cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mana Barumsa Xareetaa
Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Gumii Waaqeffattoota Addunyaa
Ummanni Oromoo, kan waggaa dheeraa dura waaqa akka uumaa hundaa fi ajajaa hundaa ta'uu isaa bare, ummata Aafrikaa keessatti qofa odoo hin taane ummata addunyaa biratti amantii Waaqa tokkotti amanuu (monotheism) kan jalqaban keessaa tokko.
Since the emergence of Waaqeffannaa as a public religious affair, the Waaqeffattootaa have been organizing Irreechaa, “Thanksgiving Ceremony”, near a body of water (lake, spring, crater, or stream) or at the Galma of the Qaalluu-spritual hut which resembles church or mosque, every year. The ceremony is conducted by offering thanks and greeneries to Waaqaa, Who helped them, pass through the ‘dark’ rainy winter season to the bright sunny season, which begins to shine in the month of Fulbaanaa, September, the time crops and plants are furnishing colourful flowers.
In spite of problems confronting the Oromos in course of their history, interaction with other peoples, voluntary or involuntary conversion to the ´written´ religions of the Muslim and Christian worlds, Waaqeffannaa continues to offer pertinent answers to its adherents. Waaqeffannaa has made remarkable contributions in conflict resolutions, in making peace, in maintaining social harmony, in defending the Gadaa-based moral qualities of the Oromo families, in shaping the behavioral system of the Oromos (from blessing ceremonials to etiquette of socializing), and in bestowing socially meaningful names upon the newly born Oromo children.
Mul’ata GWA
Mul’annoon Gumii Waaqeffattoota Addunyaa amantiin Waaqeffannaa golgaa keessaa bahee, dagaagee, babal’atu arguudha. Waaqeffannaa takaallaa irra ture keessaa baasee dagaagsuu fi babal’isuufis Gumiin Waaqeffattoota Addunyaa waan danda’u mara ni hojjata.
Mission
The primary mission of the GWA is the realization of Waaqeffannaa religion for the betterment of Namummaa (humanity), moral judgments and human compassion based on the Rules and the Principles of Waaqeffannaa, the Right Path to Gaarummaa-being kind, and the Avenue of Peace to attain modesty, honesty, happiness, and Peace by respecting and deeply exploring the values of the indigenous religions.
Principles
Waaqeffannaa promotes and cultivates the Will of Waaqaa for the betterment of human being. It is also based on the Rules and the Principles of Waaqeffannaa, the Right Path to Gaarummaa, and the Avenue of Peace to attain Gaarummaa, happiness, and Peace.
According to Waaqeffannaa principle, a cheeky person of sneaky behavior, a counterfeiter, and a renegade, a socially inconsiderate, selfish and deceptive person is understood as existing against the Law of Waaqaa. Hence, Waaqeffannaa refrains from approving a ‘certificate of integration’ into the religious life of Gadaa Oromoo Families. No one can ever trust such person as a faithful citizen of the Republic of Gadaa Oromoland.
Waaqeffannaa rather adheres to teaching human compassion, conformity to facts of truth, respect to the Law of Waaqaa, honesty to the legitimacy of social taboos, fairness to individual and public opinions, care for strangers, and hospitality to foreigners.
Waaqeffannaa teaches its followers to abhor practices like persecution, ostracizing and segregation of man by man because of differences in faith, language, ethnicity, hair texture, physical character, skin colour, height or weight.
Waaqeffannaa always advocates honesty, modesty, truth, purity and humanity as inherent qualities of the Gadaa-based Oromo Society, which can lead them to successful achievement for the endeavors they are constantly undertaking.
Waaqeffannaa teaches the abhorrence of the root causes that emit cataclysmic social disorders and defile the established social norms with which the Oromos have been living in the longest period of their history, when they stood in the light of Seera Waaqaa and Safuu.
Core Values
As GWA is established to promote and cultivate these Waaqeffannaa Rules and Principles, its guiding values and principles’ are also emanates from and based on the Holy messages, the everlasting Laws and Principles of Waaqaa. More specifically, the values of the Group of Waaqeffannaa Assembly are:
These and other messages of Waaqaa are believed to have been delivered through the mouth of the first Qaalluu, who had been anointing Waaqeffattootaa pilgrims from all over Gadaa Oromoland at Odaa Mormor and Haroo Walaabuu before colonization. The message has become a self-assertive declaration in rejecting any form of internally assumed dictators and the colonial rules and rulers.
Kaayyooo
The Group of Waaqeffannaa Assembly is a religious organization dealing with the Waaqeffannaa affairs. The Objectives of GWA are:
Aims
GWA aims to achieve the following:
Beliiz
Beliiz biyya Ameerikaa Giddu Galeessaa keessa jirtu.
Jawaar Mahaammad
Saladin Abduraman SALADIN Abduraman chalanko Jawaar Mahaammad (Jawar Mohammed) qabsaawaa mirgaa fi xinxalaa siyaasaati. Jawaar yaada "Ani jalqaba Oromoo dha" ykn 'I am Oromo First' yaada jedhu uumuun, ummata Oromoo naannoo biyya ambaa jiraatan baayyee kakaasuu fi sabboonummaa isaanii cimsuun fudhatama guddaa argate. Akkasumas, Jawaar gaaffiin mirgaa ummata Oromoo deebii akka argatu qeerroo hundeessee qabsaawuu bira darbe ummata Itoophiyaa cunqurfamaniif sagalee ta'uun beekkama.
Seenaa
Jawaar Mahaammad kan dhalatee caamsaa 12, 1986 oromiyaa godina harargee iddoo Dhummuuga jedhamu keessatti. Abbaan Jawaar baddaa Arsiirraa ka'anii gara gammoojjii daangaa Harargee jirutti kan godaanan yoo ta'u maatin haadhasaa ammoo gara Abbichuurraa bara Hayilsasillaasee keessa lafasaanirraa ari'atamanii gara sanatti kan godaanan turan. Kanaaf Jawaar karaa abbaasaa Arsiirraa kan dhalate yoo ta'u, karaa haadhasaa ammoo Tuulamarraa kan dhalate. Haatisaa amantii Ortodoksiirraa kan dhufte yoo ta'u, abbaansaa ammoo amantii Islaamarraa kan dhufe ture. Gama soddaatin Jawaar wallaggaa fi Guji dha. Jawaar barnootasaa sadarkaa 1ffa magaalaa Asallaa mana barnoota kaatolik barate. Barnoota sadarkaa 2ffa Adaamaatti kan barate yoo ta'u. Bara 2003 carraa iskoolaarshiippii biyya alaa argateen gara Singaappoor deeme achitti barnootasaa itti fufe. Achumaan itti fufuun gara Ameerikaa deemee Kaalifoorniyaa keessatti Yuunivarsiitii Istaanfoorditti barate; kunis iskoolaarshiippidhaan ture. Jawaar hawwiinsaa ijoollummaa fiziksi barachuu yoo ta'eyyu guyyaa keessa fedhiinsaa jijjiiramaa deemee. Bara 2009 Istaanfoorditti saayinsii siyaasaan (political science) eebbifame. Yunivarsiti kolombiyaa irra digrii 2ffaan 2013tti ebbifame.
Wabii
__INDEX__
Qubee Afaan Oromoo
Qubeen Afaan Oromoo, Afaan Oromoo baruuf bu'ura dha. Qubeen kun ka'umsi isaa Laatinii yoo ta'u yeroo ammaatti bal'inaan itti hojjetamaa kan jiru dha. Qubeen Afaan Oromoo qubee guguddaa fi qubee xixiqqaa jedhamuun lamatti qoodama.
Qubee Guguddaa
Gabateen armaan gadii qubee Afaan Oromoo gurguddaa agarsiisa: Qubeelee armaan olitti barreeffaman alattis qubeen Afaan Oromoo qubee guguddaa warra qubee dachaa ta'a of keessaa qaba. Isaanis:
Hubachiisa: P, TS, V, Z,  fi Zy n sagalee fi jechoota afaan ollaa fi addunyaa biraa irraa ergiffanne. Itti gargaaramuuf akka salphatuuf kan uumame malee sagalee dubbifamaa kanniin Afaan Oromoo keessatti hin argaman
Faaruu Itoophiyaa
የዜግነት ክብር በኢትዮጵያችን ፀንቶ ታየ ህዝባዊነት ዳር እስከዳር በርቶ ለሰላም ለፍትህ ለህዝቦች ነፃነት በእኩልነት በፍቅር ቆመናል ባንድነት መሰረተ ፅኑ ሰብዕናን ያልሻርን ህዝቦች ነን ለስራ በስራ የኖርን ድንቅ የባህል መድረክ ያኩሪ ቅርስ ባለቤት የተፈጥሮ ፀጋ የጀግና ህዝብ እናት እንጠብቅሻለን አለብን አደራ ኢትዮጵያችን ኑሪ እኛም ባንቺ እንኩራ።
Qubee Afaan Oromoo
Qubee Xixiqqaa
Afaan Oromoo qubee xixiqqaa gabatee armaan gadii keessatti agarsiifaman qaba:
Faaruu Itoophiyaa
hiikamu immoo Tabaroon lammummaa Itoophiyaa teenyatti jabaatee Ummattummaan daangaa hamma daangaatti ifee muldhatee Nagaaf, haqaaf, bilisummaa ummattootaaf Walqixxummaafi jaalalaan dhaabbanneerra tokkummaaf Hunde- jabeessa namummaa hinmulqine Uummattoota nuti hojiif hojiidhaan kan jiraanne Waltajjii aadaa maalalchiistuu warra hambaa buleeyyii Badhaasa uumamaa harmee ummata jajjabeeyyii Sitiksina irbuu qabna Itoophiyaa teenya nuuf le'i nus siin boonna.
Qubee Afaan Oromoo
Qubee Xixiqqaa
Qubeelee armaan olitti barreeffaman alattis qubeen Afaan Oromoo qubee xixiqqaa warra qubee dachaa ta'an of keessaa qaba. Isaanis: Hubachiisa: p, v, z, ts, fi zy n aadaa sabafi sablammii naannoo Oromoo jiraatanii calaqqisiisuuf kan uumamani malee Afaan Oromoo keessa hin jirani. Garuu, jechoota ergissan dhufan waajin, qubeewwan kun amma tokko Afaan Oromoo keessatti hojiirra oolaniiru.
Qubee Dachaa Saddeettan (8) barreessi
Qubeen dachaa qubee sagalee addaa ta'e, kan qubeewwan digdamii jahan keessa hin jirre of keessaa qabu. Sagalee qubee kanneenii qubeewwan dubbifamaa gara garaa lama walitti fiduun barreeffamu. Qubeewwan dachaan kunniin qubee akka SH, NY ,CH, DH, PH ,KH fi TS ti. Qubeewwan dachaa kanneen keessa qubeen TS quboota akka P,V fi Z dabalatee qubee ergifannaa ykn qubee alagaa jedhamanii beekkamu.
Wabii
Kitaaba Sheek Mahaammad Rashaad Abdullee Carcar
Dhiichisa
Dhichifni yeroo baay'ee kan taphatamu naannoo Shawatti yoo ta'u kunis yeroo cidhaa, daboo(jigii) fi ayyaanoota garagaraa
Tarree chaanaalota televijinii Afaan Oromoo
Tarreen kun chaanaalota televijinii Afaan Oromoon (Oromo-language Television channels) tamsaasan firikuweensi (frequency) waliin qaba.
Qonqo fi Video
Qonqo
Afaan  oromoo   yeroo  kanatti   godinootii  hedduu  keessatti   du bbatama. baroota hedduuf  cunqurfamus   baduu  hin dan deenye. ammas  yoo rabbi  jedhe gara fuulduraaf    afaan biyyoolessaa  tahuu  nidandaha. garuu ummanni  keenya  haala  inni  keessa darbee  as gahe  hin  beeku.
Horroo Guduruu
Godinni Horroo Guduruu Wallaggaa godinoota Wallaggaa afran keessaa tokko yoo taatu kan argamtus Oromiyaa gara dhihaatti.
Harkisoo
Seenaa qorannoo harkisa lafaa
Qorannoon ammayyaa harkisa lafaa dhuma jaarraa 16ffaa fi jalqaba jaarraa 17ffaa keessa Galiiloo Galiileedhaan jalqabame. Akka falaasamaan Giriikii durii Aristootil jedhamutti, yaadni bara kana dura hojjete, "wantoonni ulfaatoo ta'an wantoota salphaa ta'an caalaa saffisaan lafa bu'u" jedhu ture. Haa ta’u malee, Galiiloo wantoonni ulfaatoo fi salphaan saffisa walqixa ta’een lafatti akka bu’an of eeggannoodhaan safartuudhaan argisiiseera. qillessa lafaa keenya keessatti, Galiiloo yeroo baay’ee wantootni ulfaatoo ta’an wantoota salphaa ta’an caalaa saffisaan akka kufan kan hubannuuf, harkisa lafaa osoo hin taane, dhibbaa qilleensaatiin akka ta’e barreesseera. Yaada sirrii ta'ee fi yaada bal'aa itti aanu Isaac Newton 's itti fuufee ture.
yaadrimee sochii Niwutan
Bara 1645tti lammiin Faransaay Ismaa’eel Boulay jedhamu guddinni humna pilaaneetota naannoo Aduu jiran fageenya Aduu irraa qabaniin faallaa ta’ee akka walqabatu tilmaame, garuu addunyaa dhugaa keessatti humni jiraachuu isaa haaleera. Dhugaadha, odeeffannoon Yisihaak Niwutan kitaabota qorataa kanaa dubbise ni jira. Yeroo baay’ee Isaa’ak Niwutan seera kana akka argate himama, garuu barattoonni hedduun (kan akka Roobart Hook, Kiriistoofar Reen, Boolar fi kan kana fakkaatan) Niwutan dura jiraachuu seera kanaa hubataniiru. Niwutan maqaa isaa kan baase herregaan mirkanaa’ina seera kanaa waan mirkaneesseefidha. Kitaaba isaa Principia bara 1687 maxxanfame keessatti, Isaac Newton, akkuma Bouleil, seera iskuweerii faallaa sochii aduu tilmaameera. Haa ta’u malee, Bulail irraa adda ta’ee, qabatamaan jiraachuu anniisaatti amanee foormulaa herregaatiin mirkaneesse.
Argamuu Neeptuuniin
Qorattoonni Niwutoon irraa eegalee fulle fogo millistuu(telleskoopii) isaaniitiin urjiilee adda addaa qorataniiru. Fakkeenyaaf, adeemsa Yuuraanos qoratanis, pilaanetiin kun orbiiti ajaa’ibaa pilaaneetota biroo irraa adda ta’e qabdi turte. Sababni isaa baruuf carraaqqii godheen, Herban Le Vey, lammiin Faransaay, xiinxala isaa keessatti seera Niwutanitti fayyadamee dhiibbaa pilaaneetii biraa, kan yeroodhaaf karaa leensii hin ilaalamne, Yuuraanos irratti fi seera Niwutan irratti hundaa’e tilmaamuuf, pilaanetiin kun eessa jiraachuu akka dandeessu tilmaameera. Bakka John Galle Le Vey tilmaametti koochoo isaa kaayyeffachuudhaan urjii Neptune jedhamu argachuu danda'eera. Argannoon kun ammallee injifannoo guddaa seera sochii Niwutan ta'uun yaadatama.
Daangaa seera Niwutan
Niwutan erga argatee waggaa 200 ol booda, dhuma jaarraa 19ffaatti of eeggannoodhaan ilaaluun, orbitiin Meerkikurii raafama baayʼee xinnoo akka agarsiisu argisiisa. Yaalii humna kana seera Niwutoniin ibsuu hin dandeenye. Rakkoon kun haala kana keessatti osoo hin furamne hafee Albert Einstein bara 1915 yaada haaraa maddisiisuudhaan dhimmicha haala quubsaa ta'een furuu kan danda'ee fi yeroo jalqabaatiif kitaaba isaa new general relativity of this planet's orbit jedhee waamu keessatti. Har’a, beekamaadha, seerota Niwutan seerota Einstein ’s general relativity tiin fooyya’aniiru, garuu shallaggiin sochii ammayyaa irra caalaan isaa ammallee yaada Niwutan fayyadamuun raawwatama. Sababa seera Niwutoniin
Abdii Fiixee
Abdii Fiixee waloo, gaazexeessa, barreessaa, fi qabasaawa mirga Oromoo ti. Abdiin meeshaalee sab-qunnamtii adda addaa keessatti hojjachuu fi barreeffamoota walaloo fi asoosamaa adda addaa barreessuun beekkama.
Harkisoo
Daangaa seera Niwutan
Fakkeenyaaf, orbitiin dooniiwwan hawaa lafa irraa gara Ji'aatti furguggifaman seera Niwutoonitti fayyadamuun shallagame.
Abdii Fiixee
Ijoollummaa Isaa
Abdiin kan dhalate Wallagga Lixaa Boojji keessatti yoo ta'u yeroo inni daa'ima turetti maatiinsaa gara magaala Naqamteetti godaanan. Abdiinis maatii isaa wajjiniin Naqamte galuun Naqamtetti guddate. Abdiin barnootasaas kutaa tokkoo hanga kudhanii achuma Naqamtetti kan barate yoo ta'u kutaa kudha-tokkoo fi kudha-lamaa ammoo Najjootti barate. Barnoota sadarkaa lammaffaa erga xumuree booda, Abdiin gara Ameerikaatti godaane. Ameerikaattis mana barumsaa galuudhaan ogummaa fiilmii baratee xumure.
Harkisoo
Qorannoo Einstein
Jaarraa 19ffaa keessa saayintistoonni yaadni Niwutan sochii ilaalchisee kenne gahaa akka hin taane hubataniiru. Keessattuu, harkisa maaykirooskoopii orbiiti Meerkikurii bira gahu seera Niwutoniin gonkumaa xiinxalamuu akka hin dandeenye hubatameera. Haala kana keessatti, Albert Einstein yaada isaa kan general relativity kitaaba tokko keessatti bara 1916tti dhiheesse. Haa ta’u malee, akka kitaaba qorannoo kanaa dursaatti yaad-rimeen barbaachisoo kanaan dura ka’an kan turan yoo ta’u, isaan keessaa mata duree walqixxummaa jedhamuun kan beekamudha.
Abdii Fiixee
Barreeffamoota Isaa
Abdiin jaalala barreessuu guddaa akka qabu dubbata. Irra guddinaan walaloo fi asoosama barreessudhaan beekkama. Barreessudhaaf namoota fakkeenya naa ta'an keessaa Onesimos Nasib, Asteer Gannoo fi Dhaabaa Wayyeessaa akka ta'an dubbata.
Harkisoo
Mata duree walqixxummaa
Akkuma seera bu’uuraa walmadaalummaa jedhutti, vaakiyuumii iddoo keessatti, wanti hundi walqixa kufa. Yaada kana qorachuuf kubbaan ulfaatina adda addaa qabu lama tuubii qilleensa hin qabne keessatti lafatti kufuu danda’a. Yaalii haala kana keessatti godhame keessatti kubbaan ulfaatina kamiyyuu qabu walqixa lafa akka rukutu fi saffisi isaanii walfakkaata ta’uun isaa argameera. Kan caalu ammoo, qajeelfamni kun qorattoota Torison Pendulum fayyadamaniin akka hojjetu mirkanaa’eera. Saatalaayitoota hawaa gadi fagootiinis daran yaaluuf karoorri jira. .
Mata dureen kun baay’ina humnoota dhaabbataa, uumama ji’oomeetirii humnoota, jiraachuu danda’u bifa anniisaa 5ffaa (yeroo ammaa humnoonni bu’uuraa 4 qofatu jira jedhamee amanamu), fi qorannoo waliigalaa firaakshinii.
sadhata waliigalaa
In general relativity, harkisni lafaa anniisaa miti, garuu bakka momentum jiru hundatti, bu'aa walnyaatinsa yeroo fi iddoo, haala addunyaa kana marsee jiruuti.
= madda wabii =
Fiichee
Fiicheen magaalaa Oromiyaa keessatti argaman keessaa tokko yoo taatu, magaalaa guddoo godina Shawaa Kaabaa ti.
Hawussaa
Hawussaa (Yaren Hawussaa ykn Harshen Hawussaa) afaan Chaadiik (damee maatii afaan Afiroo-Eeshiyaatikii) kan nama baayyedhaan dubbatamu dha. Hawussaan akka afaan jalqabaatti ummata naannoo miliyoona 34n dubbatama, akka afaan lammaffaatti ammoo ummata naannoo miliyoona 18 oltu dubbata, dimshaashatti ummata naannoo miliyoona 52n dubbatama.
Herrega
SALADIN abduraman Herregni qorannoo akka baay'ina(lakkoofsa) caasaa, iddoo/bakka fi jijjiirama geggeessa. Beektota herregaa fi falaasamaa gidduutti hiikaa fi mata dureewwan herrega irratti yaada adda addaatu jira.
y"-2
Dinquu Dayyaasaa
Dinquu Dayyaasaa abbaa qabeenyaa fi tola-oolaa yoo ta'u abbaa Koolleejjii Riifti Vaaliti. Dinquun dhaabbata Televizyiinii tamsaasu kan Oromia Broadcast Service (OBS) jedhamus hundeesseera.
Dhaloota Isaa
Dinquu Dayyaasaa godinaa addaa naannawaa finfinnee kombolee bakka addaa Gabreelii Leencaa jedhamutti dhalate. Abbaan Dinquu Dayyaasaa Abbaa makkoo jedhamaa inniss qallichaa kabajamaa ijoollee shantamii lama qaba. Dinquu ilmoo soddommii saddeettaffaa ta'ee dhalate. Dayyaasaan nama aangoo qabu yoo ta'u giraazmaachii ture. Feedhii aadaa Oromoo guddisuuf qaburraan kan ka'es, Dayyaasan miseensa Waldaa Wal-Gargaarsaa Maccaa fi Tuulamaa ture. Haatii Dinquu Daansee Gurmuu jedhamti.
Dinquun Sandafaa haa dhalatu malee kan guddate garuu Aanaa Boosat, Ganda Rukeecha fi Boqoree keessatti. Dinquun barnoota sadarkkaa tokkoffaa fi giddu-galeessa lammaffaa Mana Barumsa Walancitiitti kan barate yoo ta'u mana barumsaa ga'uuf naannoo sa'aatii sadi'ii deema ture. Barnoota sadarkaa lammaffaa ammoo magaalaa Adaamaatti Mana Barumsa Haawaasitti barate.
Qabeenya Horachuusaa
Haala kanaan qabeenya horachaa kan deeme Dinquun, bara 1998 gamoo Naa'ol jedhamu magaalaa Adaamaatti ijaare. Gamoon kun yeroo amma (bara 2015) hoospitaalaa fi koollejjii fayyaa ta'uun tajaajilla jira. Itti aansun bara 1999 mana barumsa sadarkaa tokkoffaa kan NFYD Lakkoofsa 1 jedhamu magaalaa Adaamaatti ijaare. Boodarras ol guddachuun manni barumsaa kun barattoota oolmaa daa'immaniirraa kaasee hanga qophaa'inaatti barsiisaa jira. Yeroo amma magaalaa Adaamaa keessa manni barumsa kun lama yoo ta'u magaalota kan biraattis babal'achaa jira. Itti fufuun, bara 2000 Dinquun Koolleejjii Riifti Vaalii hundeesse. Koollejjiin kun sadarkaa olaanatiin barsiisaa waan tureef battalumatti gara yuunivarsiitii koollejjiitti ol guddate. Yeroo ammaa Koollejjiin Yuunivarsiitii Riifti Vaalii kaampaasii kudha shan kan qabu yoo ta'u walumaa galatti barattoota 120,000 yoo qabaatu kana keessa 78,000 barattoota idilee fi 42,000 ammoo barattoota barnoota fageenyaa baratani.
Tola Ooltummaa
Koollejjii Yuunivariitii Riifti Vaalii keessatti, Dinquun barattoota harka qalleeyyii fi gargaarsa hin qabne tola akka baratan carraa iskoolaarshiippii kenneefii barsiisun beekkama. Akkaataa kanaan barattoonni kuma baayyee ta'an hanga ammaatti Riifti Vaalitti baratanii eebbifamaniiru.
Baakkoo Tibbee
Baakkoo Tibbeen aanaalee godina Shawaa Dhihaa naannoo Oromiyaa 180 biyya Itoophiyaa keessaa tokko. Kaabaan, kibbaan fi dhihaan godina Wallagga Bahaatiin akkasumas, bahaan aanaa Calliyaatiin daangeffamti! Magaalaan guddoo aanaa kanaa Baakkoo yootaatu, magaallan biroo kanneen akka Shobokaa fi Tibbees achitti ni argamu. Manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa 38 keessaa 20 kutaa 1-4, akkasumas, 18 immoo kutaa 1-8f tajaajila kennaa jiru. Manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa afur keessaa 3 kutaa 9-10f kan biraan immoo 9-12f tajaajila kennaa jira. Tajaajilli fayyaas, gidduu gala fayyaa 1 kilinikoota 10 (health post) 6
Bishooftuu
Bulchiinsa magaalaa Bishooftuu waajjira bulchiinsa ganda birbirsa fookaa
Jaarraa Abbaa Gadaa
Seenaa Duubaa
Jaarraa Abbaa Gadaa Baha Oromiyaa, konyaa Gaara Mul’ataa ganda Mudiir Gooroo keessatti abbaasaa Ibraahim Hamiid fi harmeesaa Moominaa Eeboo irraa bara 1936 dhalatan. Yeroo umuriin barnootaf ga'us mana barumsaa galanii barachuu eegalan.
Mana barumsaa sadarkaa olaanaa Harar keessatti yeroo baratan, baratoonni saboota biroo akka Amaaraa, Hararii fi kkf yeroo ayyaanaa walaloo fi sirba aadaa sirbanii ummata isaani bashannansiisu ture. Baratoonni Oromoo garuu, sababa hacuuccaa, dhiibbaa fi jibbiinsa irratti geggeeffamurraa kan ka'e hirmaannan afaanii fi aadaa ofii guddisuu hinyaaddamu ture. Kun itti dhaga'ame Jaarraa Abbaa Gadaa, barattoota Oromoo walitti gurmeessun dhaaba "Waldaa Barattoota Oromoo" jedhamu hundeesse. Jaarran karaa dhaaba barattootaa kanaatin, ijoollen Oromoo wal akka baran, hacuuccaa ummata Oromoorratti hojjatamu akka hubatan, afaansaanii fi aadaasaanii akka guddisan dadammaqasaa ture. Namoota yeroo sana dhaaba kana keessa turan keessa pirofeesar Mahaammad Hasan, Xahaa Alii Abdii, Jamaal Alii Abdii faadha. Dhaabni kunis jajjabaatee, bara 1961tti mana siinimaa Hararitti, agarsiisa aadaa Oromoo geggeesse.
Barumsa sadarkaa lammaffaa akkuma xumureen, Akkaadaamii Barumsa Waraanaa Harar galee barachuu jalqabe. Yeroo gabaabaa booda, bulchiinsi akkaadaamichaa, amantiisaa akka hinshaakalle waan dhorkeef, bakka bilisaan jiraachuu ta'usaa waan hubateef, barumsa addaan kutee ba'e.
Qabsoo Hidhanoo
Bara 1966 qabsaawota Baalee kan gabrummaa hadhooftuu lolanitti makamuuf loltoota 12 fudhatee gara Baalee deeme. Baaleettis Fincila Jeneraal Waaqoo Guutuutiin hogganamu sanitti galee qabsoo jalqabe. Fincila Baalerrattis lola gurguddaa hedduu keessatti hirmaateera.
Akkuma mootummaan Fincila Baalee too'annoo jala oolcheen, Jaarraan leenjii fi meeshaa waraanaa gahaa qabaachuun murteessaa ta'uu Isaa waan hubateef achumaan gara Somaaliyaa deeme. Mootummaan Sumaalee qabsoo Baaletiif gargaarsa gochaa ture, haaluma kanaan Jaarraas simatan. Boodarra garuu, bara 1969 Mootummaan Ziyaad Baarree kan Somaaliyaa maqaa Oromootin qabsoo hayyamu dide. Ziyaad Baarreen Oromoonni maqaa Somaaleetiin yoo qabsaa'an malee gargaarsa akka hinarganne ibsan. Akka Ziyaad Baarree jedhutti Harargee, Arsii, Baale fi Sidaamoon Somaaleedha, Oromoo miti. Kanaaf Maqaa Somaaleetiin malee gargaarsa takka qabsoo biraatiif hingodhan.
Jaarraan Abbaa Gadaa yeroo kana gara biyya Arabaatii gargaarsa barbaacha Yaman deeme. Bara 1970 Yaman Kibbaa magaala Eden gale. Yamanittis, Oromoota kan biroo kan Elemoo Qilxuu, Huseen Sura fi kkf walarguun waa'ee qabsoo Oromoo mari'atan; dhaaba Oromoof qabsaa'us hundeessuf murteessan. Mootummaa Yaman waliin marii kan godhe yoo ta'u mootummaan Yamanis gargaarsa gochuuf abdii kennaniif. Baruma sana keessa gara Iraaqis deemee qaamoota mootummaa waliin marii godheera.
Huseen Suraa, Jaarraa Abbaa Gadaa, Elemoo Qilxuu fi hoggantoonni kan biroo Kaayiroo, Bagdaad fi Damaasqoo dhaquun marii geggeessan. Mootummaan Iraaqii fi Sooriyaa meeshaa waraanaa keennuufiif, Filisxeemonni Sooriyaa keessa jiran leenjii waraanaa kennuuf waadaa galan. Erga qophiin barbaachisu xumuramee booda, loltoonni 36 biyyatti deebi'anii qabsoo waraana kan eegalan leenjii waggaa tokkoo fudhatan. Maqaan loltoota kanaas Qeerroo Ganamaa jedhamaee moggaafame.
Baruma kana Jaarraan Qeerroo Ganamaa hogganuudhaan meeshaa waraanaa fudhatee gara biyyaa qajeele. Qeerroo Ganamaa 36n hogganuudhaan Jaarraan doonii yaabbatanii Sumaaleetti wayita bu’an, waraanni Sumaalee isaan marsee isaan qabe. Bara 1970tti Somaaliyaa keessatti mana hidhaa Mandheeraa jedhamutti waggaa shan hidhaan dabarsan. Waggaa shan hidhaa keessa turee achii ba'ee gara Moqaadishoo geeffame. Moqaadishotti Ziyaad Baarree ofumasaatii Jaarran Adda Bilisumma Sumaalee Dhihaa (maqaa Ingiliffaa Western Somale Liberation Front - WSLF beekkama) akka makamu gaafatan. Jaarran garuu kana fudhachuu dide. Bara 1975 hoggaa mana hidhaatii bahe qabsoon biyyatti galauu akka qabu waan amaneef gara biyyaa seenee qabsoo jalqabe.
Nagallee Booranaa
Nagallee Booranaa magaalaa guddoo godina Booranaati.
Jaarraa Abbaa Gadaa
Qabsoo Hidhanoo
Sabboontonni Oromoo Finfinnee jiran, labsii dhaaba Oromoo haarawa hundeessuu, kan Elemoo Qilxuufaa bara 1973 Finfineetti jalqaban xumuruuf gara Finfinnee akka dhufu affeerranii Finfinnee deeme. Haa ta'u malee, sabboontonni Oromoo dhaaba Maarkisisti-Leeninistii Dargii wajjin dhaaburratti waan qabamaniif dhaaba Oromoo hundeessuu kanarratti xiyyeeffachuu waan hindanda'mneef gara biyyaatti deebi'e. Qawwee muraasaa fi rasaasaa Elemoon faa awwaalan fudhachuun Waraana Bilisummaa uumee qabsoo itti fufe. Goolii Diimaa Dargii namoonni hedduun baqatanis waraana kanatti makaman.
Yeroo muraasa booda waldiddaan sababnii isaa ifa hinta'in waraana Jarraa Abbaa Gadaa fi qabsaawota Finfinneerraa dhufan gidduutti waan ummameef addaan ba'an. Waraanni lamaan addaan ba'us lamaanuu maqaa "Adda Bilisummaa Oromoo" jechuun waammama. Bara 1985, Jaaraa Abbaa Gadaa fi hiriyoonni isaanii waraana kan saanii Adda Islaamummaa Bilisummaa Oromoo (AIBO) jechuun moggaasan.
Agaw
Namoonni afaanicha dubbatan irra caalaan isaanii Naannoo Amaaraa 'Godina Agaw Awii keessa jiraatu, garuu naannoolee adda addaa Godina Matakkal Naannoo Beenishaangul-Gumuuz keessatti hawaasni afaan kana dubbatan jiru. Hanga yeroo dhiyootti, Kunfal, afaan Kibba Agaw kan biraa kan naannoo Dhiha Haroo Xaanaatti dubbatamu, afaan addaa ta’uun shakkamaa ture. Amma afaaniin Awngiitti dhihoo ta’uun isaa kan mul’ate yoo ta’u, loqoda afaan sanaa ta’ee ramadamuu qaba.
Jaarraa Abbaa Gadaa
Qabsoo Hidhanoo
AIBOn mootummaa ce'umsaa Itoophiyaa kan bara 1991 ijaarame keessatti hirmaatee ture. Bara 1992, mootummaa ce'umsaa keessaa ba'uun gara gaarren Harargeetti deebi'ee qabsoo itti fufe. Bara 2005, maqaa AIBO jedhu gara Adda Bilisummaa Dimookiraatawaa Oromiyaa jedhutti jijjiirani.
Aseko
Asakoo aanaa Godina Arsii tti argaman keessaa ishee tokko.
Tirrii
Tirriin sirba aadaa arsii kan dubartiin sirbituudha garuu kan dhiraa fi dubartiin wal jela qaba sirbaani dha. Tirriin sirba aadaa arsii isa beekama dha.
Doddotaa-siree
Aanaan Doddotaa godina Arsii keessatti argamti. Aanaan tun kaabaan godina Shawaa Bahaatiin, Kibbaan aanaa Heexosaa,bahaan aanaa Siree,lixaan aanaa Zuwaay Dugdaan daangoftee argamti.
Aanaan Doddotaa Yeroo Ammaa Aanaalee foyya'iinsa guddaa keessatti argaman keessaa tokko yoo taatu bulchiinsa magaalaa dheeraa waliin ta'uudhaan seenaa haaras galmeessuu irratti argamu.
Aanaan Doddotaa seenaa oromoo keessatti iddoo guddaa qabdi. Seenaa Oromoo keessatti Aanaan Doddotaa iddoo Jeneraal Taaddasaa Birruu Tokkummaa fi Obbolummaa ummata oromoo itti cimsaniidha.
Neeppaal
Neeppaal biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Gimbii (aanaa)
Gimbiin aanolee Oromiyaa keessa tokko yoo ta'u Godina Wallagga Dhihaa kessatti argama.
Gabramaaram Gaarii
Gabramaaram Gaarii (Dajjaazmaach Gabramaariyaam Gaarii) loltuu fi ajajaa waraana gaafa Adwaa fi bara Haylasillaaseeti. Gabramaaram Garasuu Dhukii Walisoo irraa Finfinneetti waamsisuun Ministeera Ittisaa keessatti ajaja mootiin qacaran.
Gabramaaram weellistu Beeti Jeef (Betty G.) obboleessa akaakiletti oolaaf. Manni barumsaa magaalaa Finfinne kessattti yaadannoof maqaa isaan moggaafame jira.
Harargee Dhihaa
Hararghe Dhiha (West Hararge) godinaalee Oromiyaa kudha laman keessaa tokko yoo taatu, maqaan kunis maqaa durii kutaa biyyaa Harargee irraa dhufe.
Harargeen dhihaa kibbaan Laga Shabalee kan godina Baalee irraa gargar baasuun, kibba-dhihaan godina Arsiin, kaaba-dhihaan naannoo Affaar, kaabaan naannoo Sumaalee, bahaan godina Harargee Bahaatiin daangeffamtee argamti. Bakki dheerina guddae qabu godina kanaaa Gaara Muktaar. Magaalan beekamoon godina kanaa Ciroo, Baddeessaa, Galamsoo, Machaaraa fi Mi'eessoo dha.
Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa (Central Statistical Authority) akka gabaasa Abbaa Taayitaa Bunaa fi Shayii Itoophiyaa irratti hundaa'e akka ibsettibunni toonii 8,364.00 ta'u bara dhumaa 1997 E.C. (2005 G.C.) irratti akka Harargee dhihaati biqile ibseera. Kun immoo baasii Oromiyaa keessaa dhibbantaa 7.27% yoo ta'u, baasii biyya (Itoophiyaa) keessaa immoo dhibbantaa 3.7% ta'a.
Gabaasa
Gabaasa Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa irraa bara 1997 E.C. (2005 G.C.) akka ibsutti, godinni kun tilmaamaan baay'ina ummataa 1,787,086, yoo qabaatu kan kessa 915,138 dhiraa yoo ta'an kan hafan yokan immo 871,948 immo dubraa dha. Bayyina ummata oliitii ibsame keessa dhibbantaan 9.6% yookaan namni 171,598 baadiyyaa ala jiraatu. Ballina lafa tilmaamaan 17,552.23 km2 ta'u keessatti "density" (rukkina) ummata Harargee dhihaa tilmaamaan 101.82 people per square kilometer ta'a.
Akka Baankii Addunyaa memorandamii Caamsaa 24, 2004 G.C. akka ibsutti, Parsentiin 9% jirattotta Harargee Dhihaa elektiriikii ni fayyadamu, akkasumas "density" karaa konkolaataa godina kanaa 23.6 kilometers per 1000 square kilometers yoo ta'u (kunis yoo kilometer 30 biyya wajjin yoo walitti madalaan), akkasumas avregiin abba mana badiyya tokko hektara lafa 0.5 (kunis hektara lafa biyya 1.01 fi hektara lafa Oromia 1.14 wajjin yoo walitti madalamu , akkasumas avregiin abba mana baddiya tokko mataan horii mana hanga 0.6 qaba. Persentiin 16.4% ummatta, namotta qonaa malee jiratan yoo ta'an, kunis yoo kan biyya persenti 25% fi kan Oromiyaa 24% wajjin yoo walitti madalan. Ijoollee barachuu danda'an kessa persentiin 55% mana barumsa sadarka tokkoffati galma'ani argamu, akkasumas persentiin 8% mana barumsaa sadarkaa lammaffaatti galmaa'anii argamu. Dhibbantaan 92% godina kanaa busaa malariaf banaa kan jiran yoo ta'an, tokkoleen Tsetse flyiif banaa miti. Memorandamiin zonii kana risqii qilleensa gogga (drought) qabachun qabxii 372 kenaf.
Bulchaan ummata Oromiyaa guyya 25 Caamsa 2006 G.C. akka ifaa godhetti hojji bishaan dhugaatii ta'u baasuu 429 ta'u dhumachutti akka jiru fi hojii bira geggefamu jiran wajjin yoo walitti qaban, bishaan dhugaatii ta'u jiraattota hanga 72,300 ta'anif kan ba'u yoo ta'u, kunis persenti 37% hanga 47%f tajaajila bishaanii kenna.
Hidhabuu Abootee
Abarraa Raggaa Baallamiitiin
Eebba gaa'eelaa
Eebbi gaa'eelaa eebba yeroo cidhaa jaalallewwaniif raawwatamuudha.
Dambi Doolloo
Dambi Doolloo Magaala Oromiyaa Dhihaatti argamtuudha. Magaalaa guddoo Aanaa Sayyooti; akkasumas magaalaa guddoo Godina Qellem Wallaggaati. Moggaafamni maqaa magaalaa kanaa seenaa namicha tokkootiin walqabata. Duraan namicha 'Doolloo' jedhamutu bakka amma 'Dambii Doolloo' jedhame kana jiraata ture. Bakka inni jiraatu mukti 'Dambii' jedhamu jira ture jedhama. Sanarraan kan ka'e namoonni lafa sana yeroo akeekan 'bakka Dambi Doolloo' jedhanii waamu turan. Bakkichis booda guddatee magaalaa ta'e; maqaan isaas akkuma ganama ittiin waamamaa ture Dambi Doolloo ta'ee ragga'e.
Risaa Bokkaa Mooye
Risaa Bokkaa Mooye, Kitaaba kuusaa walaloo yommuu tahu, barreessaa Kadiir Sh/Abdullaxiif H/Hajjii'tiin bara 2011/2019 maxxanfame.
Meetaafeezii
Meetaafeeziin Sadarkaa meetaafeeziitti gochaalee gurguddoo raawwataman keessaa membireeniin niyuukilarii guuttummatti caccaba. 70 Kaayinetokooreen maayikirootubiliin seentiromeeri kiroomsomsii gara wa; akkaa ispindiilittii harkisa: Kiromosomsiin gara gidduu seeliitti socho’udhaan gidduu ispindilii irraa of tessisu. Iddoo isaan ispindiilii irraa taa’an Kun pileetiimeetaafeezii ykn Iwuketeeri jedhamee beekama. Tokko tokkoon obbooleeyyan kiroomatiidii kiroomsomsoota iddoo seentiromeeriitttii xiqqoo adda siquudhaan gara alaa poolii seelii deemudhaaf of-qopeessuu, gochaaleen kun dhuma sadarkaa kana agarsiisa. .
Harargee Bahaa
Harargee Bahaa godina Oromiyaa kudha-lamaan keessaa tokko yoo taatu, maqaa kanas kutaa biyyaa Harargee durii irraa fudhatte.
Qeellam Wallaggaa
Godinni Qeellam Wallagaa kan argamu Oromiyaa keessatti.
Guyyoo Gobbaa
Guyyoo Gobbaa Abbaa Gadaa Booranaa 70ffaa dha. Guyyoo Gobbaa sirna baallii waliif dabarsuu Gurraandhala 3, 2009 geggeeffame irratti Abbaa Gadaa ta'uun muudame.
Seenaa Duubaa
Guyyoo Gobbaa bara 1955 abbaasaa Gobbaa Bulee fi armeesaa Diiramuu Gobbaaraa dhalate. Abbaansaa Gobbaa Bulee haadha manaa lama qaba ture. Haati manaa kan duraa Waareen ilmaan hin qabdu ture. Akka aadaa Booranaatti, yoo haati manaa kan jalqabaa ilmaan hin qabdu ta'e, yeroo haati manaa lammaffaan ilma jalqabaa deessu guddifachaa fudhatti. Akkaataa kanaan Waaren Guyyoo guddifachaa fudhattee guddifte. Kanaaf Guyyoo kan deesse Diiramuu ta'us kan guddise Waaredha. Gobbaa Bulee ofiisanii abbaa Gadaa ta'uun tajaajilaniiru.
Asaffaa Shaaroo Lammii
Asaffaa Shaaroo Lammii gooticha naannoo Salaaletti sirna abbaa lafaa fi cunqursaa mormaa ture.
Seenaa Duubaa
Asaffaa Shaaroo Lammii Oromiyaa Salaalee Aanaa Kuyyuu Darroottti dhalatee guddate. Asaffaan abbaa isaaf ilma hangaafaa fi tokkichadha. Abbaan Shaaroo, Lammiin Darrootti sababa gabbara dideef gara Dhahee Sillaaseetti Asaffaa ilma isaa tokkicha kana qabatee godaane. Maqaansaa Asaffaa Lammii yoo ta'u gootummaa isaa, qolannaa shimalaatin gaafa leellifamu Asaffaa Shaaroo jedhanii waamu. Innis diina shimalaan akaa'ee, gobee, ashaaroo godhee waan galuuf kanumarraa ka'uun maqaa Masoo Asaffaa Shaaroo Lammii jedhanii waamuu eegalan. Asaffaan Abbaa ijoollee dhiira sadiiti. Asaffaan Ijoollumaa isaarraa kaasee onneen Oromummaa fii dhiirummaa kan keessatti dagaagaa guddateedha. Abban isaa Lammiin dhiira diinaf tole hin jenne waan tureef, gootummaa abbarraa dhaale fakkaata. Abbaasaa waliin Nafxanyoota adamsanii gobaa turan. Gabbaras akka isaan Oromoo irraa hin fudhanne gobanii irraa dhorkaa turan.
Gaafa kana nama baayyisanii humna dabalataa fidanii dhufan. Asaffaan harka duubati hidhanii fudhatanii Fiicheetti geessan. Hidhaa waggaa torbaas itti murteessan. Iddoon inni itti hidhame lafa jalatti boolla qotanii namarraa adda baasuun kobaa isaa hidhan. Isa gubbaatti ammoo hidhamtoota biraatu hidhama. Kana malees torbaan tokkof midhaan dhowwatanii jecha sanyummaatin arrabsaa turan. Nyaata dhaburraa kan ka'e waan nyaatu dhabee torbee tokkoof biyyoo nyaatee du'a jalaa oole. Kana malees bakka inni miila lameenifii harka walitti hidhamee jirutti boolla keessa waan ta'eef hantuunni itti yaatee ciniinuuf gaafa jettu harkaan ofirratti ajjeesa ture.
Maal kana qofa guyyaa tokko jala deemtonni ajajichaa itti dhaqanii tuffii isaa fi saba isaaf qaban argisiisuf "gaallaa" jedhanii gaafa arbsan, onneen dhirrumaafii quqqamnni sabumaa utaalchisee kaase. Achuumaa ol utaalee ka'ee harkuma walitti hidhamee jiruun, danqaraa balbalaatiin nama torba gamaa gamasitti gogonbise kuffise.
Ajajichi dhufee mallattoo diimaa addaasaa irratti dibe, akka ajjeefamuuf. Asaffaanis "Obboo gochaa keessan kana nan falmaa" jedheen. Sababni isaas ani kunoo akkuma na argitan kana "jiboo" giraama shantamaan miillikoo na hidhamee, harkoollee akkasuma, akkaminaan jara kan ilaa tokko kan kufe garana tokko kan kufe garas mee akkamiin socha'ee jara kana rukuta jedhe gaafate? Namichi mataa qabatee iyyee "jedha irraa hiikaa" jedheen. "Gooftaa koo akkamin hiikna yoo hiikne nu fixaa" jedhani didan. Garuu, xiqqoo akka sochaa'uu danda'utti itti bal'isaniif. Haaluma kanaan waggaa torba dararaa meeqa arganii guyyaa murtii saa fixuun bahe!
Oromoo Booranaa
Oromoo Booranaa (Booraan jedhamu) ummata Oromoo kan horsiisee buluun jiraatuu yoo ta'u Kibba Oromiyaa fi Kaaba Keeniyaa keessa jiraatu. Boranni qoqqooddama Oromoo keessaa isa tokko yoo ta'u kan biraan Oromoo Baarentuu ti.
Asaffaa Shaaroo Lammii
Leencaa seenaan bara baraan yaadatu
__INDEX__
Oromoo Booranaa
Waa'ee Booranaa
Oromoon kaaba Keeniyaa jiraatann kan isaan achi seenan kibba Itoophiyaa irraa ka'anii yoo ta'u kunis jaarraa 10ffaa keessa yeroo baballina Oromootti ture. Achii booda Oromoon gosa loon horsiisu fi gaala horsiisutti addaan qoqqooddame; gosti kunis Gabraa, Sakuyyee, fi Rendille.
Booranni afaan Booranaa dubbata, kunis Afaan Oromoo kibbaa jalatti ramadama. Afaan Oromoo afaan Kuush damee Afiroo-Eshiyaatiik jalatti ramadama. Walumaagalatti, baayinni ummata Boorana naannoo miliyoona 7 ta'a.
Qarsaa (Jimma)
Godina jimmaa aanaa qarsaa ganda goraa sariitii keessatti sababa walitti bu'iinsa hawaasa gandaa fi maatii tokko gidduutti uumameen goraan sariitii gandoota aanichaa keessaa ishee nagaa dhabde ta'uun ni beekama.
Oromoo Booranaa
Dhaha Baraa(Calendar)
Oroomoon Boornaa dhahaa mataa isaani naannoo DHKD 300 akka ummatan yaaddama.
Qeellam Wallaggaa
Wabii
Qellami wallagaa kan argamtu naanno oromiyaatidhaa
Harargee Bahaa
Harargee Baha kibba-dhihaan Laga Shaballeen kan godina Baalee gargari basuni, dhihaan Harargee Dhihaa, kaabaan Dirre Dhawaan fi kaaba fi bahaan immoo Mootummaa Naannoo Sumaalee daangeffamtee argamti. Harari Regioniin zonii kana kessatti marfamte argamti. Magaalllan beekamoni Harargee bahaa Haromaayaa, Babille fi Funyan Bira. Bakki zoni sunitti dinqisisaa ta'e Harar Wildlife Sanctuary dha.
Arsii
Arsiin godinaalee Oromiyaa keessa isa tokko. Maqaan godinaa kan moggaafame ummata Oromoo Arsii ilma Booranaa irraahi. Ummatni Arsii baayyinnaan naannoo Baalee fi Arsii keessa jiraatu.
Harargee Bahaa
Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaatin (Central Statistical Authority) akka gabaasa Abbaa Taayitaa Bunaa fi Shayii Itoophiyaa irratti hundaa'e akka ibsetti toniin buna 3,654.00 ta'u bara dhumaa 2005 GC irratti akka Harargee bahaatti biqile ibseera. Kuni immo gumaacha Oromiyaa keessa parsentii 3.17% yoo ta'u, gumaacha biyya (Itoophiyaa) keessa immo parsentii 1.6% ta'a. $ aanaalee godiin Hararge bahaa
Gabaasa
Gabaasa Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa kan bara 2005 akka ibsutti, godinni kun tilmamaan baaayyina ummata 2,555,635, yoo qabaatu kan keessaa 1,298,104 dhiira yoo ta'an kan hafan 1,257,531 immo dubartoota dha. Baay'ina ummatta oliitii ibsame kessa parsentiin 6.9% yokan namni 175,440 badiyya alla jirrattu. Ballina lafa tilmamaan 24,900.21 square kilometers ta'u keessatti "density" (walitti-kufami) ummata Shawaa dhihaa tilmamaan 102.64 people per square kilometer ta'a.
Akka Baankii Addunyaa (World Bank) memorandumi bara Ebla 24, 2004 akka ibsutti, Parsentiin 3% jirattotta Shawaa dhihaa elektriki ni fayyadatamu, akkasumas "density" kara konkolatta zoni kana 39.6 kilometers per 1000 square kilometers yoo ta'u (kunis yoo kilometer 30 biyya wajjin yoo walitti madalaan), akkasumas avregiin abba mana badiyya tokko hektara lafa 0.5 (kunis hektara lafa biyya 1.01 fi hektara lafa Oromia 1.14 wajjin yoo walitti madalamu) , akkasumas avregiin abba mana baddiya tokko mataan horii mana hanga 0.6 qaba. Persentiin 13% ummatta, namotta qonaa malee jiratan yoo ta'an, kunis yoo kan biyya persenti 25% fi kan Oromia 24% wajjin yoo walitti madallan. Ijolle barachu danda'an kessa persentiin 53% mana barumsa sadarka tokkoffati galma'ani argamu, akkasumas persentiin 10% mana barumsa sadarka lammaffatti galam'ani argamu. Persentiin 44% zonii kana malariaf bana kan jiraan yoo ta'an, tokkoleen Tsetse flyiif bana miti. Memorandamiin zonii kana risqii qillensa gogga (drought) qabachun qabxii 367 kenaf.
Chaarlii Chaappiliin
Chaarlii Chaappiliin (Afaan Ingiliish: Charlie Chaplin; A.L.A 16 Ebla 1889 – 25 Mudde 1977) taatoo, komediyaanii, fi hojjataa fiilmii lammii Ingilaandi kan bara fiilmin sagalee hin qabne keessa beekkamtii guddaa argatedha. Chaappiliin eenyumaa fiilmirratti tabatuu kan "za tiraampi" jedhamuun addunyaa mara keessatii baayyee beekkamaa ta'e, seena industirii fiilmii keessattis akka nama addaatti ilaallama. Chaappiliin ogummaa kana keessa waggaa 75 ol ture, kunis ijoollummaa isaa kan bara Viiktooriyaa keessatii kaasee hanga umurii 88 du'aan boqotutti ture. Hojiinsaa dinqisiifannaa baayyee kan argate yoo ta'u wantoota mormisiisa ta'anis of keessaa qaba.
Arsii
Dangaa Godina Arsi Kibbaan - Baale
Kibba Dhihaan - Sabaa, Sablammoota fi Ummattoota Kibbaa
Kaaba Dhihaan - Shawaa Bahaa
Kaaban - Mootummaa Naannoo Affaar
Bahaan - Harargee Dhihaa
Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa akka gabaasetti bunni tonii 2198 ta'u gara dhumaa bara 2005 akka aanaa kanatti oomishama. Kunis gabaasa Abbaa Taayitaa Bunaa fi Shayii Itoophiyaa irraa fudhatame. Kuni immo basii 1.9% Arsi yoo ta'u, Itoophiyaafi immo basii 0.97% ta'a. Magaalaa guddoon Arsii Asalla yoo ta'u, lafonni biraa Arsii kessatti argaman kan akka Abomsa fi Asasa jedhamani ni jiru.
Dimoograafii Ummata Arsii
Baay'ina ummataa 3,135,686 - dhiira 1,557,984 fi dubartoota 1,577,702. Dhibbeentaan 12.3% (386,707) kan ta'an magaalaa tti galu. CSA 2005
Ballina - 23,724.44 sq Kiloomeetirii
Tuuta'insa Ummataa - 132.17 ummata sq Kiloomeetirii tokkoon. Akka gabaasa Caamsaa  - 24, 2004 Meemorandamii Baankii Addunyaatti ummata keessaa dhibbeentaan 4 elektiriikii fayyadama.
Kuufama karaa konkolaataa - 45.0 kilometers per 1000 square kilometers, Nami baadiyyaa tokko giddugaleessa heektaara lafaa 1.2 yoo qabaatuu fi horii hanga 1.1. Dhibbeentaan 84 ijoollee fudhatamte mana barumsa sadarkaa tokkoffaa baratan yoo ta'an, parsantii 22% immoo mana barumsa sadarkaa lammaffaa keessatti argamu. Parsantiin 17% lafa Arsii Busaan qabamaniiru, garuu tokkolleen tisiisa Tsetse fly jedhamtuun hin qabamne.
Oromoo Booranaa
Dhaha Baraa(Calendar)
It is believed that the Borana developed their own calendar around 300 BC. The Borana calendar is a lunar-stellar calendrical system, relying on astronomical observations of the moon in conjunction with seven particular stars or constellations. Borana Months (Stars/Lunar Phases) are Bittottessa (iangulum), Camsa (Pleiades), Bufa (Aldebarran), Waxabajjii (Belletrix), Obora Gudda (Central Orion-Saiph), Obora Dikka (Sirius), Birra (full moon), Cikawa (gibbous moon), Sadasaa (quarter moon), Abrasa (large crescent), Ammaji (medium crescent), and Gurrandala (small crescent).
Naannoo Tigraay
Tigraay mootummaa naannolee Itoophiyaa keessaa tokko. Tigraay kan argamtu kaaba Itoophiyaatti.
Elemoo Qilxuu
Hasan Ibraahim, maqaa qabsoo Elemoo Qilxuu jedhamuun uummata biratti beekkama, hirmaataa warraaqsa sabboonummaa Oromoo fi hoogganaa Waraana Bilisummaa Oromoo ti.
Jireenya Ijoollummaa
Seenaan ijoollummaa Elemmoo Qilxuu baayyee hin beekkamu. Garuu bara 1956 Elemoon barnoota Islaamaa baratee magaalaa Dirre Dhawaa keessatti daldalaa Arabaa sooressa tokkoof hojjachaa ture. Daldalaan kunis Elemoo fudhatee gara Eden, Yaman bara 1956tti deeme. Eden akkuma ga'een maqaa isaa gara Elemoo Qilxuutti jijjiirrate. Boodarraa dubartii Oromoo achi jiraattu tookos fuudhe, bizinesii jalqabe. Bizinesiin achitti jalqabe kunis baayyee milkaa'eef.
Siyaasa Keessa Seenuu Isaa
Elemoon waa'ee siyaasa nama dhimma qabu hin turre; garuu bara 1966tti manni isaa bakka itti sabboontonni Oromoo wal gahan ta'e. Kunimmoo qoonsilaa mootummaa Itoophiyaa yaaddessaa deeme. Elemoonis diinota mootummaa Itoophiyaa qarshiin gargaara jedhamee shakkame. Bara 1967, namni Hararii (Harari businessman) mootummaa Itophiyaatif hojjatu tokko, Eden dhaqee Elemoorraa mi'a liqeeffate. Elemoodhanis yeroo Finfinnee dhufteen sii deebisa jedheen. Akkuma Finfinnee ga'een, Elemoon qabamee gocha shororkeessummaa mootummaa Itoophiyaarratti geggeessun himatame. Mana hidhaa kessattis qorannoo hamaa, reebicha fi miidhaa sammuu (psychological torture) guddaatu isarra ga'e. Kunimmoo Elemoon irra caala akka inni siyaasa keessa seenu godhe. Hiriyoonni Elemoo qarshii walitti qabanii erga malaamaltummaan dura ta'aa nageenyaa namicha tureef qarshii kennanii booda gadi gadhiifame. Yeroon Eleomoon mana hidhaa keessatti dabarse akka inni sabboonaa kutataa ta'u isa godhe. Erga mana hidhaatii baayee booda sochii sabboonumma Oromoo kan akka Waldaa Maccaa fi Tuulamaa keessatti hirmaachu jalqabe. Bara 1968, Elemoon dhoksaadhan gara Moqaadishoo deemee walga'ii sabboonummaa Oromoo irratti hirmaate. Achittis hojiin sabboonummaa Oromoo uummata biyya Arabaatti baballisun isatti kenname. Gara Edenittis deebi'ee dhaabbata hawaasa Oromoo hundeesse. Bulchiinsa magaalaa Edenis amansiisee akka isaan biiroo siyaasaa banuuf isaa eeyyaman godhe. Gargaarsa mootummoota Arabaa fi akkasumaas Dhaabbata Bilisummaa Paalestiin fi Adda Bilisummaa Eertiraa irraa gaafate. Gargaarsa mootummaa Iraaqitiin, leenjii waraanaa ji'a torbaa erga kennee booda addaa riphee lolaa hundeessee. Adda kanas hooggansa hiriyaa isaa Abdulkarim Hajii Ibraahim, irra caala maqaa Jarraa Abbaagaddaa jedhamuun beekkama, bobbaase. Addi kun odoo gara Itoophiyaa seenuf yaaluu mootummaa Somaaliyaatin rukutamee, booji'amee gara mana hidhaa galfame. Kunis ta'u, Elemoon odoo abdii hin kutatin meeshaa waraanaa, gargaarsa Adda Bilisummaa Eertiraatin, dhoksaadhaan karaa gammoojjii Affaar keessan gara Itoophiyaatti galchuu fi kuusuu jalqabe. Bara 1973tti, Elemoon walga'ii sochii qabsoo Oromoo Finfinneetti akka hirmaatu waammame. Walga'iin kunis ummamuu Adda Bilisummaa Oromoo kan xumurame yoo ta'u Elemoonis qabsoo waraana akka jalqabuuf dirqamni itti kenname.
Waraana Bilisummaa Oromoo
Walga'ii kana booda, hiriyaa isaa Hundee Taqii wajjin, qabsoo waraanaa jalqabuuf gara Galamsoo deeman. Achittis jeneraal Taaddasaa Birruu, kan mana hidhaa keessa ture, wajjin wal argan. Elemoon dhoksaadhan humna waraana ijaaruu jalqabe. Abbaan Hundee humna waraanaa riphee lolaa kana bakka iddoo Gubbaa Qorichaa jedhama Tulluu Carcar irratti akka buufatu gorsan. Caamsaa 1974, Elemoon nama digdama fudhatee Gubbaa Qorichaa irratti kaampii dhaabe. Achiihis eegdota namicha Mulaatuu Tagany jedhamuu, abbaa lafaa ummata naannoo sanaa baayyee hacuucaa ture, ajjeesuu jalqaban. Boodarras erga Mulaatun barsiisaan amantii Islaamaa Galamsoo kessatti akka ajjeeffamu ajajee booda Mulaatuu ajjeesan.Ajjeechaan Mulaatu nannoo sana naasise. Bulchaan naannoo sanaas loltuu isaa ergee akka balleessan ajajus garuu loltuun isaa milkaa'uu hin dandeenye. Hidhattoonni naannoo riphxe loltoota Elemoo Qilxuu dhaabu waan dadhabaniif mootummaan Itoophiyaa jeneraal Geetaachoo Shibashii humna waraanaa guddaa wajjin gara Galamsootti erge. Humni waraanaa Elemoo waraanaa dheera waan hin geggeessineef, humni Geetaachoo hedduu rakkate. Dhumarratti humni Geetaachoo naannoo Xirrootti humna  Waraana Bilisummaa Oromoo itti marsan waraana geggeeffameen nama baayyee keessaa ajjeesan. Elemoonis erga harka kennatee booda gaafa loltuun isa qabuuf dhufan dhuka'aa dhoose of ajjeese.
Yaadatamuu
Elemoo Qilxuun uummata Oromoo biratti nama waa'ee Oromootiif jedhee wareeggame jedhameeti beekkama. Yaaddannoo isaatifis walaloo hedduun kan barreeffame yoo ta'u kana keessaa kan Sheek Bakrii Saphaalloo kaasun ni danda'ama. Akkasumas sirbi baayyen sabboontota Oromootin isaaf sirbameera.
Oromoo Booranaa
Qoqqooddama
Booranni akka kanatti addaan qoodama:
Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Ummattoota Kibbaa
Naannoon Sabaa fi Sablammoota Kibba Itiyopphiyaa qaama mootummaa federaalawaa Itiyophiyaa yoo ta'u sabaa fi sab-lammoonni 56 naannoo kana keessatti jiraatu. Magaalaan guddoo nannoo kanaa Hawaasaa. Ummanni kuma dhibba jahaa ol magaalaa kanatti jiraata. Naannoon kun kaabaa fi bahaan godinoota Oromiyaan daangeffama.Dhihaan Suudaan Kibbaa Godinonni Arsii, Boorana, Shawaa Kibbaa,
Seenaa Itoophiyaa
mootiwwan duraani itoopiyaa Tediroos
Seenaa Itoophiyaa Sirrii
Paakistaan
Paakistaan biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Oromoo Dhihaa fi Giddugaleessa
Oromoon Dhihaa fi Giddugaleessaa hiddaa damee Maccaa fi Tuulamaa irraa argaman.
Filiippiinsi
Filiippiinsi biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Shifarraa Jaarsoo
seena oroomo barrefamee hin dhumuu
Indoneeshiyaa
Indoneeshiyaan biyya Eshiyaa bahaatti argamtu. Indoneeshiyaan odolotaarraa kan uummamte yoo taatu walumaagalatti odoloota 17,508 ta'u qabdi.
Birunaay
Birunaay biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Henrii Mortan Istaanlii
Henrii Mortan Istaanlii, nama 1871tti Liviingistoon argatee akkasumas gargaarsa godheef (jechama "Dr Liviingistoon, natti fakkaata" kan uume), lammata gara Zaanzibaar deemuf 1874 qajeele. Jila abuurraa Afrikaa hunda keessaa haala baayyee yaadatamuun, Istaanliin Viktooriyaa Niyaanza (Haroo Viktooriyaa) fi Haroo Tangaanikaatti geejjiba bishaanirraatti itti naannaa'ee ilaale. Sana darbee lafa naannoo Lu'alabaa qorachuun, Istaanliin laga hanga Garba Atilaantiikitti hordofee deeme - garba kana 1877tti ga'e - lagni kunis Laga Koongoo ta'uu mirkaneesse.