cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yuuraanis
Baqanii qillensaa Yuraanusii caalatti haydiroojiinii yoo ta'u, miitteenii baay'ee ta'erraa ijaaramte. Miitteeniin ifa diimaa xuuxuun ifa cuquliisa burqisiisa. Kanaafuu, dirri yuraanus halluu cuquliisa-magariisawoon akka aguugamu taasisa.
Yeroo
Yeroo ammaa kana yeroon karaa lama mul’ata:
Saayintistoonniifi ogeeyyiin teeknooloojii sa’aatiidhaan yeroo safaruuf yaalaniiru. Tattaaffiin kun astronomy fi imala addunyaa adda addaa biroof kaka'umsa ta'ee tajaajileera. Taateewwan haala murtaa’een of irra deddeebi’an durii kaasee yeroo ilaaluuf itti fayyadamaa turaniiru. Fakkeenyaaf, imala aduu samii (guyyaa), boca ji’aa (ji’a), jijjiirama waqtii (waggaa), socho’uu pendulum (lammaffaa) fi kkf. Yeroo ammaa sekondii tokko kan safaramu firikuweensii dhaabbataa atoomiin seeziyeemii itti dhadha’udha.
Barreessaan asoosama Raay Ming bara 1920tti waa'ee yeroo yeroo barreesse, caqasa ammallee beekamaa ta'e, "Wanti waan hunda al tokkotti akka hin taane godhu... yeroodha" jedhu galmeesse, ibsi kun saayintistoota hedduudhaan, kan akka Overbeck,  fi John Wheeler.
safaraYeroo ammayyawaa
Sa'aatiin Yeroo amaloota lama qaba: kalaandarii fi sa'aatii. Kaalaandariin yuunitii herregaa yeroo baay’ee safaruuf gargaarudha. Sa'aatiin wanta qabatamaa fayyadamnee darbiinsa yeroo itti erginudha. Jireenya keenya guyyaa guyyaa keessatti sa’aatii guyyaa tokkoo gadi safaruuf fayyadamna, yeroo sana caalaa dheeratu ammoo kalaandariidhaan safara.
Yeroo falaasama keessatti
Falaasamaan Kaatolikii Awugustiin "Yeroon maali?" Kitaaba isaa keessatti akka of gaafate barreesse. Yeroo inni deebiseef, "Namni biraa yoo na hin gaafanne deebii isaa nan beeka, garuu nama biraatiif ibsuuf yoo yaale waan ta'e nan dhaba" jedhee erga ibsee booda sa'aatiin maal akka ta'e beekuu caalaa beekuun salphaa akka ta'e erga ibsee booda waan hin taane.
Falaasoonni Giriikii durii yeroon daangaa kan hin qabne, kan darbee fi gara fuula duraa akka ta’e kan amanan yoo ta’u, Awurooppaanonni bara giddu galeessaa yeroon waan daangaa hin qabnee fi jalqaba fi bakka itti geessu ta’uu isaa mirkaneessaniiru. Niwutan, gama biraatiin yeroo hunda yeroon dhaabbataa akka jiruu fi yeroon lafa irra jiru yeroo urjiilee keessa jiruun walqixa akka ta’e ibseera. Gama biraatiin, Leibnitz yeroon walfakkaataa fi dhaabbataa osoo hin taane kan fira ta’uu isaa kaa’eera. Gama biraatiin, Kaant yeroo yeroo xiinxalu, "Yeroon beekumsa jalqabaa yeroo muuxannoon ala dhalannu nu waliin dhalatu yoo ta'u, caasaa sammuun keenya addunyaa dhugaa hubachuuf nu gargaaru oomishudha" jedheera. . Falaasamni Bergson yeroon qaamaas ta’e uumama sammuu keenyaa miti jechuun lamaan isaanii haaleera. Kanaa mannaa, yeroon jechuun yeroo jechuudha, yeroon mataan isaas kutaa barbaachisaa addunyaa dhugaati, kunis kalaqaa fi yaadannoo irraa kan maddudha.
Babalina Oromo
Babalina Oromo - Babalina Oromoo Guddichas ni jedhama — Babalina Oromoo baballachuu ummata Oromoo kan jaarraa 16ffaa fi 17ffaa keessa giddu galeessa Itoophiyaatii gara kaabaatti godhame dha. Babalina kun mootummaa sanyii Salamoon kan Abisiiniyaa irratti dhiibbaa guddaa fide. Akkasumas mootummaa Adaal kan dhiheenya sana moo'amee turerrattis dhiibba guddaa fiduudhan akka dhabamtu godhe.
Yeroo
Yeroo dhugaa hin taane
Akkuma falaasamaan Giriikii Dhaloota Kiristoos dura Antiphon barreesse, "yeroon dhugaa miti, garuu dhuguma yaad-rimee dha." Paramendes, nama Giriikii ta’e, yeroon, sochiin fi jijjiiramni hundinuu addunyaa dhugaa osoo hin taane fakkeessaadha jedheera. Budiistota birattillee yeroon mul’ata sobaa ta’uu isaa yaadni jedhu ammallee hojiirra oola. ,
Garuu seera uumamaa qorachuuf yeroon dhugaa ta’uu isaa ni amanama. Dhugaadha, fiizisistoonni tokko tokko makaanikiin kuwantum akka gaariitti hojjechuuf walqixxaattoon sun yeroo malee ta'u qaba jedhu. Garuu kun yaada saayintistoota baay'ee miti. .
yoomessa
Jaarraa 19ffaa keessa namoonni seera uumamaa qoratan hiikni Niwutan yeroo ilaalchisee kenne amala kaarentii fi maagneetii qorachuuf akka hin mijoofne hubataniiru. Einstein rakkoo saayintistoonni keessa jiran hubatee bara 1905tti furmaata yaada dhiheesse. Furmaanni kun saffisa ifa dhaabbataa irratti kan hundaa'e ture. Akkuma ilaalle (postulation) Einstein saffisi ifa hawaa keessa jiru ilaaltuu kamiifuu (dhaabbataa ykn socho’aa) tokko akka ta’e dubbateera, kanaaf yeroon taatee saanduqa socho’u keessatti fudhatu nama saanduqa keessa jiruuf tokko miti fi nama saanduqa sanaan alatti ilaalu. Fakkeenyaaf, boombiin tokko saanduqa socho’u keessatti daqiiqaa 5f yoo dhoohe, namni ala jiru tokko dhaabbatee ilaalu boombiin sun daqiiqaa 5.5f akka dho’u hubachuu danda’a. Fakkeenya beekamaa biraa fudhachuuf, obboleettonni lamaan lama yoo jiraatan, isaan keessaa tokko immoo doonii hawaa keessatti saffisa ifaatti dhihoo ta’een lafa irraa kaatee waggaa jaatama booda yoo deebite, lamaan sana dulloomtee argatte, kan deebi’e garuu ammas ta’ee ture dargaggeessa. Sababni kanaa akka Feminist jedhutti sa’aatiin wantoota socho’an kan wantoota hin sochoone caalaa suuta waan fiiguufi.
Jechi yoomeessa jechoota "yoom" fi "eessatti" jedhan irraa kan dhufe yoo ta'u, yeroo fi bakka walitti makamuu agarsiisa. Bara durii kaasee ilmaan namootaa yeroo fi bakka walitti dhufeenyaan ilaalaa turan. Erga ti’ooriiwwan Einstein kan sadhataa addaa fi sadhata waliigaalan, walsiminsa yeroo fi iddoo (yoomessa) akka waan bu’uuraa saayinsiidhaaf itti fayyadamaa tureera. Akka yaada isaatti, setting, sababa sochiitiin, ilaaltuu tokko irraa gara isa kaaniitti garaagarummaa kan qabuu fi taajjabdoota hundaaf gatii walfakkaataa hin qabu. Akka yaadotaatti wanti darbe tuuta taateewwan ifni nama ilaalutti erguu danda’u yoo ta’u, gara fuulduraa immoo tuuta taateewwan ilaaltuun tokko ifa itti erguu danda’uudha.
Babal’achuu fi xiqqeessuu yeroo
Jabina yeroo yaad-rimee yaadame dha. Fiiziksii ammayyaa fi sadhata waliigalaa keessatti yeroon jajabaa miti. Akkuma Einstein yaalii Abjataa (Yaalii yaadaa/manaabaa/abjuu) irratti agarsiise, garaagarummaan yeroo taateewwan namoonni saffisa adda addaatiin imalan argan gidduu jiru tokko osoo hin taane ilaaltoota hundaaf adda adda. Boru boombiin lama yoo dhohee taajjabduun tokko dhohinsa boombii lamaan gidduutti sekondii 5 yoo safare, inni kaan ammoo sekondii 6 (saffisa isaa irratti hundaa'uun) safaruu danda'a. Boombiin hafe sababa-qabeessa yoo hin taane (jechuunis boombiin tokko boombii isa kaan hin fidu), tartiiba taateewwanii guutuun jijjiiramuu danda’a. Taajjabduun tokko boombii diimaan achiis magariisa akka dhoohu yoo arge, kan biraan immoo dursee magariisa sana booda diimaan akka dhoohu arguu danda’a (yaadadhu, kun kan ta’u namoonni gara saffisa ifaan yoo deeman qofa).
Akka ibsa Einsteinitti, taateewwan lama tuqaa A fi B irratti yoo uumaman, fi qabxiileen sirna K keessatti yoo wal-irra bu’an, taateewwan lamaan baandii ( si'atokka keessatti uumaman ) kan jennu yeroo ilaaltuun tuqaa M isaan gidduu jiru lamaan isaanii argu qofa taateewwan yeroo baandii sanatti raawwataman. Kanaafuu, yeroon tuuta sa’aatii sirnicha keessatti taateewwan sirna K keessatti uumamuu agarsiisanidha.
Yeroo sadhataa fi yeroo Niwutonii
Fakkiin garaagarummaa yeroo sadhataawa fi Niiwtinawaa gidduu jiru agarsiisa. Garaagarummaan kun kan uumamu jijjiirama Galiilaa fi jijjiirama Lorentz gidduu jiru wal hin simne irraati. Hojiin Galiiloo Niwutoniif yoo ta'u, kan Looreenz ammoo Aayinstaayiniif hojjeta. Sararri ciccitaa gubbaa irraa gara jalaatti yeroo bakka bu'a. Sararri qajeelaa yookiin dhaabbataa fageenyas bakka bu’a (bifa iddooti ). Sararri furdaan qaxxaamuraa qaxxaamuraa ta’e haala ilaaltuu keenyaa bakka bu’a, sararri kun sarara addunyaa jedhama. Tuqaaleen xixiqqoo taateewwan darbanii fi gara fuula duraa bakka bu’u.
Qaxxaamurri sarara addunyaa saffisa walqabataa ilaaltuu keenyaas ni kenna. Akkuma suuraa lamaan irratti arginu, ilaalchi saagichaa akkuma ilaaltuun saffisa isaa dabalaa deemuun ni jijjiirama. Xiinxala Niwutonii keessatti jijjiiramni kun dhaabbataa yeroo hin jijjiiru, kanaaf sochiin ilaaltuu taatee amma uumamuu fi dhiisuu isaa hin jijjiiramu (akka diyaagiraamichaatti, taatee sarara qajeelaa keessa darbuu fi dhiisuu isaa).
Akka xiinxala firaatti garuu "yeroon taateewwan ilaallu dhaabbataa waan ta'eef sochiin nama ilaalu darbiinsa ifa nama ilaalu ykn addunyaa hin jijjiiru." Garuu yeroo Niwutonii (xiinxala tasgabbaa'aa) irraa gara xiinxala relativistic tti ceenu yaad-rimeen "yeroo tasgabbaa'aa" jedhu hin hojjetu, kanarraa kan ka'e taateewwan/taateewwan suuraa irratti arginu gama yeroon ol-fi gadi deemu, kunis saffisa nama ilaaltuun murtaa'a.
Yeroon waan jajaboodhaa?
Akkuma jireenya guyyaa guyyaa irraa beeknu yeroon kallattii waan qabu fakkaata : kan darbe duubatti hafee kan egeree gara fuulduraatti tarkaanfachaa jira. Kanarraa kan ka’e xiyyaan yeroo kan darbe irraa gara fuulduraatti osoo hin shakkiin socho’a. Haa ta’u malee, seerotni fiiziksii irra caalaan isaanii sarara yeroo hin beekan. Seerotni kana morman tokko tokko akka jiran beekamaadha. Fakkeenyaaf, seerri babal’ina ho’aa inni lammaffaan intiroopiin maatirii yeroo wajjin akka dabalu malee akka hin hir’anne ibsa. Miira kanaan, qorannoon koosmooloojii yeroon hawaa dho’iinsa guddaa isa jalqabaa irraa akka baqatu kan ibsu yoo ta’u, saayinsii ifaa ammoo sa’aatiin optikaalaa ifa kallattii tokkoon akka tiksu ibsa. Sirni safartuu kamiyyuu, qorannoo kuwantum keessatti, yeroon kallattii akka qabu agarsiisa.
Yeroo Pilaankii ( ~ 5.4 × 10 −44 sekondii) jedhamuun kan beekamu, ti’ooriiwwan seera uumamaa ammaa keessaa tokkollee iskeelii yeroo kana gadi ta’een akka hin hojjenne ni amanama (akkuma seerotni Niwutan sirna itti dhiyaatu keessatti hin hojjenne saffisa ifaa).Yeroo baay’ee xiqqaa waan ta’eef amma seeraan illee sa’aatiin tokko isa gadiitti safaramuu akka hin dandeenye amanama.
Wabiiwwan
Guulaalaa
Afaan Kunfaalii
Afaan kunfaalii afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Kabbada Buzunash
Dhaloota:
Dajjaazmaach BA
Baayoomii
Baayoomiin ykn Reerjiree jechuun biraqabaan sirnakkoo bal'aa lafa irraa jechuu dha. Addunyaan Baayoomii gurguddaa lamatti qoodamti: Baayoomii lafaawoo fi Baayoomii bishaanawoo .Baayoomiin lafa bal'ina beekamaa ta'e tokkoo akka armaan gadiitti amaleeffamuu danda'a.
Haala qilleensaa
ChatGPT(Haasaa GPT)
ChatGPT logo.svg
Baayoomii
Sanyii biqilootaa fi bineeldotaa
Gochima
Gochimni, hima keessatti, jecha gochaa raawwatame/Antima agarsiisu.
ChatGPT(Haasaa GPT)
ChatGPT moodeela afaan haasawa OpenAI's GPT architecture irratti hundaa'eedha. Galtee afaan uumamaa hubachuu fi deebii namaa fakkaatu maddisiisuuf kan qophaa'e yoo ta'u, kunis chatbots, gargaartota vaartuwalii fi aplikeeshiniiwwan AI haasawa biroo keessatti fayyadamuuf akka gaariitti akka mijatu taasisa. ChatGPT algoritmota barumsa gadi fagoo fayyadamuun haala ergaa tokkoon tokkoo xiinxaluu fi haala sana irratti hundaa’uun deebii sirrii ta’e maddisiisa.
Baayoomii
Gosa biyyee Yeroo baay’ee iddoo bal'aa kan uwwisan ta'us sirnakkoolee xixiqqoos hammachuu danda'u. Baayoomiin lafaawoo baay'een jiraatanis muraasa isaanii ni ilaalla. Baayoomiin gurgudda addunyaa kanaa kan hammatan:
Piroteestaantii
Amantiin protestaantii yoom jalqabe kan jedhuuf martin luuter jalqabsiise osoo hi taane irra deebi'ee akka haar'eetti hubatamuu qaba. Amantii Kiristiyaanaa keessatti wanti hubatamuu qabu inni guddaan iyeesuus Kiristoos irratti bu'uureeffachuu isaati. Waa'ee Iyaasuus Kiristoos hin jiru taanan kiristaanummaan hin yaadamu jechuudha.Ni Jalqabe jechuunis Ni Dandanda'ama.
Baayoomii
Gammoojjii ( desert )
Maannaa (aanaa)
Aanaan Maannaa godina jimmaa Keessaa Tokko Yootaatu Aanaankun Omishamidhaanii Fii Horsiisa Beeyladaatin Kan Beekamtuudha.Durirraa Kaasee Aanaan Kun Sirna Siyaasaa Keessa Galee Hinbeeku.Yeroo Amma Garuu Baballina Teknoloojii Fii Barnootaa Irran Kankae Jeeqamaa Kanjirtuudha.
Muddee
Muddeen ji`a isa dhumaati. Muddeen ji`a baay`ee ho'aa fi yeroo Etiyoophiyaanonni keessattuu Oromoonni oomisha isaanii itti sassaabuu jalqabanidha.
Maarlin Moniroo
Maarlin Moniroo (Afaan Ingiliish: Marilyn Monroe; maqaa dhaloota Noormaa Jiin Mortensen; A.L.A Waxabajjii 1, 1926 – Hagayya 5, 1962) aakterii Ameriikaa fi weellistuu, kan mallattoo walqunnamtii saalaa guddittii ta'uu dandeessedha. Bara 1950n fi 1960n keessaa fiilmii gabaarratti baayyee milkaa'an hedduu keessatti hojjateerti.
Turungoo
Turunfoon ( Citrus medica ) biqiltuu firii Itoophiyaa keessatti argamudha.
Odaa Bulluq
Odaan Bulluq Odaalee shanan Oromiyaa keessaa ishee tokko yommuu taatu, lixa Oromiyaa Godinaa Horroo Guduruu Aanaa Horroo Bulluq jalatti argamti. Odaan Bulluq kaabaan Ganda Abbillee Igguu, kibbaan Ganda Akkaajjii Sabbat, bahaan Ganda Ashaayaa Daaddoofi Bosona Qongeen akkasumas lixaan Ganda Dachaa Caabir jedhamaniin daangeffamtee argamti. Odaan Bulluq maqaan haa beekamtuyyuu malee hanga ammaa guddina industiriifi bu'uuraalee misoomaan duubatti haftee jirti.
Qaaso maansoo
Qaasooni Maansoo gandaa qotee bulaa yoo ta`u, bakke argamaa ishee gudinaa Baalee Aanaa Agarfa kessatti. magalaan Wallqixxe jedhamttu bakka kanattu kn argamtuu yoo ta`u, kanii isiin hundofta baraa 2003.
Denzel Washington
Denzel Hayes Washington, Jr. December 28, 1954 dhalatte. Washingtoniin yeroo lamma Academy Award kan fudhatte yoo ta'u innis American actor fi director. Warra lubbun jirrani fakkatte yoo hojjatu, Washingtoniin illaltotta irra yadda morkaa guddo argattera. Movieiin kunis kan akka Steve Biko(Cry Freedom), Malcom X(Malcom X), Rubin "Hurricane" Carter(The Hurricane) fi Herman Boone (Remember the Titans).
Marliinaa Diitiriish
Meerii Magdaalen "Marliinaa" Diitiriish (Marie Magdalene "Marlene" Dietrich, 27 Mudde 1901 – 6 Caamsaa 1992) aakterii fi weellistuu lammii Jarman-Ameriikaa ti.
Afaan Daasaanaachii
Afaan daasaanaachii afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Afaan koonsoo
Afaan konsoo afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Pileetoo
Pileetoo (Giriik: Πλάτων barreeffama duriirratti [pileetoon] jedhamee dubbifama; 428/427 or 424/423 – 348/347 DhKD) filoosofera, akkasumas abbaa herregaa, kan Giriik duriiti. Guddina falaasamaa keessatti, keessattuu aadaa dhihaa keessatti, akka nama gumaacha olaanaa godheetti ilaallama. Pileeton akkaadaamii barnootaa Ateensi keessatti bane, kunis addunyaa dhihaa keessatti dhaabbata barnoota olaanaa kan jalqabaati. Barsiisaa isaa Soqiraaxis fi barataasaa beekkamaa Aristootil wajjin, Pileeton bu'uura falaasamaa fi saayinsii warra dhihaa dhaabe. Alfireed Noorzi Waayitheedi yeroo tokko akka jedhetti: "amalli baramaan falaasa Yuurooppi miiljalee Pileetoo ofirraa qabachuu dha".
Aantima
Aantimni, hima keessatti, kan gochi gochimaan ibsame sun irratti raawwatamu.
Niue
Niiwee Niiwee
Niiwee biyyaa oddolaa Garbaa Guddaa Paasifiki Giddutti kan Argamtuu oddolaa bareeddu dha. Ballini Lafa Ooddoliitti Km iskuweer 262 (101 iskuweer mi) baldhatii. Magaalan guddoon oddoliitti Alofi jedhaamti
Bamaqaa
Bamaqaan jecha bakka maqaa bu'uun tajaajila maqaa kennu yoo ta'u gaalee 'bakka maqaa' jedhuraa uummame.
Afaan
qooqa
Afaan meeshaa ilmi namaa ittiin walii galuudha. Afaan qaama afaanii ykn harka fayyadamuun dubbachuun ykn mallattoon karaa itti wal-qunnamaniidha. Namni tokko jaalalaa fi jibba, gaddaa fi gammachuu, beekkumsaa fi wallaala, gaaffi fi deeboi, ilaalchaa fi yaada isaa namoota biroof ibsuuf afaan ni tajaajiila.
Ulaagaalee sabni tokko ittiin beekkamu inni guddaan afaan isaati. Afaan aadaa fi duudhaa sabaa ni calaqqisa. Itoophiyaa keessa afaanota 86 kan galmaawantu jira. Addunyaarra immoo tilmaamaan afaanota 5,000 - 7,000tu jira.
Guddinni afaan saba tokkoo guddina hawaasa isaa waliin deema. Kana jechuun, bal'inniifi dagaaginni afaan tokkoo guddina qabeenyaafi aadaa jechuun, bal'inniifi dagaaginni afaan tokkoo guddina qabeenyaafi aadaa saba sanaa waliin walqabata jechuudha. Qabeenyiifi aadaan saba tokkoo yoo guddachaa deeme, isaan dabalaman kana moggaasuun barbaachisaa ta’a. Kun ammoo, guddina afaan saba sanaatiif karaa bana. Kanaafi guddinni hawaasaafi afaanii walqunnamtii qaba kan jedhamuufis.
Amaloota afaanii
Amaloota afaan hunduu waliin qaban kan armaan gadiiti.
Faayidaa afaanii
-Yaada wal jijjiiruuf
-Waliigalle ilmoof
- Waa'ee sababa himachuuf
-Gaaffii gaafachuuf
Annisaa Atoomii
Anistaayiin akkamitti anniisaa atoomii keessaa cuunfuu akka dandeenyu nu barsiiseera. Tarii namni kun samuu xiqqoo qabnu kana keessaa akkamitti waan bu'aa fidu tokko yookan lama baasuu akka dandeenyu nu barsiisu danda'a ta'a. Kanaaf ammoo haala rafiitii, nyaataa fi filannoo uffannaa isaa beekuun nu gargaaruu malaa.
Hirriba sa'aatii 10 fi sillimii sakoondii tokko Rafuun sammuu namaaf gaarii ta'uu isaa hundumti keenyayyuu ni beekna. Anistaayiin guyyaatti yoo xiqqaate sa'aatii 10'nif rafuun namoota hedduu caalaatti gorsa fayyaa kana hojii irra nama oolche dha.
Seenaa dhala namaa keessatti kalaqaalee Albart Anistaayin jijjiirama gurguddoo fidan kan akka Gabatee Pereedikii, caasaa DNA fi yaad-rimee Ispeeshaal rileetiivitii (Special relativity theory) yoo fudhanne, hundi isaanii iyyu kan argaman yeroo namnni kun rafu ta'uun isaa beekameera.
Afaan
Faayidaa afaanii
-Walii galuuf
Annisaa Atoomii
Kesaattu dhuma irra kan jiru kan yaad-rimee abjuu keessaa loon elektrikiidhaan yeroo ajjefaman arge ture. Haa ta'u male kun dhugaa ta'u ni danda'aa laata?
Afaan
Faayidaa afaanii
-Waliin falmuuf
Annisaa Atoomii
Suuraa abba warraa fi haadha warraa rafaa jiranii
Afaan
Faayidaa afaanii
-Yaada waliigaluuf
Kaameruun
Kaameruun biyya Afrikaa keessa jirtu.
Oromo kids Animation
Dhaabata Hiiksagaa( hiikkaa sagalee ) filimoota animeeshinii Afaan oromoo yoo ta'u QOPHII IJOOLLEE AFAAN OROMOON HIIKKA. https://t.me/oromokidschannel https://t.me/oromokidschannel/36
Galaanaa Gaaromsaa
Galaanaa Gaaromsaa artistii Oromoo sirba aadaa weellisuudha. Galaanaan albuma duraa Ilmaan aayya fi Baalli akkasumas sirboota qeenxe kan jalqaba ummata biran gahe 'wal nu hinhanqisin' dabalatee qeenxee shani oli baasun ummata biraan gahee jira.
Neeptuuniin
Moggaasni Roomaanota durii biratti "Waaqa Garbaa" jedhamuun yaamamti. Addeessota 14 qabdi. Pilaaneetii aduurraa 8ffaa irratti argamtuudha. Pilaaneetoota hunda caalaa fagaatti.Pilaaneetii gaasawoodha. haydiroojiniifi hiiliyamii irraa tolfamte. Pilaaneetiin Neeptuun baruma 1846 argamtetti, addeessi ishee jalqabaas mul'ate. Maqaan addeessa tanaa Tiriitoon yoo jedhamtu, wanti ishee adda taasisu faallaa sochii neeptuuniin siqqee ofiirra naanna’uu isheeti.
Atimoosfeerii cuquliisa haaydiroojiniifi miitteenii irraa tolfamte. Qubeellaawwan baay’ee haphataa ta'e qabdi. Haalli qilleensa hamaan sirna soolaarii neeptuunii irratti argama. Pilaanetoota keessaa ishee bubbeen itti baay'atuudha. Saffisni bubbee kanaa 1200km/hr nicaala. Teempireecharri guddaan dirra Neeptuunii −201o C ta'a.
Mallattoo:.
Mitochondrion
Mitochondrion moo gidoo lubbiyyoo(caashumnee)
Maayitookondoriyaa: Orgaaneelii gubamni soorataa keessatti gaggeeffamuufi anniisaan seelii itti omishamudha.
caasumnee: sugni gubamni soorataa keessatti gaggeeffamuufi anniisaan lubbiyyoo itti omishamudha.
maa liqeeffaanna nuutuu keenya qabnaa
Daani'el Biruustiin
Daani'el Baaw Biruustii Jr. (Fulbaana 23, 1923 Hagayya 19, 2007) lammii Ameerikaa kan ta'e, miseensa Senetii Demokraatawaa Yunaayitid Isteetis kan ta'ee tajaajilaa ture, bara 1963 hanga 1969tti bulchiinsa Maarylaand bakka bu'a ture. Akkasumas bara 1950 hanga 1958tti miseensa Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa Maaryland, akkasumas bara 1959 hanga 1963tti bakka bu'aa Mana Maree Uummataa Yunaayitid Isteetis kan naannoo 2ffaa Maaryland ture.
Lingua Franca Nova
Lingua Franca Nova (Elefen) afaan qunnamtii idil-addunyaatiif keessumaa salphaa, walsimaa fi barachuuf salphaa ta’ee akka ta’uuf qophaa’eedha. Amaloota gaarii hedduu qaba:
Gabatee pireediikii (Gabatee sardala)
Gabatee Sardala, gabatee pireediikii jedhamuunis kan beekamu qindaa'ina tarree fi garee elementoota keemikaalaati. Keemistirii, fiiziksii, fi saayinsii biroo keessatti bal'inaan kan itti fayyadamu yoo ta'u, akka waliigalaatti akka mallattoo keemistiriitti ilaalama. Innis boca gapatee seera irradeddebii yoo ta'u, kunis amaloonni keemikaalaa elementoota lakkoofsa atoomikaa(lakkoofsa buxusaawaa/ buxussuddaawaa) isaanii irratti hundaa'uun  tilmaamaan kan ibsamu.
Lakkoofsa atoomii/suudoo
Caasaan keessoo atoomichaa erga qoratamee booda, fiizisistiin amaataroota Nezerlaand Antonius van den Broek bara 1913tti chaarjiin niwukilaraa bakka elementoonni gabatee irradeddebii keessatti argaman murteessa jedhee yaada dhiheesse Hayyuun fiiziksii Niiwu Ziilaand Ernaasti Raazarfordi jechi "namoota atoomii" jedhu chaarjii niwukileeraa kanaaf uume. Mata duree van der Broek'n maxxanfame keessatti, teessoo yeroo elektiroonikii isa jalqabaa agarsiise, wantoonni akka lakkoofsa elektiroonota isaaniitti gurmaa'an agarsiise. Raazarfordi barreeffama isaa bara 1914 irratti Boor yaada van der Broek akka fudhate mirkaneesse.
Geopolymer cement
የጂኦፖሊመር ሲሚንቶ
የጂኦፖሊመር ሲሚንቶ በክፍል ውስጥ የሙቀት እና ቅዝቃዜ መጠን ለማጠንከር የሚያገለግል የማያያዣ ስርዓት ነው፡፡ ይህም ለፖርትላንድ ሲሚንቶ በአማራጭነት የቀረበ ከአካባቢ ጋር ጥሩ ግንኙነት ያለው ምርት ነው፡፡ በብዙ የሂንዱ ቤተመቅደሶች ውስጥ በአገልግሎት ላይ ውሎ የነበረ ሲሆን እነዚህም ከሺህ አመታት በላይ እድሜ ያላቸው ናቸው፡፡ ከፍተኛ የካርቦን ምልክት ያላቸውን የሲሚንቶ ምርት ለመቀነስ በተፈጥሮ ካሉት የአፈር አይነቶች ወይም ከኢንዱስትሪ ተረፈ ምርቶች የሚሰራ ሲሆን በብዙ የአርማታ የቆይታ ጊዜ ውስጥ በከፍተኛ ደረጃ ተከላካይ ሆኖ የሚያገለግል ነው፡፡
Saaraa Bernaar
Saaraa Bernaar (Sarah Bernhardt, Firaasiffa: c. 22/23 Onkoloolessa 1844 – 26 Gurraandhala 1923) taatuu waltajjiirraa fi aakterii fiilmii gara jalqabaati. Saaran "aakterii beekkamtuu addunyaa kanaa hunda kan caaltu" jedhamtee beekkamti. Bernaar watajjoota Firansirratti bara 1870n keessa beekkamtii argattte, kunis jalqaba bara Belle Epoqueti. Sana boodas battalumatti Yuurooppi fi Ameerikaa keessatti barbaaddamtuu taate. Saaran taatuu diraamaa cimtuu ta'uudhaan ummata biratti beekkamte, maqaa masoo "Saaraa waaqarra gadbuute" jedhus argatte.
Damee saayinsii
Dameen saayinsii, saayinsii, dameewwan saayinsii ykn gosoota saayinsii jedhamuunis kan waamaman, yeroo baay'ee gareewwan gurguddoo sadiitti qoodamu:
Farda
Fardii beyladaa manaa tahe kan yaabbiif itti fayyadamaniidha.
Xin-sanyii
Xin-sanyii ykn jeneetiksii qorannoo dhal-sayii ti.
Farda
Farda Bosonaa
Fardeen bosonaa Gaara Qundhudhoo kan Godina Harargee Bahaatti Aanaa Gursumitti argamaniifi waggoota muraasaan dura baduutti dhiyaatanii turan amma lakkoofsi isaanii dabalaa jira jedhameera.
Xin-sanyii
xin-sanyii jechuun; Dhaala jechuudha.
xin-sanyiin hojjeta:
Farda
Farda Bosonaa
Afrikaa keessa yeroo dheeraaf fardeen diidaa/daggalaa biyya kibba ardichaatti argamtu gammoojjii Naamibiyaa keessa qofa akka jiraatan tilmaamama ture.
Xin-sanyii
Qaamni keenya akkuma lubbu qabeeyyii hundumaa seelii hedduu irraa ijaarame. Tokkoon tokkoon seelii/lubbiyyoo lakkada dhal-sanyii lubbuqabeyyii sanaa molakiyuulota(kutaanga) DNA keessatti qabata. lubbiyyoo lubbuu qaban hundinuu, bineensonnis ta’e biqiltoonni, koodii adda baasuu kana qabaachuun isaanii dhugaa ajaa’ibaati.
Farda
Farda Bosonaa
Waggoota dhiyoon asitti garuu hayyuleen Itoophiyaa Kafanaa Ifaan (PHD) durfaman, jiraachuu fardeen gaaraa erga qorannoon deeggaramuun mirkaneessanii booda, dhimmichi gurra horate.
Akka gareen qorattootaa ALA bara 2013tti Gaara Qundhudhoo gubbaa fardeen 11 duwwaatu ture. Bara 2010tti garuu 18 akka turan gareen qorattootaa kun ibseera.
Mootummaa Jimmaa
Mootummaan Jimmaa mootummaa naannoo Gibee jiran keessa tokko yoo ta'u kan hundaa'es jaarraa 19ffaa keessa. Mootummaan Jimmaa karaa dhihaa Limmuu-Inaariyaa wajjin daangaa kan qooddatu yoo ta'u, karaa bahaa Mootummaa Sidaamoo kan Jaanjaroo, fi karaa kibbaa Mootummaa Kafaarraa Laga Gojabiin addaan ba'a. Jimma waraanaan mootummoota naannoo Gibee jiran keessaa isa jabaataa dha.
Dhiiga
Dhiigni dhangala'aa qaama bineensotaa keessatti argamu kan wantoota barbaachisaa ta'an kan akka niwuutireentii fi ookisijiinii seelotaaf geessu fi akkasumas xurii yeroo meetaboolizimii ummamu seeliiraa guuree hoofu.
Bineensota lafee dugdaa qaban keessatti, dhiigni kan inni qabatu seelii dhiiga kan pilaasmaa dhiigaa kessatti qabamee jiru. Pilaasmaan, kan dhangala'aa dhiigaa keessaa 57% qabatu, irra caalaan isaa bishaan yoo ta'u(92%), dabalataan pirootiinii, giluukoosii, hormonii, ayonii albuudotaa (mineral ion), kaarbon daayi'oksaayidii fi seeloota dhiigaa mataasaanii qabata. Pirootiiniin pilaasmaa inni guddaan albumiin yoo ta'u faayidaan isaas dhiibbaa dhiigaa too'achuudha. Seelonni dhiigaa kan akka seelii dhiiga diimaa, fi seelii dhiiga adii of keessaa qaba; pilaatileetii fi luukossayitiis dabalate. Seeliin heddumminaan baayyatee dhiiga bineensota lafee dugdaa qaban keessatti argamu seelii dhiiga diimaati. Seelin dhiiga diimaa hemoogiloobiinii of kessaa qaba. Hemoogiloobiiniin pirootiinii ayirenii of keessaa qabu yoo ta'u ooksijiinii qaama keessaa deddeebisuuf tajaajila. Hemoogiloobiiniin ooksijiinii seelii isaatti qabsiisunii fi akka inni dhiiga keessatti makamu gochuun ooksijiinii qaama keessa facaasa. Karaa biraa, kaarbon daayi'oksaayidiin guutumaan guutummaatti seelin alatti pilaasmaa keessatti bulbulamee akka baayikaarboneet ayon (bicarbonate ion) socho'a.
Dhiigni bineensota lafee dugdaa qabanii bifti isaa yoo ookisijiinii qabaate diimaa ifaadha. Bineensonni tokko tokko, kan akka moloskootaa fi Kirastaashiyaan, ooksijiinii baachuuf heemoogiloobiinii odoo hin taane heemoosaayaninitti fayyadamu. Ilbiisonni fi moloskoonni tokko tokko dhiiga odoo hin taane dhangala'aa heemooliimfii jedhamu fayyadamu. Garaa garummaan isaanis heemooliimfiin sirna dhangala'aa cufamaa kessatti kan qabatame miti. Ilbiisota baayyee keessatti wanti akka dhiigaa kun molokiyuulii ooksijiinii baatu kan akka heemoogiloobiinii hin qabu sababiinsaas qaamni isaanii xiqqoo waan ta'eef qoonqoon/tiraakiyaan (trachea system) isaanii ooksijiinii dhiyeessuuf ga'aadha.
Bineensota lafee dugdaa qaban keessatti, sirna ittisaa kan seelii dhiiga adiirraatti hundaa'e qabu. Seelin dhiiga adii, qaamni dhukkubbaan akka hin qabamnee fi maxxantoota akka ofirraa ittisuuf garaara. Pilaatileetin dhiigni akka itituuf gargaara. Kunimmoo yeroo qaamni madaa'e, dhiigni baayyen akka hin dhangalaane dhorka. Aritiropoodonni, hemoolimfii kan qaban, qaama ittisaa isaanii keessaa hemoosaayitisii qabu.
Dhihigni onneedhaan dhiibbamuudhaan hidda dhiigaa hordofee qaama keessa tatamsa'a. Bineensota somba qaban keessatti, aarteroonni dhiiga ooksijiinii qabu tishuuwwaaniif yoo geessan, veenonnii ammoo kaarbon daayi'oksaayidii, kan yeroo meetaabolizimii ummamu, tishuuwwaniirraa guurani gara sombaa geessu.
Faayidaa
Dhiigni qaama keessatti faayidaa bayyee kenna. Isaan keessaa:
Qabiyyee Dhiiga Namaa
Ulfina qaamaa namaa keessaa dhiigni dhibbeentaa 7% ta'a, densiitiin (density) isaa kan giddu galeessaa ammoo tilmaamaan 1060kg/m3, kunis densiitii bishaan qulqulluuitti (1000kg/m3) baayyee dhihaata. Namni guddaan, dhiiga naannoo liitira 5 ta'u qaba (1.3 gal), kunis pilaasmaa fi seelotaa dhiigaa adda addaa of keessatti qabata. Seelonni dhiigaa kun erritirosaayitis (erythrocytes) (seelii dhiiga diimaa, SDD), luukosaayitis (leukocytes) (seelii dhiiga adii, SDA), fi tirmboosaayitis (thrombocytes) (pilaatileetota) of keessaa qaba. Baayyinaa dhiigaa keessa, seeliin dhiiga diimaa dhibbeentaa 45%, pilaatileetiin dhibbeentaa 54.3%, seeliin dhiiga adiimmoo dhibbeentaa 0.7% qabata.
Seelota
Dhiigni maayikirooliitiriin tokko wantoota armaan gadii qabata:
Pilaasmaa
Baayina dhiigaa keessa dhibbeentaan 55% pilaasmaa dha. Pilaasmaan dhangala'aa dhigaati, bifti isaas keello dha. Baayyinni pilaasmaa namarratti giddu galeessaan liitira 2.7-3.0 ta'a. Pilaasmaan dhangala'aa kan 92% bishaan, 8% pirootiinii pilaasmaa dhiiga, fi wantoota biraa xiqqoos of keessaa qabudha. Pilaasmaan niwuutireentii bulbulame kan akka Gulukoosii, aminoo asidii, fi faattii asidii (kan dhiiga keessatti bulbulamee ykn pirootiinii pilaasmatti qabatee) qaama keessa facaasa, akkasumas xuriiwwan akka kaarbon daayi'oksaayidii, yuuriyaa, fi laaktiik asidii fuudhee akka gatamuuf hoofa.
Qabiyyeewwan baayyee barbaachisaa ta'an kan biraa keessaa muraasni: Jechi siiram jedhu pilaasmaa pirootiinin ittichu (kan dhiigni akka ititu godhu) keessaa baafame ibsa. Pirootiinin siiramii keessatti hafe albiyumiin fi immiyuunoogiloobuliinsi dha.
Reenjii Dhiphaa Gatii pH
PH dhiiga qaphxii 7.35 hanga 7.45 gidduu akka turu ni too'atama, gatiin kunis dhiigni xiqqoo beezawaa ta'uu isaa agarsiisa. Dhiigni gatii PH 7.35 gadi qabu asidaawaa dha, kan 7.45 ol qabu ammoo beezaawaa dha. PHn dhiigaa, dhiibbaa gartokkee ooksijiinii (pO2), dhiibba gartokkee kaarbon daayi'oksaayidii (pCO2) fi  HCO3−tooftaa gara garaat homeostaticn too'atamu, kunis dhiibbaa isaanii karaa sirna argansuu fi sirna fincaanitin erguun walqixxummaa asidii-beezii dhiigaa fi argansuu too'atu. Qorannoon gaazin dhiiga aarterii keessaa kana safaruu danda'a. Dabalataanis, pilaasmaan hormonoota erga isaani tishuu adda addaatti dabarsuuf deeman of keessaa qaba.
Dhiiga Warra Lafee Dugdaa Qabanii Hoosiftoota Hin Taane
Dhiigni namaa dhiiga hoosiftootaatiif akka fakkeenyaatti kaafamuu danda'a; gauu garaagarummaan baayyina seelii, guddina isaanii, caasaa pirootiinii, fi kkf sanyii tokkorraa sanyii biraatti gargar ta'uu danda'a. Bineeldota lafee dugdaa qaban kan hoosiftoota hin taane keessatti garuu, garaagarummaa ijoo ta'etu jira:
Bosona Roobaa Mudhiilafaa
Bosona roobaa naannoo Mudhii lafaa Irra caalaan qaama ardii Afrikaa naannoo qilleensa baramaoo’aa (tropic)  keessatti  argama. Afrikaatti naannoon  bosona  roobaa  baldhinaan  kan  argamu  naannooMudhii  lafaa  irraa  gara  Kaabaatti  digrii  jaha  (6°)  fi  gara  Kibbaattis  digrii  jaha  (6°)  diriiruun  naannoo Qorii  Koongoo  jedhamu  keessatti  argama. Naannoon kun  waggaa  guutuu  oo’aa  fi  rooba  guddaaqabaachuun  beekama. Bakka argama  naannoo  bosona  roobaa  kanas  kaartaa Afrikaa  armaan  olii  irraailaaluun hubachuuf yaali.Naannoon  bosona  roobaa  kun  waggaa  guutuu  oo’aa  qabbana  (tempireechara)  roobaa  fi  jiidhinsaguddaa argata. Hammi oo’a jiddu galeessaa waggaa 27°C yoo ta’u gargarummaa hamma oo’a waggaaguddaa fi  hammi  oo’a  waggaa  xiqqaa  jidduu  jiru  baay’ee  xiqqaadha. Sababni isaas  naannoo  kanatticaarallaan biiftuu irraa dhufu waggaa guutuu sirrii sammuu irra waan ooluuf gargaarummaan hammaoo’a guddaa fi xiqqaa jidduu jiru waan hin jirreef.Naannoon kun waggaa guutuu rooba guddaa argata. Kun ammoo biqiltoonni akaakuu adda addaabaay’inaan akka argaman taasisee jira. Hammi rooba waggaa naannoon kun argatuu 1500 mm hanga2500 mm ta’a. Biqiltoonni naannoo bosona mudhii lafaa baqqaana sadi qabu. Kunis, biqiloota dheerinahanga 60 m qaban, biqiltoota jidduu galeeyyii dheerina hanga 18 m qabanii fi biqiltoota gaggabaaboomiila jalatti biqilan fa’a
Prokaariyoot
Pirookaariyootii (Wirmaatsoboo) orgaanizimii seelii tokko qabuu fi niwukilasii fi orgaaneloota biroo meembraaniin hidhaman kan hin qabne dha. Jechi pirookaariyootii jedhu jecha Giriikii πρό ( pro, ‘dura’) fi κάρυον ( karyon, ‘looza’ ykn ‘wirtuu’) irraa kan dhufedha.lubbu-qabeeyyii niwukilasii(wirmaata)fi orgaaneloonni isaanii membireeniin(haguugee lubbiyyoo) kan hingolgamnedha. Fakkeenyaaf, baakteeriyaafi saaphaphuu cuqul-magariisadha
Aadaa
Aadaa jechuun kan uummanni tokko barteedhaan duudhaa godhatee itti dhimma bahuu fi safeeffatu, akkasumas kabajuudha.
Aadaa Oromoo
Oromiyaan aadaa hedduu qabdi.
Kana keessaa
Aadaa Nyaataa
Oromoon nyaata heedduu qaba. Jalqaba nyaata ykn dhangaa kanan tarreessa. Isaanis: biddeen fi ittoo, caabetaa fi ittoo, marqaa, mooqa, daabboo, foon, hindaaqqoo (lukkuu), cuukkoo, caccabsaa, buna qalaa, hancootee, nuugii, qoccoo, gooddarree, dinnicha, akaayii fi kkf.
Nyaata Oromoo akkuma nyaata biyya kamiiyyuu bakka gurguddaatti qooduun ilaaluun ni danda’ama.
Dargii
Dargii ykn Darguu (jecha Gi'iizirraa kan dhufe yoo ta'u hiikaansaa koree jechuudha) maqaa koree qindeessaa humna waraanaa, poolisii, fi milishaa Itoophiyaa kan biyyattii bara 1974 amma 1987tti bulcheeti. Dargiin Hayilaa Sillaaseen erga angoorraa buufamee booda aango qabate. Hundaa'ee odoo hin turin, Dargiin maqaa isaa gara Koree Bulchaa Waraana Kan Yeroo (Provisional Military Administrative Council) jijjiirrate, haa ta'u malee ummata biratti maqaa Dargii jedhamuun irra beekkama. Bara 1975tti, barsiisa komunizimii fudhate; hanga 1987ttis aangorra ture. Bara 1975 fi 1987 gidduutti, Dargiin namoota kuma kudhaniitti lakkaa'aman mana murtiitti odoo hin dhiyeessin hidhee fi ajjeesse.
Robart Mugaabee
Roobert Gabreel Mugaabee (A.L.A Gurraandhala 21, 1924 - ) pirezedaantii Zimbaabuwee duraanii filannoo eerga kolonii jalaa bahan godhame mo'uun bulchaa jalqabaa taheedhe.
Seenaa duubaa
Gurraandhala 21, 1924 maatii hiyyeeyyii shoonaa irraa kibba dhiya Roodeeshiyaa, Kutaama jedhamutti dhalate. Barnoota isaa kolleejjii kutaamaatiif kan yuunvarsiitii  Foort-haareetti barateen booda, manneen barnoota biyyoota Gaanaa kibbaaf kaaba Roodeeshiyaa barsiisaa tureera. Kolonii biyyoonni adiin Zimbaabuwee irratti godhan mormuun mirgi abbaa biyyummaa Afrikaa kabajamuu qaba jechuun, warra qabsaa'ee faranjiii lole keessaa tokko ture. Kanaafuu waggoota kudhan mana hidhaatti dabarsuun, erga achii gadi-lakkifameen booda gara Mozaambiik ittii baqachuun paartii Izaanuu jedhamtu hundeesse. Filannoo Zimbaabuwee kan bara 19 saddeettamoota keessa godhame mo'uun bulchaa Zimbaabuwee kan jalqabaa ta'uu kitaabni isaa, 'The Dinner with Mugabe' jedhu ni mul'isa. Rooberta Mugaabee ergii du'ee waggaan lamaan booda awwaalli isaa diigamuun akka haaraatti awwaalamuuf jedhan.
Waa'ee falmisiisoo
Namni kun Afrikaa jabduu jaalata. Warra adiif gadi hin jedhu. Jechoota faranjiif nadheen tuttuqan illee ni darbata. Barnootallee digirii torba qaba. Waggoota 37 oliif Zimbaabuwee bulchaa kan ture yoo ta'u, warroota aangoo akka haadhaatti jaalatan jedhaman keessaa sadarkaa duraa irratti yaamama. Bara 1945-60 tti manneen barnootaaf kolleejjii garaa garaa barsiisaa tureen booda, 1960 barnoota iskoolaar shiip argachuun gara biyya Ingiliiziitti imale. Achitti Paartii Biyyaalessa Afrikaa (African National Congress) tti makamuun  marii hayyoonni Afrikaa irratti yaada kennan irratti argamuun qooddachuu jalqabe. Haasaa warra sooshaalistii jabduu jaalata. Maatama Gaandii immoo akka fakkeenyaatti fudhata. Sababbii ijoolluummaarraan kan ka'e, 'Faranjii lubbuun jirtu dhiisii, kan duutellee hin amanu' jedha. Mugaabeen siyaasaa caalaa barnootaaf nama iddoo guddaa qabu ture. Aangoo argachuun dura jechoota jibbisiisoo dubbatte jedhamee qabamee hidhamuun, mannee hidhaa gurguddaa sadii keessatti nama hidhameedha. Manneen hidhaa kana keessattis Mugaabeen barnoota akka Ingiliffaa fi Herreegaa nama barsiisaa turedha jedha seenaan isaa. Namoonni hedduun hayyuu jaare ganna 95 biyya bulchuu hin danda'u yoo jedhanii qeeqan, innimmoo 'Ani dhiira duulaati, yoo barbaaddan biyya bulchuu mitii durba guntutaayyuu hafuura kuttee raffisa' jechuun dhaadachaa ture. Jechoota isaa keessaa waa'ee adiif gurraachaa irratti waan inni dubbate waan nama ajaa'ibu garuu yeroo hundaa gaafan mana fincaanii deemu waraqaa adii waanan fayyadamuuf, baay'ee natti hin dhaga'amu. Waa'ee dubartootaa irratti hoo maal jedha? Utuu dubartoonni hanga qorichi HIV/AIDS argamutti wal- quunnamtii saalaa hin goonu jedhanii didaniitii, dhiironni guyyaa soddoma keessatti argatu.
Magarsaa qilxuu katabee
Barreesa kitaaba Oromoo fi Oromiyaa mata dure jedhu irraati seenaa fi jireenya ummaata oromoo ilaalchise kan barreesse bara 2005 A.L.H ykn 2012 A.L.O finfinne Oromiyaa
Chee Guvaaraa
Ernestoo "Chee" Guvaaraa (Ispeeniffa: [ˈtʃe ɣeˈβaɾa]; A.L.A Waxabajjii 14, 1928 – Onkoloolessa 9, 1967), baayyinaan El Chee ykn salphumatti Chee jedhamee kan beekkamu, geggeessaa warraqsa Maarkisistii, doktorii, barreessaa, geggeessaa riphee-loltootaa, dippilomaatii, fi abbaa tiyoorii waraanaa lammii Arjentiinaa ti. Warraaqsa Kuubaa keessatti nama ijoo kan ture Cheen, fulli isaa kan istaayilii qabu bakka hundatti mallattoo fincila gabrummaa fi aadaa uummataa keessatti addunyaa maratti kan beekkamu ta'e.
Dargaggeessa ta'ee yeroo medisinii baratutti, Guvaaraan biyyootaa Ameerikaa Kibbaa keessa deeme, yeroo kanas hiyyummaa, beela, fi dhibee argeen baayyee suukanneeffamee. Guvaara kuni saamicha kaappitaalizimii kan Yunaayitid Isteetis biyyoota Laatin Ameerikaa irratti geggeesitu ta'uu hubate. Kunis haalli kun akka jijjiirramuuf hojjachuuf fedhii guddaa isa keessatti uume. Fooyyessa hawaasummaa (social reforms) Gu'aatimaalaa keessatti pireezidaanti Jaakooboo Arbenz geeggeessuu keessatti hirmaachuuf isa kakaase, boodarra pirezidaantiin kun gargaarsa CIAtin fonqolchame, kunimmoo ilaalcha siyaasaa Guvaaraa cimseef. Boodarra Meeksikoo Siitii keessatti, Guvaaraan Raa'ulii fi Fidal Kaastiroo wal bare, dhaaba isaanii Sochii Adoolessa 26ffaa jedhamutti makame, bidiruu Giraanmaa (Granma) jedhamtu yaabbatees mootummaa abbaa hirree Fulhensiyoo Baatistaa kan USn deeggaramu kuffisuuf gara Kuubaa deeme. Guvaaraan oduma hin turin finciltoota biratti baayyee jaallatame, itti-aanaa ajajaa ta'ees muudame. Waraana riphee-lolaa waggaa lama fudhate kan mootummaa Baatistaa kuffisuun milkaa'e keessattis shoora olaanaa tabate.
Warraaqsa Kuubattiin booda, Guvaaraan mootummaa haaraa kana keessatti gaheewwan ijoo hedduu tabate. Kana keessaa ol iyyannoo namoota manni murtii warraaqsaa yakka waraanaa hojjachuu itti murteesse qorachuu fi namoota dhukaasanii isaan ajjeesan too'achuu, fooyyessa lafa qonnaa akka ministeera indastiriitti too'achuu, duula dubbisuu fi barreessuu biyyoolessaa geggeessuu, pirezidaantii baankii biyyoolessaa fi daarekterii leenjii humna waraanaa Kuubaa, fi dippilomaatii sooshaalizimii Kuubaa bakka bu'u ta'uun addunyaa mararra deemuu ture.
Sirna maashaalee
Sirni maashaa sirna sochii guutuu nafaa, kutaa nafaa, yookiin dhangala’oo nafaa (fakkeenyaaf, kan akka dhiigaa) ujummoolee isaanii keessa akka socho’an kan taasisuudha. Akkasumas, maashaaleen hargansuu raawwachuufi nyaata ujummoo nyaataa keessa sochoosuuf ga’ee ol’aanaa qabu. Qaama keenya gara gubbaatti maashaalee garagaraa gogaan uwwifamantu agramu. Isanis: maashaalee fuulaa, maashaalee qomaa, maashaalee irree harkaa, maashaalee lukaafi kan kana fakkaataniidha.Tishuuleen maashaa seelota qaqal’atanii dheeratan Habaaqiilee ykn Faayibaroota Maashaa jedhaman irraa ijaaraman. Habaaqileen maashaa bu’uuraa caasaafi dalagaa maashaati. Faayibaroonni maashaa seeloota biroo irraa amala addaa sochiif ooluu danda’u qabu. Amalli addaa kunis dandeettii kottoonfachuufi diriiruu qabaachuu isaaniiti. Sababni dandeettii kanaa immoo caasaa maayoofilaamentii jedhamu seelii keessaa qabaachuudha. Caasaaleefi dalagaalee isaanii irratti hundaa’uun maashaaleen bakka sadiitti qoodamu. Isaanis: Maashaa injichaa (maashaa lafee) ,Maashaa saffaa (maashaa lallaafoo), Maashaa onneeti.
Maashaaleen injichaa
Maashaaleen injichaa maashaalee lafeewwan irratti tishuu ribuutiin hidhamanii argamu. Kanaaf maashaa lafee jedhamuunis waamamu Maashaaleen kun kottoonfachuufi diriiruun sochii qaamaa uumuu keessatti gahee olaanaa qabu. Dalagaa isaanii kana too’annaa yookiin fedhii keenyaan waan raawwataniif maashaalee fedhii jedhamu. Irree harkaa isa gara gadii oliifi gadi sochoosuun kottoonfachuufi diriiruu maashaalee duraafi duuba irree olii irratti ta’u hubadhu.
Maashaa saffaa (maashaa lallaafoo)
Maashaaleen saffaa dhaaba keessoo ujummoolee nyaataa, dhiigaafi caasaalee keessoo biroo uwwisanii argamaniidha. Maashaaleen kunniin kottoonfachuufi diriiruun wantoota ujummoolee kanniin keessa jiran akka socho’an yookiin yaa’an taasisu. Dalagaan isaanii kun immoo too’annaa keenyaan alatti waan raawwatamuuf maashaalee fedhii malee jedhamu. Maashaaleen saffaa lafeewwan wajjiin wal-hidhata hin qabaatan.
Maashaa onneeti
Maashaan kun maashaa fedhii malee yommuu ta’u, dhaaba onnee irratti qofa kan argamuudha. Dalagaan isaas onneen kottoonfachuufi diriiruun dhiiga akka raabsu gochuudha. Hanga namni lubbuun jirutti maashaan onnee dadhabbinaafi boqonnaa malee yeroo hundaa hojjata.
Leeshimaasiisii
Leeshimaayisiisii akkasumas leeshiimaani'oosii jedhamee kan katabammuu dhuukuuba prootoozoowaamaxanttuukan sanyii"Leeshiimaaniiyaa" fii kan hiida tiitiisa ciirachaa biffa muuraasatiin dhuufu dha. Dhuukkuubichii haaloola guguudoo 3 :Kuutaaniiyasii,muukookuutaaniiyeesii, yookiin Leeshiimaasiisii viisseeraalii tiin dhufa. Inii bifa kuutaaniiyasii alseerii googaa yeroo fidduu,muukookuutaaniiyeesii alseerrii googaa, affaanii, fi funyaani, fi inni viisseeraalii alseerii googaadhaan jalqabee, bodda irrati ho'aa qaammaa, hir'inaa seeloota dhigaa, guddina esspileenii fi tiiruu fiida.
Faalamnii, namootaa kan dhuufuu sanyii "Leeshiimaaniiyaa" goosa 20 tiin dha. Dhiibaan ballaa wantoota akka hiiyuumaa, hir'iina nyaattaa,ciirama dagalaa, fi guddina magaalootaa fidduu danda'a. Qoorannaan kana fakkatan hundinnuu maxantoota maaykiirooskoopii jala ilaaluun goodhamuu danda'a. Dabalataan, dhuukuubnii viiseeriyaali qoorannaa dhigaattiin goodhamuu danda'a.
Leeshiimaayisiisiin saaphanaa fara ilbisootaatiin waal'aanamee jala rafuun ittiifammuu danda'a. Tarkaafiileen tamsaa dhuukuubicha itttisuuf barbachisan faraa ilboosotaan fayadammun tisiisota ciiraachaa ajjeesuufi  namoota faalaman wal'aanuun dha. Waal'aansii wabbaadammuu kan muurteesamuu, bakka dhuukuubichi umammee fi gosa "Leeyishimiiniyaa" fi goosa faalamichaa irrati. Qoorichootaa dhuukuubicha furuuf fayadamuu danda'aan keesa Lipoosoomaalii Amroofooteeriisiiniin isa tokkodaha, Makkaa peentaavaaleettii anttiimooniiyaaliisiinfipaaroomoomyiisiinii, fiimiilteefoosiinee. Dhuukuuba kuutaaneeyeesii, paaroomaaysiinii,filuukoonaazoolii, yookiin peentaamiidiineeyookiin buu'aa qabeesa.
Namootnnii gara miiliiyoona 12 ta'aan biyoolee 98 kessatii faalamanniiruu. Dhiimoonii du'aa haarraa gara miiliiyoona 2 fi gidduu kuuma 20 fi 50 bara baraan muul'ata. Namootni hama milliyoona 200 ta'aan: Eshiiyyaa,Kiibbaa fi giidduu gala Ameerriikkaa, fi Awuurooppaa Kiibbaa naanoolee dhuukuubiichii barammaa ta'eetii jiraatan keesa jirraatuu. Buufatnnii fayyaa aduunyaa qoorichoolee tookkoo tookkoo irratti gatti gadii'aanaa argateera. Dhuukuubichii binneensoota biiraa kan akka sarootafi binneensoota xiixiiqaa irrattii argamuu danda'a.
Morookoo
Morookoo ( ykn Morokooo; /məˈrɒkoʊ/; Afaan Arabaa: المغرب‎, seeraan Biyya Mooti Morookoo) biyya Afrikaa Kaabaa keessa jirtuudha. Morookoon kaabaan Galaana Meditiraaniyaan, dhihaan Garba Atilaantikiin, bahaan Aljeeriyaa fi kibbaan Sahaaraa Dhihaan kan dangeeffamte jirtu. Magaalaan guddoon Morookoo Kaazabilaankaadha. Bal'inni lafaa ishee 710,850 km2 (274,460 sq mi) yoo tahu ummata miliyoona 36 oltu keessa jira.
Taaksonoomii ykn xinramaddii
Taaksonoomii ykn xinramaddii
Akka sirna ramaddii ammayyaatti, orgaanizimoonni hariiroo uumamaa qaban irratti hunda’uudhaan sadarkaalee gulantaawwan adda addaatti ramadamanii jiru. Sadarkaaleen ramaddii kun gulantaawwan torbatu jiru. Isaanis, Mootummaa, Murna, Gita, Oordarii(citagtaa), Warra, Qacceefi Sanyiidha. Sadarkaaleen gulantaawwan ramaddii kun tartiibaan xiqqaa irraa gara guddaatti (Sanyii irraa gara Mootummaatti) yookiin immoo guddaa irraa gara xiqqaatti (Mootummaa irraa gara Sanyiitti) tartiibessuun ni danda’ama. Fakkeenyaaf, guddaa irraa gara xiqqaatti.
Mootummaa- ramaddii orgaanizimootaa keessatti sadarkaa guddaafi bal’aa ta’eedha. Mootummaan gulantaa olaanaafi kanneen hafan mara ofjalatti haammata. Fakkeenyaaf, mootummaan biqiltootaa, biqiltoota hunda ofjalaa qaba. Mootummaan fangasootaa, fangasoota hunda of keessaa qaba.
Murna- murni mootummaatti aanee kan argama.
Gitawwan walfakkaatan murna tokko jalatti ramadamu. Fakkeenyaaf, gitni qurxummiilee, amfiibiyaanotaa, reppitaayilootaa, allaattiwwaniifi hoosiftootaa murna kordaataa jedhamu jalatti ramadamu. Gita- gitni oordariiwwan amaloota walitti dhiheenya qaban ofkeessatti hammata.
Oordarii/ citagitaa- oordariin warra adda addaa amaloota walitti dhiheenya qaban ofkeessatti hammata.
Warra- warri qacceewwan amaloota walfakkaataa qaban ofkeessatti hammata.
Qaccee-qacceen sanyiwwan amaloota walfakkaataa qaban kan ofkeessatti hammatudha. Fakkeenyaaf, leencaiifi qeerransi qaccee tokko jalatti ramadamu. Qacceen isaanii Paanteraa jedhama.
Sanyii- sanyiin sadarkaa ramaddii keessaa isa xiqqaa ta’ee bu’uura taaksonoomiiti. Sanyiin orgaanizimoota akaakuu tokkoo wal irraa horuu danda’aniifi dhalattootni isaaniis itti fufiinsaan kan walhoruu danda’anidha. Fakkeenyaaf, nama, leenca, birbirsa, waddeessaafi kan kana fakkaatanidha. Walumaagalatti sadarkaa mootummaa irraa gara sadarkaa sanyiitti yommuu deemamu wal-fakkeenyi orgaanizimootaa dabalaa adeema.
Lakkoofsa Entaa
Lakkoofsa Entaa maqaa SALADIN ABDURAHAMAN garaaaraan beekama fkn Lakkoofsa Raashinaatlii, Lakkoofsa Sababaa,Lakkoofsa Amansiisaa faadha.
Herrega keessatti lakkoofsi Entaa, lakkoofsa akka firaakshiniitti(hirmeemmii) barreeffamuu danda'uudha. Tuutni lakkoofsota kana akka miseensatti qabate immoo tuuta lakkoofsota Entaa (raashinaalii) jedhama. Tuutni kun qubee \mathbb{Q} tiin bakka buufama, Mallattoon kuniis jecha afaan Ingiliffaatiin " quotient " jechuurraa dhufee hikkaan isaas Qoodamaa jechuudha..
Lakkoofsota entaa hundi lakkoofsota dhugaa(REAL NUMBER [R]) yoo ta'an, pozaatiivii (Lakkoofsa qajeelaa) yookiin negaatiivii (Lakkoofsa Masaanuu) ta'uu danda'u. Lakkoofsi entaa hin taane irrashilaalii ykn lakkoofsa Alsababaawaa jedhama.
Lakkoofsi namoonni jireenya guyyaa guyyaa keessatti itti fayyadaman irra caalaan isaanii Lakkoofsa entaa dha. Isaanis firaakshinoota(hirmeemmii), lakkoofsota intiijarii(Duudaa) fi lakkoofsota dijiitota(lakkarfiilee) kurnyee(deesimaalii) dhuma qaban of keessatti qabatu. Walumaagalatti lakkoofsi bifa mataa isaatiin osoo jiruu akka hirmeemmitti barreeffamuu danda’u lakkoofsa entaa jedhama dha.
Bifa firaakshinii ykn hirmeemii
Lakkoofsota entaa hundi akka hirmeemiitti barreeffamuu danda’u. 1.5 yoo akka fakkeenyaatti fudhanne, kun akka,. \frac{3}{2}, yookaan 3/2.
Kurnyee dhaabataa (deesiimaalii dhaabatoo)
Kurnyee dhaabataan lakkoofsa lakkarfiilee murtaa'e gara mirga tuqaa kurnyee irraa yoo qabaateedha.
Kurnyee irra deddeebi’uu
Kurnyee irra deddeebi’amu kurnyee bakka lakkarfiilee baay’een daangaa hin qabne gara mirga qabxii kurnyee jiranitti, garuu kanneen akkaataa irra deddeebi’amu hordofanidha.
Kanaaf fakkeenyi \frac{1}{3}. Akka kurnyeetti 0.3333333333 jedhamee barreeffama. . . Tuqaaleen dijiitiin 3 dhaabii malee irra deeddebi'uun itti fuufuu.
Yeroo tokko tokko, gareen dijiitotaa irra deddeebi'a. Fakkeenyi isaas. Akka kurnyeetti 0.09090909 jedhamee barreeffama. . . Fakkeenya kana keessatti gareen dijiitota 09 irra deddeebi’a.
Lakkoofsa Alsababa
Lakkaarfriileen ykn Dijiitonni tuqaa kurnyee booda lakkoofsa Alsababaaawaa keessatti argaman daangaa malee osoo hin irra deebi'in itti fuufuu. Fakkeenyaaf, dijiitonni hedduun jalqabaa π (Paayii) 3.1415926535 dha. . . Dijiitonni muraasni irra deddeebi'u, garuu hammam gara mirga qabxii kurnyee yoo deemte iyyuu, gonkumaa akkaataa daangaa hin qabneen irra deddeebi'uu hin jalqaban.
Dubliin
Dabliin magaalaa guddoo Aayerlaandi.
Namiibiyaa
Namiibiyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.
Laga Dhedheessaa
Lagni Dhedheessaa laga dhiha Itoophiyaa keessatti argamu. Dhedheessi galtuu Laga Abbaayi yoo ta'u kan inni ka'us gaarren Gommaa irraayi. Achii erga ka'ee booda gara kaaba-dhihaatti yaa'un Laga Abbaayittii odoo inni bakka 9°57′Ka 35°41′Dtti gara kaabatti hin jallatin itti makama. Iddon kunis yeroo Lagni Abbaayi kallattii kibbaatti deemu ga'u fiixee kibbaati. Bishaan Laga Dhedheessaatti galu ballina lafaa 19,630 isquweer kiilomeetirii ta'urraa kan dhufu yoo ta'u kunis Godina Wallagga Bahaa fi Beeniishaangul-Gumuz keessa.