cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lootuu Sheeyxaanaa
Qaamni ajaa’ibaa uumama kanaa wantoota qoree fakkaatan kan qaama isaa irratti argamuudha. Maqaa isaa Lootuu Qoree jedhus kanumarraa argate. Namni fagoo uumama kana arges heddu sodaatuun isaa hin oolamu. Fuul dura irraan yoo laalanis mallattoo namni sheeyxana jedhee sammuu isaa keessatti boce fakkaata. Wantoota gaafa fakkaatan lama qaba. Maqaa Lootuu Sheeyxanaa jedhus sababa kanaaf argate.
Qaanqorsa
Qaanqorsi wantoota jajjabooykn dhakaa sirna biiftuu keessa deemanii dha. Yoo qilleensa marsaa dachee keessaseenan meteyoorota, yookaan urjiileefurguggifamoo jedhamu. Yoo irra lafaa dhaqqaban immoo, meterooraayitoota ykn Bubuttuwwan jedhamu. -Addeessiqaamolee pilaanetotaykn pilaanetoota dinkiittinaanna’aniidha
Arbagaaddu
Arba gaadduu(Orion) kunniin lafa olka’aa fi teessuma lafaa addunyaa irratti urjiilee mul’atudha. Tuuja samii halkanii beekamaa fi beekamtii qabu keessaa isa tokkodha. Jecha Giriikii keessatti adamsituu Oriyoon jedhamuun moggaafame. Urjiileen ishee ifaa ta'an Rigel (Luka gaadduu), Betelgeuse (Bakkalcha wallaa), Bellatrix(Algaajima), Mintaka (Dalaliyyaagadu), Alnilam (kircallee), Alnitak(saqqii gaadduu),Saiph(wallaa), Meissa (dhamna gaadduu).
Lootuu Sheeyxaanaa
Lootuun Qoree kun haala qilleensaa irratti hundaa’ee qubsuma isaa tolfata. Yoo qilleeensi haalaan qabbanaawaa ta’e, boolla qotate keessatti deebi’ee jiraata. Wayta qabbanti sun badu ammoo boolla keessaa bahee risqii isaa barbaaddata. Wayta qilleensi haalaan oowwu ammas boollatti deebi’a. Haala kanaan jireenya isaa haala qilleensaa waliin simsiisaa jiraata. Lootuu sheeyxaanaa rirma qofa soorata. Sooranni biraa kan inni sooratu hin jiru. Daqiiqaa takka keessattis rirma haga 45 arrabaan guuraa liqimsa. Haala kanaan yeroo tokko sooratuu jalqabnaan rirma haga kuma afrutamaa liqimsa.
Arbagaaddu
Seenaa
Seenaa Muslimoota keessatti Oriyoon al-jabbar, "guddicha" jedhama. gaadduu ykn arbi gaadduu urjii bareedduu ja'affaadha, Saiph(wallaa), afaan Arabaatiin saifal al-Jabbar jedhama, hiikni isaas "gilee ykn sayfii guddicha" jechuudha.
Lootuu Sheeyxaanaa
Diinni uumama kanaa ammoo bofaa fi uumama Iguwaanaa(loocuu) jedhamuudha. Haa ta’u malee lubbu qabeeyyiin hedduu uumama kana sodaatuun ykn ammoo sobamuudhaan irraa fagaatu. Fakkeenyaaf Lootuu sheeyxaanaa morma isaa gara duubaatiin waan mataa fakkaatu wahii qaba. Wayta diinni itti dhufu, mataa isaa kan dhugaa kottee isaa kan duraa jiddutti dhoksuun, waan mataa fakkaatu san bokossee diinatti mul’isa. Bineensi dhufe sun haga fedhe osoo mataa sobaa san dhahaa oolellee, uumama kana hin miidhu. Gariin ammoo qaamuma isaa kan qoree fakkaatu san sodaatee dheessa. Gama biraatin bifti isaatis naannawa inni keessa jiraatuun waan wla fakkaatuuf heddus diinni uumama kana adamsee sooratu hin jiru. Yeroo tokko tokko ammoo qaama isaa san afuufuudhaan bineensa guddaa qoree qabu of fakkeessuun haala saniin diina jalaa miliqaa jiraata.
Arbagaaddu
Seenaa
Seenaa Eeshiyaa. Chaayinaa keessatti, Orion Sieu (Xiu) (宿) 28 yeroo qorraa keessaa tokko ture. Innis 'Shen' jedhama, hiikni isaas "sadii", urjiilee Orion's Belt. (Qubee Chaayinaa ilaali) Ibsi Chaayinaa ((pinyin shēn) jalqaba irratti gaadduun Orion (Chinese: ; p; pinyin: shēnxiù);innis waggaa kuma sadii kan ta'e, urjiilee sadii kan of keessaa qabu yoo ta'u, girdoo Orion keessa jiru.mataa namaa ( kutaan inni gadii jecha muuziyeemii jedhu booda itti dabalameera).
Rooba Daayimandii
Ija bishaanii Rabbiin nuuf kenneen yoo gama samii ol laallu duumessa argina. Duumessaa olitti urjiilee muraasa argina. Yeroo guyyaatti aduu, yeroo halkaniitti ammoo Addeessa argina. Sanii olitti samitu nutti mul’ata. Namoonni hedduun dachiin tun diriirtuu akka eelee biddeenaati, samiin ammoo akka gombisaati jedhanii yaadan. Garuu dubbiin akka namni heddu yaadu sanii miti. Urjiin samii keessa jiru meeqa isinitti fakkaata. Lakkaawanii xumuruun danda’amaa? Gama biraatiin ammoo Pilaanetoota albuudni qaaliin irratti roobutu jira. barruu tana keessatti argannoowwan saayinsii kan dachii teenyarraa haalaan fagaatanii argaman muraasa isiniif dhiheessina.
Arbagaaddu
Seenaa
Rig Veedaan Konsortiimii oriyoon Mriga (The Deer) jedhee waama. Fuulduraan urjiin ifaa lamaa fi giddu galeessatti urjii ifaa lama lama saroota adamsituu akka ta'an himama, urjii xixiqqoo ifaa gidduu fi fuuldura saroota lamaan keessaa tokko 'Adamsituu fi urjii ifaa sadii giddu galeessa saroonni arfan isaanii iyyuu Eegduu (The Mirga) fi urjiilee xixiqqoo sadii kanneen hin malle yoo ta’an, urjiileen xixiqqoo garuu Bakka Mucaa ti. Mrigaan Deerroo kan agarsiisu yoo ta'u, 'Harnu' jedhamtee fi nama ummata biratti nama beekamaadha. Harnu keessatti sirboota afoolaa hedduutu jira. Ergamaan kun Orion's Belt Bintang Tiga Beradik ('Urjii Obboleessa Sadii') jedhama ture.
Lootuu Sheeyxaanaa
Uumamni kun wayta ganamaa qaama isaa aduu keessa afuun oowwifata. Wayta kana baala mukarraa harca’ee lafa bu’e fakkaata malee, bineensa lubbuu qabu hin fakkaatu. Yeroo aduu oowwifatu kana qaama isaa hin sochoosu. hafuuras hin baafatu. Sababa kanaaf baaluma mukarraa harca’e fakkaata. Wayta aduun haalaan oowwitee qaama isaa gubuu jalqabdu ammoo gara boolla qotatee deebi’uun qaama qabbaneeffata.
Adurree Rarra’aa
Adurree Rarra’aa ykn warbaa (Afaan ingiliziin:serval)
Lootuu Sheeyxaanaa
Lootuu sheeyxaanaa uumama kopha kophaa jiraatuudha. Yeroo wal qunnamtii wal hormaataa qofa walitti dhufuun waliin dabarsu. Kormaan Lootuu sheeyxaanaa qaama isaa haala adda ta’een sosochoosaa shubbisuudhaan dhaltuun hawatamuudhaaf carraaqa. Inni moohate, carraa wal qunnamtii wal hormaataa raawwatuudhaa argata. Dhaltuun takkas yeroo takkaan hanqaaquu sadihii hanga kudhanii hanqaaqxi. Hanqaaquu isii kanas boolla addatti qopheessiteef keessatti buufti. Boolli kun haga seentimeetira 30 gad fagaata. Hanqaaaquu kana hammattee ilmoolee keessaa baasuuf yeroo dheeraa barbaaddi. Yeroon isaatis haala qilleensaarratti hundaa’a. Yoo qilleensi haalaan oowwaa ta’e ji’a sadih keessatti ilmoolee cabsitee keessaa baafti. Qilleensi qabbanaawaa taanaan ammoo haga ji’a afurii itti fudhatuu danda’a. Fedha Rabbiitiin Lootuu sheeyxaanaa haga waggaa 20 jiraatuu danda’a.
Rooba Daayimandii
Baay’ina Urjiiwwanii
Urjii samii keessaa laakkawuun ijoolleef tapha ta’uu danda’a. garuu urjii laakkawanii fixuun waan danda’amuu miti. Kanaafuu laakkawanii fixuun ulfaataa waan ta’eef herreega addaa fayyadamuun dirqama ta’a. Fakkeenyaaf Gaalaaksiin Miilkweey kan dachii keenyatti dhihaatee argamu urjiiwwan biiliyana 100 hanga 400 qaba jedhamee tilmaamama. Dalagaan itti aantu hawaa kana keessa Gaalaaksii meeqatu jira kan jedhu adda baafatuudha. Guddinaa fi bal’ina hawaa kanaarraa kan ka’e Astroonoomaroonni hawaa kana keessa gaalaaksii tiriiliyana 10 oltu jira jechuun tilmaamamniiru. Hubadhaa kun bal’ina fi fageenya teeleskooppii isaaniitiin dhaqqabanii tilmaamamaniidha. Lakkoofsa kana urjiiwwan gaalaaksii tokko keessatti argaman keessa kan irra xiqqaatiin yoo baay’isne, kana jechuun biiliyana dhibbaan yoo baay’isne urjiiwwan Septiiliyana 1 ta’an arganna. Lakkoofsa tokko booda zeeroo 24tu jira. Urjiiwwan kanniin sakandii takka takkaan laakkawuu osoo dandeenyee, hunda laakkoofnee fixuudhaaf wagga quwaadriiliyana 31 ol nu barbaachisa. Gabaabumatti baay’ina urjii lakkayuu jechuun, cirracha gammoojjii sahaaraa keessa jiru habbaa 1 tokkoon taa’anii lakkayuu jechuudha.
Adurree Rarra’aa
Uumamni kun sanyii adurreeti. Sanyii adurree wayta jennu, adurree manatti horsiifannu qofa hin seehinaa. Leenci, Qeerransi, Amaaqeexaa ykn Cheetah, Geedala (Puumaan) akkasumas deeroo, gissillaa Deeroo ykn gissilaa(Panther) uumamaaleen jedhaman hundi sanyiiwwan adurreeti. Uumamni kun bineensa daggalaati. Kanaafuu manatti madaqsanii guddisuuf yaaluun rakkoo hamaaf nama saaxiluu danda’a. Ta’us namoonni muraasni uumama kana ofitti madaqsanii guddisaa jiru. Akkuma namni gariin waraabessa madaqsee guddisu jechuudha.
Lootuu Sheeyxaanaa
Uumamni kun naannawa lafa gammoojjii akka jiraatu isinii himnee jirra. Naannawa gammoojjiitti ammoo bishaan argatuun heddu rakkisaadha. Lootuun Qoree kunis carraa argamutti fayyadamuun bishaan dhuga. Wayta bishaan dhugu akka uumamaalee biroo Arrabaan ykn afaan isaatiin hin dhugu. Wayta fixeensi margaafi baala jiisu, dhaqee baala fixeensaan jiidhetti riiqata. Yeroo kana fixeensi baala irraa qaama isaa irratti harca’uu jalqaba. Bishaan qaama isaa irra bu’e tokkollee lafa hin bu’u. gogaan isaa bishaan qaama isaa tuqe hunda gama keessaa dabarsee kuusa. Kanaafuu uumamni kun bishaan gogaa isaatiin dhuga jechuudha.
Adurree Rarra’aa
Gogaan Adurree Rarra’aa rifeensa bifa booraa kan qabu yoo ta’u, akka Cheetah (abboo shammaanee) tuttuqaa barruu gurraacha qaba. Akkuma sanyiilee adurree kaawwanii barrini gogaa Adurree Rarra’aa kan hundaatuu garaagarummaa qaba. Kana jechuun Adurree Rarra’aaonni hundi akkuma nuti ashaaraa qubaa garagaraa qabnu, gogaa barruu garagaraa qabu jechuudha.
Lootuu Sheeyxaanaa
Yeroo garii ammoo fixeensa cophu jala dhaabbachuun qoffee isaarraan akka gara afaan isaa seenus godha. Garuu bishaan Afaaniin dhuguun isarratti dirqamaa miti. Subhaanallaah. Rabbiin keenya waan fedhe akka ofii fedhetti uuma. Waan uume sanis waan dalaguu qabu isa barsiisa. Haala kanaan uumama kana jireenya akkanaa barsiisee, gammoojjii dheebuu bishaaniitiif itti rakkatan keessa jiraachisutti jira.
Adurree Rarra’aa
Adurree Rarra’aa uumama qaama jiddu galeessaa qabuudha. Guddinni isaatis sanyiirratti hundaa’ee garaagarummaa qaba. Sanyiin gariin seentimeetira 60 kan dheeratu yoo ta’u, warri haga meetira tokkoo dheeratanis ni jiru. Ulfaatinni uumama kanaatis kilograama 10 hanga 20 ta’a. Eegeen Adurree Rarra’aa gabaabaadha. Sanyiiwwan adurree keessaallee uumamni eegee gabaabaa qabu isa. Gurraa fi Kotteen Adurree Rarra’aa guddina qaama isaa waliin wal bira qabamee wayta ilaalamu haalaan guddaadha. Gurra haalaan guddaa fi miila haalaan dheeraa qaba. Sababa kanaafis maqaa adurree rarra’aa jedhamuunis ni waamama.
Rooba Daayimandii
Diyaamandii
Dachii teenya tanarratti roobni haalaan barbaadamaadha. Midhaan biqilchuu fi dhimmoota birootiif tajaajila. Dachii teenya tanarratti rooba bishaaniitu rooba. Haa ta’u malee pilaaneetota tokko tokkoratti ammoo meeshaawwan qaqqaalii akka diyaamanditu rooba. Juppitar, saatarn, Yuraanusii fi Neptuun warra diyaamandiin irratti roobuudha. Pilaaneetonni afran kunniin baqqaana qilleensaa keessaa elemantii meeteen jedhamu haalaan guddaa qabu. Yeroo roobni roobuu fi bakakkaan buutu elemantiin kun gara dhakaatti jijjiirama. Dhakaan kun waan ulfaatuuf gara pilaaneetichaa bu’uuf gad deema. Yeroo kanatti ammoo qilleensa kaarbonii kan haalaan tuucha’aa ta’etti dhufa. Qilleensi kaarbonii kun ammoo dhakaa kana haalaan walitti dhiibuudhaan gara diyaamandiitti akka jijjiiramu taasisa. Diyaamandiiwwan pilaaneetota kanniin irratti roobe keessaa inni guddaan bal’inni isaa seentimeetira 1 ta’a. wagga waggaan diyaamandii toonii 1000 ol ta’utu pilaaneetii saatarn jedhamturratti rooba. Duuba ilmi namaa maaliif Diyaamendii kana dhaqee hin fudhanne jettanii gaafachuun keessan hin oolamu. Haalli qilleensaa plaaneetiiwwan kanniinii waan ilmi namaa itti dhihaachuu danda’uu miti. Rookeetiiwwanis gamas erguun haalaan ulfaataadha. Kanaafuu saayintistoonni albuuda qaalii plaaneetiiwwan kanniin irratti roobu meeshaadhaan qorachuu malee waan biroo tokkollee godhuu hin dandeenye.
Aduu Pilaaneetota garagaraa irratti
Seensaa fi bahiinsi aduu waan haalaan nama harkisuudha. Dachii teenyarratti aduun yoo baatus yoo dhiitus bifa gara diimaatti dhihaatu qabdi. Yeoo guyyaatti garuu samiin cuquliisa ta’ee nutti mul’ata. Maars irratti ammoo haalli jiru walii faallaadha. Aduun yoo baatuu fi dhiitu cuquliisa yoo taatu, guyyaa guutuu ammoo samiin Maars diimaa ta’ee oola. Molokiyuuliin Baqqaana qilleensaa dachii keenyarra jiru ifa aduurraa dhufu ol deebisa. Yeroo guyyaatti ifaa cuquliisa kan dambalii gabaabaa (Short wave) deemu waan gara samiitti ol deebisuuf samiin cuquliisa taatee nutti mul’atti. Haa ta’u malee yeroo seensaa fi bahaatti ifni aduudhaa dheerinna fagoo (long wave) deema. Kun ammoo cuquliisni akka bittinnaayee baqqaanuma qilleensaarratti hafu taasisa. Yeroo kanatti ifaa diimaatu ol deebi’a. saniif seensaa fi bahiinsarratti diimattee nutti mul’atti. kan Maars irraa ammoo faallaa kanaati. Veenas irratti ammoo aduu yoo baatuu fi seentu hin argan. Ifaa ifeetuma dhaamu argan malee aduu seentee baatu hin argan. Meerkuriin ammoo baqqaana qilleensaa homaatuu hin qabdu. Molokyuuliin ifaa ol duubisu waan hin jirreef samiin meerkurii irraa gurraacha. Aduun adii akka addeessa keenyaa fakkaattee mul’atti. Kanaafuu guyyaan meerkurii irraa, akka halkan goobanaa dachii tanaa fakkaata jechu.
Adurree Rarra’aa
Guddachuun gurraa kun faaydaa guddaa qaba. Adurree Rarra’aa gurra isaa guddaa san akka raadaaritti fayyadamuudhaan bineensota naannoo isaatti socho’aa jiran fageenyarraa adda baafatuu danda’a. Waan lafaa ol jiru qofa osoo hin taane, bineensota boolla keessa jiranis yoo sosocho’aa jiraatan, sochii isaanii san dhagahuu danda’a.
Sooranni Adurree Rarra’aa naannawa jiraaturratti hundaaha. Fakkeenyaaf sanyiin naannoo ilmi namaa jiraatutti dhihaatee qubatu, bineensota manaa kanneen akka lukkuu adamsa. Yoo daggala keessa jiraate ammoo tuqaa, bofa, raacha, qurxummii fi sanyiiwwan allaattii garagaraatis ni soorata. Adurree Rarra’aa waa adamsee qabatuurratti sanyiiwwan adurree keessaa haalaan milkaawaadha. Waan adamsuuf faana cehe keessaa parsantii 50 kan ta’u ni qabata. Kana jechuun yeroo lama yaalee yeroo tokko qabata jechuudha. Dandeettii isaa waa adamsuurratti qabu irraa kan ka’e, allaattii barrisaa jirtus qilleensa gubbatti qabatuu dandaya. Haa ta’u malee sanyiileen adurree kuuwwan milkaayinni adamoo isaanii parsantii 10 qofa. Kana jechuun yeroo kudhan yaalanii yeroo takka qofa milkaayan jechuudha.
Adurree Rarra’aa uumama kopha kophaa jiraatuudha. Qubsuma isaatis mallattoo itti godhatee jiraata. Qubsuma isaa kana karaa lamaan mallattoo itti godhata. Inni tokko fincaaniin yoo ta’u, kan lammataa ammoo muka naannoo isaatti argamu ilkaanii cicciruun ykn ammoo qeensaan kotootuun mallattoo itti godhata. Inni tokko lafa Iskuweer kilomeetira 20 bal’atu mallattoo itti godhatee keessa jiraata.
Yeroo wal qunnamtii wal hormaataa kormaa osoo hin taane, dhaltuutu gara qubsuma kormaa seena. Dhaltuun Adurree Rarra’aais guyyoota 73f eega rimaya garatti qabatteen booda, ilmoo tokkoo hanga sadihii dhalti. Garuu dhaluu isiitiin dura, boolla ilmoolee isii keessatti dhoysitu qopheessiti. Ilmooleen Adurree Rarra’aa gaafa dhalatan ijaan hin argan, ulfaatinni isaaniitis graama 250 hin caalu. Ija isaanii torbaan lama booda kan banatan yoo ta’u, yeroo sanitti ulfaatinni isaaniitis dachaan dabala. Ilmooleen Adurree Rarra’aa ji’oota shaniif mucha haadhaa hodhaa jiraatu. Achi booda haadha waliin deemaa waan isiin adamsitu laalaa irraa baratu. Gaafa waggaa tokko guutan ammoo haadharraa adda bahuun, jireenya kophaa jalqabu. Fedha Rabbiitiin Adurree Rarra’aa haga waggaa 13 jiraatuu danda’a.
Allaattii Sheeyxaanaa
Maqaan uumama kanaa Anhinga jedhama. Anhinga jechuun akka afaan ummata Tuupii kan Braazil keessa jiraataniitti, Allaattii sheeyxanaa ykn ammoo Allaattii bofaa jechuudha. Allaattiin kun warra bishaan daakuu danda’an keessaa isa tokko. Haa ta’u malee akkaataan bishaan keessa itti daaku kan addaati. Qaama isaa guutuu bishaan jala gad dabarsuun morma isaa dheeraa kan bofa fakkaatu qofa bishaan keessaa ol baasee daaka. Kunis sanyiilee bofaa hedduun akka wal fakkaatu isa taasise. Maqaa Allaattii bofaa jedhus kanumarraa argate. Maqaa: Anhiga
Ulfaatina: Kilograama 1 haga kilograama 1.35
Dheerinna: Seentimeetira 75 hanga 95
Dheerina Koolaa: Meetira 1.14
Qaama Anhigaa
Dheerinni allaattii kanaa seentimeetira 75 hanga 95 ta’a. Kooluun isaa haalaan dheeraadha. Kooluun isaa kun haga meetira 1 fi sentimeetira 14 dheerata. Ulfaatinni isaa Kilograama 1 hanga 1.35 ta’a. Qoffeen isaa ammoo milimeetira 81 dheerata. Mataan isaa haalaan xiqqaadha. Rifeensa xiqqoo akka guuttiyyee jirtu mataa irraa qaba. Guddinni mataa isaa furdinna morma isaa hin caalu. Kotteen isaa ammoo qubbeen jidduu gogaa haphii qaba. Kunis wayta bishaan daaku akka hin rakkanne isa gargaara. Baalliin eegee isaatis dheeraadha. Baalliin isaa kun akka freeniitti tajaajila. Barrisaa eega tureen booda dhaabbachuudhaaf eegee isaa kanatti fayyadama. Akkasumas madaala qaamaa eeguudhaaf baalliin kun faaydaa guddaa qaba.
Guddina qaamaatiin kormaan dhalaa ni caala. Baalliin kormaa gurraacha yoo ta’u, gama gubbaatiin ammoo bifa silver qaba. Bifti dhalaa ammoo magaala. Baalliin allaattii kanaa akka sanyiiwwan allaattii bishaanitti dhihaatanii jiraatanii kan bishaan dandamatuu miti. Akkuma bishaan tuqeen guutumatti jiidha. Sababa kanaaf qaama isaa guutuu bishaan jala dabarsuun morma qofa ol hanbisee daaka. Baalliin isaa akka ispoonjiitti waan bishaan xuuxuuf, ulfaatinni isaa dabalee bishaan jala lixa. Yeroo kanatti gogaa haphii kan qubbeen miilaa jiddutti argamanitti fayyadamuun daaka.
Amalaa fi Soorata Anhigaa
Anhingaan lafarraa ka’ee yeroo takkaan barrisuun itti ulfaata. Kanaafuu akkuma sanyiiwwan allaattii gurguddaa yeroo muraasa lafarra ykn ammoo bishaan irra fiigee barrisuu eegala. Akkasumas yoo muka gubbaa jiraate ammoo, gubbaa sanii of darbuun barrisuu jalqaba. Sooranni allaattii kanaa hedduminaan bishaan keessaa waan argamuuf, Allattiin kun hedduminaan bishaan keessa daakaa oola. Dabalataan ilbiisota xixiqqoos ni soorata. Anhingaan saffisa jabaa hin qabu. Kanaafuu qurxummii akka laaftutti qabachuu hin danda’u. takkuma takkaan suuta malaan guuraa soorata. Bishaan keessa eega seeneen booda qurxummii takka yoo arge, suuta jedhee yeroo dheeraaf qurxummima san hordofa. Eega irraanfachiiseen booda morma isaa dheeraa san fayyadamee qabata. Soorata isaa bishaan keessatti hin sooratu. Bishaan keessaa bahee eega ajjeeseen booda soorata. Qaamni isaa bishaan ofitti qabachuu isaatiin cinatti, wayta bishaan keessa seenu, oowwi qaama isaatis ni xiqqaata. kanaafuu adaduma qabbanti itti hammaataa deemuun bishaan keessaa bahee aduu keessa ciisee Baallii isaa goggoffataa qaama isaatis hoo’ifata. Eega wanti hundi sirraaheefii booda ammas deebi’ee bishaan keessa seena.
Walhormaata Anhiga
Anhingaan uumama kopha kophaa jiraatuudha. Wayta wal hormaataa yoo taate malee Anhingaan lama wal biratti hin argamu. Wajjiin ooluu mitii ollaa waliituu hin jiraatu. Allaattiin kun sanyii ofii irraa baqatee sanyiiwwan allaattii biraatiin olloomee jiraata. Anhingaan allaattii kopha kophaa jiraatu ta’us, kormaa fi dhalaan garuu akka jaarsaa fi jaartiitti waliin turu. garuu yeroon isaan walitti dhufan yeroo wal hormaataa qofa. Kormaan jalqaba dhalaa qabachuudhaaf shubbisa garagaraa shubbisee hawata. Dhalaan sunis shubbisa isaatiin yoo hawatamtee wal qabatanii goojjoo ijaaratu. Yoo isii hin hawannee ammoo dhiistee biraa deemti. Yoo walii galan Kormaan olii gad deemee, wantoota goojjoon ittiin ijaaramu, mukaa fi marga garagaraa fida. Dhaltuun ammoo meeshaa kormaan fidetti fayyadamuun goojjoo ijaarti. Goojjoo kana eeguun dirqama kormaati. Alagaan yoo dhufe ofirraa deebisuun dirqama isaati. Haa ta’u malee bakka inni dadhabetti dhalaanis ni eegdi.
Ilmoolee Anhiga
Wal qunnamtii wal hormaataa booda, Dhaltuun Anhingaa guyyaa sadih sadihiin hanqaaquu buufti. Yeroo wal hormaataa tokkotti hanqaaquu haga 6 buusuu dandeetti. Jaarsaafi jaartiin wal gargaaranii ji’a tokkoof eega hammatanii booda ilmoolee keessaa yaasu. Akkaataan jarri ilmaan isaanii itti sooranis ka addaati. Isaan lameenuu kore koree adamoo deemanii soorata adamsu. Soorata adamsan kana ammoo achumatti nyaatanii fixanii harka qullaa deebi’u. eega deebi’anii booda ilmoolee bira taa’anii alala dhahu. Wayta alala dhayan kana foon lallaafaa ilmooleef tolu ilmoolee duratti tufu. Ilmooleenis rakkoon takka malee foon daakamee bullaaye kana soorataa guddatu. Haalli kun haga ilmooleen jabaatanitti itti fufa. Gaafa ilmooleen jabaatan soorata afaanumatti qabatanii dhufanii afaan ilmoolee jala qabu. Ilmooleenis afaan haadhaa abbaa keessaa ilbiisota guurataa sooratu. Goojjoon Anhingaa bishaan gubbatti ijaarama. Kanaafuu ilmooleen yoo diinni tti dhufe bishaan keessatti gad kufu. Kana booda daakanii cinatti bahuun, eega diinni deemee booda goojjotti deebi’u. Ji’a lama keessatti ilmooleen of danda’uun jireenya kophaa jalqabu. Anhingaan hayyama Rabbiitiin haga waggaa 12 jiraata.
Ambashookii
Ambashookii ( Roomaa : Annona muricata ) muka baala bal'aa yeroo hunda magariisa ta'ee fi Meksikoo irraa hanga Ameerikaa Kibbaa tiroopikaalaatti argamudha. Har’a, Filiippiinsiifi Kibba Baha Eeshiyaa keessatti guddata. Biqiltuu Itoophiyaa keessatti argamudha. Biyya baay’ee ho’aa ta’e keessatti waan guddatuuf, seentimeetira 3 gadi jiraachuu hin danda’u.
Fuduraan kun nyaachuuf rakkisaa waan ta’eef yeroo baay’ee dhangala’aadhaaf kan ooludha. Kaarboohayidireetii baay'ee qaba, keessumaa firuktoosii. Akkasumas vitamin-C, vitamin-B1, vitamin-B2, baay’eedha. Fuduraan, sanyii fi baalli isaa biyyoota itti argaman keessatti akka qoricha uumamaa ta’ee itti fayyadamu. Kana malees, akka xiinxala tokko tokkootti baallii fi hiddi mukaa dandeettii seelii kaansarii balleessuu qaba.
Liyoonaal Meesii
Lionel Andres Messi (kan dhalate Waxabajjii 24, 1987), Messi jedhamee kan beekamu, kubbaa miilaa Arjantiinaa kan taphattuu kubbaa milaa ogummaa taphataa garee Ligue 1 Paaris Saint-Germain fi kaappitaantii garee biyyaalessaa Arjantiinaa ti. Akka taphattoota hunda caalaa beekamoo ta'an keessaa tokkootti ilaalama, Meesiin badhaasa Ballon d'Or torba, galmee Shoes Golden Awurooppaa ja'a, akkasumas bara 2020tti garee Ballon d'Or Dream Team'tti galmeeffame. Hanga bara 2021tti kilabicha dhiisee ba'utti, hojii ogummaa isaa guutuu Baarseloonaa waliin dabarse, achittis badhaasa kilabichaa galmeessise 35 mo'ateera, badhaasa La Liga 10, badhaasa Koopa del Reey torbaa fi Liigii Waancaa UEFA afur dabalatee. Biyya isaa wajjin, Koopa Ameerikaa bara 2021 fi Waancaa Addunyaa Fifa bara 2022 mo'ateera. Meesiin galchii hedduu galchuu fi tapha uumamaa qopheessuu kan danda'u yoo ta'u, La Liga (474), La Liga (36) fi UEFA Champions League (saddeet), akkasumas La Liga (192) fi Koopa Ameerikaa (17) keessatti galchii hedduu qaba. Akkasumas galma biyyoolessaa dhiira Ameerikaa Kibbaa (98) qabu. Meesiin kilabii fi biyyaa keessatti galchii olaanaa 795 ol galcheera, akkasumas kilabii tokko keessatti galchii taphattuu tokko caalaa galcheera (672).
Meesiin umurii waggaa 13'tti Arjantiinaa irraa gara Ispeenitti deebi'ee gara Barsaalonitti kan deeme yoo ta'u, yeroo jalqabaaf dorgommii kanarratti kan hirmaate umurii waggaa 17'tti Onkoloolessa 2004 ture. Waggoota sadan itti aanan keessatti akka taphattuu garee sanaatti of beeksise, akkasumas bara 2008'tti yeroo jalqabaaf tapha kubbaa miilaa Ispeen keessatti tapha sadii isa jalqabaa akka argattu gargaareera; waggaa sana, umuriin isaa waggaa 22 yoo ta'u, Meesiin yeroo sadii milkaa'ina argate, Meesii yeroo afur walitti aansuudhaan Ballons d'Or mo'ate, kunis taphattuu jalqabaa badha kana mo'ate isa taasise. Bara 2011'tti, La Liga fi Awurooppaa keessatti galchii hedduu galche galcheera, yeroo hunda akka galchii Baarseloonaa isa hunda caalu ta'ee of beeksise. Waggoota lamaan ittaananitti, Meesiin dorgommii kubbaa miilaa warqee irratti Cristiano Ronaldo booda (dorgommii dorgommii isaa irratti hirmaatu) lammaffaa xumure, dorgommii bara 2014 tti haala gaarii isaa deebisee argate, La Liigaa keessatti yeroo hunda kubbaa miillaa ol aanaa ta'ee fi Barsaaleenaa kubbaa miira sadii isa lammaffaaf isa geesse, sana booda bara 2015tti kubbaa milaa warqee isa shanaffaaf badhaaf badhaasa argate. Meesiin bara 2018tti kaappitaantii Baarseloonaa ta'e, bara 2019tti ammoo Ballon d'Or isa ja'affaa mo'ateera. Waliigaltee malee, Hagayya 2021 Paaris Saayiint-Jarmaanitti mallatteesse.
Biyyattii Arjantiinaa kan ta'e, Meesiin yeroo hunda galchii galchuu biyya kanaa kan dursaa ta'ee fi galchii biyyaalessaa taphattootaaf galchuu kan qabu dha. Sadarkaa dargaggootaa irratti, dorgommii dargaggootaa addunyaa FIFA bara 2005 mo'ate, dorgommicha Golden Ball fi Golden Shoe, fi badhaasa warqee Olompiikii bara 2008'tti xumure. Akkaataan tapha isaa akka nama xiqqaa, miilla bitaa qabuutti, lammii isaa Diyeegoo Maaraadoonaa, isa Meesiin akka bakka bu'aasaa ibse waliin walbira qabuu danda'eera. Hagayya 2005tti yeroo jalqabaaf dorgommii sadarkaa ol aanaa erga jalqabee booda, Meesiin dargaggeessa Arjantiinaa Waancaa Addunyaa Fifa (2006), irratti taphatuu fi galchuu danda'e ta'e, akkasumas dorgommii Koopa Ameerikaa 2007 irratti xumura irra ga'e, achittis taphattuu dargaggeessa taphataa taphataa jedhamee moggaafame. Hagayya 2011 irraa kaappitaantii garee kanaa ta'ee, Arjantiinaa gara xumuraatti walitti aansuudhaan gara xumura sadiitti geesse: Waancaa Addunyaa Fifa 2014 kan Golden Ball mo'ate, Koopa Ameerikaa 2015 mo'ate، Koopa Ameerikaan 2015 mo'atee, fi Koopa Ameerikaatiin 2016 mo'ate. Erga bara 2016tti soorama ba'uu isaa beeksisee booda, murtee isaa jijjiire, biyya isaa dorgommii Waancaa Addunyaa Fifa 2018tti, dorgommii Koopa Ameerikaa 2019tti, sadarkaa sadaffaa, akkasumas dorgommii koopa Ameerikaa 2021 irratti mo'ate, yeroo dorgommii kana boodaas Golden Ball fi Golden Boot mo'ate. Milkaa'ina kanaaf, Meesiin bara 2021tti Ballon d'Or isa torbaffaa argate. Bara 2022tti, Arjantiinaaf dorgommii Waancaa Addunyaa Fifa 2022 akka mo'atu taasiseera, achittis golden ball isa lammaffaa mo'ateera, taphattuu jalqabaa dorgommii kubbaa miilaa addunyaa hunda keessatti galmeessise ta'e, akkasumas taphoota 26 taphataniin dorgommii Kubbaa Addunyaa irratti taphattoota hedduu mo'ateera.
Meesiin bara 2006 irraa kaasee dhaabbata uffata ispoortii Adidas ni deeggara. Akka gabaasa kubbaa miilaa Faransaayitti, bara 2009 fi 2014 gidduutti waggaa ja'a keessaa waggaa shaniif kubbaa miira ol aanaa addunyaarra ture, akkasumas bara 2019 fi 2022'tti Forbes'n kubbaa miilla ol aanaa addunyaa ta'e. Meesiin bara 2011 fi 2012 keessa namoota 100 dhiibbaa guddaa geessisan keessaa tokko ture. Guraandhala 2020'tti, Laureus World Sportsman of the Year jedhamuun badhaafame, kanaaf kubbaa miilaa jalqabaa fi ispoortii garee jalqabaa badhaasa kana mo'ate ta'e. Waggaa sana booda, Meesiin kubbaa miilaa lammaffaa fi ispoortii garee lammaffaa galii hojii doolaara biiliyoona 1 ol ta'e.
Saddeet
8 ( saddeet ) lakkoofsa uumamaa 7 hordofee fi 9 dura jiruudha.
Sagal
9 ( sagal ) lakkoofsa uumamaa 8 hordofee fi 10 dura jiruudha.
Torba
7 ( torba ) lakkoofsa lakkaawwii 6 hordofee fi 8 dura jiruudha. .
Kubee
kubeen ykn Galmee Beekumsaan odeeffannoo waa’ee dameewwan beekumsaa hunda ykn damee beekumsaa tokkoo walitti qabuudha. Galmee jechootaa irraa wanti adda isa godhu tokkoon tokkoon barruu waa’ee jecha ykn gaalee tokko qofa osoo hin taane odeeffannoo gadi fageenya qabu kennuu isaati. Kanaafuu, barreeffamni bibliyoogiraafii barreeffama galmee jechootaa caalaa dheeraa fi bal’aa dha. Galmeen jechootaa beekamaan inni durii kitaaba Pliny 's Naturalis Historia ykn "Seenaa Uumamaa" (bara 69 Dh.K.D Roomaa keessatti barreeffame) dha. Yeroo ammaa kana, kuusaawwan beekumsaa hedduun interneetii irratti dubbifamuu danda’u (fakkeenyaaf, Wiikiipiidiyaa ).
hidda jechaa
Jechi kubee jedhu jecha lamarra dhufee innis Ku= kusaa bee= beekumsaa irrayii dha.
Qorkee
Qorkee ( Roomaa : Alcelaphus buselaphus ) hoosistuu Itoophiyaa fi Afrikaa keessatti argamudha.
Maalummaa saayinsaawaa bineensichaa
qorke gosa tokko qofa yoo ta'u gosa kana keessatti gara gosa xiqqaa 8tu jira. Gosti xiqqaan A. buselaphus tora Itoophiyaa fi Ertiraa keessatti argamu akka badu yaadameera; 250 qofatu hafe jedhama.
Urjiileesoboo
Kuwezarootnii Hangafedhesamii keessatti baay'ee ifa ta'anus, erga argamaniiwaggoota60 qofadha. yeroosanattimaddootahawa/samii hedduukeessaa, dambaliiwwaan raadiyoo hedduun worabamaniituran. Qorattoniihawaa, Maddoota Raadiyoo waliin kan Mul'atan ifa Mula'ata argachuufyemmuu yaalaniti, Gidduu galleessiiKutaamaddootaRaadiyoo baay'ee dheeraa, Urjiileekan fakkatan wantoota halluu cuqullisaanakka qabamanbira gahanii turan IspeektiraanWantoota kunneeni yemmuuilaalamanbaay'ee Fagoo(ruda keenyanala, Gaalaksotabaay'ee beekamoocaala fagookan ta'an) fi isaan urjiileekan hintaaneedha. isaan Moggasaa Maqaa Kuwezarootakan fudhatan (FakkatootaUrjiileti) Argannoo kuwezarootaa 3 Fakkii walmakaaFuuurraa/Jets 3C273 (Bara ifa 100,000 dheeratu) X-Ray (Cuqullisa), ifa mul'ata(magariisaa) fi infrared (diimaa) teleskooppii hawaa Chaandraa, Haabliifi Ispiitzartiinhojjetame. 4 Fakkii walmakaaNGC 4261. Bitaa: Raadiyoo xuqaaGeengawaa/lobes(DheerinaBara ifaa 200,000 kan qabu) haalluuKellooykn Burtukanawaayoo ta'uufakkiin Optikalaa rudichaa garuu adiidha. Mirgaan:Fakkii Teleskooppii Hawaa Haabilkan Naannoogiddugalleessa, Awara Geengawaa bara ifaa 400 qaxxaamureeagarsiisu. Qoratoonii Hawaa wantootaTeleskooppii lafa irrattiinmul'achuuhindandeenyeeTeleskooppii Hawaa Habiliinilaaluu danda'uu. Hamma iddo, Furuurii raadiyoo irraa MaddanbocawwaanGaalaksotan addabaasuu ni dandeenya. Diskiiwwan dhukkee qabankutaagiddugaleessaakanneen dhiyoojirankeessa ttimul’atu. Yeroo tokko tokko, `Furuurra’ optikaalaaniwukilasiiruda irraa fagaataniiakka akeekumul’atu. TeleskooppiiwwanX-reeyiiakka agarsiisanittikuwezarootaafi rudawwanisaan waliin walqabatan madda X-reeyii ifaa ta’uuisaaniiti. Haataʼ umalee, AdeemsakeessaaqoratooniiUrjiileewantoota amalakuwaasarootaawajjinwalfakkaatuqabangaruu dambaliiraadiyoo hin baasnehedduu argataniiru. Isaan kunradio-quiet quasars jedhamu. Diskiiwwan, furuurawwan fi wantoota biroo 5
Balbala'a
Balbala'a ykn Neebuulaa jechii neebuulaa jedhuu jechaa laatiinii yoo ta'uu hikkinni isaas duumessaa ykn hurrii jechuudha.
Halkan urjiilee daawwanneerra. Yeroo samiin dukkanaa'u waan baay'ee adda bahanii mul'atan fakkatu! Kun garuu abjuu dha. Gidduun urjiilee duwwaa miti, garuu suudowwan xixiqqoo ta'an kanneen akka atoomotaa fi moliikiyulotaa hedduutu jiru. Meetir kiyuubii tokko keessa, miliyoonotaa fi akkasumas biliyoonotatu jiru. Suudowwan xixiqqoon kun urjiilee gidduutti wal sassaabuun duumessa uumu-ykn nebulaawwan. Duumessi kun baay'ee dimimmisoo waan ta'aniif, muraasa isaanii qofatu ijaan mul'ata. Garuu teleskooppiiwwan gurguddoo lafarrattii fi ispeesii gargaaramuun, qorattootni hawaa baay'ina qabiyyee hawaa nebulaawaa arguu fi suurawwan babbareedoo nebulaawwan kanaa maxxansuun argannoowwan isaanii qooduu danda'u.
Bakka Uumama Urjiilee
Urjiileen kan barabaraan jiraatan miti: akkuma dhala namaa, gara addunyaatti dhufu, jireenya isaanii keessatti suuta suuta jijjiiramaa deemuudhaan dhumarratti du'u. Akkaataa adeemsi isaa hanga har'aatti guutumaan guutuutti qoratamee bira hin ga'amiiniin,duumessa guddaa urjiilee gidduutti uumu. Adeemsi kun humna harkisaa ,kan maateriin keessa urjiileetti akka rukkina olaanaarra gahu godhu,of keessatti hammata. Urjiileen haala kanan uumamanis baay'ee ho'aa waan ta'aniif, Atomoota dummeessa naannoo isaanii marsanii jiran irra elektiroonota gad-lakkisiisuun, ‘Nebulaa Ayoona'ee' kan akka ‘Neebulaa Arbi-gaadduu' uumu. Bakka Uumama
Hambaawwan Dhukka'insa Urjii
Yeroon jireenya Urjilee Hanga isaanitin murta'aa. Urjiin hangi isaa guddaa, jireenyi isaa dhohiinsa guddaan xumurama. Qorattooni hawaa taatee kana « dhukka'insa urjii ykn suupparnoovaa» jedhanii waamu. Sababni isaas jiraachuu urjii haaraa samii keessaa bakka urjiin kamiyyuu kanaan dura itti hin argamne ta'uu raggaasisaa turan jedhanii yaadu. Amma faallaa kanaa kan ta'e, suupparnoovaan urjii du'aa jiru, elementoota jireenya isaa keessatti oomishe ispeesii gidduu urjiileetti kan gadi lakkisu ta'uu isaa beekna. Hambaan suupparnoovaa,haftee maaterii nebulaawaa dhohiinsa boodaa ti. Hambaawwan Suupparnoovaa(dhukka'insa urjii).
Nebulaa Pilaanetawaa (Balbala'a lafjaawaa)
Urjiileen hangi isaanii kan aduu waliin walfakkataa ta'an suuta suut du'aa deemu. Hammamtaan dabalaa deemuun, baqqaana alaa isaanii gadi dhiisaa deemuun hambaa urjiilee haadhoon ifanii, nebulaa pilaanetawaa jedhamuun kan beekamu uumu. Jechi nebulaa pilaanetawaa jedhamu bara 1785 nama Wiliyaam Herischel jedhamuun nebulaawan kana ibsuuf moggaafame. Sababni isaas, teleskooppii isaa keessatti pilaanetoota waan fakkaataniif. Boodarra ‘nebulaa urjiilee' jedhee moggaasuu dhiisuu isaaf ni gaabbe.
Elektiroonii
\Elektirooniin (e − yookaan β − ) Suudoo sheelii keessatti kan argamuufi niwukilasiitti kan marsuu dha. Chaarjiin isaa neegaativii dha. Chaarjiin sadhaatawaan elektiroonii -1 dha. Chaarjiin elektiroonii kun koloombiin -1.602×10-19 dha. Hangi elektiroonii giraamaan 9.11×10-28 yummuu ta’u, yuuniitii hanga atoomaawaan (YHA) 0.00055 dha.
Munyuuqee
Munyuuqeewwan(Afaan ingiliziin: Reptiles) bineeldota lafee qabeeyyii ta’aniifi baay’een isaanii lafarra jiraataniidha. Murrasni isaanii immoo bishaan keessa jiraatu. Gogaan isaanii goggoogaafi iskeelii ofirraa qaba. Qaamni hargansuu Munyuuqeewwani sombadha. Walfudhaannaa sanyii qaama keessaa gaggeessuun hanqaaquu sheelii qabu lafa irratti buusu. Tempireecharrii qaamaa isaanii dhaabbataa miti. Kanaafuu, Munyuuqeewwan ektootarmoota(dhig-qorroo) jedhamu. Fakeenya Munyuuqeewwani keessaa muraasni bofa, lootuu, jawwee, gaararraa, naacha, qocaafi kan kana fakkaataniidha.
Kudhan
10 ( kudhan ) lakkoofsa uumamaa guutuu 9 hordofee fi 11 dura jiruudha. Lakkoofsa dijiitii lamaa isa jalqabaati. Kudhan bu’uura sirna lakkoofsa kurnyee ti, sirna lakkoofsota afaan dubbatamuu fi barreeffamaan agarsiisuu baay’ee beekamaadha.
Qaama sirna Biiftuu xixiqqoo
Qaamni Sirna Biiftuu xixiqqaan ( SSSB ) wanta Sirna Biiftuu keessa jiru kan Lafjoo, lafjoo cuggee fi Adeessoota uumamaa hin taanedha. Jechi kun yeroo jalqabaaf bara 2006 Gamtaa Astiroonomii Idil-addunyaa (IAU) tiin akka armaan gadiitti ibsame: "Satalaayitii irraa kan hafe wantootni biroo Aduutti naanna'an hundi walumaa galatti 'Qaamolee Sirna Biiftuu Xixiqqaa' jedhamanii waamamu." ".
Kunis Qorsaa(koomeetota) hunda fi lafjoo xixiqqoo lafjoo cuggee(dwarf planets) ta'an irraa kan hafe hunda hammata. Akka kanaan SSSBn: qorsaa; Bungulk attaalee (asteroyidota) kalaasikaa, lafjoo cuggee Seerees irraa kan hafe ;
Hiikaa
Bungulkattaan ykn Asteroyidiin dhakaa yknwantoota jajjaboobiiftuuttinaanna’aniidha. Hammi isaaniikiilomeetira tokkoohanga950 ti. Baay’inaankan argaman qubeelaa Maarsii fi Juuppitarii gidduu, kan qabattoo bungulkattaa guddicha jedhamu keessatti dha.
Qaanqorsaa Qaama bungulkattarra Xiqqaa  dhagaa ykn sibiilaa xiqqaa hawaa alaa keessa jiruudha.
Qaanqorsi wantoota jajjabooykn dhakaa sirna biiftuu keessa deemanii dha. Yoo qilleensa marsaa dachee keessaseenan meteyoorota, yookaan urjiileefurguggifamoo jedhamu. Yoo irra lafaa dhaqqaban immoo, meterooraayitoota ykn Bubuttuwwan jedhamu. -Addeessiqaamolee pilaanetotaykn pilaanetoota dinkiittinaanna’aniidha
Foormulaa herregaa
Foormulaa ykn Unkee ( Afaan ingiliziin) Herregaa fi saayinsii keessatti mallattoolee akkaitti hima walqixaa herregaa qubee ykn lakkofsa ykn w Foormulaawwan beekamoo keessaaalmakaa isaan kanaan fayyadamuun ibsamu.Fknf  foormulaa Anistaayin ti: E=mc^2 kanneen hariiroo anniisaa gidduu jiru agarsiisan E fi hanga m yaada isaa kan sadhatummaa addaa jedhu keessatti. .
Unkeewwan herregaa
Foormulaan herregaa mala furmaata jijjiiramoota walqixxaattoo keessatti argachuuf gargaarudha. Fakkeenyaaf, gatii ulfaatina ispheerii barbaaduu gaafata V. Ida'amuu walxaxaa keessa cuuphamuu. Haa ta’u malee, ogeeyyiin herregaa, milkaa’ina walitti makamuu jalqabaa booda, foormulaa herregaa salphaa ta’ee fi jijjiiramoota biroo kan akka raadiyaasii ispheerii wajjin walqabatee ulfaatina ibsu argachuun ni danda’ama r. Fakkeenya kana keessatti foormulaan walqixxaattoo:.
Sibiila
Sibiilonni elementoota calaqqisan, ho’aa fi elektirikii  kan dabarsan, akkasumas shibooffamanfi batteeffaman ta’aniidha. Isaanis akkaataa adda addaatiin ho’a kutaa keessatti jajjaboo ta’u, meerkikurii kan dhangala’aa ta’e irraa kan hafe. Fakkeenyonni ayiranii ykn quraata, girjaa, warqee, meetii fi saldaqaa ni argamu.Amaloonni kun bu’aa hidhoo sibiilaa atoomota ykn molakiyuulota sibiilichaa gidduu jiruuti.
Qurxummiilee
Qurxummiileen bishaan karaa afaan isaanii fudhuchuun hafurkalluuna ykn Qurxumarganaa (giilii)isaanii keessatti oksjiinii bishaan keessa jiru kara ujummoo dhiigaa isaaniitti fudhachuun kaarbondaayioksaayidii qaama isaanii keessa jiru immoo bishaan waliin gara alaatti dabarsu. Irra jireessi qurxummiilee hanqaaquu buusuun walhoru. Qurxummiin dhalaa hanqaaquu bishaan keessatti buusti. Hanqaaquun kun immoo sanyii kormaa wajjiin bishaan keessatti walfudhatu. Kun immoo Walfudhaannaa sanyii qaamaan alaa jedhama. Qurxummiileen caasaa kolaa(fiinii)jedhamu qabu. Fiiniin bishaan keessatti kallattii haala salphaatti jijjiruuf, yeroo bishaan daakaan madaala qaama isaanii eeguufi saffisa sochii dabaluu yookiin hir’isuuf isaan garagaara. Hoo'inni qaamaa isaanii dhaabbataa miti. Yommuu Hoo'innin naannoo dabalu Hoo'inni qaama isaanii ni dabala, akkasumas yommuu Hoo'innii naannoo hir’atu Hoo'innii qaama isaaniis waliin ni hir’ata. Kanaafuu, Ektootarmoota (dhig-qorroo) jedhamu. Qurxummiileen onnee gola lamatti qoodame (oorikilii(go'aa) tokkoofi veentirikilii(ruurrii onnee ykn Dhoqonnee laataa) tokko) qabu. Fakkeenya qurxummiilee tilaapiyaa, shaarkiifi kan kana fakkaataniidha
Elektirikii
Elektirikii jechuun elektiroononni meeshaa kaarentii dabarsu keessa jiran chaarjii elektirikiitiin guutamanii ykn humna maagneetiidhaan dhiibamanii bakka tokko irraa gara bakka biraatti yeroo socho’an jechuudha. Kanaaf Elektirikii amala taateewwan adda addaa irratti argamuu qabdi. Elektirikii istaatikii, garaagarummaa ho’aa, raadiyaashiniin, oksideeshinii keemikaalaa, manca’iinsa keemikaalaa (DK), fakkeenyaaf, bakkakkaa, rifeensa keenya qoosuudhaan, kaarentii dhaabbataa (DC current) fi akkasumas kaarentii jijjiiramaa (AC current) qaama tarmitara kaarentii (kondaaktara) dirree dirree maagneetii waljijjiiru keessa darbu keessatti uumamu argachuun ni danda’ama. Elektirikii bakka lamatti qoodamti. Afaan Ingiliffaatiin kun alternating current ykn AC jedhamuun kan beekamu yoo ta’u, inni lammaffaan immoo direct current ykn DC jedhamuun beekama. Yoo kaarentiin neetworkii (poolii) faallaa lama keessatti yaa’e, kaarentii jijjiiramaa ykn AC jedhama, yoo kaarentiin neetworkii (pole) tokko qofa keessatti yaa’e ammoo kaarentii kallattii ykn DC jedhamuun beekama.
Maashinoota sasalphoo
SALADIN ABDURAHAMAN Maashinnin meshaalee dalagaa sochii ykn makaanikaalaa salphisuuf saxaxameedha. Maashinii sasalphoo:maashiniin salphaa meeshaa kallattii yookiin hammahumnaa jijjiiruuf fayyaduudha.Maashiniin humnasochooftuu qeenxee fayyadamuun ba’aa qeenxee irratti dalagaa dalaga.Rigatni akka hin jireetti yoo yaadame dalagaan ba’aa irratti dalagamee fi dalagaan humnasochooftuun dalagame wal qixa dha. Dalagaan Anissaa Makaanikiaalaa hamma anniisaa yeroo wanti tokko humna tokkoon fageenya tokko keessa socho’u dabarfamuu.Maashiniiwwan sasaalphoon bal’inaan itti fayyadaman kanneen akka golollee(wheel) fi uleesaa(axle), ribduu(pulley), balinsa habalakaa( inclined plane), cinkaara(screw), birdiida(wedge) fi fonqolcha(lever) kan dabalatudha. Maashiniiwwan salphaan humnoota isaan irratti hojjetamuu dandaʼan guddisuu ykn hirʼisuu kan dandaʼan taʼus, hojii waliigalaa raawwachuuf hamma hojii waliigalaa barbaachisu hin jijjiiru.
Faayidaa Maashinii
Mashiinootni meeshaalee dalagaa keenya saphisaanii fi faayidaalee kanneen akka: ➢ Hammamtaa humna hojiirra oolu guddisuu. (Humnaa baay’isaa ). Fageenya humna hojiirra oole (ykn saffisa humni sun socho’u) irratti socho’e guddisuu. (Baay’isaa saffisa). Kallattii humni itti hojjetame jijjiiruu ykn humna hojiirra oole bakka tokko irraa gara bakka biraatti dabarsuu. (Kallattii jijjiirraa). Garuu, maashiniiwwan anniisaa baay'isuu hin danda'an.
Jechoota Maashinoota sasalphoo ibsuuf fayyaduu
1.Humna Cicataa (Humna sochooftuu(Effort)) - Humna maashinii irratti qaama alaa irratti raawwatamuudha.
Wo=LxSL
2.Humna Bu’aa (Ba’aa(Loard)) - humna maashiniindalageessuu dha.
3.2 Faayidaa Makaanikaalawaa Yaaddoo (IMA)
7. Ga’umsa(η)
Faayidaa Makaanikaalaa maashinichi rigatni akka hinjirreetti yemmuu yaadamu kennuu dha
3.1. Faayidaa Makaanikaalawaa Dhugoo (AMA)
3.Faayidaa Makaanikaalawaa (MA) - Faayidaan maashinii fayyadamuun argamu Faayidaa Makaanikaalaa (MA) faayidaan makaanikaalaa maashinicha fayyadamuun argamu reeshiyoo ba’aa fi humna sochooftuu dha.
✓ Faayidaa Makaanikaalaa dhugoo-Faayidaa Makaanikaalaa maashinichi haala qabatamaa ta’eenkennu(rigatawajjin).
4. Reeshiyoo Aritii (VR)
✓ Annisaan qisaasae = Wi – Wo
Ykn
Wi=ExSE
5.Dalagaa Ciicataa (Wi)- dalagaa humni sochooftuun maashinicha irratti dalaguu dha. Kunisbaay’ata humna sochooftuu (E) fi fageenya humna sochooftuun adeeme (SEiEW ES= ×) wajjin wal qixa dha
Hiikkaan ga’umsa maashinii tokkoo reeshiyoo dalagaa bu’aa fi dalagaa ciicataa dha.Reeshiyoo kana (100%)n baay’isuun ga’umsa maashinichaa dhibbeentaan ibsuu dandeenya.
6.Dalagaa Bu’aa (Wo)- dalaga maashinichi ba’aa irratti dalaguu dha. Kunis baay’ata ba’aa (L) fi fageenya ba’aan adeeme (SL) wajjin wal qixa dha
Yoo ga’umsii maashinii tokkoo dhibbantaa 100%Faayidaa maakaanikaalaa ykn reeshiyoo aritii dha AMA/VR = 1, Yeroo kanatti Annisaan qisaasa’uu hin jiruu.AMA = IMA= VR
✓ Wo fi Wi juuliin (J) safarama
✓ MA, VR fi birkii ykn yunitii hinqabuu
= Akaakuu Maashinoota Sasalphoo = Maashinoota sasalphoo jahaatu jiru. Isaaniis :
✓ Yoo L < E fi SE 1 ta’e maashinnichi humna baayisaa dha.
2. Birdiida (Wedge)                      5. Ribduu(pulley)
1. Balinsa Habalakaa                  4. Fonqolcha (Lever )
✓ Yoo L >E fi SE>SL ta’e maashinnichi humna baayisaa dha.
✓Faayidaa makaanikaalaa yeroorigatnihin jirre ibsa. Faayidaa Makaanikaalaayaaddoo (IMA) jedhames ni waamama. Hiikkaan reeshiyoo ariitii maashinii kamiyyuu akka reeshiyoo fageenya humna sochooftuunadeemamee fi fageenya ba’aan adeemeetti kennama
3. Cinkaara ykn biloonii (Screw ) 6. Golollee(wheel) fi uleesaa(axle)
✓ Yoo MA & VR =1 ta’e maashinnichi kallatti jijjira.
Makama niwukilaara
Makamni niwukilaraa yeroo niwukilasii atoomikaa lamaa fi isaa ol walitti makamuun niwukilasii ulfaataa tokko uumuudha. Walnyaatinsa keessatti, ulfaatinni niwukilasii baqaa tokko tokko gara anniisaatti waan jijjiiramuuf, watannetaan hin eegamu. Adeemsi fiyuushinii niwukilaraa elementoota lakkoofsa atoomii xiqqaa qaban kan akka haayidiroojiinii keessatti uuma. Makama niwukilaraa faallaa walnyaatinsa Foo'ama niwukilaraa yoo ta’u, elementoonni ulfaatoo ta’an babal’atee elementoota salphaa ta’an uumuudha. Makama niwukilaraa fi Foo'amni niwukilaraa lamaan isaanii iyyuu anniisaa guddaa uumu.
Caccabbinsa xaanxeffama (Radioactive decay)
caccabbinsa xaanxeffama( Radioactive decay)) adeemsa niwukilaasiin atoomikaa tasgabbaa’aa hin taane raadiyaashiniin anniisaa itti dhabudha. Meeshaan niwukilasii tasgabbaa'aa hin taane of keessaa qabu akka raadiyoo'aktiiwiitti fudhatama . Gosoota manca'iinsa baay'inaan mul'atan keessaa sadii manca'iinsa alfaa, beetaa fi gamaa yoo ta'an hundi isaanii suddooo gadi lakkisuu kan of keessaa qaban . Humni dadhabaan mala manca’iinsa beetaatiif itti gaafatamummaa qabu yoo ta’u, lamaan hafan ammoo humna elektiromaagneetiizimii fi niwukilaraatiin kan bulfamanidha.
Kaarentii elektirikii
Kaarentiin elektirikii ykn yaa'antaan eletrikaa yaa'iinsa suuddoowwan chaarja'oo, kanneen akka elektiroonota, ayoonota, wantoo dabarsoo electrikii ta'aa keessa yeroo bikkoo tokkotti dabarfamanii dha..
Bikkoon Waaltawaa kaarentii elektirikii Ampeeriidha, ykn amp yoo ta’u, kunis chaarjii kuulombii tokko yeroo sekondii tokko keessatti yaa’u wajjin walqixadha.
Allaattiiwan
Allaattiiwwan akkuma qurxummiilee, dagalhareeyyii, Munyuuqeewwaniifi hoosiftootaa bineeldota lafee qabeeyyiidha. Amaloota beekamoo allaattiiwwan ittiin beekaman keessaa muraasniisaanii kanneen armaan gadiiti. qaamni isaanii baalleen kan haguugame ta’uu;  Miila isaanii irraa iskeelii qabu. Qaamni hargansuu isaanii sombadha. Fartilaayizeshinii qaama keessaa gaggeessu. Onnee goloota afuriitti qoodame (oorikilii lamaafi veentirikilii lama) qabaniifi kanneen kana fakkaataniidha. Allaattiiwwan hedduun isaanii kan balali’an yoo ta’u muraasni isaanii kanneen akka guchii, peengiwiniifi kan kana fakkaatan immoo balali’uu hin danda’an. Allaattiiwwan ilkaan hin qaban garuu afaan soorata garagaraa itti qabatan biikii (qoffee) boca adda addaa qabu ni qabu. Tempireechara qaamaa dhaabbataa ta’e waan qabaniif hoomootarmoota (indootarmoota) jedhamu. Fakkeenyaa allattiiwwanii keessaa muraasni kan akka bullaallaa, lukkuu, huummoo, joobira,Qabbanbalalii,daakkiyyee,haadhmaara,kurkuddu,Baalheedduu, haadha waaqoo, ruumicha, culullee, risaa, sololiyaa,gogorii, guchiifi kan kana fakkaatanidha
Chaarjii
Chaarjiin elektirikii ykn Guuttii elektirikii amala  nafooyyee  safaramaa uumamaan suuddoo atoomota maatirii ta’iiwwan elektirikii fi maagneetawaa uumaniidha. Chaarjiiwwan humna harkisaa ykn dhiibbaa wantoota chaarjii qaban biroo irratti raawwatamuun of mul’isu.
Chaarjiin elektirikii kutaa lamatti kan of qoodu yoo ta’u, miseensonni kutaa tokkoo miseensota kutaa mataa isaa kan ofirraa deebisan yoo ta’u, miseensonni kutaa isa kaanii ammoo miseensota kutaa isa kaanii kan harkisan ta’a. Kutaaleen kunniin kan moggaafaman yoo ta’u kutaan tokko pozaatiivii (+) yoo ta’u, gama biraan immoo negaatiivii (-) dha.
Qaamolee samii
Qaamonni Hawaa kessaa qaamolee uumamaa samii keessa jiranidha. Kunis pilaaneetota, saatalaayitoota(Battolchee), meetirooyidii(qaanqorsaa), urjiilee, koomeetii(Qorsaa) fi kan kana fakkaatan.
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Sun-Biiftuu
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Moon- Addeessa, ji'a
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 33,Dorado👉 sootala
>>>➪ 17,Carina👉 kariinaa
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Milky Way- Xurree Aannannoo
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa
>>>➪ 34,Draco👉 Jaawuda
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Moonlet - Addeessa bicuu
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 18,Cassiopeia👉 Mootitti/barchumee
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Saturn - qubeelloo
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
>>>➪ 46,Leo👉 Leencicha
Pirootoonii
Pirootooniin suddoo cita atoomawaa niwukilasii keessatti argamani fi Chaarjiin isaa poozatiivii ta'ee dha.Kunis koloombiin yommuu safarame 1.602 × 10-19dha.Chaarjiin  sadhaatawaan  isaa immoo +1 dha. Hangi pirootoonii hanga niwutiroonii xiqumaan irra yoo xiqqaatu hanga elektiroonii si'a 1836 dha. Hangi pirootoonii giraamaan 1.67 × 10-24 yommuu ta’u, yuuniitii hangaa atoomaawaan 1 dha.