cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Baatirii
Baatirii Dursaa
Akaakuun baatirii gatamanii baayyee beekkamaan kan akka Zinki-kaarbonii fi baatirii alkaalaayiniifaa ti.
Baatirii Lammaffoo
Baatiriin lammaffoo, seelii lammataa ykn baatirii chaarjeffamanis ni jedhamu, jalqaba odoo itti hin fayyadamin dura chaarjii godhuun dirqama; wayita baayyee yeroo oomishaman meeshaa ka'aansaanii haalata gadchaarjidii ta'erratti argama. Baatiroonni chaarjeffaman karantii elektirikii itti gadi-lakkisuun chaarjeffamu, kunis walnyaatinsa keemikaalaa kan yeroo baatirii sanatti fayyadamaan geggeeffamu gara duubaatii deebisa. Meeshaalen karantii barbaaddamu madaalanii dhiyeessan chaarjerii jedhamu.
Landan
Landan magaalaa guddoo Ingilaandii fi YK ti.
Baatirii
Baatirii Lammaffoo
Baatiriin liid-asidii saamsamaa vaalviin too'atamu (baatirii LAVT) industirii konkolaataa keessatti akka bakka bu'aa seelii jiidhaa liid-asidiitti tajaajila. Baatiriin LAVT akka elektiroolaayiitiitti salfariik asidii akka hin sochoone godhame fayyadama, kunis carra inni dhangala'uuf ykn yaasuuf qabu hirrisuun umurii baatirii sanaa dheeressa. Baatiroonni LAVT elektiroolaayitiin isaanii akka hin sochoone godhu. Akaakun lamaan: Baatiroonni chaarjeffaman kan salphaatti socho'an "seelii gogaa" saamsame baayyee of keessati qabatu, isaanis tajaajila akka bilbila mobaayilii fi koyyaatif  baayyee fayyadu. Seelonni gosa kanaa (tarree kana keessatti rukkinni humnaa fi gatiin dabalaa deema) nikeel-kadimiyeem (NiCd), nikeel-ziink (NiZn), hayidiraayidii sibiilaa nikelii (NiMH), fi liitiyem-ayonii (Li-ion) qabata. Liitiyem-ayoniin gabaa seelii gogaa chaarjeffamuu keessaa isa guddaa fudhata. NiMHn tajaajila baayyee keessatti sababa humnaan caaluuf NiCd bakka bu'eera, garuu NiCd meeshaalee anniisaa, raadiyoo gama-lamaa, fi meeshaalee mana yaalaa keessatti ammallee ni tajaajilu.
Kalaqni dhihoo kana dhufe ammoo baatirii elektirooniksii of keessaa qabu kan akka USBCELL baatiriin AA karaa USBtiin chaarjii gochuu nama dandeessisa,  akkasumas qarqaba baatirii gamna (smart battery packs) kan  too'ataa haalata-chaarjii fi sarkiyuutii ittisaa kan baatiriin sun garmalee chaarjii fixatee akka hin miidhamne ittisu qabu faa dha. Of-gadchaarjessan gadaanaan (OGG) seelonnii lammaffoon odoo gurguraaf hin bittimfamin dura akka chaarjeffaman godha.
Akaakuu Seelii Baatirii
Seelonni elektirookeemikaalaa baayyen uummamaniiru, saxaxaa fi adeemsa keemikaalaa gara garaas qabu; isaanis gaalvaaniik seel, elektirolaayitiik seel, fiyuul seel, filoowu seelii fi vooltaayik paayilii faa dha.
Seelii Gogaa
Seelii gogaan elektiroolaayitii baayyee furdaa (paste) fayyadamu, kunis jiidha xiqqoo kan karantiin akka yaa'u godhu qofa qaba. Haala faallaa seelii jiidhaa ta'een, seelii gogaan gara kamittuu yoo garagalee ni hojjata, kunis dhangala'aa bilisaan socho'u waan hin qabnee fi; amalli kun seelii gogaa meeshaalee socho'aniif mijaataa taasisa. Yoo wal dorgomsiifaman, seelii jiidhan jalqabaa qabduu fuullerraa hojjatame waan ta'eef kan salphaatti cabu ture, kunis karaa gubbaa banaa yoo ta'u uleen liidii keessa gadi cuubbama ture, akka hin dhangalaaneef of eeggannoo barbaada ture. Hanga baatiriin jeel oomishametti, baatiriin liid-asidii socho'uu danda'uu fi fayyummaa (safety) seelii gogaan qabu hin qabu ture.
Seelii gogaan beekkamaan anoodii ziinkii qaba, yeroo baayyee qabduu huubboo akmooyyee qaba, kaatodiinsaa ulee kaarboonii fi kan garaa walakkaa jiru dha. Elektiroolaayitiinsaa ammooniyeem kilooraayidii furdaa hin dhangalaane kan anoodii ziinkitti aanee jiru dha. Iddoon hafe kan elektiroolaayiitii fi kaatodii kaarbonii gidduu jiru dhangala'aa furdaa isa lammaffaa ammooniyeem kilooraayidii fi maangaaneez daay'oksaayidii qabata. Maangaaneez daay'oksaayidiin akka depolariseritti tajaajila. Saxaxa tokko tokko keessatti, ammooniyeem kilooraayidiin ziinki kiloraayidiidhan bakka buufma.
Soogidda Bulbulame
Baatiriin soogidda bulbulamee baatirii dursaa ykn kan lammaffoo kan soogidda bulbulame akka elektiroolaayitiitti fayyadmanu. Yeroo oo'a guddaa keessatti waan hojjataniif oo'i akka keessaa alatti hin baane sirriitti saamsamuu qabu.
Eeggataa (Reserve)
Baatirii eeggataan (reserve battery) addaan diiggamee (akka humna hin kennine godhamee) yeroo dheeradhaaf kaawwamuu danda'a (tarii waggoota dheeraaf). Yeroo barbaaddamu, baatiriicha walitti deebifama (fkn elektiroolaayitii itti dabaluu); tokkicha walitti deebifamnaan, baatirichi chaarjii ta'e hojiif qophii ta'a. Fakkeenyaaf, baatiriin fiyuuzii qawwee elektiroonikiin hojjatuu irratti itti fayyadaman, qawween yeroo dhuka'e ka'u: safisni sun haguuggaa elektiroolaayitii cabsuun baatiriin sun akka  ka'u godha, kunis sarkiyuutin fiyuuzii anniisaa akka argatu godha. Baatiriin eeggataa yeroo dheera erga kuufamanii booda (waggaan kan lakkaawwamu), baayyinaan umurii gabaabaaf qofa (sekendii ykn daqiiqaa) akka hojjatu godhameet saxaxama. Baatiriin bishaanin kaafamu, meeshalee qorannoo garbaa ykn meeshaalee waraanaa yeroo bishaan keessa seenan akka hojjatu godhu.
Baabbicha
Magaalaan Baabbichaa magaalaa guddoo aanaa Liiban Jaawwii yoo taatu akka ragaan manguddootaafi barreeffama irraa argame ibsutti A.L.I bara 1946 hundoofte. Magaalaan kun magaalaa guddoo Oromiyaa kan taate magaalaa Finfinnee irraa 176 KM fi magaalaa guddoo godina Shawaa Lixaa magaalaa Amboo irraa 48 KM kallattiin lixaaniifi magaalaa guddoo aanaa Calliyaa magaalaa Geedoo irraa 17 KM kallatti bahaan fagaattee argamti.
Magaalaan kun gabbaa guddaa guyyaa Dilbaata qabduun kan beektu fi dhiyeessi Oomishaa Xaafiin illee namoonni hedduun ni beekun.
Dr. Maraara Guddinaa, Galaanaa Gaaromsaa, Hirphaa Ganfuree akkasumaas Weelistoonni Hoora Amboo keessa turaan Magaalaa kana akka jiraatan himaam.
Mana Barumsaa Sadarkaa 2ffaa Amboo
Barri haaraan Amajjiin1 2015 fi Guyyaan WBO bifa ho’aa ta’ee fi haala baay’ee qindoomina qabuun Oromiyaa guututti Kabajame.
Barri darbe 2014 seenaa Uummata Oromoo keessatti bara hammeenyi Wayyaanee daangaa hin qabne uummata Oromoo irratti raawwate galmee seenaa hin dagatamne galmeessisee fi dhiiga ilmaan Oromoo dhangala'eef gadda ulfaatan dabarsine haa ta'uyyu malee karaa biraa ammoo qabsoon Oromoo golee Oromiyaa cufa irraa finiinee, Oromoon warraaqsa FDG irratti wareegama baasuun warraaqsa FDG karaa nagaan qabsiisee wareegama qaalii kanfaluun gadda sana qalbii Oromoo keessaa haqee Qabsoo Oromoo sadarkaa Idil-Addunyaatti dhageettii horachiise ta’uun ni hubatama. Waggaa haaraa 2015 kana yeroo simannu gochaa diinaa daangaa hin qabne kanatti xumura gochuu fi qabsoo Oromoo hanga bilisummaatti finiinsuun galii isaatiin ga'u dandeenyu ta'uu qaba. Amajjiin tokko Guyyaan WBO fi barri haaraan 2015 Godinaalee Dhihaa Oromiyaa fi Dhaabbilee Barnoota Olaanoo Oromiyaa fi Dargaggoota Qeerroo barattoota Oromoo fi sabboontota uummata Oromoo hedduminaan hirmaachise kun haala baay'ee ho'aa fi dinqisiisaa akkasumas Qindoomina qabuun kabajame. Kabaja guyyaa seena qabeessa kana wanti adda godhu, uummatni Oromoo fi dargaggootni Oromoo dhaamasa gurguddaa waliif dabarsuun Muddee 31/2014 jalbultii irraa eegaluun bifa ho’aa ta’ee fi sagantaa fi karooraa hojii qindeeffachuun tokkummaan walitti dhufuun lafa diinaan marfamee eegamaa jiru Oromiyaa fi dhaabbilee barnoota Olaanoo keessatti bifa qindoomina addaa qabuun kabajame, amma illee itti fufee kabajamaa jira. Dhaabbilee Barnoota Olaanoo godina Oromiyaa garaagaraa irraa haallii kabaja guyyaa WBO fi waggaa haaraa 2015 akka armaan gadii nu qaqqabee jira.
1.	Yuunibarsiitii Jimmaa, Koolleejjii Barsiisota Jimmaa, Magaalaa Jimmaa fi Godina Jimmaa keessatti Qeerroon dargaggootni barattoota Oromoo  fi sabboontotni Oromoo qabsoo bilisummaa Oromoof diina fuldura dhaabbachuun gaaffii mirga abbaa biyyummaa fi mirga hiree murteeffanna finiinsa jiran bifa hedduu midhagaa fi qindoomina qabuun Dungoo diimaa magarisaa diimaa halluu alaabaa ABO qabsiifachuun  Guyyaan WBO Amajjiin tokko kabajanii jiru. Haala kanaan goototni sabboontotni Oromoo Qeerroon Barattootni Oromoo Yuunibarsiitii Jimmaa, Mooraa Yuunibarsiitii Jimmaa Main Campus, Mooraa Saayinsii fi Teechnology, Mooraa Agriculture, Mooraa Business and Economics  fi Goototni Barattootni Oromoo Kolleejjii Barsiisotaa jimmaa bifa qindaawaa ta'een walitti dhufuun  guyyaa WBO  gamtaa guddaan kabajatan. Seenaa Amajjiin Tokko WBO waliin qabuu fi bu’aa ba’ii WBO’n keessa darbee Uummata Oromoo, Oromiyaa fi Qabsoo bilisummaa Oromoo asiin ga’ee irratti barnoota guddaa waliif dabarsuun fulduratti qabsoo bilisummaa Oromoo warraaqsa FDG fi WBO gaachana Uummata Oromoo jabeessuu fi cina dhaabbachuu irratti murtii fudhachuun waadaa isaani haaromsan. Suuraawwan Gootota Waraana Bilisummaa Oromoo Amajjii tokko 2015 jechuun qindaa’ee jiru dinqisiisuun waliif kennuun WBO’n dhaadachuun jaalaalaa fi kabaja guddaa WBOf qabachuu ifatti argisiisan.
2.	Yuunibarsiitii Amboo, Koolleejjii Technica fi Ogummaa Amboo, Manneen Barnoota sadarkaa 2ffaa fi Qophaa’ina Amboo, Mana Barumsaa sadarkaa 2ffaa  Liibaan Maccaa  Amboo, Manneen barnoota Sadarkaa 1ffaa  Amboo  fi Uummata Oromoo Magaalaa Amboo, Mana barumsaa Gudar sadarkaa 2ffaa fi Qopha’ina , Sabboontota Oromoo Magaalaa Gudar, Amajjiin tokkoo Guyyaan WBO barra 2015 dungoo diimaa magariisa diimaa qabsiifachuun  haalaa ho’aa ta’een kabajatan. Goototni barattootni Oromoo Yuunibarsiitii Amboo guyyaa WBO uummata Magaalaa Amboo waliin walta’uun haala baay’ee nama gammachiisuun guyyaa WBO kabajachuun, seenaa waraana bilisummaa Oromoo wal barsiisuun Qabsoo Bilisummaa Oromoo fiixaan baasuuf warraqsii FDG jabaatee akka itti fufu murtee dabarsan. Goototni barattootni Oromoo haala hordoffii fi humni waraanaa guddaa mootummaan abbaa irree wayyaanee Magaalaa Amboo irra qubsiiseen utuu eegamanii guyyaa WBO bifa hedduu qindaa’aa ta’een uummataan walitti dhufuun kabajachuutti gammachuu guddaan dargaggoota Qeerroo barattoota Oromoo tti dhagaa’amuu qindeessitootni kabaja guyyaa WBO bara haaraawa 2015 ibsan. Hogganootni Qeerroo Godina Lixa Shawaa barruu warraaqsaa fi alaabaa ABO fannisuun nuti qeerroodha jechaa jiru, Qeerroo fi Uummatni Oromoo harka walqabatnee Qabsoo bilisummaa Oromoo finiinsaa waan jirruuf, waliindha’insii diinaa fi daldalli Siyaasaa dinni Ofuu fashaalaa’ee jiraachuu dhaamsa dabarsan. Keessattuu hogganootni Qeerroo nuti Alaabaa keenyaaf bakka guddaa qabna, Alaabaan ABO alaabaa dhiigaa fi lafee gootota qaalii ilmaan Oromoon ijaarame waan ta’eef alaabaan keenya alaabaa akkasumaan bakka fedhetti fannifamuu, miti, Alaabaa gaafa gootummaa, yeroo Warraqsaa FDG, uummatni keenyaa fi dargaggootni keenya akka dhaadannootti qabatnudha jechuun dhaamsa dabarfatan. Jaarsoliin sirna kabajaa kana irratti argaman utuu WBO biyya keessa nu gidduu jiraatee dhiigni ilmaan keenyaa hin dhangalaafamuu, kanaafuu amma illee uummatni Oromoo WBOn ijaarrachuu qaba, WBO jiraachisuu fi daandii itti argisiisuu qabna, WBO lukkeelee diinaa biyya keessatti fudhatu cina dhaabbachuun WBO jabeessuu qabna jechuun dhaamsa dabarsan.
Haaluma walfakkaatuun Guutummaa Godina Lixa Shawaa aanotaa fi manneen barnootaa sadarkaa 2ffaa fi Qophaa’inaa keessatti sabboontota ilmaan Oromoo, dargaggoota Qeerroo barattoota Oromoo Aanoota kanneen akka Calliyaa Geedoo, Midaa Qanyii Ballammii, Iluu Galaan Ijaajjii,  Xiqur Incinnii, Jalduu, Meettaa Roobii, Adaa’aa Bargaa, Gindabaratii fi Giinciitti haala hedduu jajjabeessa ta’een kabajatan.
3.	Yuunibarsiitii Wallaggaa, Kolleejjii barsiisota Naqemtee, Magaalaa Naqemtee, Manneen Barnootaa sadarkaa 2ffaa fi Qophaa’inaa magaalaa Naqemtee fi Yuunibarsiitii Wallaggaa Damee Gimbii, fi Shaambuutti guyyaan WBO Amajjiin tokko barri haaraan 2015 haala baay’ee ho’aa fi hawwannaa uummataa argateen kabajamuu maddee Qeerroo dhabbilee Barnoota olaanoo yuunibarsiitii wallaggaa gabaasan. Sabboontootni goototni dargaggootni Qeerroon barattootni Oromoo  walitti dhufuun dungoo halluu diimaa magariisa Diimaa halluu alaabaa ABO  qabsiifachuun mudde 31/2014 irraa eegaluun hanga Amajjii 3/2015tti kabajachaa jiraachuu madden keenya Yuunibarsiitii wallaggaa magaalaa Naqemtee irra gabaasan. Seenaa qabsoon bilisummaa Oromoo keessa darbe irratti barnoota gabaabaa waliif kennuun kabajatan, adeemsa warraqsaa FDG jabeessuu fi fincila waliigalaa itti fufiinsan gaggeessuuf marii bal’aa godhachuun barrii bara olola Filannoo utuu hin ta’ii bara warraaqsaati, bara falmaan guddaa fi milkii guddaan itti nu eeggatu waan ta’eef ilmaan Oromoo bakka jirruu hundaa yeroon FDG finiinsinuu amma jechuun dhaamsa dabarsan. Goototni Qeerroon barattootni Oromoo Yuunibarsiitii Wallaggaa yeroo guyyaa kana kabajatanitti Gootota qeerroo Yuunibarsiitii Jimmaa fi amboo waliin walitti fufeenya cimaa fi wal hubannoo guddaa waliif dabarsuun ibsame jira.
4.	Yuunibarsiitii Mattuu, Asoosaa, koolleejjii barsiisota Mattuu, fi Gootota Oromoo magaalaa Mattuu,fi Baddalleen dhaamsa guddaa waliif dabarsuun Goototni Qeerroon barattootni Oromoo walitti dhufuun dungoo diimaa magariisa diimaa  halluu alaabaa ABO argisiisuu qabsiisuun  bifa qindaa’een guyyaan WBO kabajatan. Bakka bu’ootni Qeerroo barattoota Oromoo Yuunibarsiitii Mattuu haala yeroo raafama siyaasaa biyyattiin keessa jirtu irratti illee marii baldha gochuun sochiin warraqsaa FDG uummata Oromoof murteessaa ta’uu fi dhaamsa Oromoon carraa guddaa bara haarawaa kanatti qabu irratti jabaachuun waanjoo garbummaa of irraa buusuuf gamtaan haarka wal qabatnee haa kanuu, WBO’n bakka jiruu hundaa jabaachuu qaba, uummatni Oromoo WBO ijaaruu jabeessuu irratti xiyyeeffannoo addaa akka godhu waamicha dabarsan.
5.	Yuunibarsiitii Walisoo fi Walqixeetti Goototni barattootni Oromoo utuu diinaan waldhaansoo qabaa jirani Amajjii tokko guyyaa WBO kan bara 2015 bifa adda ta’een kabajatan. Haaluma walfakkatuun ijoolleen Oromoo Amajjii tokko guyyaa WBO dungoo halluu alaabaa ABO qabu qabsiisuun barnoota dhaabuun guyyaa kanaaf jaalaalaa fi kabaja guddaa qabachuu mul’isan. Keessattuu goototni barattootni Oromoo Yuunibarsiitii Walqixxee diinaan waldhaansoo qabaa utuu jirani guyyaa WBO bifa ho’aa ta’een kabajachuun jaalaalaa fi kabaja guddaa WBOf qaban mul’isan. Waalumaa Galattii Amajjiin 1/2015 Guyyaan WBO kan yeroo kamii iyyuu caalaa biyya keessatti bifa qindaa’ee fi hoggansaa fi qajeelfama qabuun kabajame jira. Haala walfakkaatuun Muddee 31/2014 jalbultii irraa eegaluun hanga Amajjii 3/2015tti haala baay’ee qindaa’aa ta’ee fi itti fufinsa qabuun kabajamee jira. Suuraa waraanaa Bilisummaa Oromoo, Kaaseetta Wallee Qabsoo bilisummaa Oromoo fi dhaamsa Baga Amajjii tokko Guyyaa WBO geessan jechuun jaalli jaala isaaf, jalalleen jaalallee isheef, hiriiyoonnii fi uummatni ergaa karaa Moobiyilaan waliif daddabarsaa jiraachuun ibsamee jira.
Hooggansii qeerroo Bilisummaa Oromoos akkuma jalbultii Amajjii tokko bara haaraa Guyyaa WBO ilaalchisuun ibsa dabarsuun guyyaan WBO bifa adda ta’een akka kabajamuuf qajeelfama dabarseen uummatni fi dargaggootni Oromoo Qajeelfama Qeerroon dabarsee hojitti hiikuun guyyaa WBO bara kana bifa addaan kabajuu hoggansii qeerroo Bilisummaa Oromoo hedduu kan dinqisiifatuu fi Uummatichi dhugaatti Qeerroo waliin hiriiree jiraachuu mirkaneeffachuun  Uummata isaa qabatee qabsoo Warraqsaa FDG akka Waliigalatti (National Revolution) Mootummaa wayyaanee angoo irraa fuudhe darbuu qindeessa jiraachuu beeksise!!.
Injifannoon uummata oromoof! Gadaan Gadaa Bilisummaati!! Barri kan Milkii Fi Injifannoo U/ Oromoo Hundaaf!! Qeerroo bilisummaa Oromoo!! Amajjii 3/2015
Dhaamjecha
Dhaamjechi qaama afaanii isa xiqqaa kan hiika qabu yoo ta'u jechi tokko yoo xiqqaate dhamjecha tokko, yeroo baay'ee ammoo tokkoo ol of keessaa qabaata. Akaakuun dhamjecha iddoo lamaatti qoodna.innis qabiyyee ykn unkaa irraatti hunda'uun qoodna. isaanis:- 1= dhaamjecha hirkataa 2=dhaamjecha of danda'uun kan dhabbatanidha.
NASA
NASA (National Aeronautics and Space Administratrion) kuni agentii United States Federal Government yoo ta'u, dirqamma wa'e space ummatta USA qaba. July 29, 1958 (G.C.)tti National Aeronautics and Space Actiin dhabatte, qarqarsii bara 2007tti argattu hanga Dollar U.S billion 16.8 ni ta'a.
Wa'ee Space qofa osoo hin ta'in Nasan wa'e qo'anna aerospacii ummatta yeroo dherafi hojjatani fi wataderottafi ni kenna. February 2006 (G.C.) jalqabbe NASAn wagga nu durra jirranif qo'anno Space Exploration, Scientific Discovery and Aeronautics jabbesu erga tokkoffa godhatte ka'erra.
Wancii
Aanan Wancii aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Kibba Lixaa keessatti argama. Wanciin karaa kibba-lixaa Ammayyaan, karaa kaabaa Godina Shawaa Dhihaatin, fi karaa kibba-bahaa Walisoo fi Gooroon marfamtee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Cittuu dha.
Lafti ol ka'aan aanaa kana keessaa Tulluu Dandii ti; tulluun kun daangaa aanaa Dandii irratti argama. Bunni mallaqa argachuuf ni oomishama; haa ta'u malee, lafa 20 km2 hin calle irratti qofa dhaabbamee argama.
Islovaakiyaa
Islovaakiyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Gobbaa
Goobbaan magaalaa Oromiyaa Godina Baalee argamtu yoo taatu magaalaa guddoon godinaa Roobee jijjiiramuun dura tan tajaajilaa turteedha. Goobbaan Roobee irraa Kilomeetira 15 fagaatti.
Sarara Kaansarii
Sarara Kaansarii ykn Sarara Kaabaa ykn Qarmala jedhamuunis waamamu yoo ta'u, geengoo Sararran Dagalee kaaba lafa irratti argamu kan Aduun kallattiin mataa irra ta'uu dandeessudha. Kun kan uumamu June solstice, yeroo Hemisfeerri Kaabaa gara Aduutti hamma guddaa ta'etti garagale. Akkasumas halkan walakkaa aduu yeroo Muddee Solstice irratti digrii 90 gadi bu'a. Foormulaa walitti fufiinsaan haaromfame fayyadamuun, geengoon yeroo ammaa 23°26′10.4″ dha. kaaba sarwala irraa fagaatee argama.
Jajjaboo sabaa
Seenaa Oromoo keessatti jabaana xibbaa-xibboo jedhamee kan beekkamu bara sirni gadaa laaffatee gadaan lagatti galee,bara abbootiin gadaa aangoo irratti umurii isanii turfachuuf yaalii gochaa turan,bara Oromoon diinatti duuluu dhiisee ufii wolittii garagalee wol lolu jalqabe, Bara beekan wallaalaa ta’e,bara wallaalan beeka ta’e,bara jaarsii ijoollee ta’e,bara ijoolleen jaarsa tate ,bara gootnii dabeessa ta’ee dabeesi goota ta’e fi bara safuun bade bara xibbaa-xibboo jedhamee beekamuun himamu.
=
Masakamaa fi kaayyoo Danbalii Bilisummaa fi Dimokraasii ,Daanidii Bilisummaa Oromoo •	Dhimma QBO irratti ilaa fi ilaameen mari’achuu, •	Garaagarummaa fi tokkummaa ilaalcha siyaasaa miiraan otoo hin taane, beekumsaan wal barsiisuu, wal mormuu, waliif hubachuu, wal deeggaruu, •	Yeroo maree fi falmii siyaasaa taasifnu, safuu, aadaa fi kabajaa oromummaa keenyaa eeguu, •	Amala kashalabbummaa fi dharaan walitti gaarrefachuu fi waliin haasahuu keessa qulqulluu ta’uu, •	Yaadota tokkummaa Oromoo diiganii fi fafa qaban irraa of qusachuu, =====
•	Miiraan otoo hin taane beekumsaa fi bilchinaan wal barsiisuu fi wal hubachiisuu •	Dhimmoota QBO jajjabeessan waliif dhaamuu, •	Goototaa fakkii qabsoo keenyaa ta’an, dhaadhessuu fi waliif dhaamuu, •	Dhaloota haarawaan seeena qabsoo Oromoo fi egeree saba keenyaa akka kallattii dhugaa ta’een hubatu waliif dhaamuu, •	Gochaa fi yakka wayyaaneen saba keenya irratti dalagaa jirtu saaxiluu fi wal barsiisuu •	Hubannoo fi guddina siyaasa Oromoo wal barsiisuu, •	QBO muldhataa fi kallattii dhugaa irratti akka hutubamu yaada waliif gumaachuu,  =====
•	Jibbiinsaa fi balfummaa sabaa, namoomaa fi garee kamii irraa iyyuu qulqulluu ta’uu, •	Oromoo humneessuuf dhimmoota dada’an hunda wal barsiisuu, •	Adeemsa kaleessaa xiinxallee, waltajjii amma keessa jirru hubannee, egeree qabsoo keenyaaf ni ta’a kan jennu malaa fi fala waliif akeekuu, •	Garaa garummaa ilaalcha siyaasaan alatti, gandaan, naannoon, gosaan wal beekumsaan walfamuun ykn wal deeggaruun fafa qabsoo ta’uu isaa wal hubachiisuu, •	Ilaalcha ykn muldhata siyaasaa deeggarru, sababaa fi beekumsaan malee miiraan ta’uu akka hin qabne wal hubachiisuu, =====
•	Mooraa QBO irraa mala diina haphisuun, fira baayyifannu irratti wal barsiisuu, •	Fakkeessituu fi loote-seentuun wayyaanee, akka afaan faajjii nukeessatti hin huumne bilchinaan saaxiluu, •	Ennaa dhimma siyaasaa dubbannu, Hadhaa qabsoon qabdu, dhamdhamaa jiraachuu keenya ofitti himuu, •	Waamicha QBOf, gumaachaa fi gahee akka nama tokkootti goone wal barsiisuu fi wal hubachiisuu ta’a. =====
Hennaa
Heennaan yeroo wanti tokko itti raawwatamee agarsiisa.
Lubdaneessummaa
Lubdaneessummaa jechuun gosoota biqiloota fi bineensota bosonaa iddoo murtaa'aa tokkoo ykn addunyaa irrattii jedhu baayinaa fi gosa sanyii orgaanizimootaa kan ibsu dha. Sadarkaalee addaa addaatti ilaaluun ni danda’ama. Isaanis: daneessummaa dhalmaya  (genetic diversity) sanyii tokko keessatti,  sanydaneessummaa(species diversity) baayina sanyii adda addaa, fi daneessummaa ikolojikaalaa (ecological diversity) addaaddummaa sirnakkoo keessaa fi gidduutti.
Bacho
Aana Bachoo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Kibba Lixaa keessatti argama. Aanan Bachoo karaa kibbaa Kookiriin, karaa dhihaa Walisoo fi Gooroo, karaa kaaba-lixaa Daawodhaan, karaa kaabaa Iluudhaan, fi karaa bahaa Toleedhaan daangeffamtee argamti. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Tullu Boolloo dha.
Keeppi Verdee
Keeppi Verdee biyya Afrikaa keessa jirtu.
Kiristoositti Obboleewwan
Kiristoositti Obboleewwan (Christadelphian) Jechuunis obboleessaa fi obboleetti, garee amantaa kiristaana bara 1848 AAtti kan hundeeffame dha. Yeroo ammaa kana, biyyoota 120 keessatti babal'atee miseensa 60000 qaba.
Mirgoota Dhala Namaa
Mirgootni dhala namaa safuu ykn hamilee amaloota ilma nama kan heera idil addunyaa eegamuudha.
Mirgoota dhala namaa yaadni jedhu yoom, eessaa, akkamittii fi eenyuun eegalee? Gaaffi kanaaf deebii argachuudhaaf qorannoon gara garaa haa jiraatan malee, haala seenaa, duudhaa fi aadaa uummata addunyaa (dhala namaa hunda) hirmaachiseen qorannoon taasifamee deebii laate hin jiru.
Fakkeenyaaf:- mirga dhala namaa jechuun maal jechuudha yoo jettu waliigalteeleen gara garaa sadarkaa addunyaa, ardiilee fi kutaalee gartokkee ardiilee akkasumas sadarkaa biyyaatti jiran deebii seenaa, jiruuf jireenyaa fi hubannoo warra adii muraasa bu'uureffate irratti hundaa'e kennu. Garuu mirga dhala namaa jechuun seenaa dhala namaa hunda ilaaluun dirqii ta'uu agarsiisa.
Mammaaksa
Mammaaksi afoola Oromoo keessaa tokko yoo ta'u jechoota beekkumsaa fi ogummaa qaban of keessaa qaba. Mammaaksi dubbii fiduufi gabaabsanii fixuuf ykn salphaatti namatti himuuf tajaajila.
Uummanni Oromoo mammaaksa isaatiin ragaa baha. Oromoon dubbii cimsanii fi gabaabsanii mi’eessuuniifi miidhagsuun fixuuf mammaaksatti fayyadama, keessaahuu warri maanguddoo. Yeroo baay’ee manguddoonni araarsufis ta’e marii hawaas-dinagdee adda addaaf yoo walga’an yaada isaanii gadi fagessanii garuu osoo dubbii hindheeressin ibsachuuf mammaaksatti fayyadamu.
Mammaaksi hawaasa Oromoo biratti waan hedduuf mammaakama. Fakkeenyaaf, qarutuma, tuffii, jaalala, hawwii, haqa, gootummaa, doqnummaa, jibbaafi kkf, agarsiisuuf nimammaakama. Ergaa mammaaksa tokkoo hubachuuf wantoonni adda addaa nama gargaaruu malu. Fakkeenyaaf, aadaa, seenaa, durdurii faa beekuu barbaachisaadha.
Hariiroo Maanguddoo fi Mammaaksaa
Mammaaksi beekumsaa fi muuxannoo maanguddootaati. Haasaan maanguddootaa yeroo baayyee mammaaksaan kan guutameedha, kunis dubbii gabaabsanii himuuf, dubbii mi'eessuuf ykn bareechuuf godhama. Kanaafis, sagantaa aadaa ykn hawaasummaa bakka maanguddoonni itti baayyatan keessatti mammaaksi baayyinaan dubbatama.
Fakkeenya mammaaksaa
Oromoon iddoo mammaaksi qabu akka armaan gadii ibsa.
Kanas Ilaali
Tarree Mammaaksa Oromoo
Laativiyaa
Laativiyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Aanolee Iluu Abbaabooraa
1.GOREE 2.BACHOO 3.AALLEE 4.AALGEE 5.BUREE 6.HURRUMUU 7.MATTUU 8.YAAYYOO 9.DOORANNII 10.DAARIMUU Filember Alemu Mucaa Iluu
Yuukiliid
Yuukiliid abbaa-herregaa Giriikti, yeroo baayyee "Abbaa Ji'oomeetirii" jedhamee waammama. Barruulensaa kan Elementis jedhamu seenaa herrega keessatti hojiiwwan jijjiirrama gurguddaa fidan keessaa isa tokko.
Kumsaa Morodaa
Kumsaa Morodaa bulchaa Leeqaa Naqamtee ture. Motii beekamaa Leeqaa naqamtee kanture nama beekamaa.
seena kana itti maalif itti hin guutamne yaa jama
Ispoortii Aadaa
Ispoortiin aadaa gosa ispoortii ummata tokko biratti beekamu ta'e kan eenyummaafi jireenya saani calaqqisiisuudha. Ispoortiin aadaa tapha garee adda addaa gidduutti walmorkii uumuudhan jireenya hawaasa keessati dorgomamuudha. Waggaa waggaan Shaampiyoonaan Ispoortii Aadaa Oromiyaa magaala Oromiyaa keessatti gaggeeffama.
Faayidaa ispoortii aadaa
Ispoortiin aadaa aadaa fi eenyummaa hawaasaa tursiisun cinaatti, hawaasa qaamaan jajjaboo, sammuun cimoo, fi abdiifi hamilee horatan uumuuf gargaara. Akkasuma ijoolleen rakkoolee jireenyaa akka moo'atan gargaara.
Mararaa Guddinaa
Seenaa Duubaa
Mararaa Guddinaa Adoolessa 5 bara 1956 godina Shawaa Lixaa aanaa Tokkee Kuttaayee ganda Caancoo Obbiitti dhalatee guddate. Ijoollummaa isaarraa jalqabee waan isaaf hingalle cimsee gaafachuu fi waan sammuun isaa hinfudhanne hunda mormuu isaarraan kan ka’e maatii isaa fi namoota naannoo biratti maqaa masoo “Didaa” jedhamuun beekama ture. Oromoota muraasa yeroo sana carraa barnootaa argatan keessaa tokko yoo ta’u barnoota sadarkaa tokkoffaa achuma aanaa Tokkee Kuttaayee magaalaa Gooroo Sooleetti barnoota sadarkaa lammaffaa ammoo magaalaa Ambootti haala gaariin hordofuudhaan qabxii olaanaa galmeessisee Yuunivarsiitii Finfinnee seenuudhaan barnoota Saayinsii Siyaasaa hordofuu jalqabe. Haa ta’u malee carraan hidhamuu, dararamuu fi ajjeefamuu barattoota Oromoo irra ga’aa turee fi ga’aa jiru Mararaa Guddinaa irras ga’uu dhaan Mootummaan Dargii badii tokko malee mooraa barnootaa keessaa qabuudhaan waggaa torbaa oliif mana hidhaa keessatti isaan darare. Bara Jireenya isaanii keessatti abdii kutatanii kan hin beekne Dr. Maraa Guddinaa waggaa torbaa oliif badii tokko malee mana hidhaa keessatti dararamanii erga ba’anii booda gara Kaayiroo Ijiiptitti imaluudhaan barnoota addaan kutan itti fufanii Yuunivarsiitii Kaayiroo irraa barnoota Saayinsii Siyaasaatiin Digirii Jalqabaa fudhatan.
Mararaan bara 1986 barsiisummaadhaan Yuunivarsiitii Finfinnee keessatti tajaajiluu kan jalqaban yoo ta’u hanga ammaatti achumatti barsiisaa jiru.
Sochii Siyaasaa
Dr Mararaa qabsoo Oromo o biyya keessaa bifa bittinnaa’een adeemsifamaa ture daandii qabsiisuudhaaf bara 1996 paartii Koongireensii Biyyoolessaa Oromoo hundeesse. Kunis qabsoo uummata Oromoof daandii haaraa bane. Sochii dinqisiisaa fi fudhatamaa ta’e uummata Oromoo waliin taasisuudhaanis filannoo bara 2005 irratti hojii guddaa dalaguudhaan uummatarraa jaalalaa fi amantaa guddaa argatan. Sababa kanaanis Oromiyaa bakka hedduu keessatti injifatanii mana maree Federaalaa seenuudhaan mirgi uummata Oromoo akka kabajamuuf cimsanii falmaa turan.
Haala kanaan moo'amuu fi uummata biratti fudhatama argachuu Mararaatti kan hin gammadne ADWUIn miseensota garaa isaanii guuttachuuf Koongirensii Biyyolessa Oromoo keessa seenan kanneen akka Tolasaa Tesfaayeetti qarshii muraasa hiixachuudhaan daandii godhatee shira hin jirre paartii kana keessatti uumuudhaan hundeessaa paartii kanaa kan ta’e Mararaan paarticha irraa fudhachuudhan paartiin uummata Oromoo biratti jaallatamee fi abdatame Koongireesiin Biyyoolessa Oromoo warra gantuuf dabarfamee kenname. Namoota kana godhan keessa tokko kan ta'e Tolasaa Tasfaayee akka hooganuufis angoon kijibaa ni kennameef.
Sochii godhan keessatti haala rakkisaa kam keessattis abdii kutatee kan hin beekne Dr Mararaan ammas adeemsa isaa itti fufuudhaan bara 2008/2009 paartii hayyuu diinagdee kan ta'an Bulchaa Dammaqsaatiin hundeeffame paartii Warraaqsa Federaalistii Dimokiraatawaa Oromoo(WFDO) waliin walitti makamuudhaan Koongiresii Federaalistii Oromoo (KFO) bifa haaraan hundeessanii qabsoo isaanii itti fufan. Paartii kana qabachuudhaanis uummata keessa gadi bu’anii qabsoo rincicee ture oo'isuudhan uummata dammaqsanii sochoosan.
Mirgi uummataa akka kabajamuuf halkaniif guyyaa carraaquu irraan kan hafe waa’ee jireenya dhuunfaa isaanii yaadanii kan hin beekne Mararaa Guddinaa hanga har’aatti mana hin qaban, maatii hin qaban, ijoollee hin qaban. Manni isaanii dachee Oromiyaa halkaniif guyyaa waardiyyaa dhaabbataniifidha. Maatiin isaanii uummata Oromoo hundadha, Ijoolleen isaanii Dhaloota Qubee of jalaan horatanidha.
Dirqamaan Soorama Ba'uu
Mormituu mootummaa ta'uu Dr Mararaa kan hin jaalanne ADWUIn, Yuunivarsiitii Finfinnee keessatti soo ammas dalaguuf humna qabuu osoo barattoota mooraa Yuunivarsiitii Finfinnee biratti daran jaallatamuu yunrvarsiitii waggoota hedduudhaaf hojjaterraa tajaajilli kee dhumeera jechuudhan dirqamaan soorama akka ba'u godhameera. Seera yuunivarsiitii keessatti namni tokko hojjachuu nan danda'a jedhetti soorama ba'uuf kan hin dirqamne yoo ta'ellee, Yuunivarsiitin Finfinnee Mararaan dirqamaan soorama baaseera. Kana qofa miti tajaajjilli isaan waggoota hedduudhaaf biyyittii kana tajaajilan dagatamee manni jireenyaa waggoota hedduudhaaf keessa ta’anii biyyittii kana tajaajilan harkaa fudhachuudhan yeroo ammaa kana mana kiraatiif saaxilamanii jiru.
Mooskoo
Mooskoon magaalaa guddaa Raashiyaa fi ummata baayyee qabduu ti.
Vacuum
Vacuumiin bakka waan tokkolle ofii kessa hiin qabni dha kanafu dhibaan qillensa vacuum kessa jirru Atmospheric Pressure ni calla. Maqaan vacuum jedhamu kuni maqaa Latin vacuus jedhamu irra dhufee, vacuus jechun immo duwwa jechu dha. Haa ta'u male bakki adunya kana kessa tokkollen duwwa mitti, manif? yoo jettanii vacuum kessayyu wanti lubbu hin qabne jirachu ni danda'a. Kanaf jechi afaan Latin vacuo jedhamu jecha vacuus irra fayyadamu jalqabame. Perfect vacuum jechun vacuum dhibaa qillensa duwwa qabu yoo ta'u jechii kuni jecha Philosophy malee vacuumiin akka adunya kessatti hin argamu. Kunis sababa quantum theory iin, bakkii tokkollen hundumatti duwwa ta'u hin danda'u jedhufi. Physicists yeroo bayye jecha "vacuum" jedhamu kan diqqo gorsani fayyadamu. Jechaa "perfect vacuum" jedhamu kana salphatti "vacuum" yokan "Free Space jedhani fayyadamu. Haa ta'u malee vacuum sirritti hin jirra jedhame mirkana'e warri "partial vacuum" jedhe wamma.
Quality iin vacuumii tokko akka dhihenna yokan wal-fakkattina perfect vacuum qabuu irratti hunda'e lakka'amma. Kan kessa dhibaan qillensa akka lakka quality vacuumii tokkotti fudhatama. Unittin dhibaa qillensa bayye fayyadatammu torr jedhama. Dhibaan diqqan quality gudda agarsisaa. Quality guddani vacuumiin qabachu danda'u Quantum Mechanics iin olka'amerra. Outer Space iin bakka umamman quality gudda qabu dha, kunii immmo vacuumii teknologii haraan midhafamu danda'an cuffa ni calla. Vacuumiin quality diqqa qaban kan harka naman midhafamani suction millennia fi fayyadamu.
Laayibeeriyaa
Laayibeeriyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.
DhDUO
DhDUOn (Dhaabbata Dimokirasummaa Uummata Oromoo) paartii naannoo Oromiyaa bulchu. DhDUOn naannoo Tigiraay keessa iddoo Adeet jedhamtutti bara 1990 hundoofte.
Cherif Mohamed Aly Aidara
Cherif Mohamed Aly Aidara nama senegali taani MOURITRIAN SHI, A dura ta, a amanit kana hojji issatin bekkamana gudinna addunya Afrika dhia.
Jirru issa ta, a jalaqaba
Inni nama gara Mourisihia fi Fulani taani CHerif Mohamed kanna dhalate barra kuma 1959 Darou hidjiratu ganda Bonconto Commune, kutta Kolda kibba senegali kessati dhabani kuni kana hundeffame abba issatini Abbana issa Cherif Al-Hassane Aidara, inni naama muritaria Al Lakhal dame gossa lagali abbani issa hidi issa akka warra Cherif Moulaye Idriss dynasty.
Akkumu barrumusa xumuren barrumussa islama senegeli kessati namini barisisaleni abba issati in AIDARA barrumussa iti fufu manna barrumussa kanna Allince francise jedhani paris kessati barratani AIDARA afana shanini olltana dubata araba, ingilifa, Farancsia if Wolof obbolesi issa Cherif Habib Aidaradurrata Bonconto Commune.
Career
Hojji issa gana 2000, Cherif Mohamed Aly Aidara dhabata mutuma irra billissa tae kanna NGO Mozdahir intaranatinal Institute biyya Senegalil Aidara barrumussa fi dadagina irrati xiffachuni malaqa liqe kenufi hubanno shia kenufi Aidara jalaqaba hoji issa kutta Casamance (Fouladou) kibba Senegali, hattau male garru gara birrati babalacha jirra AFRIKA DHIHA KESALETI Mali, Guinea Bissau, Burkina Faso, Ivory Coast, Lafa afrika ta birrale dhabata nyatta adunya walinile hojatani jirrani (IWorld Food Programme).
AIDARA walda Mozdahir lafa senegali kessati babalise ijare jirra kanna akka Dakar, Dahra Djoloff, Kolda, Ziguinchor, Saloum, fi Vélingara. Inni amale walada Mozdahir ganda Nadjaf Al Achraf akkasumusa birri hejeddcachuni Teyel fi Foulamori ganda, kana kessa manna barumussa tifi miskiti jarame ganda kanna kessati Aidara qajelefama radio Mozdahir FM Dakar, kessati akkasumusa Radio Zahra FM Kolda kessati (see also list of radio stations in Senegal).
Hojji
KITABBA ISSA KA affana faranisstini berefame (Books in French):
Liikteenistaayin
Liikteenistaayin biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Tundiraa
Tundiraan hemisfeerii kaabaa keessatti kan argamu ta'e baayinaan bosona baddadaree oli ( sararran dagalee 600 ka ). Baayoomeen kun kan ittiin ibsamu : - Tempireechara 00C gadii fi waggaa keessaa yeroo baay’ee ifa xiqqaa qabu. Roobni bokkaa kan waggaa giddu galeessaan 25 cm. Cabbiin waggaa keessatti yeroo dheeraaf biyyee uwwisa
Barreeffamoota Waa'ee Oromoo
SALADIN Abduraman chalanko=== Amantii ===
Nyaata aadaa Oromoo
Cumboo: nyaata aadaa Oromooti. Tibba birraa, yeroo ayyaana masqalaa hedduminaan￼ Kan nyaatamuudha. Uummata Oromoo Godina Wallaggaa jiraatan biratti beekamaadha.
Tiyaatira Oromoo
=== Wallee O romoo ===
Oromoo Baarentuu
Boorana
Baakteeriyaa Giraam-posativii(eeyyentaa)
Beektoonni waa’ee baakteeriyaa qu’atan baakteerolijiistoota jedhamu. Baakteeroloojistonni gadi-fageenyan waa’ee baakteeriyaa beekuf bakka adda addaatti ramaduun qu’atu. Amaloota adda addaa isaan qaban irratti hunda’un baakteeriyaa gosoota garaagaratti ramadu. Kanneen keessa tokko halleessa Giraamiiti. Halleessuun Giraamii gosa halleessuu gosoota baakteeriyaa addaan haasuuf tajaajiluu yoo ta’u qabiyyee cichaa lubbiyyoo baakiteeriyaa iratti hundaa’uun baakiteeriyaa giraam-posativii(eeyyentaa) fi giraam negativii(Hi'eentaa) addaan baasuuf kan gargaaruudha.
Halleessuun giraamii yaalii karaa baakteeriyaan itti ramadamu ta’e, tooftaa hayyuun “ Hans Christian Gram” bara 1884 baseedha. Maayikiroobaayoloojii keessatti halleessuun Giraamii baay’inaan kan gaggeeffamudha. Malli kunis baakiteeriyaa giraam negaatiivii fi poosatiiviitti addaan baasuuf baay’ee kan gargaaruudha. Dabalataan boca baacteeriyaa adda addaa adeemsa halleessuun kanaan adda baasuun ni danda’ama.
Cichaan seelii baakteeriyaa Giraam posativiiti ta’an halluu Kiristaal vaayoleetii( balcii birdimaa) jedhamu ofirratti qabatanii hambisu Kun immoo yabbina cichaa seelii isaanii agarsiisa.sabaga lubbiyyoo alaa liippoopooliisakaraayidii hinqaban. Cichaan seelii furdaa teekooyiki asiidii qabu qaba. Cichaan seelii isaanii 70-80% peeptidogilayikanii (muureenii) irraa ijaarame. sabaga lubbiyyoo alaa hin qaban.kanaafuu, indootoksiinii hin maddisiisan. Baakteeriyaan dhukkuba fidan muraasni as jalatti ramadamu. Fakkeenya:Baasileesii, kiloosteriidiyeemii, maayikoobaakteeriyeemii fi kkf
Leesoottoo
Leesoottoo biyya Afrikaa keessa jirtu.
Baangaa'a
Baangaa'a, jecha herregaatiin, jijjiirraa miseensoota tuuta murtaa’e tokkoo haala miseensii tuuta sanaa kamiyyuu bakka jalqabaa isaanii irratti hin mul’anneen ibsamuu danda’a.. Baangaa'a akka cita faaktooriyaaliitti barreeffama ! n.
Fakkeenya
Namoonii Afur mana uffataa deemanii. Abban dukaanaa uffata isaan bitaan korojootti naqaniif waltarre ka'eef garuu yemmuu manatti galanii hundumtuu isaanii uffata isaa kan hin taanee argatee kun akkamitti ta'uu danda'a
Walumaagalatti, abbootii uffataa tartiibaan yoo hiriirsine, uffata dhugaa isaanii waltarree yoo hiriirsine, tartiiba kana ABCDn yoo bakka buune; Tartiiba kana karaa 4!= 24n tartibeeffamuu danda’a. Kanneen keessaa tartiiba guutuun karaa 9 qofaan baangaa'uu danda’a. isaaniis kaneen jara muramanii dha.
tartiiba gosa biroo keessatti yoo xiqqaate abbaan uffataa tokko uffata isaa isa sirrii ta’etti ni argata.
Iluu
Aanaan Iluu aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Kibba Lixaa keessatti argama. Iluun karaa dhihaa Daawodhaan, karaa kaabaa Shawaa Dhihaatin, fi karaa bahaa Laga Awaash kan Alam Ganaa irraa adda baasun daangeffamtee argamti. Magaalonni aanaa kana keessa jiran Dabra Gannatii fi Tajii dha.
Bara Hagayya 2006tti, Iluun lolaa miidhaa guddaa geessiseen rukutame. Aanaa kana keessatti - Sabbata, Awaas, fi Ejeree dabalatee - namoonni 14,790 yoo miidhaman namoonni 2,052 ammoo qe'ee isaanirraa buqqa'an.
Bear Qarambullee
Bagudni ykn Qarambullee garee hoosistoota gurguddoo addunyaa guutuutti bakka jireenyaa adda addaa hedduu keessatti argamaniidha Gosoonni risaa lubbuu qaban 8 jiru.
Faaruu loonii
Faaruu loonii faaruu ummatni Oromoo kabajaaafi jaalala loonii fi sangaaf qaban kan itti ibsataniidha. Faaruun loonii yeroo looni bobbaasani, galchani, oofaniifaa kan jedhamu.
Sangootaafi meeshaalee ayidaa walirraa ergifachuun faayiddaa sangoonni namaaf kennu tarreessuun, fakkeenyaaf kotteen sangootaa waancaa ta’uu isaa, erbeen latii ta’uu kan irra bulamu, foon irbaata ta’uu kan ittiin bulamufi kan kana fakkaatu yoota’u abdii gara fulduraa itti mul’isuun akkan jedhanii faarsu, callaan gootaraatti galee, makarri gahuu gahee, margaan sigahuu gahee jechuudhaan abdii jiru sangootaaf faarsu.Faaruun armaan olii kun ammoo hawaassummaa, abdii jirufi diinagdee namoota jedduu garaagarummaa jiru kan agarsiisu ta’ee sangoonni si’aa’inaafi damaqinaan akka ayidan taasisa.
Fakkeenya
yaa Loonihoo yaa loonihoo yaa loonihoo nagayaan oolihoo Loontu maal hin taane waan loonii maaltu badaa ta’ee
Yaa daalacha Bifa leenca Yaa gurrachaa fi adii Bifaan akka qamadii
Gaafti kee waancaa ta’a Kan ittiin dhugani Gogaan kee itillee ta’a Kan irra rafani
Mataan kee afarsaadha Nama dabarsaadha…. Yaa looni Loonihoo abbaan hore Abbaan rakkinaan oole…yaa Looni
Kotteen shinii ta’aa, kan bunaan dhuganii Gaafni fal’aan ta’aa, kan marqaan nyaatanii Erbeen latii/itillee ta’aa, kan irra bulanii Foon irbaata ta’aa, kan ittiin bulanii Faltiin qoraan ta’aa, kan ittiin bailcheessanii Looni yaaloonihoo, nagaan oolihoo
afaaniin huuba guurii Kotteen barakaa guurii Looni yaa loonihoo dibatan miidhagsoo Looni yaaloonihoo dhugan qabaneessoo Looni yaaloonihoo dhugan qabaneessoo
Gurrole yaadalluu tolaa Dallaan loonii maagarri kuulaa Dallaan loonii maagarri kuulaa
Sin faarsaa roga gali yaa gurroolee Gurroolee kotteen xiyyoo fakkaatu shimdhahii Kottee keetiin nanshi yaa loonii Gaafa keetiin manshii yaa gurroolee Roorrisaa ilma dhalchi yaagurroolee Roorroo mitii makaraa
Sin faarsaa dhaggeeffadhu Kotteedhaan calla gaggeefadhu Mee tumii lama, mee tumii lama Kotteedhaan mooyyee qabdaa Harkaan muktumaa qabdaa Gaafti kee malkataa Kottee kee barakataa Kottee kee barakataa
Gateettii duuba gootee Eegee shurrubbaa gootee Maala kee bullukkoo gootee
Takkatuu shimii dhahii Takkatuu shimii dhahii Sin faarsaa hin gammadinii Sin abaaruu hin booyinii
Morma jala sidhahanii Afaan sihidhanii yaa loonii Bonni hin jiruu bonni illee fagaatee Lama bullaan arfaasaan dhihaatee
Loowwan maal hin taanee Loowwan gaafa shunee Isin bannaan bannee isin gallaan gallee Looni yaa loonishee Kan siqabu boonee Kan sidhabe boo’ee Kan sidhabe boo’ee
Horaa yaa loon wayyoo Qotiyyoon faaruu feetii Qottuun gargaarsa feetii Roqoon waan kaan keetii Callaan waan abbaa keetii
Hori yaa loon wayyaa Xallaashiin xalaxalee Callaan gootaraatti galee Makariin gahuu gahee Margaan sigahuu gahe
Sadan Sooddoo
Aanan Sadan Soodoo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Kibba Lixaa keessatti argama. Aanan kun karaa kibbaa Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Ummattoota Kibbaa tin, karaa dhihaatin Walisoo fi Goorodhaan, karaa kaabaa Bachoon, karaa kaaba-bahaa Toleedhaan, fi karaa bahaa Qarsaa fi Qondaaltittiidhaan daangeffamee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Harbuu Culullee
Safuu
Safuun hariiroo uumaa fi uumama jidduutti gochoota ta'uu qabaniifi kan ta'uu hin qabne seera adda baasuudha. Safuun, kanneen akka quxisuufi hangafa, ilmaani fi warra, ofiifi nama biraa jidduu kabajni jiraachuu itti ibsamudha. Safuun, yeroo akka cidhaa, Gadaa, ayyaana, lola, nyaataa fi gochoota biroo keessatti seera itti raawwatanidha.
Oromo biratti, safuun kan Waaqaati. Namni safuu cabse: dhukkubsachuun, maraachuun, maseenuun, nagaa dhabuun isa mudata jedhamee amanama. Oromoon wanta qaanyi yoo arge ykn waan Waaqni qofa beeku gaafa gaafatame, "Safuu!" jedha.
Baakteeriyaa Giraam negativii(Hi'eentaa)
Cichaan seelii baakteeriyaa Giraam negativii dandeettii halluu Kiristaal vaayoleetii( balcii birdimaa) ofirratti hambisuu hin danda’an.Sabaga lubbiyyoo alaa liippoopooliisakaraayidii qaban. Cichaan seelii haphii fi teekooyiki asiidii hin qabne qaba.Cichaan seelii isaanii 10-20% peeptidogilayikanii (muureenii) irraa ijaarame. Sabaga lubbiyyoo ykn Membireenii alaa qabu kanaafuu, indootoksiinii maddisiisu. Kun immoo seeliin baakteeriyaa antibaayootikiin(Farra baacteeriyaa) akka hin midhamnee ittisa.Baakteeriyaan dhukkuba fidan hedduun as jalatti ramadamu.Fakkeenya: Salmoonellaa, shiigellaa, tiriipaanoomaa fi kkf.
Alkaayinii
Tarreen homoloogasii haayidrookaarbonotaa inni sadaffaan alkaayiniin foormulaa gooroo Cn H2n-2 qaba. As keessattis ‘n’ n lakkoofsa kaarbonii (n =2, 3,…) irraa eegaluun itti fufaa adeema. Fakkeenyaaf: n=2 yoo ta’e, C2 H2x2-2 = C2 H2 ta’a, n= 3 yoo ta’e C3 H2x3-2 = C3 H4 ta’a. Akkuma kan alkiinotaa miseensi alkaayinootaa inni jalqabaa atoomii kaarboonii lama yommuu qabaatu, innis Itaayinii yookiin asiitiiliinii(C2 H2 ) jedhamuun beekama.
Isloveeniyaa
Isloveeniyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Griinlaandi
Griinlaandi biyya Ameerikaa Kaabaa keessa jirtu.
Safuu
Waaqeffannaan akka amanutti, safuun kan dhala namaafi uumamaaf kenname jalqabaa kaaseeti. Waaqni uumama yeroo uume, Safuus wajjiin uume. Dhalli namaas Safuu jalqabaa kanaan buluu eegale; ittiin buluun duubattis fakkeeffannaa Safuu kanaan seera tumatee walis ta’ee, uumama qajeelchuu eegale.
Safuun namoota gidduuttis bifoota garagaraatiin ni'ibsama, nihubatamasi. Safuun, jechaan, gochaa ykn meeshaaleetiin walqabsiifamee ibsamuu dandaha. Kunis, akkuma keeyyata lammaffaa oliinii keessaatti jechaan, sochii durba heerumuuf geesse irraa eeggaman keessattiifi uleen Siinqee Haadha Siinqeen alatti qabamuu dhabuun kabajaan walqabatee, durduubessaan(respectively) akka fakkeenyaatti ilaalamuu kan dandahudha. Qorannoo gochaatiinis ta'e qorannoo bal'aatiin, Safuun fakkeenyota babal'inaan gabbatee insamuu nidandaha.
Maqaa kabajaa
Safuu Oromoo keessaa tokko maqaa kabajaan nama waamuudha. Maqaa Kabajaan hawaasa Oromoo garagaraa biratti haala adda addaan kennama. Baayyinaan ummata Oromoo Shawaa biratti, namoota ilmoo hinqabne yeroo baay’ee maqaa farda inni yeroo heddu yaabbatuun waamu. Akkasuma, gaafa cidhaa, ganama misirroodhaaf, maqaa kabajaa kennuun ummata Oromoo Jjimmaa biratti baayyinaan beekkamaadha. Gaafa ilmoo horan, maqaa ilmoo irratti hundaa'un maqaan kabajaa haadha fi abbaaf kennama. Gaafa nama guddaa waaman, nama hiriyyaa abbaa sii ta'un adeeroo nama hiriyyaa haadhaa sii ta'un haboo ykn immoo isin jedhu.
Akkasumas, Safuun, maqaa waamuu dhabuudhaan/diduudhaan ibsamuu dandaha. Fknf. haati haadha warraa maqaa abbaa warraa hintala ishii kallattiidhaan waamuu dhabuun Safeeffannaan jiraachuu agarsiisuu dandaha. Kunis, abbaan warraa mucaa argatee, maqaan moggaafameefii, maqicha mogaafameetti, "Abbaa ..." jedhamee hamma waamamu dandahutti jechuudha.
Jeneetiik
Xin-dhaalsanyii (Jenetiksii ) jechuun saayinsii dhaalsanyii ykn dhaalmayaatii ta’ee kan walfakkeenyaa fi garaagarummaa warraa fi dhalattoota gidduu jiru ibsu dha. Jenetiksiin saayinsii akkaata amalootni itti daddarbanii fi akkamiin akka of mul’isan qo’atu dha. Irra caalaan amaloota namaa baay’inaan kan 59 to’atamu odeeffannoo lubbiyyoo saalaa (gametes) tiin baatamee warra irraa dhalattootatti darbu dhaani. Haa ta’u malee, naannoo jaarraa 20ffaa saayintistoonni odeeffannoon warra irraa gara dhalattootatti daddarbu caasaa jiinii jedhamu kiroomosomoota irratti argamu irraan akka ta’e ibsanii jiru.
Mala dubbii
Malli dubbii fayyadama afaanii kan karaa haala salphaa ta'een ergaa tokko nama hubachiisani. Malli dubbii akaakuu gara garaa kan qabu yoo ta'u isaanis akkasaa, nameessaa, habalaka, eemiti, arbeessaa, fi iddeessaadha.
Akkasaa
Jechi akkasaa jedhu gaalee 'akka isaa' jedhurraa dhufe. Tajaajilli akkasaa ergaa barbaadame tokko waan aadaa hawaasichaa keessatti beekamaa ta'e tokko wajjin wal cina qabuun dhiyeessanii akka salphaatti hubatamu dandeessisuudha.
Fakkeenya: Tufaan akka booyyeetti nyaata.
Iddeessaa/bakka buusa
Fakkeenya:
Sanyii kootu kanniisaa
Maafan argee gadhiisa
Sanyii kootu gafarsa
Maafan bira dabarsa
Nameessaa
Nameessi lubbu-maleeyyii yookaan lubbu-qabeeyyii biroo amala namaa gonfachiisuudhaan dubbachuudha. Haala kanaan yeroo isaan akka namaatti socho'an agarsiisa.
Fakkeenya:
Shan elmamus shantamni elmamus koo qiraacitti jette adurreen.
Duuti ija babaaftee na ilaalte.
Dubbii mul,ataaEemiti
Jech 'eemiti' jedhu gaalee 'eeyyee fi miti' jedhanirraa uummame. Jechoonni kun lamaan faallaa waliiti. Eemitiinis akka wantoonni faallaa ta'an lama wal faana dubbataman taasisuun beekkama.
Fakkeenya:
Abee Dongoroo
Aanaan Abee Dongoroo Godina Horroo Guduruu Wallaggaa keessaa gara Wallagga Bahaatti kan argamtu yoo taatu magaalli guddoon ishee Tulluu Waayyuu jedhamti. Aanaan Abee Dongoroo qabenyaa umaamaan baadhatudha. Gaarreen kan akka Tulluu Laaftoo, Tulluu Uutoo,... akkasumas bosona kanneen akka bosona Tulluu Laaftoo fi laggeen kan akka Waaccuu fi kan akka Danjuu wantootaa k.k.f qabdi. Aanaan Abee Dongoroo qabeenya bunaan akka biyyattiitti beekamtuu yoo taatu, warqee fi laggeeniin beekamtuudha. Bunni Dongoroo akka Oromiyaattuu darbee akka Itiyoophiyaatti sharafa biyya alaaf gumaacha guddaa kan buusudha. Gaarreewwan sululaa kan akka yaa'oo, Tulluu waamaa, qarqa citaa, kootichaa, Botoroo booraa, Harusee, Gaareroo, Loomicaa, Tulluu Gaanaa, Daalachoo fi k.k.faakkataniin badhaatudha. Qiileensa baramaa Baddaa, Badda Daree fi Gammoojjii kan qabdu yoo taatu, biyya Gootota hedduu biqilchiteedha.
Mala dubbii
Dubbii mul,ataaEemiti
Guutamaan qotaa deega. "Bishaan dhugaa dheebota"
Habalaka
Habalakni tooftaa ittiin waan tokko karaa faallaa isaatin ibsaniidha. Fakkeenyaaf, nama gabaabaadhaan birbirsoo,nama gurraachaan faranjii, nama lugnaan goota jechuun karaa faallatiin waan sana ibsuudha. Caalaan goota. Caaltuun faranjii fakkaatti.
Arbeessaa
Arbeessuun waan tokko garmalee guddisanii yookaan garmalee xiqqeessanii dhiyeessudha. Kana jechuun, waan tokko guddisanii hanga arbaa, xiqqeessanii hanga huubaa taasisuu jechuudha.
Fakkeenya:
Lituheeniyaa
Lituheeniyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Mala dubbii
Arbeessaa
Waaben guutee sinbirri irra hin qaxxaamurtu.