cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Agarii Tulluu
Ijoollummaasaa
Agarii Tulluu giddu galeessa Oromiyaa godiina Shawaa Kaabaa aanaaa Dagam iddoo addaa Leemman sillaasee jedhamuutti bara 1934tti dhalate. Agarii Tullu diimaa gara magaalatti aanuu fi dhaabbanni isaa baayyee gabaabadha. Yemmuu alaalaa ilaalan nama homaa hin beekne wayii fakkaata. Yeroo baayyee fuula isaa iraa gammachuutu dubbifama. Onneen isaa garuu dhiibbaa ilmaan nafxanyaatin madooftee jirti. Namoonnii isatti dhiyaata akka ragaa bahanitti Agariin garraamessa. Garraamummaan isaa garuu sodaataa isa hin goone, hinumaayyuu akka inni hiyyeessaf falmuuf baayyee gargaare.
Agarii Tulluu bishaan daakudhan yeroo ijoollumaasaa dabarse. Gootichi Agarii Tulluu umurii ijoollumaatin bara 1950tti leenjii looltummaa fudhachuuun waraana yeroo sana kubur zabanyaa jedhamu kana mana mootummaa eegu keessatti qaxaramuun magaala Finfinneetti gale. Waraana keessatti qaxaramuu murteessuun isaa jaalala sirna sanaaf qabu osoo hin taanee booree garaa isaa guutte baafachuuf mala ittiin leenjii loltummaa fii meeshaa waraanaa argatu mijeeffachuufi. Wayita looltuu kubur Zabanyaa ta’ee hojjeechaa jiru kanattii loogin sanyii biyya kana keessatti dagaagee jiru fi cunqursa uummata Oromoo irra gahaa ture sana arguudhan garaan isaa caalatti murtii qabsoo hidhannoo gochuuf murteesse sanarra akka ga’uuf gumaacha guddaa godhe. Kana malees wayita Salaale lafa dhaloota isaa turetti dhiibbaa ilmaan Nafxanyaa yookan Abbaan lafa ilmaan Oromoo irraan gahaa jiran suni umrii ijoollumaati sammuu Agarii keessa seeee jira.
Qabsoo Inni Godhe
Wayita loltuu Kubur zabanyaa ta’uun Finfinneetti tajaajila ture sana miseensa Waldaa wal-gargaarsa Maccaa Fi Tuulama ta’uudhan sochii sabboonummaa Oromoo waldichaan jalqabame sana keessattillee qooda fudhachaa akka ture seenaa jireenya isaa irra mirkaneeffannee jirra. Waldaa kana keessattis jeneraal Taaddasaa Birruu wajjin wal baree dhimmaa qabsoo Oromoo irrattilleen mar’achaa akka turanii fi Agariin caalatti akka inni murtii jabaa kanarra ga’uu godhee jira.
Bara 1959tti wayita hooggantoonni Waldaa Maccaa fi Tuulama mootummaa Hayilasillaasetiin yakkamanii mana hidhaa gala sanatti Agarii Tulluu immoo hojii loltummaa kubur Zabanyaa hojjecha jiru sana dhiise meeshaa waraanaa hidhatee jiru fudhachuudhan gara bosona Salaaleetti qajeele. Tarkaanfii kana fudhachuuf kan isaa kaakaase cunqursaa uummta Oromoo irra jiru san hambisuuf karaa nagaa waan hin yaadamneef qabsoo hidhannoo geggeessuun barbaachisaa ta’uu isaa waan itti amaneef.
Erga qabsoo hidhannoo irratti bobba’ee booda sodaa tokko malee uummata fincila diddaa garbummaatif akka kakka’an barsiisaa ture. Uummanni abba lafaa akka hin gabbaree fi abbaan lafaa immoo uummata irra irboo akka hin fudhanne akkeekkachiisaa kan ture wayita ta'u abbaa lafaa ajaja isaa kana fudhachuu dide irratti immoo tarkaanfii fudhachaa ture. Ilmaan Nafxaanya gochaa Agarii kun kan aarse fii rifachiise waan ta’eef gootni kun akka waan shiftaa ta’ee fakkeessudhan uummata burjaajessuuf yaalan illeen gochaa isaa amala shiiftaa waan hin qabneef uummanni irraa hin fudhane. Sababiin isaas Agariin akka shiftaa qabeenya namaa kan saamu osoo hin taane rakkoo hiyyeessaaf nama falmuu fi qabeenya warra ilmaan nafxanyaa qofa addaan baasee nama saamaa ture.
Agariin ummata Oromoo biratti jaalala guddaa waan horateef mootummaan garboofta abbaa irree sanaaf Agarii argachuun lilmoo takkittii tuulaa cidii guddaa keessa barbaaduu itti ta’e. kana irraa ka’uudhan nama Agarii qabes ta’ee nama Agarii bakka jiru argee mootummatti himeef badhaasni guddaan akka kennamu labsame.
Agarii Tulluu hordoffiin mootummaa abbaa irree waan itti baayyateef yeroo hunda of jijjiiret qabsoo sana adeemsisaa ture. Yeroo tokko qeesii fakkatee yoo deemee yeroo biraa immoo kadhatuu fakkaatee deemaa. Yemmoo barbaade immoo qotee bulaa baadiyya fakkaate waan garaa isaa hojjechaa ture. Yeroo sana namoonni oduu funaananii qaama nageenyatiif geessaan “Agariin qeesii fakkatee amma asii darbee agarree ture” yoo jedhan tibbaa sana namni uuffata qeesii uffate hundi qaama nageenyatiin qabamanii qoranna irratti gaggeeffama. Xiqqoo turanii immoo “Agariin Kadhattuu fakkaatee yommuu asiin darbu agarree turree” oduun jedhu qaama nageenyaa qaqaba. Tibba sana immoo kadhattuu hundi qabamanii mana hidhatti guurramuun kanuma barame. Garuu Agarii argachuun hin dandeenye. Agariin gaafa ofii isaatii barbaade malee qaama nageenyatti hin mul’atu garuu isaanuma wajjin oolun kanuma barame.
Ummanni Oromoo salaalee akka Agariin harka mootummaa oftuulaa sanatti hinkufneef akka armaan gadii kanatti sirbaan waaqa kadhatuuf. “Kuyyuu hinroobin yaa cabbii Hurufa kuyyuu hinroobin yaa cabbii Nafseetti faradanii Agarii Tulluu baasi yaa rabbii Gaafa Nafxanyoota irratti tarkaanfi fudhachuu barbaades tasa osoo hin taane akka qopha’anii eegani dura ergaa itti dhaameetuma dhaqa. Fakkeenyaf guyyaa tokko Bulchaa aanaa Dagam yeroo sanaa kan ta’etti akka dhaquu ergaa itti dhaame. Guyyaa jedhame yoo ga’uu namichi waardiyyoota isaa qabatee meeshaa isaa hidhatee loltuuta isaa hidhachiisee dhufa Agarii eegutti ka’e. Osumaa eegaa jiru kadhataan uuffata baayyee moofa’e uuffatee kadhachaa deemu tokko mana bulchaa kanaatti goree kadhate. Hojjettooni isaa kadhataa kanaaf miidhan kennaniifii nyaachisan. Kadhatichis “aduun waan itti dhiittef bakkin ani deemu immoo bosona keessa darbeeti waan ta’eef shiftaan na reebaa akka gooftan keessan na bulchuuf naaf kadhadha” jedhen. Hojjettonnis goofta isaani kadhataniif yaa bulu, achi baaxii mana jala yaa ciisu jedhee hayyameefi kadhatichi bakka bultee argate. Sana booda dhufa Agarii eeguu itti fufan. Sa’aati beellamaa darbus Agariin dhufuu waan dideef abbaa angoo “suni duraanu erga hoomi tiskee na fuldura dhaabatee naan lolti” jechuu tuffii Agariif qabu mullisuun laphee ofii dhiittessee ta’ ee. Yeroo kan kadhataa baaxii jala ciisu sun waan namni kun jechaa jiru hunda sirritti dhaga’a. Ergaa obsaan xiqqoo turee booda kadhatichi bakka ciisuu ka’ee shuggixii qanqalloo iitti kadhachaa ture sana keessaa baase gurraa bulchaa sana irratti qabee akka harka kennatu gaafate. Namichis naasudhan qawwee isaa lafa godhatee harkaa itti kennate. Edaa kadhaata bakka bultii gaafate sun Agarii Tulluuti. Sana booda Agarii namichas Wardiyyoota isaa walitti hidhee erga garafaa turee booda mana tokkotti galchee balbala itti cufuudhan meeshaa waraana isaani fi maallaqa fudhatee deemudhan waan ta’e sana akka bulchaa godinichaatti Fiichee deemudhan itti himu ajajee yoo himuu baate garuu yeroo biroo deebi’uudhan akka ajjeessu akkeekkachiise.
Gochaan Agarii kun kan rifachiise fi baayyee aarse bulchaa aanaa kuyyuu yeroo sanii kan ture fitawurarii Muluu Asanuu anuu Agarii nan qaba jedhee dhaadachuudhan bulchaa godinichaatif waadaa galee, akka ittiin qabuuf qawwee Domoftorri Ameerikaa shan kennameefi. Qawween kunis ashkarootasaatii hiruun barbaacha Agariitiif Aanaalee Kuyyuu, Warra Jaarsoo, Giraar Jaarsso, Dagam, Hidhabuu Abootee fi Yaayyaa Gullallee lafa kanaa dura Agariin keessa socha’uun qabsoo gaggeessa ture keessa ka’an. Barbaachaa baayyina keessa naannoo lafa dhaloota Agarii kan taate bakka Leemman sillaasee jedhamuun beekkamtutti Agarii argatan itti marsan. Sana booda Agariin namoota ergmanii isa qabuu dhufan dura dhaabachuudhan injifannoo seenaan hin daganne galmeessisuu danda’ee jira. Namoota qabuu dhufan kaan isaani ajjeessee, kaan immoo madeesse, kanneen hafan immoo dheessanii gara dhufanitti akka deebi’aniif dirqisiise.
Guyya tokko bakka Agarii jiru kan duurse hubate Asmaarin duraan Agarii wajjiin deemee faarsa ture qaama nageenyatti hime. Asmaariin kun kan Agarii ganeef namni bakka Agariin jiru hime lafa gaashaa lamaa fi qarshii kuma kudhan badhaasa akka argatu mootumman suni waan labseefi. Sana booda humni dafee qaqqabaa mana Agariin keessa jiru sanatti marsanii yemmuu Agarii bahuu ajjeesuu yookan immoo madeessani booji’uudhaf eeguu jalqaban. Humni waraana dafee qaqqabaa itti marsuu waan dhagayateef toftaa itti harkaa bahu barbaadee jalqabe. Sana booda qamisii dubartii kaawwatee, kophee durbaa godhatee, shaashii hidhatee durbaa bareeddu fakkaatee karuma balbalaati bahee deeme. Yeroo kana waranni iddoo qabatee eegaa jiru ilaale sanyoon isaa baate inni itti aanee dhufa jedhanii of eeggannoodhan eegutti ka’an. Agariin duubatti darbuudha jaallewwan qabsoo isaa wajjin bombii fi rasaasa itti roobsudhan loltoota baayyee ajjeesee kaan immoo madesse warri kaan immoo gara dhufanitti akka deebi’an godhe. Gama Agariitin jaallee qabsoo tokko qofatu wareegame.
Qabsoon Agariin godhus Salaalee keessaa Aanaa ja’a jechuun Aanaa Dagam, Kuyyuu, Warra Jaarsoo, Hidhabuu Abootee, Giraar Jaarsoo fi Yaayya Gullallee yoo ta’u Shawaa dhihaa keessaa immoo Aanaa Meettati. Kanaaf Agarii eessa akka oolu fi bulu hin beekkamu har’aa bakka tokkotti yoo argame bariisaa immo iddoo biraatti Argama.
Saaphaphuu
Saaphaphuun garee lubbu qabeeyyii adeemsa Qophifaattin anniisaa ifa qabachuu danda’anii yoo ta’u, wantoota inorganik ykn mitilee'i (yeroo baay’ee bishaan kaarboondaayi’oksaayidii) gara wantoota orgaanikin ykn helee'ii (sukkaara) anniisaa kuufamaatti jijjiiru.
Agarii Tulluu
Qabamuusaa
Dhumarratti qabsoo hidhannoo kana gara kutaa Oromiyaa biraatti baballisuu fi iddoo jijjiirachuudhan umurii qabsichaa dheeressuuf yaadee gara dhiha Oromiyaa, Wallaggaatti bobba’ee. Gaafa gara Wallaggaatti deemuu Finfinnee naannoo Qacanee Madaniyalemi jedhamu bakka duraan itti boqotutti goruudhan jaallewwaan qabsoo isaatif gara magaalaa Naqamteetti deemuu isaa fi isaan illee akka isa hordoofuun garas deemaan xalayaa barreessef dubartii haadha manichatti kenneefii deemee. Xalayaa kana irraatti Hoteela keessa qubatulleen barreesse ture. Isumaa bakka sanii bahee qaamni nageenya mootummaa abbaa irree Agarii barbaachaf iddoo qacanee Madaniyalemi kana dhaquun mana Agarii boqotu sana seenuun haadha mana sana dirqisiisani bakka Agarii jiru gaafachuun xalayaaa sana dabarsitee akka kennitef seenaa isaa irraa hubanneera. Bakka Agariin boqotu kana kan hime immoo namuma dura Agarii wajjin Dirree Qabsoo galee booda maalaqqaan mootummaan sun bitate akka ta’ee qorannoo seenaa godhame irraa hubannee jirra.
Saaphaphuu
ibsa
Yeroo darbe Saphaphuuwwan akka biqiltoota salphaa ta’anii kan ilaalaman yoo ta’u, isaan keessaa tokko tokko Embryoids ykn biqiltoota ol’aanoo jedhamuu danda’an waliin kan walqabatanidha. Garuu arrii dhagaa biroo pirootistoota kan bakka bu'an fakkaatu, mootummaa Protists keessatti kan argaman protozoa cinatti, isaanis caalaatti bineensota fakkaatu. Ija warra jijjiirama tirannaa hordofaniin, saaphaphuun akka adeemsa jijjiirama tirannaa tokko bakka bu’utti fudhatamuu hin danda’u, garuu sadarkaa gurmaa’ina orgaanikii seenaa jireenyaa jalqabaa jireenya lafaa keessatti yeroo hedduu jijjiirama hedduu keessa darbuu danda’a.
Agarii Tulluu
Qabamuusaa
Erga xalayaa Agarii jallewwan isaati katabe sun harka diinatti kuftee booda Gurraandhala 8, bara 1962 tti Magaala Naqamtee hoteela keessa boqote keessatti gootichi Oromoo Agarii Tuulluu harkaa warra oftuultotaatti kufe. Sana booda gammachuudhan Agarii fudhatanii gara Salaalee geessanii magaala Fiicheetti hidhan.
Saaphaphuu
ibsa
Saphaphuu maqaa garee biqiltoota adda addaa gosoota kuma 20,000 ol ta’an kan agarsiisu yoo ta’u, Saphaphuuwwan kun boca, guddinaa fi akkaataa jireenyaatiin bifa adda addaatiin argamu. Ogeeyyiin biqiltootaa jechi Saphaphuu jedhu garee biqiltootaa amala hedduu qaban agarsiisuu akka danda’u irratti waliigalaniiru, isaan keessaa kanneen barbaachisoo ta’an:
Agarii Tulluu
Qabamuusaa
Sana booda uummanni qabamuun Agarii aarse sodaa tokko malee dirreetti bahanii Agariidhaf sirbuu jalqban. Fakkeenya gaafa qabamuu isaa dhaga’an: Yaa Hoolota oborii Hoolota Hamdee gugurraa sanii Shiboo irra maranii Harka Agarii ibiddo sanii jechuun dhaamsa dabarfachaa tura.
Jibsoo xinurjii
Jibsoo xinurjii kun tarree hiika jechootaa fi yaad-rimeewwan astronomy fi cosmology wajjin walqabatan, gosoota barnootaa xiqqaa isaanii, fi dameewwan walqabatan. Astronomy kan ilaallatu qorannoo wantoota samii fi taateewwan Qileensa marsaa lafaatiin ala maddan. Dirreen astronomy jechoota bal’aa fi jechoota jechootaa baay’ee kan of keessaa qabudha.
Agarii Tulluu
Qabamuusaa
Dhaamsi sirba armaan olii kanaa dhaamsa guddaadha. Hamdee Abarraa Nafxanyicha uummata Salaaleerraa lafa fudhatee biyyaa isaanirraa akka baqatan godhee yoo ta’u. Hoolota Hamdee jechuun immoo wardiyyoota Hamdee jala kaachudhan uummata isaani rakkisa jiran jechuu isaaniti.
Jibsoo xinurjii
A
A-type star( Urjiin tartiibummaa mummee gosa A )
Agarii Tulluu
Qabamuusaa
Agariin erga hidhame turtii ji’a tokkoo keessatti akka duuti itti murteeffamu godhan. Sana booda Eblaa guyyaa Wiixata bara 1962 magaala Ambisootti obboloota isaa Jimaa Tulluu fi Hirkoo Tulluu wajjiin bakka uummannii baayyinan jirutti fannisaani ajjeessan. Jimaa Tuulluu fi Hirkoo Tulluu obboleessa Agarii ta’uun qofa fannifamanii ajjeffaman.
Saaphaphuu
ibsa
1- Saaphaphuu hidda, jirma, daraaraa, ykn baala dhugaa hin qaban.Isaanis garee lubbiyyoo, tokko isa kaan cina dhaabbatee dha.
2- Irra caalaa bishaan (galaanaa fi bishaan qulqulluu) keessa jiraata.
3- Kiloorofiilii ykn waan Bilfee coqorsa ykn dibamagarisa jedhamu kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis nyaata biqiltootaa fi lubbuun jiraachuuf wanta barbaachisaa ta’e saaphaphuunis qophifa raawwatu
Agarii Tulluu
Qabamuusaa
Duutii ijjoollee Tulluu kan baayyee aarse ummanni Oromoo Salaalee akka armaan gadii kanatti sirbaan gadda isaanii ibsachaa turan. Yaa haadha too yaa Tarrafuu Tokko du’ee lamat hafuu Lama du’ee tokkotti hafuu Sadi du’ee maalitti hafuu Agarii Tulluu seenaa qabsoo uummata Oromoo keessatti goota bara baraan kabaja fi jaalalaan yaadatamaa kan jiraatu fi sochiin sabboonummaa Oromoo innii godhee laphee ilmaan Oromoo keessa kan hin baanedha.
Saaphaphuu
Sirna ramadii
Koreen Idil-addunyaa Seera Moggasa Biqilaa ramaddii Saaphaphuuf maxxantuwwan xumura murtaa’e akka fayyadaman yaada dhiyeessee jira. Matantuwwan kunniin akka armaan gadiitti dhiyaataniiru.
-faayitaa (-phytae) murnaaf, Faayisiyaay (-phyceae) gitaaf, faayisidaay (-phycideae) cita-gita, alas (-ales) tartiibaaf, inaalas (-inales) cita-tartiibaaf, Asiyaas (-aceae) Warraaf, oydis (-oidease) cita warraaf, maqaa Giriikii irratti hundaa’e qaccee, maqaa Laatiin irratti hundaa’e sanyii. Saaphaphuu qaccee 800 ol kan ta’u yoo ta’u, tokkoon tokkoon Saaphaphuu qaccee isaa irraa sanyii adda addaa qaba.
Amaloota ramaddii Saaphaphuu bu’uura sadarkaa tokkoffaa ta’an
Ramaddiin Saaphaphuu inni jalqabaa amala xinbooca murtaa’e irratti hundaa’a. Amaloota kana keessaa ijoon:
(e) Lubbiyyoo keessatti niwukilaasiin(wirmaatni) sirnaan qindaa’e yookiin caasaa Lubbiyyoo adda ta’e barbaachisaa ta’e jiraachuu fi dhabuu.
Gareen saaphaphuuwwanii gurguddoon akka armaan gadiiti
Saaphaphuu magariisaa (chlorophyta).
Saaphaphuu Balcii (Bacillariophyta)
Saphaphuu Sookkaawaa (Chrysophyta)
iyuuginoofaayitii (Euglenophyta)
daaynooflajilataa (Dinoflagellata)
Saaphaphuu Magaala (Phaeophyta).
Saaphaphuu Diimaa (Rhodophyta)
Saaphaphuu cuqul-magariisa (Cyanobacteria)
Xin-boca
Saaphaphuuwwan uumamtoota adda addaa xin-boca ajaa'ibaa qabanidha. xinbocni isaanii irratti hundaa’uun seelonni akka armaan gadiitti ramadamuu danda’u: Saaphaphuu Baaq-Lubbiyyoo, Saaphaphuu kolonaawa, Saaphaphuu nafliifaawaa, Saaphaphuu dibaalaawaa fi Saaphaphuu faaggaawaa \
Wirmaata
. Cell biology kessatti, nucleus(wirmaata) (plural nuclei; Latin irra or, kernel) organelle membraneniin(suga haguugee lubbiyyoo) marfamee argamu yoo ta’u kan itti argamus eukaryotic cells( lubbiyyoo Wirmaata Dhugaa/ niwkilasii dhugaa) bayye kessa. niwkilaasi ykn wirmaata keessattii meeshaa jeenetiksii ykn Dhalmaya DNA  Molekuloota(citaanga) pirootiinota akka histoonii kiroomozoomii jedhaman waliin walitti hidhaman of keessaa qaba. Jiiniin kiroomozoomii jiinooma niwukilaraa/wirmaata seelii jala jiru keessatti argamu. Hojiin niwukilasii qulqullina jiiniiwwan kanaa eeguu fi ibsa jiinii to’achuudhaan sochii seelii to’achuudha.
Saaphaphuu
Xin-boca
1. Saaphaphuu Baaq-Lubbiyyoo tokkoo: Seelota ykn lubbiyyoolee tokkicha hin sochoone cicha Lubbiyyoo qaban ykn seelota hin sochoone wanta maxxanuu keessatti argamaniidha.
Hundee N
Herrega keessatti, hundeen nffaan(Afaan ingilizing : nth root) lakkoofsa x lakkoofsa r yoo ta’u, gara aangoo ntti yeroo ol ka’u, x argamsiisa:
Wirmaata
Kuttalle nucleus bekkamo ta’an nuclear envelope fi nuclear lamina dha. Nuclear envelopen membrane daballata (membrane lama) kan organelleotta hunda ofii kessatti marsee, wantotta nucleus kessatti argaman kan cytoplasm irra gargar bassu dha. Nuclear laminan immo waan walitti xaxame yoo ta’u jabbena akkumma cytoskeleton celli kennu innillen nucleus kenna. Nuclear membranen moleculotta bayye waan hin dabarsineef (impermeable membrane waan ta’ef) demma moleculotta nucleus fi cytoplasma jiddu akka jirrattu urran nucleus (nuclear pore)n jirrachun  barbachisaa. Urrotni kuni membreni lachu kessa waan dabranif akka dandii moleculotta diddiqo fi ionotta ta’e tajajilla gudda kenna. Demma moleculotta guggudo akka protein jirran geggesuf egganoon kan godhamu yoo ta’u, active transportiin carrier proteiniin geggefamu jirrachu qaba. Nuclear transportiin hojja cellif bayye barbachisaa dha, kunis sababa demman urra kessani godhamu “gene expression” fi “chromosomal maintenance”ii waan qarqaruf.
Hundee N
Fakkeenyaaf:
Wirmaata
Waantotti cell kessatti argaman membren qabachu battanulle, kessi nucleus gossa tokko mitti. Nucleusiin wantotta diddiqo ‘subnuclear’ ta’an qaba, wantotti kun immo protein, moleculotta RNA fi kutta DNA garagara ta’e ofii kessa qabani. Kaneen kessa kan bekkama ta’e nucleolus dha, kunnis bayyinan ribosome midhagsu irratti tajajilla. Ergaa nucleolus kessatti midhafamani bodda, ribosomotni gara cytoplasmatti dhaqanni mRNA jijjiru.
Hundee N
Qubeen n asitti waan hundee digrii jedhamu dhaabata. hundee sadarkaa lammaffaa hundee mirree jedhamu, akkasumas hundee sadarkaa sadaffaa hunde-sadee jedhamu, fi kkf. Akkasumas sadarkaa hundee yeroo hin jenne wanti jedhame hundee mirree ta'uun isaa hubatamuu qaba.
Saaphaphuu
Xin-boca
2. Saaphaphuu kolonii: Garee idilee orgaanizimoota xixiqqoo Saaphaphuu.
3. Saaphaphuu dibaalaawaa (Filamentous algae): Isaanis tishuulee akka funcaa haada callee qindaa’anii dha. Gosoonni akka Spirogyra sanyii kan hin qabne yoo ta’u, kaan kan akka Stigonema ammoo sanyii kan qabanidha.
4. Saaphaphuu faaggaawaa(Siphonaceous algae): Saaphaphuu faaggaawaas kanneen lubbiyyoo tokko keessatti niwukilasii baay’ee qabanidha.
5. Saaphaphuu nafliifaawaa(Parenchymatous algae):Saaphaphuu nafliifaawaa saaphaphuu qaama Habaaqiilaawaa(fibrous) qabanidha. Fakkeenyaaf, dheerinni isaa meetira hedduu kan safaruu danda’u Maakroosiistis orgaanizimoota bishaan keessa jiraatan keessaa isa tokko.
Madda wabii
https://www.lenntech.com/eutrophication-water-bodies/algae.htm#ixzz6aq4M83Vi
Archive copy the original http://en.wikipedia.org/wiki/Algae
Hundee N
Walumaagalatti, hundeen digrii n qabu hundee nffaa jedhama. Hundeewwan yeroo baay’ee mallattoo Hundee fayyadamuun barreeffamu \sqrt{\,\,}, mallattoo Hundee mirree lakkoofsa agarsiisa,  Innis hundee sadee lakkoofsa agarsiisa, akkuma mallattoo \sqrt[4]{x} hundee afraffaa fi kkf agarsiisa.
Herrega keessatti, hundeewwan haala addaa Aangoo, kan keessatti muldhisaa hirmeemmii ta’e :
Jibsoo xinurjii
A
Urjiin tartiibummaa mummee gosa A (AV) ykn (Urjiin jaagee) urjii sabbata tartiibummaa mummee kan haayidiroojiinii akka boba’aatti fayyadamu fi gosa ispeektaraa A fi gita ifa V ti ramadamii. Urjiileen kun ispeektirii elektiromaagneetikii sararoota  xuuxxuu haayidiroojiinii cimaa Baalmar jedhamanuun beekaman qabu. Ulfaatina Aduu dachaa 1.4 hanga 2.1 kan qabu yoo ta’u, ho’i fuula isaa 7600 fi 11500 K gidduutti kan qabu yoo ta’u, ifaafi dhiyoodha, Fkn: veegaa, Basa,
Hamma Gonkaa (Absolute magnitude)
Qorhawaa keessatti safartuu ifa qaama hawaa kamiyyuu iskeelii loogaritmii qamoolee hawaa (kan akka urjiilee, pilaaneetotaa fi kan kana fakkaatan) irratti.
Baxxee tulloo (accretion disc)
gosa baxxee urjii nanna'uu dha. Innis sabbata gaasii fi dhukkee koosmii kan urjii jalqabaa  (pirootostar), jaagee adii, urjii niwutiroonii ykn urjiin marsee jiruudha.
Obonboleettii
Obonboleettii baayyeen buubbee saffisa 110 mph (175 km/h) yookan kan irra xiqqaan deema, akkasumas dagalletti hanga 250 feet (75 meters) fi osoo hin badin maayilii xiqqoo (km baayyee) deemuu danda’a. Haa ta’u malee obonboleettiin tokko tokko buubbeen isaani saffisa 300 mph (480 km/h), dagallen hanga maayilii tokko (1.6km) fi osoo hin badin kiilomeetira hanga 100 ni deema. Obonboleettiin Antaarkitiikaa malee ardii hunda keessatti mullateera, haa ta’u malee baayyinan obonboleettiin USA keessatti mullata. Bakkonni birra obonboleettii baayye qaban Niwuu Ziilaandi, dhihaa fi kibba-baha Awustireliyaa, kibba-jiddu Kanaadaa, kabba-dhihaa fi jiddu Yuurooppi, Xaaliyaanii, kibba-jiddu fi baha Eshiyaa, baha-jiddu Ameerikaa Kibbaa fi kibba Afrikaatti.
Seeli
Seelii ( Afaan Oromoo : lubbiyyoo) Seeliin wanta lubbuu qabu isa xiqqaadha ykn wanti jedhamuu danda'u yuunitii jireenyaati. Seelii jechuun yuunitii maatirii isa xiqqaa ta’ee fi ifatti lubbuun jiru jedhamee waamamuu danda’uudha. Kana jechuun seelii waanuma fedhe hojjechuu kan danda’uu fi hojiiwwan bu’uuraa jireenyaa kan akka walhormaataa, bullaa’insa nyaataa, guddinaa fi qoqqoodinsa seelii pirootopilaasmii seelii keessa jiru keessatti raawwatamu. Seelonni caasaa bu’uuraa tokko kan qaban ta’us, seelonni baay’ee adda ta’anii mul’atu.
Ayinanii
Sibiilli ykn Ayinanii elementii keemikaalaa iddoo bu'een isaa Fe (Laatiin irraa: ferrum) fi lakkoofsa suuddawaa isaa 26. Innis sibiilaa  ce’umsaa fi garee 8B gabatee piriyoodii keessatti argama. Innis, ulfaataa dha, elementii lafa irratti baay'inaan argamu yoo ta'u, oksijiiniin xiqqoo durseeni (32.1% fi 30.1%, akkaataa wal duraa duubaan), baay'ee wiirtuu alaa fi keessaa lafaa uuma. Innis elementii irraa lafaa keessatti baay'inaan argamu keessaa isa 4ffaa yoo ta'u, baay'inaan haala sibiilaa isaatiin bubuutuuwaan(meteorites) keessatti kan kuufamu yoo ta'u, oorii ykn dhaalbuuda kessattis ni argama.
Taaddasaa Birruu
Taaddasaa Birruu (1920 – Bitootessa 19, 1975) kooloneelii loltuu waraana Impaayera Itoophiyaa fi sabboonaa fi qabsaawa mirga Oromooti. Taaddasaan jalqabarratti leellisa tokkummaa Itoophiyaa kan ture yoo ta'u, yeroo booda garuu, bara 1960n keessa, gara qabsaawaa mirgaa fi walqixxummaa Oromootti jijjiirame. Kanarraa ka'uun mootummaa fonqolchuuf yaalaa kan ture yoo ta'u, boodarrammoo karaa waraanaan mootummaa kuffisuuf yaalaa ture. Qabsoo kana keessatti mootummaa Dargiitin qabamee ajjeefame. Taaddasaan akka abbaa sabboonummaa Oromootti ilaallama.
Loltuu Ta'uusaa
Erga warri isaa dhumanii booda, Taaddasaan wasiila isaa Beekaatti kan miseensa Arbanyoochi, riphxee-loltoota Xaaliyaanii lolan, turetti dabalame. Boodarras qabamee hidhaan umurii guutuu fi hojii humnaa itti murtaa'ee Moqaadishoo, Somaaliyaatti hidhame. Amma Biriitish bara 1940 Moqaadishoo qabattee bilisa ba'utti achi ture. Taaddasaanis erga hiikkamee booda leenjii waraanaa Keeniyaa deeme fudhatee bara 1941tti Itoophiyaatti deebi'e. Achii gara sadarkaa liyuutenaantiitti ol guddatee Akkaadaamii Waraanaa Hoolotaatti galmaa'e. Achi keessatti akka barsiisaatti yeroo dheeradhaaf tajaajillaa ture.
Waldaa Maccaa fi Tuulamaa Keessatti
Taaddasaa Birruu jalqaba sochii sabboonummaa Oromoo hin balaaleffata ture. Erga muummicha ministeeraa Akliluu Habtawaldi wajjin haasawee booda Taaddasaa ni jijjiirrame. Akka dura-ta'aa Duula Dubbisuu fi Barreessuu Biyyaalessaatti, Taaddasaan Akliluu Habtawaldi wajjin walgayii taa'ee Akililuunis Taaddasaan Oromoo ta'uu isaa waan hin beekneef Oromoo akka baratu gochuuni fii Oromoo loltuutti qacaruun gaarii akka hin taane itti hime. Jechi kun Taaddasaan yaada isaa akka jijjiiruu fi Waxabajjii 1964tti miseensa Waldaa Wal-Gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa akka ta'u godhe. Waldaa kana keessattis sochii baayyee godhe.
Beekkamtummaan Taaddasaa Birruu fudhatamni Waldaa Wal-Gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa akka dabalu godhe; dabalataanis dandeettiin geggeessummaan isaa dhaaba kana gara dhaaba mirga Oromootif qabsaawutti jijjiire. Karaa dhaaba kanaas, Taaddasaan, Oromoon akka baratuu fi akka of danda'u barsiisaa ture. Fakkeenyummaa Taaddasaa fudhachuun, dura buutonnii loltuu baayyeen, ummatni siivilii, namoonni baratan, namoonni bizinesii fi geggeessitoonnii amantii waldaa Maccaa fi Tuulamaatti makaman. Namoonni kun baayyen isaanii Oromoo ta'uu isaaniyyuu dhoksanii kan turan yoo ta'u dhaaba kanatti makamuun isaani akka eenyummmaa isaani deebisanii akka labsuutti ilaalan.
Mootummaadhan Mormuu Isaa
Taaddasaa Birruu Waldaa Wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaatti galuun isaa fudhatama dhaabichaa dabale. Kun immoo Hayilasillaasee fi qondaaltota isaa aarse. Keesumaayyuu muummichi ministeeraa Akliluu Habtawaldi Taaddasaa akka masaanutti ilaaluu jalqabe. Akliluu dhuka'a boombii Finfinneetti ga'ee fi fincila Oromoonnii Baalee kaasan sababa godhatee Waldaa Wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa akka cufamu godhe. Miseensonni isaa baayyen qabamanii, baayyeen ajjeefamanii, baayyeen immoo biyyaa ba'an. Taaddasaan kana hunda jalaa bahee garuu hidhaa manaa jala akka turu godhame. Hidhaa manaa kana jalaa waggaa sadi'i booda dhokatee jalaa bade. Kanatti aansee loltoota Oromoo sadarkaa olaanaarra jiran wajjin ta'uun fonqolcha mootummaa yaalan; Hayilasillaases ajjeesuf karoorsan. Fonqolchi sun garuu odoo hin milkaawin hafe. Taaddasaan qabamee, umuriin isaa dulloomaa ta'uyyuu, garmalees reebbamee. Murtiin ajjeechaa itti murtaa'es boodarra gara hidhaa guututti jijjiirrame. Warri isa wajjin fonqolcha irratti hirmaatan baayyeen garuu ni ajjeefaman.
Taaddasaan boodarra hidhaadhaa gadilakkifamee Galamsootti hidhaa manaa jala akka turu godhame. Taaddasaanis yeroo kana geggeessitoota Oromoo bebbeekkamoo kan akka Baaroo Tumsaa, Elemoo Qilxuu (Hasan Ibraahim), Ahimad Hundee Taqii, fi Sheek Bakrii Saphaalloo wajjin wal qunname.
Waxabajjii 1974tti, Itoophiyaan jeequmsa keessa waan seenteef impaayerri Itoophiyaa dadhabe. Taaddasaanis carraa kanatti fayydamuun Galamsoodhaa miliqee gara Finfinneetti deebi'e. Dargiin, waraana angoo mootummaa of harka galfate, Taaddasaan ministeera dhimma keessaa akka ta'uuf gaafate. Taadasaanis kana fudhachuu dide. Erga yeroo lammataatif didee booda, humni poolisii akka too'anna jala akka oolchuf ajajame; Taddasaan kana jalaa miliqee loltuu fincilaa waaraanaaf Shawaa keessatti gurmeessuu jalqabe. Loltuu keessatti hiriyoota isaa kan turan kana akka Koloneel Hayilee Raggaasaa, meejer Abbabaa Gabramaariyaam fi dhumarratti jeneraal Jaagamaa Keelloo isatti dabalaman. Kabaja gooticha wareeggame Elemoo Qilxuuf jecha maqaa waraanni isaa itti fayyadamaa ture Waraana Bilisummaa Oromoo(WBO) maqaa jedhamu jaltti socho'uu jalqaban.
Du'aasaa
Taaddasaa Birruu finciltoota geggeessaa kan ture yoo ta'u jeneraal Jaagamaa Keellotiin ganamee Hayiluu Raggaasaa wajjin booji'ame. Taaddasaa fi Hayiluuttis hidhaan umurii guutuu itti murteeffame. Boodarra kun Dargiidhan gara ajjeechaatti jijjiirrame. Taaddasaa Birruu, Hayiluu Raggaasaa fi geggeessitoota Oromoo ta'an baayyeen gaafa Bitootessa 18, 1975 ajjeefaman. Waraanni Bilisummaa Oromoo garuu qabsoo isaa kan itti fufe yoo ta'u bara 1976tti qaama Adda Bilisummaa Oromoo ta'e.
Yaadatamuu
Taaddasaa Birruu Oromoota baay'ee biratti akka abbaa sabboonummaa Oromoo kan ammayyatti ilaallama. Barsiifni inni waa'ee eenyummaa Oromoo irratti gochaa ture dhaloota Oromoo haaraa kakaasee. Kunis aadaan, Afaanii fi eenyummaan Oromoo akkasumas sochiin bilisummaa Oromoo akka finiinu godhe.
Category:Kadiir Abdullaxiif
Kusaa jechoota hawaa
>>>➭1.Andromeda👉Andromeedaa
>>>➪ 2,Antlia👉Qaawa qilleensaa
>>>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa
>>>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii
>>>➪ 5,Aquila👉 Risaa
>>>➪ 6,Ara👉 Tooraa
>>>➪ 7,Aries👉 korbeessa
>>>➪ 8,Auriga👉 hoboloo
>>>➪ 9,Bootes👉 Tiksee
>>>➪ 10,Caelum👉 Maroo ykn Qirixii
>>>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa
>>>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu
>>>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree
>>>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii
>>>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila
>>>➪ 16,Capricornus👉 Reettii
>>>➪ 18,Cassiopeia👉 Mootitti
>>>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii
>>>➪ 21,Cetus👉 sitoos
>>>➪ 23,Circinus👉 agarsootee
>>>➪ 24,Columba👉 Adarii
>>>➪ 25,Coma Berenices👉 Berenice's hair
>>>➪ 26,Corona Australis👉 gonfoo kibbaa
>>>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa
>>>➪ 28,Corvus👉 arraagessa
>>>➪ 29,Crater👉 Finjaala
>>>➪ 30,Crux👉 Qaxxamura (southern)
>>>➪ 31,Cygnus👉 Adaroo
>>>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise
>>>➪ 33,Dorado👉 sootala
>>>➪ 34,Draco👉 Jaawuda
>>>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo
>>>➪ 36,Eridanus👉 Malkaa
>>>➪ 37,Fornax👉 daarsaa
>>>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu
>>>➪ 39,Grus👉 baalguda
>>>➪ 40,Hercules👉 Hercules, son of Zeus
>>>➪ 41,Horologium👉 sa'aa
>>>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo
>>>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii
>>>➪ 44,Indus👉 hindii
>>>➪ 45,Lacerta👉 Lootuu
>>>➪ 46,Leo👉 Leencicha
Jaawuda drangon
Jaawudni uumama durdurii munyuuqee(reptilia) kan afoola aadaa hedduu addunyaa keessatti mul'atudha. Ilaalchii waa’ee jaawuda naannoo adda addaatiin baay’ee garaagarummaa qaba, garuu Akkaa waliigalattii bineensaa jabaa,hayyuu fi soodachisaatti kan laalamuu yoo ta'uu innis sihrii ykn falfala akka qabuuttis ni laalama. jawuudni aadaa warra dhihaa keessatti bara giddu galeessaa ol’aanaa irraa eegalee yeroo baay’ee akka baallee, gaanfa qabaniifi ibidda hafuura baafachuu danda’anitti agarsiifamu. Aadaa bahaa keessatti jaawudni yeroo baay’ee akka uumamtoota baallee hin qabne, miila afur, bofa fakkaatanii fi sammuu giddu galeessaa ol qaban ta’anii agarsiifamu. Amaloonni jaawudaa gidduu wanti walfakkaataan yeroo baayyee walmakaa amala Bashurreyyii, munyuuqee, fi allattiiwwani ti. Hayyoonni akka amananitti, korojoo bal'aan badan ykn godaananii jiran, keessumaa naannoo bosona ykn margaa keessatti yeroo wal argan walfakkeenya guddaa kan qaban yoo ta'u, unka fakkiiwwan jaawuda ammayyaa Bahaa ta'uu hin oolan.
Kadhowuu (impilooshinii)
Kadhohinsa ykn Dhohinsa keessoo ( Afaan ingilifaan:Implosion) jechuun adeemsa wantootni itti jiguu ykn ofitti summugamuu ykn macalaafamuu yoo ta’u, Innis kan ta’u yeroo garaagarummaan dhiibbaan ykn humni guddaan keessoo fi alaa wanta sanaa gidduu jirudha. Kunis wanti sun gara keessaatti akka jiguu ykn macalaafamuu taasisa. Fakkeenyaaf, doonlixxuun tokko dhiibbaan bishaani isheen ala jiru garmalee yeroo baayʼatu kadhoʼuu dandaʼa. Urjiin guddaan tokko harkisa lafaa mataa isaa jalatti yeroo kufes kadhohisii uumamuu danda’a. walumaagalatti kadhoohinsii walii cimmiigamuu ykn cuunfamuu wantaa sababa dhibban keessoo dhibbaa alaa irra xiqqachuun kan uumamuudha.
Qilleensa Marsaa
Qilleensa Marsaa lafaa walitti qabama gaazoota sababa harkisa lafaattiin laffatti harkifamanii nannoo laffatti argamanitti,gabaabuumatti Qillensii Naannoo lafaa  tuuta gaazootaa Baqqana qillensaa lafa keessatti argamaniidha. Kuusaan gaazii kun yeroo adda addaatti qabiyyee adda addaa qaba ture. Elementiiwwan jireenya isa keessa jiruuf barbaachisoo ta’an ( Baqqaana ozoonii dabalatee ) yeroo hunda jijjiiramaa jiru. Haalli qilleensaa keenya naayitiroojiinii dhibbeentaa 78, oksijiinii dhibbeentaa 21, argoonii dhibbeentaa 0.93 fi kaarboon daayi’oksaayidii dhibbeentaa 0.038 of keessaa qaba. Haalli amma jiru lafti waggoota biliyoona 1.5 dabalataaf jireenya akka deeggartu ni taasisa jedhamee amanama.
Kusaa jechoota hawaa
>>>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu
Jaawuda drangon
Dragon iin bineensa lubbu qabu kan yaddan ni jirra jedhame yadattamu, akkasumas gudda fi serpent jabba yokan reptile "magic" yokan "spirit" (afura) qabbu jedhame yaddatama. Bineensotti yaddan qoffa bekkamani kan ammalla fi fakki dragonii qaban bayyetti jirru.
Kusaa jechoota hawaa
>>>➪ 48,Lepus👉 Illeetti
Qilleensa Marsaa
Baqqanota Qilleensa Marsaa Lafaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Tempireechera irratti hundaa’uun qilleensi marsaa lafaa baqqaanota afur gurguddootti niqoodama. Isaannis: Tirooppoosfeerii, Istiraatoosfeerii, Meesoosfeerii fi Teermoosfeerii dha.
Kusaa jechoota hawaa
>>>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu
Jaawuda drangon
Gossa dragonotta yaddan ni jirru jedhamani kan bekkamani
Qilleensa Marsaa
Baqqaana qillensaa gadee ykn Tirooppoosfeerii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Tirooppoosfeerii: baqaana lafatti aanee argamuudha. Haalli argama isaatis naannoo mudhii lafatti hamma 17km ol fagatee kan argamu yommuu ta’u, naannoo bantileetti immoo hamma 7k mol fagatee argama. Baqqaana kana keessatti yommuu olka’iinsi dabalaa adeemu, tempireecherri immoo hir’achaa deema. Kunis kan ta’uu danda’eef maddi hoo’a baqaana kanaa lafa waan ta’eefi. Dhiibbaan qilleensa marsaa lafaa guddaa ta’e baqqaana kana keessatti argama. Sababbiin isaas baqqaanni kun hunda irra rukkaadha. Gaasota garagaraafi hurka bishaanii ofkeessaa waan qabuufi. Fiixeen yookiin daangaan gara olii baqaana kanaa Tirooppoopwuusi jedhama
Kusaa jechoota hawaa
>>>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha
Qilleensa Marsaa
Hawaardiyaaa ykn Istiraatoosfeerii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Baqaana tirooppoosfeeriitti aanee argamuudha. Baqaana kana keessatti olka’iinsi yoo dabalu teempreecharris suuta dabalaa deema. Kunis kan ta’eef kuufamni guddaan ozoonii (O3 ) baqaana kana keessatti argama. Jiraachuun Oozoonii immoo carallaan Altiraavawoleettii jedhamu akka keessatti xuuxxamee hafu taasisa. Daangaan Istiraatoosfeeriifii meesoosfeerii Istiraatoopaasi jedhama. Kunis hanga 20km olfagaatee argama
Kusaa jechoota hawaa
>>>➪ 51,Lynx👉 Adaloo
>>>➪ 52,Lyra👉 baganaa
Qilleensa Marsaa
Baqaana Qillensaa giddu ykn Hawaa Cabbii ykn Meesoosfeerii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Baqaanni kun daangaa gara olii istiraatoosfeerii fi 90km gidduutti argama. Baqqaana kana keessatti yommuu olka’insi dabalaa adeemu tempireecherri immoo saffisaan hir’achaa deema. Teempreecharri hamma -1850 C tti gadi bu’a. Sababni olka’iinsi yoo dabalu teempreecharri hir’ataa deemuuf baqaana hunda irra baqaanni rukkinni gaasotaa xiqqaa waan ta’eefi. Haalli kun immoo hoo’i akka hin kuufamne taasisa. Fiixeen yookiin daangaan baqaana kanaa gara olii Meesoopaasii jedhama.
Hawoo'a ykn Teermoosfeerii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Baqaana qilleensa marsaa lafaa gara olii daangaa meesoosfeerii olitti kana rgamuudha. Baqqaana kana keessatti yommuu olka’insi dabalaa adeemu, tempireecherris saffisa dabalaa adeemuun hamma 1,5000 C gaha. Kanarraa kan ka’e, baqqaanni kun baqqana qilleensa marsaa lafaa isa baay’ee hoo’aa ta’uun beekkama. Kunis kan ta’eef hammi O3 guddaa waan ta’eef
Kusaa jechoota hawaa
>>>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi
>>>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee
>>>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa
>>>➪ 57,Norma👉 Noormaa
>>>➪ 58,Octans👉 saddeettaa
>>>➪ 59,Ophiuchus👉 Holder of serpent
Taattoo
Taattoon ykn chaartiin fakkii deetaa gabaabsee haala salphaatti hubatamuu danda’uun dhiyeessudha. Yeroo baayyee chaartiiwwan walitti dhufeenya gama adda addaa deetaa salphaatti hubachuuf gargaaru. Daataa raw caalaa chaartii dubbisuun salphaadha.
Kusaa jechoota hawaa
>>>➪ 60,Orion👉 Arbagaadduu
>>>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu
>>>➪ 62,Pegasus👉 Pigaasaas, Farda bararaa
>>>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus
>>>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa
>>>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu
>>>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessa
>>>➪ 67,Piscis👉Qurxummii
>>>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa
>>>➪ 69,Pyxis👉 piksaas
>>>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana
>>>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa
Dhiibbaa
Dhiibbaa ibsuuf yuunitiiwwan adda addaa kan jiran yoo ta’u isaan keessaa tokko tokko Yuunitiin waaltaa dhiibbaa  paaskaaloo (Pa) dha.Paaskaal jechuun humna niwutoonii tokkoo bal’ina dirra iskuweer meetira tokkoo irratti hojiirra oolu jedhamee ibsamuu danda’a. 1pa =1 N/m2.
Kusaa jechoota hawaa
>>>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa
>>>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo
>>>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa
>>>➪ 75,Scutum👉 gaachana
>>>➪ 76,Serpens👉 shaawwisa
>>>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa
>>>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii
>>>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas
>>>➪ 80,Triangulum👉 Lamii
>>>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa
>>>➪ 82,Tucana👉 abbaa-ilkaa
>>>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa
>>>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa
>>>➪ 85,Vela👉 sharaa
>>>➪ 86,Virgo👉 Duudaa
>>>➪ 87,Volans👉 Kalluuna bararaa
Kontirobaandii
Miliqisoo ykn Kontiroobaandii (Faransaayi bara Giddugaleessaa irraa kan fudhatame contrebande) jechuun meeshaa kamiyyuu kan uumama isaa wajjin walqabatee, qabachuu ykn gurguramuu seeraan alaa ta'e agarsiisa. Meeshaalee uumama isaaniitiin ija seera baastuu biratti garmalee balaa ykn nama aarsu jedhamee fudhatamuuf kan ooludha-kontirobaandii in se jedhamee waamamu-fi dhorkaadha.
Geengoo
Geengoon tuuta tuqaalee tuqaa kenname tokko irraa walqixa fagaatan. Tuqaan kenname handhuura geegoo jedhama. Danaa kana irratti tuqaan O handhuura geengooti. Fageenyi handhuuraafi tuqaa geengoo gidduu jiru kamiyyuu raadiyesii/wiifa jedhama. Yeroo baay’ee, raadiyaasiin lakkoofsa pozaatiivii ta’uu qaba.Sararri dhaabbataan handhuura geengoo keessa darbuun tuqaalee geengoo lama irraa kamiyyuu walqabsiisu diyaameetirii/fullata geengoo jedhama.Sararri dhaabbataan tuqaalee geengoo irraa lama kamiyyuu walqabsiisu koordii geengoo jedhama
23r4
SALADIN ABDURAHAMAN Dambaliin jeequmsa amaloota naannoo, kan akka dhiibbaa dambalii sagalee fi daambalii bishaanii ykn cimina dirree elektiromaagneeti dambalii ifaa keessatti ykn damballin jeequmsa yeroofi bakka.kessaa imaluudha. Dheerinni Dambalii (λ): Dheerinni Dambalii kan ibsamu fageenya tuqaawwan walfakkaatan dambalii  walmaddii  gidduu jiruudha. Fakkeenyaaf, fageenyi fiixee ykn dhooqa dambalii lama walmaddii jiran gidduu jiru dheerina danbaalii  dha. Dheerinni dambalii qubee Giriikii λ (lambda)  tiin agarsiifama.. Dambaliiwwan guyyaa guyyaan ilaallu kanneen akka ifa, sagalee ykn dambalii bishaanii dha. Dheerinni danbalii fi firikuweensii(irradeebinna) gidduu hariiroon figgisoo tu jira .Danbaliin lama yoo saffisa walfakkaataa qabaate dheerinni dambalii gabaabaan irradeebina guddaa qaba.
saffisa dambalii = irradedebina×dheerina dambalii ⇒ v = λ×f
Kanaaf akka:
Jechoota Dambalii waaliin walqabatan
Bakka boqonnaa: Bakki boqonnaa bakka hin jeeqamne ruqooleen ykn dirree yeroo isaanis raafama hin jiran. iddoo tasgabba'aa.
Qaxxaamura: Qaxxamurri fageenya qabxiin murtaa’aan gidduttii  argamu jechuudha
bakka boqonnaa isaa irraa socho’a.
Dhooqa: Dhooqa jechuun qabxii gadaanaa bakka boqonnaa gadiitti argamuu.
Fixxee: Fixxee qabxii olka’aa(olaanaa) bakka boqonnaa olitti argamudha.
Yeroo (T): Yeroon, mallattoo T tiin kan agarsiifamu, yeroo marsaa guutuu tokkoo kan sochii irradeddebi'e. Akkasumas yeroo dambaliin guutuu tokko gara qabxii kenname tokko dabarsuu.
Irradedebina (f ): Irradedebina Firikuweensiin, mallattoo f tiin kan bakkabu'u dha.Irradedebinni  lakkoofsa dambalii guutuu tokku yeroo tokkotti qabxii kenname tokko darbanii jedhamee ibsama. Irradedebinni hamma olka’u lakkoofsi dambalii sekondii tokkotti dha.
Bikkoomni waliigalaa firikuweensii sekondii tokkotti marsaa tokko dha. Kunis Hertz tokko (Hz) jedhamee ibsama
1Hz=1 marsaa/s.
Hiixina (A): Hiixinni ykn Ampiliituudiin kan ibsamu qaxxamura guddaa bakka walmadaalummaa irraati. Hiixinni mallattoo A tiin kan agarsiifamu yoo ta’u, meetiraan (m) .safarama
Saffisa Dambalii (v): Saffisni dambalii kan ibsamu fageenya dambalii sekondii tokko keessatti deemtudha. Mallattoo v tiin kan agarsiifamu yoo ta’u akkuma saffisa hundaatti sekondii tokkotti meetiraan safarama.
Tropical cyclone
tropical cyclone gossa “storm”ii yoo ta’u waantonni itti bekkamuni immo dhibaa diqqa jiddu kessa qabuu fi thunderstormii bubbe jabba fi bokka lolla fiddu kan ofii kessa qabu dha. Tropical cycloniin kan jabbena isaa argattu ho’a yerro qillensi jidhaan olii ka’u fi hurkii walitti qabame garra bishaani jijjiramu irratti. Tropical cycloniin gossa “storm”ii ho’a qabban (“warm core” storm systems) waan ta’aniif akki itti jabbena argataniin “mechanism”ii ho’a cyclonic windstorms kan akka nor’easter, European windstorm fi polar low irra adda ta’e qabu.
"Tropical cyclone" maqqa meteorological ta’ee dha. Maqaan durra “tropical” jedhamu waan lamma irra dhufee. Tokko bakka inni itta argamu irratti hunda’etti, kunis kutta lafaa (earth) kessa bakka tropical jedhamutti waan bayyinan argamufii. Kan lammesso immo fakki isaan Maritime Tropical air masses gubbatti qaban irratti hunda’un. Maqaan lammesso “cyclone” immo kan dhufee waan isaani gossa “storm”ii cyclonic ta’aniif. Stormotni cyclonic ta’an Hemisphere kabbatti kan counterclockwise marran yoo ta’an, Hemisphere kibbatti immo clockwise marrani dha. Bakka itti argamani fi jabbena isaani irrattti hunda’udhan tropical cycloniin maqqa garagara qabu. Fakkenaf hurricane, typhoon, tropical storm, cyclonic storm fi tropical depression..
Tropical cycloniin bubbe, bokka cimma, “wave” gudda fi storm surge (kan olii ka’e yerro tokko gaddi debi’u) bayye jabba fi hamma ta’e bassu danda’u. Kan itti dhallatan bishan gudda ho’a bassu irratti yoo ta’u yerro garra lafa dhufuu human dhaba. Kanaaf bakkotni qarqarratti argaman yeroo bayye tropical cycloniin midhamu, akkasumas bakkotni jiddu biyyatti argamani kanaaf tropical cyclone jabba ta’een hin midhamne. Haa ta’u malle bokkan jabban lollan akka garra kessa sennu kan godhu yoo ta’u, “storm surge”iin (storm olii gara gaddi daffe bu’u) immo bishaan “ocean” gara kessa hanga 25 mile (40 km) akka lolla ta’e akka seenu godha. Ummatta irratti midhama bayye gudda fidanulle, tropical cycloniin qillensa goggoga ballesu ni danda’u. Ho’a fi “energy” batanii tropics irra gara temprate latitudes gessu. Kuni immo atmospheric circulation bayye dansa yoo ta’u, troposphereiin lafa akka wal-qixxuma yokan “balance” akka qabattu godha. Akkasumas qillensi ho’a qabu lafa (earth) hunda gubbatti akka jirratu godha.
Hawaa
Hawaan iddoo bal’aa, daangaa hin qabne ykn eegallii fi dhuma hin qabne kan wantoota (jajjaboo, dhangala’aa fi gaazii) of keessatti hammate dha. Hawaa guutummaatti arguun hin danda'amu. Baqaa killensaa lafaa ala ta'ee fi Ona(vaccum) kanta'eedha.
Fayyisaa Leellisaa
Fayyisaa Leellisaa (1990 - ) atileetii fiigicha dheeraa fiigu yoo ta'u dhalataa Oromoo ti. Fayyisaan Oromiyaa Shawaa Dhihaa Aanaa Jalduu magaalaa Jalduu keessatti bara 1990 dhalate.
Fayyisaan dargaggeessa maraatoonii sa'aatii 2:06 gaditti fiigee kan jalqabaa yoo ta'u kanas kan fiige Maraatoonii Rooterdaam 2010 irratti. Sa'aatin inni galmeessise inni gaarin 2:04:52 yoo ta'u kunis namoota maraatoonii saffisaan fiigan kudhan keessaa tokko isa godha.
Fayyisaan dorgommii jalqaba godhen Maraatoonii Dabliin bara 2009 irratti injifate. Itti aanses bara 2010 Maraatoonii Addunyaalessaa Shiyaamen irratti injifate. Fayyisaan Maraatoonii Shaampiyoonaa Addunyaalessaa irratti bara 2011tti nahaasii yoo fudhatu Olompiikii Riyoo kan 2016 irraatti ammoo meetii injifate. Olompiikii Riyoo 2016 irrattii dorgommii guyyaa dhumaa geggeeffamerratti, Fayyisaan yeroo xumuru harkasaa walirra qaxxaamursuun deeggarsa fincila Oromootif qabu agarsiisee, ajjeechaa fi gidiraa uummata Oromoorra ga'u mormeera. Gara Itoophiyaatti yoo deebi'ee lubbuusaarra balaa ga'u sodaachun gara biyya biraan deema jedhee ibsa gaazzexeessitootaf kenne.
Ibsaa gaazzexeessitootaf kenneenis akkas jedhe "Mootummaan Itoophiyaa uummataa koo ajjeesaa jira, kanaafis uummata koo wajjinan dhaabbadha. Maatin koo mana hidhaa keessa jiru, namoonni waa'ee dimookiraasii dubbatan ni ajjeefamu"
Dorgommii
Fayyisaan dorgommii ga'eessotaa bara ittaanu godhe, kunis Shaampiyoona Qaxxaamura-biyyaa Addunyaa IAAF kan 2009 irratti yoo ta'u sadarkaa 12ffaan xumuruun medaaliyaa nahaasii garee Itoophiyaa wajjin argate. Baruma sana Ebla keessa Kiresenti Siitii Kilaasik irratti hirmaachuf gara Yunaayitid Isteetis Niwuu Orliyaansi deeme. Meetira 10,000n Maarki Kiptootti aanee lammaffaa ba'uun sa'aatii gaarii 28:20 galmeessise. Ji'a Fulbaanaa keessa walakkaa Maraatoonii Rook inda Rool Virjiiniyaa Biich Haaf Maraatoonii irratti fiige. Dorgommii kanarratti sa'aatii 1:02:15 yoo galmeessu morkataasaa lammii Keeniyaaa Wiiliyaam Cheeboritti aanee lammaffaa ba'e. Fiigicha maraatoonii kan jalqabaa ji'a ittaanu Maraatoonii Dabliinirratti godhe. Dorgommii kana si'a lama mo'aatee kan ture Aleeksii Sokoloov daqiiqaa tokkoo fi walakkaan dursuun injifate. Sa'atin inni galmeessis 2:09:12 akka nama jalqaba maraatoonii fiigutti baayyee gaarii ture, garuu riikardii dorgommii kanaa sekendii 5f cabsuu dhabe.
Amajjii 2010tti Fayyisaan Maraatoonii Addunyaalessaa Shiyaamen irratti sana caalaa fooyyesse, achirrattis riikardii dorgommichaa kan waggaa tokkoof Saamu'eel Muturi Mugo qabame cabsuun sa'aatii 2:08:47 galmeessee maraatoonii guddarratti yeroo jalqabaaf moo'ate. Maraatoonii Rooterdaam irratti Sa'aatii kanarraa baayyee hirrisuun 2:05:23 xumure. Sa'aatin kunis Fayyisaa atileetii Itoophiyaa saffisaan fiigan keessa sadaffaa isa godhe, kunis Hayilee Gabrasillaasee fi Tsaggaayee Kabbadaatti aane jechuudha. Sa'aatin kun garuu Fayyisaan sadarkaa afraffaan akka xumuru godhuurraa hinbaraarre, sababiinsaas dorgommichi baayyee kan morkiin itti baayyate ture – Patrick Makau, Geoffrey Mutai, Vincent Kipruto hundi isaanii atileetota maraatoonii saffisaan fiigan 10 keessa galan. Maraatoonii Chikaagoo kan 2010 irratti ji'a Onkoloolessaa keessa kan fiige yoo ta'u dorgommicha sadarkaa sadaffaan xumure. Dorgommii kanarratti hanga 20 km warra dursan, Tsaggaayee Kabbadaa fi Saamii Waanjiruu, wajjin fiigaa yoo turu boodarra gara duubatti hafe. Ji'a itti aanu, Walakkaa Maraatoonii Deelii irratti jalqabarratti warra dursaa turan keessaa tokko yoo ta'u dhumarratti sadarkaa shanaffaan xumure.