cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Koloneeffamuu Afrikaa
Seenan Afrikaan humnoota alaatin koloneeffamuu marsaa sadi'itti qooddamuu danda'a: kan bara durii, bittaa Arabaa, fi koloniyaalizimii Yuurooppiti. Ummata biratti, koloniyaalizimii Afrikaa kan jedhu sadan kana keessaa isa dhumaa akka ibsutti beekkama.
Biyyoota Afrikaa hunda keessatti, afaan mootummaa fi meeshaalen sabqunnamtii itti fayyadaman dhaala sirna koloniyaalizimii irraa dhufedha. Dhalattoonni Afrikaa baayyeen biyyoota biraa keessa jiraachunsaanii Afrikaanonni miliyoonatti lakkaawwaman akka garbaatti koloneessitoota alaa kanaan guurramanii gara biraa geeffamuu wajjin kan walqabatudha.
Tartiiba Raawwii
Fakkeenya guddaa koloneessuu keessaa kan Ardii Afrikaa keessaatti godhame godaansa Baantuti.
Koloneessuu bara durii fi giddu-galeessaa
Afrikaan kaabaa koloneessuu Yuurooppii fi Eeshiyaa Dhihaa bara seena jalqabaa keessatti mudate, keessummattuu Giriikii fi Foneeshiyaanota.
Faaroo Ijiipti Amaasis (570–526 DhKD) jalatti, koloniin daldalaa Giriik Naucratis itti, bakka Aleksaandiriyaarraa maayilii shantama fagaatutti, hundeeffame. Giriikonni yeroodhuma kana Cyrenaica koloneeffatanii jiru. Bara 513 DHKD, warri Giriik kolonii Cyrene fi Carthage gidduutti dhaabuf yaalii godhanii turan, kunis ummata naannoo fi warri Carthage waliin ta'uun waggaa lama booda koloneessitoota Giriik ari'ani.
Kaarteeji warra Roomaatin walitti buutee lolaa turte. Waraana kan sadaffaa fi kan dhumaatin, Waraana Puniikii Sadaffaa (150–146 BC), Room Kaarteejin guutummaan balleessite. Scullard (f. 37, 150, 216) karoora Gaius Gracchus jaarraa 2ffaa DhKD, Julius Caesar fi Augustus giddu-galeessa jaarraa 1ffaa DhKD kolonii Roomaa naannoo sanatti dhaabuuf qaban ibsa. Koloniin kunis dhaabbatee ture, bara Augustus akka magaalaa guddoo Konyaa Room kaan Afrikaa ta'ee tajaajile.
Gothic Vandals yeroo gabaabaaf naannoo sanatti mootummaa jaarraa 5ffaa keessa dhaabanii turan, yeroo gabaabaa booda kunis harka warraa Roomatti kufe, warraa Beezantaayin. Guutummaan kolonii Roomaa/Beezantaayin kan Afrikaa Kaabaa jaarraa 7ffaatti Araboota jalatti kufe.
Bara ammayyaa kan duraa
Jaarraa 7ffaa kaasee, daldaltoonni Arabaa qarqara bishaanii Siwaahiliitti qubachuu jalqaban, odola Zaanzibaar dabalate. Daldala qaxxaamura-Sahaaraarraan kan ka'e magaalonni Afrikaa Dhihaa muraasni jiraattota Arabaa yoo qabaataniyyuu, biyyoonni akkasii kun akka kolonii ta'aniif kan yaaddame miti, garuu Morookoon Saahel Waraana Morookotiin qabachuu yoo yaalteyyuu, naannoo sana qabachuun saamtee oduma hin turin loltuu ishii akka baastu dirqamte.
Jilli warra Yuurooppi kan jalqabaa odoloota namni irra hin jirree kan akka Keeppi Verdee fi Sa'o Toomee koloneeffachuurratti, ykn qarqara galaanaatti dawoo waraanaa (forts) akka buufata daldalaatti ijaaruu irratti xiyyeeffata. Dawoon waraanaa kunis yeroo baayyee nannoo qarqara galaanaa kan dhiibbaa warra Yuurooppi jala jiru uumee, garuu, Laga Senegaalin alatti, kutaan Afrikaa garri keessaa ballaan hinkoloneeffamne, akkasumas hanga jaarraa 19ffaatti warri Yuurooppi waa'ee keessa Afrikaa hinbeekan ture.
Viinsenti Kapooyaa sabaawwan walqabatan babal'aa sadii kan Alii Mazru'ii kan warri Yuurooppi maalif Afrikaa abuuruu akka jalqaban ibsu: beekkumsa dabalachuuf, kiristaanummaa baballisuuf, fi ofitti-amantummaa biyyasaanii dabaluufi. Kapooyaan itti fufuun sababoota ("siyaasa/tarsiimoo, aadaa fi diinagdee") koloniyaalizimii tarreessa.
Afrikaa cirachuu
Impaayeroonni bubbulan, keessaahuu Biriiten, Poorchugaal, fi Firaansi, lafa bal'aa Afrikaa fi Eeshiyaa sana durayyuu kan keenya jedhanii labsatan, impaayeroonni haara dhufaa jiran kan akka Xaaliyaanii fi Jarmaniis akkuma kana kan godhan, haa ta'u garuu lafti isaanii xiqqaadha. Erga chaansilerii duulloomaa jiru Bismaarki Kaayizer Viilheelmi IIdhaan angoorraa buufamee booda, sirni koloneeffachuu duraan kallattii qabatee deemaa ture tokkichumaan saamicha garadhabaa ta'e. Korri Barliin 1885, kan Biismaarki qajeelfama addunyaalessaa kan ittiin lafa Afrikaa fudhatan hundeessuuf waame, "Impeeriyaalizummaa Haaraa" kana waaltesse. Waraana Firaankoo-Piraashiyaa fi Waraana Guddaa gidduutti, Yuurooppi lafa miliyoona isquweer maayilii 9 (23,000,000 km²) ta'u - kan ballina lafa addunyaa keessaa tokko-shanaffaa ta'u - kolonii isaanii fageenyatti argamutti dabalatan.
Viinsenti Kapoya ofitti-amanamummaa guddaa biyyoonni Yuurooppi sababa kolonii ballinaan biyya isaanii dachaa baayyen caalu qabaniif isanitti dhaga'ame guddaadha jedha. Kana malees, wal-falmii biyyoota gurguddaa kana gidduu jiru irratti gumaacha guddaa akka isaan godhan kaasa. Dhalatoonni Afrikaa milyoona tokko ta'an Waraana Addunyaa Iffaarrati, miliyoona lama kan ta'an ammoo Waraana Addunyaa IIffaarratti warraa Allayis bukkee hiriirun hirmaataniru jedha.
Khapoya tooftaa bulchiinsa koloneessitoota ilaalchise akkana jedha. "Firaansi, Poorchugaal, Jarmanii, fi Beeljiyeem tooftaa bulchiinsa kan giddu-galeessan too'atamu kan 'Qajeelton bulchuu' jedhu hordofu. Biriiten ammoo namootaa naannoo sanaa kan angoorra jiran fayyadamuun akka isaan Impaayera Biriitishiif bulchan jajjabeessun ykn dirqisiisun bulchite. Kunimmoo "Alkallattiin bulchuu" dha.
Firaansi, biyya Firaansirraa qajeelton bulchaa turte, kunis fedhii fi seera warra Afrikaa odoo hin eegin Firaansif amanamoo ta'uu isaanirratti qofa hundaa'un bulchitoota ramadaa turte. Firaansi Afrikaa keessatti federeeshinii kolonii guguddaa lama hundeessite, Afrikaa Dhihaa Fireenchi fi Iqquwaatoriyaal Afrikaa Fireenchi dha. Firaansi, angaawota ramaddi, seera baafti, akkasumas labsiin korri warra kolonii baase kamiyyuu Firaansin mirkanaa'uu qaba.
Mootichi Beeljiyeem Liyoopooldi kolonii dhuunfaasaa bal'aa ta'e Mootummaa Bilisaa Koongoo jedhee moggaase. Kan jechuun, namoonni naannoo sana saaman bilisa jechuudha, kan isaan deebii kennaniifis Mootii Beeljiyeemif qofaafi. Ummanni Afrikaa sirna kana keessatti baayyee hacuuccamuurraan kan ka'e humnoonnii koloneessitootaa kan biroo mootiin Beeljiyem gidduu seenee akka tasgabbeessuf gaafatan. Boodarra mootummaan Beeljiyem nannicha akka kolonii Beeljiyemitti qabate.
Kappooyyaa (ff. 134–143) humnoonni koloneeffattootaa bu'aa diinagdee koloneeffachuun isaanii kennuuf xiyyeeffannaa guddaa akka keennan dubbata. Kunis kan dabalatu: lafa qabachuu, hojii humna dirqamaa hojjisiisuu, midhaan daldalaa akka oomishan gochuu, yeroo tokko tokko hanga midhaan nyaataa oomishuun dagatamutti, warra Afrikaan sirna koloneeffamuun dura wajjin daldalan jijjiiruu, hojjattoota humnaa Indiyaarraa fiduu, fi kkf akkasumas Afrikaan Industirii Yuurooppif meeshaa dheedhii dhiyeessuu akka itti fuftu gochuudha. Humnoonnii koloneeffattootaa garbummaa balleessuu, bu'uurmisoomaa hojjachuu fi barnootaa fi fayyaa fooyyessuu irrattis xiyyeeffatanii turan.
Kolonii Jalaa Ba'uu
Viinsentii Kaappoyaan (p. 148f) mormii guddaa humnoonni impeeriyaalistii yeroo Afrikaa gamboomsuf jedhan isaan muudate dubbata. Olaantummaan teknooloojii too'annoo jala glchuu fi gabroomsu isaan dandeessise. Afrikaanonni bilisa ba'uutti amanan ga'ee barnoonni Yuurooppi qabu hubatan. Afrikaanonni tokko tokko waldaa kiristaana mataa isaanii dhaabbatan. Afrikaanonni yeroo Waraana Addunyaa biyyoota Impeeriyaalistiitif gargaarsa godhaniif ragaan galataa isaanif kennamee kan warra kaanii wajjin walixxee akka hin taane hubatan.
Akka Shilingiten ibsutti qonnaan bultoonni Biriitish Afrikaa Bahaa keessa jiraatan yaalii lafasaanii irraa fudhachuuf godhamee fi toofta qonnaa isaan hin barbaadne akka fayyadaman dirqisiifammuu isaanitiin baayyee haaran. Tangaanikaa keessatti, Juuliyes Nerereen Afrikaanota Siwaahilii dubbachuun tokko ta'an qofa osoo hin taane geggeessitoota warra diimaa (faranjii) heeraa sanyummaan guutame san keessatti sagalee jabaa qaban birattillee dhageettii guddaa qaba. Nerereen yeroo Tangaanikaan 1961tti bilisa baatu pirezidaantii ta'e. Keeniyaa keessatti, warri diiman qonnaan bultoota Afrikaa 1930n keessa lafa isaanirraa buqqisan. 1940n keessaa kaasee yeroo hunda lolatu jira ture. Kunimmoo bara 1952 itti cime. Bara 1955tti, Biriiten fincila kana dhaamsite. Bara 1960tti, Biriiten bulchiinsa warra baayyee Afrikaanotaa fudhatte. Waggaa sadi'i booda, Keeniyaan bilisa baate.
Shilingten Beeljiyeem jalqaba bilisa ba'uu Afrikaa baayyee mormuushii, Afrikaanonnii magaalaa jiraatan gaaffii kaasuu, filannoon 1957 fi 1958 aarii kana qabbaneessuf godhamusaa, tasgabbii dhabuun kolonii kana guutummaa keessatti ka'uu, bilisumma atattamaan kennamuufii fi sanatti aanee mormiin waliinii ka'uu.
Mabba Samaraa
Yuunivarsiitiin Samaraa ykn Mabbi Samara yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Affaar keessatti argama.
A
A / a qubee jalqabaa qubee Laatiin ti.
Afaan Ingiliffaatiin, sagaleen maqaa qubee /ey/ yoo ta’u, kunis wal jijjiirraa dubbachiiftuu guddaa calaqqisiisa. Afaanota baay'ee keessatti garuu humna sagalee dubbachiiftuu idilee "a" bakka bu'a.
Raammoo geengoo
Murni kun raammoo geengoo, nematodes, raammoo Ulee, Maagaa   (    of keessatti qabata  kan akka raammoo Ascaris fi Ancylostoma, fi raammoon boca siliindarii (filamentous) fi simmeetirii cinaachaa isaaniitiin adda kan ta’an yoo ta’u, psyllium dhugaa qabaachuu baatanis, qaamni isaanii waan psyllium sobaa jedhamuun beekamu of keessaa qaba, kunis ni uuma from the connection of large vacuoles of special cells located between the wall of the body and the wall of the intestine, Kun qaamolee sirna bullaa'insa nyaataa tokko tokko xumuruuf carraa kenne, akkasumas qaamoleen akka waliigalaatti dhiphina xiqqaa fi baay'ee ta'an raammoo diriiraa keessatti kan turan caalaa walxaxaa dha.
Mabba Madda Walaabuu
Yuunivarsiitii Madda Walaabuu Ykn Mabba Madda Walaabuu dhaabbata barnoota olaanoo Itoophiyaa naannoo Oromiyaa magaalaa Baalee Roobee keessatti argamudha. Dhaabbatichi yunivarsiitiiwwan haaraa bara 1999 hundeeffaman keessaa isa tokkodha.
AK-47
Gababani Avtomat Kalshnikov (Afaan Raashiyaa Автомат Калашникова образца 1947 года, Avtomat Kalashnikova 1947) kuni qawwe gas-operated assault rifle kan yerro Cold War biyyotta Eastern Blociin fayyadattama turre. Kan bara 1947 fayyida irra kan olle qawwen kuni kan midhafame Mikhail Kalashnikoviin yoo ta'u kampaniin midhasee immo kampanii Raashiyaa Izhevsk Mechanical Works jedhamunii.
Yoo qawwe offin ofii guttu (auto-loading rifles) kan yerro World War II (the StG-44 aside) wajjin yoo walitti madallani, AK-47iin jabba, dheriinna diqqa kan qabu fi bakki qallaciin (rifle) itti sennu bayye diqqa 7.62 × 39 mm cartridge yoo qabattu akkasumas selective fire qaba. Assault rifle tokkoffa fi dhugaa isaa yoo ta'u, adunya hundatti bayye fayyadatama fi bekkama dha. AK rifles kuni assault rifle hunda irra bayye hojjatama.
Moggaasa (Nomenclature)
Lubbu- qabeeyyiin iddoo garagaraatti, afaan adda addaatiin maqaa adda addaa qabu. Fakkeenyaaf, Maqaan namaa afaan Oromootiin Nama yommuu jedhamu, afaan Amaaraatiin “Sewu”, afaan ingilifaatiin immoo “Human” jedhama, afaan biroon biyya birootti immoo maqaa biroo qabaachuu danda’a. Kun immoo irratti waliigaluuf rakkisaadha. Maqaan orgaanizimiin tokko iddoo adda addaatti maqaa adda addaan waamamu maqaa naannoo jedhama. Kanaafuu, rakkoo kana hambisuuf addunyaa irratti orgaanizimiin tokko maqaa tokkoon akka waamamuuf maqaa saayinsaawaa moggaasuun barbaachisaadha. Fakkeenyaaf, maqaan saayinsaawaa namaa addunyaa irratti Hoomoo saappiyaansii (Homo sapiens) jedhamuun beekama. Maqaan saayinsaawaa jechoota lama ofkeessaa qaba. Isaanis, maqaa qaccee fi maqaa sanyii ti. Fakkeenyaaf, maqaan saayinsaawaa namaa addunyaa irratti “Hoomoo saappiyaansii” jedhamuun beekama. Maqaan inni jalqabaa maqaa qaccee orgaanizimiin sun keessatti argamu mul’isa. Maqaan inni lammaffaan immoo maqaa sanyii mul’isa. Moggaansi maqaa kun moggaasa maq-lamee (binomial nomenclature) jedhama. Namni yeroo jalqabaaf orgaanizimoota akkaataa walfakkeenyaafi garaagarummaa isaaniitiin ramaddii gaggeessuun moggaasa maq-lamee mogaase Kaarloos Liinas (1707 – 1778 ALA jiraate) jedhama. Innis kana irraa kan ka’e abbaa taaksonoomii jedhamee waamama. Addunyaa irratti orgaanizimii tokko maqaa tokkoon mogaasamuun akka waamamu Saayintistoonni addunyaa irratti waliigalaniiru.
Naayitiroojiinii
Mallattoon keemikaalaa naayitiroojiiniif gabatee piriyoodii keessatti N dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 7 dha.
Moggaasa (Nomenclature)
Seerota mogaasa maqaa saayinsaawaa Maqaan saayinsaawaa orgaanizimootaa maqaa qacceefi maqaa sanyii ofkeessaa qaba. Qubeen jalqabaa maqaa qaccee, qubee guddaan yoo eegalu maqaan sanyii immoo qubee xiqqaan barreeffama. Fakkeenyaaf, Hoomoo saappiyaasii kan jedhu keessatti ‘Hoomoo’n qubee guddaan kan jalqabe yoo ta’u, ‘saappiyaansii’n immoo qubee xiqqaan barreeffama. Kompiitaraan yeroo barreeffamu imoo itaalikii (Hoomoo saappiyaansii) ta’a. Yommuu harkaan barreeffamu garuu kophaa kophaatti jala sararama (Hoomoo saappiyaansii).
Gaaddiddeessuu Addeessaa
Ji'a dukkanaa'uun taatee uumammaa kan Gaaddiddeessuun addeessaa kan uumamu yemmuu dacheen gidduu aduu fi addeessaa ooluudhaan ifa aduu irraa dhufu golguun addeessa irra akka hin buune gootuu dha.
B
B / b qubee lammaffaa qubee Laatiin ti.
Pilaasmaa Dhiigaa
Pilaasmaan dhiigaa dhangala'aa dhiiga keessatti argamu kan yeroo dhiigni qabbanaa'u mul'atu. Pilaasmaan kutaa dhiigaa guuddicha yoo ta'u, qabiyyee dhiigaa keessaa harka 55% ta'a.
Pilaasmaan dhiigaa pirootiinii barbachisaa ta'an of keessaa qaba. Pirootiinonni kunniinis fayibiriinoojiin(Fibrinogen), giloobuliins(Globulins) fi Human Serum Albumin jedhamanii waamamu. Yeroo tokko tokko pilaasmaan dhiigaa wanna xuraawaa ta'an kan vayireesii of keessaa qabu qabachu danda'a. Kunii immo dalagaa Viral Processing jedhamuun qulquleeffama. Dhigaa waraabamee taa'u keessatti, pilaasmaan dhiigaa seelii dhiigaa irraa gargar basuuf karaa salphaa ta'e Centrifugation jedhamutti fayyadamna. Pilaasmaan dhiigaa Clotting Factoriin akka tishuu keessaa basani "Seeram" jedhamee waammama.
Pilaasmaan akka bishanii anana jalla qararre hafuu jira. Pilaasmaan bayyinan Bishaan, pirootiinii dhiigaa, fi Inorganic Electrolytes of keessaa qaba. Pilaasmaan kuni akka karaa tiraanispoortii ta'e wantonni akka giluukoosii (glucose), Lipid, aminoo asidii (Amino Acid), hormonii (Hormone), Metabolic end Products, kaarbon daayi'oksaayidii (Carbon dioxide) (CO2) fi ooksijiinii(oxygen) (O2) dhiiga keessa akka darbanni qarqarra. Dandettin ooksijiinii dabarsu fi ooksijiinii of kessatti qabachu pilaasmaa yoo Hemoglobinii RBC wajjin walitti lallami bayye diqqa dha. Haa ta'u malee haala Hyperbaric keessatti (CO2) pilaasmaa keessa jiru ni danatta.
Pilaasmaan clotting factors issa keessaa akka darbani fi akkasumas of keessatti qabuun qarqara. Pirootiiniin pilaasman ofii kessa qabbu Dhiibbaa Oncotic dhigaa akka sirritti deemu qarqarra. Plasmapheresis kan jedhamu gosa therapy pilaasmaa fi seelii dhiiga diimaa gargari itti baasani.
Albinism
Albinism (Afaan Latin albus irra dhufee), maqaan yerro bayye fayyadamani hypomelanism yokan hypomelanosis kunin Hypopigmentary Congenital Disorder yoo ta'u, kan itti bekkamuni immo Melanin Pigment illa, gogga fi rifensa kessa yoo hin jiranne dha. Albinismiin kan dhufuu dhallotaan (abba yokan hadha) irra Recessive Genes kan daddarbu dha. Halli kuni Mammals, Qurxummi, Sinphiree, Reptile fi Amphibianotta irratti bayyinan argamma. Namotni Albinismiin qabamanni "albino" jedhamanni wamamu haa ta'u malee maqanni kunii akka abarsatti waan fudhatamuffi, "albino" irra maqqa "albinistic" yokan "nama albinism qabu" jedhamutti fayyadatama. Clinic kessatti maqqan binnensotta Albinism qabanu ittin yamanu "albinoid" yokan "albinic".
Qaajjibuu
Qaajjibuun ( Scorpiones ) garee bineeldoota sodaachisoo gita gosaaroo keessa jiranidha. Qaajjibuun gosni tokko tokkoon
yommuu liqimfamu nama ajjeesuu danda’a.
Saldaqaa
Aluminiumiin ykn saldaqni elementii yoo ta’u sibiilli salphaadha. Halluun isaa akka meetaawaa waan ta’eef salphaatti kan xuraa’u miti. Uumamaan oksijiinii waliin kan walqabate yoo ta’u, qulqulluu ta’ee kaayyoo adda addaatiif kan ooludha.
Kaarboonii
Cilayyaa ykn Kaarboonii Afaanonni Ingiliffaan (carbon) wahiyyoo lakkofsi suddawaasaa(Z) 6 ta'eedha.Iddoo bu'ee waltawaan saa "C"
Kaarbooniin amaalaa fi qabiyyee cilee waliin waan walfakkattuuf afaanoota baay'een yemmuu hikkamu karboonii ykn cilee jedhama. Qaama uumamaati. Balcii ykn Kiristaala Mogaa ykn daayimadii keessatti figiraafiitii keessatti argama. Akkasumas Wantoota karboonawoo ykn orgaanikii, kessatti kutaalee bineensotaa fi biqiltoota keessatti argama
Qurcii
Gosawwan dhukkuboota bifa lamaa baay’ina baakteeriyaa argamee irratti hundaa’a: “paucibacillary” fi “multibacillary”. Gosawwan lamaan kun kan addaan ba’an baay’ina xiqoo kan faca’e, gogaan bifa adda ta’ef adoode argamu, “paucibacillary” shan ykn sanaa gadii fi “multibacillary” shan caalu waliin argama. Qorannaan isaa kan mirkanaa’u acid-fast bacilli gogaa bakka dhukkubsate keessaa ykn kara “DNA” argachuudhaan polymerase chain reaction isaa ilaludhaan ta’a. Dhukkubni kun baay’inaan kan beekkamu warra hiyyummaa keessa jiraatan biratti si’a ta’u kan tamsa’us karaa dhangala’aa qaama afuura baafannaa keessaa ba’uun akka ta’e amanama. Garuu waan baay’ee wal tutuquudhaan darbu miti.
Halluu
Halluun(Bifni) kutaa ispeektarmii ifa mul’atu kan fuula tokko irraa deebi’ee balaqeeffame sanadha. Hammi ifa fuulli tokko balaqqeessuu ykn xuuxuu halluu isaa murteessa. Keessattuu, fuulli gurraacha ifa hunda kan xuuxu yoo ta’u, fuulli adiin immoo ifa hunda balaqeessa.Halluuwwan gurraachas  adiis hin taaneef halluun ati argitu isa wantii irratti balaqeeffame hin xuuxamne qofa. Fakkeenyaaf, yoo girgiraa diimaa argitan halluun diimaan alatti hundi girgiraan sanaan xuuxama; diimaa qofatu ija keessanitti deebi’ee balaqeessa.
Qurcii
Quriin dhukkuba yaalidhaan fayyuudha. Yaaliin dhukkuba gosa qurcii “paucibacillary” tiif qorichawwan dapsone fi rifampicin ji’oota ja’aaf fudhachuudha. Yaaliin gosa qurcii “multibacillary” tiif rifampicin, dapsone, fi clofazimine walitti ji’oota 12 fudhachuudha. Yaliiwwan kun karaa Dhaabbata fayyaa addunyaa tola/bilisa kennamu. Qorichoonni baakteeriyaaf kennaman kan biroo baay’eenis fayyadamu malu. Sadarkaa addunyaatti bara 2012, namoonnii dhukkubichaan qabamanii turan 189,000 si’a ta’an haaraa kan qabaman immoo 230,000 turan. Baay’inni namoota qabamanii dhukkubicha waliin jiraachaa turanii bara 1980 miiliyoon 5.2 kan turerraa gadii hir’achaa dhufeera. Dhukkubichaan haaraa qabamaa kan jiran biyyota 16 keessatti si’a ta’u kana keessaa Indiyaa keessatti kan qabaman harka wadhakkaa ol ta’u. Waggoottan 20 darbanitti namoonni miiliyoona 16 sadarkaa addunyaatti qurciirraa fayyaniiru.
Qurciin waggoottan kumaatamaaf nama miidhaa ture. Dhukkubichii maqaa kana kan argate jecha Latin lepra, jechuun waan jabaataa "scaly", si’a ta’u jechi "Dhukkuba Hansen" ogeessa fayyaa Gerhard Armauer Hansenirraa moggaafame. Namoota qooduun/ofirraa fageessun leper colonies ammallee biyya akka Indiyaa keessatti, kan kumaatama caalan irratti;  Chayina keessatti, namoota dhibbatamaan lakkaawwaman irratti;  fi Afrikaa keessatti. Ta’us, qoodinis bakka baay’etti dhaabbateera. Qurciin Qoodinsa hawaasummaa waliin seenaa duubaa dhufeen wal qabata,  kunis dhukkubsattoonni dursanii akka hin bakkesifannee fi dafanii yaalii hin arganne godhaa jira. Guyyaan qurcii addunyaa warra qurciidhan miidhaman biratti ubannoo uumuuf bara 1954 irraa eegale.
Daarabaaftuu
Daarabaaftuu (Aranae) tartiiba xiqqaa Miilixinximna. Daarabaaftuun uumama miila 8 qabuudha, akka ilbiisoora, garuu anteenaa hin qabu. Gosoota bineensotaa hedduu keessaa tokko tokko summii humna guddaa qabuu fi nama miidhuu ykn ajjeesuu dandaʼuun qabuu. Daarabaaftuu akkuma maqarra hubannuu daara baasuu. [[image:Spiders Diversity.jpg|daneesummaa daarabaaftuu]
Gaaddiddeessuu Aduu
Gaaddiddeessuun aduu kan uumamu yemmuu addeessi aduu fi lafa gidduu ooluun addeessi gaaddidduu isaa muraasa lafa irratti buusuu dha.
Naannoon gaadiduu limixii (umbiraan) uwwifamee gaaddiddeessuun aduu guutuun uumamutti aduun waan dhokattuuf hin mul`attu. Naannoo gaadiduu dimimmisa (peenumbiraa) uwwifametti immoo gaaddiddeessuu gartokkee waan uumamuuf gartokkee aduutu mul`ata.Gaaddiddeessuun kan wayitii hunda hin uumamneef moociin addeessi lafa irra ittiin naanna`uu sadhata dacheen daandii ishee irra biiftuun naannoftu 50 waan dabee argamuufiidha..
Tiyaatira
Tiyaatirri ykn Fareersi gosoota oguma raawwii/performing art/ jalatti argaman kessaa isa tokko. Tiyaatira/theatre jedhus jecha Girikii kan THEATRON jedhu irra kan dhufe yoo ta’uu hikni isaas Performing Place/waltajjii agarsiisni itti rawatuu jechuudha. Karaa biraatin immo Theatre jechuun seenaa gara gochaatti gedaramee waltajji irratti dhiyaatu jechuudha
Tiyaatirri taatee, mudanoo sochii dhallii namaa guyyaa guyyaan isa mudatuu yeroo fi bakkaa murtawaattin daangessee kallattidhaan seenaa waltajjii irratti dawataaf dhiyaatu/taateffamudha kunis gochaalee jireenya dhala namaa keessatti raawataman haala miira dawataa harkisuu danda’uun waltajjii irratti kan dhiyeesu dha.
Tiyaatira jechuun qindi’oomina boboboca aartii fayyaadamuun agarsiisa kallattiin agarsisamuudha taatooni muxxannoo jireenya dhugaa jiruu ykn kan argaa yaada(imagined) taatee isaan kallattiin dawwatatti bakka murta’ee tokkotti,yeroo bayyee waltajjii irratti agarsiisaniidha.agrsiisanii kunis akka tasaa ta’ee qindoomina qaamaa,sagalee,sirbaa,muuziqaafi shubbisa akkasumaas siinaariifi saxaxa adda addaa ibsatti fayyadamee dawwaattaaf dhiyeessa
JALQABBII TIYAATIRAA
Tiyaatirri/do’ii kan jalqabamees biyya Girikii DH.K.D jaarraa 5ffaa keesatti yoo ta’uu kaayyoon dhiyeenya Diraama/do’ii kanaas ayyaana waaqee kan diraamaa, muziqaa, shubbisa, bashananafi dhugaati kan ta’e DAAYONASIYA/DAAYONASIS jedhamuu gamachisuuf ture.
Dhaloota Kiristoos dura bara 600 keessa yaannii garaa garaa dhiyaatus biyyaa Giriikii keessatti akka ta’e ragaan heedduun lafa ni kaa’a. Namoonni dhaloota biyya Giriikii dur gooftaa Diyaanoosis jedhamu akka waaqaatti itti amanu turan. Gooftaan kunis biqiltuu adda addaa biqilchee magarsuufi lalisisuu danda’a jedhanii waan amananiif sirna jilaa qopheessani waaqa kana ittin kadhatu turani. Sirni kun sirna guddadha.Gooftaa kanaaf namoonnii tuutaan ta’anii faaruu faarsu,faaruun kunis Dittiraam jedhama.
Tampere
Tampere magaalaa kaaba Fiinlaandi. Bara 2022tii, magaalaan kun jiraattota 244,315 kan qabduu.
Kiyomizu-dera
Kiyomizu-dera mana qulqullummaa Jaappaan ti.Kiyootoo keessatti kan argamu.
Filooriinii
Filooriiniin Wahiyyoo keemikaalaa mallattoo F fi lakkoofsa atoomii isaa 9. Innis bifa gaasii Atomlamee F 2 kan ta’ee fi haala dhiibbaa fi ho’a istaandaardii jalatti halluu keelloo diimaa qabu dha.Gaasii summii qabuu fi dhiibbaa hamaa irratti qabu dha lubbu qabeeyyii. Elementiin filooriin garee haloojinoota gabatee piriyoodii keessatti gubbaatti argama, akkasumas sochii keemikaalaa guddaa qaba, sababni isaas elementii elektiroonegaatiivii gabatee piriyoodikii keessaa isa baay'ee elektiroonegaatiivii waan ta'eef, akkasumas kompaawundoota keemikaalaa irra caalaan isaanii wajjin uuma, tokko tokko wajjin illee gaazota kabajamoo ; Soogiddoonni elementii filooraayinii filooraayidii jedhamu.
Lerransa
Lerransa (Afaan Ingiliziin:Liger)uumama leenca kormaatii fi qeerransa dhaltuu irraa argamuudha. maqaa isaa jechoota Leencafi Qerrensa jedhu walitti fiduudhaan, Lerransa jedhanii itti moggaasan.
Lerransi Sanyiiwwan Adurree bosona keessa jiraatan jidduu isa guddaa dha. Leencaa fi Qeerransi qubsuma garagaraa keessa waan jiraataniif, bosona keessatti uumama Lerransa kana argachuun hin danda’amu. Bineensa kana Booroo Binoo (paarkii) qofa keessatti arganna. Gogaa isaa irraa rifeensa keelloo gara gurraachatti dhihaatu kan qabu yoo ta’u, dabalataan bifa haadhaa sarara barru gogaa irraa qaba. Warri dhiiraa ammoo akkuma leencaa morma isaanii irraa rifeensa guddaa areeda fakkaatu qabu. Haa ta’u malee kormaan hundi rifeensa kana hin qaban. Gariin isaanii akkuma dhaltuu rifeensa ofirraa hin qaban.
Qubsuma
Bara durii ardii eeshiyaa keessa Leencaa fi Qeerransi hedduminaan jiraataa turan. Kanaafuu Leenci Kormaan qubsuma qeerransaa keessa seenuudhaan walqunnamtii wal hormaataa raawwatuun salphaa ture. Amma garuu haalli kun jijjiiramee jira. Eeshiyaa keessatti lakkoofsi leencaa akkaan gad bu’uu irraa kan ka’e, Booroo Binoo (paarkii) keessatti qofa daangeffamee jira. Gama biraatiin Qeerransi ammoo bosona tuucha’aa keessa qofa jiraataa jira. Leenci ammoo bosona Eeshiyaa gad dhiisee godaanuudhaan gara Afriikaa dhufee jira. Kanaafuu carraan Lerransa bosona keessa jiraachuudhaa akkaan xiqqaadha. Waan kana ta’eef ammaan tana Lerransa kan argamu qubsuma namni qopheesseef qofa keessa ta’ee jira.
Haala jireenyaa
Leencaa fi Qeerransi bineensota dachii kana irra jiran keessaa bineensota rahmata hin qabne jedhamuudhaan beekaman. Lerransa garuu isaan lamaan irraa argamus amala isaanii kana hin dhaalle. Namoota isatti dhihaatanitti saffisaan itti dhihaatuu ykn maxaquu danda’a. Leencaa fi Qeerransi garuu ilma namaa wajjiin wal baruudhaaf  yeroo dheeraa turu. Lerransa amala garagaraa haadhaa fi Abbaa isaa irraa dhaalee jira. Fakkeenyaaf Qeerransi bishaan ni jaalata. Akkasumas bishaan keessa daakuu ni danda’a. Faallaa kanaatiin ammoo leenci bishaan akkaan sodaata akkasumas ni jibba. Lerransa garuu waan heddu Abbaa irraa dhaalus bakka bishaanii kanatti haadhaan wal fakkaata. Dabalataan Lerransa akka Leencaa barooduu akkasumas akka qeerransaatti harquu kan danda’u yoo ta’u, baay’inaan garuu ni barooda.
Walhormaata
Lerransa wal horuu hin danda’u. Akka Harree fi Fardaa; Leencaa fi Qeerransi nagayaan waliin jiraachuu hin danda’an. Kanaafuu ilmi namaa bineesota kanniin eega Booroo Binoo (paarkii) keessatti walitti qabee itti cufeen booda, akka walqunnamtii wal hormaataa raawwatan taasisa. Uumamni kunniin lamaan wal qunnamtii wal hormaataa raawwatuudhaaf haga waggaa tokkoo waliin turuu qaban. Yeroo dheeraa kana keessatti wal lolaa, walitti bu’aa xumura irratti walitti dhihaatu. Eega wal qunnamtii raawwataniin booda, qeerransi rimaya san guyyoota 100f eega garatti qabattee ilmoolee lamaa haga afurii dhalti. Akkuma uumama adurree kaawwanii,  Lerransais gaafa dhalatu ijaan hin argu. Haga ji’a jahaatis soorataa fi wantoota garagraatiif haadha isaa irratti irkata. Lerransaoonni hedduun isaanii rakkoo waliin dhalatan ykn ammoo hanqina qaamaa waliin dhalatan, kanaafuu hedduun isaanii akkuma dhalataniin du’an.
Soorata
Sooratni uumama kanaa foon qofa. Hedduminaanis bineensota Qeerransi sooratu irratti xiyyeeffata. Dabalataan Arba Eeshiyaa xixiqqaallee adamsuudhaan ni soorata. Lerransoonni Booroo Binoo (paarkii) keessatti walitti qabaman guyyatti foon kiiloo 10 kan sooratan yoo ta’u, warri bosona keessa jiran lakkoofsaan muraasa ta’anis yeroo takkaan foon kiiloo 45 sooratuu ni danda’u
Diina
Bineensi kun hedduminaan Booroo Binoo (paarkii) keessatti waan argamuuf diina hedduu hin qabu. Kanneen bosona keessa jiraatanittis bineensi uggee itti dhihaatu hin jiru. Guddina qaamaa fi jabina waan qabaniif; akkuma leencaa fi qeerransaa bosona keessatti sodaa takka malee jiraatan. Haa ta’u malee Laaygaroonni muraasni bosona keessatti dhalatan kunniin sababa ilma namaatiin heddus bosona keessa turuu hin danda’an. Inni duraa naannoo eeshiyaatti namni bineensa kana ajjeesu akkuma warra leencaa fi qeerransa ajjeesuti sadarkaan guddaan waan isaaf kennamuuf, namuu isa ajjeesuuf carraaqa. Dabalataan ammoo bineensi kun hedduminaan waan hin argamneef, namoonni bineensa kana adamsanii Booroo Binoo (paarkii) keessatti galchuudhaan maallaqa kafalchiisaa nama daaw’achiisuu waan barbaadaniif, bosona keessa jiraachuun Lerransaiif heddu rakkisaa dha.
Uumama kanarraa wanti addaa tokko ni jira. Dhiirri Lerransa irra deebi’e walqunnamtii wal hormaataa raawwatuudhaan ilmo bakka buusuu hin danda’u, Dhaltuun Lerransa garuu, Leenca wajji ykn ammoo Qeerransa waliin walqunnamtii raawwatuudhaan sanyii ofii bakka buusuu dandeetti. Gaangeen deebitee ilmoo dhaluu hin dandeettu. Dhaltuun Lerransa garuu carraa kana badhaafamtee jirti. Garuu Lerransa kormaan sanyii isaa bakka buufatuu hin danda’u
Wabii
https://nuuralhudaa.com/27547/
Piyeer Kurii
Piyeer Kurii (A.L.A Caamsaa 15 1859 - Ebla 19 1906) fiizisistii lammii Firaansi yoo ta'u qorannoo kiristaalaa (crystallography), maagineetii, pi'eezzoo'elektirisiitii fi raadiyoo'aktiiviitii irratti geggeesseen beekkama. Piyeer Kuriin bara 1903tti Badhaasa Noobelii kan Fiiziksii haadhaa manaasaa Meerii Kurii, fi Henri Becquerel waajjin "yaadannoo tajaajila olaana isaan qorannoo wal faana raadiyeeshinii Pirofeesar Henri Becquerel argate irratti godhaniin kennaniif beekkamtii kennuuf" argate.
Jireenya Ijoollummaasaa
Piyeer kurii Paarisitti Caamsaa 15 1859 dhalate; abbaan Piyeer Eugene kurii (28 Hagayya 1827 – 25 Amajjii 1910) yoo ta'u haati isaa ammoo Sophie-Claire Depouilly Kurii (15 January 1832 – 27 September 1897) ti. Abbaansaa Piyeer mana keessatti isa barsiise, Piyeer yeroo umuriinsaa mana kudhanii keessaa seenu dandeettii herregaa fi ji'oomeetirii guddaa agarsiise. Umurii 16tti, digirii herregaa fudhate. Yeroo umuriinsaa 18, Piyeer barnoota digirii olaanaan qixxaatu fixe, garuu sababa mallaqa dhabuutin battalumaan doktireetii itti hin fufne. Sana dhiisee barsiisaa laabiraatorii ta'ee hojjachuu jalqabe.
Bara 1880, Piyeerii fi obboleessi isaa angafni Jaak (1856 - 1941) yeroo kiristaalli cafaqamu garaagarummaan elektirikii (electric potential) akka uummau argatani; kunis pi'eezzo'elektirisiitii jedhama. Hojii kanarratti itti fayyadamuuf, Piezoelectric Quartz Electrometer kalaqan. Yeroo gabaabaa booda, amala faallaa kanaa ta'ee agarsiisan: kiristaalonni yeroo fiildii elektiriikitti saaxilaman bocni isaanii akka jijjiiramu. Yeroo ammaa elektirooniik sarkiyuutin dijitaalaa hundi kanarratti kan hundaa'an yoo ta'u kunis kiristaal osileeterii (crystal oscillators) dha.
Piyeer Kurii Meerii Kurii (duraan Maariyaa Sklodowska jedhamti) karaa hiriyaasaa tokkootin wal bare. Wanti Piyeer Meerii akka jaalatu godhe tokko ishiin akka dubartoota kaanii miti - garaa guutuun saayinsii jaalatti. Yeroo inni fuudhaaf ishii gaafatu, ishiinis oduma isa jaalattuuyyuu, hin didde. Dhumarratti Adooleessa 26 1895tti gaaffii gaa'ilaa kana fudhatee.
Qorannoo Isaa
Qorannoo dokitireetiisaa kan maagineetizimii irratti godhe dura, Piyeer meeshaa ittiin koofishentii maagineetii ittiin safaru kalaqe. Meeshaa kana (jijjiirraa muraasa gochuun) namoonni waa'ee maagineetizimii irratti hojjatan baayyen ergasii itti fayyadamaniiru. Piyeer dokitireetii isaatif feerroomaagineetizimii, paaraamaagineetizimii fi daayaamaagineetizimii qorate, kanaanis dhiibbaa tempireecharri paaraamaagineetizimii irratti qabu kan amma seera Kurii (Curie's law) jedhamu argate. Seranaa (constant) wantootaa kan seera kiyuurii keessa jiru seranaa Piyeerii jedhama. Wantoonnii feerroomaagineetik ta'an tempireechara jijiirramaa murteessa, kan yoo tempireecharri isaa ol ta'e amala feerroomaagineetik isaanii dhaban argate. Kunis qabxii Kuurii jedhama.
Piyeer kan amma Piriinsipillii Dissimeetirii Kurii jedhamu baase: bu'aan fiizikaalaa (physical effect) dissimeetirii waan ka'umsa ta'eef sana keessa hin jirre hin qabaatu. Fakkenyaaf, wal makaan cirrachaa kan zeeroo giraaviitii keessa jiruu dissimeetirii (ayisotirooppiikii) hin qabu. Fiildii giraaviitii yoo itti godhame, dissimeetiriin ni uummama, kunis sababa kallattii fiildii girraviitii sanaatiif kan dhufe. Sana booda tokko tokkeen cirrachaa sun rukkina kan yabbina wajjin dabalaa deemu wajjin of-fooya (self-sort). Qindoomni haaraan kun garuu, kan ijji cirrachaa kallattiin of qindeesse kun, dissimeetirii fiildii giraaviitii kan fooyama uumuf saba ta'e sana agarsiisa.
Piyeer haadha manaasaa Meerii Kurii wajjin hojjachuun polooniyemii fi reediyeemi argatan. Jecha 'raadiyoo'aktiviitii' jedhu yeroo jalqabaatiif kan fayyadame isaan yoo ta'u qorannoo raadiyoo'aktiviitii irratti geggeessuun namoota jalqabaa turan. Hojiin isaanii, qorannoo doktireetii kan Meerii isa beekkamaa dabalatee, elektiroomeetirii pi'eezzoo'elektirikii kan Piyeerii fi obboleessi isaa Jaak wajjin kalaqanitti fayyadamuun hojjatame.
Yeroo jalqabaaf anniisaa niwuukilaaraa Piyeerii fi barataasaatu argate; kanas hoo'a odoo addaan hin citin reediyeemii keessa yaa'u adda baasun argatan. Piyeer raadiyeeshinii wantoonni raadiyoo'aktiivii ta'an maddisiisan qorate, maagineetiik fiilditti fayyadamudhaan raadiyeeshiniin tokko tokko chaarjii poozatiivii kan qabu, kaan ammoo nageetiivii kan qabu, fi kaan hinbabsaawoo ta'uu hubate. Kunis raadiyeeshinii aalfaa, beettaa, fi gaamaa jedhamu.
Kuriin safartuun raadiyoo'aktiiviitii (sekendii tokkotti tortora 3.7 × 1010 ykn 37 gigabecquerels) yoo ta'u jalqaba kabaja Kuriif jecha bara 1910tti Kongiresii Raadiyooloojiitiin moggaafame, kunis erga Kuriin du'ee booda ture. Boodarra garuu, maqaan kun kabaja Marii, Piyeer, moo kan lamaanuti jedhu mormii kaase.
Gara dhuma jaarra 19ffaa keessa, Piyeer Kuriin icitii maagineetizimii (ordinary magnetism) qorachaa ture; kana bukkeetti eksipermentii hafuura kan saayintistoonni Yuurooppi kan akka Charles Richet and Camille Flammarion godhan dhaga'e. Piyeer jalqaba qorannoo tooftawaan waa'ee hafuuraa irratti godhamu gaaffiwaan maagineetizimii kan deebi hin argatin baruuf akka isa gargaaru tilmaame. KAadhimasaa Mariidhaa yeroo barreessu "Waa'een hafuura kun baayyee akka na hawwate sitti dhoksuu hin barbaadu. Isa keessa gaaffiin wa'ee fiiziksii jira" (Hurwic 1995, p. 68). Yaadannoon Piyeer Kurii kan yeroo sanaa kitaabaa wa'ee hafuuraa baayyee akka dubbise agarsiisa (Hurwic 1995, p. 68)
Waa'ee seances kan Eusapia Palladino, Piyeer Kuriin fizisist Joorji Goyiif xalayaa Adoolessa 4 1905 barreessefin akkana jedhe:
About some séances with Eusapia Palladino, Pierre Curie wrote to physicist Georges Gouy in a letter dated 24 July 1905 (Hurwic 1995, p. 248):
"We had at the Psychology Society a few séances with the medium Eusapia Paladino. It was very interesting, and truly those phenomena that we have witnessed seemed to us to not be some magical tricks — a table lifted four feet above the floor, movements of objects, feelings of hands that pinched you or caressed you, apparitions of light. All this in a room arranged by us, with a small number of spectators all well known and without the presence of a possible accomplice. Cheating would only be possible if the medium had extraordinary abilities as a magician. But how to explain the different phenomena when we are holding her hands and legs, and the lighting of the room is sufficient to see everything going on?"
Piyeer gara Seances daawwachuuf qofa hin deemne, kaayyoon isaas hafuura wayii wajjin dudubbachuuf hin turre. Piyeer seances akka eksipermentii saayinsiitti ilaale, ulaagaa adda addaas too'achuu yaale, dhumarratti yaadanoo ballaa waan achirratti argees qabate (Hurwic 1995, p. 247).
Jireenya Dhuunfaa
Intalli isaanii kan biraa, Iivi ammoo, seenaa haadha ishii barreessite.
Kan Piyeer Kuriin akaakayyuu ta'uuf intalli intalasaanii Hélène Langevin-Joliot, Yuunivarsiitii Paarisitti pirofeesarii fiiziksii niwuukilaaraa ti. Kan Piyeer Kuriin akaakayyuu ta'uuf ilmi intalasaanii Piyeer Joliot, kan akaakayyuusaa Piyeeritti moggaafame, baayookemistii beekkamaa dha.
Piyeer Kuriin balaa karaarraa kan Paaris keessatti isarra ga'een Ebla 19 1906 du'e. Karaa tiraafikiin itti baayyatu Rue Dauphine bokkaa keessa bakka Quai de Conti jedhamutti odoo qaxxaamuraa jiruu, Piyeer mucucaatee konkolaata fardaan harkifamu (cart) jalatti kufe. Lukti konkolaataa kanaa mataasarra bahee buqqee mataasaa waan cabseef battalumatti du'e.
Ebla 1995, Piyeeri fi Marii Kurii Paaris keessatti iddoo awwalcha namoota kabajamoof addatti qophaa'e keessati awwaalaman.
Soqoleeyyii (Crustacean)
'Soqoleeyyiin ykn Gosqeensaanqabduun (Afaan engliffaa)gosa miilixinxima kan bishaan keessa, lafarra ykn  maxxantuu ta’anii jiraatandha.Mataan fi qomaa wal makaa kan Qommataa ykn Matqoma (cephalothorax)jedhamuun beekamu qabuu.Hargaansuun karaa Qurxumarganaa ykn bishkargansiisaa (gills) .Qaamni isaas kaaraapaasii guddaa tokkoon kan haguugamedha. Anteenaa lamaa fi maxa'a ykn miila shan qabu. Fkn Qeensaanqabduu, qeensaanfutuu, kiraayfishii,
Xinumamaa'ol
meetaafiiziksii ykn Xinuumamaa'ol damee falaasama kan waa’ee hiikkaafi seerota uumamaa keessaa yeroofi hawaa kan ibsudha. Karaa salphaan waa’ee uumamaa “existence of nature” yookiin waa’ee dhugaa (reality)fi dhugummaa isa dhumaa kan qo’atudha Jechi uumama jedhu asitti maalummaa wantoota akka sababaafi kaayyoo isaanii agarsiisa. Meetaafiiziksiin sana booda gaaffilee waa’ee wantootaa akkasumas uumama isaanii, keessattuu hundee wantootaa fi qulqullina ta’uu qorata. Meetaafiiziksiin, bifa killiyyaa waliigalaatiin, gaaffilee kanaaf deebii kennuu barbaada:
Jechibsoo jechoota kubbaa miilaa
Kubbaan miilaa  jalqaba bara 1863tti Ingilaanditti  ta'e, taphoota kubbaa rukutuu of keessaa qaban kanaan dura baay'ee kan mul'atan ta'us. Ergasii jechoonni kubbaa miilaa waliin walqabatan baay’een gama adda addaa ispoortii kanaa fi aadaa isaa ibsuuf mul’ataniiru.
Galcheegaa/karrooyyee: Tapha kubbaa miilaa keessatti akka kubbaan  hin seenneef kan  eegu
Ittisaa: Taphataan ykn taphattoota  karrooyyeen fuulduratti taphataniifi karrooyyee  kannen  gargaaran.
Taphataan sarara gidduu: Taphattoota garee keessa jiran kanneen ittisaa fi ittisa walitti hidhu, akkasumas lamaan isaanii iyyuu haleellaa fi ittisa.
buraala ykn Dureegaree: Maqaa/gahee hoggansa taphattuu tokkoof kennamu muuxannoo, dandeettii fi tarsiimoo tokko tokko irratti hundaa’uun.
Leenjisaa: Nama (taphataan hin taane) itti gaafatamaa leenjii atileeti ykn garee.
Abba murtii (Ref): Nama (dirree irratti), kan garee kamiyyuu kan hin taane, gareenis ta’e taphattoonni seera akka hin cabsine kan hordofuu.
Alaabaa Golee: Utubaa dirree kubbaa miilaa irratti golee tokkoon tokkoon isaa mallatteessu. Alaabaa halluu qabu naannoo meetira 5 ol dheeratu qaba.
beekuufuu(dive): Taphataan abbaa murtii amansiisuudhaan rukuttaa bilisaa akka isaaf kennuuf yaaluun itti yaadee yeroo kufe.
galchii: galchiin kan galfamu kubbaan sarara galchii (galcheegaa) yommuu darbudha.
Maanoo: Kubbaan harka taphaticha yeroo tuqxu, akka waliigalaatti balleessaa fi adabbii gosa tokkoo fida.
dogoggora(faawulii): Murteessaan taphatichi seera tokko akka cabse yeroo murteessu.
Kubbaa walabaa(iligooree): Kubbaa dhaabbataa ta’ee fi bu’aa balleessaa ykn adabbii garee morkataa irratti raawwatameen taphatichaaf badhaafamu gufuu malee rukutuudha.
Kaardii Diimaa: Kaardii xiqqaa abbaan murtii taphattuu tokko yeroo ari'u ol qabate (seera tokko tokko cabsuu isaatiin akka bahu isa gaafatu).
Dhiticha fixxuu: Mala tapha walqixa xumure (tapha qixaa) xumuruuf gargaaru.
Dallaa: Sarara taphattoota gareen qindaa’ee wal cinaa dhaabbatanii rukuttaa adabbii ugguruu.
ofirraa deebisa/ fuggisaleela(Counter Attack): Tooftaa yeroo haleellaa tokkoof deebii kenninu fayyadamnu.
Geeba: geeba ykn siidaa xiqqaa gareen ykn namni dhuunfaa akka mallattoo injifannootti argatu
Qabxii: “galchii galchuu” (gocha) jechuun kubbaa galchiin garee isa kaanii keessa kaa’uudha (goolii eegaa bira darbee). Qabxiin (maqaa) qabxii gareen tokkoon tokkoon isaanii kuufamanis: “Qabxiin maali?” “Qabxiin 2 fi 1 dha.”
foriyoo/fishikaa: Sagalee qaraa abbaan murtii yeroo taphichi jalqabamu, yeroo dhaabbatuu fi yeroo xumuramu dhageessisu. Whistle jechuunis gochadha.
Walqixa (Draw): Gareen lama tapha tokko qabxii walfakkaatuun, ykn walqixa yeroo xumuran.
Rube
Rube (Afaan Firaansi: Roubaix, Afan Dachii: Robaais) magaalaa kaaba Firaansi daangaa Beeljiyamitti Faransaayitti dhihoo jirtu keessa jiraatu turan. Bara 2013tii, magaalaan kun jiraattota 95,866 kan qabduu.
Maayikirooskooppii
Maaykirooskooppii Ykn Shifargaaa ykn Mijaara ykn Fullee guddiftuu (danuu: maaykirooskooppoota ykn Fulleewwan Guddisoo ykn Mijaarota)  (Afaan Ingiliffaatiin: microscope) meeshaa wantoota xixiqqoo ijaan arguu hin dandeenye guddisan ykn walnyaatinsa isaanii adda baasuu fi qorachuuf jecha bal’ina gaarii wantootaa agarsiisuudha.Maayikirooskoopii.” Jechi “Maayikirooskopawaa” ykn “Shifargaawaa/shifaawaa” jedhu waan gargaarsa Shifargaa qofaan ilaalamuu danda’u ibsuuf kan itti fayyadamnu yoo ta’u, Shifargaa meeshaalee baayoloojii keessatti baay’inaan itti fayyadaman keessaa tokko yoo ta’u, ogeeyyiin baayoloojii lubbu qabeeyyii, seelii,. akkasumas kutaalee isaanii xixiqqoo ijaan mul’achuu hin dandeenye.
Seenaa
Orgaanizimoonni hammaan garaagarummaa qabu. Orgaanizimoonni hammaan baay’ee xixiqqoo ta’anii ija qullaan hin mul’anne jiru. Isaanis maayikroo-orgaanizimoota jedhamu. Maayikirooorgaanizimoota kanneen Shifargaa fayyadamuun ilaaluun ni danda’ama. Bara 1665 (ALA) namni lammii biyya Ingiliizii ta’e Rooberti Huuk Shifargaa tolcheen solloqqee mukaa yommuu daawwatu kutaalee xixiqqoo hedduu arge. Kutaalee xixiqqoo hedduu kanas seelii jechuun moggaase. Jechi seelii jedhu kun yeroo kana booda hojiirra ooluu eegale. Bara 1673 (ALA) immoo namni lammii biyya Hoolaandii ta’e Antoonii Vaan Liweenhuuk Shifargaa Rooberti Huuk caalaa baay’ee fooyya’aa ta’e tolche. Innis maayikroo-orgaanizimoota seel-qeenxee adda addaa kan akka baakteeriyaa, paaraamisiyamii akkasumas sanyii kormaa (ispeermii) yeroo jalqabaaf Shifargaa isaa fayyadamuun kan daawwate yoo ta’u, fakkii isaanii kaasuun waa’ee isaanii ibsuu danda’eera
Shifargaa salphaa
Shifargaa salphaan doo'innee(leensii) tokko qofa kan qabudha. doo'inneen harkaa (Fakkii 4.1) fakkeenya gaarii Shifargaa salphaati. Innis wantoota si’a 10 hanga 20 (10X - 20X) guddisee mul’isuu danda’a.
Shifargaa mirroo
Shifargaan kompaawundii sirna doo'inneewwana lama qaba. Isaaniis doo'innee ilaaltuufi doo'inneewwan wanteessaati. Shifargaan kompaawundii doo'innee ilaaltuu tokko (monocular) yookiin doo'inneewwan ilaaltuu lama (binocular) qabaachuu danda’a. doo'inneen ilaaltuu dandeettii guddisee mul’isuu adda addaa qaba. doo'inneen ilaaltuu hedduun isaanii dandeettii eddattoo si’a kudhan (10X ) guddisee mul’isuu qabu. doo'inneewwan wanteessaa immoo dandeettii guddisee mul’isuu adda addaa qabu. Isaanis abbaa aangoo gad-aanaa si’a afur (4X ), abbaa aangoo gidduu galeessaa si’a kudhan (10X), abbaa aangoo ol’aanaa is’a afurtama (40X )fi kan cuuphaa zayitaa immoo si’a dhibba (100X) kan guddisanii mul’isuu danda’u. Hammi guddisee mul’isuu maayikirooskoppii kompaawundii kan shallagamu humna guddisee mul’isuu doo'innee ilaaltuufi kan doo'innee waanteessaa waliin baay’isuu ta’a. Humna guddisee mul’isuu waliigalaa = humna guddisee mul’isuu doo'innee ilaaltuu X humna guddisee mul’isuu doo'innee wanteessaa.
Baby gender mentor
Baby Gender Mentor testiin jedhamu kuni testii dhigaa yoo ta'u kunii immo hadhi garracha qabdu tokko dhiraa yokan durbaa akka ofii kessa qabdu kan gargarra itti basani dha. Testiin kuni kan midhaffame kampanii American Biotech kan Lowell, Massachusettstti kan argamu kan Acu-Gen Biolab, Inc. jedhamunii. Kan gurgurramu immo fetusiin tokko dhiraa yokan durba akka ta'e torbaan shaneen fertilization ergaa geggefame jirran kessatti akka illallamu danda'uffi. Akka Acu-Geniin ibsetti sirri ta'un testii kana dallaga gossa tokko kan qabani kan akka ultrasonography, amniocentesis yokan chorionic villus sampling jedhamani ni calla. Testiin kuni kan iffaa godhame 17 June 2005 qophii The Today Show jedhamu irratti. Gara March 2006tti nammoni hanga 4,500 testii kan bittanirru.
Loobistarii
Loobstaroonni maatii ( Nephropidae, walfakkaata Homaridae ) kanneen soqoleeyyii galaanaa ti. Qaama dheeraa funyaan maashaa kan qaban yoo ta’u, lafa galaanaa irratti qaawwa ykn boolla keessa jiraatu. Miila isaanii shanan keessaa sadii cirracha kan qaban yoo ta’u, lamaan isaanii isa jalqabaa dabalatee, yeroo baay’ee kanneen biroo caalaa baay’ee guddaa dha. Highly prized as seafood, lobsters dinagdeen barbaachisaa kan ta'ee fi yeroo baay'ee meeshaalee bu'aa guddaa argatan keessaa tokko naannoo qarqara galaanaa isaan jiraatan keessatti.
Miildanuuwwan (Miriyaapodaa)
Miildanuu (Afaan ingiliziin: Myriapods) garee miilxinxima kan ta’an yoo ta’u miila hedduu qabu, yoo xiqaate miila 10 ol.Qaama qoqqoodame qabuu.Irra caalaan isaanii anteenaa qabu. Gareewwan gurguddoo sadii kan qoodamuu: Miildhibbee(Centipedes), miilkumee(Millipedes), fi hanqareessoboo (Symphylans)dha. Miildhibbee qaama dheeraa, qoqqoodame fi miila cimdii tokkoo muraa(segment) qaamaa tokkoof qaba. Isaan bineensota xixiqqoo biroo adamsaniidha. miilkumeen qaama dheeraa, qoqqoodame fi miila cimdii lama muraa(segment) qaamaa tokkoof qaba. Isaan biqiltuu nyaatuu. hanqareessoboo bineensota xixiqqoo, raammoo fakkaatanii fi biyyee fi balfa baala keessa jiraatani dha. wantoota orgaanikii tortoran sooratu.
Ofii poolineessuu
Of-Poolineessuu ykn of-darbuukeessuu: Adeemsa kanaan poolaniin daraaraa kormaa (antarii) biqilaa tokko irraa ka’uun gara istiigimaa ofii isa irratti darba. Poolineeshinii gosa akkasii kun sanyiin biqilaa daraaraa tokko kan biroo waliin osoo walitti hin makamiin akka itti fufu taasisa. Biqiltoota haala kanaan wal-horaniif baaqelaa, jirbii fi suufiin fakkeenya ta’uu danda’u.
Bashurreyyii
Bashurreyyii(Felidea) Warra bal'aa hoosiftoota soorattoo fooniiti. Isaaniis cita-warraa akka:
Deeroowwanii (Pantherinae):
Addurreeyyii (Felinae):
Sublimaashinii
Sublimaashinii ykn Aarxuumi'uu ykn kantaraaruu jechuun wanti tokko Falkaa jajjaboo irraa osoo dhangala'ootti hin jijjiramiin falkaa jajaboo irraa gara falkaa gaazii  ttii ce'uudha. Kantaraaruun jijjiirama marsaa maatirii kan teempireecharaa fi dhiibbaa qabxii sadee gadiitti diyaagiraamii marsaa wantichaa keessatti uumamu of keessatti qabata.
Dhiibbaa sirnaa irratti, elementoonni fi kompaawundootni keemikaalaa baay’een isaanii teempireechara adda addaa irratti faalkaa adda addaa sadii qabu .faalkaan dhangala’aa sadarkaa gidduugaleessaa faalkaa jajjaboo fi faalkaa gaasii gidduu jiruu dha. Garuu elementoonni fi wantootni tokko tokko yeroo jajjaboo irraa gara gaaziitti jijjiiraman faalkaa dhangala’aa bira darbu. Teempireecharri ce’umsi kun itti raawwatamu teempireechara Kantaraaruu (Sublimation Tempreture) jedhama, dhiibbaan immoo dhiibbaa Kantaraaruu(Sublimation pressure ) jedhama, lamaan isaanii iyyuu Qabxii Kantaraarinnaa (sublimation point) jedhamanii waamamu.
Falkaalee watootaa
Qindoominni suudoowwan maatarii faalkaalee maatarichaa nimurteessa. Qindoominniifi sochiin suudoowwanii faalkaalee maatarii adda addaa keessatti garaagarummaa qaba. Qindoomina suudoowwan maatarii irratti hundaa’uun maatariin faalkaalee sadiin argama. Isaanis: jajjaboo, dhangala’oofi gaasota. Maatariin faalkaa tokko irraa gara faalkaa birootti jijjiiramuu nidanda’a. Jijjiiramni qindoomina suudoowwanii jijjiirama faalkaalee maatarii nifida.