cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gammachuu Magarsaa
Seenaasaa
Gammachuun mana hidhaa wayita jiru, luba amantii kaatolikii Abbaa Biraana Yesus (yeroo sana Abbaa Dammiroo Suraafel jedhama) wajjin wal bare. Abbaa Biraana Yesus ammoo antiroppooloojistii fi luba kan ture Laamberti Baartelsi wajjin wal barsiise. Dr Gammachuun Baatelsi wajjin waggaa saddet hojjate. Laamberti Baartelsi yeroo kana kitaabaa waa'ee amantii Oromoo ibsu kan "Oromo religion: myths and rites of the western Oromo of Ethiopia: an attempt to understand" jedhamu barreessee maxxanse.
Sheekkoo warra badoo
Gowwichis amma manatti deebi’ee, niitii isaatiin akkana jedha, “Hayyoon ilma loon isiniif eegu ykn tiksu argattanii; akka inni bobba’u godhaa jettee; ka’ii waan nyaatamu kenniif mucaan haa bobba’uu” jedhaan. Kana dhageenyaan niitii gowwittiin mucaa fuuldura buddeena (biddeena) gootee, “nyaadhutii ni bobbaataa!” jettiin mucaa dhaan. Mucaa sabiyyiin amma dhalate biddeena nyaachuu waan hin dandeenyeef, ajaja kana otuu hojii dhaan hin agarsiisin hafa. Ammas namtich gowwichi (abbaan mucaa) ka’ee warra gamnoota bira deemee, akkana jedhaan, “Ayyaaoo, mucaan waan kennameef nyaachuu dide” jedhaan. Yeroo kana gamnittiin ammas qoosaa dhaan “Bobba’uu diduuf nyaachuu dida; harka isaa eegee sa’aatti hidhaatii akka loon wajjin bobba’u godhaa” jettiin. Gowwichi kana dhaga’ee, gara mana isaatti deebi’ee, niitii isaa gowwaa dhaan “Erga nyaachuu dide, bobba’uu diduufii; harka isaa eegee sa’aatti hidhaa jette; ka’i akkas goonaa” jedheenii mucaa fuudhanii eegee sa’aatti hidhanii akka inni bobba’u godhan.
Gammachuu Magarsaa
Seenaasaa
Baartelsis carraa iskoolarshiippii waan kenneefif Gammachuudhaan gara Keeniyaa deeme. Barnootasaa Keeniyaatti qorannoo seenaa kan Afrikaarratti xiyyeeffate godhe. Qorannoo kanarratti modeelin seena Afrikaa ittiin barreeffame hin gammachiifne ture, seenan Oromoos akkuma seenaa Afrikaa kaanii modeelii sanaan barreffame ture. Kanaafis seenan Afrikaa modeelii biraatin akka barreeffamu qaba jedhee murteesse.
Kanarraan kan ka'e Aleeksaandiroo Tiraawelsii wajjin hojjachuu jalqabe. Gammachuun Aleeksaandiroodhaf, walaloo seena baroota gadaa ibsu kan Ingiliffaan fixed text jedhamu guuraa ture. Daataa guuruu kana booda seenan Oromoo yeroo barreeffamu, modeelii sirna gadaatin ta'uu akka qabu murteesse.
Sheekkoo warra badoo
Gowwootnis (dhirsaa fi niitii gowwaan) “Aayyoon baddanii badaa nuun jettee, gara mana keenyaatitti deebinee, galaa qopheeffannee badnaa!” waliin jedhu. Gara manaattis deebi’anii, galaa qopheeffatu. Galaan isaan qopheeffatan bassoo dha. Erga qophii xumurani, ka’anii baduuf deemu. Bakka itti badan garuu hin beekani. Otuma karaa dheeraa deemaa jiranuu, amma beelli isaanitti dhaga’ama. Waan bassoo kana ittiin tolfatan bishaan barbaaduu jalqabu. Akka tasaa ta’ee garba tokko bira ga’u. Bishaan arganne, asumatti bassoo keenya tolfannee nyaanna jedhanii taa’u; achumaanis boqonnaa fudhachuufi. Amma bassoo sana qunxuranii, qunxuranii bishaanitti darbuu jalqabu. Akkana godhaatuma galaa harkaa qaban hundaa fixan. Waan godhan dhabnaan, namtichi niitii isaatiin “Ka’ii bishaan keessa lixii, bassoo keenya nuuf fidi” jedhaan.
Gammachuu Magarsaa
Seenaasaa
Keeniyaa yeroo ture kanatti, USIU (United States International University Africa) galee saayinsii siyaasaa fi walqunnamtii Addunyaalessaa baratee digirii fudhate. Yuunivarsiitii kana wayita turetti, haadha manaasaa kan Lammii Keeniyaa taatee wajjinis walbarre. Haati manaasaa tun sanyummaan Eshiyaa yoo taatu waa'ee Oromoorratti qorannoo geggeessaa turte.
Sheekkoo warra badoo
Niitiinis bishaan (garba) keessa lixxee achumatti hafte. “Akkasii edaa!! Na dhokattee nyaachuufi!” jedhee aaree dhagaa (dhakaa) guddaa fuudhee bishaan keessatti darba; niitii isaa dhawuufi. Kunis hin oolle; niitii mataa ishii dhayee buruqsa (madeessa). Yeroo kana dhiigni ol dhufee bishaan baddaatti mul’ata. “Akkasii, siriidhaa barbarree itti gooteeti kophaa nyaattii?!” jedhee aaraan bishaan (garba) keessatti utaala. Bakkee’uma niitiin isaa haftetti innis hafa. Hundi isaaniituu mucaas galaafatanii ofiifis badanii hafan jedhama. Kanaaf, “baddanii badaa yaa warra badoo” jedhamee akka taphaatti haasa’amas.
Gammachuu Magarsaa
Seenaasaa
Kana booda Gammachuun iskoolarshiippii postgraduate sudies argate gara Kaayiroo deemun Yuunivarsiitii Ameerikaa achi jirutti barate. Achittis sosoolojidhaan postgraduate diploma fudhate. Kanarratti, qorannoo "Ethnic relations in Ethiopia" jedhu hojjate. Gorsaansaa qorannoosaa kana waan jaalateef, SOAS (School of Oriental and African Studies) akka galuuf gargaare.
Sheekkoo warra badoo
Wabii
[http://gadaa.com/oduu/10600/2011/08/18/baddanii-badaa-yaa-warra-badoo/|Baddanii! badaa yaa warra badoo.]
Gammachuu Magarsaa
Seenaasaa
Gammachuun SOAS galee maastersiisaa hojjate. Qorannoo maastersiisaa "Cosmology and classification of birds among the Oromo" kan jedhurratti hojjate. Gorsaansaa barruu kana dubbisee waan jaalateef, iskoolarshiippii warri kennaniif itti fufanii PhD akka hojjatu akka eeyyamaniif gaafate. Akkaataa kanaan iskoolarshiippii eeyyammaniifii PhD itti fufee hojjate. Barruun qorannoosaas "Knowledge, identity and colonizing structure" kan jedhu ture.
Waantaa Kaabaa
Waantaa Kaabaa
Buduja (Anaatomii)
Namaa fi irra caalaan hoosistootaa fi simbirroota keessatti, Budujni (Afaan ingiliffaan:- iris) caasaa haphii, geengawaa ija keessatti argamu yoo ta’u, daayameetiraa fi guddina ijaa to’achuuf itti gaafatamummaa kan qabu yoo ta’u, kanaanis hamma ifa marayoo agartuu(raatina) ga’u to’achuuf itti gaafatamummaa qaba. Halluun ijaa kan ibsamu buduja dha. Jecha agartiin yoo ilaalle, Qaroon ykn agartuun meeshaa ijaa yoo ta’u, Budujni  ammoo murtessa ifaati.
Siilindarii
Baldhina shimirmirii
Bal‟inni fuula cinaachaa (AL) = Bal‟ina rektaangilii = 2\Pi rh
Bal‟ina hundee (AB) =\Pi r^2
Bal‟ina dirra (AT) = AL+ 2AB= 2\Pi rh+ \Pi r^2=
Qabee shimirmirii
Qabee(v) = πr2h
Afaan Hadiyaa
Afaan Hadiyaa afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Ilfata
Aanaan Ilfataa aanoolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanan kun of danda'ee aanaa odoo hin ta'in dura aanaa Dandii jala ture.bara 1998 itti hundeefamte.
Budujaa(Iris)
Namaa fi irra caalaan hoosistootaa fi simbirroota keessatti, Budujni (Afaan ingiliffaan:- iris) caasaa haphii, geengawaa ija keessatti argamu yoo ta’u, daayameetiraa fi guddina ijaa to’achuuf itti gaafatamummaa kan qabu yoo ta’u, kanaanis hamma ifa marayoo agartuu(raatina) ga’u to’achuuf itti gaafatamummaa qaba. Halluun ijaa kan ibsamu buduja dha. Jecha agartiin yoo ilaalle, Qaroon ykn agartuun meeshaa ijaa yoo ta’u, Budujni  ammoo murtessa ifaati.
Ilbiisa
Ilbiisonni Gita bineeldotaa  Murna
Miilixinximna kessatti yoo ta'an maqaan saayinsii isaanii insecta jedhama. Jechi kun "qoqqoodamaa" jechuudha, sababni isaas qaamni isaanii bakka sadiitti qoodameera.
lbiisonni bineeldota lafee dugdaa dhabeeyyii keessatti ramadamu. Ilbiisonni lubbuu- qabeeyyii yeroo jalqabaaf qilleensa keessa balali’uu danda’anii dha.Qaama bakka saditti qoodame qabu.Miila mitikaa((appendages jointed)) cimdii sadii qabu.lbiisonni hedduun koochoo cimdii lama qabu. Fakkeenyaaf, boombii,Bilaacha,sonsa,Hawaanissa,Awwatisiisa,Balballaa,tisiisaa fi kan kana fakkaatanii dha.Mataa irraa gaanfollee (anteenaa) fi ija huukkaa/ xaxamaa cimdii tokko tokko qabu.
Caasaalee Qaama Ala Nafaa Ilbiisotaa
Ilbiisonni caasaalee qaama ala nafaa, iddoo sadiitti qoodame qabu. Isaanis: mataa, qomaa fi garaadha.
Mataan ilbiisotaa caasaalee adda addaa ofirraa qabu.
2. Qoma
Ilbiisonni qoma isaanii irraa miila mitikaa cimdii sadii qabu. Ilbiisonni miila isaanii kaachuuf, biyyee haadhuuf, utaalchoo fi waa qabachuuf itti tajaajilamu. Koochoo cimdii tokko yookiin lama qabu. Koochoon immoo ittiin balali’uuf isaan gargaara.
3. Garaa
Ilbiisonni dhalaa fi kormaa qabu. Qaamni wal-hormaata isaanii garaa irratti argama.
Afaan Saahoo
Afaan Saahoo afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa fi Eertiraa keessatti dubbataman dha.
Mesopotaamiyaa
Qaroomni Mesopotaamiyaa qaroomman addunyaa durii keessaa isa jalqabaati. Mesopotaamiyaa jechuun afaan Giriikiin ‘Lafa laggeen lama gidduutti argamu’ jechuudha. Bifuma kanaan qaroomni Mesopotaamiyaa sulula laggeen Ifraaxesiifi Tigiriis jedhaman gidduutti naannoo bara 3500 Dh.K. D irraa eegalee kan dagaagedha. Biyyeen gabbataafi bishaan gahaan sulula laggeen Ifraaxesiifi Tigiriis jireenya dhala namaaf haala mijataauumuun, qaroomman bara durii akka jalqabamaniif bu’uura guddaa ta’ee jira
Deenmaark
Deenmaark biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Mesopotaamiyaa
Ummanni jalqaba naannoo sulula laggeen Ifraaxesiifi Tigiriis qubachuun qaroomma Mesopotaamiyaa hundeessan Sumeeriyaanota jedhamu. Booda irra garuu, ummattoonni akka Akkaadiiyaan, Baabilooniyaanotaafi Assiiriyaan jedhaman Mesopotaamiyaa humnaan ofjala galchuun walduraa duubaan bulchaa turan.Kanaafuu, hundi isaanii dagaagina qaroomman Mesopotaamiyaa durii keessatti gahee ol’aanaa qabu
Mesopotaamiyaan bulchiinsaafi gurmaa’ina hawaas-siyaasaa cimaa qaba ture. Bulchiinsi Mesopotaamiyaa mootiin hogganama ture. Mootonni Mesopotaamiyaa durii aangoo cimaa qabu. Mootonni kunneen akka Waaqaan muudamanitti ofilaalu (offudhatu) ture. Mootota Mesopotaamiyaa durii keessaa seera baasuufi labsuun, hawaasni akka beekuu kan taasise mootii Hamuraabii (1792-1750Dh.K.D) jedhamu ture. Seerri isaas, seera baay’ee ulfaataafi cimaa ture dha. Sababni isaas, tokkon tokkon yakka hojjetameef seera adabbii walsimatu jedhamee kan beekamudha. Fakkeenyaaf, ‘‘namni ija namaa jaamse ijji isaa jaamu qaba’’ kan jedhudha. Hamuraabiin ol’aantummaa seeraa baase hojiirra oolchuuf namoota akka abbootii seeraatti ramaduun hawaasa seera hubachiisaa ture. Hawaasni seera kana irratti hubannoo argachuun kabaja waliif kennuufi yakka hojjechuu irraa of qusataa turan. Bara bulchiinsa isaa, ol’aantummaan seeraa Mesopotaamiyaa keessatti yeroo itti kabajamaa turedha. Kanaaf, seenaa Mesopotaamiyaa keessatti seerri Hamuraabii tasgabbiifi nageenya amansiisaa fiduun beekama. Sululli laggeen Ifraaxesiifi Tigiriis dagaagina qonna adda addaa Mesopotaamiyaaf haala mijataa uumeera. Ogummaafi tooftaalee adda addaatiin bishaan to’achuun qonna jal’isiin beekamoo turan. Dabalataan, daandii galaanaafi wiirtuulee daldalaa iddoowwan biroo waliin taasisaa turaniiru. Daldala galaana irraaf dooniiwwan fayyadamaa turan. Dooniiwwan kunniin humna qilleensaan kan deeman ture. Qaromman ummattoota Mesopotaamiyaa durii geejjiba ammayyeessun, gaarii wiiliin deemuufi humna namaan socho’an (dhiibaman) hojjetanii jiru. Ogummaa sibiila baqsuu fayyadamuun Naasii irraa meeshaalee adda addaa hojjechun qaroomman addunyaa bara durii tiif gumaacha ol’aanaa taasisaniiru/
Daawwitee Makonnin
Daawwitee Makonnin weellisaa, sabboonaa, fi qabsaawaa Oromoo ti.
Mesopotaamiyaa
Mesopotaamiyaan qorannoo sirna urjii adeemsisuun Sirna Lakkoofsa Baraa (Kalaandarii) ji’oota kudhalama qabu uumaniiru. Qaroomni Sirna Lakkoofsa Baraa kunis marsaa ji’aa (addeessaa) irratti kan hundaa’edha. Qaroomni Mesopotaamiyaa falaasama herregaa geengoo digirii 360tti qooduu fayyadamuun, guyyaa tokko sa’aatii 24tti hirun shallaggii yeroo addunyaan amma itti tajaajilamaa jirru argataniiru. Dabalataan, sa’aatii tokko immoo daqqiiqaa 60tti qooduun bu’uura lakkoofsa yeroo bara ammayyaa ta’e jira. Qaroomni Mesopotaamiyaa sa’aatii bishaaniin hojjetu kalaquun hojii irra oolchee jira. Akkasumas, biyyee suphee tajaajila ijaarsa garaagaraatiif fayyadamaa turanii jiru. Bifuma kanaan, suphee tajaajila barreeffama adda addaatiif fayyadamaa turaniiru. Ogummaa barreeffama Mesopotaamiyaan kalaqan Kuniformi jedhamuun beekama. Tooftaan barreeffamaa kanaas suphee jiidhaa irratti kan barreeffamudha.
Dagaagina qarooma Mesopotaamiyaa durii keessatti qooda fudhattoonni ummattoota garaagaraadha. Isaanis Sumeeriyaanota, Akkaadiyaanota,Baabilooniyaanotaafi Assiiriyaanota kanneen jedhamanidha. Ummattoonni kunniin yeroo Mesopotaamiyaa bulchaa turan ogummaafi kalaqa adda addaa addunyaaf gumaachaniiru. Akka waliigalaatti, Mesopotaamiyaan qaroomman dagaagina dinagdee, hawaasaafi siyaasaa tokkummaa cimaa qabu hundeessuun beekamoo turan. Haata’u malee, ummattoonni Mesopotaamiyaa garee adda addaa jalatti gurmaa’un fedhii aangoo qabachuuf waraana walirratti labsaa turan. Waldhabdeen hawaasaa yookaan gareewwan gidduutti adeemsiffamaa ture humna Mesopotaamiyaa akka laaffatuuf sababa ta’e jira. Dhuma irratti, jaarraa 6ffaa Dh.K.D Pershiyaanotaan weeraramtee diigamuuf dirqamtee jirti.
Ambo (aanaa)
Aanaan Amboo aanaalee mootummaa naannoo Oromiyaa keessaa isa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanaan kun karaa kibba-lixaa aanaa Xuqur Incinniitin, karaa dhihaa aanaa Calliyaatin, karaa kaabaa aanaa Gindabaratiin, karaa kaaba-bahaan aanaa Jalduutin, karaa bahaa aanaa Dandiitin, fi karaa kibba-bahaa godina Shawaa Kibba Lixaatin daangeffamee argama. Teessumni bulchiinsa aanaa kanaa magaalaa Amboo ti; magaalonni aana kana keessa jiran kan biroo Gorosillee fi Meexxi dha. Aanaan Amboo, aanaan Tokkee Kuttaayee fi magaalaan Amboo walitti duraan aanaa Amboo jala turan.
Tarree Ciigoo Oromoo
𝑮𝒂𝒄𝒉𝒊𝒃𝒔𝒂𝒂 𝒂𝒌𝒌𝒂𝒂𝒕𝒂
==Wabii=
Tapha ijoollee
Taphni ijoollee gosoota afoolaa keessaa isa tokko. Ummaatni Oromoo ol-adeemaasaa/daa’imman isaa taphoota adda addaatiin aadaa, seenaa, duudhaa, safuu fi jireenya hawwaasummallee barsiifata. Taphni ijollee, afaaniin taphatamu yeroo baayyee galgalaafi yeroo boqqonna yommuu maatiin walitti qabamu taphatama. Taphni ijoollee gosa baayyee qaba; naannoodhaa naannoottis garaagarummaa qabaachuu mala. Akkuma gosaan garaagara ta’ees ergaa/barnoota garagara dabarsa.
Kan Golee maali?
Taphni, "Kan Golee maali?" jedhamu kun naannoo Wallaggaa Dhihaatti kan beekamudha. Namoota lamaan taphatama. Tokko ni gaafata, tokko deebii kenna. Gaaffiifi deebiin kun saffisaan gaggeeffama. Gaafataan gaaffii dogoggorsiisaa/dogoggoraa giddun gaafata. Gaafatamaan gaaffii kanaaf deebii sirrii yoo kennuu baate, ni mo’atame jechuudha.
Gaafataan “Kan golee maali?” jedhee irra deddeebiidhaan gaafata. Gaafatamaanis, “Meeshaalee mana keessaa kan qophii nyaataaf tajaajilan” saffisaan maqaa dha’uudhaan deebii kenna. Gaaffiin dogoggorsiisaa giddun gaafatamus, “Akkoon kee maali?” kan jedhudha. Gaafatamaan deebii, “nama/abalu” jedhu akka kennu eegama. Dogoggoraan deebii maqaa meeshaalee yoo deebise garuu, ni mo’aatame jechuudha. Taphicha irra deddeebiin dheerassanii tapachuun ni danda’aama.
Kan Golee Maali?
Kan golee maali? Eelee
Kan golee maali? Gemmii/Sumsuma
Kan golee maalii? Okkotee
'''Akkoon kee maalii? Nama   '''
'''                       Akkoon kee maalii? Jabanaa   X'''
Ada’aa Bargaa
Aanan Ada’aa Bargaa aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanan Ada'aa Bargaa karaa kibaa aanaa Walmaraatin, karaa kibba-lixaa aanaa Ejereetin, karaa dhihaa aanaa Meettaa Roobitiin, fi karaa kaabaa fi bahaa Laga Mogoriin daangeffamee argama. Magaalota aanaa kana keessaa jiran kan akka Incinnii, Mogor, fi Reejjii isaan muraasa.
Aartii
Aartiin ykn faayatani hojii ilmaan namaa ballaa fi bu'aa hojiiwwan kanaa kan qabatudha, yeroo hedduu dandeetii yaaduu ykn ogumma harkaa qabata.
Keemistirii
Hirphaa Gaanfuree
Hirphaa Gaanfuree weellisaa fi sabboonaa Oromoo yoo ta'u yeroo ammaa Ameerikaa jiraata. Sirboota afaan Oromoo hedduu sirbeeti jira
Laga Gibee
Lagni Gibee galtuu laga Oomoo ti. Lagni kun kibba baha Itoophiyaa keessatti yoo argamu, akuma lageen biyyatti keessa jiranii kaanii, tajaajila bidiruu irra deemuu hin kennu.
Ilaalcha
Lagni Gibee baha caffee Coomman (kan aanaa Gudayyaa Biilaa, kan godina Wallagga Bahaa keessatti argamu) irraa ka'ee gara kibba bahaatti yaa'ee bakka 8°19′K 37°28′Btti laga Oomootti makama. Galtuun laga kanaa keessaa laga Alangaa, Gilgal Gibee, fi laga Amarati. Yaa'aa laga kanaa gara kibbaatti bakka seenaa mootummoota Gibeetu argama; kunis bakka mootummoonni Gibee durii kan Oromoo fi kan Sidaamaa itti hundaa'anidha.
Afaan Siwaahilii
Afaan Siwaahilii (akkasumas kan Kiswahili jedhamu) Afaan Bantu tti. Afaanii kunni afaan biyyotta Sahaaraa n jalla jirranitti yeroo bayee dubbatama. Swahilin afaan Ummattaa Swahilikan fixee Gallana Oceanii kabba Somaaliyaafagatte hanga danga Moozaambiik fi Tanzaaniyaa argamaniin dubbatama. Ergaa afaan adda Tanzaaniyaa kufeen bodda, Afaan Siwaahiliin akka afaan tokkoffatti ummattaa Tanzaaniyaan fudhatame, lakkofsii ummatta afaan Kiswahili akka Afaan tokkoffatti dubbatan hanga million 40 guddatte. Haa ta'u malee Siwaahiliin ummatta hanga million 100 ta'aniin dubbatamma. Biyyotta kabba Afrikaa tti fi Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo tti Siwaahiliin lingua franca ta'erra. Siwaahiliin afaan Afrikaa jirran kessa akka afaan hojjii African Union kan fayyadaman isaa qofaatti. Siwaahiliin University gugguddo adunyaa kessatti ni barsifama, akkasumas stationotta akka BBC, Voice of America fi Xinhua irratti ni dabarfama.
Tanzaaniyaa, Keeniyaa, Yugaandaa, Ruwaandaa, Buruundii, Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo, Somaaliyaa, Komoroos, Moozaambiik.
Akka Afaan tokkofatti - 40 million Akka Afaan lammafatti - 100 million
Niger-Congo->Atlantic-Congo->Volta-Congo->Benue-Congo->Bantoid->Southern->Narrow Bantu->Central->G->Swahili
Afaan tokkoffa Tanzaaniyaa, Keeniyaa, Yugaandaan (2005 jalqabe)tti.
Oprah Winfrey
Opra Winfrey gaazexeessitu, qopheessitu sagantaa TV fi haadha qabeenyaa Ameerikaati.
Seenaa Ganamaa
Opra Winfrey kan dhalattee bara 1954 Amerika kutaa mississipi iddoo Kosciusko jedhamuttii. Haadhaa fii Abbaan ishee osoo wal hin fuudhiin waliin jiraachaa turan. Garuu harmeen Oprah erga ulfoofte boda Abbaa manaa ishee waliin gargar baahaan. Opran erga dhalattee booda jirenyaa qananii jirachudhaaf carraa hin arganne. Jireenyi ishee hiyyuummaan wan marfameef, Opran umri ishee kan daa'immumma jireenya gadadotiin dabarsuf dirqamte. Osoo umriin ishee daa'imaati kan abbaa buddena isheetin gudedamte. Yeroo umriin ishee waggaa 14 gahu opran abbaa ishee birattii galte. Erga abbaa ishee birati galte booda abbaan isheetis opran akka barnotta ishetti ciimtuuf sirriittii hordofuu jalqabee. Opranis barnoota ishettii cimtuu taatee.Mana barnotaa kessaatiis qophiilee diramaatii fi aartii irratiis hirmaachu jalqabdee.
Opran jalqaba hojiin ishee oduu gabaastuu ture boda garuu sagantaa mataa ishee"oprah show" kan jedhamu jalqabudhaan,qophiiilee adda adda dhihessu jalqabde. Sagantaan isheen dhiheesa turtees ummata birattii bekkamttuummaa guddaa argachaa dhufee. Sagantaa ishee irrattii dhiimmottaa addaa,seenaa fii hawaasumma qopheesudhaan bekkamttumma ishee yeroo irraa gara yerootti dabalaa dhufee. Cimina isheetin opran dubaartotaaf adda duree(model) tahuu danddesse jirtii. Opran Sagantaa televijini dhiheessun Aalattii Oprah winfrey book club kan jedhamu hunddessuudhan jijjiirama guddaa argamsisuu dandeesse jirti.
Naayil
Naayil maqaan jedhuu kan dhufee Afaan Ijiipti irrayi. Naayil laga gara kaaba yaa'u kan Afrikaa keessatti argamu yoo ta'u addunya keessatti dheerinaan laga dhericha jedhamee beekkama. Naayil tributary (bishaan kara irratti isatti makaman yookan isaa irra gargar ba'an) lama qaba. Kunis Waayit Naayil(White Nile) (White Nile) fi Biluu Naayil(Blue Nile)dha. Haa ta'u malee, Biluu Naayil bishaan guddoo Naayil kan keessaa burquu fi biyyee badhadha kan qabu dha. Kan duraa Waayit Naayil immo dheerinaan Biluu Naayil ni caala. Waayit Naayilin African Great Lakes jiddu Afrikaa (Afrikaa Giddu galaa)tti argamu ka'a. Lagni kunis madda (burqaa) dheeraa kibba Ruwaandaa qabatte, achii ka'e gara kaabaa adeema, innis kanneen keessaa ba'uun adeema: Tanzaaniyaa, Haroo Viktooriyaa, Yugaanda fi Kibba Sudaan. Biluu Naayil immo Haroo Xaanaa Itoophiya kessatti argamu jalqabe, kibba-baha irra gara Sudaan senna. Lagi lamaan (Biluu Naayil fi Waayit Naayil) dhihoo Kaartum (magaalaaa guddoo Sudaanit) wal-qunamu.
Kutaan laga kaabatti argamu bayyinaan gammoojjii keessa adeema, kunis Sudaan gara Ijiipti adeema. Bara durii ansee qarommi Ijiipti laga kan irratti kan hundeffame ture. Ummatti bayyen Ijiipti fi annotti baayyee Ijiipti keessatti argaman (biyyotta qarqaratti argaman malee) hundinu qarqara Sulula Naayil kaaba Aswaanitti argamatti argamu. Bakki adda fi senna Ijiipti baayyeen Ijiipti Durii qarqara laga Naayil kanatti argamu.
Naayil bakki itti dhabatu River delta guddicha kan gara Galaana Meditiraaniyaaniiit jigutti dha.
Kubbaa miillaa
Kubbaan miilaa ispoortii taphattoonni 10 fi goolii eegaa tokko gama tokkoon taphatamudha. Taphattoonni goolii eegaa malee taphattoonni harka isaaniitiin kubbaa tuquun hin hayyamamu/hin danda;an. Garuu mataa rukutanii taphachuun ni danda'ama.
18 Muddee 2012
Safiyyaa Habuu
Safiyyaa Habuu kan dhalatanii guddatan Aanaa Xannaa, Ganda Soolee Cocaa yommuu tahan haadha Barreessaa beekamaa Kadiir Sh/Abdullaxiif H/Hajjii ti. Aadde Safiyyaan dubartii cimtuu, haadha jabduudha. Umrii dheerina isaaniif hawwina.
Gayaanaa
Gayaanaan biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.
Daannoo
Aanaan Daannoo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u kan argamus Godina Shawaa Dhihaa keessatti. Daannoon karaa kibba-lixaa Godina Jimmaatin, karaa kaabaa aanaa Calliyaatinn, fi karaa kibba-bahaa aanaa Noonnotiin daangeffamtee argamti. Aanaa kana Godina Jimmaatin kan gargar baasu Laga Gibee ti. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Sayyoo dha.
Bunni aanaa kana keessatti mallaqa argamsiisuuf (cash crop) kan oomishamu yoo ta'u garuu lafa 20 km2 hin caalle irratti qofa dhaabbamee argama.
TryBishop
TryBishop ama TRYBISHOP (dhalootan Jeremy Hicks Saint Paul, Minnesota, United State tti ) inni weelisaa fi oomishaa hip-hop America Minnesota irraa. Inni itti dhihaachudhan welistoota bekamoo wajjin dalage jira, kaneen yaadatamu keessaa T-Pain, Jeezy, Dolla, 1500 or Nothin”, Da Internz fi Curtis Williams.
Seena
Dhalootan Jeremy Hicks Saint Paul, Minnesota dha, TryBishop isaa ganna 6 eegale. Fedhiin inni muziqaaf qabu guddaachaa dhufe baroota dheeraf akkuma inni muziqaa mataa isaa oomishe, akkasuma weelitoota hedduu kan hip-hop fi R&B wajjin dalagee jire U.S kessatti.
Baroota dheerataf TryBishop sirboota akaakuu gara gara oomishee jira akkasuma welistoota hedduu wajjin muldhate/hirmaate jira.
Oomishaalee
TryBishop sirba “Movin’ it” oomishee jira, warreen kanneenif Tech N9ne, Beatnick, Wrekonize akkasuma K-salaam, akkasuma inni oomishaa albumii “it’s Complicated” kan Da' T.R.U.T.H sirboowan biraa kan TryBishop oomishame kessaa sirba Big K.R.I.T tif.
Amalalee/muldhachuu
Bara 2012, TryBishop sirba Christopher Dotson irratti hirmaate/muldhate jira, akkasuma ammallee sirba “Thing Now” T-Pain wajjin. Dabalataan, TryBishop welistoota akkaan bekamoo Dolla fi Jezzy walin sirboota irrattin hirmate jira.
Bara 2015, TryBishop gamtaa humnaa EP irratti hirmate/muldhate sunis kan hirmachisu/muldhisu 1500 or Nothin’, Childish Major, Da Internz fi Prem Midha.
Kessumayuu dhiheenna kana 2019 keessattti TryBishop albamii Vernia fi Erich Sermon irratti muldhate jira.
Faayitoopilaankitoonii
Faayitoopilaankitoon ykn Biqilolokoon pilaankitoonii soorota qopheeffachuu danda'uudha. Maqaan kun jechoota Giriikii phyton, hiikni isaa " biqiltuu ", fi πλαγκτος ("planktos") irraa kan argame yoo ta'u, hiikni isaas "ololkuu" jechuudha. Faayitoopilaankitoon baay'een isaanii guddinaan baay'ee xiqqaa waan ta'aniif ijaan qullaan isaanii ilaalamuu hin danda'an. Haa ta’u malee, baay’ina gahaa ta’een yeroo walitti qabaman, sababa argama kiloorofiiliin lubbiyyoo isaanii keessa jiruun bishaan irratti akka magariisa ta’anii mul’achuu danda’u (halluu qabatamaan gosa faayitoopilaankitoonii irratti hundaa’uun garaagarummaa qabaachuu danda’us, sababa sadarkaa kiloorofiilii adda addaa ykn argama koobiflee (co-pigments) kan akka phycobiliprotein, ykn zaantoofilii, fi kkf).
Gosa
Faayitoopilaankitoon baay’ee adda adda yoo ta’u garaagarummaan kun garee saayinoobaakteeriyaa, diyaatoomii, saphaphuu magariisaa fi kanneen biroo adeemsa footosinteesii raawwatan of keessaa qaba.
Zabiibaa Roobaa
Zabiibaa Roobaa abbaa isii Barsiisaa Roobaa Gafarsoo fi Haadha isii Faanosee Lammaa irraa Godina Arsii Lixaa, Aanaa Dodolaatti dhalatte. Zabiibaan Barattuu Specialist Onnee cimtuufi Barreessituudha. Hanga ammaatti Kitaaba Afaan Oromoo lama Asoosamaan kan Yuuboo fi Yaadannoon Hindu'in jettu ummata Oromootif gumaachitee jirti.
Naamrud
Seera Uumamaa
Kuush, Naamrudin dhalche; Naamrud kun biyya lafaa keessatti nama jabaa isa duraa ture.
Inni Waaqayyo duratti iyyuu adamsaa jabaa ture; kanaaf jechi, "Akka Naamrud isa Waaqayyo duratti iyyuu adamsaa jabaa sanaa" jedhamee dubbatamu beekamaa ture.
Innis jalqabatti mandaroota biyya Shiinaar isa "Baabilon" jedhamee beekame keessaa Baabel, Erek, Akaadii fi Kaalne irratti in mo'e.
dabalees mandaroota Nanawwee fi Kalaa gidduutti Resen mandarattii guddittii in ijaare.
Misraayiim, Ludiim, Anaamiim, Lehabiim, Naftuhiim,
Fatrusiim, Kasluhiim11 isa warri Filiisxiyaa irraa argaman, Kaftoriiminis in dhalche.
Sh/Abdullaxiif H/Hajjii
Sh/Abdullaxiif H/Hajjii abbaa isaanii H/Hajjii Badhaasoofi haadha isaanii Zeeynabaa Kadiir Bariisoo irraa yommuu tahu, Godina Arsii Aanaa Sirkaa Ganda Heellaa Xareetaatti dhalatan. Gosti isaanii Heellaadha. Firoomaan Hidda haadhaa Soojjii warra Huseen Tajiiti. Abbaan immoo Kinnoo baldhaa, Bisiltuudha. Sh/Abdullaxiif abbaa Barreessaa beekama Kadiir Sh/Abdullaxiif yommuu tahan barsiisaa amantii Islaamaa turan. Amala gaarii qabeessummaan abbaa nagaa jedhamuun beekamaniidha. Umrii dheerina, fayyaa guutuu isaaniif hawwina.
Naamrud
Kana'aan, Sidoonin dhalche, inni ilma isaa isa angafa ture; itti aansees Heetin,
Yibusoon, Amooron, Girgaashon,
Hiiwon, Arqon, Siinon,
Arwaadon, Simaaron, Kamaaton dhalche; booddee immoo qomoon Kana'aan in tatamsa'an.
Lafti warra Kana'aan Sidoonii ka'ee karaa Geraar irra hamma Gaazaatti, karaa Sodoom, Gomoraa, Aadimaa fi Zebo'iim immoo hamma Laashaatti in bal'ata.
Ilmaan Kaam warri akka qomoo qomoo isaaniitti, afaan afaan isaaniitti, biyya biyya isaaniitti, saba saba isaaniittis lakkaa'aman isaan kana.
Qaxxaamura
Qaxxaamuri sarara tokko irratti bakka jalqabaa irraa gara bakka xumuraa itti geessutti fageenya gabaabaa dha. Haala kanaan, Qaxxaamurii Fageenya gabaabaadha. Qaxxaamuri dheerinaafi kallattii bakka bu’a. Yaadni kun yeroo baayyee damee Xin-seerummamaa (Fiiziksii) keessatti fayyadama. Yaad-rimeen kun Ariitii addaa fi saffisa shallaguuf gargaarudha.
Jibaat
Aanaan Jibaat aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo taatu Godina Shawaa Dhihaa keessatti argamti. Aanan kun karaa kibbaa aanaa Noonnootiin, karaa kibba-lixaa Godina Shawaa Kibba Lixaatin, karaa bahaa aanaa Xuqur Incinniitin, karaa kaaba-bahaa aanaa Tokkee Kuttaayeetiin, fi karaa dhihaa aanaa Daannotiin daangeffamee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Shanan jedhama.
Gaaddisaa Birruu
Seenaa Duubaa
Gaaddisaan Birruu abbaa isaa Birruu Waaqaa fi harmee isaa Bijigee Gonfaa irraa bara 1950 A.L.Itti, Godina Arsii, Magaalaa Boqqojjiitti dhalate. Gaaddisaan, obboleeyyan dhiiraa lamaa fi dubaraa lama kan qabu yoo ta’u, hojii qonnaa adda addaatin maatii isaa gargaaraa guddate. Yeroo umriin isaa barumsaaf ga’u Mana Barnootaa Boqqojjii seenee kutaa 1-8 barate. Kutaa 9-10 immoo Magaalaa Asallaatti mana barnootaa yeroo sana “Raas Daargee” jedhamutti barate. Bara sana keessa barattoonni qaphxii olaanaa qabaniifi fedhii barsiisaa ta’uu qaban filatamanii barsiisummaaf leenji’uu danda’u turan. Gaaddisaanis barataa cimaa waan tureef, bara 1965tti barsiisummaaf filatamee dhaabbata leenjii barsiisotaa seene. Sana booda, waggaa lamaaf leenji’ee barsiisummaan eebbifamuun Godina Arsiitti ramadamee barsiisaa ture.
Gaaddisaan, waggaa jahaaf erga barsiisee booda, barnootasaa itti fufuun bara 1973 A.L.Itti Yuunivarsiitii Finfinnee seenee damee barnootaa Ogbarruu Afaan Ingiliziitiin digirii jalqabaan eebbifame. Hamileefi kaka’umsa inni barnootaaf qabu dabalaa waan dhufeef, waggoota muraasa booda barnoota isaa itti fufuun Ogbarruu Afaan Ingiliziitiin Digirii lammaffaa Yuunivarsiitii Finfinneerraa fudhateera.
Beekumsaafi dandeettii barnootaan argate kana hojiirra oolchuuf waajjiraalee mootummaa fi mitimootummaa adda addaa keessatti tajaajileera. Haaluma kanaan, Dhaabbata Giddu-gala Qorannoo Misoomaa fi Barnootaa jedhamee waamamu keessatti, kutaa qorannoofi qu’annoorratti qindeessaa pirojeektii ta’uun bara 1997-2006tti tajaajileera. Isaan duras Dhaabbata Federeeshinii Luuteraanii Addunyaa keessatti Ofiisara Qophii Ragaa Bu’uuraa ta’uun bara 1989-1997tti hojjeteera. Biiroo Komiishina Qophii fi Ittisa Balaa Oromiyaa keessatti itti gaafatamaa gargaarsaafi hariiroo tajaajila hawaasaa ta’uun bara 1986-1989tti hojjeteera. Haaluma walfakkaatuun, Ministeera Dhimma Aadaafi Ispoortii keessatti, miseensa garee qopheessitoota Kuusaa Jechoota Afaan Oromoo ta’uun bara 1977-1986tti hojjataa tureera. Kana malees, bara 1967-1972tti manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa keessatti barsiisaa tureera.
Gaaddisaa Birruu barreessaa akka ta’u kan karaa baneef barnoota Afaanii fi Ogbarruu barachuusaa ta’ullee, hojii Dhaabaa Wayyeessaa hordofuunsaa caalaatti kaka’umsa ittuumeera. Yeroo taphoota gaggabaaboo Dhaabaan barreessee raadiyootiin darbaa ture Gaaddisaan immoo hojii Dhaabaa kana raadiyooniitiin hordofa ture. Kunis, qalbiifi fedhiinsaa gara waa barreessuutti akka dhufu taasise. Kanarraan kan ka’e, asoosama gabaabaa matadureen isaa Waa Lama Dhabuu jedhu yeroo jalqabaaf barreesse. Asoosamichis raadiyootiin torban 29f darbeera. Kanarraa ka’uun, kitaabilee Afaan Oromoo adda addaa barreessuu eegale. Kitaabilee inni barreesse keessaa tokko, asoosama dheeraa Kuusaa Gadoo jedhu yoo ta'u kunis bara 1983tti maxxanfame. Asoosamni kunis, seenaa ogbarruu Oromoo keessatti asoosama dheeraa yeroo duraaf barreeffame jedhamee beekameera. Ittifufuun, Guuboo yookaan kuusaa jechoota Afaan Oromoo bara 1977-1986tti namoota biroo waliin qopheesseera.
Gamabiraatiin, asoosama dheeraa matadureensaa Dhaamsa Abbaa jedhu bara 1994tti kan maxxansiise yoo ta’u, bara 1995tti immoo asoosama gabaabaa matadureensaa Waxala Qaccee Gaabbii jedhu barreessee dorgommii Qaacceessa ogbarruu sadarkaa idiladdunyaatti adeemsifametti dhiyaatee tokkoffaa bahuun badhaafame. Bara 1997 asoosama gabaabaa matadureensaa Fedhii Gamtokee jedhu dorgommiif dhiyeessee sadaffaa bahuun badhaafameera. Haaluma walfakkaatuun, bara 2001 kitaaba “Fedhii Gamtokkeefi Ogbarruu Gaggabaaboo Biroo” barreessee maxxansiisuun uummata biraan gaheera. Dabalataanis, Gaaddisaan kitaaba matadureensaa “Namummaa” jedhu namoota waliin ta’uun bara 2004 maxxansiiseera. Kana qofa osoo hinta’in, barruulee matadureensaa “Birmata” jedhu kan waggaatti si’a lama maxxanfamu namoota waliin qopheessuun dubbistootaaf dhiyeessaa tureera.
Ogummaa barreessuu kana malees, Gaaddisaa Birruu aartii Oromoo guddisuuf barreessitoota Oromoo waliin Waldaa Barreessitoota Oromoo bara 2002tti hundeesseera. Hogganaa waldichaas ta’uun tajaajilaa jira. Kaayyoo waldichaas bu’uureffachuun barreessitoonni Oromoo caalaatti akka barreessan jajjabeessuuf haala mijeessuun itti gaafatamummaa guddaa bahaa jira. Walumaagalatti, gummachi Artisti Gaaddisaa Birruu aartii Oromoo guddisuu keessatti qabu salphaa miti. Gaaddisaan baroota Afaan Oromootiin barreessuun akka yakkaatti ilaalamaa ture keessatti aarsaa kaffalamuu qabu hunda kaffaluun kitaabolee Afaan Oromoon barreesseera. Kunis, guddina aartii Oromootiif qooda guddaa taphateera. Kana malees, Gaaddisaan itti gaafatamummaa adda addaa fudhachuun guddina aartii Oromoo gama barreessuun jiruuf gumaacha guddaa taasisaa jira. Kun hundi immoo, dhaloota isa booda jiraniif hamilee guddaa ta’uun barreessitoonni hedduun akka uumaman taasisaa jira.
Wabii
__DISAMBIG__
Jaarso
aanaajaarsoo maaliif aradoota isajalajuru ibsiudhabe maaliif beekamuudhabe oduu aanaajaarsoobakkahundattodhagahubarbaana niraaftaanmoonidhuta
Ejeree
Aanaan Ejeree aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanaan kun karaa kibbaa Godina Shawaa Kibba Lixaatin, karaa dhihaa aanaa Dandiitin, karaa kaaba-dhihaa aanaa Jalduutin, karaa kaabaa aanaa Meettaa Roobitiiin, karaa kaaba-bahaa aanaa Ada'aa Bargaatin fi karaa bahaa aanaa Walamaraatin daangeffamee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Addis Aalam jedhama.
Ka'umsa Laga Awaash kan ta'e Tulluun Warqee aanaa keessatti argama. Ji'a Hagayyaa bara 2006tti, lolaan aanaa kanarraan miidhaa guddaa geessise. Aanaa kana keessaa - Sabbata, Awaasii fi Iluu dabalatee - namoota 14,790 kan miidhaman yoo ta'u 2,052 kan ta'an ammoo qe'ee isanirraa buqqa'an.
Kubbaa Jaawudaa
Kubbaa jaawuda ykn Dragon Ball ( Ingiliffa : Dragon Ball, Jaappaan : ドラゴンボール) mangaa Jaappaan kan walduraa duubaan qophaa'eedha. Qoosaan tokko bara 1984tti hojjetame.
Dhaha Booranaa
Dhahaan Booranaa akkataa ittiin ummanni Oromoo Booranaa guyyaa, ji'aa fi waggaa lakkaawwudha. Dhahaan kun Dhaloota Kiristoos Dura bara 300tti ummame. Akka dhahaa kanaatti ji'a keessa guyyaa 29.5tu jira, waggaa tokko keessa ji'a kudha lamatu jiru, waggaa tokko keessa guyyaa 354 ta'a. Dhahaan kun torban kan hinqabne yoo ta'u guyyonni ji'aa tokko keessa jiran hundi maqaa qabu. Dhahaan Booranaa addeessaa fi urjiiwwanirratti hundaa'a.
Seenaa
Oromoon Booranaa dhahaa mataasaa nannoo bara 300 DhKD akka uummate amanama. Iddoo arkiyoo-astiroonoomii Namoraatungaa kan kaaba Keeniyaa keessatti argamutti, utubaan dhagaa kan kallattii urjiiwwan Dhahaa Booranaa keessatti itti fayyadaman agarsiisu dhaabbame argameera. Namoraatungaa II utubaa dhagaa baazaaltii 19 kan qabu yoo ta'u dhagoonni kunis kallattii urjiiwwan torban Dhahaa Booranaa keessatti fayyadanitti garagaree argama; urjiiwwan kunis Lamii (Triangulum), Busan (Pleiades), Algajima (Bellatrix), Bakkalcha (Aldebaran), Arba Gaddu (Central Orion), Urji Walla (Saiph) fi Basa (Sirius) jedhamu. Booranni dhahaa kana kalaquuf iddoo astironoomii itti daawwatan kanatti akka fayyadamaan amanama.
Caasaa
Dhahaan Booranaa dhahaa urjii fi addeessa irratti hundaa'u waan ta'eef, addeessaa fi urjiiwwan torba waliin daawwachuu barbaachisa. Maqaan ji'oota Dhahaa Boornanaa Bitootessa (Triangulum), Caamsaa (Pleiades), Bufa (Aldebaran), Wacabajjii (Bellatrix), Obora Guddaa (Central Orion-Saiph), Obora Diqqaa (Sirius), Birraa (addeessa goobane), Cikawa (gibbous moon), Sadaasaa (quarter moon), Abrasa (baatii guddaa), Ammajjii (baatii giddugaleessa) fi Gurrandhala (baatii xiqqoo).
Maqaan guyyoota ji'aa 27tu jira. Kanaafis, maqaan jalqabaa lama ykn sadi'i ji'a tokko keessatti irra deddeebi'ama. Ji'a tokko kaanirraa addaan baasanii beekuf, marsaa addeessi irra jirtu urjii dhahaa wajjin walitti laaluun barama. Gareen urjootaa kun Lami (Triangulum), Busan (Pleiades), Bakkalcha (Aldebaran), Algajima (Bellatrix), Arba Gaddu (central Orion), Urji Walla (Saiph) fi Basa (Sirius) jedhamu.
Ji'ootaa fi Sirna Urjootaa
Dhahaan Booranaa ji'oota 12 qaba. Dhahaan addeessarratti waan hundaa'uf, ji'a tokko keessa guyyoota 29.5 qabata. Kunis waggaa keessatti guyyaa 354 ta.a. Akka Dhahaa Booranaatti, waggaa haaran ji'a Bitootessaatti gaafa guyyaa "Bittaa Qaraa" jalqaba. Kunis yeroo addeessi baatin urjii Lamii wajjin mul'atedha. Kana booda, Dhahaan Booranaa maqaa guyyoota ji'aa calluma jedhee hordofuudhan amma ji'i kun dhumutti deema. Ji'i itti aanu yeroo addeessi baatin urjii Busan wajjin baatu jalqaba. Kunis erga ji'i Bitootessaa jalqabee guyyaa 29.5 booda kan uummamudha. Haa ta'u malee, maqaan guyyoota ji'aa 27 qofa waan ta'eef, guyyoonni ji'a keessa jiran odoo hin dhumin maqaan guyyaa dhuma. Kunis adeemsuma dhahichaati. Guyyoonni hafan maqaa jalqaba ji'arratti fayyadaman irra deebi'uun dhuma ji'aatti fayyadamu. Kunis ji'oota hunduma keessatti tokko yoo ta'u amma urjiin dhahaa fi addeessi waliin dhufanittii jalqa ji'arratti guyyaa lamaa fi sadi'i gidduutti darbuu danda'a. Ji'i inni sadaffaan yeroo addeessi baatin Bakkalcha wajjin baate jalqaba. Adeemsi kun ji'oota ja'an jalqabaatif urjoota hafan wajjin ittuma fufuun kan deemu ta'a. Urjiin dhahaa kun ji'a ja'an hafaniif Oromiyaa keessatti sirumayyuu hin ba'ani. Kanaafuu, jalqaba ji'oota kanaa urjoota dhahaa odoo hin fayyadamin addeessuma qofa ilaalun murteeffama.
Suriinaam
Suriinaam biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.
Afaan libidoo
Afaan Libidoo afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Kokosa
Aanaan kokkossaa godina Arsii lixaa keessatti kan argamtu dha.
L'Enciclopèdia afaan Vaaleenshiyaatiin
L'Enciclopèdia afaan Vaaleenshiyaatiin jechuun insaayikilooppiidiyaadha Afaan Vaaleenshiyaati keessatti Mudde 2, 2007 uumame. Waxabajjii 2, 2022tti walumaa galatti barruulee 25,443 qaba ture.
Saxxammaa
Aanaan saxaxamma aanaalee godina jimmaa jalatti argaman keessaa ishee tokkodha aannan kun buu'uralee misoomaa kanneen akka daandii Aspaaltii ,bishaan dhugaatii qulqulluu haa dhabdu malee hojiiwwaan misoomaa garaagaraatiif mijatuu fi hawwatuudha fkn misooma qonnaa adda  addaa, misooma horsiisa kanniisaa ,beelladaati  bakki argama ishee waan hundaan kan guutamteedha Haalli qilleensa ishee kan nama hawwatuudha. Aanaan kun gandoota hedduu kan of jalatti qabattee argamtuu dha bakka dhaloota Bilillee [ Maahibuubaa ]ti akkasumas Madda gootota kanneen akka mizbaahuu fi  Dagaa Hasan [ Deenoo ] fi kkf dha  egaa biyya gaarii akkanaa maaf seenaan ishee awwaalamee akka ture nuuf hin galle
Anaafeezii
Anaphase ( from Afaan Giriikii durii ἀνα-  (ana)'duuba' ) sadarkaa maaytoosii adeemsa meetaafeezii booda,Seentiromeeriin ni cita, maayikirootubiliin immoo kaayinotokoorii dhuma irrattii diippooliimeeraayizii ta’u jalqabu. Tokko tokkoon obbolleeyyii kiroomaatiidii kiromosomsii seentirimeerii irratti wal-irraa cituudhaan gara faallaa poolii seelittii socho’u. Kiromaatidiin kun kiromosoomsii jedhamu. Yemmuu kiromosomii dhuma poolii lamaan seelii ga’e, sadarkaan kun ni raawwata.
Saxxammaa
Kaalid Yaahyaa
L'Enciclopèdia afaan Vaaleenshiyaatiin
Akka L'Enciclopèdia jedhutti, "insaayikilooppiidiyaa tokkicha dambiiwwan Vaaleenshiyaa Vaaleenshiyaaf fayyadamu", Normes d'El Puig kan Akkaadaamii Mootii Aadaa Vaaleenshiyaa bara 1979 irraa eegalee fi akkasumas "kan tokkicha afaan Vaaleenshiyaan Hawaasa ofii isaa Vaaleenshiyaa irraa oomishame." akkasumas dhaggeeffattoota Vaaleenshiyaaf kan qophaa'edha".
Meettaa Roobii
Aanan Meettaa Roobii aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Karaa kibbaa aanaa Ejereetin, karaa kibba-lixaa aanaa Jalduutin, karaa kaaba-dhihaa aanaa Gindabaratiin, karaa kaabaa laga roobiin, fi karaa bahaa aanaa Ada'aa Bargaatin daangeffamee argama.gootaa akka Garbii Bultoo,Walee Bultoo kan qabdu yoo tahu gaarreen akka Tulluu qacamaa/gaara qillisaa/  ni qabdi.Magaalaa guddaan aanaa kanaa Shinoo akkasumas magaala Aanaa keessatti argaman Magaala Qaxqaxxoo,Magaala Golaa fi laga Roobii faa keesatti argamu.
Oromo kids channel
Dhaabata Hiiksagaa( hiikkaa sagalee ) filimoota animeeshinii Afaan oromoo yoo ta'u QOPHII IJOOLLEE AFAAN OROMOON HIIKKA. https://t.me/oromokidschannel https://t.me/oromokidschannel/36
L'Enciclopèdia afaan Vaaleenshiyaatiin
Kaayyoowwan L'Enciclopèdia keessaa tokko insaayikilooppiidiyaa qabiyyee bilisaa afaan Vaaleenshiyaan qopheessuu fi afaanii fi aadaa Vaaleenshiyaa interneetii irratti babal'isuudha.
Fireenchi Giyaanaa
Fireenchi Giyaanii biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.
ARMA jedhamuun beekama
Armana gosa awwaannisaa maatii Erebidae keessaa tokkodha.
Wiikiipiidiyaa
Wiikiipiidiyaa afaanota hedduu, madda banaa toora interneetii irratti argamudha
Paraaguwaay
Paraaguwaay biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.
Durbummaa
Durba jechuun nama dhiiras ta’ee dubartii ta’ee osoo hin ilaalin walqunnamtii saalaa raawwatee hin beeknedha.
Kubbaa jaawuda
Kubbaa jaawuda ykn Dragon Ball ( Ingiliffa : Dragon Ball, Jaappaan : ドラゴンボール) mangaa Jaappaan kan walduraa duubaan qophaa'eedha. Qoosaan tokko bara 1984tti hojjetame.
Peedroo 3 kan Poorchugaal
Pedro 3( Lisbon,   Queluz,  , maqaa ijoollee Capacidónio, Sacristo fi Edificador jedhamuun moggaafame, bara 1777 irraa eegalee hanga du'a isaatti Mootii Haadha Manaa Poorchugaal fi Algarves ture.
Badhaasa Noobeli
Badhaasni Noobeli badhaasa waggaa waggaa namoota fiiziksii, keemistrii, wal'aansa fayyaa, hogbarruu fi nagaan gumaacha guddaa dhala namaaf olaaniif biyya Iswiidinittii fi Norweeyitti kennamuu dha. Badhaasni Kun bar 1901 eegalee hanga 2010tti al-543 kennameera.
Seenaa duubaa
Alfired Nobel saayintistii Iswiidiin, nama Daayinaamaayitiifi waantota waraanaaf itti fayyadamaan hojjetedha. Ganama tokko odeeffannoo yeroo sanaa argachuuf jecha utuu gaazexaa dubbisuu oduu nama naasisu tokko dubbise. Gaazexaa sana keessatti utubaa tokko arge. Utubaa sana keessatti immoo maqaa isaa argee hubachuu dadhabe. Gaazexaan sun du'a nama biroo gabaasuu barbaadee ture, garuu dogoggora uumuudhaan maqaa namicha kanaafi seenaa isaa barreesse. Mata duree oduu kanaa irratti barreeffaama akkas jedhutu barreeffamee ture, "Mootiin Daayinaamaayitiifi mootiin Boombii daldalaan du'aa ni du'e"jedha. Barreeffamicha keessatti immoo "Namichi Kun waanta namoonni miliyeeneroota ta'an ittin wal fixan hojjetee gurgurachuudhaan dhumaati namoota hedduutiif sababa ta'e" jedha. Namni du'e nama biraa ture. Gaazexichi garuu dogoggoraan seenaa namicha kanaa barreesse. Noobel seenaa kana erga dubbisee baay'ee na'e. Akkas jedhe ofitti dubbate " Edaa yeroon du'u namoonni akka kanatti na yaadatuu?Noobel guyyaa sana booda ilaalchi isaa akka jijjirame dubbata.
Midaa Qanyi
Midaa Qanyi aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanan kun duraan aanaa Calliyaa jala ture. Aanaan kun karaa bahaa aanaa Ambootin, karaa kibbaa aanaa Tokkee Kuttaayetiin, karaa kibba dhihaa fi karaa dhihaa aanaa Calliyaatin, fi karaa kaabaa Godina Horroo Guduruutin daangeffamee argama.
Teloofeezii
Teloofeeziin Sadarkaan kun kan calqabu yammuu kiroomosomsiin adda citee poolii seelii ga'udha.Asitti faallaan gochaalee adeemsa piroofeezii baay'een isaanii ni raawwatu.Adeemsi saayitookaayinasisii itti aanuudhaan ni calqaba.
Saffisa
Saffisni fageenya yeroo murtaa’e keessatti adeemame ibsa. saffisni kal-dhabeedha. Iddoo bu’een isaas “v” ta’a
Saffisa argachuu
wanti tokko fageenyi inni deeme yeroo itti fudhateef hiruun kan argamu saffisa jedhama
Saffisa giddu-galeessa(Vav): Saffisni giddugaleessaa fageenya dimshaashaa yeroo dimshaashaa fudhateef hirameedha
Kiroomosomii
[[File:Chromosome.svg|right|thumb|247x247px| Iskimii baaddiraa (kiroomozoomii) fi bakka inni itti mul’atu
(1) Kiroomaatidii (2) Seentiroomeerii(hidhfo'aa) (3) Harka gabaabaa kiroomaatidii (4) Harka dheeraa kiroomaatidii]] Baaddiraa ykn Nafbilfee  ( Afaan oromoon) Chromosome (afaan Giriikii irraa kan argame : χρωμόσωμα ykn chromosoma, bakka kiroomaa jechuun halluu yoo ta’u soomaa jechuun qaama jechuudha. Innis baandaa caasaadhaan qindaa’ee fi irra caalaa asiidii deoxyribonucleic (DNA) orgaanizimoota lubbuu qaban keessatti kan of keessaa qabu yoo ta’u, niwukilasii seelii keessatti argama . Yeroo baayyee ofuma isaaniitiin hin jiran, garuu orgaanizimoota yuukaariyootii keessatti pirootiinota caasaa hedduu histoonii jedhaman waliin kan walqabatu yoo ta’u, pirootinoonni kun pirootiinota biroo waliin jiran waliin, adeemsa sansalata DNA akka inni hin cabne hin hafneef kuusuu fi dachaasuu raawwatu bifa hidda walxaxaa ta’een.
Faaruu
Faaruu Loonii
Loon wayyaa Loon wayyaa Dibatan miidhaagsoo Dhugan qabbaneessoo Yoo jiranis loonii Yoo du’anis foonii Dhugumaa loon wayyaa! ( 2 X)  Ishoo! ... Eessa kee gaturee Yaa loonii, Ittiin sii kooru malee, Faayidaarra si oolchu malee
Wedduu da'imaanii
Ururuu yaa mucayyoo Mucayyoo yaa xinnayyoo Atis ni taata namaa Sirraa haa qabu hamaa Afaan kee haa ta’u dammaa Ururuu yaa mucayyoo Aannaan feetu dhugi Qoraasee siinaqeera Irriba jettu rafii Haxaayee si afeera Haati kees ni gammaddee Erga mucaa argattee Waaqni si haa guddisuu Inni hunda mul’isuu Inni xinnaa   guddisuu Inni duudaa dubbisuu Inni qallaa furdisuu Ururuu jennaan rafi Ka’i jennaan dammaqi
Faaruu Jaalalaa
Ashaakiltii baala nyaatuu Naa ergi baala waleensuu Magaaltittii nyaara kuullee Naa ergi waan na jabeessuu Muree mureen mana ijaaraa Yoo Sokorruun mana taatee Dhufee dhufeen si ilaalaa
Faaruu ayyaanaa
Yaa sinaara moggaadha (2x) Nagaan olchii nugaalchii Yaa ayyaana waggaadha. Mee sinaara calleechi (2x) Adbaarii yaa ulfoo too Mee safuu nuu qajeelchii Adaamii yaa kurfoo too (2x) Bobaa kee jala seene Adbaarii yaa ulfoo too
Oregon
Oregon naannoo Yunaayitid Isteetsiiti. Magaalaan guddoon Salem yoo taatu, Portland immoo magaalaa ummata baayyee qabduudha. Origon bara 1859 keessa naannoo 33ffaa tahuun yunaayitid Isteetsitti makamtee.
Teessuma
Naannoon Washington kaabaa isheetti argamti. California fi Nevada immoo gara kibbaati. Idaho gara bahaani yoo tahu Garbi Paasifiik gara dhihaati.
Colombia River irra caalaa karaa daangaa Washingtoniin waliiniin kan yaahu yoo tahu Snake River baay'inaan karaa daangaa Idaho waliiniin yaaha. Gaarri guddaan qaama gaarreewwan Cascade Range kan tahe Mount Hood (3,425 meetira oloo) dha.
Muuziqaa
Muuziqaan (ykn Walleen) akaakuu aartii kan sagalee irratti hundaa'eedha. Muuziqaan kan aadaa ykn ammayyaa tahuu dandaha. Muuziqaa ammayyaa kan baargamoo beekkaman hip hop, rap, reegee fi pop faadha.
Muuziqaa Yuurooppi
Tarree weellistoota Yuurooppi.
Sosooloojii
sosoolojii:jechuun saayinsii qorannoo hawaasa jechuudhaa walumaa galatii saayinsii aadaa,jirenyaa,walitti dhufenyaa fi garagarumaa hawasaa tokkoo fi tokko jiddu jiruu kan qoraatudhaa
Iqu’aatoriyaal Giinii
Iqu’aatoriyaal Giinii biyya Afrikaa keessa jirtu.
Hawaasa Itoopiyaa
mormii mirga oromoo habshoonni brruulee adda addaa irrattibaasaa iloo walittikurfeessun prof makuriyaa bulchaa isacontours ofemergent ncient oromoo nation jedhu
Oromoo Baarentuu
Baarentuu (ykn Baarentoo; (maqaa durii) Baraytumaa ) gosa Oromoo lamaan keessa isa tokko. Gosti inni kan biraa Boorana. Gosti Oromoo Barentu nannoo Oromiyaa Bahaa keessa jiraata. Ummanni Baarentuu godinaalee Oromiyaa Harargee Bahaa, Harargee Dhihaa, Arsii fi Godina Baalee keessa jiraatu.
Waa'ee Baarentuu
Baarentuun ummata Oromoo yoo ta'u gosa Oromoo kan jalqabaa keessaa walakkaa ta'a (walakkaan inni biraa Boorana). Ummanni Baarentuu baayyinaan magaala keessa fi baadiyyaa keessa yoo jiraatan muraasni garuu horsiisee bulaa fi qonnaa aadaatin jiraatu.baarentun oromuma isaatti ni bonaa.
Amantii
Gara Godina Wallagga Bahaa fi Wallagga Dhihaa, ummanni baayyen amantii Piroteestaantii kana hordofan yoo ta'u, ummanni Shawaa Kaabaa, Shawaa Dhihaa, fi Shawaa Bahaa amantii Ortodoksii, Piroteestaantii, Islaamaa hordofu. Godinaaleen Baha Oromiyaa kan akka Harargee Bahaa, fi Harargee Lixaa keessatti ummanni baayyeen, naannoo dhibbeentaa 98.5% kan ta'u, amantii Islaamaa hordofa. Harargeen Oromiyaa gara bahaa achi fagoo waan jirtuuf, kunis ollaa ummata Sumaalee kana Ogaaden keessa jiraatu fi kibba ummata Affaar kan Mootummaa Naannoo Affaar keessa jiraatu waan ta'eef, ummanni Sumaalee fi Affaar ummata Afrikaa keessa jalqaba amantii Islaamaa fudhate waan ta'ef, Oromoon Harargee baayyeen amantii Islaamaa fudhate. Ummatni muraasni godinaalee Arsii fi Baalee keessa jiraatu ammallee amantii Oromoo kan durii Waaqa tokkichatti kan amanu yoo ta'u, ummatni baayyeen garuu amantii Islaamaa hordofu. Ummanni amantii aadaa Oromoo Waaqatti amanan baayyen isaani gosa Booranaati.
Qoqqoodama
Ummanni Baarentuu/Baarentumaa qoqqooddama armaan gadi qaba (qoqqooddamni tokko deebi'ee mataasaatti qoqooddamuu danda'aa):
Lammaa Guyyaa
Lammaa Guyyaa (1928? - ) artistii Oromoo suura kaasun beekkamu yoo ta'u magaalaa Bishooftuu keessa mana hojii isaa kana itti agarsiisu kan 'Gaalerii Aartii Afrikaa' jedhamu qaba.