaansi turetti, Hayileen Maarkisizimii Sooviyeetii fudhatee ture; Rene LaFort akka jedhetti Hayileen miseensa Paartii Koministii Firaansi ture. Waamicha Dargiin Itoophiyaanonni baratan gara biyya isaanitti deebi'anii akka tajaajilan godhe fudhachuun, Hayileen bara 1975 keessa gara biyyaatti achas deebi'e. Nagadee Goobazee, kan achuma Firaansitti barachaa ture wajjin naannoo Yuunivarsiitii Finfinneetti "mana kitaabaa tarkaanfataa" bane; kunis kitaabota Maarkisizim-Leeninizimii lammii biyyaattiitif dhiyeessuf ture. Manni kitaabaa dulloomaa fi dadhabaa ture kun barattootaan guuttame, kitaabonni haaraa dhufan battalumatti gurguramanii dhumu ture.
Oduma baayyee hin turin Hayileen Dargiin biratti qofa odoo hin taane hogganaa Dargii Mangistuu Hayilamaariyam biratti beekkame, Dargiin yeroo sana deeggartoota siivilii fi gorsaa Maarkisizim-Leeninizimii barbaada ture. Muddee 1975, barreessan Dargii kutaa Biiroo Dhimma Ijaarsa Uummataa kan Yeroo (kan Ingiliffaan POMOA jedhamu) dhaabe, Hayilee Fidaas hogganaa godhe. Kaayyon POMOA Dargiin deeggarsa ummata biratti akka argatu gochuu qofa odoo hin taane siviloota bitaa warra kaan dhqqabuu ture. Hogganaa kutaa kanaa ta'ee odoo jiruuti kan Dr Hayileen Sagantaa Warraaqsa Dimokiraatawaa Biyyoolessaa kan qopheesse, dookimentin kunis dhaadhannoo Itiopiya Tikdem (Itoophiyaan haa dursitu) jedhu kan Dargiin akka kallattiitti itti fayyadamaa ture garuu kan ifa hin turin bakka bu'e. Tokkummaa warraaqsa hojjattootaa, qonnaan-bulaa fi burjaa xixiqqaa tarkaanfataatin, fiiwudaalizimii, impeeriyaalizimii fi kaappitaalizimiin barbadaa'anii dhumarratti Rippabiliika Dimokiraatawaa Ummataa Itoophiyaa uummame. Mangistuun Warraaqsa Dimokiraatawaa Biyyoolessaa fudhatamee hojiirra hooluusaa hiriira Ebla 20, 1976 irratti beeksise.
Haa ta'u malee, POMOAn mormitoota siivilii wajjin walqunnamtii uumuu dadhabe. Namoota Duula irratti hirmaatan kan hojii baadiyyaatti irratti ramadaman dhiisanii gara magaalaatti deebi'anii wajjin mormitoonni Dhaabaa Warraaqsaa Ummattoota Itophiyaa (kan Ingiliffaan EPRP jedhamu) deeggaran; kunis lakkoofsa miseensotasa fi dhiibbaa inni uumu dabale. MEISON Dargii yoo deeggaru, EPRPn Dargiin sochii uummataa humna waraanatin akka ukkaamse dubbachuun balaaleffate. Karaan sooshaalistii inni qajeelton mootummaa uummataa kan dhugaa hundeessuf qabsaawuu itti fufuu malee Dargii isa nama hacuucu akka hin fudhanne ifoomsan.
Shoora Dargiin Warraaqsa Itoophiyaa too'achuu keessatti tabachuu qabu irratti garaagarummaa hadhaawaa qabaataniyyuu, MEISON fi EPRP "sagantaa walfakkaatu baasan". Akka Ottaways, kan mormii kana ijaan arge jedhutti, "Itoophiyaanonni hedduun, warrumti baratanillee hubachuu hin dandeenye".
Jechaan kan wal moo'uu dadhaban mormitoonni kun gara tarkaanfii humnaatti ce'an. Namni jalqaba tarkaanfin irratti fudhatame Tiyoodor Baqqalaa yoo ta'u gaafa Gurraandhala 25 1977 ajjeefame. Tiyoodor Baqqalaa miseensa MEISON fi hogganaa Tokkummaa Hojjattoota Guutuu-Itoophiyaa ture. Kun jalqaba Goolii Diimaa ture, yeroo kanas namoonni dhibbatamatti lakkaawwaman yoo du'an moo'amuu EPRPtin xumurame. Namoonni goolii kana jalaa ba'an Finfinneedhaa gara Tulluu Asiimbatti baqatan.
EPRP baqatuyyuu, haalli jiru Hayilee Fidaafis ta'ee MEISONf hin fooyyofne. Adoolessa 10 1976, fonqolchi Mangistuu aangorraa buusuf godhame fashale, Sisaay Haptee guyyaa sadi'i booda gargaartotasaa 17 wajjin ajjeefame. Kana booda dhuma bara 1976 keessa, mormiin Mangistuu fi MEISON gidduutti uummame. Kana booda Mangistuun miseensota MEISON kan mootummaa keessa jiran aangoorraa kaasuu jalqabe. Filannoo ministerotaa Bitootessa 11 1977 godhamerratti MEISON aangoo tokkoyyuu odoo hin argatin waan hafeef haalli jiru ittuu hammaate. Waxabajjii 14 hoggansi POMOA MEISONirraa fudhatame. Hayilee Fidaa fi miseensonni MEISON tarkaanfin itti aanu hamaa akka ta'u waan baraniif dafanii tarkaanfii fudhatan: Hagayya 19 hoggantoonni MEISON 19 fi kaadiroonni 500 ta'an ifatti socho'uu dhiisanii lafa jala socho'uutti geeddaran; Finfinneedhaa baqatanii gara baadiyyaatti baqatan. Mangistuun haasaa guyyaa shan booda godherratti MEISON balaleffate. Hagayya 26 Hayilee Fidaa fi hoggantoonni MEISON kaan naannoo Finfinneetti qabamanii Gibbii durii kan biiroon Dargii keessa jiru keessatti hidhaman. Hoggantoonni MEISON baayyen dhukaasa humnoota Dargii fi isaan gidduutti godhameen du'an. Nagadee Goobazee qofatu gara Yamanitti baqatee lubbuun hafe.
Hayileen dura ta'aa Tokkummaa Barattoota Itoophiyaa kan Yuurooppi ture.
Qorannoo Afaan Oromoo
Dr Hayileen qubee Afaan Oroomoo uumuu keessatti ga'ee guddaa qaba. Yeroo Yuurooppi jiru, Hayileen miseensa garee barattoota Oromoo kan qorannoorratti xiyyeeffatu fi kan Garee Qorannoo Barattoota Oromoo jedhamuu ture. Gareen qorannoo kun barattoota Oromoo biyyoota akka Firaansi, Jarmanii, Iswiidin, Tokkummaa Sooviyet, Hangaarii fi Yugoslaaviyaa keessa jiraatan hammata. Gareen kun Afaan Oromoo afaan barreeffamaa akka ta'uuf qorannoo bal'aa godhe. Haaluma kanaan, gareen kun bara 1972 barruu qorannoosaa kana kan Languages in Ethiopia: Latin or Geez for Writing Afaan Oromoo,  Tatek, 1972 maxxanse. Barruun kunis Afaan Oromoo qubee Laatiniitiin barreessun filatamaa akka ta'e seera ittiin Afaan Oromoo Laatiniidhaan barreeffamu bu'uura kan kaa'e ture. Qorannoo kanarratti Dr Hayileen gumaacha guddaa qaba.
Dr Hayileen, itti fufuudhaan qubee Afaan Oromoo haaraa kanatti fayyadamuun kitaabota lama walitti aansuun maxxanse. Kitaabni inni jalqabaa Hirmaata Dubbi Afaan Oromoo kan jedhamu yoo ta'u qorannoo caasluga Afaan Oromooti. Kitaabni kun kan maxxanfame bara 1973, magaalaa Paarisitti. Kitaabni inni lammataa ammoo Barra Birraan Barih e jedhama
gama kiyyan seenaan baayyee kan natti tooleefi kan oromoon hundu beekuu qabuudha. kanaafuu haayyoonni keenyaa seenaa DR.HAYILEE FIDAA afaan oromoon baarreessuun sinirra jirra Gaaddisaa Dhaabaa yuuniversiitii finfinneerraa
Taj Mahal
The Taj Mahal mausoleum kan Agra, Indiatti argamu dha. Mughal kessatti “Emperor” kan ta’e Shah Jahan akka mausoleumiin kuni hadha mana issa Mumtaz Mahalif akka ta’u godhee ture. Kan ijjaramu jalqabe bara 1632 yoo ta’u kan dhumatte immo tilmaman bara 1648t. Enun akka “design” godhee irratti wal-dhabiin jirattulle, Taj Mahaliin nama bayye ta’aniin akka hojjatame fi Ustad Ahmad Lahaurin akka “designer” durra ta’u danda’a jedhame nama fillatamu dha
Taj Mahal (yerro tokko tokko "the Taj" kan jedhamu) kun akka fakkena Mughal architectureit bayye fudhatama. Mughal architecturiin “style” gosa bayye irra dhufee yoo ta’u, gossoni kunis: Persian, Turkish, Indian, and Islamic kan jedhaman walitti qabatetti. Taj Mahaliin fakki fi “structure” gossa gossa irra kan hojjatame ta’ulle, kuttan mausoleumii marble adii qabu bayye bekkama dha. Fillano UNESCO kan bara 1983 World Heritage Site jedhamun akka hojji seena qabu adunya kessatti bekkamanitti filattamerrai.
Ameerikaa Kaabaa
Ameerikaa Kaabaan ardii adunya kessatti Hemisphere Kaabaa fi bayyinan immo Hemisphere Dhihaati argamtu dha. Kan dangeffamte immo kaaban Garba Arkitiikiin, bahaan immo Garbi Atilaantiik kaabaan, kibba-bahan Garba Karibiyaanii, kibba fi dhihaan immo Garbi Paasifiikii kaabaan, kibba-bahaan immo Ameerikaa Kibbaa. Ameerikaa Kaabaa fi Kibbaa kutaa lafa ismasii Panaamaa (Isthmus of Panama) jedhamuun walitti qabamu. Ameerikaa Kaabaan ballina lafa hanga 24,490,000 isquweer kiilomeetira (9,450,000 isq mi) yoo qabaatu kuni immo parsentii fuula addunyaa keessaa parsentii 4.8 qabata yookan immo parsentii fuula lafaa (bishaan malee) yoo ilaalan parsentii 16.4% qabata. Akka Onkoloolessa 2006tti ilallametti bayyinni ummatta ardii kanaa tilmaaman 514,600,000 cala. Ballina lafaatin addunyaa keessaa ardii sadaffa irratti argamtu yoo taatu kunis Eshiyaa (tokkoffa) fi Afrikaa (lammaffa)tti aanteti. Bayyina ummataan immo addunyaa keessaa ardii afurrafa irratti argamtu yoo taatu kunis Eshiyaa (tokkoffa), Afrikaa (lammaffa) fi Yuurooppi (sadaffa)tt aanteti. Ameerikaa Kaabaa fi Kibbaa walumma galatti Ameerikaas jedhamani waammamu. Ameerikaan Kaabaa Yunaayitid Isteetis fi Kanaadaa of keessaa qabdi.
Sirna Diriiroo Ko’oordineetotaa
Ji'oomeetirii keessatti Sirni Diriiroo Ko’oordineetotaa ykn Sirni Diriiroo Sarara qindaa'aa bakka tuqaa kamiyyuu barbaaduuf kan gargaaru yoo ta’u qabxiin sun akka lamaan tartiiba qabuutti (x, y) Qindeessitoota jedhamuun beekamutti pilaantii gochuun ni danda’ama. Sararri lakkoofsaa diriiraa siiqqeewwan X yoo ta’u sararri lakkoofsa dhaabbataa siiqqeewwan Y jedhama yoo ta’u qabxiin walqaxxaamuraa siiqqeewwan kana lamaan hadhuura jedhamuun kan beekamu yoo ta’u ‘O’ jedhamee kan agarsiifamudha.
Sirna qindeessaa Kaarteeshiyaanii
Sirni ko’oordineetii diriiroo sarara lakkoofsaa lamaan ijaarama.
1. Sarara lakkoofsaa dalgee, yeroo baay’ee siiqqee-x jedhamuufi.
2. Sarara lakkoofsaa olee, yeroo baay’ee siiqqee-y jedhamudha.
Tuqaan walqaxxaamura siiqqee-x fi siiqqee-y handhuura ko-oordineetii jedhama. Innis tuqaa O(0,0) tiin agarsiifama. Akkuma sarara lakkoofsaa, siiqqee-x fi siiqqee-y irratti zeeroo irraa eegaluun gatiiwwan poozatiiviifi nagaatiivii ta’an ni qabaatu.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➭1.Andromeda👉Andromeedaa
Sirna Diriiroo Ko’oordineetotaa
Sirna qindeessaa Kaarteeshiyaanii
Siiqqee-x irratti: ✓ Tuqaa zeeroo irraa eegaluun gara mirgaatti lakkoofsota poozatiiviifi tuqaa zeeroo irraa eegaluun gara bitaatti lakkoofsa negaatiiviitu jiru.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 2,Antlia👉Qaawa qilleensaa
Sirna Diriiroo Ko’oordineetotaa
Sirna qindeessaa Kaarteeshiyaanii
Siiqqee-y irratti: ✓ Tuqaa zeeroo irraa gara oliitti lakkoofsota poozatiiviifi tuqaa zeeroo irraa eegaluun gara gadiitti lakkoofsa negaatiiviitu jiru.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa
Sirna Diriiroo Ko’oordineetotaa
Sirna qindeessaa Kaarteeshiyaanii
Argama tuqaa tokkoo diriiroo lakkoofsaa irratti ibsuuf, bakki tuqaan tokko itti argamu lakkoofsota cimdiin ibsama. Lakkoofsota kana lamaan argachuuf sarara oleefi dalgee waliif parpandiikulaarii ta’anii, tuqaa kenname kana keessa darban fudhanna. Tuqaan kenname P yoo ta’e, sarara olee tuqaa kana keessa darbu fudhachuun, bakki inni siiqqee -x irratti qaxxaamuru a fi sarara dalgee fudhachuun, bakki inni siiqqe-y irratti qaxxaamuru b yoo ta’e, P’n cimdii tartiiba’aa (a, b) tiin ibsama. P = (a, b) yookiin P(a, b) jechuun barreessina. Haala kanaan a’n ko’oordineetii-x /absiisaa/ b’n immoo ko’oordineetii-y /ordineetii/ jedhamu. Cimdiin (a, b) cimdii tartiiba’aa jedhama. Sababiin isaas, tartiibaan waan barreeffamaniif. Ko’oordineetiin-x /absiisaa/ yeroo maraa jalqaba irratti barreeffama, y’n immoo lammaffaa irratti barreeffama
Centaurus (Tuuja) .
Seentaawuras  (     urjii guddaa xinhawaawaa kan gara kibba urjii Buutii haroo (Hydra) diriiru.
Rog-sadee urjiilee Centauri θ fi ι ν mataa yoo uumuun urjiileen kibbaa, urjiilee ifaa Centauri α fi β dabalatee, miila Centaur uumu. Sentaur uumama sheekkoo, walakkaa namaa, walakkaa farda.
Giddugaleessa urjii kanaa keessatti sirni sadii beekamaan Alpha Centauri ykn Rigil Kentaurus kan urjii Aduutti dhihoo ta'e Centaurus Proximity qabu jira.
xurreen Aannannoo kutaa kibbaa Seentaawuras keessa darba. Naannoon kun urjiilee fi nebulaadhaan kan badhaadhedha. Centaurus Omega tuuta urjii samii keessaa isa ifaa ta'edha.
Kumkumla
Kumkumla (Afaan igilizii: Biyoona) jecha lakkoofsa guddaa agarsiisu yoo ta’u,
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii
>>>➪ 5,Aquila👉 Risaa
>>>➪ 6,Ara👉 Tooraa
>>>➪ 7,Aries👉 korbeessa
>>>➪ 8,Auriga👉 hoboloo
>>>➪ 9,Bootes👉 Tiksee
>>>➪ 10,Caelum👉 Maroo ykn Qirixii
>>>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa
>>>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu
>>>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree
>>>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii
>>>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila
>>>➪ 16,Capricornus👉 Reettii
>>>➪ 17,Carina👉 kariinaa
>>>➪ 18,Cassiopeia👉 Mootitti
>>>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii
>>>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos
>>>➪ 21,Cetus👉 sitoos
>>>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa
>>>➪ 23,Circinus👉 agarsootee
>>>➪ 24,Columba👉 Adarii
>>>➪ 26,Corona Australis👉 gonfoo kibbaa
>>>➪ 29,Crater👉 Finjaala
>>>➪ 30,Crux👉 Qaxxamura (southern)
>>>➪ 31,Cygnus👉 Adaroo
>>>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise
>>>➪ 33,Dorado👉 sootala
>>>➪ 34,Draco👉 Jaawuda
>>>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo
Sahaa'al Abdul Saamaad
Sahaa'al Abdul Saamaad (Sahal Abdul Samad; ebla 1, 1997 dhalate) kubbaa miilaa ogummaa qabuu fi garee Indiyaa Super League Kerala Blasters jedhamuuf taphatudha. Yunaayitid Arab Emireetitti dhalate, garee biyyaalessaa Indiyaa bakka bu'a.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 36,Eridanus👉 Malkaa
>>>➪ 37,Fornax👉 daarsaa
>>>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu
>>>➪ 39,Grus👉 baalguda
>>>➪ 40,Hercules👉 Hercules, son of Zeus
>>>➪ 41,Horologium👉 sa'aa
>>>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii
>>>➪ 44,Indus👉 hindii
Proxima Centauri
Centauri dhiyoo ta'e kan urjii lamee nama saanteroosii ta'uu fi dhiisuu isaa hanga ammaatti hin mirkanoofne. Urjiilee lamaan “Alpha Centauri” (Nama Sentaurs) fi “Beta Centauri” irraa gara waggaa ifa 2.0 fagaata.
Leenca
Leenci bineensota gurguddoo gootummaan beekaman keessaa sadarkaa duraa irratti argama. Leenci Bineensa mootummaa Bineeldootaa Murna Lafee qabeeyyii Gita hoosiftootaa tartiba soorattoo foonii fi Warraa bashurreeyyii Qaccee deerroowwannii jalatti ramadamuudha. Sanyiiwwan adurree kunniiniin wantoota hedduun walitti dhiheenya qabu. Leenci sanyii adurree gurguddoo keessaa waan adda tahe tokko qaba. Kunis Leenci kormaanis ta’e dhaltuun barooduu danda’uu isaaniiti.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 46,Leo👉 Leencicha
Leenca
Leenci tana dura ardiilee Awurooppaa, Eeshiyaa fi Afriikaa keessa jiraataa ture. Ammaan tana garuu biyyoota sahaaraa gadii keessatti qofa daangeeffamee jira. Waggoota diigdamman darban keessatti lakkoofsi leencaa %30 akka gad bu’e qorannnoon ni mul’isa. Leenci lakkoofsaan haga 300 ta’u biyya Hindi keessatti akka argamus ni himama. Haala ammaa kanaan lakkoofsaa isaa gad bu’aa deema taanaan yeroo gabaabaa keessatti dachii tanarraa akkuma Daaynoosarii dhabamuuf deema.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu
Leenca
Leenci rifeensa haphii qaama isaa haguugu qaba. Akkasumas eegeen isaa dheeraa yoo ta’u, gama fiixee irraayis rifeensa  yabbuu qaba. Halluun gogaa leencaa irra jiru daalacha dimimmisaadha. Kunis wayta bineensota adamsu osoo hin mul’atin wantoota barbaadu sanniinitti akka dhihaatu isa gargaara. Leenci Kormaan qaamni isaa akkaan guddaa dha. Fuula isaa irraayis rifeensa yabbuu dheeraa qaba. Rifeensi kun halluu garagaraa kan qabu yoo ta’u, qaama leencaa keessaa mataa, mormaa fi laphee isaa haguugee argama. Irgi leencaa akka malee jabaadha. Irgarraayis ilkaan jajjabaa 30 qaba. Ilkaan isaa kun lafee barbaade caccabsuu danda’a.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 48,Lepus👉 Illeetti
Leenca
Leenca Kormaa
Leenci gosa adurree guddaa keessaa amala addaa qaba. Yeroo hedduu gareedhaan jiraata. Gareen tokko miseensota haga 15 of keessaa qabaata. Garee kana keessa kormaan tokko qofatu jiraata. Kan hafan ilmoolee fi haawwan isaaniiti. Leenci Kormaan hoogganaa fi tiksee garee saniiti. Garee isaa mala garagaraatiin eega. Daggala keessaayis lafa 100m2 ta’u daangeessee keessa jiraata. Naannoo gareen leencaa tokko jiraatu bineensi tokkollee uggee itti hin dhihaatu. Bineensi daangaa isaa keessa seene lubbuun bahuu hin dandau. Leenci kormaan gootummaa fi jabina qabuun miseensota isaatiif kunuunsa ni godha. Garuu rakkoon isa mudatuun  hin oolamu. Keessattuu dullummaan yoo itti dhufte, leenci kormaan dargaggeessi biraa alaa dhufee isa ari’ee ofii isaatii mootii garee sanii ta’uu danda’a. Yeroo kanatti yoo barbaade ilmoolee kormaa duraanii irraa argaman ni ajjeesa.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu
>>>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha
Leenca
Leenca Kormaa
Leenci tokko walqunnamtii hormaata geggeessuudhaaf waggaa sadi guutuu qaba. Garuu gara walhormaataa osoo in seenin dura gareen isaanii haala gaariin gurmaa’uu isaa mirkaneeffatu. Bal’ina lafaa isaaniif mijaawaa erga qopheeffataniin booda gara wal hormaataa seenu. Kana booda rimeeyni leencaa hanga ji’a 4 tura. Haati takkas yeroo tokkoon haga ilmoolee 6 dhaluu dandeessi. Ilmooleen dhalatan kunis gaafa duraan dhalatan ijaan waa argu hin danda’an. Kanniin keessaa walakkaa qofatu guddatee bakka gaha. Kan hafan garuu wayta maatiin isaanii waa adamsuuf biraa deeman bineensota biraatiin nyaatamaniiti du’u. Haawwonni garee tokko keessa jiran yeroma wal fakkaataatti waan ilmoo dhalaniif ilmoolee haadha biraatis yoo taate kunuunsanii mucha hoosisanii guddisu. Ilmooleen haga ji’a 6 guutanitti mucha hodhuu isaanii itti fufu.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 51,Lynx👉 Adaloo
Leenca
Leenca dhalaa
Leenci mooti bosona keessaati. Bineensi  uggee isatti dhihaatu hin jiru. Bineensi leenca adamsuuf ykn ammoo nyaachuuf jecha dhaqu tokkolleen hin jiru. Garuu waraabessi raqa barbaachaaf yeroo heddummaatee deemutti, leenca waa ajjeefatee soorataa jiru yoo arge miidhaa irraan gaha. Kanaan ala Sattawwaa fi Arbi ofirraa dhoorkuuf jecha luka isaaniitiin dhiitanii leenca miidhuu danda’u. Kan kanarraa hafe diinni jabaan leencaa ilma namaati. Gariin namaa akka aadaatti gootummaa ofii mul’isuuf jecha ajjeesa. Gariin ammoo lubbuu ofii tursiisuuf jecha naannoo ofii qulqulleessuuf leenca ajjeesa.
Pilaaneetoota
Jechii "Planet" jedhuu jecha greek " planḗtai" irraa kan dhufee yoo ta'uu hiiknisaas"jooraa" jechuudha kana bu'uureffachuuniis jechii "planet" jedhuu gara afaan oromoottii yoo Hikkamuu "Lafjoo" jedhama kana jeejuuniis lafa jooraa jechuudha.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 52,Lyra👉 baganaa
Leenca
Leenca Adii
Ilmi namaa leenca bara dheeraaf dinqisiifataa akkasumas sodaataa jiraataa jira. Sababa sodaa kanaaf ilmi namaa leenca duguugee lafarraa fixutti jira. Leenci ilma namaa nyaatuuf jedhee hin ajjeesu. Garuu bosona keessaa wayta waan sooratu dhabu,  gara baadiyaa lafa namni jiraatu seenee beeyladoota manaa qabatee soorata. Akka guutuu addunyaatti waggaa waggaan leenci ilma namaa haga 700 akka miidhu qorannoon ni mul’isa. Biyya Taanzaaniyaa keessatti qofa wagga waggaan namni 100 leencaan ajjeefama. Kanaaf jecha ilmi namaatis leenca ajjeesutti seene.
Pilaaneetoota
Pilaaneetiin ykn lafjoon ykn bakkalleen qaamolee kan urjii tokkotti naanna'anii fi siiqqee isaanii ofiin naannaana'an isaan dandeessisu qabanidha. Fakkeenyaaf, Xurree Aannannoo ykn Ruda gidduu urjii Aduu jedhamtuu fi pilaaneetota saddeet naannoo ishee naanna’an qabdi. Lafjoo qaamman sirna Biiftuu keessatti biiftuu naanna’aniidha. Lajoonnii hundinuu biftuu irraa fageenya adda addaa irra kan jiraniifi orbiitii(Jeema) mataa ofii qabu. Jeemni daandii yaadaa boca killee qabuufi kan lafjooleen irra biiftuu naanna’aniidha. Jeema pilaanetootaa hunduu walirra hinbu’an. Biiftuun humna harkisaa qabduun lafjoolee gara ofiitti harkifti. Humni harkisa biiftuu kun humna gara keessaa yookaan humna seentiriipetaalii jedhama. Humni faallaa kanaa ta’ee lafjooleen harkisa walirraa qaban kun immoo humna gara alaa yookiin humna seentiriifugaalii jedhama. Humnoonni kunniin lamaan humnoota walqixaafi faallaa walii yommuu ta’an lafjooleen akka orbiitii isaanii osoo gadi hindhiisin biiftuu naanna’an gargaara. Lafjooleen ifa mataa isaanii hin qaban. Garuu ifa biiftuu irraa argatan calaqqisiisuu danda’u. Lafjoolee keessaa Veenusii (bakkalcha) malee kan hafan ijaan urjiilee biroo irraa gargar baasuun arguun rakkisaadha. Bakkalcha ganamaafi galgala ijaan ilaallee urjiilee biraa irraa adda baasuun nidanda’ama. Pilaanetootaafi urjiilee gargar baasanii beekuuf meeshaa teleeskooppii jedhamutti fayyadaman.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 53,Mensa👉 garminjaala
Leenca
Leenca Adii
Harraan tana Akka addunyaatti leenci bineensota badaa jiran keessatti galmaayee jira. Yeroo ammaa leenci haga 30,000 ta’u bosona keessa akka jiraataa jiru himama. Haala kanaan yoo deeme yeroo muraasa booda dhabamuu akka danda’u himamaa jira.
Antiliyaa
Antiliyaa ykn hoxxee hamussa urjii Hemisfeera Samii Kibbaa keessa jiruudha. Maqaan isaa Laatiin fi Giriikiitiin " ujummoo " jechuudha ; ujummoo qilleensaa bakka bu'a. Jalqaba Antlia Pneumatica, urjii kun jaarraa 18ffaa keessa Nicolas-Louis de Lacaille tiin hundeeffame. Maqaan isaa kan adda hin taane (jecha tokko), duraanuu itti fayyadama daangeffame, John Herschel sana booda hawaasa astronomic kan kana ifatti fudhateen simatame filatamaa ture. Kaaba urjiilee doonii Argo Navis (urjii Vela ) tokko tokko uumuun, Antlia guutummaatti latitudes kibba 49 degrees kaaba irraa mul'ata.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi
>>>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee
>>>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa
>>>➪ 57,Norma👉 Noormaa
>>>➪ 58,Octans👉 saddeettaa
>>>➪ 59,Ophiuchus👉 Holder of serpent
>>>➪ 60,Orion👉 Arbagaadduu
>>>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu
>>>➪ 62,Pegasus👉 Pigaasaas, Farda bararaa
>>>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu
>>>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessa
>>>➪ 67,Piscis👉Qurxummii
>>>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa
>>>➪ 69,Pyxis👉 piksaas
>>>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana
>>>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa
>>>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo
>>>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa
>>>➪ 75,Scutum👉 gaachana
>>>➪ 76,Serpens👉 shaawwisa
>>>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa
>>>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii
>>>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas
>>>➪ 80,Triangulum👉 Lamii
>>>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa
>>>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa
Pilaaneetoota
Lafjoo Cuggee (dwarf planets)
yeroo ammaatti Lafjoo xixiqqoo jalatti ramadamanii kan beekaman shaniidha. Isaanis; seerees, puluutoo, haawmiyaa, makmakeefi eeris jedhamuun waamamu. Seerees kan argamu gidduu maarsii fi juuppitariitti sabbata astirooyidii(Qaam-caccaboo) keessatti yoo ta’u, kan hafan afran immoo neeptuuniin boodatti aduurraa fagaatanii argamu. Wantoon tokko lafjoolee xixiqqoo jedhamuuf ulaagaan waldaa astiroonoomii addunyaa kaahe guutuu qabu. Ulaagaaleen kunniin;
•	 Aduurra naanna’uu qabu,
•	 Hanga boca isaanii murteessuu danda’u kan qaban,
•	 Jeema mataa ofii murtaa’aa ta’e kan hin qabneefi
•	 Addeessota kan hin ta’iniidha.
Seerees
Diyaameetiriin ishee 950km.Teempireecharri dirra seerees -105o C
Pilaaneetii diwaarfii aduutti hiiqxee argamtuudha.
Andiroomeedaa (Tuuja)
Dubartii Funcaa ykn   duureettii  ykn Adroomeedaa Andromeda urjii samii kaabaa keessa jiruudha. Raagamtaa Giriikii keessatti maqaa giiftii duree Andromeda jedhamtuun moggaafame. Yeroo tokko tokko Afaan Ingiliffaatiin "doonnachittii Itiyoopiyaa" ykn "Dubartii funcaa" jedhama.[] Akkasumas Persea ("Haadha warraa Perseus") ykn Cepheis ("intala Cepheus") jedhamee waamamee jira.[ Ogeessi urjii Toleemii jedhamu yeroo tarree urjiilee 48 qopheessu Andiroomeedaa tarreessee ture. Akkasumas urjiilee 88 Gamtaan Astiroonomii Idil-addunyaa hojjete keessaa tokkodha.
Pilaaneetoota
Lafjoo Cuggee (dwarf planets)
• Addeessa hin qabdu.
• Altokko aduurra naanna’uuf waggoota 4.6 itti fudhata.
• Lafjoo xixiqqaa yeroo jalqabaaf Doonii hawaa keessa adeemuun daawwatamteedha. •	 Seerees sakondii tokkotti hanga ishee keessaa 6kg sababa hurkaatiin dhabdi. •	 Hanga sabbata astirooyidii keessaa tokko sadaffaa gumaachiti.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa
>>>➪ 85,Vela👉 sharaa
>>>➪ 86,Virgo👉 Duudaa
>>>➪ 87,Volans👉 Kalluuna bararaa
>>>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala
Qurxumboocuqaa
whale shark, kan gossa Rhincodon typus ta'e, gossa shark yoo filter feeding nyattu kan dafe nyachu hin dandenne fi gossa qurxumi yerro dheraaf jirrachu danda'u dha. Gossi sharkii kun gossa qalamu nama gamachisu akkatta gossa tokkon midhafame argamu kan qabu yoo ta'u, kuni immo misensa genus Rhincodon, family, Rhincodontidae (1984n dura Rhinodontes jedhama ture), kan subclass Elasmobranchii fi class Chondrichthyes jalatti ramadamu dha. Sharkiin kuni gallana tropical fi ho'a akkasumas gallana bana kessa jirratta. Gossi kun wagga million 60 dura burqaan jedhame amanama.
Qajojii:Wikipediasister
wwWiikiipiidiyaan, kitaabni beekumsa bilisaa, kan qopheesse Wiikiimidiyaa Faawundeeshinii .Dhaabbanni bu’aa hin arganne kun pirojektoota hojii afaanota hedduu fi fedhii waloo adda addaas ni hojjeta:
Walaabuu
Walaabuu iddoo bal’aa, daangaa hin qabne ykn eegallii fi dhuma hin qabne kan wantoota (jajjaboo, dhangala’aa fi gaazii) of keessatti hammate dha. Walaabuu guutummaatti arguun hin danda'amu. Fakkeenyaaf, suuraawwan lamaan fakkii 1 armaan gadii irratti argitan saamuda kutaalee Walaabuu tokko tokkoo ti.
Kerala Blasters FC
Kilabichi tapha isaanii isa jalqabaa Onkoloolessa 13, 2014 irratti taphatanii turan, NorthEast United irratti 1 0'n mo'atan. Blasters'n yeroo sadii dorgommii Super League Indiyaa keessatti dorgomtoota lammaffaa ta'anidha. Jalqaba bara 2014tti dorgommii xumuraa keessa seenan, yeroo miidhamtootaan galma erga galfatanii booda ATK'n 1 0'n mo'atan. Bara 2016tti, ammas ATK'n 4103'n mo'amaniiru, yeroo kanatti karaa adabbii xumuraatiin. Kilabichi bara 2022tti yeroo sadaffaaf xumura irratti kan hirmaate yoo ta'u, Haayideraabaad FC'n ammoo karaa adabbii 3 tti mo'amaniiru. Blasters'n Istaadiyeemii Jawaharlal Nehru Kochii keessatti taphoota mana isaanii taphatu. Erga kilabichi hundeeffamee kaasee ji'oota hedduu keessatti, Kerala Blasters'n lakkoofsa namoota liigicha irratti hirmaatan hunda caalu qabataniiru, yeroo hunda tapha tokko keessatti daawwattoota 30,000 ol hawwachaa turan. Blasters'n ollaa isaanii Kibba Hindii kan ta'an Bengaluru FC fi Chennaiyin FC waliin dorgommii kan qabu yoo ta'u, isaan waliin dorgomtoota Kibba Hindiitti Derby irratti hirmaatu.
Blasters kilaboota Eeshiyaa keessatti bal'inaan deeggaraman keessaa isa tokko yoo ta'u, kilaboota kubbaa miilaa ardichaa keessaa miidiyaa hawaasummaa guddaa hordofaa jiru keessaa isa tokko qaba. Kilabichi garee deeggartoota isaanii kan Maanjaappaadaa jedhamu dabalatee, garee deeggaran isaanii kan beekamu yoo ta'u, garee michoota Eeshiyaa keessaa sagalee guddaa fi miira ho'aa qabu keessaa isa tokko ta'uun beekamtii argateera. Mallattoon kilabichaa re'ee kubbaa miilaa qabatee kan agarsiisu yoo ta'u, kunis hariiroo cimaa Keeraalaa ispoortii wajjin qabdu agarsiisa. Meeshaan aadaa kilabichaa mallattoo halluu diimaa fi cuquliisaa kan qabu yoo ta'u, halluu fi eenyummaa kilabichaa isa jalqabaa kan ta'e halluu adii fi cuqulii dha.
Tulluu Diimtuu
4,377m kan dheeratu Tulluun diimtuu Oromiyaa kibba bahaa keessatti argama. Tulluun Diimtuu naannoo Oromiyaa gaarreen Baalee Kibba baha Itoophiyaa keessatti argamu, Paarkii Biyyoolessaa Gaarreen Baalee keessaa, lafa diriiraa Saannatee irratti argama. Qaama qoqqoodinsa bishaan boollaa laga Waabee Shebelee gidduu jiru uuma.
Daandiin dhagaa cilee jal'aa, Afrikaa keessatti sadarkaa sadaffaa irratti argamu, gara gubbaa Tulluu Diimtuutti nama geessa.
Heemeespheera lafaa
Ji’ograafii fi kaartoogiraafii keessatti, Ji'ograafii ykn kaartoogiraafii keessatti jechi hemisfeera jedhu kutaa lamaa lafaa kamiyyuu kan cinxurbee keessa jiru agarsiisa (Giriik ἡμισφαίριον hēmisphairion irraa, "walakkaa lafaa"). Afaan oromoon yoo Cinliafa ykn Cinxurbee, akkaataa adda addaatiin walakkaa kaabaa fi kibbaatti ikuwaatoriin ykn walakkaa dhihaa fi bahaatti sarara yaadame kan utubaawwan keessa darbuun qoodamu. cinxurbeewwan teessuma lafaatiin, aadaadhaan, amantiidhaan ykn teessuma lafaa beekamoo ta’an irratti hundaa’uun qoodamuu danda’u. Qoodinsa kana hubachuun raabsa teessuma lafaa, garaagarummaa aadaa fi olka’iinsa amala teessuma lafaa adda addaa qorachuuf barbaachisaa dha.
Cinxurbeewwan Teessuma Lafaa
Cinxurbeewwan teessuma lafaa adda durummaan sarara dalgee (kaaba-kibba) fi sarara gadee (baha-dhiha) tiin qoodamu:
Kaaba-Kibbaa
a. Cinxurbee Kaabaa : . Walakkaa gara kaaba sarwala argamu. Hemisfeerri kun tilmaamaan %68 lafa lafaa kan of keessaa qabu yoo ta'u, ummata addunyaa keessaa gara %90 kan qabudha. Ameerikaa Kaabaa, Awurooppaa, Eeshiyaa fi irra caalaan Afrikaa of keessatti qabata.
b. Cinxurbee Kibbaa : . Walakkaa kibba sarwala argamu. Lafa lafaa keessaa %32 qofa kan of keessaa qabu yoo ta'u, ummata addunyaa keessaa gara %10 kan jiraatudha. Ameerikaa Kibbaa, Awustiraaliyaa, Antaarktikaa fi kutaalee kibba Afrikaa of keessatti qabata.
Baha-Lixaa
a. Cinxurbee Bahaa : . Walakkaan gara bahaatti meridiyaanii jalqabaa fi dhiha meridiyaanii 180ffaa irraa argamu. Hemisfeerri kun irra caalaan Afrikaa, Awurooppaa, Eeshiyaa fi Awustiraaliyaa, akkasumas Galaana Hindii fi Dhiha Paasifikii of keessatti qabata.
b. Cinxurbee Dhihaa : . Walakkaa kan gara dhihaatti meridiyaanii jalqabaa fi baha meridiyaanii 180ffaa irraa argamu. Hemisfeerri kun Ameerikaa Kaabaa fi Kibbaa, baha Galaana Paasifikii, Galaana Kaaribiyaanii fi irra caalaan Galaana Atlaantiik of keessatti qabata.
Walaabuu/hawaa
Walaabuu iddoo bal’aa, daangaa hin qabne ykn eegallii fi dhuma hin qabne kan wantoota (jajjaboo, dhangala’aa fi gaazii) of keessatti hammate dha. Walaabuu guutummaatti arguun hin danda'amu. Fakkeenyaaf, suuraawwan lamaan fakkii 1 armaan gadii irratti argitan saamuda kutaalee Walaabuu tokko tokkoo ti.
Walaabuun iddoo bal’aa fi daangaa hin qabne kan wanta hunda hamma dha. Hawaan ammoo wanta walaabuu keessatti argamu iddoo daangaa hin qabnee fi watootni kessa hin jirree ykn ona(vaccum)dha. Kanaafuu, safartoo fageenya lafa irratti safaruuf itti fayyadamnu, fknf. kiiloo meetiraa fi maayilii fayyadamuun fageenya hawaa keessa jiru ibsuu gonkumaa hin dandeenyu. Sababni isaas fageenyi bikkulee kanneeniin safaramu baay’ee xiqqaa qofa waan ta’ee dha. Urjiileen qaamolee baay’ee gurguddoo ta’anii fi ifaafi ho’a mataa isaanii kan uumuudha. Urjiileen akka lafa irraa arginu xiqqaa miti. Tessuma isaaniin waljaladadarbanii osoo hin taane sirnaan qindaa’anii argamuu. Qindaa’inii ykn tuutni urjilee kun Ruda(Galaxy) Jedhama. Rudni Tuuta urjilee,gaazootaa,dhukkeeti. Biiftuu fi Dacheen nutirraa jiraanuu ruda Xuree Aannannoo(Milk way galaxy) jedhamtu keessattii aragmtii
Kitila
Kitila ykn Miliyoona ykn Kumaatama (1,000,000) lakkoofsa lakkoofsaa yoo ta’u kuma tokko ( zeeroo 6 ) waliin kan wal gitu yoo ta’u, 999,999 itti aanee 1,000,001 itti aanee argama Barreeffama saayinsii keessatti akkanatti barreeffama: 10 6
Barreeffama saayinsii keessatti akkanatti barreeffama: 1×10 6 ykn 10 6 Qofa. akkasumas akka dursaa itti fayyadama yuunitii meeggaa fiiziksii keessatti fudhatamuu danda’a. bakka bu’ummaa: 1 Meega Waatii = Miliyoona Waatii.
Ribduu
Ribduun kan hojjetame golollee fi utubaa irraa, yeroo baay’ee funyoon kallattii jilbaa jijjiiruuf pullii sana irratti boqota. Puulli kireeffattootaa humna namaa qajeelchuuf qofa osoo hin taane, humna namaa guddisuuf illee fayyadamuun ni danda’ama.
Doolaara Ameerikaa
Doolaara maallaqa bitaagurgutaa Ameerikaa ti. Doolaara biyyoota biroo irraa adda baasuuf mallattoo $ fayyadama. Maallaqni kun amma akka maallaqa addunyaatti ilaalama. Kunis kan danda’amu biyyoonni addunyaa hedduun doolaara akka maallaqa ijootti waan fayyadamaniif. Biyyoonni baay’een isaaniis doolaara akka maallaqa lammaffaatti fayyadamu.
Baddallee
Beddelleen maqaa Beddee fi Eeleerraa akka moggaate irra jireessa amanamtus bara lolaa Baddallee galle jechuun ni balleessine diina ka je'anis ni jira.Beddeellee hin argadhuu jedhan beerri gabaa dullattii dhaqaa turan barasis jechuurraan ka'ee mogga'eenis ni jira.Daggal saaqii qaraatu irra beeka akka Injiinar Gaaddisaa Shifarraa Daawoo qoratanitti!Abbaan Bokkuu Aanaa Deeggaa fi walitti Qabaan Abbootii Gadaa Buunnoo suursagaleedhaan Obbo Shugguxii Sibiiluu waliin asqaaqoo qabu turan!
Murna ulsaaphuyyee
Murni ulsaaphuyyee ykn Lycophyta murna biqiloot aa keessaa isa tokko.
Tokkoo
1 Lakkoofsa Saaphaloon :- 𐒡( tokko, takka, ) lakkoofsa qaama tokko ykn qaama tokkicha bakka bu'uudha. Konveenshinii mallattoo zeeroon akka pozaatiivii yookaan negaatiiviitti hin ilaalamne keessatti, 1 lakkoofsa guutuu pozaatiivii isa jalqabaa fi isa xiqqaadha. Akkasumas yeroo tokko tokko tartiiba lakkoofsota lakkaawwii daangaa hin qabne keessaa isa jalqabaa ta’ee fudhatama, Lakkofsi tokkoo lakkoofsa lama dursee argama.Lakkoofsi tokko lakkoofsa hundaa 2ffaa yoo ta'uu Duwwatti aanee argama.
Dhaha Giriigooriyaa
Dhaha Giriigooriyaan Dhaha addunyaa irra caalaan itti fayyadamaniidha. Fulbaana 24 re'ee phaaphaasii wajjin kan jalqabame yoo ta'u, Onkoloolessa 1582tti Phaaphaasii Giriigooriyoos 13ffaan akka fooyya'iinsa, fi bakka bu'aa, kalaandarii Juuliyaaniitti hojiirra oole. Jijjiiramni inni guddaan waggoota utaalcha hawaa haala adda ta'een akka bara kaalaandarii giddu galeessaan guyyoota 365.2425 dheeratu gochuuf ture, kunis waggaa 'tiroopikaalaa' ykn 'aduu' guyyoota 365.2422 kan warraaqsa lafaa naannoo Aduutiin murtaa'utti dhiyeenyaan tilmaama.
Dhaha Chaayinaa
Dhaha duudhawaa Chaayinootaan biiftuu, ji‟aafi urjii(Jupitar) irratti hundaan kalaqameefi tajaajila amantiifi qonnaaf itti gargaaramaa, hiree gaariifi yaraa dhalachuu daa‟immaniifi du‟aa illee kan ittiin laalataafi jireenya qajeelfataa jirtuudha. Haala kanaan, dhahi duudhawaan biyyattiin kalaqxesji‟oota 12 kan qabuufi woggaan giddugaleessaan guyyoota 355 kan qabuufi ji‟a sirreesituu guyyaata woggaa tokkoo, kan wolitti ji‟a 13 taasistuufi dhaha biyya Hebruutiin walfakkaatu qabdi.Ji‟I 13ffaan, hanaga addeessa haaraa woggaatti ji‟a 11ffaatii hanga ji‟a 11ffaa marsee dhufuutti mul‟attuu lakkaa„uudhaan yoo si‟a 13 mul‟atte murtaa‟a. Akkaataa hedannaa bara isaanii kanaan, ji‟i jalqabaa guyyaa ji‟i/addeessi mul‟atte jalqaba jechuudha.Akkasumas, Akka hedannaa Chaayinaatti torbee guyyoota kudhan kudhaniin bakka saditti kurna jalqabaan, Up Xun, kurna itti aanuun, Middle Xun fi kurna dhumaatiin Down Xun jechuun moggaasanii akka ji‟i tokko Xun 3qabaatutti hedatu. Haaluma wolfakkaatuun, akka ragaan toora interneetii ibsame kun argisiisutti
maqaan ji‟oottaniis kan bineensotaa irraa moggaafamuu ibsa.Kunis, ji‟oonni woggaa dhaha Chaayinaa maqaa bineensotaa:Hantuuta, Qotiyyoo, Qeerransa, Illeettii, Jaawuda(dragon),Bofa, Farda, Hoolaa, Jaldeessa, Kormaa Handaaqqoo, Sareefi Booyyeen jedhamuun
Daawwii(Tourism)
Daawwiin(Afaan ingiliziin:Tourism) namoonni iddoo jireenyaa isaanitii ala bashannanaaf, daawwannaaf, qorannoofi qo`annoof deemaniidha. Daawwiin sochiilee diinagdee galii guddaa argamsiisan keessaa tokko ta’ee gochi isaa naannoo waan hin faalleef warshaa aaraa hin qabne jedhamuun beekama. Itoophiyaan qabeenya Daawwii qabaattullee sababoota garagaraatiin hanga fayyadamuu qabdu hinarganne. Itoophiyaa keessatti iddoowwan hawata Daawwataa(Turistii) ta’an kan akka holqa soof umar, Dallaa Jagol, Dirree Sheek Huseen, Laallibalaa, Aksuum, naannoo sululaa qiinxamaa, Gaarren Baalee, Gaarren kaabaa fa’a tuquun ni danda’ama
Sadii
3 ( sadii ) lakkoofsa, lakkoofsaa fi dijiitii dha. Innis lakkoofsa uumamaa 2 itti anuu fi 4 dursee argamuu yoo ta’u, lakkoofsa kophxii mangoo isa xiqqaa fi Hawaasa hedduu keessatti hiika amantii ykn aadaa qaba.
Biriyoofaayitoota
Biriyoofaayitasii ykn saaphuyyoowwan sanyiifi tishuu vaaskulaarii hin qaban. Biqiltoota sadarkaa gadii ta’anii kanneen lafarra jiraatanii dha. Halluu magariisa waan qabaniif adeemsa footoosinteesisiin nyaata isaanii ni qopheeffatu. Biqilsaaphuyyeewwan iddoo jiidhiinsa qabuufi gaaddisa jala filatu. Fakkeenyi isaanii biqiltoota moosisii(saaphuyyee) fi liivar woortii(Geeshee tiruu)dha.
Biqiltootni saaphuyyoo gosa biqiloota qummeen/dhukkeen walhormaata saalaa gaggessanii fiaddaan citiinsaan ykn quxa(gemma) omishuun.
Bidoolee
Biraayofaayitoonni bakka jireenyaa adda addaa keessatti argamu. tempireechara adda addaa (arktiik qorraa fi gammoojjii ho’aa), olka’iinsa (sadarkaa galaanaa hanga alpaayinii), fi jiidhina (gammoojjii goggogaa hanga bosona roobaa jiidha qabu) keessatti guddachaa argamuu danda’u. Biraayoofaayitoonni bakka biqiltoonni vaaskilaayizeeshinii ta'an hin dandeenyetti guddachuu danda'u sababiin isaas soorata biyyee irraa fudhachuuf hundee irratti waan hin hirkatamneef. Biraayofaayitoonni dhagaa fi biyyee qullaa irratti jiraachuu danda’u.
Qurxumcuqaa
Qurxumcuqaa ykn Kalluna cuqaa (Afaan ingiliiziin:- Shark) (Tartiiba Olaanaa Selachimorpha) gossa qurxummi yoo ta'u skeleton (lafe fi kuta nafa jabba bira) Moogaa guttu kan qabufi akkasumas nafi isaa akka bishaan kessa rakko malle demmu danda'u isaa godha. Kan itti hafurra fudhatanin qurxumargansaa bana shan hanga torba ta'un. Kaluunotni dermal denticles (waan akka ilkanii) gogga isaani irra kan qabani yoo ta'an, kunis akka midhama fi parasite irra gogga isaani eega, kana malle akka fluid dynamics (demma bishaan kessa) salpha isaani ta'u godha. Qurxumcuqaaotni ilkaan ofiin debi'e biqillu danda'u qabu. Predatorotta (binensotta ajjesani nyattan) nama hin galle adunya kessa Qurxumcuqaaiin tokko dha, yoo nami isaan hin tuqne, nama yerro bayye hin nyattan. Ummatti tilmamaan wagga tokko kessatti Qurxumcuqaa hanga 26-73 kan ijessani yoo ta'an, Qurxumcuqaaiin garu wagga tokkotti tilmamman nama hanga shan qofa nyattu. Waan guddan nami Qurxumcuqaa ijessuf "fin" (waan harka fakkattu) isaan qabani kessa fudhachuf yoo ta'u, kuni immo Qurxumcuqaa fin soup gochuf fayyadatama. Haa ta'u male Qurxumcuqaaotti bayyen osoo hin bekkin namotta dinagde qurxummi barbadu jirranin qabamu.
Gossi Qurxumcuqaa garagara kan jirru yoo ta'u, kunis Qurxumcuqaaii diqqa harka ga'u pygmy Qurxumcuqaa kan gossa "Euprotomicrus bispinatus" ta'an kan jalla gallanatti argaman, kan 22 centimetres (nine inches) ga'anii jalqabe hanga whale Qurxumcuqaa, kan gossa Rhincodon typus ta'e, qurxumii gudinan tokkoffa ta'e fi kan yoo guddatte tilmaman hanga 12 metres (41 feet) ga'u danda'u jirra. Whale Qurxumcuqaaiin akkuma great whale, kan nyattu plankton qofa yoo ta'u, akkatan itti nyattus filter feeding jedhama. Bull Qurxumcuqaa, kan gossa Carcharhinus leucas ta'e, gossa qurxummi gallan soda qabu, gallana qulqullu (fresh water) fi delta kessa dakkachu danda'an kessa bekkamicha dha.
Shan
5 ( shan ) lakkoofsa fi dijiitii dha. Innis lakkoofsa uumamaa, fi lakkoofsa kaardinaalii, 4 ittii aanuu fi 6 dursee argamuu yoo ta'u lakkoofsa kophxii ti. Seenaa keessatti xiyyeeffannoo kan argate gartokkoon sababni isaas fixeewwan fagoo namaa keessatti akkaataa idileetti dijiitii shan of keessaa qaba.
Seeliii
Lubbiyyoo bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn fullee guddiftuu malee ija qullaan hin mul’atan.
Jaha
6 ( ja'a ) lakkoofsa uumamaa 5 itti aanuu fi 7 dursee jiruudha. Lakkoofsa koompoozitii fi lakkoofsa mudaa hin qabne isa xiqqaadha.
Seeliii
Dagaagina saayinsii lubbiyyoof shoora guddaa kan taphate kalaqamu fullee guddiftuuti. Saayinsiin waa’ee seelii ykn lubbiyyoo qo’atu kan jalqabame jaarraa 20ffaa keessadha. Haa ta’u malee, beektoonni waa’ee lubbiyyoo irratti hojii isaanii jaarraa 17ffaa irraa kaasee dhiheessaa turanii jiru.