cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Laga Dhedheessaa
Galtuuwwan Laga Dhedheessaa kan karaa mirgaa Inaariyaa, Aet, Waamaa fi Angari; karaa bitaa ammoo galtuu inni guddaan Laga Dobanati. Bara 1890n keessa laga Dhedheessaa qorachaa kan ture Aleeksaander Bulaatooviichi, qorannoo isaafi gaaffiif deebii ummata naannoo wajjin godherra ka'uun, ya'aasaa gara gadiitti erga Angariin walitti dabalamee booda, Lagni Dhedheessaa suuta waan yaa'uuf geejjibaaf ooluu danda'ama jedhe.
Seenaa Namoota fi Lagichaa
Abuuraa jaarraa-20ffaa gara jalqabaa kan ta'e Herbert Weld Blundell maqaan Dhedheessa jedhu maqaa laga kanaa kan duraanii kan bakka bu'e ta'uu hinhafu jedhee dubbata, kunis maqaa Dhedheessa jedhu kana bara 1861, yeroo d'Abbadie gara Shawaatti imalee qorannoo godheen dura faayidaarra oolee hinargamne waan ta'eefi. Yeroo bara 1905ttii dhaqee turetti, Bosonni Handak kan Laga Dhedheessaarra karaa mirgaa jiru, iddoo arba itti adamsan beekkamaa ture. Arbi, Laga Dhedheessaa fi Laga Dabbus hordofuun gara Laga Abbaayitti dhufu fakkaata, kan Laga Dabus leemmani waan keessatti marguuf sanaa barbaacha lagicha hordofanii deemudhaan. Itti aansees, bakka Lagni Dhedheessaa Laga Abayitti dabalamutti, "hojii warqii miccuu guddaan jira, kunis Laga Abbaayi, Dabbusii fi galtuuwwansaa hordofee ittuma fufa" jedhe:
"Dhiqama lolaa guddaa kan dhagaa baazaaltiirra ga'uu fi tortoruun biqiltootaa sana booda dhufu, istiraataa jala jiru gubbaatti ol baasa; kaanafis, biyyi guutuun Chochii jalaa kaasee hanga Laga Dhedheessaatti, fageenya maayilii 15 ta'u, cirracha quwaartizii fi qarsaadhan uwwifama, akkasumas dhagaa gurguddaa ol dhaabbatutu mul'ata. Qaawwan tortore lafarratti faffaca'ee argama, warqiin inni qabatee jirus dhiqamee lagatti nama, achii hooffamee gara Laga Abbaayi dhaqa"
Abuurtonni kun yaalii godhaniyyuu, akkasumas namoonni naannoo laga kanaa erga sanyiin namaa uummamee kaasee achi jiraataniyyuu, karaan Lagni Dhedheessaa deemu kan naannoo Naqamteetii kasee amma inni Laga Abbaayitti dabalamutti jiru kun as dhihoo bara 1935 Dunlop fi Taylorin guutummaan deemmame. Jarri kun lamaan yoo gaafatan, Dajjaazmaach Habta Maariyaam bulchaan Naqamte jiru "Namuu, warra Shaanqillaayyuu dabalatee, amma ani beekutti, laga kana amma inni Abbaayitti dabalamutti hordofee kan arge hin jiru" jedhe
"'Waggaa keessatti yeroo muraasa [Dajjaazmaach itti fufee yoo dubbatu], Shaanqillaa muraasni ooyiruu jirbii muraasa kan ani hundeesse keessa nihojjatu, kunis riqicha Dhedheessaarraa gara kaabaatti maayilii 15 fagaatee argama; garuu karaadhumti gabaabaan kun, akka jecha isaatti, 'biyya qamalee fi jaldeessaf qofa mijatu'. Gufuu guddaa nu mudatu cimsee yoo dubbatu: leemmana yabbuu, bosona, dhibee qaama oo'isu, fi harkasaa ol kaasudhaan gaarreen hamaa naanoo laga kanaa jiru agarsiise. Yaada biraa yoo kennu, yoo bakka itti Lagni Dhedheessaa fi Lagni Abbayi walitti makaman ilaaluu barbaaddan, Naqamterraa karaa hordofuun gara Najjoo deemudhaan, achii ammas karaa duraan jiru hordofuun gara sana deemun ni dandeessu'."
Faasiladas
Faasiladas (1603-1667) bara 1632 hanga Onkololeessa 18 1667tti mootii Itoophiyaa ture. Faasiladas mootii sanyii Salamoon keessaa dhufe.
Infoormaatiksii
Infoormaatiksiin tooftaa saayinsaawaa fi qabatamaa ta'een shallagaa fi faayidaa isaa qorachuudha. Informaatiksiin haala tooftawaa ta'een danda'amummaa, caasaa, himannoo, fi adeemsa tooftawaa (ykn seermurtoo) kan odeeffannoo guuruu, hujeessuu, kuusuu, tamsaasuu, fi argachuuf bu'uura ta'e qorachuu dha; odeeffannoon kun kuufannoo kompitaraa keessatti haala laklameetin kan lakkaddaayee ykn haala jiinii fi caasaa pirootiniitin seeloota baayoloojikaawaa keessa kan jiru ta'uu danda'a. Saayintistiin kompitaraa tiyoorii shallagaa fi saxaxuu meeshaalee shallagaa irratti addayeeffata.
Arkiyaa
Arkiyaa Gartuu Lubbuqabeeyyii baaqlubbiyyoo/seelqeenxee ti. Maaykiroo-orgaanizimoonni kun niwukilasii seelii(wirmaata) waan hin qabneef pirookaariyootii(Wirmaatsoboo) dha. Arkiyaan jalqaba irratti akka baakteeriyaatti ramadaman, maqaa Arkeebaakteriyaa ( mootummaa Archaebacteria keessatti ) argate, garuu jechi kun fayyadama ala ta'eera.
Cicha lubbiyyoo isaanii peeptidoolikaanii soboo (pseudopeptidoglycan) jedhama. arkiyaan baay’een isaanii  filatoo haalcimaa(extremophiles) dha. kana jechuun kanneen bakka jireenyaa lafa irra jiru hunda keessatti jiraachuu  danda’an ni dha. kan baay’ee qorraa/ ho’aa, baay’ee beezawaa(hadhee)/asiidawaa(kiikkoowaa) dhatokko tokko ammoo filatoo haalidilee (mesophiles) ti, bidoolee idilee keessatti argamu. Walhormaanni karaa Addaan bahiinsalamee (binary fission)ta’a. Archaea seenaa jijjiirama tirannaa, jeneetiksii ykn dhaalsanyii, karaa meetaabolii, fi walnyaatinsa cicha seelii & meembraanii seeliitiin baakteeriyaa irraa adda. Arkiyaan tokkollee akka dhibee fiduu namaatti adda baafame hin jiru
Maqibsa
Maqibsi jecha maqaa booda dhufuun odeeffannoo dabalataa wa'ee maqaa sanii keennu.
TQO
Jechi Teeknooloojii Qunnamtii Odeeffannoo (TQO) jedhu hunda kan agarsiisudha
Bulee Horaa
Aanan Bulee Horaa aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Gujii keessatti argama. Aanan kun duraan aanaa Haagara Maaram keessa kan ture yoo ta'u amma of danda'ee ba'e.
TQO
televijiinii, kompiitara, taableetii fi kaameraa(suur-kaaftuu). Akkasumas walitti makamuu agarsiisa
bilbilaa fi sagalee fi Sursagalee cimdaa kompiitaraa waliin hojjechuun dandeessisuuf fayyadamtoonni odeeffannoo a bifa dijitaalaa ykn elektirooniksii.
cimdaa, mosaajii fi meeshaalee biroo odeeffannoo bulchuuf gargaaran. Innis kan...
adeemsa uumuu, kunuunsuu fi itti fayyadamuu Mosaajii kompiitaraa, haardwaarii ykn jabajjii, fi
cimdaa irratti. Haa ta’u malee, TO fi TQO yaad-rimeewwan walqabatan ta’anis, tokko miti. TO jechuun a
yaad-rimee bal’aa fi teeknooloojii daataa(odgura) shallaggii wajjin walqabatu yoo ta’u
TQOn teeknooloojiiwwan qunnamtii keessatti walqabataniidha.
Kana Beektaa
Kana Beektaan barruu baratoonni Oromoo waa'ee hacuuccaa Oromoo ibsuuf dhoksaadhan maxxansiisaa turani. Barruu kana maxxansiisaa kan ture barattoota Yuunivarsiitii Finfinnee mooraa Saayinsii Hawaasaa yoo ta'u kan maxxanfamuu jalqabes bara 1969ti. Kaayyon barruu kanaa Oromoonni baratan aadaa fi afaansaanii hacuuccaa sirni Abashaa irraan ga'aa jiru faccisanii akka eeggatan dadammaksuufi. Barruun kun waggaa tokkoo fi walakkaadhaf dhoksaadhan maxxanfamaa erga turee booda cufame. Barruu maxxansuurratti namoonni yuunivarsiitii ala jiranillee deeggaraa kan turan yoo ta'u kana keessaa tokko Luba Guddinaa Tumsaati. Odoo gargaarsa Luba Guddinaa hinqabaannee barruu kana maxxansuun ulfaata ta'a ture.
Wabii
hh
Salinity
Salinityiin bishannii, gallana yokan gossa bishanii birra kan itti ilalammu bayyinaa sodda bishanichi ofii kessa qabu irratti murta'etti. Soddi kuni kan makame yokan kan hin makamne ta'u danda'a. Haa ta'u malle maqaan kuni Australian English fi North American English kessatti akka sodda soil (biyyee) kessa jirutti fudhatamu danda'a.
Maqaa
Maqaan akaakuu jechootaa keessaa isa tokko yoo ta'u hima keessatti akka matimaatti yookaan akka aantimaatti galuun hima guutuu godha.
Maqaan itti waamama namaa,Bineeldaa,Iddoo,meeshaa,yaada waan tokkoo fi kkf bakka bu’uun kan ibsuudha.
Fknf:- Caalaa, Kededaa, Finfinnee, Miira, Qalbii, fikkf.
Gosoota Maqaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Maqaanis gosoota garagaraa qaba. Haaluma kanaan Maqaa iddoo shanitti addaan hirree ilaaluu dandeenya. a) Maqaa dhuunfaa/matayyaa b) Maqaa gamtaa c) Maqaa dimshaashaa d) Maqaa meeshaa e) maqaa killiyyaa/icciitii jedhamuun qoqqoodamu.
A) Maqaa Dhuunfaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kun maqaalee dhuunfaan namni, bakkee ykn wanti tokko dhuunfatti ykn matamatatti itti beekkamuudha. Fkn: Caalaa ,Abdiisaa,Ejersa,Finfinnee fi kkf Maqaa dhuunfaati. Hub: Maqaaleen dhuunfaa hedduumina agarsiisuuf dhamjecha -oota jedhu hin maxxanfatan. Fkn: Caalaa Jenner Caalota hin jennu. Kun Seerluga Afaan Oromooti. Haata’uu malee dhamjecha -faa jedhu dabalachuun hedduumina agarsiisuu ni danda’a. Fkn: Caalaa..Caalaafaa, Abdiisaa…Abdiisaafaa
C) Maqaalee Dimshaashaa
Maqaaleen kunneen kan wantootni adda addaa bakka tokkotti ittiin waamamaniidha. Fkn: Ummata, Bineensa, Walda, Horii, Koree fikkf maqaa dimshaashaati. Maqaaleen kun yaada danoomaa of keessaa qabaatus yaada qeenxeen kan ibsamuudha. Fkn: koreen hin hojjattu. Ummanni maal jedha? Himootni armaan olii yaada danoomaa qeenxessuudhaan ibsaa jiruudha.
D) Maqaalee Meeshaa
Kun Maqaalee meeshaaleen garagaraa ittiin moggaafamaniidha. Fkn: Barcumaa, Minjaala, Qalama(kobbee), Qubeessaa, Fikkf maqaa meeshaalee adda addaati.
Jidda
Jidda aanolee godina Shawaa Kaabaa keessaa isa tokko. Omisha midhaanii garbuu,qamadii faan beekama. Haalli qillensa ishee baddaadha. Magaalli guddittiin aannaa kanaa sirtii jedhamti. Uummanni aanaa jiddaa tokkummaa jigii fi walgaarsaan waliin jiraatu. Guyyaa kamisaa gabaa daldalaa beekkamaatu jira.
Maqaa
E) Maqaalee Killiyyaa
Kun Maqaalee wantoota gocha, ta’umsa, yaadaa fi kkf irratti bu’uuramanii waamamaniidha. Fkn: Gowwummaa, Hayyummaa, Abshaalummaa, Laafina, Dhukkuba fikkf maqaalee killiyaati. HUB: maqaaleen killayaa kun danoommii hin fudhatan.
Jechama
Jechamni gosa afoolaa ta'ee jecha ergaawwan dachaa fi cimoo dabarsuudha. Jechamni ergaa akeekkachiisuu, dheekkamuu, kakaasuu, barsiisuu fi iccitiin dabarfachuuf ni tajaajila. Jechama keessatti jechoonni gubbaa ifa yoo ibsaman keessatti immoo dhoksaan hubatamu.
Maqaa
maqaa lakka’amuu fi hin lakkaa’amnee
A. Maqaa lakka’maanMaqaa lakka’maan gosa maqaa lakkoofsa isaani lakka’uun beekuu dandeenyuudha. Kubbaa, Nama, Farda, Muka ,Harree, Kitaaba,Kophee,Saree,Fuduraalee ,Mana, Dabtara ,Qubeessaa fik.k.f. fakkeenyoota Maqaa lakka’maanii dha. B. Maqaa hin lakkaa’amnee Maqaan hin lakkaa’amnee gosa maqaa ta’ee kan lakkaa’uu hin dandeenya Fknf Bishaan, Shaayii, Biyyee, Qillensa, Buna, Rifeensa, Imimaan ,Lalaafa fikkf. Fakkeeyoota Maqaa hin lakkaa’amneeti.
Jidda
Horsiisa loonii, fardeen fi hoolotaanis jiddi beekamtuudha. Atileetii beekamaan yeroo jalqabaatif medaaliyaa maraatoonii oloompikii miila duwwaa fiigun injifate Abbabaa Biqilaan aanuma Jiddaa keessatti dhalate. Siidan atileet Abbabaa Biqilaas mana barumsaa maqaa isaatin ijaarame Mana Barumsa Sadarkaa 1ffaa Shaambal Abbabaa Biqilaa keessatti hirmaannaa uummataa fi mootummaatin hojjetamee dhaabbatee jira.
Akkuma uummata Oromoo kan biroottis jiddi sirna gumaa,gadaa,sirna fuudhaf heerumaa fikkf bifa bareedina qabuun gaggeeffata.
Jechama
Fakkeenya jechama
Safuu Oromoo keessaa tokko maqaa kabajaan nama waamuudha. Jechamni armaan gadii akka maqaa kabajaatti fayyadu.
Jechamoota maqaa fardaa Jechamoota maqaa erga fuudhaan/heerumanii Jechamoota maqaa erga horanii
Durduubee
Durduubeen hidhata maqaan yookaan gaaleen maqaa jechoota yookaan gaaleewwan biraa wajjin qaban agarsiisa.
Tarree Mammaaksa Oromoo
Kanas ilaali
hiippoo
Wagga Iffa
Wagga Iffa yokan Ingliffan light-year or lightyear gababatti immo ly iin kun lakka dherinna yoo ta'u, dherinni kun immo dherinna iffi wagga tokko kessatti vacuum kessa demuni. Waggan Iffa faggenna iffi ganna tokko kessatti demmu dha. kunis hanga 6 trillion mile ta'a.
Gochibsa
Gochibsi jecha gochima, maqibsa, gochibsa biraa fi gaalee maqaa ibsuuf tajaajilu.
Yaa'a Balloo (aanaa)
Yaa'aa Balloon aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Yaa'aa Balloon karaa kibbaa Dirreedhaan, karaa dhihaa Taltalleedhaan, karaa kaabaa ammoo Bulee Horaatin, fi karaa bahaa Areeroodhaan daangeffamee argama.
Sararran Dagalee
Ji’ograafii keessatti, Sararran Dagalee sararran yaadaa giloobii fi kaartaairratti dhihaa gara bahaatti yookiin bahaa gara dhihaattisararamanii argamaniidha. Sararran dagalee fuula lafaairratti hin  argaman. Sararran dagalee  fageenya  Mudhiilafaa irraa gara bantii Kaabaa fi bantii Kibbaatti argamuittiin safaruuf fayyadda. Sararran    Dagalee     keessaa     beekamoon     sarara Mudhii  lafaa  (0°),  sarara  Kaansarii  23½°  ka  fi  Sarara Kaappirikoornii 23½° ki fa’a. Sararri Mudhii lafaa qaamalafaa hemisfeera  Kaabaa  fi  Kibbaatti  bakka  lama  walqixa  ta’etti  qooda. Sararri Mudhii  lafaa  fageenya  garabantii  kaabaa  fi  bantii  Kibbaatti  argamu  safaruuf  akkaka’umsaatti tajaajila. Fageenyi Mudhii lafaa irraa hangaBantii kaabaattis  ta’ee  hanga  Bantii  Kibbaatti  jiru  90°ta’a. Sararran Dagalee akkuma Mudhii lafaa irraa garaaKaabaa  fi   Kibbaatti   deemamuun   dheerinni   isaaniisgaggabaabbataa   deema. Sararran  Dagalee   sararran waltarree ennaa ta’an, hundi isaaniituu wal hin tuqan,
Tarree Jechama Oromoo
Tarree armaan gadii jechama Oromoo fi hiikkaa isaa waliin qaba.
Yaad-rimee Tuutaa
saladinAbdurahaman yaadrimeen tuuta damee herregaa kan qo'annoo tuuta irratti xiyyeeffatudha. Tuuta jechuun walitti qabama wantota sirritti ibsamaniiti. Wantonni tokkoon tokkoo tuuta keessatti argaman miseensota tuutichaa jedhamu.
Tuutni tokko sirritti ibsameera kan jedhamu wanti kenname tokko miseensa tuutichaa ta’uuf dhiisuu isaa shakkii malee murteessuu kan danda’amu yoo ta’ee dha. Tuutni yeroo moggaafamu qubeewwan gurguddoodhaan moggaafama. Tuutni miseensota isaatti fayyadamuun yoo ibsamu miseensota isaa tarreessuun qoodduun adda baasuun mallattoo “{ }” keessatti barreessu dha.
Tuuta Duwwaa
Tuutni miseensota homaa hin qabne tuuta duwwaa jedhama. Tuutni duwwaan mallattoo’’{ }’’ yookiin Ø tiin ibsama.
Tuuta Dhaabbataafi Tuuta fufaa
Baay’inni miseensota tuuta tokkoo lakkaawamee kan dhumu yoo ta’e, tuutichi tuuta dhaabbataa jedhama.Tuutni miseensonni isaa lakkaawwamee hin dhumne tuuta fufaa jedhama.
Cita Tuutaa
A fi B’n tuutota yoo ta’aniifi miseensonni tuuta B marti miseensa tuuta A yoo ta’an, B’n cita tuuta A ti jedhama. Mallattoon cita tuutaa “ C  ” dha. B  C  A jechuun “tuutni B cita tuuta A’’ti jechuudha
Godoo fi baqqoo
Godoo fi baqqoon afoola Oromoo keessatti amalaa fi taatee duula ykn bobbaa jiruuf jireenyaan wal qabatan kan itti seenessaniidha. Jiruu fi jireenyi kun ammoo amala dhaloota eeguu fi dhaalchisuu of keessaa qaba.
Buusaa
Buusaan bakka lafeewwan lama yookiin lamaa ol itti wal-qabataniidha. Buusaan faayidaawwan armaan gadii qaba. Isaanis: lafeewwan walitti qabsiisuu ,bakka lafeewwan wal-qabatan gidduutti rigatni akka hin uumamne ittisuu. lafeewwan wal-qabatan yeroo socho’anitti iddoo isaanii akka gadi hin lakkifneef ittisuu.
a.buusaawwan hin sochoonee:
gonkumaa sochii hin taasisan. Fakkeenyaaf, buusaawwan lafee fuulaafi lafee buqqee mataa.
b.buusaawwan socho’an:
sadarkaa sochii taasisan irratti hundaa’uun iddoo garagaraati qoodamu. Isaanis:
Buusaa diriiraa (gliding joints): buusaa sochii lafeen tokko lafee biroo irra mucucaachuun taasisu deegarudhaa. Fakkeenyaaf, buusaa dugugguruu keessaa dugdi akka oliifi gadi jedhu taasisu, buusaa koronyoofi lafeelee lakkuu keessaa.
Buusaa wal-qabsiistuu (hinge joints): lafee akkuma wal-qabsiistuu cufaa balbalaatti kallattii tokkoon fuul-duratti yookiin booddeetti akka socho’uu deegarudha. Fakkeenyaaf, buusaawwan ciqilee, jilbaafi qubaa.
Buusaa kubbaafi holqa (ball & socket): buusaan kubbaafi holqaa akkuma maqaa isaa fiixee tokkoon boca kubbaa fakkaatu fiixee biraa holqa fakkaatutti seenuun socho’udha. Bifa geengootiin kallattii hundaan socho’uu kan danda’uudha. Fakkeenyaaf buusaawwan mo’oofi gateetti
Naayijeeriyaa
Naayijeeriyaa biyya Afrikaa Dhihaa keessatti argamtuudha. Naayjeeriyaan baay'ina ummataatiin Afrikaarraa sadarkaa duraarratti argamti.
Ramaddii:Dachee Afrikaa
Taltallee (aanaa)
Aanan Taltallee aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Taltalleen Godina Booranaa gara kibba-lixaatti kan argamu yoo ta'u, karaa kibb-lixaa Keeniyaadhan, karaa lixaa fi kaabaa Laga Saganiin (aanan Taltallee laga kana qofa qaba), karaa kaaba-bahaa Yaa'a Balloodhaan, fi kibba-bahaan ammoo Dirreedhaan daangeffamee argama. Lagni Saganii aanaa Taltallee Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Ummattoota Kibbaarraa gargar baasa.
Naannoo Gaambeellaa
Mootummaa Naannoo Gaambeellaa, Mootummaa Naannoo Ummatoota Gaambeellaas ni jedhama, mootummoota naannoo kan Itoophiyaa salgan keessa tokko. Magaalaa guddoon naannoo kanaa Gaambeellaa dha.
Longitude jedhamu
Sararran Gadee akkuma sararran Dagalee sararrann yaadaa ennaa ta’an, giloobii fi kaartaa irratti maleefuula lafaa irratti hin argaman. Sararran Gadee Kaabaa gara Kibbaatti yookiin Kibbaa gara kaabaatti kansararamanii  argaman  yoo  ta’an,  bantilee  irratti  waltuqu. Sararran Gadee  martinuu  gartokkee  Korboo(geengoo) guddaa uumu. Sararran Gadee keessaa kan akka ka’umsaatti tajaajilu Piraayim Meeridyaanii(0°) jedhama.Sarara Piraayim  Meeridyaanii  (0°)  irraa  gara  bahaatti  fageenyi  jiru  180°  fi  gara  dhihaattis  kan  jiru180° ennaa ta’u walumaa galatti fiixxeen bahaa fi dhihaa 360° addaan fagaatu. Dheerinni sararran Gadeehundinuu wal  qixa. Baldhinni sararran  Gadeejidduutti argamu naannoo Mudhii lafaatti baldhaafi akkuma gara bantii Kaabaa fi Kibbaatti dhiyaataadeemaniin  walitti  dhiphachaa  deemu. Fageenyisararran Gadee  jidduutti  argamu  digridhan  yoosafaramu,  Sararran  Gadee  fageenya  gara  bahaafi   dhihaatti   sarara   Piraayim   Meeridyaanii   (0°)irra  argamu  shallaggii  yerootiif  tajaajila  guddaakennu.Sararri      Meeridyaanii guddicha   (Giriinwich Meeridiyaanii) (0°) biyya Gaanaa Magaalaa Akraakeessa   qaxxaamuruun   biyya   Ingilizii   Londonkeessa   fulla’a. Sararri  Piraayim   Meeridiyaaniiqaama   lafaa   bahaa-dhihatti   bakka   gurguddoowal qixa ta’an lamatti qooda. Faayidaan sararranGadee Sararran Dagaleetiin walitti qindeeffamuunargama bakka, naannoo, magaalaa fi biyya tokkooibsuu fi shallagii yeroo beekuudhaaf gargaaru
Oostiriyaa
Oostiriyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Barliin
Barliin magaalaa guddoo Jarmanii fi magaalaa guddoo mootummaa naannoo tokkoo ti. Barliin jiraattota miliyoona 3.5 qabdi, kunis Jarmanii keessatti magaalaa baayyina ummataatin guddicha taasisa.
Yaad-rimee tuutaa
SALADINABDURAHAMAN yaadrimeen tuuta damee herregaa kan qo'annoo tuuta irratti xiyyeeffatudha. Tuuta jechuun walitti qabama wantota sirritti ibsamaniiti. Wantonni tokkoon tokkoo tuuta keessatti argaman miseensota tuutichaa jedhamu.
Gudeeddii
Gudeeddiin yaakka saalaa guddaa tahee feedhi namittiin/namichaan malee waliin ciisu ykn dirqisiisun walqunnamtii saalaa raawwachuudha. Gudeeddiin sodaachisuun, angoo ykn humna fayyadamuun, ykn nama gahumsa murtii kennu hin qabne kan akka maraata, ofwallaala waliin walqunnamti godhuudha. Walqunnamti saalaa bifaa fudhatama hin qabneen nama irratti raawwachuun gudeeddii keessatti lakkaawama.
Yaad-rimee tuutaa
Tuutni tokko sirritti ibsameera kan jedhamu wanti kenname tokko miseensa tuutichaa ta’uuf dhiisuu isaa shakkii malee murteessuu kan danda’amu yoo ta’ee dha. Tuutni yeroo moggaafamu qubeewwan gurguddoodhaan moggaafama. Tuutni miseensota isaatti fayyadamuun yoo ibsamu miseensota isaa tarreessuun qoodduun adda baasuun mallattoo “{ }” keessatti barreessu dha.
Tuuta Duwwaa
Tuutni miseensota homaa hin qabne tuuta duwwaa jedhama. Tuutni duwwaan mallattoo’’{ }’’ yookiin Ø tiin ibsama.
Tuuta Dhaabbataafi Tuuta fufaa
Baay’inni miseensota tuuta tokkoo lakkaawamee kan dhumu yoo ta’e, tuutichi tuuta dhaabbataa jedhama.Tuutni miseensonni isaa lakkaawwamee hin dhumne tuuta fufaa jedhama.
Cita Tuutaa
A fi B’n tuutota yoo ta’aniifi miseensonni tuuta B marti miseensa tuuta A yoo ta’an, B’n cita tuuta A ti jedhama. Mallattoon cita tuutaa “ C  ” dha. B  C  A jechuun “tuutni B cita tuuta A’’ti jechuudha
Academy Awards
Academy Awards kan jedhamu bayyinaan Oscars jedhame kan wamamau, shillimatti bayye barbachisaa jedhamu fi akkasumas ceremony adunyaa kessa bayye ilallamu. Wagga hundaa Academy of Motion Picture Arts and Sciencesiin bara 1929 Los Angeles jalqabe kan kennamu shillimatiin kuni, gossa hojji adda adda kan akka Motion Picture making, acting, directing fi screenwriting fi kennama. Academy awardsiin kuni kan kennamu AMPASiin yoo ta'u, AMPASiin immo akka birro professionalitti ilallama. Bara kanatti AMPASiin misensotta movie marraxanu 5,830 ofii kessa qaba. Kan kessa actorotni misensumma hanga 1,311 (percentii 22)ttin tokkoffa irratti argamu. Wanna miseensotni marraxanii immo kan mirkanessu auditing firm [PricewaterhouseCoopers]] fi warran durra wagga 72ffa kan turanni Price Waterhouse kan jedhamaniin.
Dhihoo kanatti 79th Academy Award kan jedhamu sanbatta February 25, 2007tti Kodak Theatre, Hollywood kessatti geggefame. Produced (kan qopha'e) Laura Ziskin yoo ta'u, host kan godhe (kan geggesse) immo Talk Show kan qabdu Ellen DeGeneresiin.
News
Harra
Oduu Ture News 09-05-2007 (G.C) achii kessa jirannu ajjessu irra osoo jirannu qabamaniru.
Poortaalii:Aadaa Oromoo
Poortaalin kun odeeffannoo waa'ee aadaa Oromoo karaa qindaa'aa ta'een dhiyeessa. Oromoon aadaa ball'aa qaba: Sirna Gaadaa irraa kaasee hanga dhahaa mataasaatti, aadan Oromoo wallee, ogbarruu fi amantii Oromoo Waaqeffannaa jedhamu of keessatti qabata. Hlaya leswi engetelekeke...
Areeroo
Aanaan Areeroo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Areeroon karaa kibba-lixaa Dirreedhaan, karaa dhihaa Yaa'a Balloodhaan, karaa kaabaa Bulee Horaadhaan, karaa kaaba-bahaa Godina Gujiitin, karaa bahaa Mootummaa Naannoo Sumaaletiin, fi karaa kibbaa Moyyaaledhaan daangeffamee argama. Lagni Daawwaa, Areeroon laga kana qofa qaba, aanaa kana Oddoo Shaakkisoo fi Liibanirraa adda baasa.
Tarree kitaabota asoosama
Seenaa hundeeffama magaalaa Baabbichaa Magaalaan Baabbichaa magaalaa guddoo aanaa Liiban Jaawwii yoo taatu akka ragaan manguddootaafi barreeffama irraa argame ibsutti A.L.I bara 1946 hundoofte. Magaalaan kun magaalaa guddoo Oromiyaa kan taate magaalaa Finfinnee irraa 176 KM fi magaalaa guddoo godina Shawaa Lixaa magaalaa Amboo irraa 48 KM kallattiin lixaaniifi magaalaa guddoo aanaa Calliyaa magaalaa Geedoo irraa 17 KM kallatti bahaan fagaattee argamti.
Eebba Oromoo
Eebba Oromoo Tuulamaa
Hayyee,Hayyee! Hayyee, Hayyee!
Waaqa uumaa Waaqa uumamaa
Waaqa Burqaa Haroo Walaabuu
Waaqa sagaltama garbaa
Waaqa salgan Booranaa
Waaqa torban Baarentummaa
Waaqa Bokkuu Gurraachaa
Waaqa Ciicoo Gurraattii
Waaqa Caffee Tumaa
Waaqa shanan Gadaa Oromoo
Kan Nagayaan nu olchitee nagayaan nu bulchi
Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo
Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo kitaaba seerluga Afaan Oromoo kan bara 1973 maxxanfamedha. Kitaaba kana kan barreesse Dr Hayilee Fidaati yoo ta'u Paarisitti maxxanfame. Hirmaatni Dubbii Afaan Oromoo kitaaba yeroo jalqabaaf qubee Afaan Oromootin (Laatiniin) maxxanfame yoo ta'u kunis seena hogbarruu Oromoo keessatti kan addaa isa godha.
Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo seerluga Afaan Oromoorratti xiyyeeffata. Seensa kitaaba kanaa keessa barreeffama armaan gadiitu jira:
''“Afaan Oromoo baláa dha. Afaan sooressaa dha. Garuu sabni Oromoo wal irraa fagaatee iddoo hedduutti hiramee bara baayée gatii dabarseef, kana irrattis caaffata otuu hin qabaatin waan hafeef, har’a Oromoon hundi yoo walii galuu danda’eyyuu, akki dubbii isaa sirriitti tokko miti…. Haráaf dafnee walii galuudhaaf yoo nu rakkiseyyuu, bor sooruma dhuma hin qabne ta’a … Si’as hundi keenya rakkina malee walii galuu dandeenya.”''
Gadaa.com waggaa afurtammaffaa kitaabni kun itti maxxanfame barruu Hagayyaa 1, 2013 baasen kabajeera.
Eebba Oromoo
Eebba Oromoo Tuulamaa
Kan faantii lafaan lolte
kan sammuun Waqaan lolte nurraa qabi
Irraa-gora nu oolchi
Dogoggora nu oolchi,
Hamaa nurraa qabi
Tolaa nutti qabi,
Xiqqaa nuu guddisi
Guddaa nu muldhisii/bulchi
Waan qabnuun nu bulchi
Rooba nagayaa roobi
Baraa nagayaan nu basii
Gadaan roobaa nagayaa
Eebba Booranaa
9 Ardaan nagaa……….........................................Nagee
Bobbaan nagaa....…….................................….Nagee
Barri nagaa………...............……......................Nagee
Waareen nagaa……….....................................Nagee
Waariin nagaa………...........…….....................Nagee
Reerii nagaa…………….......….....................…Nagee
Dheedi nagaa…………...........…......................Nagee
Yaa’iin nagaa……………...................…...........Nagee
Kuubiin nagaa……...........................................Nagee
Raabi nagaa…………………...........................Nagee
Kuusaa goseen nagaa…….....................…….Nagee
Ijoolleen Kuuchuu nagaa…..............................Nagee
Dirreen nagaa……………...................…...……Nagee
Liiban Golbaa Diidi nagaa…....................…….Nagee
Malbee Golboon nagaa.....…...................…….Nagee
Saakuu waasoon nagaa…...............………….Nagee
Tulaa sallan nagaa………...........Nagee
Eebba Gujii
Ee…… Ati Waaqi Ardaa
Ka Me’ee Bokkoo
Ka Garba Aannoo
Dhageettu nuu Owwaadhu
Ta olii oliitti nu hanqisi
Ta gadii gaditti nu hanqisi
Barri nageya
Bariin nageya
Jaarsi nageya
Jaartiin negeya
Ilmi nageya
Intalti nageya
Ka fuudhu nageya
Ta heerumtu nageyaa
Uchumti nageya
Bobbaan nageya
Tissaa uleen nageyaa
Elemaa gaadin nageya
Ardaan yaa’aa nageya
Me’een Bokkoo nageya
Duddaa daawwaan nageya
Sabbaa Oddoon nageya
Gooroon Doolaa nageya
Gooroon Oromoo teennaa martinuu nageya
Handhurri Oromiyaa Finfinneen nageya.
Eebba Ituu
Abbaa badhaasi abbaa dhaas.. Leel
Taadhii............... ... Leel
Taadhii roobaa..... Leel
Bohaarsa barii....... Leel
Haadha nagayaa... Leel
Biyyii nagaa............ Leel
maatiin nagaa........ Leel
Hoo waqni jee'e hoo waqni jee'e
Horaa bulaa deebanaa
Eebba Maccaa
Na oofkalchaa…………………..............................oofkalaa
Na oofkalchaa…………...……..........................….oofkalaa
Na oofkalchaa………...………...........................…oofkalaa
Waaq nagaan bullee nagaan nu oolchi ...............nu oolchi
Hamaan gargar nu oolchi ....................................nu oolchi
Irraa gora nu oolchi ..........................................…nu oolchi
Citiin sadii citii sadan nu oolchi............................nu oolchi
Citii waraanaa nu oolchi......................................nu oolchi
Citii waraansaa nu oolchi ...................................nu oolchi
Kan caamee goggogsu nu oolchi.......................nu oolchi
Kan roobee tortorsu nu oolchi............................nu oolchi
Walbira oolchii nu bulchi....................................nu bulchi
Waliigaltee nuu kenni……….............................nuu kenni.
Waliigalii nuu toli...............................................nuu toli
Sonii nuu roobi..................................................nuu roobi
Waan rooba keessa jibban nu baasi................nu baasi
Waan caama keessa jibban nu baasi..............nu baasi
Egaa nagaya...................................................nagaya
Barri quufa
Gadaan gabbina gabbisi Waaq!
Kan ati jette tolaadhaa tolaan nu haa ga’u .........haagahu
Bakkeen nagaa haa ta’u ...................................haa ta’u
Qorroon dibdibbee haa ta’u ..............................haa ta’u
Dhiigni dhallaadduu haa ta’u.............................haa ta’u
Adamoon deettii haa ta’u ..................................haa ta’u
Duulli dannaba haa ta’u.....................................haa ta’u
Rimaan haphee haa ta’u ....................................haa ta’u
Kormi cirrii haa ta’u............................................haa ta’u
Dhugee haa booressu .....................................haa booressu
Dheedee haa barbadeessu..................Eebba oromoo Arsii
Nama Eebbisu.................Kan jalaa qabu
Dhiltee Dhinnaa............... Hobba'aa (Hoffolaa)
Dhiltee Dhinnaa............... ijarraa hafaa; nu hambisaa
Moyyaalee (aanaa)
Aanan Moyyaalee aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Moyyaalen kibba Godina Booranaa keessatti kan argamu yoo ta'u karaa kibbaa Keeniyaadhaan, karaa dhihaa Dirreedhaan, karaa kaaba-lixaa Areerodhaan, karaa kaabaa Laga Daawwaa kan Liibanirraa, fi karaa bahaa Mootummaa Naannoo Sumaaletiin daangeffama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Moyyaalee dha.
Sararran Gadee
Sararran Gadee akkuma sararran Dagalee sararrann yaadaa ennaa ta’an, giloobii fi kaartaa irratti maleefuula lafaa irratti hin argaman. Sararran Gadee Kaabaa gara Kibbaatti yookiin Kibbaa gara kaabaatti kansararamanii  argaman  yoo  ta’an,  bantilee  irratti  waltuqu. Sararran Gadee  martinuu  gartokkee  Korboo(geengoo) guddaa uumu. Sararran Gadee keessaa kan akka ka’umsaatti tajaajilu Piraayim Meeridyaanii(0°) jedhama.Sarara Piraayim  Meeridyaanii  (0°)  irraa  gara  bahaatti  fageenyi  jiru  180°  fi  gara  dhihaattis  kan  jiru180° ennaa ta’u walumaa galatti fiixxeen bahaa fi dhihaa 360° addaan fagaatu. Dheerinni sararran Gadeehundinuu wal  qixa. Baldhinni sararran  Gadeejidduutti argamu naannoo Mudhii lafaatti baldhaafi akkuma gara bantii Kaabaa fi Kibbaatti dhiyaataadeemaniin  walitti  dhiphachaa  deemu. Fageenyisararran Gadee  jidduutti  argamu  digridhan  yoosafaramu,  Sararran  Gadee  fageenya  gara  bahaafi   dhihaatti   sarara   Piraayim   Meeridyaanii   (0°)irra  argamu  shallaggii  yerootiif  tajaajila  guddaakennu.Sararri      Meeridyaanii guddicha   (Giriinwich Meeridiyaanii) (0°) biyya Gaanaa Magaalaa Akraakeessa   qaxxaamuruun   biyya   Ingilizii   Londonkeessa   fulla’a. Sararri  Piraayim   Meeridiyaaniiqaama   lafaa   bahaa-dhihatti   bakka   gurguddoowal qixa ta’an lamatti qooda. Faayidaan sararranGadee Sararran Dagaleetiin walitti qindeeffamuunargama bakka, naannoo, magaalaa fi biyya tokkooibsuu fi shallagii yeroo beekuudhaaf gargaaru
Sarara Kaappirikoornii
Sarari Kaappirikoornii ykn Albooli geengoowwan gurguddoo shanan Sararran dagalee kaartaa lafaa keessaa isa tokkodha. Innis 23 ° 26′ 22′′ kibba Sarwalaa.
Eebba Oromoo
Eebba Maccaa
Faatee waaqni dhagayi............. Dhagayi
Lafti sii dhagayi.......................... Dhagayi
Dhibbi dhagayi............................. Dhagayi
Dhibaayyuun dhagayi................. Dhagayi
Gadaan dhagayi.......................... Dhagahi
Gadaamojjiin dhagayi............... Dhagayi
Gadabitti nu galchi.................... Galchi
Gadaa nu hulluuqsisi................ Hulluuqsisi
Dolool'oo yaasi............................. Yaasi
Yaa’aa gabbisi................................ gabbisi
cinii sangoomsi..........................sangoomsi
Waraana qaqeessi.................... qaqeessi
Oromoo qaqatti nuu bulchi......... bulchi
Jinfuu tuuli.................................... Tuuli
Tuulaa diinaa buqqisi........................ buqqisi
bara nagaya godhi............................godhi
Oromoo biifaa si godhi................. Si Godhi
Biiftuu ganamaa si godhi.............. Si Godhi
Ejersa gaaraa si godhi.................. Si Godhi
Korma nyaaraa si godhi............... Si Godhi
Bokkuu sii moosisi................ Sii Moosisi
Laftana ititi............................... Ititi
Itittuu nu obaasi........................ Obaasi
sun toltu'u (2x)...........................haa qabattu (2x)
Eebba Cidhaa
Rafaa abjuu qabaadhaa
Adeemaa milkii qabaadhaa
Miillaan lafa qabadhaa
Harkaan Waaqa qabadhaa
Coqorsa lo’aa ta’aa
Gannaa fi Bona lalisaa
Odaa dagaagaa ta’aa
Gannaa fi Bona garbaabaa
Aannanii fi garaa ta’aa
Dhadhaa fi mataa ta’aa
Akka biiftuu aanga’aa
Akka qorsaa ifaa
Cirracha Abbayyaa ta’aa
Madda Walaabuu ta’aa
Jalduu Buukuu ta’aa
Qomaa fi dugdatti baadhaa
Goomattuu fi tolfattuun isin hin danda’in
Bona ongee baraaraamaa
Kan hortanii wajjin bulaa
Eebbi kun eebba gosaatii,
Qabatee isin biraa hin hafin
Dhallaaduu lagarraa tahaa
Baattoo jaldeessaa tahaa
Eessumni gaarii dhalatee gidduu haa marmaaru
Arrii waliin filadhaa
Na hoofkalchaa
Jimmaa Raaree
Aanan Jimmaa Raaree aanolee naannoo Oromiyaa keessa tokko yoo ta'u Godina Horroo Guduruu keessatti argama. Maqaan aanaa kanaa gosa Oromoo kan naannoo kana jiraatu Jimmaa Raaree jedhamurraa dhufe. Aanan kun karaa dhihaa Godina Shawaa lixaa Aanaa Baakkoo Tibbee fi jimmaa Gannatti gandoota baadiyyaa isaa, karaa kaabaa Guduruunfi Aanaa jimmaa Gannatii karaa bahaa fi kibbaa Laga Gudar, kan Godina Shawaa Dhihaarraa adda baasun daangeffamee argama. Teessumni bulchiinsa aanaa kanaa Waayyu dha; magaalan kan biraa kan aanaa kana keessa jiru Gooban jedhama akkasuma haalii teesuma Aanaa kanaa Garreen,Tulluu fi lafa caffee diriraa lageen baay'ee kab qabduu fi Riqicha durii nam tolchee hortee macaa gara lixaa waliin kan wal quunamsiisuu Riqicha Abbaa Gadaa/Abbaa Oromoo jedhamuu kan qabdudha.
Gabbara
Gabbarri sirna Gaa'ela Oromoo Arsii biraatti bakka guddaa qabuudha. Dargaggeessi fuudhuu barbaadu tokko maatii intalaaf gabbara fidu malee sirnichi guutudha hin jedhamu. Gabbarri kan dhiyaatu inni fuudhuufi isheen heerumtu (Aagaafi Aageen jechuudha) yoo waliigalaniifi adeemsi jaarsummaa xumurameen boodadha. Oromoo Arsii biratti gabbarri dhiyaatu maatiirrayyu darbee firoota intalaafillee gahuu qaba jedhama. Akkoofi akaakayyuu, eessummaniifi soddoonni marti hinkoo isaanii argachuun aadaadha.
Aadaan kun kabaja dubaraafi maatii isheef qaban agarsiisa jedhanii kan deggeran jiru. Gama biraan ammoo ilma harka qalleessa fuudhaaf karoora qabuuf yaaddoodha jedhanii kan mormanis hin dhiban. Yeroo ammaa humnaa ol mallaqaafi baasii hin taaneef saxilaa jiraa.
Gabbara irratti maaltu kennama
Dargaggeessi fuudhuuf qophaa’e gabbaraaf haadhaafi abbaaf uffata, akkasumas obboleessa hangafaaf ammoo raadatu kennama. Gabbarri bifa qarshiitiinis maatii intalaatiif ni kennama. Kana malees, akka aadaa gabbaraa Oromoo Arsiitti eessumman dabalatee fironni intalaa akkuma akka dhiyeenya isaaniitti bullukkootu kennamaafi.
Yeroo intalli manaa baatuu obboleessi hangafaa balbalarraa dhaabbatee Raada qaraxa fudhata. Dargaggeessi fuudhu kun ammoo “Raadni qaraxii siif haa hortu,” jedhee eebbisa. Obboleessis deebi’see “intalli kee ilmaafi intala siif haa hortu” jedhe eebbisa. Ega obboleessi raada qaraxa fudhatee booda intalli sun heerumuuf qophiidha jechuudha.
Akka aadaatti gabbarri guyyaa cidhaa dura kennama. Yeroo tokko tokko ammoo sabaaba gargaaraatiin guyyaa cidhaa booda kan kennanis jiru. Sabaaboota gabbarri yeroo gara garaatti (yeroo cidhaa dura ykn booda) kan ta’uu yoo dargageessi fuudhu sun yeroo sanitti humna ittin gabbaru kan hin qabne yoo ta’e, intalli sun fedha isheetiin yookiin hayyama maatiin ala kan heerumte yoo ta’e ykn dargageessi intala butiin kan fuudhe yoo ta’edha. Yoo intalli fedha isheetiin heerumte yookiin dargaggeessi intala buute fuudheefi bultii ijaarratanii boodas ni tura malee gabbarri hin hafu akka warri aadaa beekan kun jedhanitti. Kana jechuun gurbaan fuudhe sun jaarsa gara warra soddaatti akka dubbii fixaniif ergata. Maatiin intalaas erga dubbiin dhumatee booda kan gara sirni gabbaratti deeman. Gurbaanis warra soddaa araarfatee gabbarra jedhu. Yeroo tokko tokko gurba yeroo fuudhanitti dhiyeessuuf humna hin qabu yoo ta’e bubbulee gabbaruu akka danda’u carraan ni jiraata. Turtiin kunis ji’oota hamma waggoota hedduutti ta’uu danda’a.
Giriik
Saladin Abduraman SALADIN Abduraman chalanko Giriik biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Mozdahir
Mozdahir (Mozdahir International Institute; Français: Institut Mozdahir International, IMI) - Wan inn qabu dame laffa Africa gara gara kessetta kanaka Senegal, Mali, Ivory Coast, Guinea Bissau, Burkina Faso, lafffa birrale. Mozdahir hundeffamee ganna kuma lama 2000 mohamed Cherif Aly Aidara, warra abboti amanti shi, i kessa tooko Kanata, e Senegal. Kessa hojji motuma gamtoman dadagina irrati hojatini proojektii kan barannota irrata hundae fayya qonna naannoo heddo biqilitu kutanifi debisani dhabu fi humana iffa addu garre add adda karora nyatta addunya (World Food Programme).
Projects
Projects:
Naannoo Affaar
Mootummaa Naannoo Affaar mootummoota naannoo kan Itoophiyaa salgan keessa tokko. Mootummaan Naannoo Affaar iddoo jireenyaa ummata Affaari. Magaalaa guddoon naannoo kanaa magaalaa reefu ijaarramte Samaraa dha.
Seelii ykn Lubbiyyoo
Seeliin ykn lubbiyyoon caasaa bu'uuraa jireenyaati. caasaa bu'ura lubbu kana jalqaba kan ilaale saayintistii Ingilizii Roobart Huuk jedhamudha.
lubbiyyoo jechuun orgaanizimii qaama keenya keessa jiruu fi qaama keenya ijaaruuf barbaachisaa dha.
Baatirii
Baatiriin elektirikii meeshaa seelii elektirookeemikaalaa of keessaa qabu yoo ta'u hojiinsaas anniisaa keemikaalaa gara anniisaa elektirikiitti jijjiiru dha. Seelin tokko tokkoonsaa moggaa poozatiivii, ykn kaatodii, fi moggaa nageetivii, ykn anoodii qaba. Elektiroolaayitoonni ayonoonni elektiroodota ykn moggaa lamaan gidduu akka yaa'u godhu, kunis karantiin baatirii keessaa yaa'ee hojii akka hojjatuu godha.
Baatiroonni dursaa (primary battery) yeroo tokkoo faayidaarra oolanii achii booda kan gatamani dha; elektiroodonni isaanii yeroo baatiriin hojjatu akkaataa duubatti deebi'uu hin dandeenyeen jijjiiramu. Fakkeenya gaarin baatirii alkaalayinii kan meeshaalee socho'an baayyeen itti fayyadamanii fi kan ifaaf tajaajilu dha. Baatiriin lammaffoo (kan chaarjeffaman) yeroo baayyee chaarjii godhamuu fi faayidaarra ooluu danda'a; qabiyyeen elektiroodii kan jalqabaa yeroo karantiin faallan keessa darbe bakka duraatti deebi'a. Fakkeenyaaf baatirii liid-asidii kan konkolaataa keessatti itti fayyadmnu fi baatirii liitiyeem ayoonii kan elektirooniksii socho'u keessatti itti fayyadamnu kaasun ni danda'ama. Baatiriin bifaa fi danaa addaa addaatin dhufa, seelii baayyee xiqqishuu kan meeshaa warra gurri dabarsu gargaaruu fi sa'aatii harkaatii humna kennuu hanga baatirii guddinaan amma kutaa tokkoo ga'u kan anniisaa waljijjiirraa bilbilaa fi daataa senterii kompitaraaf dhiyeessuu ta'uu danda'a.
Akka tilmaama bara 2005tti, wagga waggaadhan daldallii baatirii qarshii biliyoona $48 baasa, waggaatti guddina dhibbantaa 6% ta'us agarsiisa.
Horro
Horroo aanolee naannoo Oromiyaa keessa jiran keessaa tokko yoo ta'u Godina Horroo Guduruu keessatti argama. Aanaan kun duraan qaama aanaa Jimmaa Horroo ture. Magaalaan teessuma bulchiinsa aanaa kanaa Shaambuu jedhamti.
Baatirii
Baatiriin boba'aa bebbeekkamoo akka gaazoliinii caala anniisaa xiqqaa qaba. Kana garuu amma tokko baatiriin anniisaa isaanii akka elektrikiitti (kan gara hojii makaanikaalitti karaa jijjiirramu) waan kennaniif ni fura, karaa biraa boba'aan injiinii keessatti gara hojiitti yeroo jijjiiramu annisaansaa baayyee xiqqaa dha.
Seenaa
Jechi baatirii jedhu meeshaa elektirikaalii ibsuuf kan jalqaba fayyadame Beenjamin Firaankiliin ture, kunis bara 1748 Leyden jars baayyee ibsuuf qawwee baayyee kan yeroo sana baatirii jedhamuun wajjin wal fakkeessee (Beenjamin Firaankiliini jecha kana waraanarraa ergifate, baatiriin waraana keessatti meeshaa waraana waliin wajjin tajaajilan ibsa). Alesaandiroo Vooltaa baatirii elektirookeemikaalaa kan jalqabaa kan vooltaayik paayil jedhamau bara 1800tti hojjate. Kunis koopparii fi zinkii walirratti tuullame yoo ta'u gidduusaanii waraqaa bishaan soogiddaa keessa cuubametu jira, baatiriin kun karantii baayyee hin jijjiiramne yeroo dheeraaf maddisiisa. Vooltan voolteejin baatirii kun sababa walnyaatinsa keemikaalaa ta'uu hin hubanne. Vooltan seelonni inni uume kun madda anniisaa hin dhumneeti jedhee amana, fana maleesi nyaatamuu elektiroodota baatiriirra ga'u akka waan nuffisiisaa tokkootti qofa ilaale, akka waan hojii baatirii keessatti hafuu hin dandeenyeetti hin ilaalle. Bara 1834tti, Maayikil Faradaay nyaatamuun elektiroodotaa walnyaatinsa keemikaalaa geggeeffamuun kan dhufu ta'uu fi kan hin oolle ta'uu agarsiise.
Baatiroonni jalqabaa yaalii adda addaa hojjachuuf baayyee murteessoo kan turan yoo ta'u, garuu voolteejin isaanii kan jijijjiiramuu fi karantii guddaa yeroo dheeradhaaf kennuu kan hin dandeenye turan. Baatiriin seelii Daanish jedhamu, kan bara 1836tti kemistii biyya Biriiteen Joon Firedriik Daani'eelin kalaqame, baatirii akka madda elektirikiitti tajaajile kan jalqabaa ti. Baatiriin kun madaala industirii ta'e, akkasumas cimdaa telegiraafii keessati akka madda anniisaatti baayyinaa itti fayyadamuu jalqaban. Baatiriin kun huubboo koopparii kan bulbula kooppar salfeetin guuttame qabata, kana keessa huubboo suphee salfariik asidii fi elektiroodii zinkiitu qabatutu jira.
Akkaataa Ittiin Hojjatu
Baatiriin aannisaa keemikaalaa qajeeltodhaan gara anniisaa elektirikiitti jijjiira. Baatiriin seelii vooltaayik muraasa of keessaa qaba. Seeliin tokkoo tokkoonsaa walakkaa-seelii lama qaba, walakkaan-seelii elektiroolaayitii elektirikii dabarsu fi anaayonii fi kaatayonii of keessaa qaba; kunis karaa siiriyesiin walqabata. Walakkaan-seelii tokko elektiroolaayitii fi elektiroodii nageetiva ta'e qaba, elektiroodii kanatti anaayoniin (ayoonota chaarjii nageetiva ta'e qaba) itti godaanu; walakkaan-seelii kan biraa ammoo elektirolaayitii fi elektiroodii poozatiiva ta'e qaba, elektiroodii kanatti kaatayooniin (ayoonii charjii poositiiva ta'e qabu) itti godaanu. Walnyaatinsi redksii baatirii kana humna maddisiisa. Kaatayoononni yeroo baatiriin chaarjii ta'u kaatodii irrattii ni hirrifamu (elektiroonin itti dabalama), anayoononni ammoo yeroo dischaarjii ta'u anoodii irratti ni oksideeffamu (elektiroonin irraa fudhatama).
Seelii-walakkaan tokko humna elektiroomootivii (electromotive force - emf) qaba, kunis dandeettii inni karantii elektirikii keessoo seelii irraa gara duuba seelitti oofuf qabuun murteeffama. emf dhugaa garaagarummaa emf walakkaa-seelii lamaani ti. Kanaafuu, yoo elektiroodonni emf fi  qabaatan, emfn dhugaa  dha; jecha biraatin, emf dhugaa garaagarummaa dandeettii riddaakshinii walnyaatinsa-walakkaa ti.
Humna elektirkii hoofu ykn kan moggaa seelii baatirii hoofu voolteejii moggaa (terminal voltage) jedhama, voolteejidhaan safaramas. Voolteejin moggaa, kan seelii chaarjii gochaas ta'ee dischaarjii gochaa hin jirree tokko voolteejii sarkiyuutii banaa jedhama, kuns emf seelichaa wajjin wal qixxee dha. Sababa ittisa keessootiin (internal resistance), chaarjin moggaa seelii dischaarjii gochaa jiruu tokkoo voolteejii sarkiyuutii banaarra xiqqaa dha, kan seelii chaarjii gochaa jiruu ammoo voolteejii sarkiyuutii banaa ni caala. Seelii yaadaa kan baayyee bayeessa ta'e ittisa keessaa xiqqoo qofa qabaata, hanga dhumutti voolteejin moggaa seranaa \mathcal{E} qabaata, achii booda 0tti gadi bu'a. Yoo seelin akkasii voolteejii 1.5n odoo hin jijjiiramin qabaatee fi chaarjii kolombii tokkoo kuusee kaa'e, achii booda yoo guutummaan dischaarjii godhe hojii juulii 1.5 ta'u hojjachuu danda'a. Seelii dhugaarratti garuu, ittisni keessoo yeroo dischaarjin godhamu ni dabala, akkasumas voolteejiin sarkiyuutii banaa yeroo dischaarjiin godhamu ni hirrisa. Yoo giraafin voolteejii fi ittisaa yeroo irratti hundaa'ee kaafame, suurri uummamu yeroo baayyee qonyoo dha; bifti qonyoo kanaa kemistirii fi tarreeffama keessa seelotaa irratti hundaa'ee ni jijjiirama.
Voolteejin moggaa seelii irratti uummamu humna walnyaatinsi keemikaalaa elektiroodota fi elektiroolayitoota gidduutti ummamu baasu irratti hundaa'a. Seelin alkaalayinii fi zinkii-kaarbonii kemistirii addaa qaba, garuu tilmaamaan emf vooltii 1.5 qaba; akkasumas seelonni NiCad fi NiMH kemistirii addaa qabu, garuu tilmaamaan emf vooltii 1.2 qabu. Seelonni liitiyemii garuu emf vooltii 3 ykn sanaa ol qabu.
Akaakuu Baatirii
Baatiroonni baatirii dursaa (primary battery) fi baatirii lammaffootti addaan qooddamu:
Baatiroonni dursaa muraasni, fakkeenyaaf kan sarkiyuutii telegiraafiif itti fayyadaman, elektiroodii isaanii jijjiirun hojiitti deebifamu. Baatiriin lammaffoo, sababa bittinaa'uu wantoota ka'aa baatirichaa, elektiroolaayitii dhabuu fi nyaatama sibiila keessa isaarran kan ka'e, yeroo daangaa hin qabneef chaarjeffamuu hin danda'an.
Baatirii Dursaa
Baatiriin dursaa, ykn seelin dursaa, yoo walittii qabaman battalumatti karantii maddisiisuu jalqabu. Baatiroonni kun meeshaale socho'an kan karantii xiqqaa barbaadan, kan darbee darbee qofa fayyadaman, ykn bakka madda anniisaa biraarraa fagoo ta'etti waan akka akeekkachiisaa (alarm) fi sarkiyuutii walqunnamtii keessatti bakka anniisan elektirikii darbee darbee qofa jirutti tajaajilarra oolu. Baatiriin dursaa haala amansiisaa ta'een chaarjeffamu hin danda'an, sababiinsaas walnyaatinsi keemikaalaa  geggeeffamee salphaatti duubatti deebi'uu waan hin dandeenyeef, akkasumas meeshaa ka'aan baatirichaas bakka jalqabarrattii irra turetti waan hin deebineef. Oomishtoonni baatirii baatirii dursaa chaarjessuuf yaaluu hin gorsan.
Walumaa galatti, baatiriin dursaa baatirii charjeffamu caalaa rukkina anniisaa guddaa qabu, garuu baatiriin dursaa (baatirii gataman) hojiiwwan anniisaa guddaa barbaadan kan loodii oomii 75 (75Ω) gadi ta'anirratti sirriitti hin hojjatan.