cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oromoo Baabbilee
Oromoo Baabbilee, Baabbilee Qalloo Barentoo Oromoo Ummata oromoo kan Naannawa Hararii f Dangaa Naannoo Soomaalee Qarqara Jiraatuudha. Gosoonni beekkamoon Anaa fi Naannawa kana jiraatan Dooyyoo,Maayaa,Madigaana,Maaruu,Sirbaa,Goonaa fi kkn fakkaataniidha.
Aanaan baabbilee godina Harargee bahaa naannoo Oromiyaa keessatti argamti maqaan baabbilee ja'amuu kuniis kan moggafameef tokko ilmaan oromoo baabbilee qalloo ja'amurrahii.
Aanaa baabbilee kibbaa fi bahaan naannoo somaaleetiin dangeeffamtii dhihaanis fadis kaabaaniis immoo gursumiin daangeeffamtii baabbileen naannoo oromiyaa taatee magalaa naannoo lama giddutti argamtuudha naannoo Harariiti fi naannoo Soomalee.
Akka bara 2007 lakkoofsii ummata Baabbilee 93,708(kuma sagaltamii sadihii fi dhibba torbaa fi saddeeti) kana kessa dhiira 47,178 fi dhalaa 46,530 dha lakkoofsa ummataa kana kessaa 17,712 ykn 18.9% magaalaa kessa jiraatan. Ummata kana kessaa dhibbantaan 95.71% muslima dhibbantaan 3.4 immoo kiristaana.
Sabaa fi sablammiin hedduminaan magalaa tana keessa jiraatan 3(sadihi) isaaniis Oromoo(84.4%) Somalee(10.77%) Amaaraa(3.76%) Kan hafan(1.03%)
Akka afaan jalqabaatii afaan magaala tana kessatti dubbatamuu afaan oromiffaati(84.97%) itti aanee afaan soomaliiti(9.76) kaan immoo afaan amaariffaati(4.58%) kan hafan immoo (0.69%) dha
Faaxumaa Roobaa
Faaxumaa Roobaa (Mudde 18, 1973 dhalatte) atileetii Itoophiyaa fiigicha fageenya dheeraa yoo taatu, fiigicha maaraatoonii Olompikii dubartootaa Olompikii Maraatoonii Booston Ganna 1996 irratti dubartii Afrikaa jalqabaa meedaaliyaa warqee walitti aansuun sadii argachuu fi  moo'achuu isheetiin beekamti argattee dha.
''Odeeffannoo dhuunfaa Fatumaa Roobaa Dhaloota - Mudde 18, 1973 (umrii 48) Bekoji, Oromiyaa, Itoophiyaa Riikardii - meedaaliyaa Atileetiksii Dubartootaa Itoophiyaa bakka bu'uun Tapha Olompikii - Meedaaliyaa warqee  Sadarkaa - tokkoffaa	1996 Atlaantaa	Maraatoonii''
Jireenya Jalqabaa
Fatumaa Roobaa Muddee 18 bara 1973 Itiyoophiyaa, Oromiyaa magaalaa Boqqojjii keessatti dhalatte. Fatumaan akkuma guddachaa deemteen, Fedhiin ishee gara fiigichaatti duufaa dhufe.
Fatumaan mana barumsaa osoo jirtuu fiiguuf hin jajjabeeffamne, garuu osoo abdii hin kutiin itti fufuuf murteessite. Ishee leenjisaa kan ture Sentayehu Eshetu, kan kanaan dura atileetota akka Daraartuu Tulluu waliin hojjechaa ture dha.
Salamoon Dannaqaa
Salamoon Dannaqaa weellisaa Oromoo beekkamaa fi jaalatamaadha.
Naqamte
Naqamte magaalaa Oromiyaa dhihaatti argamtu keesaa ishee tokkodha. Magaalaan Naqamte naannoo Oromiyaa Godina Wallagga Bahaa kessatti argamti. Iddon itti argama ishee ol ka’iinsa lafaa meetira 2,088 kan qabu yoo ta’u latitude fi longitude 905’N 36033E qaba. Naqamte aanaa Guutoo Waayyuu keessatti argamti. Naqamte magaalaa guddoo Kutaa Bulchiinsaa Wallaggaa kan durii kan turte yoo ta’u amma immoo magaalaa guddoo godina Wallagga Bahaati. Akka lakkoofsa uummata bara 2005 godhame agarsiisutti, uummata 84,506 ta’utu magaalaa kana keessa jiraata. Akka lakkoofsa uummata bara 1994 godhameetti, Naqamte uummata 47, 258 qabdi turte.
Naqamte keessa iddoowwan seenaa kan akka Masaraa Kumsaa Morodaa, awwaala Onesmoos Nasib (Abba Gammachiis), godaamba Wallaggaa fi kkf jira. Dhaabbata gurguddoo Naqamte keessatti argaman keessa tokko Yuunivarsiitii Wallaggaati. Istaadiyeemin sadarkaa isaa eeggate Naqamte keessatti qarshii miliyoona dhibba lamaa ol ta’uun ijaarramaa jira. Istaadiyeemin kun Istaadiyeemii Wallaggaa jedhamee moggaafame. Naqamte nyaata aadaa wallagga keessatti bekkamaa ta’e Ancooteedhan beekkamti. Hoteellonni fi manneen nyaata hedduun nyaata kana keessummoota isaaniif ni dhiyeessu.
Naqamte kan ishiin hundoofte jaarraa 19ffaa gara gidduu keessa. Yeroo san magaala guddoo Mootummaa Wallaggaa turte. Bakaree Godaanaa fi ilmi isaanii Morodaa Bakaree Naqamte magaalaa guddoo Mootummaa Wallagga godhatanii akka turan seenaan ni dubbata. Boodarras, ilmi Morodaa, Kumsaa Morodaa achuma qubatee Wallagga bulchaa akka ture ni dubbatama.
Mimar Sinan
Mimar Sinan (ykn Koca Mi'mar Sinân Sinân; Ottomaan Turkish: kẖwạjh mʿmạr snạn; Ammayyaa Turkish: Mimar Sinan) (15 Ebla 1489 - 9 Ebla 1588) lammii Ottomaan arkiteektii fi sivil injiinera tureedha. Sulxaanota Suleymaan ze magnifiseent, Selim II fi Muraad III faaf hojjataa ture. Impaayera Ottomaaniif waggaa shantamaaf hojjate. Hojiin ajaa'ibsiisaa isaa masjida Selimiye Edirne keessa argamuudha. Hojiin isaa beekamaan masjiida suleeyman Istaanbul keessatti argamuudha..
Kiilolee Itichaa
Kiilolee Itichaa (irra caala maqaa Daagim Makonnin jedhamuun ummata biratti beekkama) weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromoo beekkamadha.
Efereem Adoolaa
Goota Fi Qabsaawaa Beekkamaa Oromoo Gujii Ture. Qabsaawaan Kun ALH Bara 1985 Keessa Naannoo Galaana Hawaxaatti Wayyaaneedhaan Ajjeefame.
Sigimoo
Anaan sigimoo anaawwan godina jimmaa keessa jiranu keessaa iasa tokku yammuu taatu anoolee akka saxxammaa geeraafii ummattoota kibbaan kan daangeffamteedha anaan sigimoo biyyaa Dhadhaafii annaniin beekamtuu akkasumas horii gabbisuun kan beekamtuudha ummanni anaa sigimoo keessa jiraatu gutummaan guutuutti jechuun amma dandahamu tokko oromoo fi kan amantaa muslimaa hordofuudha kana males anaan kun goota hedduu kan bilisummaa oromoof of wreegan kan biqilchiteefii ammas biqilchaa jirtuudha halli qilleensa isii jiruudhaaf mijattuu kantaateefii jaalalli ummatasaa kan nama hawwatuudha MENSUR BADRUU TIIN
Efereem Adoolaa
B/saa DQ
Shantam Shibbisaa
Waa.ee isphoorti irrati kan hamma ammatti dagatamee ganduma kessati hafe keessa tokko tapha JILBOO jedhamu dabareedhantdabareedhan taphataama nama 2an. tahus garuu namni toko nama sadi oliin morkuu danda.a silaa ija addunyaa duratti bahee heduunnama simata je.een yaada. silaa itti yaadame ABRAAHIM MAHAAMAD ABDULAAHI
Asteer Gannoo
Asteer Gannoo (1872 - 1964) dubartii Macaafa Qulqulluu Onesmoos Nasib wajjin ta'uun Afaan Oromootti hiiktee. Macaafni Qulqulluun kunis bara 1899tti maxxanfame.
Asteer bilisummaa keessatti kan dhalatte yoo ta'u booda garuu mootii Limmuu Inaariyaattin gabrummatti gurguramte. Bara 1886tti dooniin Ixaaliyaa bidiruu ishiin itti fe'amtee gurguraaf gara biyya Arabaatti geeffamaa turtee qabee bilisa ishii baasan. Achiis gara Eertiraa ishii geessan; achitti manni barnoota wangeelaa Imkulluu kan Iswiidinootan geggeeffamu ishii fudhate. Asteeris mana barumsaa kanatti baratte. Onesmoos Nasib batalummatti Asteer kennaa sammuu fi jaalala Afaan Oromoo akka qabdu bare. Ishiittis galmee jechootaa Afaan Oromo (Oromo dictionary) akka qopheessitu dirqamni kennameef. Galmeen jechoota kunis hiikaa Kakuu Haaraa Macaafa Qulqulluu kan bara 1893 maxxanfamerratti faayidaarra oole.
Baha Shawaa
Shawaa Bahaa (East Shewa) godinaalee kudhan-lamaan Oromiyaa keessaa tokko yoo tatu, maqaa kanas kan argatte kutaa bulchinsa Shawaa durii irratti.
Asteer Gannoo
Asteer kitaaba waa'ee Mcaafa Qulqulluu (book of Bible stories) Afaan Oromootti hiiktee. Akkasumas hiiphoo Afaan Oromoo 500 ta'an, mammaaksa, oduu durii fi faaruu/weedduu walitti qabdee bara 1894 maxxansite. Boodarrammoo Onesmoos wajjin macaafa weedduu/faaruu Afaan Oromoo qopheessurratti hirmaatte. Arén akka barressetti kuusaan aadaa ishiin walitti qabde baayyeen isaa kan hin maxxanfamne akka ta'ee fi maatii HYlander harka olkaawwamee akka jiru dubbate.
Baha Shawaa
Shawaan Baha jiddu Oromiyaatti kan argamtu yoo ta'uu, kutaalee dhihaa fi baha walitti qabsisti. Zoniin kunii kibba fi kibba-dhihaan Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Ummattoota Kibbaa, dhihaan Shawaa Dhihaan, kabba-dhihan Shawaa Kaabaan, kaabaan Naannoo Amaaraatiin, kabba-bahan Naannoo Affaar, kibba-dhihaan Arsiin marfamtee kan argamtu yoo tatuu, dhumaa dhihaa ishettiin Laga Bilaattee qabachuun beekamti. Magaallan beekamoo Shawaa bahaa kessatti argaman Adaamaa, Bishooftuu, Matahaaraa, Shaashamaannee fi Baatuu.
Adinaan Mahaammad
Adinaan Mahaammad weellisaa Oromoo beekkamaadha.
Baha Shawaa
Yaada badaa mukni isaa irraa ciramee badee midhasuu irraa ka'amee, Biiroo Qonnaa fi Misooma Baadiyaa godinichaa (Zonal Agriculture and Rural Development Office) guyya Onk. 2, 2006 irratti mukaa hangaa miliyoona 36.3 ta'uu, annolee godina Shawaa bahaa 10 keessatti, lafa heektaara 4,000 ga'u irratti dhabuu danda'eera.
Asteer Gannoo
Asteeri fi Onesmoos Macaafa Qulqulluu guutummaasaa Afaan Oromootti hiikuu xumuruan, bara 1899ttis maxxansiisan. Mata dureeni fi seenaan macaafichaa kan hiike Onesmoos akka ta'e yoo ibsu gumaachi Asteer goote baayyee iddoon hin kennamneef, amma harraattiyyuu. Bara 1904tti, Asteer fi Oneimoos, Oromoota biraa wajjin, Eertiraadhaa ka'ani gara Wallaggaatti galan. Achittis manneen barnoota kan dhaaban yoo ta'u Asteeris Naqamtetti akka barsiiftutti tajaajilaa turte.
Baha Shawaa
Gabaasa Shawaa Bahaa
Gabaasa Abbaa Taayitaa Instaatistiiksii (Central Statistical Agency) irraa bara 2005 GC akka ibsutti, godinni kuni tilmamaan bayyina ummatta 2,475,945, yoo qabaatu kana keessaa 1,246,576 dhiira yoo ta'an kan hafan yookan immo 1,229,369 immo dubraa dha. Bayyina ummatta oliitii ibsame keessaa parsentiin 32.1% yookan namni 794,683 badiyya alla jirrattu. Ballina lafa tilmamaan 13,624.09 square kilometers ta'u keessatti tuuta'insa uummataa Shawaa Baha tilmamaan 181.73 people per square kilometer ta'a.
Akka Baankii Addunyaa meemoraandamii gaafa Caamsaa 24, 2004 akka ibsutti, parsentiin 9% jirattotta Shawaa Bahaa elektrikii ni fayyadatamu, akkasumas baayyinni karaa konkolaataa godina kanaa 54.7 kilometers per 1000 square kilometers yoo ta'u (kunis yoo kiilomeetira 30 kan biyyaa wajjin yoo walitti madalaan), akkasumas avireejjiin abbaa manaa badiyya tokko heektaara lafa 1.2 (kunis heektaara lafa biyyaa 1.01 fi heektaara lafa Oromiyaa 1.14 wajjin yoo walitti madalamu , akkasumas avireejjiin abbaa manaa baadiyyaa tokko mataan horii mana hanga 1.0 qaba. Parsentiin 14.5% ummata, namota qonnaa malee jiratan yoo ta'an, kunis yoo kan biyya parsenti 25% fi kan Oromiyaa 24% wajjin yoo walitti madallan. Ijollee barachu danda'an keessa parsentiin 61% mana barumsa sadarka tokkoffati galma'ani argamu, akkasumas parsentiin 19% mana barumsa sadarka lammaffatti galam'ani argamu. Parsentiin 21% godina kanaa busaaf saaxilamaa yoo ta'an, 49% immoo Tsetse flyiif bana jiruu. Meemoraandamiin godina kanaa balaa qillensa gogaa (risk of drought) qabachun qabxii 372 kennaaf.
Iraaq
Iraaq biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Iraan
Iraan biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Gubaa sulula qiinxamaa
Gubaa sulula qiinxamaa (RVF) kun dhukkuba vaayirasii kan hoo’ina qaamaa (dhukkubbii salphaa) argamsiisun dhukkubbi cimaaf geessisuudha. Mallattoowwan dhukkubbii hoo’ina qaamaa (salphaa)kun: gubaa, dhukkubbii qaama foonii, fi bowwoo mataawan yeroo baay’ee torbaniif turu dabalatu. Dhukkubbiwwan cimoon tari kan dabalatu: erga qabamanii kaasee jalqaba torbee sadiirra arguu dadhabauu, tuqamu sammuu kan bowwoo mataa hamaa geessisuu fi raata’uu, fi dhiiguu rakoo tiruu waliin dabalatee guyyoota muraasa keessatti mul’atu faa dha. Warrii rakkoon dhiiguu irratti mul’atu harka 50% kan caalan carraa du’aaf saxilamuut qabu.
ka'uumsa isaa
Dhukkubichi kan uummamu kara RVF vaayirasii, gosti isaa filebovaayiras jedhamuuni. Dhukkubni kun kan dardarbuu danda’u dhiiga beeylada summaa’ee yootuqan, naannoo beeyladoonni summaa’an (dhukkubsatan) yeroo qalamannaannoo sanatti qilleensa waliin qaama keessa seenun, aannan dheedhii horii dhukkubsatee dhuguun, yookin ciniinnaa boookeedhukkubichaan faallamteen. Beeyladaaleen kan akka, saawwanii, hoolaa, re’ee fi gaalaa dhukkuba kanaan qabamuu danda’uu. Beeyladoota kanarratti baay’inaan dhukkubichi kan tamsa’u karaa bookewwaniiti. Namni dhukkubsate tokko dhukkubicha gara nama kan biraatti dabarsuun isaa hin mul’anne. Dhukkubicha qorannoodhaan bira ga’uuf ittistuu qaamaa/antibodies qaamni vaayirasii dhukkubichaa ofirraa ittisuuf uumu ilaalun yookin vaayirasichuma mataa isaa dhiiga keessatti ilaalun addaan baasun ni danda’ama.
Ittisaa fi yaalii
Dhukkubicha namarraa ittisuun kan danda’amu beeyladoonni akka dhukkuba kanaan hin qabamne talaalli keennudhaan ta’a. Kunis otoo dhukkubichi bifa weerraraatin hin ka’in ta’uu qaba, erga weerrarri ka’een booda yoo ta’e garuu haalicha baay’ee hammeessuu mala. Wayitii weerraraa beeyladoonnii iddoodhaa gara iddootti akka hin sochoone ittisuunis fayyaduu dandaa’a. Baayina bookewwanii hiri’isuu fi akka nama hin ciniinne gochuunis akkasuma faayidaa qaba. Namaafis talaallin ni jira; haa ta’u malee, erga bara 2010 as bal’inaan hin argamu. Once infected there is no specific treatment.
Tamsa'ina fi seena isaa
Weerrarri of dhuukkubichaa kan mul’atu Afrikaa fi Arabiabiyya Arabaakeessa qofatti. Weerrarrii yeroo baay’ee kan uummamu yeroo bokkaan eddumaatee booken gar malee wal hortuudha. Dhukkubni kun yeroo jalqabaatif kan gabaafame loon irraati Sulula Qiinxamaa/Rift Valley biyya Kenya keessatti jalqaba bara 1900 keessa ture, akkasumas vaayirasiin isaa yeroo jalqabaatif kan adda ba’ee beekkame bara 1931.
Finfinnee
.
Isiraa'el
Isiraa'el biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Aminoo Asidii
SALADIN Abduraman chalanko
Alpha-amino asidoni proteiniin kan irrati hunda'e dha. Proteiniin kan umamuu yoo amino asidoni walit qabamaniin yoo ta'u kunis sansalata amino asid peptide bondiin walit qabaman umuudhan. Proteiniin gargara hunda, amino acid garagara ta'e ofii kessa qaba, tartibii kunis tartibaa protein tokkofaa dha. Akkumaa qubeen gargara waliti dhufaani maqaa garagara ummuu danda'anii hunda, amino asidoniis tartiba gargara gargaran walitti qabamanii proteinotta gargara ummuu ni danda'u.
Proteinotaa standard amino acids ta'an kan cellotan protein biosynthesis kessatti tajajilaman digdama (20)t jiru, isaanis kan himaman genetic code isaanitiin. Amino asidonii 20n kuni kan midhafaman molekulotta birra irra ta'ulee, Organizimotti gargara amino asid midhasu danda'aniin fi amino asiidonii nyattaa isaani kessatti barbachisuun gargari jirru. Gossi amino asid organizimotaan midhafamu hin dandenne essential amino acid jedhamani wamamu.
Raajeffannoo
Raajeffannoo jechuun hima keessatti jechoonni waa dinqisiifachuuf itti gargaaramnu raajeffannoo jedhamu.
IŠh￼ee
Išh￼ee jechi jedhu jabaatee wayita dubbifamu jecha raajeffannoo afaan ingiliffaan Shit jedhan bakka bu'a.
Raajeffannoo
Fkn. Obbobbosh, Išh￼ee, Ajab, Raajiidha, Oowo.
Afaan Occitan
Afaan Occitan afaan baay'innaan Europe keessatti dubbataman keessaa sadarkaa afraffaa irra jira.
Godina Gujii Dhihaa
Godinni Gujii Dhihaa (yookaan Godina Gujii Lixaa) Godinoota naannoo Oromiyaa keessaa isa tokko dha. Godinnichi bara 2009 Aanaalee 9 fi magaalota 2 godinoota laman Godina Gujii fi Godina Booranaa irraa walitti makamaniin kan hundeeffameedha. Godinni Gujii Lixaa magaloota sadarkaa addaa addaa irra jiran 24 fi gandootaa baadiyyaa 166 kan qabu yommuu ta’u kana keessa gandi 133 qonnaan bulaa 33 immoo Gandota Horsiisee Bulaa dha. Godinnichi Kallattii Bahaan Godina Gujii, dhihaan(lixaan) Mootummaa Ummattoota Kibbaa Godina saganii, kaabaan  mootummaa naannoo Ummattoota kibbaa  Godina Gedi’oo fi naannoo Sidaamaa,  kibbaan immoo  Godina Booranaatiin Daangeeffamee. Magallii Guddoon Godinnicha Bulee Horaan  finfinnee  irraa 467km fagaattee  argamti.
Tanzaaniyaa
Tanzaaniyaan seeran United Republic Of Tanzania (Afaan Iswahiliin Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) kan jedhamtu biyya baha Afrikaatti argamtuu dha. Kaaban Keeniyaa fi Yugaandaan, dhihaan Ruwaandaa, Buruundii fi Democratic Republic Of the Congon, kibbaan Zaambiyaa, Malaawwii fi Moozambiikn fi bahaan immo Garba Indiyaatin marfamtee argamti.
Maqaan Tanzaaniyaa jedhamu kunii kan ba'eef maqaa Tangaanikaa kan kutaa lafaa ishee tateffi fi maqaa Zanziibaar lafaa ishe kan bishaniin marfamtee, dangaa bahan argamtu irra dhufee. Bara 1964, Tangaanikaan Zanziibaar wajjin tokko tate "United Republic Of Tanganyika and Zanzibar" ergaa jedhamte bodaa, barumma sunitti maqaa "United Republic Of Tanzania" jedhamu argatte.
Bara 1996 biroon motumma Daree Salaam irra Dodomaa tti jijjiramun, Dodoman magaalaa guddoo Tanzaaniyaa taate. Daree Salaam immoo "anna" dinagdee gudditti tatte.
Jamhuri ya Muungano wa Tanzania United Republic Of Tanzania
Jecha Ummata Tanzania "Uhuru na Umoja" - "Billisuma fi Tokkumma"
Sirbaa Allaba - Mungu ibariki Afrika- "Waqqii Africa haa Ebbisuu"
Haloo Daawwee
Haloo Daawwee weellistuu Oromoo beekkamtuudha.
Tanzaaniyaa
Magaalaa guddoo -
Magaalaa ballina gudda qabdu - Daree Salaam
Afaan tokkoffan -
Motummaa -
Pirezidaantii - Samia Suluhu
Muummicha ministeeraa - Nassim Majaliwa
Billisumma - United Kingdom irra argatte
Ballinaa lafa - 945,087 km square ykn 364,898 mile square
Parsentii bishaanii - 6.2%
Bayyina Ummattaa - tilmaama Nov 2006, 37,849,133; lakkoofsa bar 2002, 34,443,603
Density 41/square km ykn 106/square mile
GDP (PPP) 2005 estimate Gini? (2000–01) 34.6 (medium) HDI (2004) 0.430 (low) (162nd) Currency Tanzanian shilling (TZS) Time zone EAT (UTC+3) Internet TLD .tz
Koodii bilbilaa: +2552
Tsunamis
Tsunami (tsoo-nah-mee) kan jedhamu kunin waves walitti-qabame demmu yoo ta'u, kan jalqabus yeroo qammi bishaani kan akka gallana dafee bakka isaa irra humna guddan yoo chocho'e dha. Tsunamin kan ka'u danda'un sababa kaneenif ta'u danda'a Earthquake, chocho'a humna gudda bishaan irraa yokan bishaan kessa, olii dhibama volcano, toka'a bishaan jalla, milliqu lafa landslides, dhibaa gudda fi yerro yalli nuclear weaponii bishaan irra. Kuni hundinu tsunami fidu danda'u. Midhaan tsunamin fiddu danda'u kan bekkamu hin dandenne hanga nama riffachisu danda'u garagaruma qaba.
Shukrii Jamaal
Shukrii Jamaal weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromoo beekkamaadha.
Tsunamis
Maqaan tsunami jedhu kuni kan dhufe Afaan Japan irra yoo ta'u, hikkan immo harbor dha. Akka afaan Japanitt jechi tsunami jedhu kuni akka waan tokkotti (singular) fi akka waan bayyetti (plural)itt fudhatamulle, English kessatti tsunami akka waan tokko, tsunamis immo akka waan bayye (plural)iit fudhatama. Maqaan kun kan ba'ef namotta qurxummi qabaniin yoo ta'u, akki basuu danda'anif guyya tokko qarqara bishaan isaani dhaqan "harbor"iin isaani tsunamin cacabe ergaa argani bodaa. Isaanis bishaan bana jiru (open water) kessa "wave" ni jirra jedhani hin egne ture. Tsunamin Japanese history kessatti bayye kan jirru yoo ta'u, kan galma'e bekkamu hanga 195 ni ta'a.
Tsunamin qarqara gallana (offshore) irratti olii dherina wave bishaani (amplitude yokan wave height) diqqa kan qabu yoo ta'u wavelength dherra (Km dhibaan lakka'amani qabu), walumma galatti kanaf tsunamin osso hin bekamin gallana kessani dabru. Tsunamin tidal wave jedhamani bekkamu kunis, yoo lafa dhaqabani waan cimma ta'anii, tide (olka'u fi gaddi bu'u bishaan) gudda qabattu. Kuni immo "tide" bishaan irra kan gargari itti gorun, bishaan irratti "wave" salpha kan bubeen demmu yoo qabattu kun immo waan nami yerro hunda gallana kessatti argu danda'u dha. Haa ta'u malee tsunamiin "tide" (olka'u fi gaddi bu'u bishaan) wajjin wal-fakkena homma waan hin qabnef oceangrapherotni akka maqqa "tidal wave" jedhu akka hin fayyadatamne dhowwu.
Poortaalii:Herrega
an barataa araarsoo geetuu jedhama. kanan dhaladhe guddadhe godina gujii lixaa aanaa bulee horaa ganda kalaaltuu sawwatti.
Baahireen
Baahireen biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Amuruu
'Amuruun' aanaa fi magaalaa maqaa ilmaan Jaawwii keessa ishee tokkoon kan moggaafamteedha. Amuruun ilma sadi qaba. Hortee Sadan Amuruu jedhamuun waamamu ykn Hortee Amuruu Salgan jedhames ni waamamu waan ilma sadan suni ijoolle sadi sadi ofi jalatti qabaniif. Aanaan Amuruu qabeenyaawwan uumamaa hedduu kan qabduuf bakkeewwan hawwata turizimi kanneen akka Odaa Nafiroo, Dhagaa Qeerroo, Dhagaa Mooyyee, Bosonaa Angar fi Guraaloophoo, Albuudota kanneen akka Warqii, Gaasii, Ashaboo fi Horaa bishaan faa qabdi.Haalli qilleensa ishee jireenyaaf mijaatu kan tahe Badda-daree fi gammoojii ofi keessa qabdi. Oomishaale dheedhii fi kuduraaf muduraa qabdi.
Bishaan
Bishaan keemikaala beekkamaa ta'e kan lubbu qabeeyyii gosa hundaaf barbaachisaa ta'e dha. Maqaan bishaan jedhuu kan kan fayyadamu gosa bishaan kan dhangala'aa ta'e yokan akkatta isaa dhangala'oo ta'eef. Haa ta'u malee bishaan akkatta jajjaboo(solid) - Cabbii fi akkatta gaazitiin immo hurkaa bishaaniitti jiraachuu ni danda'a. Hamami bishaan hanga teratonnes 1,460 ta'u fulla lafa hanga parsentii 71% ta'u qabata, kan keessaa immo parsentiin 1.6% ta'u lafa jalaa (aquifer) keessatti argama, parsentiin 0.001% ta'u immo qilleensa keessatti akka hurkaa, duumessaa fi Walit-qabama ta'e argama. Bishaan galaana yookan garba keessatti argamu parsentii 97% bishaan fulla lafa yoo qabatuu, cabbiin fixee kaabaa fi kibbaatti argamu parsentii 2.4% fi gossi bishaan lafa kan birra akka lagaa fi haroo immo parsentii 0.025% qabatuu.
Bishaan gosaa fi akkataa kaneen keessa ta'e Marsaa Bishanii keessa Hurkuu fi Ademaa, Walit-qabama, fi ce'aa kan yeroo baayyee hanga galaana dhaqabuu ta'e ademaa. Bubeen hurkaa bishaan lafa irra qabatee ademma, kunis ce'umsaa bishaan lafa irratti godhuu wajjin wal-qixee dha, kunis ganna tokko kessatti bishaan Tt 36 geessa. Kuni immo adeemsaa bishaan lafa irratti godhuu kan hurkuu fi adeemuu irraa ka'ee kan ganna tokkotti 71 Tt ta'ee wajjin yoo walitti ida'amee ganna tokkotti bishaan hanga Tt 107 ta'etti lafa irratti ademaa. Bishaan xiqqoon tokko garuu yeroo ta'eef qabame haffa kunis kan ta'u cabbii yoo ummu, lafa jalatti (aquifers) fi haroo keessatti yoo qabamu yoo ta'u yeroo tokko tokko immo bishaan kuni akka bishaan qulqullu ta'e lafa irratti tajajilama. Bishaan hara, qulqulu ta'e ilmoo namaa fi lubbu qabeeyyii lafa irratti argamaniif bayye barbachisaa dha. Kunii immo kutaa lafa baayyetti hirdhatee argama.
Waantonii keemikaala ta'an akka soodaa, sukkaara, asidii, alkaalii fi gaazii tokko tokko keessattu ooksijiinii fi molokiyuulii orgaanikii(organic molecule) baayyen bishaan keessatti bullaa'u yookan makamuu ni danda'u. Pilaanetii keenya ala, bishaan baayyen lafa jala pilaaneetii Maarsii, baatii Yurooppaa fi Inseladuus(Enceladus) fi eksopilaaneetii(exoplanet) kan ta'ee HD 209458 b keessatti ni argama jedhame yaadama.
Baaduu
aannan raasanii dhadhaan erga irraa bahee booda baadun nyaataaf oola
Kiristaanummaa
Kiristaanummaan amantii Waaqa tokko jedhurratti hundaa'e yoo ta'u buu'urrisaa jireenyaa fi lallaba Yesus kan Kakuu Haaraa keessatti barreffame.
Dodola
Dodola magaalaa fi aanaa qabdi.
Abisiiniyaa
Seenaa Itoophiyaa Sirrii
Yaanet Dinquu
Yaanet Dinquu weellistuu Oromoo beekkamtuudha.
Oromoo Walloo
Oromoon walloo orommotaa baarentu keessaa isaan tokkodhaa oromoonni kunis kaabaa shaawa irra hanga naannoo tigraayii ti faaca'ani argamuu oromoon wallo akkumma oromoota kaanii qotee bulaa fi horsiisee bultootaa.oromoon wallo daangaa ummata amaraa fi affaar giddu jiraatu saboota kananiis waallitti bu'insaa yeroo isaan walakatti ta'u wanuma baramaadha. Oromoon wallo naannoo amaaraa godinaa adda oromiyaa kamisee kan jedhamu gaaffii guddaadhaan akka afaan isaatin baraatuuf seenaa fi dudhaa isaa afaan ofiittin akka baratuuf gaaffii irraa deddeebin kasuun murtreffate jira. Oromoon wallo keessaa muraasni: kamisee,baati,warra illu,warra qaalluu, warra baabbofi raayyaa, kannen haafaanis baayyedha. Oromoon walloo akkumma afaan oromoo beekkan afaan saaba birootis nii hasa'u.inumma kan afaan abbaa isaatu hin beeknes hin dhabamuu. Oromoon wallo jaarra kaanan "saaddacha" jedhaan hikaan isaas oromoo afaan isaa hin beekne jechuudha.oromoon walloo goosota hedduu qaba.isaan keessas murasni dawwee Batee jille, arxumaa,qoori,duguuguru fi kkfaan isaan yoo tehee
Obbobbosh
Obbobbosh jechuun wayita waa dinqisiifatan kan dubbatamuudha.
Jechi kun iddoo baay'eetti obbobboo jedhamuunis ni beekama.
Fkn. Shamarreen tokko yoo gurbaan tokko ishee tuquuf dinqisiifattu:-
"Obbobbosh! Maaltaate gurbaa?" jetti.
Pirootiinii dhiigaa
Pirootiiniin dhiigaa, kan maqaa biraa pirootiinota seeram jedhamuun bekkamu kuni pirootiinii pilaasmaa dhiigaa keessatti argamu dha. Pirootiinonni kuni faayidaa baayye qabu; kana keessaa tokko adeemsa molokiyuulotaa akka lippiid (lipid), hormonii (hormone), vaayitaaminii (vitamin) fi sibiilaa (metal) nafa keenya keessatti ta'u qarqaara. Akkasumas akka inzaayimii (enzyme), protease inhibitors fi kininn precursors ta'anii ni fayyadu. Pirootiinota seeram (serum proteins) kan jedhaman kun faayidaa baayyee seelii alla ta'e fi sirna ittisaa (immune system) keenya keessatti qabu. Pirootiinota kana electrophoresisiin gargar baasuun baayye barbaachisaa dha.
Waaritee Furii
Waaritee Furii weellistuu Oromoo beekkamtuudha.
Pirootiinii dhiigaa
Gosa pirootiinota dhiigaa:
Gossoonni pirotiinii dhiigaa kan biraa: Parsentiin 60% pirootiinii pilaasma kunii pirootiinota albiyumiin of keessaa qabu, kunis dhiibbaa osmotic plasma keessa, kan adeema lippiid fi steroid hormone sababa ta'u kessatti kennitootta tokkoffa dha. Giloobiyuliin kan jedhaman parsentii 35% pirootiinii pilaasmaa yoo ta'an, kunis adeemsaa ayonii (ion), hormonii (hormone) fi lippiid (lipid) kan sirna ittisaa (immune system) qarqaru kessatti tajajillu. Parsentiin 4% immoo faayibrinoojiin(fibrinogen), kunii immo walitti-qabamu dhigaa (coagulation) keessatti faayidaa kan qabuu yoo ta'u kunii immo gara faayibriin (fibrin) kan makamuu hin dandenetti jijiramu ni danda'a. Pirootiinota too'annoo (regulatory protein) kan jedhaman kan parsentii pirootiinota dhiigaa 1% gadi ta'an kuniin pirootiinii akka inzaayimii (enzyme), piroo'inzaayim(proenzyme) fi hormonii (hormone).
Joordaan
Joordaan biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Obbobbosh
Kana jechuun isa afaan amaaraa keessatti Ere jedhamuudha.
Xiinhima
xiinhima jechuun saayinsii waa'ee himaa qoratudha.
Hawwii Tazarraa
Hawwii Tazarraa weellistuu fi qabsooftuu mirga Oromooti.
Eebbisaa Addunyaa
ABOtti Makamuusaa
Bara 1991 fi 1992 guutummaassa, Eebbisaan Oromiyaa keessa naannoo adda addaa (kibba, kibba lixaa, giddu galeessa, dhiha) deemee weellisaa ture; sirboonni isaa sirba aadaa yoo ta'an ergaan isaanii garuu kan warraaqsa (revolution) kakaasan turani. Eebbisaan, sirboota isaatin hacuuccaa ummata Oromoorra ga'u ifatti baasee kan ibsu yoo ta'u karaa ittiin Oromoon mirga isaa gaafatuu fi falmatus ni ibsa.
Akka nama dhuunfaatti, Eebbisaan nama gara laafessa ture; ummata Oromoo garaa guutudhaan jaalata ture, baayyee dimmaafis ture. Eebbisaan namoota gargaaruu fi dhimmuufiif nama duubatti hin jenne ture; obboloota isaa, firootasaa, ollaasaa, namoota gargaarsa barbaadan kamiyyuu ni gargaara ture. Eebbisaan artisitii baayyee jaalatamaa, dinqisiifamaa, fi saboonaa dha. Eebbisaan jalqabaa qabee gootummaadhaan beekkama. Erga ABOn biyyaa ba'ee geggeessitoonni isaa biyyaa baqataanii ABO dhoksaadhaan socho'uu jalqabee boodalle, Eebbisa sirba isaatin hammenya mootummaan Itoophiyaa ummatarraan ga'u ibsuu hin dhiifne. Eebbisaan baayyee ija jabeessa, kan hin sodaanne fi ifatti hojii shororkeessummaa mootummaan Itoophiyaa ummata Oromoorraan ga'u balaaleffachuurraa duubatti jedhee hin beeku. Deeggarsa WBOtif qabus amma dhumaatti ittuma fufe.
Sababa Eebbisaan ija jabeessa ta'eefi ifaan ifatti ajjeechaa fi sarbama mirgaa mootummaan Itoophiyaa raawwatu balaaleffatuuf, ofuma isaayyuu ilaalcha mootummaa keessa akka galu godhe. Akka Oromia Support Group Press Release No 17 jedhutti, nama umurii 26 kan ta'e hiriyaan Eebbisaa mootummaan akka isaan hordofaa fi too'achaa(surveillance) akka jiru bare; Eebbisa iddoowwan waltajii adda addaatti konkolaatadhaan kan geessu isa ture. Gaafa Hagayya 30, 1996 Eebbisaa Addnuyaa ergamtuu mootummaa Itoophiyaatin manasaa keessatti Finfinneetti ajjeefame.
Ajjeefamuusaa
Akka gabaasa Oromia Support Group Press Release No 14 kan Onkoloolessa 1996tti: weellisaa sabboonaa Oromoo Eebbisaa Adduynaa fi hiriyaansaa Xannba Wayyeessa ergamtuu humna nageenyaa mootummaa Itoophiyaatin gaafa Hagayya 30, 1996tti ajjaeefame. Yeroo namoonni meeshaa waraanaa hidhatan manasaa cabsanii seenan Eebbisaan manasaa kan naannoo Shiroomeedaa lakk 094, Olaanaa 13, Ganda 01 jiru keessa jira ture. Mannisaa kun kaaba Imbaasii Ameerikaa kan Finfinneetti argama.
Namoonni ijaan argan akka jedhanitti, reeffi mana keessaa harkifamee konkolaataa Laandi Rooverii kan lakkoofsa eeyyamaa mootummaa qabutti (government license plate) fe'ame. Ergamtoonnebissai mootummaa warri isa ajjeesan jalqaba namoonni karaarraa akka sokkan godhan. Namoonni dhukaasa qawwee dhaga'anii manaa gadi bahanii ilaalan gara manaatti akka ol deebi'an ajajaman. Reeffi isaanii guyyaa itti aanuu hospitaala Minilik kutaa reeffaa keessaa argame. Erga Eebbisaan ajjeefamee maatin Eebbisaa rukkuttaa mootummaa keessa galan; ergamtoota DhDUO kan Dambi Doollotiin hacuuccaa fi miidhaa baayyetu isaanirra ga'e. Obboleessisaa Ashannaafiin ergamtoota Wayyaanee fi DhDUOtin si'a baayyee hidhamee.
Kiristaanaa
Kiristaana jechuun duuka buutuu Kiristoos jechuu dha.
Godina Booranaa
Booranni godiina Oromiyaa keessa jiran keessaa tokko dha. Laftii Booranaa kibbaan Keeniyaan, dhihaan Saba, Sabotta fi Ummatta kibban, kaabaan Gujii, bahaan immo Sumaaleen dangeffamtee argamti. Bakki dheeraan lafa Booranaa keessatti argamu Gaara Dara Xiniro tti. Aanolee Booranaa gugguddoon Moyyaalee, fi Yaaballoo jedhamu.
Bara dhuma 2005, barreeffama Abbaa Taayitaa Bunaa fi Shaayii Itoophiyaairratti hundeffame Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa(CSA) akka gabaasetti toniin buna 13,533 kan ta'u zonii kanatti akka biqila. Kuni immo ba'ii Oromoffi parsentii 11.8% yoo ta'u, bayyi biyyaffi (Itoophiyaa)f immo parsentii 6.0% ta'a. Booranni bakka warqee oomishamu sadii qaba: kunnis - Kibra Mangisti (Warqee), Laga Dambii(warqiiee) fi Kenticha(Tantalum) kan Shaakkisoo tti dhihattu dha.
Gabaasa Booranaa
Akka Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaatti, bayyinni ummata Booranaa 2,019,383 yoo ta'u kana keessaa 1,025,393 dhiraa fi 993,990 immoo dubartii dha. Ummatni 234,391 yokaan parsentiin 11.6% aanaa guggudatti yokan magaalaatti galu. Tilmama lafa ballina 95,740.23 square kilometers qabu kessatti ummatti borana tuuta'insa namaa isquweer kiilometirii tokkotti nama 21.09 qaba.
Akka Meemoraandamii Baankii Addunyaa Caamsaa 24, 2004tti parsentiin ummatta 4% elektiriikii fayyadama, akkasumas zoniin kuni karaa konkolatta road density 27.5 kilometers per 1000 square kilometers. Avireejjiin abbaa manaa badiyyaa tokko hektara 0.5 lafa fi horii 0.6 qaba. Parsentiin 14.4% ummatta hojii qotee bulaa hin ta'iniin bula. Parsentiin 53% ijollee mana barumsaa sadarka tokkoffa kessatti argaman yoo ta'an 9% immo mana barumsa sadarka lammaffatti argamu. Parsentiin 35% zonii Booranaa busaaf kan saaxilamee yoo ta'u tokkollen tisiisa tsetse fly jedhamtuun carraa qabamuu hin qabu. Memoraandamiin godina kana carra haala qillensa gogaa 410 kennafi.
SF
SF (Sportii Fufee) - continued from Sport Section on main page
Adaamaa
Adaamaamagaalaa guddoo godina Shawaa Bahaati.
Ciigoo
Ciigoon ummata Oromoo biratti tooftaa dubbii haala dhoksaa ta'een yeroo dabarsuun barbaadamu itti fayyadamuudha. Ciigooon jecha ykn gale ykn hima hiika mul’ataa fi dhokotaa of keessaa qabu	ta’ee kan himoota yaada Walqabataa qaban lamaan himamu dha.Ciigoon qaamota gurguddoo sadii of keessatti qabata isaanis; dubbii	dacha,soorgoo fi sookoo fa’a dha
= Qaamoolee Ciigoo = 1.Dubbii dacha/sobbooqoo: dubbii dacha qaama ciigo ta’ee jecha, gaalee ykn hima ciigoo Sana keessatti hiika dhaanquu(hiika mul’ata fi dhokataa)
of keessatti qabatuu dha.
hiika kana argachuuf bo’oo jalqabaafi isa itti aanu waliin xiinxaluu gaafata.
SF
Men
Aug 7 ** Group A: Australia 1–1 Serbia ** Group A: Côte d'Ivoire 1–2 Argentina ** Group B: Japan 0–1 USA ** Group B: Netherlands 0–0 Nigeria ** Group C: Brazil 1–0 Belgium ** Group C: China PR 1–1 New Zealand ** Group D: Honduras 0–3 Italy ** Group D: Korea Republic 1–1 Cameroon
Ciigoo
2.soorgoon: ciigoo keessatti ergaa ifaa yoo ta’u, qabiyyyee walalichaatiin tokko
SF
Women
Aug 6 ** Group E: Argentina 1–2 Canada ** Group E: China PR 2–1 Sweden ** Group F: Germany 0–0 Brazil ** Group F: Korea DPR 1–0 Nigeria ** Group G: Japan 2–2 New Zealand ** Group G: Norway 2–0 USA
Ciigoo
waan ta’eef argachuunsaa xiinxala sammmuu(gadi fageenyaan yaaduu)hin gaafatu.
SF
Basketball Olympics Women Tournament
Aug 11
Ciigoo
3.Sookoo: sookoon immo hiika dhokotaa itti yaaduu gaafatu dha.
Ooksijiinii
Ooksijiiniin diatomic (O2) ta'e kunii kutaa qilleensaa guggudo lameen keessaa tokko dha. Kunii immoo yeroo footosinteesisii(photosynthesis) biqiltootaan yoo bafamuu, bineensottaf immo aerobic respiration keessatti isaa barbaduu. Kunii immo Anaerobic organismsiif waan hamaa yoo ta'u lubbu qabatotta yeroo duraaf jiraachaa turaanin akka kosii (waste) hamaa bafamaa ture.
Ciigoo
Hiika kana argachuuf bo’oo jalqabaa fi isa itti aanurratti xiyyeeffachun kan barbaachisu osoo hin taane hiika dubbiin dacha qofaasaa dhaabbatee kennuu xiiinxaluu dha. yommuu ciigoo tokkof sookoo isaa barbaannu dubbi dacha ciigoo sanaa irra deddeebinee sagaleessuu, sagalee jechootaa jijjiiruu dhaan (dheeressun, gabaabsuun, laaffisuun, jabeessuun) sagaleessuu gaafata.
Ooksijiinii
Ooksijiiniin triatomic (ozone, O3) ta'ee kuni raadiyeeshinii kessaan kan umamuu yoo ta'u kunis kutaa atmosferaa gubbatti umama, kunis raadiyeeshinii Altiraavaayoleetii (UV radiation) nurra dhowwuun nu qarqara.
Ciigoo
Fakkeenyota ciigoo
Buna kee lammaffaa eegaa kutadheera
Jecha dachaa :buna kee lammafaa
Soorgooo: buna dhugaatii dhiiseera
Sookoo:barakaa ykn bina kee 2ffa hin dhugu.
Karaa kee gubbaatti Bishooftuu argite
Jecha dachaa :Bushooftuu
Sorgoo:Magaalaa Bushooftuu agarte
Sookoo:Waan badaa ,fokkisa agartee
Galaana Meditiraaniyaanii
Galaanni Meeditiraaniyaanii (kaabaan digirii 35, bahaan digirii 18) galaana Garba Atilaantiiktti qabtee argamu yoo ta'u baayyinan lafaan marfame argama, kunis kaaban Yuurooppiin, bahaan Eshiyaan dangefamme argama. Ballina hanga km² miliyoona 2.5 (965,000 mi²) qabata, haa ta'u male bakka Atilaantiik (Strait of Gibraltar) itti walitti qabamutti ballina 14 km (9 mi) qofa qaba. Qorannaa Garbaa (Oceanography) keessatti Meeditiraaniyaanota biraa irraa gargar baasuuf Galaana Meditiraaniyaanii Eurafrican yokan Galaana Meditiraaniyaanii Yuurooppi(European Mediterranean sea) jedhamee waammama. Bara duriitti akka daandii daldalaa fi addatti ummanni Mesoppotaamiyaa, Ejiipti, Semitiik, Pershiyaa, Foneeshiyaa(Phoenician), Carthaginian, Giriik fi Roomaa itti tajajilamaa turan. Seenan Meeditiraaniyaanii beekun Qaromma Dhihaa(Western Civilization) barachuuf baayyee nama gargaara.
Kutaa Hujeessaa Giddugaleessaa
Kutaa Hujeessa Giddugaleessaa haardiweerii kompitaraa keessa tokko yoo ta'u hojiinsaas ajaja sagantaa kompitaraa raawwachuudha, kanas kan godhu hojii qooyyaba, yaayaa, too'annoo fi naqa/baha raawwachuudhaani. Maqaan kun industirii kompitaraa keesssatti bara 1960n gara jalqabaatii kaasee fayyadamaa ture. Seenaa KHG keessatti, danaan, saxaxni, fi akkaataan itti hojjatama KHG yeroodhaa gara yerootti jijjiiramaa deeme, garuu dalagnisaa bu'uuraa sanuma.
Ciigoo
Tokkuma filadhu hamma garaa hirtu
Kutaa Hujeessaa Giddugaleessaa
Kompitarri tokko KHG tokkoo ol qabaachuu danda'a; kunis hujeessa-baayyee (multiprocessing) jedhama. KHG ammayyaa hundi maayikiroprooseseriidha, kana jechuun chiippii tokko irratti argamu jechuudha. Integireetid sarkiyuutin (IS) tokko tokkoo chiippii tokkorraatti KHG tokkoo ol qabaachuu danda'u; integireetid sarkiyuutin akkasii kun hujeessaa handhuura-baayyee (multi-core processor) jedhama. Integireetid sarkiyuutin KHG qabate tokko dabalataanis kuufannoo, meeshaalee moggaa, fi kutaa kompitaraa kan biraa qabaachuu danda'a; kunis sirna chiippirraa (system on a chip) jedhama.
Ruuqoleen KHG beekkamoon lamaan kutaa yaayaa herregaa (KYH), kan hojii herregaa fi yaayaa hojjatu, fi kutaa too'annoo, kan ajaja kuufannoo keessaa fidu, ajajaa kana hiikuu (decode) fi raawwatuu dha, yeroo barbaachisetti KYH gargaarsa gaafachuun.
Kompitarri hundi Kutaa Hujeessaa Giddugaleessa irratti hin hundaa'u. Hujeessaa baayyen ykn hujeessaa veekteriin (vector processor) hujeessaa baayyee kan erga takkaa hojjatu qaba, kana keessa tokkoonsaayyuu giddugaaleessaa jedhamee hin fudhatamu. Ilaallata shallaga faffaca'aa keessatti, rakkooleen kan furaman tuuta hujeessaa (processor) faffaca'aa walqabataniini.
Godaansa Oromoo
Abdumalik Yayo Abo Barin Andhaladhe 1990 Kesa Yo Tau Umani Oromo Biyara Fafacani Jiracha Jiru Qabenya Isani Dhisani Yalami Ko Kotu Wajin Nyana W Dhuyn W Dunaa Kotu
Dirree Dhawaa
Dirree Dhawaan (Dirree Dawaa jedhamuunis ni beekamti) magaala Itoophiyaa gara bahaatti argamtuudha.
Naannoo Sidaamaa
Naannoon Sidaamaa Naannoolee Itoophiyaa kurnaan keessaa tokko yaa taatu referundum godhameen godina Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Ummattoota Kibbaa irraa cituun akka naannoo kudhanaffaatti bara 2010 tan hundooftedha.
Ciigoo
Sorkoo :muka tokko filadhuu kori
Sookoo :waan tokko hojjechuuf hin mamin
Harargee
Micro switches
Ciigoo
Qulqulluu bishaaniii isa wayya dhugaa
Harargee
Wabii
r
Gill
Binensotii bishaan kessa bayee xixiqoon (microscopic) fi kan guggudo ta'anii inactive ta'aan, oxygeen barbachisaa ta'ee qamaa isanii hundaan fudhachu ni danda'an, kanaaf, gill osoo hin fayyadamiin afuraa fudhachuu ni danda'uu. Haa ta'uu malee, binensotii bishaan kessaa xaxama (complex) ta'aan fi kan active ta'aan gill tokko yokaan tokko olii ta'ee ni barbaduu.
Ciigoo
Jecha dachaa:Isa wayya dhugaa
Tarree marsariiti Afaan Oromoo
Marsariiti Afaan Oromoo fi waa'ee Oromoo bu'uura godhatan sadarkaa alexa kan Hagayya 27 bara 2020 akka armaan gadi tarreeffamani.
Barnotta
<div style="background:#d0e5f5; border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.2em 0.5em 0.2em 0.5em; font-size:125%; font-weight:bold;">Mataa Duree Hardha
Ciigoo
Soorgaa :bishaan wayya bishaan dhugaa
Barnotta
Shark (superorder Selachimorpha) gossa qurxummi yoo ta'u skeleton (lafe fi kuta nafa jabba bira) Cartilage guttu kan qabufi akkasumas nafi isaa akka bishaan kessa rakko malle demmu danda'u isaa godha. Kan itti hafurra fudhatanin gill bana shan hanga torba ta'un. Sharkotni dermal denticles (waan akka ilkanii) gogga isaani irra kan qabani yoo ta'an, kunis akka midhama fi parasite irra gogga isaani eega, kana malle akka fluid dynamics (demma bishaan kessa) salpha isaani ta'u godha. Sharkotni ilkaan ofiin debi'e biqillu danda'u qabu. Predatorotta (binensotta ajjesani nyattan) nama hin galle adunya kessa Sharkiin tokko dha, yoo nami isaan hin tuqne, nama yerro bayye hin nyattan. Ummatti tilmamaan wagga tokko kessatti Shark hanga 26-73 kan ijessani yoo ta'an, Sharkiin garu wagga tokkotti tilmamman nama hanga shan qofa nyattu. Waan guddan nami Shark ijessuf "fin" (waan harka fakkattu) isaan qabani kessa fudhachuf yoo ta'u, kuni immo Shark fin soup gochuf fayyadatama. Haa ta'u male Sharkotti bayyen osoo hin bekkin namotta dinagde qurxummi barbadu jirranin qabamu.
Tarree marsariiti Afaan Oromoo
Marsariiti Afaan Oromoo of keessa qaban
Marsariiti armaan gadi Afaan Oromoo afaanota biro waliin kan qabaniidha.
Zarihuun Wadaajoo
Zarihuun Wadaajoo weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromoo beekkamaadha. Zarihuun wallee qabsoo adda addaa kufaatii sirna fiwudaalaa irraa kaasee hanga ammaatti sirbuun beekkama.
Seenaa Duubaa
Zarihuun kan dhalatee Godina Wallagga Bahaa naannoo magaalaa Naqamteetti. Abbaansaa ijoollummaan kan irraa du'e Zarihuun, umurii ijoollummaasaa hedduu haadhasaa, akkoosaa lamaanii fi wasiilasaa biratti guddate. Yeroo sanas takka Gu'ii, yeroo biraa Gimbii, yeroo biraa ammoo Mandii jiraachaa ture.
Xulaa Ejersaa
Goota beekkamaa Oromoo Gujii kan bara mooti H/s keessa nafxanyoota irratti qabsoo cimaa gaggeessaa tureedha. Gaafa tokko nafxaanyaan hiriyaa isaa tokko biraa ijjeese. Yeroo tokko ammo nafxanyoonni obboleeyyan isaa lama woliin qabuun fannifamanii akka ijjeefaman itti murteessani. Manni keessatti hidhame sun adoo inni tuttuquu cabee qaawa horatee;akka bayee dande'u laallatee namoota mana hidhaa san keessa jiran hunda yoo lafti dhiite akka suuta jedhanii bayan itti dhagarsiise walii galani. Garuu namoonni erga lafti dhiite inni dammaqsinaan hirriiba oo'ifatan jalaa hafani. Inni ammoo huccuu isaan irraa guurate dalleya nafxanyaan shiboo qoree qabuun xaxe ijaare san huccuu irra afee yaabuun nafxanyaa harkaa baye. Namoonni mana hidhaatti hafan garuu ganama san nafxanyoonni fannisanii fixani. Gootichi kun ammoo qabsoo isaa itti fufuun nafxanyoota hedduu barbadeesse. B/saa Damisee Qilxaa
Tarree marsariiti Afaan Oromoo
Marsariiti hunda
Marsariiti Oromoo kan intarneeta gubba mullatan.
Barnotta
Gossi Shark garagara kan jirru yoo ta'u, kunis sharkii diqqa harka ga'u pygmy shark kan gossa "Euprotomicrus bispinatus" ta'an kan jalla gallanatti argaman, kan 22 centimetres (nine inches) ga'anii jalqabe hanga whale shark, kan gossa Rhincodon typus ta'e, qurxumii gudinan tokkoffa ta'e fi kan yoo guddatte tilmaman hanga 12 metres (41 feet) ga'u danda'u jirra. Whale sharkiin akkuma great whale, kan nyattu plankton qofa yoo ta'u, akkatan itti nyattus filter feeding jedhama. Bull shark, kan gossa Carcharhinus leucas ta'e, gossa qurxummi gallan soda qabu, gallana qulqullu (fresh water) fi delta kessa dakkachu danda'an kessa bekkamicha dha.
Godina Addaa Jimmaa
AANAA COOMMAN GUDURUU Haa guddifnu ,magaala hawwattuu gochuuf kutannoon murteessaadha.Yoo dhaloonni waan dhalootaaf ta'u olkaa'e olka'ee kan fudhatu dhaloota .Abboonni keenya Adda durummaan Dhimma Dhaloota Coommaniif ciisanii kan hinbeekne,halkaniif Guyyaa Rakkoo Uummataa akka kan mataa isaaniitti fudhachuun watwaataa kan turan seenaan hin irraanfatu.
1 OBBO MOOTII BAACAA ijaarsa laga Nooraa fi Laga Booyyee akka ijaaramuuf namni barasaa guutuu itti dadhabe kan akkasaa hinjiru. akkasum riqicha Baacee ijaarsisuuf wareegama inni baase Seenaa dhalootaaf taa'edha.Bara Bulchiinsa isaatti Riqicha gabatee akka ijaaramuuf nama halkaniif Guyyaa dhama'edha. Hayyoonni hedduun akka Coomman keessa jiran ni beekama garuu dhalootaaf wanti akka ragaatti ta'e yoo dhibeyyuu "-
Barnotta
<div style="background:#faecc8; border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.2em 0.5em; font-size:125%; font-weight:bold;">Qoqqodama
Trichoriyaasis
Trichoriyaasis, akkasumas kan dhukkuba raammoo geengoo, jedhamee waamamu dhukkuba Raammoo Maxxantuu Trichuristrichiyura irra dhufudh (whipworm). Dhukkubichi kan dhufe raammoo baayyinni isaanii xiqqaa ta’een kan dhufe ta’e, yeroo heedduu mallattoon dhukkubaa hinjiraatu. namoota raammoolee baayyetiin qabaman irratti,dhukkubbii garaa, dadhabbi fi teessisaa. bobbaatiin kan yeroo baayyee dhiiga qabu argisiisuu danda’a. Dhukkubbiin daa’imman irratti xiqqeenya guddina sammuu fi qaamaa fiduu danda’a. Dhiiga dhabuunsadarkaa seelii dhiigaa diimaa qaqqabuu danda’a.
Zarihuun Wadaajoo
Sirboota Qabsoo
Kufaatii sirna fiwudaalaa erga kufee booda, hawwisoon 'Koree Aadaa Bultii Biyya Wallaggaa' Naqamtetti hundeeffame. Sana keessa kan gale Zarihuun, yeroodhuma sana sirba qabsoo beekkamaa 'koottaa aramaa aramnaa' kan jedhu barreessee sirbe. Sirba kanas namoonni Finfinneerraa dhufanii waraabun raadiyoodhan gadi lakkisan. Oduma baayyee hin turin, Zarihuun sirba qabsoo kan biraa 'injiraan mataakoo' kan jedhu sirbe.
Trichoriyaasis
ka'uumsa isaa
Dhukkubichi kaninni yeroo baayyee faca’u yeroo namoonni nyaata ykn bishaan anqaaquun raammolee akkanaa kessaa jiru nyaatan ykn dhugani dha. Kunis kan mudatu yommuu fuduraalee/kuduraaleen rakkoo qaban guutummaan guutuutti hinqulqullaa’iin hafani dha. Raammoleen kun yeroo baauyyee anqaaquun raammolee akkanaa kan argaman biyyoo bakka namoonni diida irratti bobba’ani fi bakka bobbaatiin namaa hinwallaanamiin akka xaa’ootti fayyadaman irratti argamu. Anqaaquwwan kun kan maddan bobbaatii namota dhukkubichaan qabanii irraati. Daa’imman xixiqqoon kan biyyoo akkanaa irra xabatani fi harka isaanii gara afaan isaaniitti galchan salphaatti dhukkuba kanaan qabamuu danda’u. Raammoleen sun boolla guddaa keessa kan jiraatani fi dheerinni isaanii seniti meetira afur gaha.name=CDC2013/> Raammoo Geengoon yommuu bobbaatiin namaaMaayikirooskoppiidhaan qoratamutti anqaaquuwwan sana arguudhaan beekama. Anqaaquun suni barmeela fakkaatu.
Zarihuun Wadaajoo
Sirboota Qabsoo
Kanaan kan jalqabe Zarihuun, erga sana wallee qabsoo hedduu weeddiseera. Zarihuun umuriisaa guutuu wallee qabsoo jajjabeessan weellisuunii fi qabsaawun dabarse.
Ciigoo
Sookoo : waan dhugaa ta’e waayya ,dhugaa dubbachuu wayya
Gill
Gillonni yeroo bayee tishu, damee (branch) yokaan slender tufted geggefama (anatomy) xixxiqo ta'aan ofii kessa qabu. Gilli tittolle bishaa kessaa alaa, gillonni biraa dhigaa yokan jigaa (liquid) coelomic ofii kessa qabu, kuniis karaa gaziin itti dadarbuun. Oxyginiin dhigaan fa'amee garaa qamotaa birratti geggefama. Carbon dioxidiin immo dhigaa kessa gara tishuu gillii qalla kessa darbee gara bishanii harcafama.
Trichoriyaasis
Tamsa'ina fi seena isaa
Dhukkubni raammoo geengoo sadarkaa addunyaatti namoota Miliyoona 600 hanga 800 ni miidha. Innis barmaatileedhan kaninni mudatu biyyoota tiroopikaalii keessattiargamani dha. Biyyoota boddeti hafoo keessati, namoonnii dhukkuba raammoo geengo kanaan qabaman yeroo heedduu dhukkuba alalunaa fi maagaa ni qabaatu. Dhukkuboonni kun dinagdee biyyoota baayyee irratti dhiibbaa guddaa fidu. Dhukkuboota kana irratti talaallii qopheessuuf hojiin hojjetamaa jira. Dhukkubni raammoo geengoo kun akka dhukkuba tuffatamaa tiropikaaliitti fudhatama.
Gill
Gillonii fi qamonii akka gilli jiraan, qamaa binensotta bishaan kessat bakka garagarat argamu. Binensonni kunis mollusks, crustacean, tittota bishaani, Qurxummii fi amfibianotta.
Ciigoo
Wayyaaas miiccadhaa bareechaa addeessaa
Jecha dachaa:addessaa
Soorgoo :qulqulleessuun adii godhaa
Bakka geessu hin beeknu inni abbaa hin qabu
Jecha dachaa:Inni abbaa hin qabu
Soorgoo :kan eeyyuyyuu miti /mi’ichi abbummaa hin qabu
Sookoo : inni abbaa dhalche hin qabu
Balleessumaaf jedhee ija qabee cabse
Jecha dachaa: Ija qabee cabse
Soorgoo :Ija masaaqulaa qabee cabse
Sookoo:Agartuu( ija ) isaa qabee cabse
Osoo bira jirruu hundumaa wallaalle
Jecha dachaa:Hundumaa wallaalle
Marek Grechuta
Marek Michał Grechuta (10 Arfaasaa 1945 - 09 Orkololeesa 2006) Polish sirbbaa.
Ciigoo
Soorgoo :Waan hundumaa wallaalle /beekumsa dhabne
Sookoo :Nama Hundumaa jedhamu wallaalle
Ni nyaatta ni dhugda siifan fida amma
H.D :Siifan fida amma
Soorgoo :siifan dhiheessa
Sookoo :nama ‘’Siifan ‘’jedhamun dhiheessaa
Harree manna baafne
Barnotta
Barnotta
Biology
Garba Indiyaa
Garbi Indiyaa bishan addunyaa keessatti argaman keessaa guddinaan sadaffaa yoo ta'u, kan qabatui parsentii 20% lafa ni ta'a. Garbi kuni kaaban Kibba Eshiyaa (Indian subcontinent walitti daratte jechu dha, maqaan kuni immo maqaa garbi irraa moggaafame), dhihaan immo Peninsulaa Arabaa fi Afrikaan, bahaan immoo Peninsulaa Malese, Odola Sundaa fi Awustireliyaan, kibban immo Garba Antaartikiin (kan Antartide jedhamu) daangeffamee argama. Garba Addunyaan kan walitti qabate yoo ta’u garbi kuni Garba Atilaantiik irra sarara 20° baha Meridian kan Cape Agulhas irra kibba ce’un kan gargari ba’u yoo ta’u Garba Paasifiik irra immo sarara 147° baha meridiyaaniin gargara ba’a. Garbi kuni dheerina (dagalee) hanga 10,000 km fiixee Kibba Afrikaa fi Awustireliyaa yoo qabatu, Galaana Diimaa fi Golfo Persico walitti ida’amun ballina hanga 73,556,000 km² ta’e qaba.
«Volumiin» garba kana 292,131,000 km³ dha. Odoloonni xixiqqoon fiixe galaana kanaatti argamu. Biyyonni Odola ta’an kan garba kana keessatti argaman: Madagaaskaar (kan durri Rippabiliikii Madagaaskaar jedhamu, kan addunyaa keessaa Odola guddinaan afraffaa ta’e), Komoroos, Siishelsi, Maaldiivis, Mooriishes, fi Sirilaankaa dha. Indoneeshiyaa garba kana daangessiti. Garbi kuni karaa daldalaa jiddu Eshiyaa fi Afrikaa jiddutti kan argamu waan ta'eef bakka wal-dhabii baayyee ta'eera. Haa ta’u malee guddina garba kanaa irraa kan ka’e biyyi tokkollee lafa Odola garba kana keessatti argamu yeroo baayyeef qabachu hin dandenye ture. Ta'us jalqaba bara 1800ffatti Yunaayitid Kingidem lafa galaana kana marsu baayyee qabachu dandeessee jirti. Waraana Addunyaa II irraa jalqabe garbi kuni Indiyaa fi Awustireliyaan qabame.
Barnotta
Barnotta
Geology fi Geography
Seena (History)
Physics
Chemistry
Muluu Baqqalaa
Muluu Baqqalaa weelistuu Oromoo beekkamtudha.
Ciigoo
Jecha dachaa:Harree manaa baafne