cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fan Bingbing
Hojiin Fan jalqabaa sinimaa fi televijiinii Baha Eeshiyaa keessatti yoo ta'u, keessumaa diraamaa walduraa duubaan My Fair Princess (1998–1999) keessatti mul'ateera. Boqonnaan ishee fiilmii Cell Phone (2003) jedhuun kan dhufe yoo ta'u, kunis fiilmii Chaayinaan bara kanaa galii guddaa argattedha. Itti fuftee fiilmiiwwan Chaayinaa hedduu keessatti hirmaattee jirti, isaanis Lost in Beijing (2007), Buddha Mountain (2011) fi Double Xposure (2012) dabalatee. Fiilmii I Am Not Madame Bovary (2016) mata duree ta'uu isaatiin, Faan badhaasa Feestivaala Fiilmii Farda Warqee, Feestivaala Fiilmii Idil-addunyaa Tookiyoo, Feestivaala Fiilmii Idil-addunyaa San Sebastián fi badhaasa Golden Rooster irraa argateera. Gaheen fiilmii biyya alaa isheen fiilmii Faransaay Stretch (2011), fiilmii Kooriyaa My Way (2011), fiilmii superhero Ameerikaa X-Men: Days of Future Past (2014) fi fiilmii Hong Kong-Chaayinaa-Ameerikaa Skiptrace (2015) dabalata. .
Babbaqaqiinsa Lafaa
Babbaqaqiinsi addaan tarsa’uu qaama lafaati. Lafti wal irraa foxoqee/citee dalga yookiin shaffaaxa walirraa siquu qaama lafaati. Qaamni lafaa kan wal gadidhiisu humnoonni faallaa wal irraa baqatan qaama lafaa irratti yoo dhiibbaa uuman ta’a. Bakkaa siquun qaama lafaa yookiin kattaa kun naannoo sarara baqaqaatti kan raawwatamuudha. Sababa babaqinsaatiin teessuma lafaa adda addaatu uumama. Fakkeenyaaf babbaqiinsi lafaa yoo uumamu qaamni lafaa jidduu gaarreen wal ilaaloo gamaa-gamanatti dhiisee, lafti gidduu jiru mucucaatee sulula uuma. Sululli qinxamaa guddaan addnuyaa haala kanaan uumame
Seeyint Joorji S.C.
Seeyint Joorji Sports Club (Amharic: ቅዱስ ጊዮርጊስ ስፖርት ክለብ, Kidus Giorgis Sport Club), Kidus Giorgis jedhamee kan beekamu, kilabii kubbaa miilaa ogummaa Addis Ababa, Itoophiyaa keessatti argamu dha. Kutaa olaanaa kubbaa miilaa Itoophiyaa, Liigii Ispoortii Itoophiyaa keessatti taphatu. Kilabichi bara 1935 tti kan hundeeffame yoo ta'u, Itoophiyaa keessatti kan jalqabaa kan ta'e yoo ta'e, akka mallattoo sabboonummaa Itoophiyaa fi mormii humnoota weerara Faashistii Xaaliyaanii irratti hundeeffame.
Babbaqaqiinsa Lafaa
Dallaa fannifame fi dallaa miila
Qaamni dhagaa cabaa/babaqabinsaa sanaa olitti argamu dallaa fannifame, qaamni dhagaa isa jala jiru immoo dallaa miila jedhama
Youtuber irratti
YouTuber (Afaan Ingiliffaa: YouTuber, YouTube content creator) jechuun nama marsariitii viidiyoo qooduun YouTube jedhamuuf viidiyoo uumuudha.[1] Innis nama dhuunfaa waltajjiin isaa inni guddaan ykn waltajjiin sochii qabu qofti chaanaalii YouTube (fuula xiqqaa dhuunfaa waltajjii viidiyoo qooduun YouTube) ta'e agarsiisa.[2] Namni akkaawuntii Google qabu kamiyyuu YouTuber ta'uu danda'a, sadarkaa murtaa'e tokko irra erga ga'ee booda beeksisa ykn Karaa PPL maallaqa argachuus ni dandeessa. Yeroo baayyee YouTubers fi YouTube creators akka wal fakkaataatti ilaalamu, garuu garaagarummaa xiqqoo lamaan gidduu jira. Uumaan akka gosa YouTuber tokkootti ilaalamuu danda'a.Namni viidiyoo YouTube irratti olkaa'u hundi YouTuber jedhama, namni qabiyyee ofii olkaa'us YouTube creator jedhama. Jechi "YouTuber" jedhu bara 2006 kan jalqabe.[3] YouTuber jalqabaa Javed Karim yoo ta'u, inni chaanaalii YouTube jawed Ebla 23, 2005 PDT (Ebla 24, 2005 UTC) uume.[4][5]
youtube uumaa
Maddi qabiyyee keeyyata kanaa ifa miti.
Maaloo maddoota amanamoo ta'an agarsiisuuf keewwata kana gulaali. Qabiyyeen hin mirkanoofne haqamuu danda'a. Qabiyyee fuula haasawa irratti yaada keessan nuuf qoodaa. (Fulbaana 2021)
Kooriyaan Kibbaa YouTubers YouTubers caalaa YouTube creators jettee waamti. Sababni ibsi kun baay'ee itti fayyadameef, suuraan hawaasummaa tamsaasa Intarneetii, YouTubers dabalatee, jalqaba irratti gaarii waan hin turreef, qabiyyee kaka'umsaa fiilmii hojjechuun maallaqa irraa argachuun salphaa ta'uu isaa murtaa'eera.Sababa kanaan, it dhaabbilee tamsaasa interneetii ispoonsara ta'aniif rakkisaa ta'uun isaa waan hin oolle yoo ta'u, YouTubers maqaa uumaa jedhu gorsuudhaan uumaa ofiin jechuu jalqaban.
YouTube viidiyoo buufachuuf
Tuuja
Hiikni adda addaa muraasni Tuujoota ykn gurmuujiilee jira, garuu namoonni baay'een gurmuu urjiilee akka garee urjiileetti yaadu. Urjiileen halkan arguu dandeessan bakka lafa irra jirtuu fi yeroo waggaa irratti hundaa'a. Yeroo baayyee, garee urjiilee samii keessatti boca addaa fakkaatanii fi maqaan isaaniif kennamedha. Urjiileen tokko tokko Tuujootan tokko keessa jiran walitti dhihoo yoo ta’an kaan immoo baay’ee fagoo ta’uu danda’u. Gurmuun Urjiileen maqaa meeshaalee, bineensotaa fi namootaa yeroo dheeraa dura moggaafamaniiru. Har’as Rudessitootni urjiilee fi roobaa fufurgisaa ykn bubutu(meteor) moggaasuuf gurmuu urjiilee fayyadamu.
Yeroo booda aadaan addunyaa maraa waan namoonni argan jedhanii yaadan irratti hundaa’uun maqaa fi baay’ina Tuujoota adda addaa qabaataniiru. Har'a Tuujootan beekamtii argatan 88 jiru
Gareen urjiilee kun "budduqqoo guddaa(big dipper)" jedhama. Yoo sarara urjiilee gidduu jiru hordofte, budduqqoo ykn cilfaa, kan ati soorata qodaa keessaa cuuphuuf itti fayyadamtu fakkaata. Suuraan budduqqoo guddaa kun kan kaafame rudeessaa tokkoon Buufata Hawaa Idil-addunyaa irratti yoo ta'u, garuu yeroo baayyee garee urjiilee kana lafa irraa arguu dandeessu, Madda: NASA/Donald R. Pettit irraa kan fudhatame. Samii halkanii keessatti Tuujoota ykn buruja akkamii arguu dandeessa? Tuujootan halkan arguu dandeessan yeroo waggaa irratti hundaa’u. Lafti waggaatti al tokko naannoo Aduutti naanna'a. Ilaalchi keenya samii halkanii keessaa gara hawaatti yeroo naanna’u ni jijjiirama. Kanaafuu, samiin halkanii halkan hunda xiqqoo adda fakkaata sababiin isaas lafti marsoo ishee keessatti bakka adda addaa irratti waan jirtuuf. Urjiileen halkan hunda bakka halkan duraa turan irraa xiqqoo gara dhihaatti socho’uun mul’atu. Bakki ati lafa irra jirtus urjiilee fi Tuujootan akkamii akka argitu, akkasumas olka’iinsa hangamii samii irratti ol ka’anii akka mul’atan murteessa. Yeroo hunda golaadu Kaabaa kallattii golaadu Kibbaa irraa adda ta’een akeeka. Kana jechuun fakkeenyaaf namoonni Awustiraaliyaa keessa jiran urjii ilaalan ilaalcha samii xiqqoo adda ta’e kan argatan yoo ta’u, Tuujoota muraasa adda ta’an kanneen Ameerikaa keessa jiran irraa arguu danda’u. Yeroo Aduutti naanna’u samiin halkanii akkamitti akka jijjiiramu tilmaamuun xiqqoo nama burjaajessu danda’a. Hundi isaa akkamitti akka hojjetu fakkii armaan gadii kana keessatti ilaaluu dandeessu
Narvii
Narviin ykn Ribeen ykn Aarsituun caasaa qaama keessaa haada fakkaatu yoo ta’u, kaka’umsa aarsituu kan odeeffannoo kutaa qaamaa tokko irraa gara kutaa qaamaa biraatti dabarsuudhaaf qophaa’eedha. Aarsituun idilee hanxaa(fibre) baay’ee kan ta’ee fi marsaa baqqaana tishuu fi cooma irratti kan marfame yoo ta’u, qaama guutuu keessatti kan diriirudha. aarsituuwwan kun odeeffannoo Hanxaa Aarsituun ykn aksooniitiin gara qaamolee birootti dabarsu. Isaan kunniin wantoota bu’uuraa aarsituu tokko uumuudha.aarsituun qaama sirna aarsituu ti. Isaanis adda durummaan to’annoo fi qindoomina kutaalee qaamaa hunda irratti hirmaatu.
Gaalaaksii
Rudni walitti qabama guddaa gaazii, dhukkee, urjiilee fi sirna Biiftuuti. Rudni tokko harkisa lafaatiin walitti qabama. Rudni keenya Xurree Aannannoo jedhama.
Narvii
Caasalee Aarsituu
aarsituun qaamolee sirna aarsituu naannoo (peripheral nervous system) uumuudha. Innis caasaa haada fakkaatu kan hanxaa aarsitu  (aksoonii jedhamanis) hedduu kan baqqaana tishuu fi coomatiin marfame of keessaa qaba. Aksooniin naannoo isaatti  baqaaana tishuu walqabsiistuu qaba. Tishuun walqabsiistuu kun endoneurium jedhama. aarsituun kun guutuun daran baqqaana tishuu walqabsiistuu kan biraa kan epineurium jedhamu keessatti marfamee jira.
Caasaan aarsituu akka armaan gadiitti ibsameera:
Gaalaaksii
Gosoota Rudaa
Narvii
Caasalee Aarsituu
Gareen niwuroonotaa aarsituu keessaa maraa ta’anii gurmaa’u. maraan kun hanqaara (faascicles) jedhamuun beekama.Perineurium tokkoon tokkoon hanqaari marsee walitti qaba.Niwuroonotaa fi ujummoon dhiigaa faashikilii keessaa tishuu walqabsiisaa laaftuu endoneurium jedhamuun beekamuun qabamu. Fuula alaa aarsituu walitti haguugee walitti qaba.Arteriin fi ujummoon dhiigaa hanqaaa gidduutti argamu. Ujummoon dhiigaa kun soorataa fi gaazota niwuroonota faashikilii keessa jiraniif dhiyeessu.
Gosoota Aarsituu ykn Narvii
Qaama namaa keessatti aarsituun gosa sadii kan jiru yoo ta’u isaanis hojii isaanii irratti hundaa’uun ramadama. Isaanis aarsituu miiraa, aarsituu sochii fi aarsituu makaa ti.
Aarsituu Miiraa(Sensory Nerves)
Kunis aarsituu qaama miiraa irraa gara sammuu ykn miqiqqiriittii (spainal cord) ergaa dabarsaniidha. Isaan kun bifa maraa akka caasaa ykn hanxaa aarsituu sirna aarsituu naannootti marfamanii jiru. Odeeffannoo SAM( Sirna Aarsituu Moggaa ) irraa gara SAW( Sirna Aarsituu Wiirtuu ) geessu.
Gaalaaksii
ran.
Narvii
Aarsituu Sochii (Motor Nerves)
aarsituun sochii aarsituu ergaawwan bifa deebii sammuu ykn miqiqirii(spinal cord) irraa gara kutaalee qaamaa biroo kan akka maashaalee fi ujummooleetti geessudha. Odeeffannoo SAW( Sirna Aarsituu Wiirtuu ) irraa gara SAM( Sirna Aarsituu Moggaa ) geessuuf itti gaafatamummaa qabu.
Aarsituu Makaa (Mixed Nerves)
aarsituun makaa aarsituu gocha aarsituu miiraa akkasumas aarsituu sochii qaamaa raawwataniidha. Isaanis elektirikii sirna aarsituu wirtuu irraa gara maashaalee qaamaatti jijjiiru. Walumaagalatti aarsituun makaan saffisa sekondii tokkotti meetira 120 ykn sa’aatii tokkotti kiiloo meetira 432n dhikiffanaa dabarsu.
Dalagaa Aarsituu
Dalagaan jalqabaa narvii dhikiffannaa elektirookeemikaalaa geggeessuu fi odeeffannoo dabarsuu. dhikkifanawwan kun niwuroonota dhuunfaa narvicha uumuun kan baatamanidha.
Gaalaaksii
Ruda Okookkaawaa ykn Luffee (Elliptical galaxies) :-   boca geengoo diriirfamanii ykn Luffee qabu. Rudootni okookkawaa tokko tokko kanneen biroo caalaa diriiree jiru. Kan biraan immoo dheeraa fi diriiraa fakkaachuu danda’a. Rudoonnii okokkaawaa irra caalaan isaanii urjiilee durii of keessaa qabu. Kana jechuun yeroo baayyee akka ruda miciramaa ifa miti jechuudha. Akkasumas dhukkee fi gaazii baayyee xiqqaa qabu. Rudootnii okokkawaa rudoota gurguddoo fi baay’inaan mul’atanidha. Isaanis rudoota dhiyoo jiran keessaa gara %20 ta'u.
Narvii
Dalagaa Aarsituu
dhikifannawwan kun Lubbiyyaarsituun(neuron) tokko irraa gara niwurooni ykn lubbiyyaarsituu biraatti kan imalan qabsiistuu lubbiyyaarsituu(synapse) qaxxaamuruudhaani. Ergaawwan kunneen elektirikii irraa gara keemikaalaatti jijjiiramuun gara elektirikii deebi'u.
Narviin miiraa odeeffannoo  dhaamsa geessituu irraa gara sirna narvii wiirtuutti bakka odeeffannoon sun itti adeemsifamuutti geessu.
Gaalaaksii
Ruda Alsirnaawaa (Irregular galaxies) :-   Boca waloo tokkollee hin qaban. Rudonni sirrii hin taane ykn Alsirnaawaa ruda xixiqqoo saayintistoonni ilaalan keessaa tokko. Haa ta’u malee, baay’ee ifa ta’uus ni danda’u. Akkuma rudoota micciramoo, rudoota sirrii hin taane yeroo baayʼee gaazii, dhukkee fi urjiilee dargaggoota ifaa baayʼeedhaan guutamu. Rudootni dhiyoo jiran keessaa gara %20 Rudha Alsirnawwaadha.
Narvii
Dalagaa Aarsituu
Narviin sochii qaamaa ammoo odeeffannoo sirna narvii giddugaleessaa irraa gara maashaalee geessu.
Gaalaaksii
Urjiileesoboo (Quasars ) :-   naannoowwan summugawoo wiirtuu ruuda keessa jiranidha. Humna guddaa gadi lakkisu. Urjiileesoboo ykn Kuwaasaroonni dhugumatti wantoota  Walaabuu keessatti bayyee ifaa ta’an keessaa muraasa. Ruda Xurree Aannannoo  keenyaatti urjiileensoboon hin ji
Narvii
Wabii
"https://byjus.com/biology/nerves/ Marsaarittii Barnootaa byjus irraa kan fudhatameedha"
Koyyaanee Dhilgee
Allaattiin kun sanyiiwwan allaattii bishaanitti dhihaatanii jiraatan kan Koyyaanee(Ibis )jedhaman keessatti ramadama. Maqaan isaatis Koyyaanee Dhilgee(Scarlet Ibis) jedhama. Koyyaanee Dhilgee allaattii addaa, kan ilaalcha ijaatti nama hawatuudha. Halluun baallii isaa ammoo allaattiin kun akka gaaritti akka beekkamu isa taasiseera. Kan argamus biyyoota Ameerikaa Kibbaa fi jiddu galeessaa keessa yoo ta’u, akka sadarkaa addunyaatti allaattii eegumsi jabaan mootummaan godhaafii jiruudha. Biyyi Trinidad and Tobago jedhamtu ammoo allaattii addaa kana akka mallattoo biyyaatti itti fayyadamti.
Maqaa: Koyyaanee Dhilgee
Umrii jiraatu: Waggaa 16 haga 20
Saffisa barrisuu : saa’aa tokko keessatti Kilomeetira 40
Ulfaatina: Kilograama 1.4Dheerinna: Seentimeetira 55 hanga 63
Dheerina Koolaa: seentimeetira 54
Qaama Koyyaanee Dhilgee
Koyyaanee Dhilgee halluu baallii isaa kan addaatiin beekkama. Allaattiin kun guutumatti baallii bifa diimaa halaalaa nama hawatu kan qabu yoo tahu, Fiixee koola isaa qofatu gurraacha. Diiminni baallii isaa ammoo diimaa ifaa barbadaa ibiddaa fakkaatu waan taheef, fageenyarraa ija uumama hundaa hawata. Kottee fi qoffeen dheeraan allaattii kanaa halluu daalacha ykn ammoo adiidhaan faayamee jira. Dheerinni uumama kanaa seentimeetira 55 hanga 63 ta’a. ulfaatinni isaatis kilograamaa 1.4 hin caalu. Koolli Koyyaanee Dhilgee haga seentimeetra 54 dheerata. Guddina qaamaatiin kormaa fi dhaltuun hamma murtaa’een wal caalu. Kotteen isaanii dheeraan sun qubbeen irraa gogaa haphii qaba. Kunis rakkoo tokko malee caffaafi bishaan keessa akka deeman isaan gargaara.
Soorata
Sooratni uumama kanaa hedduminaan bishaan keessaa argama. Rabbiin mootiin haqaa, uumama soorata isaa hedduminaan bishaan keessa argatu kana, diizaayina jabaa naannoo saniif ta’u badhaase. Uumamaaleen naannawa bishaanii jiraatanii fi bishaan keessaa waa sooratan kottee fi qoffee dheeraa qabaachuu qabu. Kunis qarqara bishaaniirra deemuudhaan soorata akka barbaaddatan isaan gargaara. Koyyaanee Dhilgee Yeroo heddu shrimpota bishaan keessaa sooratus, qurxummiillee xixiqqoo fi uumamaalee bishaaniin ala jiranis ni soorata. Dabalataan raammoolee garagaraatis ni soorata.
Amala Koyyaanee Dhilgee
Koyyaanee Dhilgee uumama gamtaan jiraatuudha. Qubsumni tokkos miseensota haga soddomaa of keessaa qaba. Miseensonni Allaattii kanaa wayta qilleensa gubbaa barrisan tooftaa addaa fayyadamu. Allaattiin tokko akka hogganaatti fuulduratti wayta bahu, Allaattiiwwan birootis bitaafi mirgaan tarree galanii hiriiru. Wayta kana yoo lafarraa ol laalan hiriirri isaanii kun Qubee V fakkaata. Kun ammoo allaattiiwwan kunniin rakkoon malee qilleensa keessa akka barrisan isaan gargaara. Allaattiin fuul dura irraan jiru sun qilleensaaf saaxilamaa waan ta’eef dafee dadhaba. Deemsa muraasa eega deemaniin booda Inni lammaffaarra jiru duratti bahuun isa jalqabarra ture san lamaffaarratti deebisa. Innis yoo dadhabu akkasuma ka birootiif eddoo gad dhiisaa rakkoo malee yeroo dheeraa barrisuu danda’u.
Akkaataa Wal hormaataa
Wal hormaataaf miseensonni qubsuma tokko keessa jiran wal dhabbii tokko malee wal morkii qofaan wal injifatu. Kormaawwan garee san keessa jiran agarsiisa adda addaa mul’isuun dhaltuu ofitti hawatu. Qubsuma tokko keessa dhaltuuwwan haga kudhanii hormaataaf qophii ta’uu danda’u. Korommiin qubsuma keessa jiranis dhaltuuwwan kanniiniin jaalatamuuf mala garagaraa fayyadamu. Kana booda warri wal jaalate wal gargaaruun goojjoo hanqaaquun keessatti buufamu qopheessu. Qubsuma tokko keessa dhaltuun kudhan kan hanqaaquu buusan yoo jiraatan, goojjoo kudhan tarree galchuun damee mukaarratti ijaaru.Dhaltuun Koyyaanee Dhilgee yeroo takkaan hanqaaquu sadihii haga shanii buusuu dandeetti. Hanqaaquun kunis guyyoota 23f hammatama. Kana booda ilmooleen keessaa baafamu. Kormaan goojjoo ijaaruu irratti qofa osoo hin taane, Ilmoolee guddisuurrattis dhaltuuf gargaarsa godha. Haga ilmooleen sunniin jabaatanii of danda’anitti gargaarsa isii barbaachisu hundaan bira dhaabbata. Soorata ilmooleef barbaachisu eega barbaadee fidee booda, haadhoon ilmoolee isatti dhiistee biraa deemti. Haga isiin quuftee deebitutti taa’ee ilmoolee eeguun dirqama isaati.
Getanee Kebeede
Getaneh Kebede Gebeto (Amharic: ጌታነህ ከበደ; kan dhalate Ebla 2, 1992) ispoortii kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan taphataa duraa taphataa kilabii Itoophiyaa Premier League Wolkite City.
Saatalaayitii
Saatalaayitii jechuun Baatii jechuu dha. garu saatalaayitiin asii ol erginu immoo Baattolchee jedha.
Biyyi teenya Itiyoophiyaan waggaa sadi dura, saatalaayitii takka gargaarsa mootummaa Chaaynaatiin gara hawaa erguun isii beekkameera. Saatalaayitiin observatory taate ykn ammoo lafa akka qorattuuf ergamte tun seenaa biyya keenyaa keessatti tan jalqabaati. Odeeffannoowwan garagaraa walitti qabuun guddina biyya keenyaatiif gumaacha akka gootu himamee tura. Saatalaayitii jechuun maashina asii qofa ergamuu miti. Fakkeenyaaf lafti teenyas Saatalaayit jedhamuun beekamti. Dimshaashumatti saatalaayit jechuun waan lafjoo tokko irra naannawu jechuudha. Haala kanaan lafti nuti irra jirru tun aduu irra waan naannooftuuf saatalaayitii aduuti. Addeessi lafarra waan naannayuuf satalaayitii lafaati. Maashinoonni biyyoota garagaraatiin ergaman ammoo dachii fi Plaanetota biraa irra naannawa odeeyfannoo waan funaananiif satellite jedhamanii waamaman. Barruu tanaan qabxiiwwan muraasa waa’ee saatalaayitii isinii dhiheessina.
Hawaa keenya keessa Saatalaayitiiwwan kumaatamaan laakkawamntu jira. Gariin isaanii haala qilleensaa hordofaa odeeyfannoo nuuf kennu. Kan dachii fi wantoota hawaa keessa jiran cufa suuraa akka kaasaniif qofa ergamanis ni jiru. Gama biraatiin saatalaayitiin odeeyfannoo ykn communication satellite jedhaman ni jiru. Isaan kunniin dambalii TV fi Raadiyoo akkasumas dambalii telefoonaa tamsaasuudhaaf tajaajilu. Saatalaayitiiwwan GPS ykn Global Positioning kan 20 tahan ni jiru. Saatalaayitoonni kunniin gareen dalagu. Telefoona GPS qabu yoo qabaattan gargaarsa Saatalaayitoota kanaatiin bakka barbaaddan dachii tanarraa ilaaluu dandeessu.
Saatalaayitiin jalqaba gara hawaa ergamte Sputnik 1 jedhamti. Gamtaa Sooveetii Raashiyaatiin bara 1957tti gara hawaa ergamte. Saatalaayitiin kubbaa fakkaattu tun bal’ina diyaameetrii seentimeetira 58 qabdi. Ulfaatinni isii ammoo kilograama 83 taha. dachii teenyarraa Kilomeetira 800 ol fagaattee naannayaa turte. Saatalaayitiin tun saffisa guddaa qabdi. Sa’aa tokko keessatti Kilomeetira 28,968 kan fiigdu yoo taatu, daqiiqaa 96 keessatti dachii teenya irra naannayaa turte. Dachii tanarras yeroo 1,440 naannawuu isiitu himama. Ji’a sadihiif eega dachii tanarra naannofteen booda sababa baatiriin dhumateef bara 1958titti caccabde.
Saatalaayitoota gama samii ergaman keessaa tan yeroo dheeraaf samii keessa turte Vanguard 1 jedhamti. Saatalaayitiin tun Bara 1958titti Ameerikaan gama hawaa kan ergamte. Haga ammaatis achuma jirti. Haa tahu malee sababa garagaraatiin bara 1964tti walqunnamtiin lafa waliin qabdu addaan citee jira. Ammas hawaa keessa akka jirtu suuraawwan garagaraa irraa beekkameera.
Satalaayitoonni ulfaatina garagaraa qabu. Comminication satellite warri jedhamanii fi dambaliiwwan TV, raadiyoo fi telefoona daddabrsan haalaan gurguddoodha. Guddinni isaaniin makiinaa minibaasiitiin wal qixa. ulfaatinni isaaniitis Kilograama 5400tti dhihaata. xixiqqoon ammoo kilograama 1 qofa ulfaatanis ni jiru.
Hawaan teenya bal’oodha. Rabbi bal’isee isii uume. Ammas bal’atutti jira. Kanaafuu saatalayitiiwwan gara hawaa ergaman heddummaataa jiranis walitti bu’iinsi isaan jiddutti mudatu hin jiru. Haga ammaatti yeroo tokko qofa akka walitti bu’an gabaafameera. Kunis bara 2009tti yoo tahu, kan walitti bu’an Saatalaayitii Ameerikaa fi Raashiyaati. Kanaaf sababaan dogoggora gaafa jalqabaa uumame akka tahes gabaafameera. Rabbi hawaa keessa falaka ykn Orbit heddu qopheesseera. Saayintistoonnis saatalaayitii takka wayta ergan orbiitii tokkorra kaayan. Saffisa ittiin deemtus ni murteessan. Kana booda Saatalaayitii biraa Orbitii biraa irra kaayan. Haala kanaan walitti bu’iinsarraa hafan. Tarii yeroo ammaa kana heddummaachuun isaaniitii fi hedduun isaanii ammoo dalagaa dhaabuun isaanii if duraaf rakkoo tahuu akka malu tilmaamameera.
a. miidiyaa kanarraan Ul
Suulmaan Haamiid
Suleman Hamid (Amharic: ሱሌማን ሀሚድ; Onkoloolessa 20, 1997 dhalate) kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan taphataa kubbaa miillaa Itoophiyaa taphataa mirgaati.
Koffee Itoophiyaa S.C.
Miseensa Federaalaa kubbaa miilaa Itoophiyaa kan ta'an yoo ta'u, garee kubbaa miira Itoophiyaa isa ol aanaa, Liigii Ispoortii Itoophiyaa keessatti taphatu. Istaadiyeemiin mana isaanii Istaadiyoo Addis Ababaa ti. Mormitoota Seeyint Joorji S.C. waliin, Itoophiyaa keessatti garee michoota gurguddoo keessaa isa tokko qaba.
Hantuuta moluu qaama qullaa
Bineensi kun osoma fuulduratti deemu of duuba deebi’uu yoo barbaade dhaabbatee hin naannayu. Akkuma makiinaan Reverse godhee of duuba deemutti, fuula ofii osoo hin naannessiin of duuba deema. of duuba deemuu Kanaan xiqqoollee hin cinqamu. Wanti isa dhibus hin jiru. Gabaabinaan bineensa kanaaf if duuba deemuufi fuulduratti deemuun tokkuma.
Ajaa’ibni uumama kanaa kan birootis heddu. Sanyiiwwan hantuutaa hedduun sakandii 20f yoo oksijiinii dhaban ni du’u. Uumamni hedduunis oksjiinii malee daqiiqaa hedduuf turuun itti ulfaata. Qorattoonni uumama kana haalaan qorachuuf, fuudhanii Ona keessa kaayan. Vacuum ykn ona jechuun bakka qilleensi tokkollee hin jirre jechuudha. Ilmi namaa osoo vacuum keessa kaayanii daqiiqaa 4 keessatti du’uu danda’a. Bineensi ajaa’ibaa kun garuu bakka qilleensi tokkollee hin jirre keessa daqiiqaa 18 guutuuf lubbuun turuu danda’a.
Uumamni kun haga fedhe osoo umriin turellee wanti dullummaa jedhamu qaama isaarraa hin mul’atu. Osoo qaamni isaa dargaggummaa irraa hin jijjiiramin dulloomee du’a. Dabalataan dhibeen uumama kanarratti humna hin qabu. Tasa yoo dhibames hoggasuma fayya. Kaansariin haga fedhe osoo lilmoon itti naqameellee uumamni kun dhibee kaansarii jedhamu tokkoonillee hin qabamu. Sababuma kanaaf qorattoonni bineensa Kanaan Cancer free (Bineensa kaansariin hin qabamne) jedhaniin.
Qorattoonni guyyaa guyyaan uumama kana qorachutti jiru. Iccitiin bineensa kana uumama addaa godhe isaaniif galuu dide. Wanti dhukkuba hunda isa dandamachiisee dullummaa malee isa jiraachise kun maali jedhanii wajji dhama’utti jiran.
Kotteeyyii quba guutuu
Kotteeyyii quba guutuu gita hoosistootaa xinlubbuu ammayyaa keessatti.
citni tarree gosa:
Istaadiyeemii Addis Ababaa
Istaadiyeemiin Addis Ababaa Istaadiyoo kaayyoo hedduu Addis Ababaa, Itoophiyaa keessatti argamu dha. Yeroo baay'ee taphoota kubbaa miilaaf kan oolu yoo ta'u, meeshaalee atleetiksii kan qabu ta'us. Istaadiyeemichi namoota 35,000 qaba.
Mamelodi Sundowns F.C.
Maamelodi Sundowns Football Club (Sundowns jedhamee kan beekamu) kilabii kubbaa miilaa Afrikaa Kibbaa kan Maamelodi, Pireetooriyaa,kutaa Gawuuteng keessatti argamu kan Premier Soccer League,sadarkaa jalqabaa sirna liigii kubbaa milaa Afrikaa Kibbaati. Gareen kun bara 1970'oota keessa kan hundeeffame yoo ta'u, Istaadiyeemii Loftus Versfeld keessatti taphoota mana isaa tapha.
Sundowns erga bara 1996'tti hundeeffamee kaasee yeroo 12'f dorgommii kubbaa miilaa biyyaalessaa 3'f dorgomee fi walumaa galatti dorgommii liigii 15'f mo'ataniiru. Yeroo ammaa kilabii kubbaa miilaa milkaa'ina guddaa qabu bara PSL Afrikaa Kibbaa keessatti. 2016 CAF Champions League, 2017 CAF Super Cup mo'ataniiru akkasumas 2016 CAF Club of the Year filataman. Biyyattii keessatti, si'a ja'a Kooppiin Nedbanki, si'aa MTN 8 fi si'a afur Telkom Knockout mo'ataniiru. Gareen Afriikaa Kibbaa jalqabaa Waancaa Addunyaa Fifa Kiloob irratti dorgomuuf kan hirmaatan yoo ta'u, bakka 6ffaan xumuraniiru.
Sundowns kan qabu nama daldalaa Afrikaa Kibbaa kan ta'e Paatriis Motsepe kan ta'eefi gatii gurgurtaa irratti hundaa'uun kilaboota gatii guddaa qaban keessaa isa tokko dha. Kilabichi akkaataa tapha miidhaa adda ta'e, "Shoe Shine & Piano" jedhamuun kan waamamu yoo ta'u, kunis walitti dhufeenya saffisaa, fiixee gabaabaa lafa irra jiru kan dabalatu yoo ta'e kun Ispeen Tiiki-taka waliin walfakkaata. Waggoota darbanitti, akkaataan taphaa kun garee dargaggootaa fi garee kubbaa miilaa dubartootaa keessatti mul'ateera. Bara 2021tti, Sundowns kilabii Afrikaa isa jalqabaa CAF Champions League fi CAF Women's Champions League mo'ate ta'e.
Haraasheeyyii
Haraasheeyyii bineensa bal'aa Gita hoosistootaa kan ta'ee fi Oordarii ykn tartiiba Kotteeyyii quba guutuu keessaa tokkodha.
Gosni beeleendootaa
Poortaalii:Xin-hawaa
<big style="color:red;">Baga nagaan Gara Fuula Wikipidiyaa Damee Xin-hawaa Dhuftan
Maqaa Gurmuurjii
>>>➭1.Andromeda👉Andromeedaa
>>>➪ 2,Antlia👉Qaawa qilleensaa
>>>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa
>>>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii
>>>➪ 5,Aquila👉 Risaa
>>>➪ 6,Ara👉 Tooraa
>>>➪ 7,Aries👉 korbeessa
>>>➪ 8,Auriga👉 hoboloo
>>>➪ 9,Bootes👉 Tiksee
>>>➪ 10,Caelum👉 Maroo ykn Qirixii
>>>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa
>>>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu
>>>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree
>>>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii
>>>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila
>>>➪ 16,Capricornus👉 Reettii
>>>➪ 17,Carina👉 kariinaa
>>>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii
>>>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos
>>>➪ 21,Cetus👉 sitoos
>>>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa
>>>➪ 23,Circinus👉 agarsootee
>>>➪ 24,Columba👉 Adarii
>>>➪ 26,Corona Australis👉 gonfoo kibbaa
>>>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa
>>>➪ 28,Corvus👉 arraagessa
Daldala garbaa
Garbummaan gocha(adeemsa) dhala namaa humnaan tajaajila adda addaa akka kennuu itti dirqamsiifamudha. Seenaa dhala namaa keessatti garbummaan bara kamiifi eessatti akka jalqabame sirriitti hin beekamu. Akka seenaan guddinaafi jijjiirama hawaasaa ibsutti garbummaan uumamuu garaagarummaa qabeenya dhuunfaa waliin walqabata. Sirni daldala garbaa sirna namni humna qabu kan humna hinqabne faayidaa barbaadeef dhimma itti bahudha. Sirna gareen humna cimaa qabu garee (hawaasa) miseensota muraasaafi humna hinqabne akka meeshaatti itti fayyadamudha. Sirna daldala garbaafi garbummaa keessatti dhalli namaa gadadoofi darara hedduu keessa darbee jira. Namoonni garboffataman tajaajila barbaadamu hunda gaaffii tokko malee raawwachuuf dirqamu. Gareen garbooffataan garba harkaa qabu akka meeshaatti itti fayyadama, yoo barbaade immoo ni gurgura. Sirna daldala garbaa keessatti bu’uurri dinagdee humna garbootaati. Qaroomman bara durii keessatti hojiileen hedduu humna garbootaatiin hojjetamaa turaniiru. Haaluma kanaan, mootummoota akka Giriik, Roomaa, Misir, Mero’eefi Aksum durii humna garbootaatti fayyadamaa turaniiru. Bara durii gulantaa hawaasaa keessaa hoggantoonni, mootonni, abbootiin lafaafi hoggantoonni amantii humna garbootaa fayyadamaa turan. Yeroo sanatti namoonni akka garbaatti fudhatamaa turan namoota lola yookiin walitti bu’iinsa adda addaatiin dirree waraanaa irratti booji’aman fa’i.
Maqaa Gurmuurjii
>>>➪ 29,Crater👉 Finjaala
Daldala garbaa
Daldala Gabraa Afrikaa
Biyyoonni Awurooppaa daldala garbaa naannoo waggoota dhibba sadiif adeemsisuun bu’aa ol’aanaa irraa argataniiru. Qabeenya guddaa kuufachuun gara sirna Kaapitalizimiifi warraaqsa Industiriitti ce’uu danda’aniiru. Afrikaatti garuu humna oomishaa dhabamsiisuun miidhaa dinagdee, tasgabbii dhabuu siyaasaafi hawaasummaa guddaa fidee jira. Suuta suutaan, warri Awurooppaa tooftaa saamicha qabeenya Afrikaa bifa haaraan sochii faallaa daldala garbaa xumura jaarraa 19ffaa keessa haala hirmaachisaan eegalaniiru. Bu’uurri sochii faallaa daldala garbaa inni ijoon jijjiirama fedhii dinagdee waliin kan walqabatudha.Warraaqsa Industirii waliin walqabatee jijjiirama dhufee keessaa hojiiwwan humna namaatiin hojjetaman maashinoota adda addaa fayyadamuun bara itti jalqabamedha. Gama biroon, mormiifi fincilli diddaa daldala garbaa akka sirni daldala garbaa dhaabbatu taasisee jira. Warri Awurooppaa, ardii Afrikaa maddaa daldala garbaa turte madda albuudaafi meeshaalee dheedhii akka taatuuf fedhii ol’aanaa horatan. Akkasumas, Ardiin Afrikaa wiirtuu gabaa meeshaalee warshaa Awurooppaa akka taatu waan barbaadameef sochiin faallaa daldala garbaa dagaaguu danda’e. Biyyi Ingilizii yaada-rimee daldala garbaa, daldala Seera Qabeessa ta’een bakka buusuu jedhu qabattee mormii daldala garbaa jalqabsiiste. Haata’u malee, tooftaa ummataafi qabeenya Afrikaa, Afrikaa keessatti (Exploitation of Africa on the spot) koloneeffachuun bu’aa barbaadamu argachuu akka danda’amu kan karoorfatedha. Daldalli gar ba a miidhaa ummata Afrikaa irraan gahee keessaa isaan gurguddoo kanneen armaan gaditti tarreefamanidha. •	 Baay’inni ummata Afrikaa gar-malee akka xiqqaatu godheera, •	 Ummata Afrikaa gulantaa umrii omishittummaa irratti argaman garbummaatti gurguruun hiyyuummaan akka dagaagu taasiseera •	 Daa’immaniifi manguddoonni gargaarsa malee akka hafan godheera •	 Jeequmsaafi waraanni walii waliinii babal’ateera •	 Loogummaafi waljibbiinsi babal’achuun eenyummaa sanyiin walqabatu dagaaguun rakkoolee daldala garbaa irra maddanidha. Akka waliigalaatti, daldallii garbaa ummata Afrikaa irra gama siyaas-dinagdee, hawaasummaafi xiin-sammuun miidhaa cimaa irraan gaheera. Rakkoolee hiyyummaafi waldhabdee ummanni Afrikaa har’a keessummeessaa jiru bu’uurri isaa daldala garbaati. Akkasumas, eenyummaafi ofitti amanamummaa ummata Afirkaa sadarkaa ol’aanaan hir’iseera. Ummata Afrikaa hiyyummaafi boodatti hafummaaf saaxileera. Hariiroo ummattoota Afrikaa gidduu ture booreessuun waljibbiinsi akka dagaagu taasiseera. Sababa kana irraa kan ka’e ardiin Afrikaa ardii jeequmsaafi waraana walii waliiniin mirga dhala namaa hanga har’attii sarbaa jirt
Abeel Yaayil
Abel Yalew Tilahun (Bitootessa 23, 1996 dhalate) kubbaa miilaa Itoophiyaa kan taphataa kubbaa milaa Itoophiyaa kan garee Ispoortii Liigii Seeyint Joorji S.C. fi garee biyyaalessaa Itoophiyaa taphata.
Maqaa Gurmuurjii
>>>➪ 30,Crux👉 Qaxxamura (southern)
>>>➪ 31,Cygnus👉 Adaroo
>>>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise
>>>➪ 33,Dorado👉 sootala
>>>➪ 34,Draco👉 Jaawuda
>>>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo
>>>➪ 36,Eridanus👉 Malkaa
>>>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu
>>>➪ 40,Hercules👉 Hercules, son of Zeus
>>>➪ 41,Horologium👉 sa'aa
>>>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo
>>>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii
>>>➪ 44,Indus👉 hindii
>>>➪ 45,Lacerta👉 Lootuu
>>>➪ 46,Leo👉 Leencicha
>>>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu
>>>➪ 48,Lepus👉 Illeetti
>>>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu
>>>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha
>>>➪ 51,Lynx👉 Adaloo
>>>➪ 52,Lyra👉 baganaa
>>>➪ 53,Mensa👉 garminjaala
>>>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi
>>>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee
>>>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa
Sanduuqa Sagalee
Hikkaa
Qookkee ykn sanduuqni sagalee Ujummoo qillensaa (trachea) fi Laagaa(phrynx) walqunnamsiisa.Sanduuqni sagalee caasaalee akka Lummaa(adams'apple), hutuu (glottis), kokkee ykn liqimsituu ykn wardiyyaa hutuu (epiglottis) fi funyoo sagalee (vocal cords) of kessatti hammata. Sanduuqni sagalee qilleensa sombaa kessaa ol bahuu, funyoo sagalee irra dhaqee sagalee dubbii akka kennuudhaaf qajeelcha.
Maqaa Gurmuurjii
>>>➪ 57,Norma👉 Noormaa
>>>➪ 58,Octans👉 saddeettaa
>>>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu
>>>➪ 62,Pegasus👉 Pigaasaas, Farda bararaa
>>>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus
>>>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa
>>>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu
>>>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessa
>>>➪ 67,Piscis👉Qurxummii
>>>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa
>>>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana
>>>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa
>>>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa
>>>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo
>>>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa
>>>➪ 75,Scutum👉 gaachana
>>>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa
Hulaa:saayinsii/suraa filatamaa
Sirni biiftuu kan uumame akka yaada hiddama saayinsii ammayyaatti sochii gaazotaa, duumessaafi dhukkee adda addaa irraa akka ta’e ni ibsa. Adeemsi sochii kana keessatti qaamni gara alaa jiran lafjottii kan geeddaraman yommuu ta’u qaamni gara keessaafi rukkina cimaa qabu gara biiftuutti jijjiirame jedhameeti amanama. Biiftuun handhuura sirna biiftuu keessatti argamti. Sirni biiftuu erga uumamee kaasee waggoota biiliyoona 4.6 ta’a jedhamee yaaddama. Sirna biiftuu keessatti lafjoonni saglan daandii / oorbitii/ marsoo jedhamu irra biiftuu naanna’u. lafjoonnii saddet fageenya Biiftuu irraa qabaniin dhihoo irraa gara fagootti yoo tarreessinu Qaamu-daalacha/gaanfurroo (Meerikurii), Bakkalcha(Veenusii), Lafa, Goofoo, (Ejabula), Lafqubeellaa, Elruuda, Habashaaqoodha. Qaamman biroo sirna biiftuu keessatti argaman immoo saatalaayitoota(Batolchee ykn Addessa namtolchee), asteerooyidootaa(Bungulkattaan), koomeetotaa(qorsaaa)fi meetiyoorota(Bubbuttuwwan/Qaanqorsa) fa’a. Saatalaayitoonni qaamman sirna biiftuu keessaa kan pilaanetoota naanna’an yommuu ta’an qorsaawwan, Bungulkattaan Qaanqorsa qaammaan sirnicha keessatti biiftuu naanna’anii dha.
Maqaa Gurmuurjii
>>>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii
>>>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas
>>>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa
>>>➪ 82,Tucana👉 abbaa-ilkaa
>>>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa
>>>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa
>>>➪ 85,Vela👉 sharaa
>>>➪ 86,Virgo👉 Duudaa
>>>➪ 87,Volans👉 Kalluuna bararaa
>>>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala
Sirni bullaa’insa nyaataa
Nyaanni karaa afaaniin gara keessatti fudhannu molekiyuloota gurguddoo irraa kan ijaarameedha. Molekiyuloonni gurguddoo kunniin bullaa’uun gara molekiyuloota xixiqqootti yoo jijjiiraman malee qaamaaf faayidaa kennuu hin danda’an. Sirni bullaa’insa nyaataa; nyaata fudhachuu, bulleesuufi xuuxamuu nyaataa of- keessatti hamata.
Maqaa domeenii
Maqaan domeenii teessoo weebsaayitii namni dubbifamuu danda'u (fkn "google.com") kan teessoo IP agarsiisuu fi fayyadamtoonni marsariitiiwwan ykn qabeenya biroo karaa mijataa ta'een akka argatan gargaarudha.
Eksteenshinii
Maqaaleen domeenii dheerina ("domeenii sadarkaa olaanaa" jedhaman) dhuma URL irratti qabu. Fakkeenyaaf ".com", ".net" fi ".org" dheerina maqaa domeenii baay'inaan itti fayyadamaniidha. Eksteenshiniin domeenii baay'ee beekamaan .com yoo ta'u domeeniin miliyoona 100 ol galmaa'eera. Eksteenshiniin .com jechuun "daldala", .org dhaabbata, fi .net network jechuudha.
Sirni bullaa’insa nyaataa
Sirni bulaa’insa nyaataa jalqabaa hanga dhumaatti ujummoo keessi isaa banamaa ta’e kan qabu yommuu ta’u, innis wal-duraa duubaan caasaalee afaan, isoofagasii, garaacha, mar’imaan qal’aa, mar’imaan furdaa, buubbuufi qaawwa munnee of-keessatti qabata. Nyaanni afaaniin seene afaan keessatti bulaa’uu eegaluun sadarkaa sadarkaan adeemsa bullaa’insaa keessa darbuun bu’aan bullaa’insaa mar’immaan qal’aa keessatti xuuxamuu. Kannen hinbullooneefi hinfayyadne garuu bishaan karaa mar’immaan furdaa keessaa xuuxamuun qaawwa munneen gara alaatti dhabamsiisama
Maqaa domeenii
Eksteenshinii
Akkasumas dheerinni maqaa domeenii biyya addaa ni jira. Fakkeenyaaf, Yunaayitid Kingidam dheerina domeenii ".uk" kan qabdu yoo ta'u, Jaappaan ammoo ".jp" qabdi.
Waggoota dhiyoo asitti domeeniin .io dhaabbilee jalqabaa fi dhaabbilee teeknooloojii waliin walqabatee waan dhufeef jaalala argateera. Kunis baay'inaan qubeewwan "io" yeroo baay'ee "galtee/bu'aa" jechuun kan hiikaman yoo ta'u, kunis jecha saayinsii kompiitaraa fi teeknooloojii keessatti barame dha. Dabalataanis, domeeniin .io gabaabaa, yaadachuuf salphaa, fi miira ammayyaa fi teeknooloojii irratti xiyyeeffate qaba.
Sababni biraan jaalala domeeniin .io haaraa ta’uu isaa fi ammallee domeenii galmaa’e baay’eedhaan kan hin guutamne ta’uu isaati, kunis dhaabbileen daldalaa fi namoonni dhuunfaa maqaa domeenii jiran akka salphaatti akka argatan taasisa. Dabalataanis, namoonni tokko tokko domeenii .io kan filatan sababni isaas, akka waliigalaatti daldalaa fi dhaabbilee teeknooloojii irratti xiyyeeffataniin waan fayyadamaniif, carraan isaa spam ykn marsariitii qulqullina gadi aanaa wajjin walqabatee jiraachuu isaa xiqqaadha.
Donawaa
Doonawaa maashinii ammayyaa gara hawaatti imaluuf gargaarudha. Gosoonni maashinii kunniin kaayyoo adda addaatiif kan ooludha. Faayidaa kana keessaa qunnamtii, qorannoo lafaa fi tilmaama haala qilleensaa ni argamu. Donawaan jalqabaa Onkoloolessa 4, 1957 furguggifamte. Maqaan isaa Sputnik 1 jedhama.
Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Itoophiyaa
Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Itoophiyaa, maqaa moggaasaatiin Waaliyaa, kubbaa miilla dhiirota Itoophiyaa keessatti Itoophiyaa bakka bu'a, akkasumas Federaalizimii kubbaa milaa Itoophiyaa, qaama kubbaa miira Itoophiyaa bulchuun to'atamaa jira. Gareen kun bara 1943tti erga hundeeffamee kaasee dorgommii naannoo, ardii fi addunyaa irratti Itoophiyaa bakka bu'a. Waliyaanonni Istaadiyeemii Addis Ababaa magaalaa guddittii Addis Ababaatti taphoota mana isaanii taphatu. Akka sadarkaa FI FA World Rankings fi CAF keessatti 44ffaa [update].
Itoophiyaan garee sadii qofa keessaa tokko (Gibxii fi Sudaan waliin) kan bara 1957tti dorgommii Waancaa Biyyoota Afrikaa irratti hirmaatan ture. Dorgommii kan mo'ate bara 1962 yoo ta'u, keessummeessaa ture. Haa ta'u malee, milkaa'inni dhuma bara 1960 irraa eegalee hin argamne ture. Koompiitara Sewnet Bishaw jalatti, gareen kun erga waggaa 31 hin argamne booda Waancaa Biyyoota Afrikaa 2013'f ga'eessa ta'e.
Durleetoo
Durleetoo (Afaan inglizii Pre-Cambrian)Jaarraan kun seenaa jijjiirama lafaa keessaa gara 90% kan uwwisudha.Taateewwan Xin lafaa(ji’ooloojii) ijoo yeroo kana keessatti raawwataman:Sirni Biiftuu jalqaba bara kanaatti uumame jedhamee yaadama.Ji'i lafaa yeroo kana keessatti uumame.
Bizinasii
Bunaqa ykn Bizinasii ykn Seedannoo oomisha (kan akka meeshaalee fi tajaajila ) oomishuuf ykn bitachuu fi gurguruun jireenya ofii argachuu ykn maallaqa argachuudha. Akkasumas "sochii ykn dhaabbata bu'aa argachuuf seene kamiyyuudha."
Watana
Wanti hangaafi qabee qabu kamiyyuu maatarii ykn Watana jedhama. Fakkeenyaaf, qilleensa, bishaan, dhagaa, aannan, daraaraa adda addaafi kan kana fakkaatan Watana dha. Miti-watanni qaama uumamaa ta’ee kan hangaafi qabee hin qabneedha. Fakkeenyaaf, akaakuwwan anniisaa, ho’a, ifa, sagalee, dirree elektiriikii, jaalala, ibiddiifi kan kana fakkaatan miti-maatarii ykn miti watana dha. Watanni dhaabbataafi daangeeffamaadha. Kun ammoo maatariin ykn watanni uumamaan amala suudummaa qabaachuu isaa agarsiisa. Amalootni bu’uura watanaa hangaafi qabeen ibsamu.
Hanga
Qabeen hamma bakka wantichi qabatuudha. Qabeen dhangala’oo yeroo baay’ee miililitiraan (ml) safarama. Yuuniitii waaltaawaan qabeen dhangala’oo ittiin safaramu liitira (l) jedhama. Maatariin hunduu suudoowwan ijaan mul’achuuf baay’ee xixiqqoo ta’an irraa tolfaman.
Funyaan
Funyaan qaamoolee miraa kessa isa tokko yoo ta'u finfachuuf nu tajaajila.
Funyaan qammoolee ala funyaanii kaasee hanga laagaa hammata.Funyaa qaamoota keessoo fi alaa qaba. qaamoonni alaa funyaanii kan jedhaman kannen akka Sulula funyaanii(bridge), Bantii funyaanii(apex nasi), kolaa funyaanii(ala nasi) fi Qaawa funyaanii(nostrils). Qaamoolee kessoo funyaanii ykn Gola funyaanii(nasal cavity) kanneen akka Galloo funyaanni(nasal septum) kan funyaan kan gola funyaan keenya bakka lamattii qooduu; fi Holqa funyaanii ykn Hallayyaa funyaanitti (nasal fossa) fadha. tokkoon tokkoon holqa funyaanii fuulduraan karaa qaawwa funyaaniin(nostrils), duubaan immoo karaa uraa funyaanii(nasal aperteres) gara Funyaagaan ykn Funy-laagaan (nasopharynx) geessuutti banaadha.
Antaarkitikaa
Antaarktikaa (Kibba cabbii ) ardii lafaa kibbaa fi baay'ina ummataa xiqqaa qabdudha. Guutummaatti jechuun ni danda'ama gara kibba Geengoo Antaarktikaatti kan argamu fi Galaana Kibbaatiin kan marfame ( Galaana Antaarktiik jedhamuunis beekama ), teessuma lafaa bantii Kibbaa of keessaa qaba. Antaarktikaan ardii guddaa shanaffaa yoo taatu, Awurooppaa caalaa gara %40 guddaadha, bal'inni ishee 14,200,000 dha. Irra caalaan Antaarktikaa ice sheet Antaarktikaatiin kan uwwifame yoo ta'u, furdina giddu galeessaa 1.9 qaba.
Gubama Soorataa
Seelonni dalagaa isaanii raawwachuuf anniisaa isaan barbaachisa. Anniisaa kanas soorata irraa adeemsa gubama soorataatiin argatu. Gubamni soorataa adeemsa Lubbiyyoo keessatti walnyaatisa keemikaala gaggeesuun nyaata irraa anniisaa (ATP) omishuuti. Adeemsi gubama soorataa tokkon tokkoo seelota keessatti waan geggeffamuuf hargansuu Lubbiyyoo keessaa jedhamuuniis ni waamama. Adeemsi gubama soorataa bakka lamatti qoodama. Isaaniis:gubama soorataa oksijiinii malee gaggeeffamuu(anaerobic respiration)fi gubama soorataa oksijiiniin gaggeeffamuu (aerobic respiration)dha
Gubama soorataa oksijiiniin Gaggeeffamuu
Gubamni soorataa gargaarsa oksijiiniin gaggeeffamuu gubama soorataa oksijiinii jedhama. Gubamni soorataa kun gosa gubama soorataa anniisan hedduu oomishamudha. Gosa gubama soorataa kanaan sooranni oksijiiniin guutuumaan guutuutti waan gubatuuf annisaa guddaa ta’etu omishama. Fakkeenyaaf, molokiyuulii gulukoosii tokko irraa anniisaa 36/38ATP oomishama. Dabalataaniis kaarboondaayoksaayidiifi bishaan gadi lakkifama.
C6H12O6 +6O2	6CO2 +6H2O + 36/38ATP
Gubamni soorataa   kun   maayitookondiriyaa   Lubbiyyoo   keessatti   gaggeeffama. Kanaafuu,
maayitookondiriyaan ykn caasumneen “ burqaa/man’ee anniisaa Lubbiyyoo ykn seelii” jedhama.
= Gubamni soorataa oksijiinii malee gaggeeffamu = Gubamni soorataa oksijiinii malee gaggeeffamu gubama soorataa oksijiinii malee jedhama. Kunis gubama soorataa O2 otoo hin fayyadamin raawwatamuudha. Kan gaggeeffamus saayitoopilaazmii Lubbiyyoo keessatti. Adeemsa gubama soorataa kana keessatti sooranni oksijiinii malee waan gubatuufi guutummaa guutuutti waan hincaccabneef anniisaa xiqqaa ta’etu (2ATP) omishama.
Adeemsi gubama soorataa kun bineeldota keessatti yommu gaggeeffamu asiidii laaktiki fi anniisaan yoo oomishamu biqiltootaafi raacatiifaa keessatti immoo itaanool, kaarboondaayoksaayidiifi annisaatu uumama
Gubama soorataa oksijiinii malee bineeldota keessatti
Gulukoosii	Asiidii laaktikii + Anniisaa
C6H12O6	2(C3H6O3) + 2ATP
Gubama soorataa oksijiinii malee biqiltootaafi raacatiifaa keessatti
Gulukoosii	Itaanoolii + kaarboondaayoksaayidii + Anniisaa
C6H12O6	2(C2H5OH) + 2(CO2) + 2ATP
Awwaaldigeessaa
Maqaan bineensa kanaa jechoota afaan oromoo  2 irraa ijaarame. Awwaalaa fi diigessa. Kan awwaala diigu jechuudha. Uumamni kun Ardii Afriikaa, Eeshiyaa fi Awustraaliyaa keessatti baay’inaan argama. Naannoo garii ardii Ameerikaa keessattis ni argama. Maqaa kanas kan argate lafa qotee raammoo fi wantoota garagaraa boolla keessaa baasaa waan nyaatuu fi. Haga ammaatti sanyiin awwaaldigeessaa shan akka argaman qorannoon bira gahamee jira.
Bungulkattaa
Bungulkattaan ykn Asteroyidiin dhakaa yknwantoota jajjaboobiiftuuttinaanna’aniidha. Hammi isaaniikiilomeetira tokkoohanga950 ti. Baay’inaankan argaman qubeelaa Maarsii fi Juuppitarii gidduu, kan qabattoo bungulkattaa guddicha jedhamu keessatti dha.
Awwaaldigeessaa
Avereejiidhaan awwaaldiigeessi tokko haga meetira 1 dheerata. Garuu Awwaaldiigeessa guddaa jedhamuun kan beekkamu haga meetira 2 dheerata. Inni xiqqaa fi gabaabaan kan Silky Anteater jedhamu cm 30 dheerata. Awwaaldiigessi guddaan bal’inaan ardii Ameerikaa Kibbaa keessatti argama. Inni Xiqqaan kan Silky jedhamu kun  Awustraaliyaa keessa qofa jiraata. Awwaaldiigessi guddaan Buqqeen mataa isaa dhiphaa dha. Funyaan dheeraa qaba. Ijji isaa xixiqqaa yoo ta’u, funyaan isaa ammoo geengoo dha.
Miilli awwaaldiigessaa kan fuulduraa qeensa jabaa qaba. Wayta deemu qeensi kun walitti caafama. Awwaaldiigessi waa ilaalee adda baafatuu irratti rakkoo qaba. Qaroon ija isaa hedduu laafaa dha. Garuu Dandeettiin waa fuunfatuu isaa akka malee jabaa dha. Haga ilmi namaa waa fuunfatu caalaa dachaa 40n fuunfata. Kanaaf waan sooratu funyaaniin adda baafata.
Wanti ajaa’ibaa kan awwaaldiigessi uumamaan badhaafame immoo arraba isaati. Arrabni awwaaldiigessaa ciqilee tokko caalaa dheerata. Arraba isaa kana saffisa ajaaibaatiin afaan keessaa baasaa gara afaanii deebisa. Sakandii tokko keessatti yeroo 2 hanga 3 arraba isaa gad baasee ol deebisuu danda’a. Harka isaatiin naannoo mixii fii  raammoleen adda addaa jiraatan qotee, achi booda arraba isaa dheeraa kana boolla keessa dabarsuudhaan raammolee walitti haxaayee gara afaanii galcha. Akkuma dubbanne sakandii 1 keessatti yeroo 2 ol arraba isaa gadi baasaa deebisuu waan danda’uuf, raammoleen heddu dheessanii jalaa bahuu hin danda’an. Boolla qotee eega haga takka irraa  nyaatee booda, dhiisee biraa deema. Wanti dhiisee biraa deemuuf immoo tooftaa birooti. Yoo Raammolee achi jiran hunda fixe, raammoon biroo bakka san hin dhuftu. Akka raammoleen biro deebi’anii boolla san seenaniif dhiisee biraa deema. Yoo raammoon heddummaatee boollatti dacha’e ammas itti deebi’ee soorata.
Awwaaldiigessi ijatti bineensa laafaa fakkaata. Garuu yeroo diinaan walitti dhufe humna jabaa qaba. Inumaa bineensota dallansuu guddatan keessaa awwaaldiigessi isa tokko. Wayta diinni itti dhufus jabinni qaama isaa ni dabala. Yeroo diinni itti dhufu ofirraa ittisuudhaaf miila isaa humna jabaa qabuu fi qeensa isaa akkamalee jabaataa saniin ofirraa ittisa. Ilmi namaas ta’ee bineensonni biroo qeensa kana yoo argan ugganii itti hin dhihaatan.
Arbagaaddu
Arbagaadduu urjii beekamaa mudhii samii irratti argamu fi guutuu addunyaa irratti mul'atuudha. Samii halkanii keessatti urjiilee mul’atanii fi beekamoo ta’an keessaa isa tokkodha. Fakkeenyaaf, tuuja har’a Ooriyoon (Arbagaadduu) jechuun beeknu Giriikota duriin maqaa kennamedha. Seenafoolli baayyeen wa’ee Ooriyooni, waaqa miidhagaa kan jedhu himu. Astiroonoomotni Chaayinaa durii Ooriyooniitiin akka Sheen, adamsituu ykn loltuu jabaatti beeku. Kana dura sirritti, warri Misirii durii tuuja kana waaqa isaanii Osaarisiin walqbsiisu. Sabni jalqaba maqaa kenne Sumeroota ture; maqichis Uru An-na, hiikkaan isa ` Ifa waaqarraa’
Awwaaldigeessaa
Awwaaldiigessi hoosiftoota keessatti ramadama. Rimeeyni awwaaldiigeessaa ji’a 6 tura. Yeroo heddu ilmoo takka dhala. Ilmoon dhalatte tun waggaa lamaaf haadharraa adda hin baatu. Hanga haati ilmoo biroo rimaya qabattutti biraa hin socho’u. Yoo diinni itti dhufe, utaalee duyda haadhaa gubbaa jalaa kora. Yeroo dheeraaf osoo duyda haadhaa irraa hin bu’in waliin deema. Gaafa haati rimaya qabatterraa kaasee jireenya kophaa jalqaba..
Sanyiin awwaaldiigessa guddaadhaa dachii tanarraa dhabamaa akka jiru dubbatama. Sababni immoo ilma namaati. Ilmi namaa sababa garagaraatiif bineensa kana adamsee ajjeesa. Gogaa isaa waan adda addaatiif fayyadama.
Lootuu Sheeyxaanaa
Maqaan uumama kanaa Moloch jedhama. Maqaa biraa lootuu qoree ykn ammoo lootuu sheeyxanaa jedhamuunis ni waamama. Uumamni kun naannawa gammoojjii fi lafa goggogaa keessa jiraata. Uumamni ajaa’ibaa kun lafa goggogaa fi oowwaa san keessa jiraachuudhaaf mala garagaraa fayyadama. Lootuu qoree kana ilmi namaa manatti guddifachuudhaaf ofitti madaqsuuu eegaleera. Kun ammoo lakkoofsi isaa kan bosona keessaa akka xiqqaatu godhutti jira.
Qaanqorsa
Qaanqorsaa Qaama bungulkattarra Xiqqaa  dhagaa ykn sibiilaa xiqqaa hawaa alaa keessa jiruudha.
Arbagaaddu
Arba gaadduu(gaadduu)