cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antiraaksii
Talaallii Jalqabaa
Caamsaa 1881tti, Luuwii Paaster yaalii uummataaf banaa ta'e kan yaadaa talaallii agarsiisu geggeesse. Paaster garee lamaan hoolota 25, re'ee tokko, fi saawwan muraasa qopheesse. Horii garee tokko keessa jiraniif talaalliin Paaster qopheesse garaa garummaa guyyaa kudha shan gidduutti si'a lama kennameef, garee kan lammataatii garuu talaallin wayiituu hin kennamneef. Erga talaalliin jalqabaa kennamee guyyaa soddoma booda, gareen lamaanuu baakteeriyaa antiraaksii lubbuu qabu waraannaman. Horiin garee talaallii hin fudhatin keessa turan hundi yoo dua'an, horiin garee talaallii fudhatan keessa jiran tokkollee hin duune.
Talaalliin antiraaksii kan namaa bara 1954 gadi lakkifame. Talaalliin kun kan seelii hin qabne dha, kan Paaster horiidhaaf fayyadame seelii lubbuu qabu ture. Talaalliin seelii hin qabne irra fooyya'aan bara 1970tti bahe.
Ediirne
Ediirne (Afaan Giriik: Αδριανούπολη, Adrianoúpoli; Afaan Bulgeeriyaa: Одрин, Odrin) magaalaa kaaba Tarkii.
Summuugamuu
Gaasotni faalkaalee wantootaa keessaa isa tokko ta’ee, suudotni isaanii baay’ee walirraa fagatanii argamu. Gaasotni salphaatti summuugamu. Suudotni faalkaa gaasii keessatti argaman walirraa fagaatanii jiraachuu isaanirraa kan ka’ee, waliiwalii isaanii wal hin harkisan. Faalkaa gaasii irratti dhiibbaan yoo dalagaa’e, suudotni isaa dhiibamanii walitti dhufuun bakka xiqqoo qabachuuf dirqamu. Walumaa galatti dhiibbaan alaa yoo irratti dalagaa’e, dhiibamanii walitti dhufuun bakka xiqqoo qabachuun suudota faalkaa gaasii summuugamuu (Compression) jedhamuun beekama.
Qaamu daalacha
Qaamuu daalachi ykn Urjiin gaanfureen (Arabic: عطارد, Italian: Mercurio, English: Mercury, Af-somalii: Dusaa) lafjoo sirna Biiftuu keenyaa keessaa isa xiqqaadha. Ji'a lafaa caalaa xiqqoo qofa guddaadha. Lafjoo aduutti dhihoo ta'us, garuu isa ho'aa miti.lafjoo sirna Biiftuu keenyaa keessaa isa xiqqaadha. Ji'a lafaa caalaa xiqqoo qofa guddaadha. Lafjoo aduutti dhihoo ta'us, garuu isa ho'aa miti. Veenusiin ykn Bakkalchi caalaatti ho'aa dha. Bakkalcha(venus), Lafaa fi Arraasa (Mars) fi Qaamuu daalacha (Mercury)Lafjoo kattaa'oo keessaa tokkodha. Fuula jabaa kan bollangootiin uwwifame qaba. Baqqaana qilleensaas ta'e Addessa(ji'a) hin qabu.
Qabiyyee
Meerkuriin Lafjooo hanga amaatti beekaman keesaa xiqqoo yoo taatu, Biiftuutti dhihaattee argamti. maqaan Meerkurii jedhu kun, maqaa siidaa warri Roomaa dur gabbaru irraa itti moggaafame. Akka warra Roomaatti, Meerkurii jechuun ergamaa gooftaa isaanii jechuu dha. Plaanetota hawaa kana keessa jiran keessaa Meerkuriin wayta lafarraa ol laalanis ni mullatti. Barii barraaqa osoo aduun guututti ol hin bahiniifi, galgala eega aduun seentee osoo lafti guututti hin dukkanaawin, plaaneetiin tun ijaan ni mullatti. Wanti kun garuu guyyaa hunda waan mul'atuu miti. Deemsi lafaa fi Merkurii wal qixaa miti. Kanaafuu guyyaa hunda bakka takkatti argina jechuun hin danda'amu.
Diyaameetiriin Meerkuriidhaa ykn Qaamu daalacha kiloomeetora 4,879 ta'a. Akkuma beekamu diyaameetiriin lafaa ammoo kiloomeetira 12,742 ta'a. Kanaaf Qaamu daalacha lafjoo xiqqoo jedhamuun beekamti. Meerkuriin ykn Qaamuun daalachi aduu irra naannoftee xumuruudhaaf guyyaa 88 itti fudhata. Qaamu daalacha irratti Waggaan tokko guyyaa 88 jechuudha. Kan lafaa ammoo guyyaa 365 akka ta'e ni beekama. Qaamu daalacha adutti dhihoo waan taateef Jeema isiitis akkasumas gabaabaa dha.
Qorrina
Adeemsi Qorrisiisuu, jajjaboo baqee turee kurfeessanii dhangal’oo irraa gara jajjabootti ittiin deebifamuudha. Yeroo kanatti anniisaan duraan suudota jajjaboo diigee diilalleessuun suuta suuta keessaa ba’aa deema. Kunis suudotni sun deebi’anii akka wal qabataniif karaa ban
Qaamu daalacha
Qabiyyee
Qaamni Meerkurii ykn Qaamu daalacha dibantaa 70 sibiila irraa ijaarame. dhibantaa 30 ammoo Silikeet of keessaa qaba. Akkuma lafaa Meerkurii bakka sadihitti qoodnee ilaalla. Inni gubbaa Kiloomeetria haga 200 furdata. Jidduu isaa ammoo haga kiloomeetira 700 kan furdatu yoo ta'u, naannoon kun Ayranii baqeen guutamee jira. Wiirtuun isii ammoo akkaan guddaa dha. Meerkurii wiirtuun isii qofti parsantii 40ti tilmaamai. Kunis Kiloomeetira 1800 ta'a. Plaaneetiin tun yeroo Heddu Qorsaan(Comet) fi bungulkattaan(astreiod) dhahamti. Kana jechuun hawaa keessaa qorsaalee hedduun isaanii gara lafjoo kanaa darbamu. Kanaaf yeroo heddu gubbaan isii boolla heddu qaba. Boolli tokkichi kan bungulkattaan kanaan uumame diyaameetiriin isaa Kiloomeetira 1500 caala.
Mooriishes
Mooriishes biyya Afrikaa keessa jirtu.
Qaamu daalacha
Qabiyyee
Qilleensa marsaa Meerkurii ykn Qaamu daalachaa haphiidha. Inumaahuu qilleensi marsaan hin jiru jechuu wayya. Yookaan ammoo qilleensa hin qabduuyyu jechuu dha. Sababni kanaa ammoo, guulli harkisaa ykn gravity'n Qaamu daalacha akkaan xiqqaa ta'uu isaati. Waan kana ta'eef qileensa isiirra jiru takkallee qabatuu hin dandeettu. wahiyyoota garagaraa heddu kan qabdu yoo taatu, isaanis oksijiinii 42%, Soodiyamii 29%, Haydroojiinii 22%, Hiiliyamii 6%, Potaashiyamii 5% fi gaaziiwwan biroo kan akka naaytroojin, argon, carbon daayoksayidii, bishaanii fi kan biroos bifa xiqqaa ta'een qabdi. Haa ta'u malee sababa hanqina harkisaa (Gravity) tiin elamantoonni haala kanaan faffaca'anii argaman kunniin, sirna qilleensa Pilaaneetii tanaa mijeessuu hin dandeenye. Kanaaf Meerkuriin yeroo Aduu argattutti hoo'isii digriseentigreedii 430 ta'a. Kallattiin aduu irraa garagale ammoo masaanuu 180 ta'a.
Pilaaneetiin tun adutti akkaan dhihoo waan taateef, Astronoomaroonni gara Pilaaneetii tana dhihaachuudhaaf heddu rakkatanii jiran. Yeroo duraatiif bara 1974tti Doonawaa (Spacecraft) Mariner 10 jedhamu gara Plaaneetii tanaa imale. Osoo Meerkurii irra hin qubatin Meerkurii biraan darbuudhaan Qaama Walakkaa qofa kaasuudhaan gara lafaa erge. Bara 1975 boba'aa waan fixateef achumatti hafuuf dirqamee jira. Itti aansuudhaan The Messenger kan jedhamu bara 2004 gara meerkurii ergamee jira. Kunis qorannoon garagaraa akka godhamu yaadameeti ergame. The Messenger Fakkii guutuu Meerkurii kaasuudhaan ergee jira. Haga bara 2015tti odeeyfannoowwan garagaraa gara lafaatti ergaa ture. San booda waan qabu hunda waan fixateef dalagaan isaa bara 2015tti raawwate. Itti aansuun ammoo BepiColombi bara 2018 Dhaabbata hawaa Awurooppaa fi Jaappaaniin kan ergame yoo tahu, bara 2020 hawaa lafaa keessaa baheera. Baruma kana Bakkalcha ykn veenas dhaqqabe. San booda waggoota lamaaf yeroo lama Veenas biraan akka dabru taasifame. October 2021 irraa kaasee wagga waggaan haga bara bara 2024 Meerkurii biraan dabraa saffisaa isaa hir'isa. Pilaaneetii tanarra qubatuudhaaf dirqama saffisni isaa hir'ifamuu waan qabuuf waggoota shaniif haala kana keessa dabra. San booda bara 2025tti Meerukurii irra qubata jedhamee eeggama.
Xin-hawaa
Astronomy(Afaan oromoon:- Xin-hawaa |jecha lama irraa kan dhufee yoo ta'u xin jechuun xinxaluu kan bakka bu'u yoo ta'u xin-hawaa jechuun xinxala hawaa ykn qorannoo hawaa) (Girikii durii irraa ἀστρονομία (astronomía) 'saayinsii seera urjii qoratu') saayinsii uumamaa wantoota samii fi taateewwan qoratudha. Ka’umsaa fi jijjiirama isaanii ibsuuf herrega, fiiziksii fi keemistirii fayyadama. Wantoonni akkaa pilaaneetota/lafjoo, ji'oota, urjiilee, nebulaa/Duumessamii, galaaksii/ruda fi koomeetota/qorsaa ni argamu. Taateewwan barbaachisoo ta’an dho’iinsa suppernoovaa, dho’iinsa raayyaa gamaa, kuwaasar, blaazar, pulsar, fi raadiyaashiniin duubaa maaykirooweeyii koosmii kan dabalatudha. Walumaagalatti, xinhawaa waan hawaa lafaa bira darbee maddu hunda qorata. Koosmooloojiin damee astronomy kan akka waliigalaatti uumama cufaa qoratudha.[1]
xinhawaa saayinsii uumamaa durii keessaa isa tokko. Qaroominni jalqabaa seenaa galmaa’e keessatti malaan samii halkanii ilaalu turan. Isaan keessaa Baabiloon, Giriikota, Hindii, misrii, Chaayinaa,oromoo, Maayaa fi ummatoota dhalootaan Ameerikaa durii hedduu kan dabalatudha. Yeroo darbe, xinhawaa gosoota adda addaa kan akka safartuu hawaa, navigeeshinii samii/ samii laaluu, Xinhawaa ilaalchaa fi Dhaha hojjechuu kan hammate ture. Yeroo ammaa kana yeroo baayyee xinhawaan ogummaa fi Astroofiziksii/ fiiziksii hawaa tokko akka ta'e himama.[2]
xinhawaan saayinsii muraasa ogummaa gahee guddaa qaban keessaa isa tokkodha. Keessattuu taateewwan darban argachuu fi ilaaluuf kun dhugaadha.
Qubee Laatinii
Qubee Laatinii kan durii, Qubee Roomaaniis jedhamee kan beekkamu, sirna barreeffamaa kan qubee Giriikirraa dhufedha. Qubeen Giriikii, Giriik duriiyyuu dabalatee, abijaadii Foneeshiyaa irraa dhufe. Itirooskanonni Room jalqabaa bulchanh, qubee Giriik fudhachuudhan fooyyessanii hojiirra oolchan. Qubeen Itirooskan ammoo dabree isaatin, Roomanota duriitin fooyya'ee Afaan Laatinii ittiin barreesuf hojiirra oole.
Jechi alfabeetii Laatinii jedhu yookan alfabeetii afaan Laatinii barreesuf oole (akka barruu kana keessatti ibsametti), yookan ammoo alfaabeetii kan biraa kan qubee Laatinii irraa dhufan ibsuu danda'a. Alfabeetota Laatiniirraa dhufan keessatti, kan akka alfabeetii Ingiliffaa dabalatee, qubeewwan Laatinii tuuta qubee hunda isaanii keessa jirudha. Alfabeetonni Laatinii kan akkasii kun qubee gatuu, akka alfabeetii Rotokasitti, ykn qubee haaraa dabaluu, akka alfabeetii Daanishii fi Noorweyitti, danda'u. Bocni qubeewwanii jaarraa baayyee keessaa jijjiiramaa dhufe, kunis qubee xixiqqaa kan Laatinii durii keessa hin jirre Laatinii Giddu-galeessatif uumuu dabalatee jijjiirama Laatiniin keessa darbedha.
Gaazii
Gaazin haala wantootaa kan bu'uuraa afur keessaa tokko (isaan kaan jajjaboo, dhangala'oo fi pilaazmaa dha). Gaazii qulqulluun, atamoota dhuunfarraa (fkn gaazii luujii) kan uummame, molokiyuulii elementii kan atamii tokkorraa uummame (fkn ooksijiinii), ykn molokiyuulii kampaawondii atamoota adda addaarraa hojjatame (fkn kaarbon daayi'oksaayidii) ta'uu dnada'a. Wal makaan gaazii, akkuma qilleensaa, gaazota qulqulluu adda addaa of keessaa qabaachuu danda'a. Wanti gaazii jajjaboo fi dhangala'oorraa adda baasuu tokko fageenya guddaa paartikilii gaazii gidduu jirudha. Addaan fageenyi kun gaazin halluu maleessa ta'e namatti akka hin mullane godha. Bakka elektrikii fi giraaviitin jirutti, walii qunnamtiin paartikiloota gaazii gidduu jiru baayyee xiqqaa dha.
Rukkina
Wantootni hundinuu bakka qabatu. Bakki kunis qabee jedhama. Rukkinni hanga wantichaa qabee isaatiin hiruun kan argamudha. Qubee girikii ρ(riho) bakka bu'aa. Bifa unkee herregaan immoo rukkunni akka armaan gaditti ibsama:
Dhamdhama
Dhandhamni amaloota fiizikaalaa wantoota addaan baafnee beekuuf nu gargaaran keessa isa tokko. Dhandhamni jechoota adda addaatiin addeeffamuu ni danda’a. Isaanis mi’aawaa, kuraawwaa, dhangaggaa’aa, hadhaa’aafi kan kana fakkaataniidha. Fakkeenyaaf sukkaarii ni mi’aawa, loomiin ni dhangaggaa’a ashaboo nyaataa ni kuraawwaa. Wantootni tokko tokko summaawoo ta’uu waan danda’aniif dhandhamuun miidhaa nama irraan ga’uu danda’a
Caccabsaa
Caccabsaan nyaata aadaa oromoo beekkamaa fi godinaalee oromiyaa guutuutti kan baayyinaan qophaawudha. Innis kan hojjetamu midhaan gosa garagaraa garbuu, xaafii, matajaboo,qochoo fi kanneen biroollee ni dabalamu. nyaatni kun akkaataan itti qophaawu bakkaa bakkatti gara garadha. Akka Godina lixaa aanaa abuunaa gindabaratitti yeroo ayyaanaa fi laalchaa akkasumas yeroo keessummaa kabajaa fi firoonni halaalaa dhufan nyaata qophaawudha. nyaatni kun wayita nyaatamu aannanii fi baksaa ykn dhadhaan illee haalaan waan itti godhamuuf nyaata haalaan baayyee nama hawwatudha. urgaan isaa karaa nama hin dabarsu.
Burreen gaaratti qajeelee eemmoo yaa ombossaa ombossaa
gindoodha nanni aaree urgaahee caccabsaa caccabsaa
"sawweekoo        haa bultii waatiinii"
sawweekoo         saa eeguu rabbiinii
sawweekoo        jabboota bobbasee
sawweekoo        bakkee na macheessee
sawweekoo       bahee caccabsaanii
sawweekkoo      eemmoon buburraaqxee
sawweekoo        ameessatu galaaa
sawweekoo       caccabsaan urgaahee
"sawweekoo      kaheen mana galaa jedha"
Marsaa kaarboonii
Marsaan kaarboonii kutaa marsaa baayooji'ookeemikaalaa kaarbooniin baayoosfiiraa, peedoosfiiraa, ji'osfiiraa, haayidiroosfiiraa fi hawaa lafaa gidduutti ittiin waljijjiirudha. Marsaan baayoo ji'ookeemikaalaa gurguddoon biroo marsaa naayitiroojiinii fi marsaa bishaanii kan dabalatudha. Kaarbooniin qaama ijoo kompaawundoota baayoloojii akkasumas qaama guddaa albuuda hedduu kan akka dhagaa liimsaa ti. Marsaan kaarboonii tartiiba taateewwan lafti jireenya itti fufsiisuu akka dandeessu gochuuf furtuu ta’an of keessaa qaba. Sochii kaarboonii yeroo deebi’ee fayyadamuu fi deebi’ee itti fayyadamu guutummaa baayoosfiiraa keessatti, akkasumas adeemsa yeroo dheeraa kaarboonii qabachuu (kuusaa) gara sinqii kaarboonii irraa gadhiifamuu ibsa.
Atoomiin kaarboonii atimosfarii, qaama lubbu-qabeeyyii fi qaama du'aa lubbu-qabeeyyii keessatti argama. Atoomiin kaarboonii bifa CO2 23 atimoosfarii keessatti argamu adeemsa fotosenteesisiitiin gara qaama lubbu-qabeeyyiitti seena. Yeroo gubama soorataa fi yeroo boba'aawwan foosiilii gubatan elementiin kaarboonii deebi'ee gara atimoosfariitti gadi-lakkifama. Kaarbooniin qabiyyee olaanaa kaarbohayidiretootaa, pirootiinotaa, liippidootaa fi asiidota niwukilikii ti. Kaarbooniin heddumminaan kuufamee kan argamu: o Atimoosfarii fi galaana keessa bifa CO2 tiin o Lubbu qabeeyyii keessa bifa kompaawondoota orgaanikiitiin o Qaama du’aa wantoota orgaanikii keessa o Haftee orgaanizimoota durii keessa o Sheelii bineeldota galaanaa keessa o Bifa kaarboonetiin(carbonates) dhagaa lafa keessaa keessa o Bifa kaarbooniitiin boba’aa haftee(fossil fuels) keessa ? Marsaa kaarboonii keessatti adeemsawwan gurguddoo raawwataman maal fa’a? Marsaan kaarboonii yaa’a anniisaa waliin kan wal qabatee dha. Sababiin isaas kaarbooniin elementii yaa’a anniisaa wajjin deemu/walqabatee dha. Gulantaa soorataa fi funcaa soorataa qopheessitootaan bifa soorataan seena. Walumaa galatti marsaan kaarboonii kan jalqabu kaarboondaayoksaayidiin qilleensa keessa jiru wayita adeemsa footosinteesisiitiif biqiloonni atimoosfarii keessaa xuuxuun soorata isaanii qopheeffatanii dha. Sooranni orgaanikii kaarboonii qabu kun qaama biqilootaa keessatti kuufamuun soorattootaaf akka madda kaarbooniitti kan gargaaru dha. 24 ? Kompaawondiin orgaanikii biqiloota keessatti kuufame gara bineeldotaatti akkamiin darba? Kompaawondiin orgaanikii biqilootaan qophaa’e kun bineeldotaan nyaatama. Kompaawondoonni orgaanikii bineeldotaan nyaataman kun qaama bineeldotaa keessatti oksijiiniitiin gubachuun CO2 uuma. Kaarboondaayoksaayidiin kun ammo bifa hargansuun gara atimoosfariitti deebi’a.
Seeres (lafjoo cuggee)
Seerees (mallattoo: )
Diyaameetiriin ishee 950km. Teempireecharri dirra seerees −105* C.
Pilaaneetii diwaarfii aduutti hiiqxee argamtuudha.
Qabxii Danfinaa
Qabxii danfinaa teempireecharri dhangala’oon gara faalkaa gaasiitti itti jijjiiramuuti. Fakkeenyaaf bishaan qixa dirira galaanatti digrii seentigireedii dhibba (100OC) irratti danfa. Kunis qabxii danfina bishaanii 100o c jechuudha.
Hariiroowwan Baayoloojikaalawaa
Sirnakkoo kamuu keessatti orgaanizimiin kophaa isaa jiraatu hin jiru. Tokkoon tokkoon orgaanizimii sirnakkoo keessatti walwajjin kan jiraatuufi walirratti kan hirkatuudha. Haala uumamaa keessatti lubbuqabeeyyii waliin jiraatan kallattiidhaanis ta’e al-kallattiidhaan dhiibbaa walirraan geessisu. Yammuu sanyiiwwan garaagaraa waliin jiraatan, nyaataaf, bakka jireenyaafi amaloota orgaanizimii irratti hundaa’uun hariiroowwan hedduun orgaaniziimota gidduutti ni gaggeeffamu. Waliin jireenya orgaanizimootaa keessatti, lubbuqabeeyyii garee adda addaa waliin jiraatan wal-fayyaduu, wal-miidhuu akkasumas, tokko fayyadamaa ta’ee kan biroo miidhamaa ta’uu ni danda’a. Hariiroon baayoloojikaalawaa(xinlubbaawaa) sirnakkoo keessatti gosa hedduu qaba. Isaanis akka armaan gadiitti ibsamaniiru. Hariiroowwan baayoloojikaalaa gareewwan orgaanizimootaa adda addaa gidduu jiru kan akka walutubbii(Mutualism), Soorachiisuu ykn utuubamuu ykn wal-jiraachisaa-baaqee ykn bu'eeffanna Addiyyoo (Commensalism), (huubama addiyyoo)amensaalizimii, dorgommiifi maxxantummaa fa’a dha.
Dorgommii fi Adamsoo(Competition & Predation)
Leecalloo murtaa’aa ta’eef lubbuqabeeyyii tokkoo ol ta’an fedhii ofii guuttachuuf jecha dorgommii taasisu. Fedhii si’ataa orgaanizimiin tokko qabeenya murtaa’aa (nyaata, bishaan, ifa aduu, bakka jireenyaafi kan kana fakkaatan) irratti orgaanizimii biroo caalee argamuun dorgommii jedhama.Adamsoon hariiroo orgaanizimoota adda  addaa gidduutti uumamu yoo ta’u, hariiroo kana keessatti adamsituun kan fayyadamu yoo ta’u, adamsamtuun immoo ni miidhama.
fknf:-Hariiroon leencaa fi gafarsa gidduutti uumamufakkeenya ta’a.Adamsitoonni qaama  nafa  salphaa  fi  si’atoowaan  qabaniif  salphaatti  adamsanii  soorataargachuu ni danda’u. Bineeldoonni kan akkaleencaa fi qeerransaa foolii dha’uun adamsamtuuisaanii hordofuun argachuu danda’u.
Hubama addiyyoo (Amensalism)
Soorachiisuu(Commensalism)
sorachiichuun ykn waljirrachisni baaqee(Ingiliffan:Commensalism) hariiroo sanyii adda addaa gidduu ta’ee kan sanyiin tokko fayyadamaa ta’ee inni biraa garuu kan hin fayyadamnee fi hin miidhamnee dha. Fakkeenyaaf, qurxummii xiqqaan Riimooraa jedhamu qurxummii shaarkii jedhamu jalatti qabatee haftee nyaata shaarkii soorata. Shaarkii irra miidhaan gahu kan hin jirre yoo ta’u faayidaan inni argatus hin jiru. Riimooraan garuu fayyadamaadha. Allaattiiwwan loon jala adeemuun yeroo loon marga dheedan ilbiisoota marga keessaa yaa’an sooratu. Loon irraa miidhaan qaqqabu hin jiru; bu’aas hin argatan. Allaattonni garuu fayyadamtootadha. Simbirroonni muka irratti man’ee isaanii ijaarrachuun fayyadamu, mukti garuu fayyadaa argatus ta’e miidhaan irra gahus hin qabu.
Wal-utubbii (Matualism)
Wal-utubbii keessatti yeroo baay’ee sanyiiwwan lamaan walitti dhiyeenyaan ykn dhaabbiin waliin jiraatu. Sanyiin waliin jiraatan lamaanuu walirraa fayyadamu. Altokko tokko jireenyi sanyii lamaanii wal irratti kan hundaa’u (interdependent) ta’uu irraa kan ka’e kopha kophaa bahanii jiraachuu hin danda’an.
Fakkenya walutubbii
Hariiroo walutubbii bineeldoota fi biqiltoota gidduutti uumamu:Hariiroo kun ilbiisootafi daraaraa gidduutti kan mul’atu dha. Ilbiisoonni kan akka kanniisotaa fi bilaachawwaniidhangala’oo daraaraa xuuxxachuu irratti bobba’u. Ilbiisoonni kun nadhii daraaraa xuuxxachuuf jecha daraaraawwan biqiltoota adda addaa irra qubatu. Yommuu kannatti darbuukiiwwan (poolenoota) daraaraa  biqiltuu  tokko  irraa  gara  biqiltuu  biraatti  geessu. Haalli kunis,darbuukiissuu (poolineeshinii)f  mijaawaa  ta’a  jechuudha. Biqiltoonni daraaraa  hedduun  ilbiisotaan adeemsa darbuukiissuu (poolineeshinii) gaggeessu. Kanaafuu, ilbiisoonni fi biqiltoonni hariiroo kanarraabu’aa ni argatu jechuudha.
Hariiroo walutubbii  fangasootaa  fi  saaphaphuu  gidduutti  uumamu:-Arriin dhagaa walutubbii fangasii fi saaphaphuu gidduutti uumamu yoota’u, lubbuqabeeyyii lamaan walirraa faayidaa argatu. Hariiroo kana keessatti saaphaphuun halluu magariisa waanqabaniif nyaata qopheessuu ni danda’u. Fangasoonni immoo bakka jireenyaa ta’uun akkasumas, bishaan nyaanni ittiin qophaa’u dhiyeessu.
Hariiroo walutubbii  baakteeriyaa  fi  beeladoota  alal-dhaheeyyii  gidduutti  uumamu:-lubbuqabeeyyii soorattoo margaa kanneen alala guuran seeluuloosii marga keessa jirubulleessuu hin danda’an. Sababni isaas inzaayimii seeluuloosii bulleessu maddisiisuuwaan hin dandeenyeef dha. Kanaafuu, gargaarsa baakteeriyaa barbaadu. Baakteeriyaangaraacha alala  guurtotaa  keessa  jiraatan  immoo  inzaayimii  seluuloosii  bulleessuudanda’u burqisiisuu. Baakteeriyaan bakka jireenyaa fi soorata alala guurtoota irraa argatu.Kanaafuu, baakteeriyaani fi alala guurtoonni lamaanuu bu’aa walirraa argatu.
Maxxantummaa(Parasitism)
Maxxantummaan hariiroo  orgaanizimoota  sanyiiadda  addaa  lama  gidduutti  uumamu  yoo  ta’u,orgaanizimiin inni tokko yeroo mara fayyadamaa yoota'u, orgaanizimiin inni biroon immoo ni miidhama.Orgaanizimiin  inni  fayyadamaa  ta’emaxxantuuyoo  ta’u,  inni  miidhaan  irra  qaqqabu  immookeessummeessituudha. Akkaataa madaqiinsan maxxantoonni akaakuu lama qabu. Isaanis:
Maxxantuu qaama  keessa  keessummeessituu.Fakkeenyaaf raammoo minnii, raammoo maagaa,raammoo hookkoo fi kan kanafakkaatan.
Maxxantuu qaama ala keessummeessituu.Fakkeenyaaf silmii, injiraan, fi kan kanafakkaatan.Maxxantoota qaama keessa keessummeessitootaajiraatan keessaa  marsaa  jireenya  raammoohookkoo fi raammoo minnii fakkiiwwan armaangadiin ibsamaniiru.
Raammoon-hookkookaraa gogaa  keessumattuugogaa miilaan seena. Sanaan booda marsaa dhiigaaqabachuun dhiiga xuuxuun hir'ina dhiiga diimaa fida.
Alootroppii
Alootroppii ykn Casabbii wahiyyoo haala murtaawaa fiizikaalaa keessatti, faalkaa isaa osoo hin jijjiirin biffoota addaaddaan argamuun dha. Fakkeenyi kanaa moogaa fi giraafiitii yoo ta’an, isaanis meeshaalee lama kaarboonii of keessaa qaban yoo ta’an, wahiyyoon biraa kamiyyuu walnyaatinsa isaanii keessatti hin hammatamne, sababiin isaas kaarboonii qulqulluu waan ta’eef. Garuu caasaan kiristaala isaanii guutummaatti adda yoo ta’u, kunis amaloota isaanii adda addaa kan fidudha. Daayimandii baay’ee jabaa yoo ta’u, giraafiitiin garuu baay’ee jabaadha. Keemistiin lammii Siwiidin Joons Jaakoob Berzelius yaada allotropy jedhu bara 1841tti jalqabe.
Kelviin
"Gulantaa Kelviin ykn Gulantaa konkumaa jedhamuunis ni beekkama zeeroo konkumaan kan irratti safaramu yoo ta'u, yuunitiin isaas Kelviin dha . Hariiroon zeeroo konkumaa fi zeeroo Gulantaa dhibbisee (seentigireedii)  gidduu jiru zeeroo konkumaa 273.15 digrii  zeeroo digrii  zeeroo Gulantaa dhibbisee (seentigireedii ) wajjin walqixa ta’uu isaati. Fakkeenyaaf, hoo'iyaa kutaa digrii Gulantaa dhibbisee (seentigireedii) 20 yoo ta’e, Kelviin keessatti = 20 + 273 = 293 Kelviin."Fiiziksii fi keemistirii keessatti, zeeroo konkumaa dhaabbataa uumamaa dha, fi ho'a gadi aanaa yeroo kamiyyuu caaludha. Guutummaatti irra gahuun hin danda’amu, sababiin isaas seerri sadaffaan teermoodaayinamiksii zeeroo konkumaa akka hin ga’amne tuma, sababa walmadaalummaa kallatti ulfaatinaa fi ho’a gidduu yjiruun. Bu’aa hariiroo kallatti kanaatiin, wanti tokko sadarkaa zeeroo konkumaa yoo ga’e, ulfaatinni isaa zeeroo ta’a. Kana malees, bakka zeeroo konkumaa ga’uun hojii guddaa gaafata. Firijiin anniisaa waan barbaaduuf, firijii ilaalaa, fakkeenyaaf, humna elektirikiin waan hojjetuuf, yeroo ho'a gadi aanaa barbaannu hundatti, fakkeenyaaf -3 digrii Gulantaa dhibbisee (seentigireedii) hanga -11 ykn -18 digrii Gulantaa dhibbisee (seentigireedii), firijii anniisaa dabalataa fayyadama,. akkasumas hojiin kun akkuma itti dhihaannu daballii guddaa ta'een dabalaa deema." zeeroo konkumaa" irraa.
Aadaa Oromoo
Aartii Oromoo
Aartiin Oromoo bara durii kaasee kan ummatni Oromoo ittin jiraatee fi afaaniin yookaan afoolaan daddarbaa dhufee dha. Oromoon saba jireenyasaa aartiin wal simsiisee jiraatudha. Aartii muuziqaa, aartii walaloo, aartii bobbocaafi aartii argaati. Qarooma sirna Gadaa irraa kaasee, meeshaalee Aadaa Oromoon itti fayyadaman hedduun isaa kanneen aartiidhaan bocamanidha. Sirboota garaagaraatti maqaa baasuudhaa, Mararoo, Geerarsa, Mirriga jechuun aartii walaloo guddaa saba qabudha.
Fiilmii Oromoo
daandii walmaraa
Nyaata aadaa Oromoo
Nyaatni aadaa Oromoo nyaata ummata Oromoo biratti beekkama ta'ee kan dhaloota keessa darba dhufe. Nyaatni aadaa ayyana, cidha, qophii fi yeroo adda addaa irratti ni dhiyaata. Nyaanni akka marqaa, ittoo fi qorii Oromiyaa maratti beekkamus, kan naannoo garii qofa keessa beekkamus jira.
Abdiisaa Aagaa
Koloneel Abdiisaa Aagaa (1919 - 1977) Oromiyaa, Wallagga kessatti dhalate. Abdiisan waraana Itoophiyaan Xaaliyaanii waliin geggessiteraati gootummaa guddaa agarsiisen ummata biratti beekkama.
Ijoollummaa fi Waraana Galuu
Koloneel Abdiisaa Aagaa Oromiyaa Dhihaa,Wallagga
Najjotti bara1919 kessatti dhalate. Bara 1925tti mana barumsaa Abbaa Gabra-Maaram seenee afaan Amaariffaa dubbachuu, dubbisuu fi barreessuu barate. Bara 1927, mana barumsa misiyoonii Najjoo seenee Afaan Ingiliffaa barate.
Yeroo umuriinsaa 12, Abbaan Abdiisaa obboleessa isaa ajjeessee mana hidhaa gale. Abdiisan kana ol iyyatee abbaasaa gadi lakkisiisuf gara Finfinnee yoo deemeyyuu, abbaansaa dhumaratti murtii du'aatin ajjeefame. Kanaan gaddee fi aaree, Abdiisan umurii 14tti Waraana Itoophiyaatti dabalame. Bara 1932, Akkaadaamii Waraanaa Hoolotaa seenee waraana barachuun ajaja-kudhanii ta'uun eebbifame. Yeroo waraanni Xaaliyaanii Itoophiyaa qabatu Abdiisanis waraana kanarrati loltuu ta'ee hirmaatee ture. Hiryootasaa wajjini diina Wallagga qabate buqqisuuf gara Wallaggaa deeme. Boodarras hiriyootasaa du'arraa hafan 30 wajjin booji'amee jalqaba Jimmatti hidhame. Hiriyootasaa wajjin ji'a tokko booda Jimmarraa gara Finfinneetti dabarfamanii ji'a lama hidhman. Ji'a lama boodas mana hidhaatii gadi lakkifaman. Bara 1936, Giraaziyaanitti boombin darbatamee waan madaayef, Abdiisaan namoota 42 wajjin qabamee karaa Mitsiwwaatin gara Moqaadishoo geeffamuun achitti hidhaman. Namoota Abdiisaa wajjin Hoolotatti baratan keessa nama 18 erga ajjeesanii booda, namoota 30 hafan Xaaliyaanii geessanii mana hidhaa kuusaa odola Sisilii keessatti aragamutti hidhame. Achitti Kapiteen Juuliyoo, goota Yugozilaavin wal bare.
Mana hidhaattis Abdiisaa fi Kapiteen Juuliyoon michuu ta'an. Waliinis mana hidhaa keessaa badanii miliqan; isaan wajjin hidhamtoota 10 ol ta'an fudhatanii bahanii bosonalatti galan. Guyyaa muraasa booda mana hidhaa sanatti geggeessummaa Abdiisatiin alkan deebi'an; Abdiisaa Xaaliyaanonni hedduu soodaatu turan. Abdiisan eegdota mana hidhaa sanaa hudhee ajjeese. Itti aansun Juuliyoo wajjin uffata eegdota mana hidhaa sanaa fudhatanii uffatan. Meeshaa waraana eegdota sanaas qabataii eegduu mana hidhaa sanaa fakkaachun karrarraa dhaabbachuu jalqaban. Abdiisaa fi Juuliyoon buufata sana keessa seenun hidhamtoota hunda gadi lakiisan, qondaaltota Xaaliyaanii buuftana sana keessa jiraniin wal waraananii meeshaa isaanii fi rasaasa saamanii, konkoolattota meeshaa waraanaa fe'an booji'anii gara bosonaatti deebi'an.
Boodarra Waraannii Addunyaa Lammaffaan jalqabame. Humni Allaayidii Biriiten, USA, Firaansi, fi Raashiyaan meejer Abdiisaa, kaapiteen Juuliyoo fi garee isaanitiif beekkamti kennuun meeshaa waraanaa fi gargaarsa kan biraa dhiyeessufii jalqaban. Meejer Abdiisan waraana paartisaanotaa kan addunyaa kan Ameerikaanota, Faransaayota, Ingilishoota, fi Itoophiyaanota of keessaa qabu akka geeggeessuuf filatame. Kaapiteen Juuliyoon ammoo paartisaanota Yugosilaav akka geggeessuuf filatame. Haala kanaa paartisaanonni, duraan baayyen isaanii hidhamtoota kan turan, Xaaliyaanii dadhabsiisun kufaatii isaanitiif karaa banan. Meejer Abdiisan goota waraana Addunyaa lammaffaarratti magaalaa Room booji'edha. Warri Biriitenis Abdiisaa ajajaa Pooilisii Waraan Biriitish godhanii yoo filatan Jarmaanii akka waraanufis gar Jarmaniitti ergan. Achittis Naazii Jarmaniidhan magaalaa adda addaa keessatti loluun isaan mo'era. Dhumarrattis Barliin alaabaa Biriitishii fi Itoophiyaa fannifachuun seene gootummaa isaa addunyaatti agarsiiseera.
Biyyatti Deebi'uu
Dhuma waraana addunyaa lammaffaarratti, warri Biriitish, Kanaadaa fi Ameerikaa, aangoo guddaa akka isaaf kennan itti himuun akka loltuu isaanitti dabalamu gaafatan. Abdiisaan garuu gara biyyaa isaatti deebi'uu akka barbaadu itti imuun dide. Deebin warra Allaayidii waan arseef, yeroo Xaaliyaanin lolaa turetti biyya barbadeessite jechuun himannaa irratti banan. Warri Firaansi, Biriitishi, Ameerikaa fi amma tokko Raashiyaa, haala kanaan isa balaaleffatanii himannaa irratti banan. Akka carraa ta'ee, jeneraalli Biriitish kan duraan badhaasa Abdiisaaf kennee beeku tokko akka Abdiisan gadi lakkifamuuf tattaafachuun hidhaa isa gara adabbii qarshiitti jijjiirsise. Qarshii kanas Abdiisaa fi mootummaa Biriitishtu kaffaale, Abdiisanis gadi lakkifame.
Yaadannoo Abdisaatif, manni barumsa sadarkaa lammaffaa Najjotti argamuu maqaa isaatti moggaafamuun, Mana Barumsa Abdiisaa Aagaa jedhama.
Maammoo Mazammir
Koloneel Maammoo Mazammir (A.L.A 1929 - 1969) qabsaawaa mirga Oromooti. Koloneel Maammoon sababa qabsoo mirga Oromootif gochaa tureen murtiin du'aa itti murteeffamee ajjefame.
Ijoollummaa Isaa
Koloneel Maammoo Mazammir abbaasaa obbo Mazammir Habtee Doorii fi haadhasaa aadde Ummee Gurmeessaarraa Shawaa Lixaa magaalaa Amboo Aanaa Gudar keessatti bara 1929tti dhalate. Dhalatee umuriinsaa gaafa barnootaaf ga’u mana barnootaa dajjaazmaach Bashaa magaalaa Gudar keessatti argamu seenudhaan barnoota sadarkaa jalqabaa barate. Akkasumas barnoota sadarkaa lammaffaa mana barnootaa Tafarii Makonnin keessatti osoo hordofaa jiruu mana barnootaa leenjii barsiisotaa Hararitti akka baratuuf barattoota yeroo sana qabxii olaanaa qaban keessaa tokko ta’uun gara magaalaa Hararitti imale.
Haa ta’u malee fedhiinsaa yeroo sanaa barnoota qofa osoo hin taane dhimma waraanaas waan barbaadef mana leenjii waraanaa Harar seene. Mana leenjii kana keessattis qabxii olaanaadhaan waan xumureef leenjisaa mana leenjii waraanaa Harar ta’ee muudame. Yeroo muraasa boodas leenjistoota barnoota sadarkaa olaanaa akka barataniif carraa argatan keessaa Maammoo Mazammir isaan tokko ture. Bara 1962tti Yuunivarsiitii Finfinneerraa digirii jalqabaa barnoota seeraatiin LLB argate.
Qabsoo Isaa
Koloneel Maammoo Mazammir osoo barnootaaf mooraa Yuunivarsiitii Finfinnee jiruu, uummanni Oromoo gurguddoon waliin gurmaa’uudhaan Waldaa Wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa jalatti mirga uummata Oromoo kabachiisuuf sochii akka jalqaban odeeffannoo argate. Yeroo kanarraa jalqabees barattoota mooraa Yuunivarsiitii Finfinnee keessaa gara Waldaa Maccaa fi Tuulama keessatti makamuuf sochii jalqaban keessaa Maammoo Mazammir isaan hangafaati. Fedhiin isaa kunis milkoomeefii gara dhaabbata kanaatti makamuudhaan hanga murtoon du’aa itti murtaa’ee fannifamutti sochii guddaa fi bu’a qabeessa ta’e seenaa uummata Oromoo keessatti raawwatee darbe.
Koloneel Maammoo Mazammir bara jireenya isaa harka caalu kiitaaba seenaa fi siyaasaa dubbisaa akka dabarsee fi uummata Oromoo cunqursaa jala jiruuf sagalee ta’uudhaan waltajjii garaa garaa irratti falmii ciccimoo taasisaa ture. Seenan Itoophiyaa sobaan kan guuttame akka ta'ee fi seenan Oromoo dhofkamaa akka jiru kan bare Maammon, kitaabaa "Seenaa Oromoo" jedhamu barreessaa ture. Kanatti kan hingammanne nafxanyoonni, barruu kana yeroo inni hidhamu manasaatii fudhanii akka badu godhani. Kana malees Maammon, barreeffamoota karoora mootummaa haaraa hundeessuu ibsu fi heera haaraa kan sirna abbaa-lafaa balleessee qonnaan bulaa abbaa lafaa godhu qopheessee ture. Kunis, nafxanyootaf mataa-dhukkubbii guddaa itti ta'e.
Koloneel Maammon, Afaan Oromoo, Amaariffaa fi Ingiliffa sirriitti danda'a ture. Yeroo sanatti walaloowwan adda addaa Afaan Oromootin barreessee walga'ii Maccaa fi Tuulmaa irratti dhiyeessun ummata gammachiisa ture. Kana malee, taba adda addaa kan hacuuccaa Oromoon keessa jiru agarsiisan barreessee walga'irratti dhiyeessa. San bukkeetti, Maammon nama dubbii danda'u waan ta'eef dargaggoota heddu gara waldichaatti fide.
Mul'ata guddaa kan qabuu fi nama fageessee yaadu kan ture Maammon, qabsaawota Fincila Baalee wajjin Maccaa fi Tuulamni hariiroo akka uumu namoota godhan keessaa isa tokko. Xalayaa qabsaawota Baalef barreesserratti akkas jedhee ture "seenaa ilma namaa keessatti, ummanni mirgaa fi bilisummaa isaatif du'a odoo hinsodaanne qabsoof ka'u yoomiyyuu niinjifata". Haala kanaan, Finciltoonni Baalee fi Maccaa fi Tuulamni waliin akkamitti akka socho'an mari'achaa turan.
Sobaan Himatamuusa
Miseensota Maccaa fi Tuulamaa irratti duulaa kan bane mootummaan Hayilasillaasee himata sobaatin koloneel Maammoo himate. koloneel Maammoo Gurraandhala 10 bara 1967 uummata Siniimaa Ampiir keessatti walitti qabamerratti boombii dhukaaftee namoota hedduurratti miidhaa geessise jechuudhan himatame. Boombii kana kan kiyyeesse garuu humna tikaa nageenyaa mootummaa yoo ta'u namoota kana keessaa tokko wayita kiyyeessu itti dhuka'ee harki irraa cite. Guyyaa muraasa boodas, Mammoon boombii situ dhukaase jechuun qabame. Erga boombichi dhoo'ee guyyaa kudhan booda, Maammon gara mana siinimaa geeffamee suura kaafame. Mana hidhaa keessattis, reebichaa fi dararaa guddaan walirraa hincitin irra ga'e. Dararaa guddaa boodas Maammon anatu godhe jedhee akka mallateessu dirqame. Akkaataa kanaan, shira mootummaan fiwudaalaa hojjateen himatamee gaafa Gurraandhala 28, 1969 murtoon du’aa irratti murtaa’e. Diraama kun Maammoo qofa odoo hintaane, miseensota Maccaa fi Tuulamaa hunda qabuuf sababa gaarii ta'eef.
Koloneel Maammoo Mazammir gaafa diraamaa mootummaan dalageen murtoon sobaarratti muraataa’ee fannifamuuf jedhu dhaamsa dhumaa akkas jechuudhaan dhaammate:
"dhiigni koo dhiiga mirga uummata oromoo kabachiif dhangalaatedha malee dhiiga lafatti bade miti. Dhiignii koo qabsoon Oromoo akka latu bishaan ta'eefi guddisa. Har’a maalummaa uummata Oromoo balleessuudhaaf nama uummata Oromoof qaroo ta’e damee tokko murtanis dameen uummata Oromoo sagal ta’ee lata. Dhiiga uummata oromoo har’a dhangalaa’aa jirunis ta’e bor dhangala’u dabalatee uummati Oromoo mirga isaa akka kabachiifatu hinshakkinaa. Garuu mooti badii ani hinhojjatiniin murtoon kun akka narratti raawwatu godhee fi fakkaattonni isaa ummata Itoophiyaarraa murtoon wal fakkaataa akka isaan qaqqabu itti naaf himaa!"Koloneel Maammoo Mazammir himata sobaa ragaa hin qabneen himatamuudhaan bara 1969 mana adabaa "alem beqqanyi" jedhamu keessatti fannifame. Koloneel Maammoo Mazammir osoo mirga uummata Oromootiif hin fannifamin dura abbaa ijoollee lamaa ture.
Sa’o Toomee fi Piriinsippee
Sa’o Toomee fi Piriinsippee biyya Afrikaa keessa jirtu.
Najjoo
Najjoon Magaalaa Oromiyaa Godina wallagga lixaa keessaa ishee tokkoodha!. Magaalaan kun madda Gootota Oromoo kan akka Abdiisaa Aagaafa kan biqqilchiteedha! Magaalaan kun magaalaa guddoo Itoophiyaa Finfinnee irraa gara lixaatti kiilomeetira 497 irratti kan argamtuudha. Najjoon namoota baratan kanneen akka Profeeser Asafaa Jaallataa, Dr Faqqadee Jaarraa, Dr Baru Naggasee, Dr Waaqjiraa Amanuu,Waloo Ximqataa Kumarraa fi kkf kan keessaa maddaniidha.
Atomii
Atoomiin ykn buxusbuxussuuddoon, bu’uuraa wanti hundi irraa ijaarameedha. suddowwan ulfaatina fi guddina isaanii irratti hundaa’uun maqaa adda addaa qaban baay’eedha. Gosoonni atoomotaa adda addaa kun ruqoo keemikaalaa jedhamu. Fakkeenyaaf, warqeen gosa sibiilaa gatii guddaa qabu keessaa isa tokko.
Atoomonni(suuddowwan) ijaan hin mul’atan, baay’ee xiqqaadha, garuu guddinni isaanii inni qabatamaan cita-buxussuuddoorraa garaagarummaa qaba. Walumaagalatti atoomonni daayameetira naannoo meetira 0.1 hanga 0.5 qabaachuu danda’u.
Yeroo baay’ee atoomonni kophaa isaanii hin argamaan. irra caalaa, atoomiin tokko atoomii kan biraa wajjin walitti hidhamuun qaama molakiyuulii(kutaanga) jedhamu uuma. Fakkeenyaaf, atoomonni haayidiroojiinii lamaa fi oksijiinii tokko walitti makamuun molakiyuulii bishaanii uumu.
Atoomonni mataan isaanii ruqoolee xixiqqoo 3 irraa ijaaramaniiru. Isaanis Ruqoolee Cita-buxussuuddoo(sub-Atomic Particle) jehamuu cita-buxussuuddoo kan jedhaman elektiroonota, pirootonii fi niwutiroonii dha. Pirootonoonni fi niwutiroonni wiirtuu atoomii tokkoo keessatti yeroo walitti qabaman niwukilasii atoomichaa uumu. Elektiroononni ammoo niwukilasii kana bifa duumessaatiin marsu. Elektiroononni niwukilasii keessa naanna’us, humni elektiromaagneetikii akka isaan niwukilasii keessaa hin miliqneef bakka isaaniitti qabata.
Lakkoofsi pirootonoota, niwutiroonii fi elektiroonota atoomii tokko keessatti argaman hanga atoomii sanaa murteessa. Fakkeenyaaf, atoomiin tokko pirootoonii 1, niwutiroonii 0 fi elektiroonii 1 yoo qabaate haayidiroojiinii ta'a, pirootonii 16, niwutiroonii 16 fi elektiroonii 16 yoo qabaate garuu salfarii(Waalgaa) ta’a.
Atoomonni osoo walitti hin bu’in, addaan fagaatan gaazii ykn qilleensa ta’u. Faallaa kanaatiin bakka tokkotti qabamanii socho’uu yeroo danda’an wantoota jajjaboo ta’u.
Foon
UmmanniOromoo nyaata aadaa baayyee qaba. Ummanni Oromoo baayyee fi lafa ballaarra kan jiraatu waan ta'eef naannoo adda addaatti nyaata adda addaatu jira. Kan bukkeetti nyaanni Oromiyaa maratti beekkamus baayyetu jira.
Nyaata aadaa Oromoo ballifnee bakka lamatti qooduu dandeenya: nyaata yeroo hunda nyaatamu, fi nyaata akk addaatti nyaatamu. Nyaata yeroo hunda nyaataman kan jedhaman nyaata ummanni Oromoo gannas ta'ee bona, birraas ta'ee arfaasa nyaatu, kan yeroo baayyee mana keessatti qophaawu jechuu dha. Fakkenyaaf, buddenaa baadudhaan/ittoodhan nyaachuu, akaawwii, buddena/maxinoo aannaniin/itittuun nyaachuu fi kkf. Nyaanni akka addaatti nyaatamu nyaata yeroo baayyee hin qophhofne fi kan akka addaatti yeroo muraasa qofa qophaawu. Akka fakkeenyaatti, ancooteen nyaata ayyaanarratti nyaatama. Nyaanni akka cuukoo, qorii, gorsoddoma, fi kkf ammo yeroo fira dubbisuuf deeman kan firaaf/nama jaalataniif fuudhanii dhaqani dha. Nyaanni akkasii kun mana keessatti maatin akka nyaatuuf baayyee hin qophaawu.
Nyaannii aadaa Oromoo baayyeensaa dhadhaa of keessaa qaba. Kun immoo Oromoon loon waan sirriitti qabuuf, dhadhaadhaan nyaata isaa miyeessee nyaata.
Nyaata aadaa Oromoo beekkamaan keessaa:
Waaddii-foonmuramee ibiddarratti waaddame
Ancootee- nyaata baayyinaanOromiyaa DhihaanaannooWallaggaattibeekkamu
Baaduu-aannanraasaniidhadhaanerga irraa bahee booda baadun nyaataaf oola.
Marqaa- ummataOromoobiratti marqaan baayyee jalatamaa dha.
Caccabsaa- maxinoo kukkutyaniidhadhaabaqsanii itti naquun qophaa'a
Ittoo- Ittoon waan adda addaarraa qophaa'a: muduraa, foon, midhaan ittoof ta'u kan akka baaqelaa, daangulee, gaayyoo irraa qophaa'a
Buddeen (Buddeena)- buddeenni nyaata ummanniOromooyeroo baayyee nyaatu yoo ta'u ittoo ykn baadudhaan nyaatama.
Chuukkoo- a sweet flavor of whole grain also known asbesso; flavored with butter and spices
Cororsaa- Cororsaan baayyinaanOromiyaa DhihaanaannooWallaggakeessatti nyaata jaalatamaa dha.
Qorii- baayyinaan akaawwiigarbuurraaqophaa'a
Lubbiyyoo
Lubbiyyoo bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn fullee guddiftuu malee ija qullaan hin mul’atan.
Foon
Cuukkoo- Cuukkoongarbuufidhadhaarraaqopha'aa. Cuukkoon nyaata baayyee jaalatamaa dha.
Lubbiyyoo
Dagaagina saayinsii lubbiyyoof shoora guddaa kan taphate kalaqamu fullee guddiftuuti. Saayinsiin waa’ee seelii ykn lubbiyyoo qo’atu kan jalqabame jaarraa 20ffaa keessadha. Haa ta’u malee, beektoonni waa’ee lubbiyyoo irratti hojii isaanii jaarraa 17ffaa irraa kaasee dhiheessaa turanii jiru.
Foon
Gorsoddoma- kun naannoo Shawaa Dhihaatti (Gindabarat) nyaata beekkamu yoo ta'uqamadiiirraa qophaa'a
aadaa mana itti ijaaran,
aadaa fuudhaa fi heerumaa,
aadaa irreechaa,
aadaa sirna ittiin bulmaataa
aadaa ateetee,
aadaa ittiin wal dhibdee furatan,
Senegaal
Senegaal biyya Afrikaa keessa jirtu.
Seelshiyesii
Teempireechara seelshiyeesii ykn gulantaa ho'aa dhibbantaa ( yuunitii safartuu ho’aa yoo ta’u mallattoo °C)  Gulantaan kun Astiroonoomarii biyya Iswiidinii Anderis seelishiyesii (1701-1744) jedhamuun tolfame. Qabxii baqina cabbii zeeroo (0), qabxii danfina bishaanii immoo dhiibba (100) jedhee moggaase. Iddoo gidduu jiru bakka dhibbaatti qooduun gulantichi kun tolfame. Tokkoon tokkoon qooddiin sardakaa kanaa digirii(gulantaa) (o) jedhama.Iddoo bu’een yuunitii gulantaa kanaa (oC) yoo ta’u digirii seelshiyesii jedhamee dubbisama.
Gohaa
Sagaleen tokko maddarraa ka’uun wanta gufuu itti ta’u (dhagaalee, mukkeen, gamoowwaniifi kanneen kana fakkaatan) tokkotti yommuu bu’u hammi murtaa’e xuuxamee, kan hafe immoo gara dhufetti deebi’a. Sagaleen deebi’e kun balaqqeessa’uu sagalee, awwaattuu yookiin gohaa jedhama. Balaqqeessa’uun sagalee kan uumamu yoo sagaleen madda irraa ka’e tokko wanta gufuu itti ta’u rukutuun balaqqeessa’ee sakondii 0.1 turee dhufe qofaadha. Kana jechuun gurri namaa sagaleewwan lama addaan baasuu kan danda’u yoo sakondii 0.1 tiin addaan bahanii dhufaniidha
Faayidaa Balaqqeessa’uu Sagalee (Gohaa)
Balaqqeessa’uun sagalee jiruuf jireenya ilma namaatiif faayidaawwan heddu qaba. Faayidaawwan gohaa keessaa isaan muraasni; i. Saffisa sagalee qilleensa keessa jiru beekuuf: Saffisa sagalee qilleensa keessa jiru safaruuf madda sagalee wanta balaqqeessisu irraa fageenya beekamaa irra kaahuun turtii sagaleen maddarraa bahuun hanga iddoo maddaatti deebi’uun qabaatuun safarama. Sagaleen madda sagaleefi qaama balaqqeessisu gidduu si’a lama adeema waan ta’eef, saffisni sagalee hima herregaa tiin shallagama.
Waaqeffataa
Waaqeffataan (waaqeffataa) nama amantii Waaqeffannaa hordofuudha. Waaqeffattooni sirna fi seera Waaqeffannaan bulu. Waaqeffataan ayyanoota ammachiisa, booranticha, ateetee, wadaajo, Irreecha, taaboree, ingiccaa, darbaa fi gannii kabaju. Waaqeffattoonni gaafa ayyaanota adda addaa kabaju Waaqa galateeffachuu fi waaqeffachuuf ni eebbisu.
Waa,ee Itiyophiya
Ayyalaa Goobanaa Kan Jiraadhu Aanaa Uraaga Ganda Raaroo Boodda,a Keessa Magaalaa Guddo Haroo Waaccu,u Keessa
Makaa
Keemistirii keessatti makaan wantoonni akaakuu lamaa yookiin lamaa ol ta’an adeemsa fiizikaalaan walitti yoo makaman ti. Wantoonni adeemsa kanaan walitti makaman kunniin makicha keessatti amaloota fiizikaalaa adda addaa qabu.
Gosoota Makootaa
Ruuqoolee isaanii irratti hundaa’uun makootni makaa gos tokkeefi makaa gos addee jedhamuun bakka lamatti qoodamu.
A. Makaa gos tokkee
Makoonni gos tokkeen, makoota ruuqooleen keessa jiran maal akka fakkaataniifi maal fa’a akka ta’an ijaan yookiin maayikirooskooppiin ilaaluun beekuun hin dandaa’amneedha. Ruuqooleen makaa gos tokkee erga walitti makamanii walfudhatanii booda waan bifa tokko qabaataniif addaan baasanii beekuun hin danda’amu. Fakkeenyaaf: bulbula sukkaaraafi bishaanii, qilleensi, balbulli ashaboo nyaataafi bishaanii makoota gos tokkeedha
B. Makoota gos addee
Ruuqooleen makaa tokkoo maal akka fakkaataniifi maal fa’a akka ta’an ijaan yookiin maaykirooskooppiin ilaaluun beekuun yoo dandaa’ame makichi makaa gos addee jedhama.
Seraa Liyoon
Seraa Liyoon biyya Afrikaa keessa jirtu.
Wayyaanee
Wayyaaneen (ykn TPLF) dhaaba ummataa fi naannoo Tigraay kan sirna Dargii mormuun hundaa'ee bara 1991tti dhaaba akka OPDO, Shaabiyaa, faa waliin tahun mootumma Itoophiyaa qabachuun hanga 2010 kan bulcheedha.
Urgakunbarataacimaadha.
maqaa urgaayaa dameenjedhama.Meewaaisinafeera.Halluundhiiga raacha maali?deebii.Magariisa.
Namaa Gama
"Namaa Gama" albamii muuziqaa ammayyaa artistii Oromoo "Gome Riki Tu" n qophaa'ee bara 2023 maxxanfame dha. Namaa Gama jechi jedhu, jecha afaan Oromoo yoo ta'u, hiiki isaa nama nuffisiisa jechuu dha.
Portal:Ogbarruu Oromoo
Gutama Daba Saboka jedhama H.G.Wallagaatti bara1984dhaladhe. Bara 1994 mana barnootaa Saqalaa seene. Bara 2009 Yuuniversiitii Arbaa Minci seenee bara 2011 Department of English language and literature irraa eebbifame. Bara 2012/20 ogummaa barsiisummaan hawaasa koo tajaajilaan jira Jiruuf jireenya kiyya keessatti
Lubbiyyoo(seelii)
lubbiyyoo jechuun lubbuqabeyyii qaama keenya keessa jiruu fi qaama keenya ijaaruuf barbaachisaa dha.
Maagineetiin Gargar Dhiluu
Malli maagineetiin(harkisaabn) Gargar Dhiluu wantoota maagneetawoo ta’aniifi hin taane dhiluuf gargaara. Adeemsa kana keessatti waantootni maagineetawwaa ta’anii gara maagineetti harkifaman salphaatti kanneen amala maagineetii hin qabnerraa addaan ba’u.Fakkeenyaaf makaa daakuu salfariifi bullaa’aa ayiranii mala kanaan gargar dhiluun ni danda’ama.
Oromoo Marawa
Oromoon Marawwaa gosa Oromoo baha Oromiyaa keessa jiraatu.
Qarsaa
Aanaa Qarsaa moggaasa maqaa kana kan argaatte barreessan seena kana qoraate tokko ibsutti jechi qarsaa jedhu iddo lagaa Qarsaa jedhamu kan dangaa Gobelle fi Qarsaa addan baasu iddo riqicha bishaan gamaas qarsuu irra fudhatame yaadne jedhuus ni jira. yaadni biraa ammaas moggaasa maqaa kanaatin kan wal qabaaate yeroo lola minilik wajjin calaanqo irrati gaafa godhaamu san dhakaa Qarsaa kan jedhamu ittiin qaraacha akka waan turaanif Maqaan Qarsaa jedhamu moggaafame kan jedhuus ni jira..... aanaa kenyaa teeysuma lafaa diriira kan qabuu yoo tahuu lafaa Investmentiif mijaawa kan qabduu yommuu magaalota umrii wagga dheera kan qabaan keessa isii tokko..baliina seena kana yeroo dhihoo booda barreessa Gutama Mahamad jedhamun isiinif gad dhisaama Inshallaah.
Baankii Biyyooleessa Itoophiyaa
Baankii Biyyooleessa Itoophiyaa baankii jiddigala Itoophiyaati. Dameen muummee magaala guddoo Finfinnee keessa argama. Bulchaan baankicha yeroo amma Mamo Mihretu dha.
Dhoqmacureeyyii
Dhoqmacureeyyii (Afaan Ingiliffaan:-Coelenterata sagaleeffama:- Kooleenterataa ) garee micirjirtii (orgaanizimoota) bishaan ykn galaanaa keessa jiraatanii fi miseensa mootummaa Bineeldoota(neefkaa) ti. Yeroo baay’ee dhagaa galaana jala jirutti maxxananii argamu. Isaan kun garee bineensota lafee hin qabne kanneen seelii hedduu qabaniifi salphaa ta’an yoo ta’an, gamtaa keessatti ykn kophaa isaaniitti argamu.
Amaloota
Isaan kun irra caalaa bineensota bishaan keessa jiraatan ykn galaana keessa jiraatanidha.
Gosoonni kun gurmaa’ina sadarkaa gummee(tishuu) agarsiisu.
Afaan isaa ganaa( tentacles) haphii fi gabaabaa ta’aniin kan marfame dha.
Isaan bineensota baqaaanlamee(diploblastic) yoo ta’an, kanneen keessatti, qaamni seelii baqqaana lama irraa ijaarame:
Ectoderm – baqqaana lubbiyyoo alaa
Endoderm – baqqaana lubbiyyoo kessaa
Qaama isaanii keessatti qaawwa qabu.
Qaamni isaanii calii walqixxee(radially symmetrical.)  dha.
Sirni ribee(narvii) fi sirni marsaa dhiigaa hin qaban.
Isaanis karaa babal’ina salphaatiin ba’anii fi hafuura baafatu.
Haalli walhormaataa alsaalawaa yoo ta’u, kunis karaa biqiluutiin ta’a.
Fkn, Haayidraa, Raayizostoomaa, Xeniyaa fi kkf
Caasaalee Qurxumeelellaa ykn Binodhoqonee
Ganaa ykn qaqabattuu ykn hududda (Tentacle) :- caasaa dheeraa adda addaa kan socho’aa ta’e kan yeroo baay’ee naannoo mataa ykn afaan bineeldoota (akka jellyfish ykn sea anemone) kan argamuu fi keessumaa miireeffachuu ykn qabachuuf kan oolu dha.
Holqa garaachmarsaa(gastrovascular cavity):-  bakka guddaa nyaatni  ittii bullaa’uu fi xuuxamuu kan cnidarians keessatti argamudha. Nyaanni afaan keessa darbee holqa keessa seena. holqa garaachmarsaa keessaa, meembraaniin seelii tokko  nyaataa marsee booda gara holqattii keessaatti geessu.
Baqqaannoo garaachaa (gasrodermis)baqqaana lubbiyyoo keessaa kan akka golgaa  Holqa garaachmarsaa Qurxumeelellaa ykn Binodhoqoneetti tajaajiluudha.
Ramaddii Qurxumeelellaa ykn Binodhoqonee
binoodhoqonneen gita adda addaa sadiitti ramadamu:
Anthozoa (dabbasseeyyii)
Haayidroozowaa
Buduneeyyii (Scyphozoa)