cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sirna Biiftuu
Lafjoo cuggee
• Lafjoo xixiqqaa yeroo jalqabaaf Doonii hawaa keessa adeemuun daawwatamteedha. • Seerees sakondii tokkotti hanga ishee keessaa 6kg sababa hurkaatiin dhabdi. • Hanga sabbata astirooyidii keessaa tokko sadaffaa gumaachiti
Seelii yknLubbiyyoo
Lubbiyyoo bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn fullee guddiftuu malee ija qullaan hin mul’atan
Dagaagina saayinsii lubbiyyoof shoora guddaa kan taphate kalaqamu fullee guddiftuuti. Saayinsiin waa’ee seelii ykn lubbiyyoo qo’atu kan jalqabame jaarraa 20ffaa keessadha. Haa ta’u malee, beektoonni waa’ee lubbiyyoo irratti hojii isaanii jaarraa 17ffaa irraa kaasee dhiheessaa turanii jiru.
Seelii bineensotaa
__DISAMBIG__
Haguuggee lubbiyyoo
Meembraaniin seelii ykn haguggee lubbiyyoo baqqaana haphii naannoo seelii lubbu qabeeyyii hundaatti.Yeroo tokko tokko meembraanii pilaasmaa ykn meembraanii saayitoopilaasmii jedhama.
Cell membrane
Meembraaniin seelii ykn haguggee lubbiyyoo baqqaana haphii naannoo seelii lubbu qabeeyyii hundaatti.Yeroo tokko tokko meembraanii pilaasmaa ykn meembraanii saayitoopilaasmii jedhama.
Adurree
Adurree beeydoota mana keessa jiraatu yoo ta’u, hantuutaa fi kan kana fakkaatan mana keessatti qabachuufi nyaachuun itti fayyadama.
Baqqalaa Garbaa
Seenaa Duubaa
Baqqalaa Garbaa Oromiyaa keessa godina Wallagga Lixaa aana Boojjii, magaala Boojjii Dirmajiitti bara 1961 dhalate. Barnoota sadarkaa tokkoffaaa achuma Boojjii Dirmajiittii baratee xumure, itti aansun barnoota sadarkaa lammaffaa Mana Barumsa Sadarkaa Lammaffaa Gimbiitti barate. Barnoota olaanaas Yuunivarsiitii Finfinnee galuudhan dame barnootaa afaanii fi ogbarruu biyyaa alaatin digiriisaa jalqabaa fudhate. Digiriisaa kanaan barsiisaa Afaan Ingiliffaa ta'ee mana barnoota sadarkaa lammaffaa magaala Dambii Dolloo fi Mana Barumsa Sadarkaa Lammaffaa Najjoo keessati barsiisaa ture.
Barnoota digirii lammaffaa itti fufuudhan, Baqqalaan bara 2001tti Yuunivarisiitii Finfinneerraa damee barnootaa Ingiliffa akka Afaan Biyaa Alaatti Barsiisuu jedhuun fudhate. Kana booda Koollejjii Barsiisota Adaamaatti qacaramee Afaan Ingiliffaa fi Afaan Oromoo barsiisaa ture. Bara 2005, sababa fincila barattootaa deeggarta jedhuun hojiirraa ari'ame. Baqqalaan kana booda gara Finfinneetti dhufuufhaan waggaa lamaaf kollejoota dhuunfa keessatti barsiisaa erga turee booda bara 2007tti Yuunivarsiitii Finfinneetti barsiisaa ta'ee mindeeffame. Achittis Afaan Ingiliffaa barsiisun tajaajilaa ture.
Baqalaa Garbaa abba maati yoo ta'u ijjoolle afur qaba. Baqqalaan Yuuniversiitii Finfinneerraa barnoota siyaasaan PHD fudhateera.
Sochii Siyaasaa
Baqqalaan sochii siyaasaa ifatti kan jalqabe bara 2009 miseensa WFDO ta'udhan ture. WFDO keessattis miseensa koree hojii-raawwachiiftuu fi hoogganaa hariiroo uummattaa ture. Filannoo Itoophiyaa kan bara 2010 irrattis hirmaatee ture, garuu hin moone. Erga WFDO fi Kongiresin Ummata Oromoo bara 2012 walitti makamanii booda, Baqqalaan oduma mana hidhaa jiruu itti aanaa hoogganaa ta'udhaan filatame.
Qabamuu fi Mana Hidhaa Galuu
Baqqalaa Garbaa ji'a Hagayaa keessa gaafa guyya 27 bara 2011 sababa Amnistii Internaashinaal (Amnesty International) wajjiin wal qunnamtii godheef qabamuun mana hidhaa gale. Seera falmisiisaa kan ta'e seera shororkeessummaatin himanni irratti baname. Himata kanarratti Baqqalaan miseensa ABO ta'uu fi sochii Oromoo Itoophiyaarraa fottoqsuu goote jechuun himatame. Jalqbarratti murtiin wagga saddeetii kan itti murteeffame yoo ta'u boodarra garuu murtiin kun gara waggaa sadi'ii fi ji'a torbaatti gadi xiqqeeffame; mirgi yoo amala gaarii agarsiise dafee akka gadi lakkifamus kennameefi.
Yoo dhiifama gaafachuun narra jiraate, mana murtii yakka ani hin hojjanneen hidhaa natti murteesse osoo hin taane ummata Oromoo fi waaqayyoon gaafadha; ummata Oromoo sababan hacuuccaan isaanirra ga'aa jiru ammam hamaa akka ta'e itti himuu dhiiseef, kanas kanan godhe saba kaan wajjin waliin jiraachuu akka danda'aniif jedhee ta'uusaa; Waaqayyoorraa ammoo yoo qabsoon ani mirga Oromoof jecha godhe fedhii dhuunfaa koof jecha ykn beekkamtummaa akka naa dabaluuf jecha kanan godhe yoo ta'e, ummanni biyya kanaa hundi bilisummaadhaan, kabajaa fi walqixxummaadhan akka jiraatanif jecha yoon hin goone ta'e Waaqan dhiifama gaafadha."   Baqqalaan mana hidhaa Ziwaay (Baatuu) keessa ture. Bara 2014tti amala gaarii agarsiisun gadi lakkifamuun kan irra ture yoo ta'eyyuu mootummaan Wayyaanee mirga kana dhorkachuudhan hidhaa guutuu xumuruuf dirqame. Mana hidhaa kana keessa waggaa afur erga turee murtiisaa fixatee booda Bitootessa 31, 2015 gadi lakkifame. Baqqalaan mana hidhaatii gaafa ba'u, yeroo namoonni isa galateeffachuuf yaalan akkas jedhe deebiseef: "Ani kanan qabsaa'e ofii kootifi, kanaaf galata na hin barbachiisu"
Gandummaa
Gandummaan ilaalcha gareen namootaa tokko amala warra kaan caalu, kan alaa qofaan mul’atu qaba jedhee amanudha. Kanatu gama biraa tuffachaa fi tuffachuudhaan, isa mormuudhaan hanga duuluu (balleessuu) illee deemuun kan orma godhudha. Sanyummaan yeroo ammaa garaagarummaa namootaa alaa (baayoloojii) irratti hundaa'a. Fakkeenyaaf, garaagarummaan halluu irra caalaa leelliftoota ilaalcha kanaati. Namni sanyummaa qabu damee hawaasaa hunda keessatti olaantummaa uumamaa sanyii tokkoo isa kaan irratti gadi aanaa ta’uu isaa mirkaneessuuf cimee hojjeta.
Alnilam
Kircallee,( Afaan ingilfaan Epsilon Orionis ykn Alnitak jedhamuun kan beekamu,) urjii beekamaa gurmuu Arba gadduu keessatti argamudha. Kircalleen urjiilee sadan  Sabbata gaadduu(orion belt) uumuun keessaa tokko ta'uu qaba, lamaan hafan ammoo Dalaliyyaagadu fi saqqii gaadduu dha. Alnilam urjii guddinbantii bifa diimaa qabu yoo ta'u, ifa ajaa'ibsiisaa ta'een kan ibsu yoo ta'u, urjiilee samii halkanii keessaa ifa ta'an keessaa tokko isa taasisa. Lafa irraa tilmaama naannoo waggaa ifa 1,340 kan qabu Alnilam, ifa isaa bal'ina samii bal'aa irratti yeroo balaqqeessa'u guddina isaa agarsiisa. Maqaan isaa jecha Arabaa "النيلم"  irraa kan dhufee yoota'uu hiika "kirrii callee" jedhu dha.
Muhaammad Zaakir
Muhaammad Zaakir (1949 - 1977), maqaa Mayra jedhamuun irra caala beekkama, qabsaawaa mirga Oromoo naannoo Oromiyaa bahaatti hedduu beekkamu. Muhaammad Zaakir qabsoorratti hidhattoota Somaaletiin ajjeefame.
Seenaa Duubaa
Muhaammad Zaakir bara 1949 Galamsootti abbaasaa Umar Aliyyii fi harmeesaa Meeymuunaa Saadiq irraa dhalate. Muhaammad ijoollummaa isaatti mana barnoota Islaamaa seenee amantii baratee ture. Itti aanse barnoota ammayyaa Galamsoo fi Cirootti barate. Barnoota sadarkaa olaanaa barachuuf, Koollejjii Teekniikaa Finfinneetti (Tagbaara-id) galmaa'ee ogummaa barachuu jalqabe. Barumsa odoo hinxumurin addaan kutee qabsoo Oromoo keessatti hirmaachuf gara Carcar deeme. Muhaammad barumsa dhiisee qabsootti makamu isa kakaase sochii qabsoo Elemoo Qilxuu fi Hundee ture.
Hiriyaa fi firasaa kan ta'e Ahimad Taqii, Muhaammadin Elemoo wajjin wal barsiise. Muhaammadiif, ittii gaafatamummaan kennameef dhimma basaasuu fi dhiyeessii (loogistiikii) ture. Kanaafis, waan loltoonni nyaatanii qopheessuu fi odeeffannoo barbaachisaa funaanun hojiisaa ture. Muhaammad garuu riphe-loltoota Oromoo sanatti galee isaan wajjin hinjiraatu ture, kunis murtii geggeessan waraanichaa Elemoo Qilxuu ture. Elemoon Muhaammad akka inni waraana keessa odoo hintaane ala turee hojjatu barbaade. Gaaf tokko yeroo inni Gubbaa Qorichaa bakka loltoonni Elemoo fi Hundee jiranii yeroo deebi'u, tikaa nageenyaa Dargiin qabamee mana hidhaa gale.
Fulbaana 5, 1974 Waraana Xirrootti geggeeffame booda, yeroo sana reefu dhaabachaa kan ture Dargiin, fulaasaa gara ummata magaalaa, daldaltoota fi hayyoota magaalaa Galamsoo, Baddeessaa, Machaaraa, Bookee fi Balballeettii dimshaashan guuree mana hidhaatti naqe. Warra hidhaman kana keessaa namni saddeet mana murtii waraanaa duratti dhiyeeffamuuf gara magaalaa Hararitti geeffaman. Namoonni saddeettan kun Muhaammad Rashaad (obboleessa Ahimad Taqii), Ahimadal-Haadii Huseen (obboleessa Muhaammad Zaakir), Mohaammad Bakar, Najaash Ismaa'el, Ismaa'el Ahimayyuu, Amiinoo Abdulrahmaan (Amiinoo Tuutii) fi Wayyaa Ibroo (Abubaka Ibraahim) ture. Mayraa fi hidhamtoonni torban mana hidhaa Aw-Izin keessatti hidhaman. Erga gaaffiif deebiidhaan qorannoo hedduu irratti geggeessee booda, manni murtii waraanaa kutaa biyyaa Harargee jara saddeetanittu du'a itti murteesse. Boodarra bara 1974 yeroo Dargiin hidhamtoota siyaasa dhiifamaan akka gadi-lakkifaman labsuu, Mayraa fi warri isa wajjin hidhaman mana hidhaatii ba'an.
Oduma umuriinsaa 20 keessa jiru, Mayri dargaggoota fi qonnaan bultoota gurmeessee gumii Tuuta Bariisaa jedhu dhaabe. Miseensot gumii Tuuta Bariisaa fudhatee gara Somaaliyaa deeme. Gara Somaaliyaa kan deemaniifis mootummaa Ziyaad Baarree kan reefu hundaa'ee turerraa gargaarsa gaafachuuf ture. Somaaliyaadhaa birgeedii tokkoo fudhatee ajajaa ta'e gara biyyaatti deebi'e. Birgeedin kun Oromoota qofa odoo hintaane loltoota Adda Bilisummaa Sumaalee Dhihaa (Ingiliffaan WSLF) kan obboleeyyan keenya Oromoo gargaarra jedhan of keessaa qaba ture. Birgeedin Mayraa loltoota Dargii kan aanaa Bookee fi Daaroo Labuu keessa jiru guutummaan barbadeesse. Mayri waraana geggeessurrati dandeetti fi gootummaa guddaa qaba ture. Loltoota Dargiis naannoo baadiyaa Bookee, Daaroo Labuu keessaa baasee.
Ajjeefamuusaa
Mayri jalqabumaa kaasee hariiroo Adda Bilisummaa Sumaalee Dhihaa (ABSD) wajjin qabu of eggannoon geggeessaa ture. Yeroo muraasa booda, Sumaalonni ummanni Oromoo akka isaan Sumaalee Aabboti ofiin jedhan yeroo dirqisiisuu jalqaban, Mayri isaani walitti bu'uu jalqabe. Wanti irra caala guddaa isa naasise tokko ammoo loltoonni ABSD lafa Oromoo kan bilisa ba'e keessatti alaabaa Rippabiliika Somaaliyaa fannisuu isaaniti. Mayri hojii hammeenyaa ABSD kanatti hedduu aaree "nuti Oromoodha, mirga ummata keenyaf lolla. Nuti ergamtoota Ziyaad Baarree miti, diinaa hamaa lama gidduudha filannon hinjiru. akkuma warra Abashaa lollu, ABSDs nilolla" jedhee dubbate.
Sana booda loltootasaa gara ABSDtti garagalchee waraanuu jalqabe. Loltoonni Mayraa ABSD waraana hedduurratti injifatee guutummaatti Daroo Labuu keessaa baase. Waraana ittuma fufuun aanaa Bookee keessatti odumaaisaan waraanaa jiruu, ABSD loltoota dabalataa Somaaliyaarraa dhufaniin humna dabalatee buuftaa loltootasaa irratti waraana banani. Waraanni ABSD wajjinii kun hanga bona 1977 ittuma fufe. Dhumarratti, Mayri Lola Kurfaa Rooqaa, kan magaalaa Bookerraa gara kibbaatti 30km fagaatte argamturratti geggeeffameen wareeggame.
Yaadannoo
Seenaan Mayraa baayyee barreeffamuu baatuyyuu, Mayri ummata Harargee biratti akka goota guddaatti ilaallama. Gumaachi Mayraa yoomiyyuu kan dagatamu miti: yeroo qabsoon Oromoo waan laafte fakkaattutti deebisee finiinse. Barreessaa Tewoodiroos Mulaatuu kitaaba Amaariffaan barreesse kan "Akeldaamaa" jedhamu keessatti, Mayra akka goota guddaatti dhiyeesse. Tewoodiroos fi Mayri mana barumsaa tokkotti waliin baratan. Kan barreeffama kana adda godhu Tewoodiroos lammummaan Oromoo ta'u dhiisuu isaati.
Tigiroota Hanshin
Hanshin Tigers garee beeysiboolii Jaappaan ti.
ilaalcha waliigalaa
Hanshin Tigers garee beeysiboolii Jaappaan keessatti baay'ee jaallatamu yoo ta'u hordoftoota guddaa qabu.
kan qajeelche
Namni Shofu Okada jedhamu leenjisaa yoo ta'u taphattoota caalaa jaallatamaadha.
Dugugguruu qabeeyyii
Dugugguruu qabeeyyii ( Afaan ingiliziin:Vertebrate ) bineensa murna Tushaaleeyyii(koordaataa) jalatti ramadamuu dha. Bineeldonni Dugugguruu qabeeyyii bineeldota lafee dugdaa qabaachuun beekamanidha. Bineeldonni lafee qabeyyii lafee keessoo lafeefi morgaa irraa ijaarame qabu. Sirna narviif i maashaa dagaage, onnee gola adda addaatti qoodameefi qaama hargansuu somba yookiin qurxumargansaa qabu. Bineeldoonni Dugugguruu qabeeyyii gita torbattii qoodamu. Isaanis: Gita Qurxummiilee ,Gita Dagal-haareeyyii ,Gita Munyuuqee ,Gita Allaattiiwanii fi ,Gita Hoosiiftootaa
Kaappitaalizimii
Dilbummaan sirna dinagdee abbummaa dhuunfaa meeshaalee oomishaa fi bu'aadhaaf meeshaalee fi tajaajiloota uumuu irratti hundaa'eedha. Amaloonni ijoo kaappitaalizimii qabeenya dhuunfaa, kuufama dilbii, humna namaa mindaa, fi gabaa dorgommii.
Qurxumbooja
Qurxumboojni garee bal'inaan raabsamee fi adda addaa kan hoosistoota galaanaa gadameessa guutummaatti bishaan keessa jiraatani dha. Akka garee al-seerummaa fi dubbii, isaan miseensota gurguddoo infraorder Cetacea, jechuunis cetaceans hunda dolphins fi porpoises irraa kan hafe wajjin walsimu. Doolfiinii fi porpooyisiin ilaalcha sirnaa, klaadistikii irraa akka qurxummii galaanaatti ilaalamuu danda’u. Qurxumbooja, dolphins fi porpoises tartiiba Cetartiodactyla, kan miila walqixa qaban kan of keessaa qabu. Firoonni isaanii lubbuun jiraatan kanneen seetaasii hin taane kanneen dhiyoo ta'an hippopotamuses, isaanis ta'e seetaasiyeenonni biroo gara waggoota miliyoona 54 dura irraa adda ba'aniidha. Parvorders lamaan Qurxumbooja, baleen Qurxumboojni (Mysticeti) fi toothed Qurxumboojni (Odontoceti), akaakayyuu waloo isaanii isa dhumaa naannoo waggoota miliyoona 34 dura akka qaban yaadameera. Mysticetes maatii afur amma jiran (jiraataa) of keessatti qabatu : Balaenopteridae (the rorquals), Balaenidae (Qurxumboojni mirgaa), Cetotheriidae (the pygmy right Qurxumbooja), fi Eschrichtiidae (the grey Qurxumbooja). Odontocetes Monodontidae (belugas fi narwhals), Physeteridae (the sperm Qurxumbooja ), Kogiidae (Cuggee fi pygmy sperm Qurxumbooja), fi Ziphiidae (Qoffee Qurxumboojni), akkasumas maatii ja’a dolphins fi porpoises kanneen akka Qurxumboojni hin ilaalamne of keessatti qabata miira al-seerummaatiin.
Haguggee lubbiyyoo
Meembraaniin seeliis saayitoopilaasmii marsee qaamolee seelii ala jiran hafan irraa qaamaan adda baasa, kanaanis akka dallaa qoodutti hojjeta. Gufuun kun alaa fi keessaa seelii lubbuu qabu akka walakkaa dabarsuu danda’utti ykn qulqullinaan ce’uu danda’utti to’achuu kan danda’u yoo ta’u, akka meembraanii walakkaa dabarfamuu danda’utti kan hojjetuu fi yeroo walfakkaatutti meeshaalee karaa isaa seenuu fi ba’uuf dandeettii filannoo kan qabuu dha, akkasumas yeroo baay’ee molakiyuulonni baattuu meembraanii pilaasmaa keessa jiran adeemsa dabarsuu keessatti gumaacha Wantoonni meembraanii tokko keessa darbanii adeemsi kun kan raawwatamu anniisaa keemikaalaa baay’ee baasuudhaani. Meembraaniin pilaasmaa baay’ee haphii ta’uu isaa yoo ilaalle; Kanaafuu, maaykirooskooppii ifaa fayyadamuun salphaatti adda baafamuu kan hin dandeenye yoo ta’u, seelii tokko tokko keessattis meembraaniin pilaasmaa maaykirooskooppiidhaan adda baafamuu akka danda’uuf laayiyeroota eegumsa furdaa ta’aniin marfamee akka jiru hubatameera.Fakkeenyaaf, seelonni biqiltootaa baay’een isaanii dallaa seeloosa furdaa qabu kan meembraanii pilaasmaa kan dallaa seelii jedhamu haguugee deggeru .cimaa. Dallaan seelii hojiiwwan barbaachisoo seelii qaba, garuu adeemsa dabarsuu fi sochii meeshaaleen seelii keessaa fi ala jiran keessatti gahee tokkollee hin qabu.
Heeliyeemii
Heeliyumiin elementii/wahiyyoo yoo ta'u gaasii qilleensa caalaa salphaadha.
Mattushaaleeyyi
Mattushaaleyyiin (maqaa saayinsii: Cephalochordata) murna xiqqaa tushaaleeyyii yoo ta'u, argama notookoordiitiin kan murtaa'u yoo ta'u, irra caalaa galaana ammayyaa keessa jiraata. murnii xiqqaan kun murna pirootokordeetii ykn tushaaleyyii duree barbaachisoo ta’an keessaa tokko ta’ee fudhatama, sababiin isaas miseensonni isaa amala addaa kordeetii agarsiisuu fi bineensota galaanaa lubbuu qaban kan hammatu yoo ta’u, fakkeenyi isaa lawwee dachaa (maqaa saayinsii: Amphioxus) dha.
Alnixaaq
Alnitak, saqqii gaadduu jedhamuunis kan beekamu sirna urjii sadii kan urjiilee halluu cuqullisa sadii urjii Orion keessatti argaman irraa hojjetamedha. Qaama Orion's Belt jedhamuuti. Urjii gosa O9 baay'ee hin argamne Aduu caalaa dachaa 20 guddaadha.
Qorqorroo
Iddo bu'een keemikaalaa Qorqarroo yookiin tiinii gabatee elementoota keessatti Sn dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 50 dha.
Amaaqeexa
Amaaqeexa hoosistuu Itoophiyaa keessatti argamudha.
Maalummaa saayinsaawaa bineensichaa
Yeroo ammaa kana cita qaccee Cifa dhaabbatoo (Acinonyx) keessaa Amaaqeexaa qoftu jiradha. Miseensonni cita qaccee isaa yeroo dheeraaf badan biroo lafee irraa adda baafamaniiru.
Basakkaa
Basakkaa jechuun ifa ifa aduutiin qilleensa gubbaa keessatti faca'uudhaan uumamudha, yeroo Aduun dayeessa gadi jirtu, kunis qilleensa gadii fi fuula lafaa ibsa.
Urookoordaataa (firfira galaanaa)
Firfira Galaanaa, Biifaa Galaana,( Maqaa saayinsiii: tunicate ykn Urochordata)  bineensa galaanaa bifa qaruuraa qabuudha. Jireenya isaa wanta dhaabbataa garba jala jiru tokkotti maxxanee dabarsa. Firfirsi galaanaa maqaa garee bineensota galaanaa tunicates jedhamaniis kan waamaman yoo ta'u, bineensonni kun amala banaa qaama isaanii keessaa tokkoon bishaan facaasuu ykn firfirsuun beekamu.Ga'eessotni firfira galaanaa  qaama gogaa qaruuraa fakkaatu qabu.Isaan dabarsu jireenya isaanii kan hafe erga dargaggummaa booda dhagaa, oysters fi wantoota dhaabbataa biroo tokko tokkotti maxxanuudhaan. firfri galaanaa tokko tokko walitti qabamee waliin kan jiraata, bineensi gaʼeessonni kun nyaata isaa bishaan gara ujummoo bullaaʼinsa nyaataa isaatti xuuxu irraa karaa banaa qaamaa lamaan keessaa tokkoon kan argatu siʼa taʼu. Akkasumas boolla biraa saayifoonii alaa jedhamu irraa bishaan biifa. Biifaan galaanaa osoo guutummaatti hin guddatin sadarkaa Jiisaa keessa darba. Jiisaan kun ilmoo hantuutaa fakkaata, naannoo isaa dhiyootti daakuu ni danda'a.Jiisaan kun Tushaa dugdaa kan hanga dhuma eegeetti diriiru qaba. Jiisaan kun guyyoota muraasa keessatti bifa hantuuta jalqabaa dhabee gara lafa garbaa qubata, osoo gara bifa ga’eessotaatti hin guddatin dura.
Minxaqaa
Minxaqaa (Dalaliyyaagadu), urjii gurmuu Arbagaadduu keessaa urjii ifaa 4ffaa fi samii halkanii keessatti urjii ifaa 41ffaadha. Urjii guddinbantii cuquladii qabuu fi urjiilee gurguddoo beekaman keessaa isa tokkodha.
Minxaqaan lafa irraa gara waggaa ifa 900 fagaattee argamti. Ulfaatina isaa gara ulfaatina aduu 25 fi raadiyaasii isaa gara raadiyaasii aduu 100 ta'a. Ifa Aduu gara dachaa 20,000 ta'a.
Mintakaan urjiilee afran boca tiraapiziyeemee(minjaalee), qaban tuuta urjii dargaggootaa walakkeessa balbalaa'a arbagadduu  keessatti argamu  keessaa tokkodha. Urjiileen sadan boca tiraapiziyeemee ninxaqaa malee kannen akka Alnilam (Irfii), Alnitak(sorsa gaadduu),Saiph(wallaa) faa dha.
Minxaqaan urjii baayyee ho'aa yoo taatu, ho'i fuula isaa gara digrii Kelvin 30,000 ta'a. Akkasumas urjii baay'ee iftuu yoo taatu, ifa Aduu gara dachaa 20,000 kan balaqeesiti.
Minxaqaan waggoota miliyoona muraasa dhufan keessatti akka supernovatti dhoo'a jedhamee eegama.
Orion constellation map.svg
Haayidroojiinii
Haayidroojiiniin wahiyyoo keemikaalaa iddoo bu'een isaa H fi lakkoofsa atoomawaa ykn suddawaa 1 qabudha. Ulfaatinni suuddawaa isaa 1.008 yoo ta'u, gabatee piriyoodii irratti elementii salphaa isa taasisa. Qabxiin qorrinaa -259.16 gulantaa seelshiyeesii yoo ta’u, qabxiin danfinnaa ammoo -252.85 seelshiyeesii dha. Maqaa Antoine Lavoisier tiin kan moggaafame yoo ta'u, bara 1766-81tti Henry Cavendish qorannoo isaa wabeeffachuun dhugaa haayidiroojiinii 2 oksijiinii 1 mirkaneesse.
Gurraqaroo
Gurraqoon hoosistuu Itoophiyaa keessatti argamudha.
Zs32s
Arbagaadduu urjii beekamaa mudhii samii irratti argamu fi guutuu addunyaa irratti mul'atuudha. Samii halkanii keessatti urjiilee mul’atanii fi beekamoo ta’an keessaa isa tokkodha. Fakkeenyaaf, tuuja har’a Ooriyoon (Arbagaadduu) jechuun beeknu Giriikota duriin maqaa kennamedha. Seenafoolli baayyeen wa’ee Ooriyooni, waaqa miidhagaa kan jedhu himu. Astiroonoomotni Chaayinaa durii Ooriyooniitiin akka Sheen, adamsituu ykn loltuu jabaatti beeku. Kana dura sirritti, warri Misirii durii tuuja kana waaqa isaanii Osaarisiin walqbsiisu. Sabni jalqaba maqaa kenne Sumeroota ture; maqichis Uru An-na, hiikkaan isa ` Ifa waaqarraa’
Sodiyeemii
Iddoo bu'een keemikaalaa soodiyemii / sogiddoo gabatee elementoota keessatti Na. Lakkoofsi suddawaa isaa 11 dha.
Sirna-Biiftuu
Sirni biiftuu kan uumame akka yaada hiddama saayinsii ammayyaatti sochii gaazotaa, duumessaafi dhukkee adda addaa irraa akka ta’e ni ibsa. Adeemsi sochii kana keessatti qaamni gara alaa jiran lafjottii kan geeddaraman yommuu ta’u qaamni gara keessaafi rukkina cimaa qabu gara biiftuutti jijjiirame jedhameeti amanama. Biiftuun handhuura sirna biiftuu keessatti argamti. Sirni biiftuu erga uumamee kaasee waggoota biiliyoona 4.6 ta’a jedhamee yaaddama. Sirna biiftuu keessatti lafjoonni saddettaan daandii / oorbitii/ marsoo jedhamu irra biiftuu naanna’u. lafjoonnii saglan fageenya Biiftuu irraa qabaniin dhihoo irraa gara fagootti yoo tarreessinu Meerikurii, Veenusii, Lafa, Maarsii, ( pilaaneetota dhagaa ),  Juppitarii, Saatarnii, Uraanusii, Neeptuunii( gurguddoon gaazii ). Qaamman biroo sirna biiftuu keessatti argaman immoo saatalaayitoota(Batolchee), asteerooyidootaa(Qaam-caccaboo), koomeetotaa(qorsaaa)fi meetiyoorota(dhagaramaa/fufurgisa) fa’a. Saatalaayitoonni qaamman sirna biiftuu keessaa kan pilaanetoota naanna’an yommuu ta’an qorsaawwan, Qaam-caccaboo fufurgisa qaammaan sirnicha keessatti biiftuu naanna’anii dha. .
Biiftuun qaamolee sirna biiftuu keessaa bu’a qabeessa kan taateedha. Sababni isaatiis hoo’aafi ifa waan kennituufi. Osoo biiftuun hinjiraanne ta’ee, lafti baay’ee waan qabbanooftuuf lubbu qabeeyyiin irra jiraachuu hindanda’an ture. Biiftuun Sirna biiftuu keessaa qaama baay’ee guddoodha. Kunis 99.86% taati. Biiftuun urjiilee jiran keessaa lafatti baay’ee dhiyaattee kan argamtuufi l a f a i r r a a fageenya 150,000,000 Kiiloo meetira ta’u irratti argamti. Urjiin fageenya lafa irraa sadarkaa lammaaffaatti argamtu Alfaaseencharii jedhamti. Caarallaan ifa aduu irraa ka’ee lafa gahuuf hamma 8 daqiiqaa ta’u itti fudhata. Biiftuun qaama gara alaa ishiitiin hoo’a hamma 6000ºc kan maddisiiftu yoo ta’u qaama ishii gara keessaatiin immoo hamma 13,000ºc maddisiisti. Waytii halkanii urjiileen baay’een nimul’atu garuu, guyyaa guyyaa hinmuldhatan. Kunis kan ta’eef urjilee biroo irra biiftuun lafatti dhiyaattee argamuu ishii irraa kan ka’e ifti maddisiistu kan urjilee biroo caalaa muldhata
Lafjoo
Lafjoo qaamman sirna Biiftuu keessatti biiftuu naanna’aniidha. Lajoonnii hundinuu biftuu irraa fageenya adda addaa irra kan jiraniifi orbiitii(marsoo) mataa ofii qabu. Marsoon daandii yaadaa boca killee qabuufi kan lafjooleen irra biiftuu naanna’aniidha. marsoo pilaanetootaa hunduu walirra hinbu’an. Biiftuun humna harkisaa qabduun lafjoolee gara ofiitti harkifti. Humni harkisa biiftuu kun humna gara keessaa yookaan humna seentiriipetaalii jedhama. Humni faallaa kanaa ta’ee lafjooleen harkisa walirraa qaban kun immoo humna gara alaa yookiin humna seentiriifugaalii jedhama. Humnoonni kunniin lamaan humnoota walqixaafi faallaa walii yommuu ta’an lafjooleen akka orbiitii isaanii osoo gadi hindhiisin biiftuu naanna’an gargaara. Lafjooleen ifa mataa isaanii hin qaban. Garuu ifa biiftuu irraa argatan calaqqisiisuu danda’u. Lafjoolee keessaa Veenusii (bakkalcha) malee kan hafan ijaan urjiilee biroo irraa gargar baasuun arguun rakkisaadha. Bakkalcha ganamaafi galgala ijaan ilaallee urjiilee biraa irraa adda baasuun nidanda’ama. Pilaanetootaafi urjiilee gargar baasanii beekuuf meeshaa teleeskooppii jedhamutti fayyadaman.
Lafjoo xixiqqoo (dwarf planets)
yeroo ammaatti Lafjoo xixiqqoo jalatti ramadamanii kan beekaman shaniidha. Isaanis; seerees, puluutoo, haawmiyaa, makmakeefi eeris jedhamuun waamamu. Seerees kan argamu gidduu maarsii fi juuppitariitti sabbata astirooyidii(Qaam-caccaboo) keessatti yoo ta’u, kan hafan afran immoo neeptuuniin boodatti aduurraa fagaatanii argamu. Wantoon tokko lafjoolee xixiqqoo jedhamuuf ulaagaan waldaa astiroonoomii addunyaa kaahe guutuu qabu. Ulaagaaleen kunniin;
•	 Aduurra naanna’uu qabu,
•	 Hanga boca isaanii murteessuu danda’u kan qaban,
•	 Oorbiitii mataa ofii murtaa’aa ta’e kan hin qabneefi
Seerees
Diyaameetiriin ishee 950km.Teempireecharri dirra seerees -105o C
Pilaaneetii diwaarfii aduutti hiiqxee argamtuudha.
• Addeessa hin qabdu.
Kalqabee
Qo’annoo herregaa fi fiizikisii keessatti Kalqabeen qamoolee safaramoo kamiyyuu kallattii fi hammaa ibsamuudha. Kun safartuuwwan hundee isaanii hubachuuf guddinni isaanii qofti barbaachisaa ta’e irraa adda. , Tokkoon tokkoon kalqabee herrega keessatti wantoota sadiitiin murtaa’a: Hamma, kunis baay’ina iskeelii dheerina kalqabeetiin bakka bu’u, kallattii iddoo diimeshinii sadii keessatti kofoota Oyilariin murtaa’uu danda’u, fi qabxii dhiibbaa, kan tuqaa kalqabichi irraa ka’uudha. kalqabichi lakkoofsotaan kan ibsamu yoo ta’ellee, isaan keessaa tokko tokko gosa sirna qindeessaa irratti kan hundaa’an yoo ta’u, sirna qindeessaa irratti hin hundaa’u.
Sirna-Biiftuu
Lafjoo xixiqqoo (dwarf planets)
• Altokko aduurra naanna’uuf waggoota 4.6 itti fudhata.
• Lafjoo xixiqqaa yeroo jalqabaaf Doonii hawaa keessa adeemuun daawwatamteedha. •	 Seerees sakondii tokkotti hanga ishee keessaa 6kg sababa hurkaatiin dhabdi. •	 Hanga sabbata astirooyidii keessaa tokko sadaffaa gumaachiti.
Wabiiwwan
Kitaaba barataa hawaasaa kutaa 7 Fi saaayinsii waliigala kutaa 8 Small text  Small text   Small text   Small text   Small text   Small text   Small text   Small text   Small text  Small text          <references group="" responsive="1">
Waaqoo Guutuu
Jeneraal Waaqoo Guutuu (A.L.A 1920 - Gurraandhala 3, 2006) geggeessaa Fincila Baalee fi qabsaawaa mirga ummata Oromooti. Jeneraal Waaqon umurii isaa guutuu mirga ummata Oromoo kabachiisuf qabsaa'un dabarse.
Ijoollummaa Isaa
Gootichi Oromoo Jeneraal Waaqoo Guutuu abbaasaa Guutuu Usuu Cammarrii fi haadhasaa Dhuulloo Alii Hassan irraa bara 1924, Godina Baalee aanaa Madda Walaabuu lafa Oda jedhamutti dhalate. Abbaansaa Guutuun ilma dhiiraa kudhanii fi durba sagal walumaagalatti ijoollee kudha-sagal qaba ture. Isaan keessaa Jeneraal Waaqo ammoo dubartoota torbarraa ijoollee afurtamii-sagal kan hore yoo ta’au, kanniin keessaa kudha-shan lubbuun hin jiran. Yeroo ammaa (2015 tti) dubartoota kudha-ja'a fi dhiirota kudha-saddeetii walumaagalatti ijoollee soddomii-afur qaba.
Jeneraal Waaqo ijoolummaa isaatirraa jalqabee xiiqii fi jibbinsa diinaa qaba; faandhooftuu diddaa gabrummaas ture. Bara 1938, fuudhee manaa osoo hin bayin, osoo abbaansaa hin beekin horii abbaasaa gurguree qawwee ittiin bitate. Sammuunsaa roorroo gabrumaa fudhataa waan hin ta’iniif ijoollee hiriyootasaa gurmmeessuun akkasumas gorsuun poolisii mootummaa tumaa turan.
Qabsoo Jalqabuusaa
Bara 1962 dhiibaan, gidiraafi ajjeechaan mootummaa Nafxanyaa Hayila Sillaasee ummata isaanii irratti hammataa dhufnaan ijoollee gana kudhanii gadii imaa Helgool Waaqoo. Abdallaa guutuu, Alii Jiloo, Yisaaq Suudee Goobana, Muhaamad Butaa Aagaatii, Alii Buttaa Aagaa kkf dhibboota ajjeefaman keessaa haga tokko yoo ta’an, tarkaanfii Mootummaa Abashaa kana hifachuun ummanni bulchitoota naannooo kana mootummaatti hiyyate. Yeroo kana dubbiin kun mooticha bira ga'e. Finfinnee irraa Koloneel Taaaddasaa Tagan namni jedhamuu fi ajajaa waraanaa kutaa bulchiinsa Sidaamoo yeroo sanii koloneel Zawudee Xilahun gadi dhufanii uummata Oromoo naanoo Nageellee Booranaa jiru mooraa waraantitti walitti qabuun rakkoon keessan maali jedhee yoo gaafatu ummanni "rakkoon teena isini biyya teena irrati dhuftanii nu ajjeessaa jirtan, dubartii fi daa’imman teena irra deemitanii fixaa jirtan, qabeena keena saamtanii kaan barbadeesaa jirtan, namoon isin of jalati qabattanii nuun ajjeeftaniif nuun saamtan maaliin nuun adda jiran? Nuuf isaan obboleeyaanii maaliif adda nu baaftan? kana hundaa isintuu nutti fidee lafa keenyarraa nuu ka’aa” jedhaniin. Nafxanyoonni lafa kana gadi lakkiftanii deemuu qabdu, yoo diddan ajjeechaa, saamichii fi qabeenya barbadeessun itti fufa jedhaniin. Ummanni wacee lakki jennaan loltuu waraanaa itti waamani.
“Gabroomfattootni ammoo ummatchaan guyyaa torba keessatti akka gadi lakkiftanii biyyanaa baatan, murtii tana beekaa,” jedhanii gadi furan. Jagnoonni diddaa murtii gabroomfattootaatiin ba'an Gannaalleen gama cee’anii, Walaabu keessatti Kadiir Waariyoo Luugoo, Abdurrahmaan Haroo Abdii, Huseen Harcummaa Boruu, Huseen Abdurrahmaan Jaldoo, Roobaa Hindukkoo, Taa’oo Iggee Muussaa Dooyaa Jaarsoo, Huseen Waaqoo Dhaddeetiin walqunnamuun murtii gabroomfataan ummata irratti dabarse kana dura dhaabatchuuf qawwee afur qabanirratti sadi'i dabalatanii bitachuun lolaaf of qopheessan. Haala kanaan diinaan lola’aa humna cimsataa deemuun, Suumaalee irraas odeeffannoo argachuu jalqaban.
Waaqoo Guutuu, mootummaasn Itoophiyaa waraana guddaa qaba jechuunkee dhugadha, garuu nuti gurmuu guddina isaa dadhabnee usuu hin taane, meeshaa woraanaa keessattu rasaasa dhabuu keenyaaf malee, yoo meeshaa waraanaa arganne, rabbiin gargarsifatnee akka ofirraa kaasuu dandeenyu ummata kiyya irraa abdii qabaa, rakkoo jiruu dadhabee biyyaa hinbaanee, laaftee jabaatteellee manuma oo’aa keessaa ba'e, amma diina maangudoo, dubartii fi daa’imman keenya bakka hundatti fixaa jiru fi qabeenya keenya saamuu fi barbadeessaa jiru kana hanga dhoofnee of keessaa baafnutti jireenyi ani mataa mataa kiyyaan argadhee ittiin jiraadhu tokkollee naaf hinjiru, mootumma Habashaa ‘Guddoodha hindandeessan” jettu tana akka dandeenyu sitti agarsiifnaa, yoo qawwee guddoollee naaf dhabde, rasaasuma Albeenii fi Minishirii naaf kenni,” Ammallee isin obboleewwan keenna tokkoo, rabbiin isin gargaaree, rakko gabrumma’aa hamtuu san jalaa isin baasee, namni miila lamaan dhoqqee seene miila tokko dhiqatee tokko hindhiisuu, nuti miila keessan tokko kan dhoqqee keessatti hafee, dhoqqee gabrummaa Nafxanyaa kana keessaa waan dandeessaniin nu gargaaraa, nubaasaa” jedheen. Jeneraal Daawudillee yaada isaa kana xiinxaluun hubatee “Wanti ati nuun jette dhugumaa! Ammoo nutillee marga qacalee reef ba’aa jiru, nibeektuu, wanti guddoon isin gargaarru jiraachuu dhabaatus, waan humna keennaa isinii goona, mee hangasiif gama Bulahawootti ol-deebi’aatii na eegaa." jedhee gara koloneel Umar deebise.
Guyyaa gabaabaa keessatti koloneel Umar jara kaawwan Bulaahawootti gaggeesse. Waaqoo fi Kadiiriin Moqadishootti hambise. Isaan ammoo, afaan Sumaalee faaratti beeekuu dhabuu irraa kan ka’e, hafuu isaanii kanatti, “Maali’iif nu hambisan?” jetdhanii yaaddayan. Hedduu rifatan, gaddan. Tanuma keessa Jeneraal Daawud guyyaa lammataa Helekoopterii ofiitin Waaqoo fi Kadiiriin gara Bulaahawootti fudhate. Amma Jeneraal Daawud hooganoota gosoota waraanaa hunda waliin jiran walitti qabee, Jeneraal Waaqoon hooganaa isaanii godhee muude. Qawwee Dhoombir afurtama, matirayyeesii Toomaas lama fi Boombii sadi'i kenneefii “yoo isin silaafuu waraana Amaaraa hindandeettanii, mallayyoo poolisaa ykn hiituma mudhi’iillee boojitanii naaf fiddan fuula dura waan kanaa olii akka isin gargaaruu fi bifaa fi baay’inni qawwe’eellee kanaa ol akka ta’u waadaa siif gala,” jetdhee gaggeessa. Amma Waaqo nama sadi'ii, qawwee afurtamii-lamaa fi boombii sadi'iin fe’atanii galuuf gaala barbaadachutti jiran, Camarrii Guutuu woraana nama afurtama qabatee dib-jedheef. Gammachuu guddaan qawwee walii hiratanii, itti gaafatamtoota waraana kaanii wajjiin taa’anii mari’atan. Sochii isaaniifillee maqaa baafatan. “HIZBII” ofiin jedhan. Namuu gama biyya isaatti socho'e, waraanni Waaqoollee gara Oromiyaa-Baaletti qajeele.
Humni Waaqoo Guutuu Oromiyaa seene, maqaa isaa kama qawwee isaa baafate, “dhoombir“ ofiin jedhe. Bara 1963 malkaa Annaatti seensa ji’a Caamsaa irratti waraana Amaara kan isaan gaadaa jiru, lakkoofsan dhibba ja'a ta’u, shaalaqaa Buzunaan durfamuun waliin walsiman. Lola ganama saa’aa 10:00 irraa jalqabee saafaya booda 2:30tti adeemsifameen, humna diinaa irraa namni afurtamii sadi'i yoo ajjeefamu dhibbaa ol kan ta'ummoo madaa'e. Yeroo duraatiif qawween Oromoo akka Amaara ajjeeftu hojiin mul’dhatee, deeraa fi ijoolleen daaw’atte. Guyyaa kana qawwee M1 ykn Furgoo saddeet, kan akaakuun isaa hinbeekamin kudha sadi'i booji’an. Shaalaqaa Buzunaan dursa waraana ofii baqatee Bidiretti gale. Gootota Diddaa-Gabrummaatiif bayan keessaa lola kana irratti gootonni lama wareeggaman.
Falmiin bifa kanaan jalqabee bal’dhinaan itti fufee kutaa Baalee walakkaa ol akkasumas Sidaamoo koonyaa muraasa gabrummaa Habashaa jalaa bilisoomsee waggaa saddeetif bulcha’aa ture. Haaloo baafannaan Hayila Sillaasee birmachuu meeshaa fi beektota faranjiitin gargaaramee gara-jabinaan hamma bara 1969 ummata Oromoo beeraa fi ijoollee dhibba sadii'ii fi kudha shan qilee keessatti fixuun diniina ummatatti kenne. Kunis “Waaqoon fidaa, yookan ammoo ummata harka boojuu jiru keessaa dhiira umurii kudha shanii olii jiran fixuu” jedhee maanguddoota waamuun itti hima. Dhiibba kana irraa kan ka’e "anaaf jecha lubbuun ummata kiyyaa hindhabaminii.” jedhe Onkololeessa 1970 motummaatti harka kennatan. Haaluma kanaan, gootichi Waaqo qoratamanii mooticha waliinillee dubbatan. Badii biyyaa irratti raawwatameef balleessan gutumaa-guututti kan mootummaa ta’uun itti walii galamee, "ammaa booda biyya waliin bulchina" jedhan. Aanga’oo fi bulchaalee mirkaneessanii fii Jeneraal Waaqollee biyyatti deebi’an. Haga dhuma 1975 biyyuma keessa turanii 1976 humna Waraana Soowraa ykn Jaanaddee ijaaramee ol bobba’e Magaalaa Bidiree keessaa ba'uun isaaniitti makaman. 1976-1983, itti-gaafatama adda-addaa irratti humna Soowraa hoogganaa turan: ajajaa woraanaa ta’uun, itti gaafatamaa dantaa haajaa alaa ta’uun, itti aanumma’aan gaggeessa’aa turan.
Akeekni Jeneraal Waaqoo bilisummaa uummata Oromooti. Kunis kan mirkanaa’u tokkummaan uummata Oromoo yoo eegame jechuun Dhaaba Adda Tokkummaa Bilisummaa Ummata Oromoo (ATBUO) bara 1989 hundeessun dura bu’ummaan hooganaa turan. Bara 1991 Motummaan Dargii jige,”rakkinna Ummata Oromoo karaa nagayaatiin haafuramuu” jechuudhaan Mootummaa Ce’umsaatti dhaabbilee dabalaman keessaa jaarmayaan Waaqoo Guutuu isa tokkoo ture. Diinni qoosaa hinbeekuu, murtii nagayaa diignaan isaanis bara 1992 chaartera keessaa bahanii qabsootti deebi’an. Bara 2000 tti humnoota Oromoo qindeessuun /ULFO/ dura taa’ummaan gaggeessanii jiru. Waldhabbii jaarmayaalee Oromoo gidduu jirus furuuf qooda guddaa kennanii turan. Dhaamsa ummataa dura taa’ummaan gaggeessanii jiru. Waldhabbii jaarmayaalee Oromoo jidduu jirus furuuf qoodda goddaa kennanii jiran. Dhaamsa Ummataa ergan keessaas “Yaa ummata keenya gaafa beekaan hinheddumaatin waljala yaanee, diina keenna ofirraa dhoofne. Har'a ammoo beekaan heddummaatee, waldhagayuun dhabamtee, ummata keenyaallee waa godhuu hanqanne. Har'a tokko ta’aa jirra, dhaabbilee Oromoo ja'an walii galtee uumaa jirra, Ummatni keenya waan guddaan gadii baanaan nu eegaa jiraa—mee gaara dorrobe nu hingotdhinaa. Bara durii gaarri dorrobee maal dhala jedhanii odoo eeganii lilmoo dhale, gaara dorrobee lilmmoo dhale nuhingotdhinaa,” jedhanii ummata isaaniitti dhaamatanii turan.
Injifannoo Waraanaa
Loltoonni Waaqoo Guutuu lenjii fi meeshaa ga'aa qabaachuu baataniyyuu gootummaan waan lolaniif injifannoo battalumatti galmeessuu jalqaban. Injifannoo guddaa argatan keessaa tokko Waraana Malkaa Annaatti bara 1963 godhame. Waraana kanarratti, helekoopterii lama qawwee dhombiir kan otomaatikii hintaanen rukutanii kuffisan. Kanaafis barri 1963-1970 jiru ummata biratti maqaa qawwee sanaatti moggaafamee "Towra/Sowra Dhombiir" jedhamuun beekkama. Waraana Dhombiir kan Malkaa Annaatti godhamerratti finciltoonni Oromoo meeshaalee waraanaa baayyee booji'an, kunis meeshaa ittiin diina ofirraa ittisan jabeesseefi. Finciltoonni waraana kanarratti gootummaa guddaadhan ijoollee, haadha manaa fi loonsaaniirraa diina ittisuuf ciniinnatanii lolani, kanaafis injifatani.
Du'uusaa
Jeneraal Waaqo dhukkubsatanii gaafa Gurraandhala 3, 2006 lubbuunsaa dabarte. Dr Gammachuu Magarsaa awwaala Jeneraal Waaqoo irratti akka dubbatetti "Waaqoon odoo lubbuun jiruu dhiisii gaafa du'ellee ummata gara garaa walitti fida" jedhe. "Dhaloonni isarraa dhaalu ummata Oromoo tokko akka godhan amanna". Jeneraal Waaqon, qabsoo bilisummaa uummanni Oromoo godhe fi godhaa jiru keessatti gumaacha guddaa godheen yaaddatamaa jiraata.
GORSA
WAA SADI, WAA SADI SITTI HIN FAKKAATIN..
• Dubbatuun beekkumsa,
• Obsuun wallaalummaa
• Nama kabajuun sodaa sitti hinfakkaatin
WAA SADI, WAA SADI HIN SE’IN
• Nama beektu hunda fira kee,
• Kan siin lolu hunda diina kee,
• Badiirraa si dhoorguu hammeenna hin se’in.
WAA SADI HIN HAWWIN.
• Bokoyni quufaa mitii,
• Abaarsi eebbaa mitii,
• Summiin qorichaa mitii hin hawwin.
• Nama kolgu hunda gammadaa,
• Nama dureessa hunda arjaa,
• Nama dhabaa hunda dony'a jattee hin tilmaamin.
WAA SADI WAA SADIIF JAALADHU
• Aadaan kee eennummaa keeti,
• Afaan kee mallattoo keetii,
• Sabni kee dhiiga keeti jaaladhu.
WAA SADI HUBATTU MALEE HIN SEENIN
• Dubbii keessa hinbeeyne,
• Bishaan gad fageenna isaa hinbeeyne,
• Imala daandii isaa hinbeeyne hubattu malee hin seenin.
Jajjaboo Sabaatin
♧ Oromoon waa sadi (3) jaalata.
1) Adii jaalata = Aannan
3) Oduu jaalata
♧ Waa sadi (3) dura badde
1) Wollaalaan ykn Makkalli dura bade,
2) Doyn'i ykn Doqni dura bade
3) Lunni ykn Luyni dura bade
♧ Waa sadi (3) tura badde
2) Fardi Sangaan, ari'ee dhaqqabu, ka dheessee jalaa bayu, yoo dulloomaa manatti galee " Maxaana sanii bishaan buuftanii?" eddoo jedhamu gaye = Tura bade.
Murad Seid
Safartuu
Seeli
Lubbiiyyoo
Lubbiyyoo bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn fullee guddiftuu malee ija qullaan hin mul’atan.
Dagaagina saayinsii lubbiyyoof shoora guddaa kan taphate kalaqamu fullee guddiftuuti. Saayinsiin waa’ee seelii ykn lubbiyyoo qo’atu kan jalqabame jaarraa 20ffaa keessadha. Haa ta’u malee, beektoonni waa’ee lubbiyyoo irratti hojii isaanii jaarraa 17ffaa irraa kaasee dhiheessaa turanii jiru.
Caasaalee seelii
Lubbiyyotni caasaalee adda addaa dalagaa mataa isaanii qaban qabu. Qabiyyeen lubbiyyoo membireenii seeliin ykn haguuggee lubbiyyoo marfamee jiru bakka gurguddoo lamatti qoodama. Isaaniis niwukilasii(wirmaata)fi saayitooplaazmii(hamataa caamerqaa( leetoo) ykn Mana-lubbiyyoo)dha. Caasaalee xixiqqoo saayitoopilaazmii seelii(hamataa sugaa) keessatti argaman orgaaneeloota ykn caamerqaa ykn kutaa lubbiyyoo ( leetoo) jedhamu. caamerqoonnii caasaalee dalagaa mataa isaanii raawwatu. Fakkeenyota orgaanelootaa(caameerqoonnii) keesaa murasni maayitookondoriyaa(caasumneee), kiloroopilaastii(caas-magarroo), raayiboosomii(horotaa protiinii)fi kanneen kana fakkaatanidha
Ariitii
Ariitiin qaama safaramaa fiizikaalaa qaamni tokko kallatti murtaa’e tokkoon hammam saffisaa akka adeemu kan ibsuudha. Ariitiin jijjirama qaxxaamuraa yeroo yuunitii tokko keessatti taasifamuudha. Kunis hima walqixaan.
Lubbiiyyoo
Caasaalee seelii
lubbiyyonni hundi caasaalee lubbiyyoo walfakkaatan qabaachuu baatanis caasaalee lubbiyyoo keessaa muraasni akka armaan gadiitti ibsamaniiru
Ariitii
Unkee herregaa Aritiin waliigalaa wanta tokkoo safaruuf itti fayyadamnu:
Lubbiiyyoo
Caasaalee seelii
Haguggee lubbiyyoo(membireenii seelii) : Sochii wantootaa gara keessaafi ala lubbiyyotti raawwatamu too’ata.
Ariitii
Ariitii giddu-galeessa(Vav): Ariitiin jiddu-galeessaa hirama qaxxaamura dimshaashaa yeroo dimshaashaa itti fudhateeti.
Lubbiiyyoo
Caasaalee seelii
Mana-lubbiyyoo ykn watana lubbiyyoo : Caasaa seelii dhangala’oo ta’e orgaaneloota heddu ofkeessaa qabuudha.
Ariitii
Yuuniitiin waaltawaa saffisaa fi ariitii m/s ta’a. Akkuma fageenyaa fi qaxxaamuraa, saffisaafi ariitiinis hariiroo qabu. Kunis Ariitii = Saffisa kallattii qabu Sochii daandii sirrii keessatti ariitiin kallattii malee yoo ibsame saffisa ta’a jechuudha. Sochii walfakkaataa daan
Lubbiiyyoo
Caasaalee seelii
Wirmaata(Niwukilasii ) : Caasaa lubbiyyoo dalagaa waliigalaa lubbiyyoo to’atudha.
Ariitii
dii sirrii keessatti ariitiin dhaabbataadha.
Lubbiiyyoo
Caasaalee seelii
Kilooroopilaastii(Caas-magaroo): camerqa lubbiyyoo biqiltoota keessatti argamu ta’ee halluu magariisa kilooroofiilii(dibamagarisa) jedhamu qabuufi bakka itti footoosinteesisiin ykn Qophifni gaggeessamudha.
Vaakiyuulii(kuus-dhagala'aa): Caasaa lubbiyyoo ayonoota, bishaanifi wantoota xuraawaa ta’an kuusuudha,
Cicha seelii(cicha lubbiyyoo): Cichaan seelii casaa lubbuu hin qabneefi ala haguggee lubbiyyootti aanee kan argamudha.Dalagaan isaas caasaalee lubbiyyoo irraa balaa ittisuu fi boca murtaawaa akka qabaatan kan gargaarudha.
Maayitookondoriyaa(caasumnee): caamerqa gubamni soorataa keessatti gaggeeffamuufi anniisaan lubbiyyoo itti omishamudha.
Bigggu
Arbagaadduu urjii beekamaa mudhii samii irratti argamu fi guutuu addunyaa irratti mul'atuudha. Samii halkanii keessatti urjiilee mul’atanii fi beekamoo ta’an keessaa isa tokkodha. Fakkeenyaaf, tuuja har’a Ooriyoon (Arbagaadduu) jechuun beeknu Giriikota duriin maqaa kennamedha. Seenafoolli baayyeen wa’ee Ooriyooni, waaqa miidhagaa kan jedhu himu. Astiroonoomotni Chaayinaa durii Ooriyooniitiin akka Sheen, adamsituu ykn loltuu jabaatti beeku. Kana dura sirritti, warri Misirii durii tuuja kana waaqa isaanii Osaarisiin walqbsiisu. Sabni jalqaba maqaa kenne Sumeroota ture; maqichis Uru An-na, hiikkaan isa ` Ifa waaqarraa’
Lubbiiyyoo
Caasaalee seelii
Raayiboosomii(horata pirootinii): orgaaneelii seelii pirootinii oomishuuf ooludha.
Kompaawundii keemikaalaawaa
Kompaawundiin ykn mirroon wanta qulqulluu ta’ee atoomota elementoota(buxussuuddoon wahiyyoo) garaagaraa lamaafi isaa ol ta’an, reeshoo dhaabbataa ta’een walnyaatinsa keemikaalaa gaggeessuun kan uumamuudha. Fakkeenyaaf; soodiyem kilooraayidii (ashaboo nyaataa), bishaan, aluminiyem kilooraayidii. Soodiyem kilooraayidiin kompaawundii elementoota soodiyemiifi kilooriinii irraa uumameedha.
Lubbiiyyoo
Caasaalee seelii
Retiikulamii Indooplaazmaa(cimdaahaguggee): orgaanelii seelii pirootinii geejibuuf gargaarudha.
Kompaawundii keemikaalaawaa
mirroon adeemsa jijjiirama keemikaalaatiin gara wantoota irraa ijaaramaniitti diigamuu nidanda’u. Diigamiinsaan booda waahiyoolee yookiin mirroowwan biroo, yookiin lamaanuu uumamuu nidanda’a. mirroowwani amala fiizikaalaa(uumamaa)fi amala keemikaalaa mataa isaanii qabu. Amalootni kunis kompaawundii tokko kompaawundii isa biroo irraa adda baasuuf nama gargaaru. Amalli kompaawundii tokkoo amaloota elementoota irraa uumamerraa guutumaa guutuutti adda. Fakkeenyaaf; ashaboon nyaataa kompaawundii atoomii soodiyemii tokkoofi kilooriinii tokko irraa kan uumameedha. Amalootni ashaboo nyaataa kanneen akka rukkinaa, faalkaalee fiizikaalaa, dhandhamafi kan kana fakkaatan amaloota soodiyemiifi kilooriinii irraa guutammaa guutuutti adda. Akkasumas, amalli bishaanii amala elementoota irraa ijaarame kan haayidiroojiiniifi oksijiinii irraa adda
Lubbiiyyoo
Caasaalee seelii
Dhagnoota goljii: orgaanelii pirootiniifi liipidii qindeesuu, saamsuufi geejibudha.
Lubbuu-qabeeyyii wirmaat-dhugee(iyuukaariyootii) fi wirmaat-sobee(pirookaariyootii)
I. Lubbu qabeeyyii Wirmaat-sobee (pirookaariyootii): lubbu-qabeeyyii niwukilasii(wirmaata)fi orgaaneloonni isaanii membireeniin(haguugee lubbiyyoo) kan hingolgamnedha. Fakkeenyaaf, baakteeriyaafi saaphaphuu cuqul-magariisadha
II. Lubbu qabeeyyii Wirmaat-dhugee( iyuukaariyootii): lubbu-qabeeyyii niwukilasii(wirmaata)fi caamerqaa isaanii membireeniin(haguugee lubbiyyoo) kan golgamnedha. Fakkeenyaaf, biqiltoota, bineeldota, fangasootaafi pirootozowaadha
Dambalii
Dambaliin jeequmsa amaloota naannoo, kan akka dhiibbaa dambalii sagalee fi daambalii bishaanii ykn cimina dirree elektiromaagneeti dambalii ifaa keessatti ykn damballin jeequmsa yeroofi bakka.kessaa imaluudha. Dheerinni Dambalii (λ): Dheerinni Dambalii kan ibsamu fageenya tuqaawwan walfakkaatan dambalii  walmaddii  gidduu jiruudha. Fakkeenyaaf, fageenyi fiixee ykn dhooqa dambalii lama walmaddii jiran gidduu jiru dheerina danbaalii  dha. Dheerinni dambalii qubee Giriikii λ (lambda)  tiin agarsiifama.. Dambaliiwwan guyyaa guyyaan ilaallu kanneen akka ifa, sagalee ykn dambalii bishaanii dha. Dheerinni danbalii fi firikuweensii(irradeebinna) gidduu hariiroon figgisoo tu jira .Danbaliin lama yoo saffisa walfakkaataa qabaate dheerinni dambalii gabaabaan irradeebina guddaa qaba.
saffisa dambalii = irradedebina×dheerina dambalii ⇒ v = λ×f
Kanaaf akka:
Jechoota Dambalii waaliin walqabatan
Bakka boqonnaa: Bakki boqonnaa bakka hin jeeqamne ruqooleen ykn dirree yeroo isaanis raafama hin jiran. iddoo tasgabba'aa.
bakka boqonnaa isaa irraa socho’a.
Dhooqa: Dhooqa jechuun qabxii gadaanaa bakka boqonnaa gadiitti argamuu.
Fixxee: Fixxee qabxii olka’aa(olaanaa) bakka boqonnaa olitti argamudha.
Yeroo (T): Yeroon, mallattoo T tiin kan agarsiifamu, yeroo marsaa guutuu tokkoo kan sochii irradeddebi'e. Akkasumas yeroo dambaliin guutuu tokko gara qabxii kenname tokko dabarsuu.
Irradedebina (f ): Irradedebina Firikuweensiin, mallattoo f tiin kan bakkabu'u dha.Irradedebinni  lakkoofsa dambalii guutuu tokku yeroo tokkotti qabxii kenname tokko darbanii jedhamee ibsama. Irradedebinni hamma olka’u lakkoofsi dambalii sekondii tokkotti dha.
Bikkoomni waliigalaa firikuweensii sekondii tokkotti marsaa tokko dha. Kunis Hertz tokko (Hz) jedhamee ibsama
1Hz=1 marsaa/s.
Hiixina (A): Hiixinni ykn Ampiliituudiin kan ibsamu qaxxamura guddaa bakka walmadaalummaa irraati. Hiixinni mallattoo A tiin kan agarsiifamu yoo ta’u, meetiraan (m) .safarama
Saffisa Dambalii (v): Saffisni dambalii kan ibsamu fageenya dambalii sekondii tokko keessatti deemtudha. Mallattoo v tiin kan agarsiifamu yoo ta’u akkuma saffisa hundaatti sekondii tokkotti meetiraan safarama.
Booroonii
Boorooniin ( Boron ) gabatee elementoota keessatti, iddoo bu'een keemikaalaa B dha. Lakkoofsi suddawaa isaa 6 dha.
Iskuweerootii(Hundee mirree)
SALADINABDURAHAMAN Herrega keessatti, hundeen iskuweerii yookiin hundeen mirree x lakkoofsa intijerii eeyentaa yoo ta’u, yeroo ofumaan baay’ifamu, x kenna. Fakkeenyaaf:
Hundeen mirree 25 lakkoofsa iskuweerii 5 ykn-5 dha; Sababni isaas 5 × 5 = 52 = 25, akkasumas akkas jedhameera: -5 * -5 = 25 jechuun ni danda’ama, akkasumas lakkoofsota negaatiivii keessaa hundee mirree hin jiru tuuta lakkoofsota hundaa.
Agarii Tulluu
Agariin Tulluu qabsaawaa mirga Oromooti. Agariin bara sirna abbaa lafaa keessa cunqursaa ummata Oromoorra ga'u balaaleffachuudhan qabsoo waraanaa jalqabe. Qabsoo irra guddaa gochaa kan ture naannoo Salaaletti ture. Qabsoo kana gara naannoo biraattis baballisuuf sochii gochaa ture.