cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sirna Gadaa
Gadaa Harmufaa fi Gadaa Hambisaa (Bar 1563-1570)
Gadaan Michillee daangaa bal’aa waan bilisoomseef daangaa bal’aa kana Gadaa tokkoon hoogganuun rakkisaa waan ta’eef, Gadaan duraan Boorana fi Baarentuu irraa ijaaramee hooggana tokkoon walfaana socho’aa ture bakka lamatti qooduun dirqama ta’e.
Bara Gadaa Roobalee (Bara 1571-1578)
Gadaan kun Roobalee Baarentuu fi Roobalee Booranaati. Roobaleen lachuu wal gargaarudhaan Bagamdir fi Wallootti duula guddaa bananii (keessatuu Roobalee inni Booranaa Amaaroota hallayyaa fi holqatti naquudhan) dangaa biyyaa ballisuu danda’anii turan. Wa’ee Gadaa Roobalee Abbaan Baahire akkas jedha, waggaa saddeet booda kan bakka Harmuufaa qabate Roobaleen ilma Gadaa Muudanaati, isa kan Shawaa balleessee Gojjaamin rukutee, nama aangoo cimaa qabu Azmaachi Zari Yohannis ajjeese jedhe.
Bara Gadaa Birmajii (Bara 1579-1586)
Gadaan kun Birmajii Baarentuu fi Birmajii Booranaa ti. Gadaan Birmajii Baarentuu habashaa Kaabaa akka malee muddee qabuudhan, Dambiyaa rukutee Abooli fi Baahera Nagaash yeroo ajjeesu, Gadaan Birmajii inni Booranaa maqaa Maccaa fi Tuulamaatiin ijaaramee Amaaroota bakka hundaatii ari’ee, lafa fardi isaa seenuu danda’u hundaa qabate. Amaarris gaaratti, hallayyaatti, holqatti galtee dhokatte. “Utuu gaarrii, hallayyaa fi holqi hin jiru ta’ee namni hafu hin jiru jedhe” barreessaan habashootaa Alaqaa Atsimeen.
Bara Gadaa Muul’ataa (Bara 1587-1594)
Gadaan kun Muul’ataa Baarentuu fi Muul’ataa Booranaa ti. Bara Gadaa Muul’ataa kana Walloo hedduu hinduulle. Yeroo lama qofaa Gondoritti duulee deebi’ee qubate jedhama. Muul’ataa Maccaa fi Tuulamaa garuu duulasaa itti fufee. Bifa lolaa geeddaree Amaara karaa irratti gaadee ajjeesuu jalqabe. Gaara gidduu fi saqa dhiphoo ta’an gidduutti eegee ajjeesaa, murataa ture. Bakka farda isaaf mijaa’u mara Goojjaami fi Gondor keessa gulufee, qabatee, basha’ee achi taa’e.
Barreesan yeroo sanaa Abbaa Baahire akka jedhetti, biyyi Gadaa Booranaa jalatti bule, kan hafe tokkollee hin jiru jedhe. Muul’anni baalii Gadaa Duulootti dabarsee kenne. Haala kanaan Abbootin Gadaa injiffannoo erga argatanii booda sabni Oromoo hanga sirni Nafxanyaa jaarraa 19ffaa keessa ka’uutti jaarraa lamaa ol tasgabbaa’ee Gadaa isaa kabajataa nagaadhan jiraataa ture.
Sirni Nafxanyaa kan jalqabe, Amaari Oromoo waraanuu dadhabnaan araarfachuu calqabe. Walitti makamuu (wal fuudhudhaan) uummameen kan ka’e Oromoonni Gondarii fi Goojjam keessa jiraatanu Afaani fi Amantaa ofii irraanfachuudhaan kan Amaaraa fudhatan jedhama.
Lakkoofsa Intiijarii
Lakkoofsi Intiijarii ykn udummii tuuta lakkoofsa zeeroo ( 0 ), lakkoofsa lakkaawwii guuttoo/pozativii ( 1, 2, 3, fi kkf) ykn lakkoofsa udummii wawwee/nagativii mallattoo hir’isuu ( −1, −2, −3, fi kkf) )qabu dha. tuuta lakkoofsota lakkaawwii, masaanuu lakkoofsota lakkaawwiifi zeeroo kan qabateedha. Lakkoofsota wawwee faallaawwan  lakkoofsota guttoo ti.  Afaan herregaa keessatti, tuuta lakkoofsota udummii yeroo baay'ee qubee \mathbb{Z} agarsiifama.
Tuutni lakkoofsota lakkaawwii \mathbb{N} cita tuuta   \mathbb{Z}.Tuutni lakkoofsota udummii \mathbb{Z} cita tuuta lakkoofsota raashinaalii  \mathbb{Q}, Tuutni lakkoofsota Raashinaa cita tuuta lakkoofsota dhugaa ti \mathbb{R}. Akkuma lakkoofsota uumamaa, lakkofsii uddummii. \mathbb{Z} lakkofsa dhummalessa dha. Lakkoofsi udummiin hirmeemmiin hin barreeffamuu. Fakkeenyaaf, 21, 4, 0, fi −2048 lakkoofsota udummii yoo ta’an, 9.75, 3.4, fi √ 2 lakkofsa udummii mitii jiran.
Moonteneegroo
Moonteneegroo biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Sulula
Sululli bakka baay’ee  gad  dhooqaa  fi  gad  fageenya  guddaa  qabu yoo tahu yeroo baay'ee tulluuwwanii fi gaarreniin marfamee kan bishaan jidduu yaa'uudha. Sululli irra caalatti kan uumamu biyyeen lagaan ykn burqaan haramuu irra kan ka'eedha.
Sulullan bakka gurguddoo lamatti qoodamu. Isaanis Sulula Qiinxamaa Guddaa (Rift Valley) fi Sulula lagaati. Sululli Qiinxamaa  guddaan  sababa  humna  lafa  keessattiin  uumame. Kunis, sochii  qaama  dachee keessatti uumamuun qaamni dachee baqaquun ennaa gara bitaa fi mirgaatti addaan harkifamu qaamni jidduutti argamu gad liqimfamuudhaan sulula guddan uuma. Sululli lagaa  kan  uumamu  laggeen  naannoolee  lafa  gaarreenii  fi  pilaatoowwan  keessaa  maddan humna  guddaan  gara  naannoo  lafa  dakeetti  ennaa  yaa’an  qaama  dachee  bitaa  fi  mirga  lagaatti argamu  gad  qotuun  (nyaachuun)  biyyee  haranii  ennaa  deeman  lafa  qilee  fi  baay’ee  gad  dhooqaa (hallayyaa) ta’e uumu.
Sidaamoo
Sidaamoon saba Naannoo Sidaamaa Itoophiyaa keessa baay'inaan argamanii fi abbaa biyyaa ta'aniidha. Ummatni Sidaamoo baay'inni isaani Miliyoona 4 kan ta'u baay'ina ummataan Itoophiyaa keessa sadarkaa shanaffaadha.
Sulula
Sululli bakka itti argamu
Sululli Qiinxamaa Guddaan Baha Afrikaa qaama sulula Guddaa Addunyaa biyya Sooriyaatii ka’uun baha Afrikaa keessa qaxxaamuruun hanga Moozaambikitti fulla’u dheerina hanga 6000 km ta’u qaba. Afrikaa keessatti sululli Qiinxamaa Guddaan kun naannoo Hara Turkaanaa ennaa gahu bakka lamatti qoodama. Naannoo Hara  Viktooriyaa  gara  Dhihaa  fi  Bahaan  marsuun  erga  naannoo  hara  Maalaawii  gaheen booda  walitti  deebi’uun  hanga biyya  Moozaambikiitti fulla’eetiin argama.
Oksaayidii
Oksaayidoonni kompaawundoota atoom-gos-lamee ta’anii, elementii oksijiniifi elementii biroo irraa kan uumamaniidha. Fakkeenyawwan oksaayidootaa muraasni: kaalsiyem oksaayidii yookiin laayimii (CaO), dandii ayiranii yookiin Ayiran(III) oksaayidii (Fe2 O3 ), Maagniziyem oksaayidii (MgO), kaarboondaayoksaayidii (CO2 ), salfar daayooksaayidii (SO2 )fi kan kana fakkaatan oksaayidoota dha. (Fakkii 3.6 ilaali). Oksiijiniin elementii si’awaa dha. Elementoonni hedduun kallattiin oksijiniin wal-nyaatanii oksaayidoota kennu. Fakkeenyaaf:
Kaarbonii +Oksiijinii= karboon daayoksaayidii
S + O2 → SO2
Salfarii +Oksiijinii= Salfar daayoksaayidii
2Mg + O2 → 2 MgO
Maagniziyemii+ Oksiijinii= Maagniziyem oksaayidii
Naacha
Naachi bineensa loo'u kan bishaani fi lafaa irra jiraatuudha.
Oordarii
Baayoloojii keessatti, oordariin sadarkaa taaksonoomii kan orgaanizimoota ittiin ramdani. Oordariin sadarkaa kana keessatti, gitaa gaditti kan argamu yoo ta'u warra dursee dhufa.
Waldaa Qorannoo Oromoo
saladinAbdurahaman Waldaan Qorannoo Oromoo (WQO) dhaabbata qorannoo bu'aaf hin dhaabbanne yoo ta'u hayyoota Oromoo fi miti-Oromoo ta'aniin Oromoorrattii fi waan Oromoo wajiin wal-qabaturratti qorannoo geggessuuf kan dhaabbate dha. WQO dhaabbata barnootaa kan sadarkaa addunyaa (international academic organization) qorannoo fi galmeessuu seenaa fi aadaa Oromoo irratti xiyyeeffatee kan hojjatudha. Dhaabbanni kun kan hundeeffame hayyoota beekkumsi ummata Oromoorratti jiru xiqqaachuun ykn dhabamuun isaa isaan yaaddesseeni.
Dhaabbachuu Isaa
WQO akka dhaabaatti of danda'ee kan dhaabbate bara 1990ti. Bara kana bu'ureffamuu dhaaba kanaatif piroppoozaalin dhiyaatee kora wagga kan Tokkummaa Oromootaa Kaaba Ameerikaa (Union of Oromos in North America - UONA) irraatti mari'atame. Bara 1991tti, dhaabni kun Dr Ismaa'el Abdallaa dura bu'aasaa jalqabaa gochuun file. Dr Ismaa'el dhaaba kana hanga 1992tti kan tajaajilan yoo ta'u dhaabni kun TOKA(UONA) jalaa ba'ee dhaaba of danda'e akka ta'u gochuu keessatti ga'ee guddaa tabatan.
WQO bara 1990 of haa danda'u malee, qorannoon Oromoo kora waggaa kan Tokkummaa Oromootaa Kaaba Ameerikaa (UONA) irratti sana duralee dhiyaachaa ture. Qorannoon jalqaba waa'ee Oromoorratti sadarakaa idila addunyaarratti dhiyaate kan jalqabaa bara 1984 Dhaabbata Qorannoo Aafrikaa (African Studies Association - ASA) konfaransii wagga irratti ture; kunis magaalaa Loos Aanjelesitti godhame. Milkaa'ina konfaransii kanarratti argameen jajjabaachuun, bara 1985 kora waggaa TOKA (UONA) irratti qorannoon adda addaa waa'ee Oromoo irratti yeroo jalqabaaf dhiyaate. Haaluma kaanaan waggaa waggaadhaan hanga bara 1990tti itti fufe.
Kaayyoo Dhaaba Kanaa
WQO kayyoowwan armaan gadii qaba:
Maxxantuu kalee miilsaddeetta
kalee miilsaddeetta ykn roomboozuwaa ((afaan Giriikii  :  Rhombozoa = deemsa naanneffamuu ykn maruu + zoa= bineensa/ nefka) kanaafuu Rhombozoa jechuun bineensa deemsa maramaa qabudha. Innis gosa maxxantuu xixiqqoo kanneen kallee maat-millsaddee keessa jiraatanidha.
Koompaasii
Koompaasiin ykn agarsootee meeshaa kallattii bu'uraa agarsiisuu yabaluuf fi teessuma lafaa irratti fayyaduu dha. Yeroo baay'ee kan of keessaa qabu limmoo maagneetii  ykn elementii kan biraa, kan akka agarsootee kaardii  ykn agarsootee roozii, kan maagneetii kaabaa wajjin walsimsiisuuf garagalchuu danda'u. Malleen biroo, kanneen akka jaayiroskooppii, maagneetoomeetira, fi fudhatoota GPS dabalatee fayyadamuu ni danda’u.
Lagni Shaballee
Lagni Shaballee (Sumaaliffa: Webi Shabeelle, Xaaliyaaniffa: Uebi Scebeli) laga baddaa Itoophiyaarraa ka'u yoo ta'u gara kibba-bahaatti yaa'udhaan gara Sumaaliyaa naannoo Muqaadishootti deema. Naannoo Muqaadishootti, gara kibba-dhihaatti jal'ata, achii gara qarqara garbaatti deema. Muqaadishoodhaa gaditti, lagni kun ganna qofa yaa'a. Waggaa baayye, lagni kun naannoo Laga Juba yoo ga'u ni goga. Bara bokkaan sirriitti roobu garuu, Waabii Shaballeen Laga Juba biraa ga'ee itti makamuun gara Garba Indiyaatti makama.
Hara Viktooriyaa
Harri Viktooriyaa harawwan Afrikaa keessaa baldhina guddaa qabuu  fi naannoo lafa ol ka’oo ta’e irratti kan argamuudha. Harri Viktooriyaa baldhina 83,000 km2 kan qabu yoo ta’u, biyyoota Baha Afrikaa Taanzaaniyaa, Keeniyaa fi Yugaandaa jidduutti argama. Harri kun tajaajila geejjibaas ni kenna.
Laklamee
Laklameen lakkoofsa sirna lakkoofsa bu'uuraa -2 keessatti ibsame dha, mala ibsa herregaa kan mallattoo lama qofa fayyadamu: akkaataa addaatiin "0" ( zeeroo ) fi "1" ( tokko ).
Neezerlaandi
Neezerlaandi biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Luceeroo Hogaazaa
Luuceeroo akkeessitu fi weellisaa Meksikoo kan.
Baakteeriyaa
Baakteeriyaan maaykirooorgaanizimoota(Lubbuqabeeyyii xixxiqqoo) pirookaariyootii(wirmaat-soboo) ti. Isaanis niwukilasii fi seelii biroo meembraaniin(hagguggee lubbiyyootiin) marfaman waan hin qabneef Archaea wajjin wal fakkaatu. Baakteeriyaan hundi, gosoota baay’ee muraasa baay’ee hin argamne kan akka Tiomargarita namibiensis, irraa kan hafe, Lubbuqabeeyyii xixiqqoo maaykirooskooppii(fullee guddiftuu) malee mul’achuu hin dandeenyedha.
Madda wabii
Afaan oromoo haa guddifnuu!!!!!!!!!!!!!
Nadhii Gammadaa
Seenaa Duuba
Nadhiin naannoo Oromiyaa aanaa Zuwaay Dugdaatti Maqaan dhalootaa isaa Qaasim H/Usmaan Roobaa jedhama. Maqaan ittiin waamamu maqaa qabsoo Nadhii Gammadaa jedhamuun beekkama. Nadhiin bara 1955 Kutaa Arsii Aanaa Zuway Dugdaa keessatti, Abbaa isaa H/Usmaan Roobaafi Haadha isaa Aadde Amiinaa Borsee irraa dhalate. Maqaan Nadhii jedhu kun maqaa abbaa isaa kan H/Usmaan Roobaa ture. Abbaan isaa amantaa Islaamaa erga baratee booda, maqaa isaa gara H/Usmaanitti jijjiirrate. Nadhiin maqaa abbaa isaa kana fudhatee Nadhii Gammadaa jedhamee waammamuu jalqabe. Nadhiin obboloota dhiiraa saddeetiifi obboloota durbaa afur qaba.
Nadhiin mana barnoota sadarkaa 1ffaa irraa kaasee hanga yuunivarsiitiitti barumsaan cimaa ture. Nadhiin qormaata biyyoolessaa darbee Yuunivarsiitii Finfinnee gale. Yuunivarsiitii Finfinneetti barnootaa faarmaasii baratee waggaa tokko akkuma fixeen barnoota addaan kutee qabsoo bilisummaa Oromoo geggeessuuf bara 1978 ABOtti makame. ABOtti makamee yeroo gabaabaa keessatti miseensa koree giddugaleessa ta’e.
Nadhiin bara 1993 wal ga’ii ABO irratti hirmaachuuf Waardiyoota isaa ja’a (6) wajjiin osoo gara iddoo Bookee 27 jedhamuutti deemuuu, bakka Asakoo jedhamu tan daangaa Arsiifi Harargee jidduutti argamtutti butamee, achi buuteen isaa dhabame. Nadhiin goota sammuu qaroo, kan yoo dubbatu haasawa isaa jechoota akka rasaasaatti onnee nama kutu, kan sagalee onnattummaafi kutannoon dubbatu saniin hedduu beekama. Akka namoonni tokko tokko jedhanitti Nadhii Gammadaa Maqaleetti dararaan mana hidhaatti irra gahaa jira yoo jedhan kaanimmoo Nadhiin lubbuun hin jiru jedhu. kunis ragaa qabatamaan kan deggerame miti.
Walumaa galatti Nadhiin seenaa Oromoo keessatti nama seenaan isaa barabaraan yaadatamu eessa akka jiru du’ee jiraafi lubbuun jiraan isaa kan hinbeekamne nama seenaa guddaa qabuudha. Nadhii Gammadaa as-buuteen dhabame haajedhamu malee, barbaacha isaaf xiyyeeffaannoon gama mootummaatiin wanti hojjatame hinjiru. Namnii namaaf falmuuu haa barbaadamu ilaalun gaariidha.
Baakteeriyaa(Bacteria)
Baakteeriyaan orgaaniziimii seelii tokko qofa irraa kan ijaaraman dha. Baakteriyaan ija uumamaan mul’achuu hin dandeessu yoo maayikirooskooppiin ta’e malee. Baakteeriyaan lubbiyyoo(cell) pirookaaryootaa/wirmaatsoboo/ dha. lubbiyyoon pirookaaryootaa caasaa alaa: siqixa, piilii/Dabbassee/, haguuggee, uwwisa lubbiyyoo: cichaa lubbiyyoo fi sabaga Lubbiyyoo(Cell membrane) fi caasaa keessaa: raayiboosoomii(horataa prootinii), dhangala’oo saayitoopilaazimii, niwukilootaayidii/kiroomoozoomii fi kkf qaba. lubbiyyoon baakteeriyaa, seeloota kan biroo irra hamman baayyee xiqqadha.lubbiyyoon baakteeriyaa pirookaariyoota yeroo ta'u, baay'inni lubbiyyoo isaa tokko qofa. Kanaafuu, baakteeriyaan orgaanizimii seel-qeenxee ykn Baaqlubbiiyyoo jedhama. Baakteeriyaan niwukilaasii(wirmaata) hin qindoomne fi memberenii niwukilarii(sabaga ykn haguuggii wirmaataa) hin qaban. Kana jechuun kiromoozomiin baakteriyaa saayitoopilaazimii(Manlubbiyyoo ykn kalloo Areeroo) keessatti faffaca'anii argamu jechuudha. Baakteeriyaan kutaalee luubiiyyoo laayisoosomii(ofajjeesaa), dhaqna goljii fi maayitookondoriyaa(caasumnee) hin qaban.Baakteeriyaan hundi cichaa lubbiyyoo, membireenii seelii( sabaga Lubbiyyoo(Cell membrane), saayitopilaasmii(Kalloo Areeroo), wantoota dhalsanyaawaa (DNA fi RNA) fi raayiboosomii qabu.
Nadhii Gammadaa
Seenaa Duuba
Akkuma sagalee haasawa isaa Nadhiin goota murannoofi kutannoo dhugaa kan qabuudha. Jechoota muraasa gatii qabdu, kan haasawa isaa humna qabeessaa keessaa;
Baakteeriyaa(Bacteria)
Baakteeriyaan bakka hunda jiraatu. Baakteeriyaan biyyee, galaana, garba, qilleensa, hiddabiqiltootaa, qaama orgaanizimoota keessa jiraatu. Akkasumas, qaama ala orgaanizimootairra jiraatu.
Warra
Ramaddii Baayoloojii keessatti, warri sadarkaa taaksonoomii kan oordarii fi qaccee gidduu jiru. Warri warra-jalee (subfamily), sadarkaa qaccee gararraa jiru, lama ykn isaa olitti qooddamuu danda'u.
Baakteeriyaa(Bacteria)
Akkaataan soorannoo baakteeriyaa
Baakteeriyaan hedduun nyaata mataa isaanii qopheeffachuuhin  danda’an. Soorata  argachuuf   madda   nyaata   biroo irratti  hundaa’u  qabu. Baakteeriyaan nyaata  mataa  isaanii qopheeffachuu   hin   dandeenye   kun Heetirootroofikoota(Sooratoota) jedhamu. Isaanis, biqiltootaa fi bineeldota sooratu .Baakteeriyaan   gariin  immoo  biqiltoota  fi  bineeldota  du’an  burkuteessuun  soorata argatu. Isaan kun sapiroofaayitoota(Burkuteesitoota) jedhamu. Burkuteesitootnii orgaanizimoota du’an diiguun gara  biyyeetti  akka  makaman  taasisu. Bakteeriyaan amala  akkasii  qaban  kun burkuteessitoota jedhamu.Baakteeriyaan  gariin  immoo  soorata  qopheeffachuu  ni  danda’u. Baakteeriyaan soorata mataa isaanii qopheeffachuu danda’an awutootroofikoota(Qopheesitoota) jedhamu.
Boca Baakteeriyaa
Boca isaanii irratti bu'uureffamudhaan baakteeriyaan gosa sadiitti qoodamu: Isaanis:
A. Boca geengoo (Kokasii)
Baakteeriyaa boca geengoo ykn boca naannawaa qabanidha.
Fkn: Diiplookookasii, Stiriptokokasii, Staafilookokasii
B. Boca ulee (Rod shape) ykn siiqqee fakkaatu Kan qaban.
Fkn: Baasilasii, sterptobasilayii
C. Boca marmee (Ispiiraalii)
Bocni isaanii maramaa dha
Ramaddii Baakteeriyaa
Beektoonni waa’ee baakteeriyaa qu’atan baakteerolijiistoota jedhamu. Baakteeroloojistonni gadi-fageenyan waa’ee baakteeriyaa beekuf bakka adda addaatti ramaduun qu’atu. Amaloota adda addaa isaan qaban irratti hunda’un baakteeriyaa gosoota garaagaratti ramadu. Kanneen keessa tokko halleessa Giraamiiti. Halleessuun Giraamii gosa halleessuu gosoota baakteeriyaa addaan haasuuf tajaajiluu yoo ta’u qabiyyee cichaa lubbiyyoo baakiteeriyaa iratti hundaa’uun baakiteeriyaa giraam-posativii(eeyyentaa) fi giraam negativii(Hi'eentaa) addaan baasuuf kan gargaaruudha.
Halleessuun giraamii yaalii karaa baakteeriyaan itti ramadamu ta’e, tooftaa hayyuun “ Hans Christian Gram” bara 1884 baseedha. Maayikiroobaayoloojii keessatti halleessuun Giraamii baay’inaan kan gaggeeffamudha. Malli kunis baakiteeriyaa giraam negaatiivii fi poosatiiviitti addaan baasuuf baay’ee kan gargaaruudha. Dabalataan boca baacteeriyaa adda addaa adeemsa halleessuun kanaan adda baasuun ni danda’ama.
Giraam-posativii(eeyyentaa)
Cichaan seelii baakteeriyaa Giraam posativiiti ta’an halluu Kiristaal vaayoleetii( balcii birdimaa) jedhamu ofirratti qabatanii hambisu Kun immoo yabbina cichaa seelii isaanii agarsiisa.sabaga lubbiyyoo alaa liippoopooliisakaraayidii hinqaban. Cichaan seelii furdaa teekooyiki asiidii qabu qaba. Cichaan seelii isaanii 70-80% peeptidogilayikanii (muureenii) irraa ijaarame. sabaga lubbiyyoo alaa hin qaban.kanaafuu, indootoksiinii hin maddisiisan. Baakteeriyaan dhukkuba fidan muraasni as jalatti ramadamu. Fakkeenya:Baasileesii, kiloosteriidiyeemii, maayikoobaakteeriyeemii fi kkf
Giraam negativii(Hi'eentaa)
Cichaan seelii baakteeriyaa Giraam negativii dandeettii halluu Kiristaal vaayoleetii( balcii birdimaa) ofirratti hambisuu hin danda’an..sabaga lubbiyyoo alaa liippoopooliisakaraayidii qaban. Cichaan seelii haphii fi teekooyiki asiidii hin qabne qaba.Cichaan seelii isaanii 10-20% peeptidogilayikanii (muureenii) irraa ijaarame. sabaga lubbiyyoo ykn Membireenii alaa qabu kanaafuu, indootoksiinii maddisiisu. Kun immoo seeliin baakteeriyaa antibaayootikiin(Farra baacteeriyaa) akka hin midhamnee ittisa.Baakteeriyaan dhukkuba fidan hedduun as jalatti ramadamu.Fakkeenya: Salmoonellaa, shiigellaa, tiriipaanoomaa fi kkf.
Silqixarratti hundaa'uun
Baakteeriyaan iddoo argama sil-qixaa fi baayina sil-qixaa irratti hundaa’uun bakka adda addaatti qoodamu. Isaaniis: A. Monootiriichiyasii – sil-qixa tokko qofa qabu
B. Loofootiriichiyasii – sil-qixa hedduu iddoo tokko irraa qabu
C. Amfiitiriichiyasii – sil-qixa qaama faallaa walii ta’e irraa qabu
D. Periitiriichiyasii – sil-qixa qaama hundarraa qabu
Faayidaaleen baakteeriyaa
Baakteeriyaan jireenya  dhala  namaa  keessatti kallattiinis  ta’e,  al-kallattiin  qooda  guddaa  qabu.Baakteeriyaan  miidhaa  namarraan  geessisan  akkuma jiran, kanneen jireenya keenyaaf baay’ee barbaachisanhedduu dha. Fakkeenyaaf baakteeriyaan:-aannaan itichuuf,qoricha qopheessuuf,biyyee gabbisuuf,oomisha warshaalee gogaa keessatti qooda qaban dha.
Dhibeewwan Baakteeriyaa
Maayikoobaakteeriyamii tuubarkuloosisiis:-dhibee sombaa fida.
Viibiriyoo koleeree:- dhibee koleeraa fida.
Saalmoonellaa taayifee:- dhibee golfaa fida.
Nadhii Gammadaa
Seenaa Duuba
1. “Biyya keenya jaalannu nama wajjiin qoodanna, feenu immoo akka barbaadnetti bulfachuun mirga keenya.!”
Baakteeriyaa(Bacteria)
Dhibeewwan Baakteeriyaa
Gonookokasii gonooriyee:- dhibee cophxoo fida.
Nadhii Gammadaa
Seenaa Duuba
2. “Osoo halagaan biyya keenyarratti nu bulchuuf lafa dhiituu, kan hidhatee muratee dhaadatu, nuti ammoo mirga keenya kabachiisuudhaaf wanti murachuu nu hanqisu hin jiru.!”
3. “Hiree Ummata Oromoo kan murteessu, Ummata Oromooti malee, anatu sii beeka, karaa kana deemtu malee, kan nuun jedhuufi kan afaan qawweetiin nu doorsisu jiraatu, Ummanni keenya fudhachuuf qophii miti.!”
Baakteeriyaa(Bacteria)
Dhibeewwan Baakteeriyaa
Tireepooneemaa paalidam:- dhibee fanxoo fida.
Nadhii Gammadaa
Seenaa Duuba
4. “Seenaa Abaaboota keenyaa kan Aanooleetti dhumanii san jiraachisuun, biyya keenya Oromiyaa harka Oromootti, Oromiyaa harka ilmaan haqaa kan Oromoo Ummata Oromootiif dhaabbataniitti galchuu qofaani.!”
Baakteeriyaa(Bacteria)
Dhibeewwan Baakteeriyaa
Kiloostiridiyemii teetaanii:- manjalloo kan fidu dha.
Nadhii Gammadaa
Seenaa Duuba
6. “Oromoon tokko. Amantiin addan bahu. Oromoon gosaan addan bahu. Lagaan addan bahu. Gaaraan addan bahu. Kan Oromoo adda qooduuf tattaafatu haa badu.”
7. “Biyya Oromoo irratti abbaan biyyaa Oromoodha. Biyya Oromoorratti Oromoo malee, namni biraa murteessuu hin danda'u. Kan warra biraa nurratti murteessisuu dhidhiibu haa badu.!” fi kan biroo jechoota hedduu Ummata Oromoo hundaaf dhaamee jira.”
Baakteeriyaa(Bacteria)
Dhibeewwan Baakteeriyaa
Dippilookokasilnimooniyee:-dhibee nimooniyaa fida
Nadhii Gammadaa
Seenaa Duuba
Nadhii!!!
Baakteeriyaa(Bacteria)
Wabii
"https://caalaasite.files.wordpress.com/2017/03/biol-323-general-biology-iii-or.pdf"
Nadhii Gammadaa
Seenaa Duuba
Saba kee Bilisoomsuuf, Yommuu ati yaaddu. Gootummaadhaaf, Onneen tee hin gaaddu. Tolchitee dubbattaa, Boonaaf of hin dhaaddu. --- Walabummaa goonfachuuf, Qabsootti cimtaa.! Eessa jirta Nadhii, Bakka jirtu nutti himtaa?. Saba keetiif baatee, Karatti maaliif timtaa?. --- Cingala dabdemoo, Waraabessatu sinyaate?. Beekaati riphxemoo, Biyya keessaa baate?. Waa'een kee maaliif dide, Nadhii atta taate?. --- Ati hin duutu Nadhii, Ni jirta siif waadaa. Oromoon Booyee, Garaatti qaata aadaa. Dubbadhu mee Nadhii, Si arguu barbaadaa?. --- Bareedaa Oromoo, Hayyuu hoonga hin qabne. Iyyaafannoon si soqnee, Akkamitti si dhabne?. Nu Oromoon mara dunnine, Hamileedha cabne. --- Dubbataa beekamaa, Qillisaa Sagalee. Nama hunda hawwata, Midhaga kiloolee. Yoomuma as baatee, Nuun jetta kunooree?. --- Iyyaankee maafin argamne, Maaltu nurraa sifooye. Jiraattu nutti himadhumee, Eenyutu adda sidooye?. Ati maaliif nu miliiyxe? Barana Risaa bokkaa mooye. --- Maaliif nuufin qoorsine, Imimmaan firootaa. Gadaannisa seenaati, Ati Utubaa dhalootaa. Mul'adhu as bahii, Sabni kankee si iyyaafataa. **************** December 15, 2018 Wabii Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Virus
Vaayirasiin lubbudhabbeyyii xixiqqoo dhukkuba fiduu danda’anii fi lubbu qabeeyyii qofa keessa jiraachuu danda’aniidha.
'''Vaayirasiin Lubbuuqabeeyyii mitii. ykn Orgaanisimii miti sababni isaas amaloota lubbuu hin guutuu.'''
Sanyii (Baayoloojii)
Baayoloojii keessatti, sanyiin ramaddii gurmuu kan jalqabaa ti. Sanyiin yoo hiikkamu garee oraanizimootaa guddaa kan wal-horuu fi ilmoo al-maseena (fertile) taate godhachuu danda'ani. Hiikaan kun yeroo baayyee ga'aa yoo ta'u, ulfinni sanyiin kana jedhanii hiiku rakkina sanyii jedhamee beekkama.
Beeniin
Beeniin biyya Afrikaa keessa jirtu.
Alii Birraa
Alii Birraa weellisaa, qindeessaa, walaleessaa fi sabboonaa Oromooti. Aliin Fulbaana 29, 1950 magaalaa Dirre Dhawaa naannoo Lagaharree jedhamutti dhalate.
Jireenyaa Ijoollummaa Isaa
Aliin kan dhalate Dirre Dhawaa keessatti. Abbaa fi haati isaa Aliin dhalatee waggaa sadi’itti addaan bahan. Aliin sana booda abbaa isaa biratti guddate. Yeroo ijoollummaa isaa mana barumsaa Arabiffaa galee Afaan Arabaa barateera. Sana boodas mana barumsaa galee amma kutaa 6tti barate.
Yeroo ijoollummaa isaa karaa irratti daldala adda addaa hojjatee of gargaaraa ture. Wayita umuriin isaa 13 ta’u, hawwisoo Afran Qalloo kan aadaa Oromoo guddisuuf dhoksaadhan hojjachaa turetti makame. Sirbi inni jalqaba waltajjiirratti sirbe “Birraa dha bari’e” kan jedhamu ture. Kanarraa ka’ee maqaa Alii Birraa jedhamu argate. Mootummaan Hayila Sillaassee hawwisoo kana bara 1965tti cufee miseensota hawwisoo kanaas gartokkee mana hidhaatti naqe. Aliinis baqatee gara Finfinneetti gale.
Jireenya Isaa Finfinneetti
Aliin erga Finfinneetti galee booda hojii sirbaa adda addaa hojjachuu jalqabe. Yeroo kana Aliin sabboonaa Oromoo Ahimad Taqii wajjin wal bare. Ahimad Taqiis Alidhaaf akka ittiin sirbuuf jedhee gitaara biteef. Beekkamtummaan Aliis magaalaa Finfinnee keessatti saffisaan dabale. Aliin Afaan Oromoon biratti Afaan Amaaraa, Afaan Arabaa, Afaan Hararii fi Afaan Sumaaleetiin sirbuu danda’a ture. Kunimmoo namoota adda addaa biratti akka jajamuu fi jaalatamu godhe. Namoota isa jaalatan keessaa tokko Iyyu’eel Yohaannis kan jedhamu dura bu’aa Kibur Zabanyaa kan ture tokko ture. Innis Aliin Kibur Zabanyaatti akka makamu godhe;
Kibur Zabanyaa keessa yeroo turetti, carraa gara naanoo adda addaa deemee itti dandeettii isaa agarsiisu argate. Gara Sudaanis deemee wellistoota bebbeekkamoo akka Mahaammad Waardiifaa wajjin sirbe. Yeroo Finfinnee jiru, waltajjii gurguddaa akka Haagar Fiqirii fi Raas Tiyaatiriifaatti sirba ture. Boodarra abbaa isaa wajjin mariyatee Finfinnee gad lakkisee deeme. Bara 1970n keessa, yeroo Warraaqsi Itoophiyaa jalqabu, Ahimad Taqii baha Itoophiyaa keessatti loltuu mootummaatin odoo loluu du’e. Aliinis baayyee gaddee akkas jedhee sirbe
Yaa Hundee Bareedaa
Yaa Fiixee Miidhagaa
(Hundeen maqaa kan bira Ahimad Taqii ture)
Aliin hojii isaa weellisummaa fi qindeessumma itti fufe. Albamii isaa kan jalqabaas bara 1971 baase, kunis albamii sirba Afaan Oromoo kan jalqaba ture seenaa sirba Oromoo keessatti. Achii booda sirba jaallatamoo akka “Hin Yaadin”, “Asabalee”, “Ammalelee” fi “Gammachu” godhate. Albamiin isaa sirboota Afaan Sudaan kan akka “Al-Habiib Ween” fi sirba Hararii kan akka “Yidenqal” of keessaa qaba.
Biyya Alaatti
Leellistuun Alii Birraa, Imbaasii Iswiidin kan Finfinnee jiru keessatti Itti-aantuu Sekreeterii (vice-secretary) kan turte, Alii gaa’ilaaf gaafatte. Aliinis gaaffii kana fudhatee bara 1985tti ishii fuudhe, maqaan ishii Birgittaa Astroom jedhama. Birgittaan kan dhalatte Istookoolmi Iswiidin keessatti (Adoolessa 21, 1942 – Fulbaana 13, 2009). Bara 1986tti, haati manaa Alii Sawud Arabiyaatti jijjirramate, Aliinis ishee faana Sawud Arabiyaatti gale. Haa ta’u malee, Sawud Arabiyaan Aliitti itti hin tolle. Kanaaf gara Iswiidinitti ce’ee achi waggaa lama jiraate. Bara 1988, Aartis Akkaadaamii Loos Aanjeles (Los Angeles Arts Academy)tti barachuuf gara USA deeme. Bara 1990tti erga eebbifameen booda bara 1992tti albamii lama Itoophiyaan alatti kan jalqabaa gad lakkise. Kunis addunyarratti akka beekkamu godhe. Aliin konsertii baayyee biyyoota adda addaa keessatti geggeesseera. Kana keessaa bara 20005tti ayyaana waggaa haaraa Itoophiyaa irraatti Sharaaten Addis kaasuun ni danda’ama.
Bara 2009tti, Aliin dhukkuba Kaanserii marrimaanii akka yaallamaa jiru yoo dubbatamu, garuu sirba akka itti fufuun hojjatu yoo dubbatu albamiin isaa kan dhiyoo baase garuu kan dhuma ta’uu hin hafu jedhama.
Badhaasa
Bara 1995tti, Aliin badhaasa Toroontoo Afrikaan meeritis Awwaard(Toronto African Merits Award) argateera. Bara 2010tti ammo, Yuunivarsiitii Jimmaa irraa Dokitreetii Kabajaa aragateera. Mudde 2012tti Dorgommii Daddaraaroorratti isa jalqabaa irratti marsa xumuraarratti keessummaa kabjaa ta’uun affeeramee argameera.
Mesopotaamiyaa (Lafa lagalammenii)
Mesopotaamiyaa naannoo kibba dhiha Eeshiyaa sirna laga Tigris fi Efraaxis keessatti argamu yoo ta’u, haala qilleensaa fi teessuma lafaa naannoo sanaa irraa fayyadamtee jalqaba qaroomina dhala namaa keessummeessite.
Seenaan isaa kalaqawwan barbaachisoo addunyaa jijjiiran hedduudhaan kan beekamu yoo ta’u, isaanis yaad-rimee yeroo, herrega, girgiddaa, bidiruu doonii, kaartaa fi barreeffama dabalatee. Mesopotaamiyaanis qaamolee bulchiinsa naannoo fi magaalota adda addaa irraa dhufan walduraa duubaan jijjiiramaa dhufanii fi waggoota kumaatamaan lakkaa’aman keessatti to’annoo qabataniin ibsamti.
(lafa) lageen (lama) gidduu jiru") jechoota hundee Giriikii durii μέσος (mesos, 'giddugaleessa') fi ποταμός (potamos, 'laga') irraa kan dhufe yoo ta'u, '(lafa) lageen gidduu' jedhamee hiikama, calque ta'uu hin oolu kan jecha Aramaayikii isa durii yoo ta’u, jechi Aramaayikii mataan isaa calque birit narim Akaadiyaa ta’uu hin oolu. Innis guutummaa Septuagint Giriikii keessatti (c. 250 BC) kan Ibirootaa fi Aramaayikii wajjin wal gitu Nahaarim hiikuuf itti fayyadama. Itti fayyadamni Giriikii kanaan dura maqaa Mesopotaamiyaa jedhu The Anabasis of Alexander irraa kan mul’atu yoo ta’u, kunis dhuma jaarraa 2ffaa Dh.K.D.tti kan barreeffame ta’us addatti maddoota bara Aleeksaandar Guddicha irraa kan eerudha. Anaabaasiitti, Mesopotaamiyaa lafa Efraaxis irraa gara bahaatti kaaba Sooriyaa jiru ibsuuf itti fayyadamaa turte. Jechi Ārām Nahrīn (Classical Syriac: ܐܪܡ ܢܗܪ̈ܝܢ) (Ibiroota: ארם נהריים, Aram Naharayim) jedhu kakuu moofaa Macaafa Qulqulluu keessatti "Aram laga (lamaan) gidduu jiru" ibsuuf yeroo dachaa itti fayyadamaa ture. [citation barbaachisaadha].
Lubbiyyoo saalaa (gametes)
Gaameetiin seelii walhormaataa orgaanizimii tokkoo yoo ta'u, seelii saalaa jedhamuunis ni waama. Gosoota gosoota gaameetii morfoloojiidhaan adda ta’an lama uumuun, fi tokkoon tokkoon namaa gosa tokko qofa kan oomishan keessatti, dubartiin nama dhuunfaa kamiyyuu gosa gaameetii guddaa— Hanqaaquu jedhamu—fi dhiirri gosa xiqqaa— sanyii kormaa jedhamu oomishuuf. Seelonni sanyii kormaa ykn sanyii kormaa sababa flagellum, caasaa boca funyaanii qabuu fi seelii akka socho’uu fi socho’u taasisu irraa kan ka’e xiqqaa fi socho’oo dha. Faallaa kanaatiin, tokkoon tokkoon seelii hanqaaquu ykn Hanqaaquu baay’ee guddaa fi kan hin sochoone dha. Gabaabumatti gaameetiin seelii hanqaaquu (gaameetii dubartii) ykn sanyii kormaa (gaameetii dhiiraa) dha. Beeylada irratti killiyaas ykn ovaarii dubartootaa keessatti bilchaata, sanyii kormaan immoo qaama saalaa dhiiraa keessatti guddata. Yeroo walhormaataa, ispeermaatozoon fi Hanqaaquu walitti makamanii orgaanizimii haaraa diploid uumu. Gaameetonni odeeffannoo jeneetikii nama dhuunfaa walakkaa, gosa tokkoon tokkoon isaanii irraa ploidy tokko kan qabatanii fi karaa meiosis, kan seelii jarmii tokko fishinii lama keessa darbu, bu'aan isaas gaameetota afur akka uumamu kan uumamanidha. Baayoloojii keessatti gosti gaameetii orgaanizimiin tokko oomishuuf ramaddii saala isaa murteessa.
Ibsaa Guutamaa
Ibsaa Guutamaa  hogganaa Ministeera Barnootaa Itoophiyaa kan duraanii fi qabsaawaa mirga Oromooti. Ibsaan ABO bakka bu'ee yeroo hogganaa Ministeera Barnootaa Itoophiyaa turetti, Afaan Oromoo afaan barnoota akka ta'u gochuun seenaa addaa galmeesse.
Seenaa Duubaa
Ibsaa Guutamaa Qeellam Wallagga Aanaa Sayyoo bakka Anfilloo jedhamutti dhalate. Sana booda biyya abbaasaa Dambi Doollotti gale. Yeroo jabaatu barnoota sadarkaa tokkoffaa achumatti barachuu eegale.
Ibolaa
Vaayiresiin kun dhiiga ykn dhangala'aa bineelda dhukkuba kanaan qabamee yeroo tuqan nama qaba. Karaa qilleensaa tatamsa'uu danda'uunsaa hanga ammaatti hin mullanne. Sinbirri alkanii ija mukaa nyaattu vaayiresii kanaan odoo ofii hin qabamin baattee akka tatamsaastu amanama. Namni tokkicha qabamnaan, dhibeen kun namootarraa namootatti ni darba. Dhiirri dhibee kanaan qabamee fayye, vaayiresii kana karaa mi'oo hanga ji'a lamaatti nama biraatti dabarsuu danda'a. Dhibeen kun akka nama qabe baruuf, dhibeewwan mallatto Ibolaa fakkaatu qaban kan akka busaa, koleeraa, fi vaayireesota nama dhigsisan akka hin taane dura addaan baafama. Sana booda mirkaneessuuf, dhiigni dhukkubsataa fudhatamee antiibodii vaayiresii, RNA vaayiresii, ykn vaayiresii mataasaa akka qabu ni qoratama.
Qaranbullee bisaani
Suuta tarkaanfataa ykn Qaranbullee bishaanii Maqaa saayiinsaawaa:- Tardigrades (    (akka waliigalaatti tardigrade, ykn    Boyyee sarphaphuu  jedhamuun kan beekamu) fi yeroo jalqabaatiif phaphaasii Jarmanii ( Johann August Ephraim Jose ) bara 1773 ttii ibsamee, bineensi suuta kan deemu yoo ta’u tartiiba Ekidaayisizowaa(Ecdysozoa), kan garee bineensota protostomic ti. Akkasumas bineensa cimaa fi ajaa'ibsisaaa addunyaa kanaati.bineelda addunyaa kanarraa jalqabaa hawaa keessa jiraachuu kan danda'u jedhamee amanama.
Ibolaa
Ittisni dhibee kanaa, dhibeen kun bineeldota qabamanirraa gara namaatti akka hin tatamsaane to'aachuu dabalata. Kunis bineeldonni dhibee kanaan qabamuu isaanii sakatta'uu fi yoo qabaman ajjeessanii reeffa isaanii karaa sirrii ta'een gatuu dha. Foon seeran affeeluunii fi yeroo foon tuttuqan uffata ittisaaf ta'u uffachuun fayyaduu danda'a, akkasumas naannoo nama dhbee kana qabuu jiraannan, uffata ittisaaf ta'uu kaawwachuu fi harka dhiqachuunis ni fayyada. Eddattoon dhangala'aa qaamaa fi tishuu nama dhibee kana qabu irraa fudhatame of eeggannoo guddaan qabatamuu qaba.
Qorichi dhibee kana faayyisu hanga ammaatti hin argamne. Yaalin namoota qabamaniif godhamu yaalii gargaarsa qofa, kunis dhangala'aa karaa afanii kennuu (xinnoo miyaa'aa fi soogidda kan qabu) fi dhangala'aa karaa ujummoo dhiigaa kennuu dabalata. Dhibeen kun carraan ajjeesuusaa guddaa dha, kan qabman keessaa naannoo dhibbantaa 50% hanga 90% ni ajjeesa. Iboolan jalqaba kan argame Sudaan (amma Sudaan Kibbaa) fi Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo keessatti. Dhibeen ibolaa baayyinaan Afrikaa keessatti naannoo tirooppikii Sahaaraa gadiitti akka weeraraatti ka'a. Bara 1976 (bara itti jalqaba argame) hanga 2013tti, Dhaabbannii Fayyaa Addunyaa keezii 1,716 gabaase. Weerarri guddaan hanga har'aatti uummame kan bara 2014tti Afrikaa Dhihaa keessatti ka'e yoo ta'u biyyoota akka Giinii, Seraa Liyoon, Laayibeeriyaa fi Naayijeeriyaa keessatti mul'ate. Hanga Onkoloolessa 1, 2014tti, namoonni 3,069 qabamuunii fi kana keessaa 1,552 du'uun gabaafameera. Talaallii humuufojjachuuf yaalin godhamaa kan jiru yoo ta'u, hanga ammaatti garuu hin argamne.
Mallattoo
Mallattoon ibolaa akkuma tasaa dura sadarkaa infuleenzaa fakkaatun, kunis mallattoo dhadhabbii, oo'a qaamaa, mataa bo'oo, fi dhukkubbii buusaa, hirree fi qomaa agarsiisa. Hoqqisiisuu, garaa kaasaa, fi nyaata jibbuun mallattoo beekkamaa keessa tokko. Mallattoon darbee darbee mul'atu: madaa qoonqoo, dhukkubbii qomaa, hinqirsoo, qilleensi namatti hirrachuu fi waa liqimsuu dadhabuu dha. Dhibeen kun nama qabee hanga mallattoon mul'achuu jalqabutti giddu galeessan guyyaa 8 hanga 10 fudhata, garuu bultii 2 hanga 21 gidduu ta'uu mala. Gogaa qaamarratti dhiitaa xixiqqoo akka finniisaa fida (dhibbantaa 50% irratti). Mallattoon ibolaa gara jalqabaa busaa, dengue fever ykn tropical fevers kan biroo wajjin walfakkaata, kunis hanga dhibeen sun guddatee dhiiga qaama keessaa yaasu jalqabutti.
Dhukkubsattoota 40-50% irratti, karaa qaamni ittii madaa'eefi karaa uraa qaamaa (fkn ujummoo mariimaanii fi garaacha, funyaan, buqushaa, iddiddii) dhiigni yaa'un gabaafameera. Sadarkaa dhiiguu, kan mallattoo jalqabaa booda guyyaa 5 hanga 7tti dhufu kanarratti, dhiigun qaama keessoo hoqqisa dhiiga qabuu fi ija diimateen of mullisa. Dhiigni googaa qaamaatti yaa'e waan akka petechiae, purpura, ecchymoses andhematomas (keessaahuu naannoo limmoon waraannatanitti) uuma. Dhukkubsattoonni qufa'anii dhiiga aakkifatu, dhiiga hoqqisu/balaqqamsiisu ykn bobbaa wajjin dhiiga baasu.
Baayyee dhiiguu muraasa, akkasumas yeroo baayyee garaachaa fi marrimaan irratti qofa kan murtaa'e dha. Walumaa galatti, mallattoon dhiigni yaa'uu kun dhibeen hammaachaa deemuu kan agarsiisuu yoo ta'u dhiiga baayyee dhabuun kun du'atti geessa. Namoonni dhibee kanaan qabmana hundi sirni marsaa dhiiga akka keessa jiru muulisu, dhiigni itituu diduu dabalatee. Namni qabame tokko yoo fayyuu baate, erga mallattoon jalqabaa mul'atee guyyaa 7 hanga 16tti (yeroo baayyee 8 fi 9 gidduutti) ni du'a, du'a kanas kan fidu qaamoonni (fkn tiruu, kalee, kkf) hojii dhaabuu isaanitti.
Sababa
Dhibeen ibolaa vaayiresii shan kan warra ibolavaayiresii, maatii filooviraayid, fi oordarii mononegavaayiraals jalatti ramadaman keessaa afuriin dhufa. Vaayireesonni dhibee fidan arfan vaayiresii Bundibugyo (BDBV), vaayiresii Sudaan (SUDV), vaayiresii Taï Forest (TAFV), fi tokko ammoo kan salphumatti vaayiresii Ibolaa (EBOV, duraan vaayiresii Ibolaa Zaayer jedhama) jedhamuuni. Vaayiresii Ibolaa (EBOV) kan jedhamu kun sanyii Zaayer ibolaavaayiresii jalatti ramadamu kan qofaa yoo ta'u vaayiresota dhibee kana fidan keessaa isa hamaa dha, akkasumas weerara ka'e baayyee kan kaase isa. Vaayiresii shanaffaan Reston virus (RESTV) jedhamu namarratti dhibee fida jedhamee hin yaaddamu. Vaayiresonni ibolaa shananuu vaayiresii Marburg jedhamun walitti dhiyaata.
Daddarbuu
Namarraa-namatti daddarbuun kan dhufu dhiiga ykn dhangala'aa qaamaa nama dhukkubsatee tuquun (reeffa nama du'ee dabalatee), ykn wantoota vaayiresii kanaan fallamee tuquun, keessaahuu limmoo wayyaa ittiin hodhanii fi limmoo mana yaalaaa, ta'uu danda'a. Carraan dhibeen kun weerara guddaa geggeessuuf qabu xiqqaadha jedhamee yaaddama, sababiinsaas dhangala'aa dhukkubsataa keessaa bahe qajeeltodhaan tuttuquun qofa waan darbuufi. Mallattoon dhibee kanaa dhukkubsataan akka hin sochoone waan godhuuf carraan namni kun dhibee kana tatamsaasuff qabu ni xiqqaata. Reeffi nama du'ee dhibee kana waan dabarsuuf, sirni awwaalchaa aadaa dhibee kana baballisuu danda'a. Weerara bara 2014 irratti Giinii keessatti dhibeen kun harki lama-sadaffaan kan dhufe sababa awwaalchatiin jedhamee amanama. Mi'oon namoota dhukkubsatanii fayyanii hanga ji'a sadi'iitti dhibee kana dabarsuu danda'a. Weerarri ibolaa kan jalqabaa akkamitti akka ka'e hin beekkamu. Weerarri vaayiresii ibolaa kan jalqabaa dhangala'aa bineelda dhibee kanaan qabame tuquun namatti darbuu hin oolle jedhamee amanama.
Sababa inni baballatuuf keessa inni tokko biyyoota Afrikaa keessatti manneen yaalaa baayyee dadhabaa waan ta'anii fi. Hojjattoonni fayyaa kan uffata ittisaa seeran hin kaawwanne dhibee kanaa qabamuu danda'u. Dhibeen kun Afrikaa keessatti karaa hospitaalaa tatamsa'eera sababinsaas limmoo irraa deebi'anii fayyadamuu fi of eeggannoon waliigalaa dhabamuu dha. Buufanni fayyaa kan dhukkubsattoota yaalaa jiran tokko tokko bishaan ujummoollee hin qaban.
Ibolaan karaa qilleensaa darbuunsaa hin gabaafamne. Garuu, laabiraatorii keessatti kan qophaawu, cobni 0.8– 1.2-μm ta'u qillensa wajjin yoo ol xuuxame dhibee kana nama qabsiisuu danda'a. Vaayiresiin kun, waltuquu tokko malee booyyerraa gara piraayimeetotaatti tattamsa'uu akka danda'u mul'ateera, garuu qorannoon kun daddarbuu akkasii piraayimeetota nama-hin-taane gidduutti arguu hin dandeenye.
Sinbirri alkanii ija mukaa gartokkeen nyaatame lafatti gadi darbatti, achii hoosiftoonni lafarra jiraatan kan akka goorillaa ija mu harca'e sana nyaatu.Cancalli ta'umsa akkasii kun karaa al-qajeeltoo dhibeen kun baattuu vaayiresii kanaarraa gara bineelda biratti ittiin darbu dha, kunis gorora sinbira alkanii vaairesii baachuu ilaalchisee qorachuutti geesse. Oomishni ija mukaa, amalli bineeldaa, fi wantoonni biraa yeroo fi iddoo adda addaatti jijjiiramuun isaanii ka'umsa weerara dhibee kanaa bineeldota keessatti fida.
Kuusaa
Sinbirri alkanii kuusaa uummamaa vaayiresii Ibolaa ti. Biqiltoonni, aritiropoodonnii fi sinbirris tarii ta'uu danda'u jedhamee yaaddama. Bosonatti, dhibeen kun kan darbu yeroo sinbirri alkanii dhibee kanaan faalamte ija mukaa gartokkeensaa nyaatame ykn foon ija mukaa gad darbatte, achii booda hoosiftoonni lafarra jiraatan kan akka goorillaa fi kuruphee ija mukaa bu'e san nyaatu. Cancalli akkasii kun sanyii uummaan baattuu vaayiresii ibolaa ta'e keessaa gara sanyiiwwan biraatti karaa kallattii-alaan akka darbuuf carraa uuma. Kunis vaayiresii gorora simbira alkanii kuduraa nyaatu keessa jiruu irratti qorannoo gochuutti geesse. Oomishni kuduraa, amalli bineeldaa, fi sababoonni biraa yeroo fi iddoo adda addaatti jijjiiramuun bineeldota keessatti ka'umsa weerara dhibee kanaa fida.
Simbirri alkanii warshaa jirbii kan jalqaba weerarri dhibee ibolaa bara 1976 fi 1979 keessatti mul'ate keessa akka jiraachaa turte, akkasumas weerara vaayiresii kan Marburg kan bara 1975 fi 1980 ka'e keessaas harka akka qaban dubbatame. Sanyii biqiltootaa 24 fi sanyii bineeldota lafee dugdaa qaban 19 kan yaaliif jecha vaayiresii ibolaan waraanaman keessaa, simbira alkanii qofatu dhibee kanaan qabame. Simbirri alkanii mallattoo dhibee kanaan yeroo qabaman mul'atu hin agarsiifne, kunis baattuu vaayiresii kanaa ta'uu isaanitiif ragaa ture. Sarvee bineeldota 1,030 irratti, simbira alkaniii Gaabonii fi Rippabiliika Koongoo 679 dabalatee, irratti bara 2002-2003 godhameen, simbirri alkanii kuduraa nyaatan 13 keessatti RNA vaayiresii ibolaa qabu ture. Hanga 2005, simbirri alkanii kuduraa nyaattu (Hypsignathus monstrosus, Epomops franqueti, and Myonycteris torquata) vaayiresii ibolaa akka qaban adda baafameera. Sanyiiwwan kun yeroo ammaa baattuu uummaan akka kuusaa vaayiresii ibolaa akka ta'an shakkama. Antiibodiin vaayiresii Zaayerii fi Reston simbira alkanii Baangilaadish keessatti argameera, kunis baattuun vaayiresii kanaa fi mallattoon filoovaayiresii Eeshiyaa keessa akka jiru agarsiisa.
Bara 1976 fi 1998 gidduuti, hoosiftoota, simbira, reptaayiloota, amfibiyaanota, fi artiroopoodota 30,00 naannoo weerarrii ibolaa ka'e keessa akka eddattootti fudhamatame keessaa, vaayiresiin ibolaa keessatti hin argamane, kunis hurraa jenetiikii roodentii ja'a (Mus setulosus fi Praomys) fi shiruu(Sylvisorex ollula) Rippabiliika Gidduagaleessa Afrikaa keessaa dhuferraa argameen ala jechuudha. Yeroo weerara 2001 fi 2003, hurraan vaayiresii ibolaa raqa goorillaa fi chimpaanzii keessatti argameera, kunis boodarra dhibeen kun akka nama qabuuf madda ta'e. Haa ta'u malee, sanyiiwwan kanaa dhibeen kun yoo qabee waan ajjeesuuf, isaan akka kuusaa uummamaatti tajaajiluu hin danda'an.
Qorannoo Vaayireesichaa
Marsaan jireenya vaayiresii ibolaa yeroo vaayiriyoniin rissepterii seelitti of qabsiise jalqaba, itti aansuun marsaan seelii vaayiresii membireenii seelii wajjin tokkooma, niwuukilookaspiidin vaayiresii gara saayitosoolitti gadilakkifama. Gilaayikoopirootiniin (GP1,2 jedhama) vaayiresii ibolaa, dandeettii seelitti of qabsiisuu fi seelii faaluu kennaaf. RNA poliimeraasin vaayiresii kanaa, kan jiinii L lakkadaa'e,gartokkeen niwuukilookaspiidii banuun jiinii gara mRNAttii dabarsa, kunis achii booda gara pirootiinii istiraakcheraalii fi nan-istiraakcheraaliitti jijjiirama. Pirootiinin baayyinaan oomishamu niwukiyoopirootiini dha, priootiinin akkasii kun seelii keessatti baayyachuunsaa iswiichiin L jiinii dabarsuuraa gara jinoomii baayyisuutti yoom akka ce'u murteessa. Seelii baayisuun antiijinoomii dheerina-guutuu, maraa poozatiivii qabu uuma, kunis itti aansun garagalcha jinoomii vaayiresii maraa-nageetiiviitti jijjiirama. Istiraakcheraal pirootiinii fi jinoomiin haaraa oomishame kun ofumaa walitti gaggaluun seel membireenii qarqaraatti karaa keessa walitti qabamu. Vaayiroonin seelii irraa akka dameetti marguu jalqaba, maraa seelii isaas seel membireenii irraa marganirraa fudhatu. Partikiliin guddate kun sana booda seelii biraa weeraruun marsaa kana irra deebi'ee hojjata. Jenetiksii vaayireesii ibolaa qorachuun baayyee ulfaata, sababiinsaas dhibee nama qabsiisuu waan danda'uuf.
Fuullee
Fulleen meeshaa bocamuu dandaʼuu fi yeroo baayʼee akka Sima ykn kompounditti kan rgamuu fi faayidaa hedduu kennuu; Fakkeenyaaf, foddaa hojjechuu fayyadama.
Fulleen jalqaba bara durii keessatti kan argame Leemmana ( shambaqoo ) cirracha baqfame wajjin walitti walnyaachuun ykn makamuun ture. Industiriin Fullee naannoo bara 1900 Dh.K.D. Fiinqiyaa keessattis, bifa kan akka tasaa mala walfakkaatuun seraamikii ykn Fullee qola hojjechuudhaan uumame jira.
Xalayaa
Xalayaan ergaa barreeffamaan nama tokko irraa kabiraatti dabarsuun karaa itti walquunnamani. Xalayaan kan dubbisaa isaatiif salphaatti hubatamu, ergaa barreessaa qaama barbaadameen kan gahuufi dhimma barreeffameef sana ifa ta’ee kan raawwatu ta’uu qaba. Xalayaa fayyadamuun yaada, ajaja, oduu, fedhii, hawwii, gaddaa fi gammachuu ittiin dabarsu.
Gosoota xalayaa
Xalayaan kan matayyaafi kan waajjiraa ta'uu danda'a. Xalayaa matayyaa kan firri firaaf, maatiin maatiif, hiriyaan hiriyaaf haala dhuunfaa ofii fageenyaafi dhiyeenya, bakkaafi yeroo irratti hundaa’uun ittiin walquunnamaniidha. Xalayaan waajjiraalee immoo kan dhimma adda addaatiif waajjirri waajjiraaf, waajjirri tokko nama dhuunfaaf yookaan namni dhuunfaan tokko waajjira tokkoof kan barreessuudha.
Kutaalee xalayaa
Wantootni ijoo xalayaa keessatti argamuu qaban teessoo, nagaa gaaffii, keeyyata seensaa, qaamaa xalayaa fi xummura xalayaati.
Teessoo
Teessoon xalayaalee kan barreeffamu gidduu seensaatti. Maqaan namticha ykn dhaabicha ergamuuf barraawa. Yoo namticha barreessituuf hin beekne iddoo ykn argoo isaan qabaniin barreessuu. Fkn. Itti Gaafatamaa Buufata poolisii.
Nagaa gaffii
Kutaan kun iddoo ittii kabajamaa ykn kabajamtuu ebeluu jenne eegalluudha.
Keeyyata seensaa
Keeyyataa kana jalatti waan xalayaan barreeffamuuf bakka ittii ibsimuudha ykn dhimma barreessinuuf bakka itti kaafnuudha.
Xalay xalayaa
Kutaan kun seensa xalayaa irratti hundaa’uudhaan kan bal’achaa dhufuudha.
Xummura xalayaa
Bakka kanatti waan jechuu barbaaddu mara bakka itti xummurruudha. Fkn. jaalalee to ykn koo, Obboleessa koo ykn Obboleetti to, Harmeeto, Abbaa koo  jette xummuruu niidandessa.
Bageemidir
Oromoo Odaa, mallattoo Oromootaa
Saan Maariinoo
Saan Maariinoo biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Bageemidir
Ummanni Oromoo saba Afrikaa keessa baayyinaan Itoophiyaa keessaa jiraatuu fi haga xiqqaa ammoo kaaba Keeniyaa fi Somaaliyaa keessatti jiraatudha. Sabni Oromoo baayyinaan miliyoona 40 yoo ta'u kanaanis Itoophiyaa keessattis ta'ee gaanfa Afrikaatti baay'ina ummataan sadarkaa tokkoffaarra jira. Akka lakkoofsa uummataa bara 2007tti, baay'nni ummata Oromoo dhibbeentaa ummata Itoophiyaa 50% qabata. Afaan ummanni Oromoo dubbatamu Afaan Oromoo jedhama, Afaan Oromoon garee afaanii Afroo-Eeshiyaatiik jalatti ramadama.
Contents
1 Dhufaatii 2 Seenaa As Dhihoo 3 Dimoogiraafii 4 Afaan 5 Qoqqoodama Oromoo 6 Oromoo Beekkamoo 7 Bulchiinsa 8 Kanas ilaali
Dhufaatii
Buusan (tuuta urjii)
Buusan, Obbolaa torban, ykn Messier 45, akka kataloogii Messier, tuuta urjii banaa kan urjii Qotiyyoo keessatti garba mirgaa Arba gaadduu olitti argamu yoo ta'u,  akkasumas tuuta urjii banaa ifaa fi beekamaa ta'e keessaa isa tokkodha. Tuutni kun urjiilee ho'aa, dargaggoota, bifa diimaa qaban kan of keessaa qabu yoo ta'u, hundi isaanii gara waggoota miliyoona 100 dura duumessa molakiyuulaa irraa tilmaamaan yeroo walfakkaatutti uumaman. Tuutni kun ija qullaatiin ilaaluun ni danda'ama, guddinni isaa kan mul'atu akka waliigalaatti gara 1.6 waan ta'eef,  namoonni baay'een urjiilee tuuta kanaa keessaa ja'a ijaan adda baasuu danda'u,  garuu kun ta'ee osoo jiruu namoonni tokko tokko urjii 8 fi isaa ol adda baasuu danda'u.  Tuutni kun bara seenaa duraa irraa eegalee kan beekamu yoo ta’u, yeroo sanatti ogeeyyiin urjii durii baay’ee kan kaasan yoo ta’u, Araboonni durii immoo isa fi ijaartoota isaa irraa eebba barbaadaa turan  akkasumas ifaafi ulfina isaatiin kan hawwataman yoo ta’u,  yeroo Giriikonni urjiilee ishee akka obboleettii torbaatti yaadanii sheekkoo tokko tokko naannoo isaatti hodhanii, tuutni kun naannoo yoo xiqqaate samii digrii lamaa irratti babal’ata, kunis ji’a guutuu dachaa afuriin walqixa, garuu dhangala’aa urjiileen isa keessa jiran tuuta biroo wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu gadi aanaadha. Oromoon immoo urjii kanaaf maqaa Buusan jedhuun ittii moggaasuun urjiilee dhadha isaa kessaa tokko kan taee fi Maqaa guyyaa sadaffaa dhaha ituuti
Bageemidir
Oromoon ummata afaan hortee Kuush dubbatu kan bahaa fi kaaba baha Afrikaa keessatti argaman keessaa isa guddaadha. Odeeffannoon jiru akka ibsutti, ummanni Oromoo akka hawaasaatti Gaanfa Afrikaa keessa waggoota kuma baayeedhaaf jiraacha ture (Prouty et al., 1981). Bates (1979) Oromoon sanyiii durii fi jalqabumaa kaasee naannoo kana jiraachaa turedha, tarii ummattoonni naannoo baha Afrikaa kaan baayyen kan irratti erabamani.