cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bageemidir
Ka'umsi Oromoo eessaa akka ta'e sirriitti hubachuuf qorannoon dabalataa barbaachisuyyuu, Oromoon jalqabarratti akka horsiisee-bulaatti fi/ykn gartokkeen qotee-bulaatti jiraachaa ture jedhamee amanama. Qorattoonni seenaa baayyen gosoonni Oromoo (Baale) muraasni fiixee-kibbaa Itoophiyaa har'aa keessa waggaa kumaa ol jiraacha akka turan walii galu. Qoratoonni kun Godaansi Oromoo daldalaan-dhiibbame ummata Oromoo gara bakka har'a jiraatan walakkaa fi dhihaa Itooophiyaa jaarraa 16ffaa fi 17ffaatti akka fide dubbatu. Kaartaan durii kan impaayera Aaksum/Abisiniyaa fi Adaal/Sumaalee Oromoon gara walakkaa Itoophiyaa har'aatti haaraa ta'uu agarsiisa. Seenaa As Dhihoo
Bakkalcha
Bakkalcha ykn Veenusii (mallattoo: ruuda Xurree Aannannoo, ykn tuuta urjiilee bakka lafti argamtudha. Pilaaneetiin kun Aduu irraa sadarkaa lammaffaa (2ffaa) dha. Isa duuba pilaaneetonni torban: Lafa, Maarsii/ Arraasaa.
Juupitaar/Harrattuu, Saaturn/lafqubeellaa, Yuuraanos, Neeptuunii. ujaadu/Qaamu daalchai urjii isa fuuldura jiru qofaadha.
Afaan oromoo "Bakkalcha" (urjii ganama) jechuudha.
Ibsa
Bakkalcha ykn veenasii Aduu irraa Qaamu daalacha ttii ykn Qaamu daalchatti aanuudhaan lammaffaa irratti argamti. Dachiin irra jirru tun ammoo Sadaffaa irratti argamti. Bakkalcha Wantoota Hawaa kana keessa jiran keessaa  ifa qabaachuudhaan Aduu fi Addeessatti aantee sadarkaa sadaffaa iratti argamti. Bakkalcha Halkan Halkan Sirritti iftee mul’atti. Carraan yoo argame, Teeleeskooppiidhaan malee halkan  ija namaatiin argamuu dandeetti.
Lafjoontun jalqaba yeroo Qaroomina Roomaa duriititti argamte. Bakkalcha dabalatee Plaaneetonni Afur Yeroo Roomaa kanatti argaman. Kanneen hafan garuu dachii irraa heddu fagaatanii waan jiraniif, haga Teleskooppiin hammayyaa uumamutti nama jalaa dhokatanii turan. Bakkalcha akkaan iftuu waan taateef, akkasumas ija namaatiin waan mul’attuuf, dabalataan ammoo hawaadhaaf bareedina addaa waan kennituuf, warri Roomaa maqaa gooftaa isaanii kan Jaalalaa fi Kan bareedinaa irraa itti moggaasan. Maqaan “goofta Jaalalaatis”Bakkalcha jedhama. Yeroo qaroomina Roomaa kanatti Lafjoontun Mallattoo jaalalaa godhamuun ibsamaa turte.
Aayislaandi
Aayislaandi biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Bakkalcha
Ibsa
Yeroo heddu Bakkalcha fi Lafti Lakkuuwwan ykn Obboleettiiwwan jedhamuudhaan beekamu. Sababni isaa guddinni, rukkinni, Ulfaatinnii fi Bal’inni isaanii akkaan walitti dhihoo waan ta’eef. Haa ta’u malee wantoota kanniin irraa hafaniin garagarummaa heddu qaban. Haalli qilleensaa, Kallattiin isaan aduu irra naannawan fi Addeessa qabaachuu fi dhabuudhaan garaagarummaa qabu. Akkuma Meerkuriidhaa, beekumsi Qorattoonni waa’ee Lafjoo kanaa qaban akkaan xiqqaa dha. Meerkuriin adutti dhihoo waan taateef yoo ta’u, Bakkalcha ammoo akkaan hoo’ituu waan taateef Saayintistoonni sirritti qorachuu hin dandeenye. Bara 1960 dura Lafjoontun jireenyaaf mijaahuu dandeessi yaada jedhutu ture. Haa ta’u malee NASA fi Warri Raashiyaa bara 1960 keessa eega qorannoo geggeessanii booda Lafjoo tana “Azaaba”jedhanii waaman.
Baqqaanni Qilleensaa Bakkalcha irra jiru bakka lamatti qoodama. Inni duraa duumessa gubbaan jiru yoo ta’u, kan lammataa ammoo duumessa kanaan gaditti argama. Duumeessi gubbaa irratti argamu Kilommeerira 50 hanga 80 fuurdata. Duumeessi kunis Salfar DaayOksaayidii fi Salfariik Asiidiin guutamaa dha. Duumeessi kun akkaan walitti rukkaa’aa waan ta’eef Ifaa Aduu irraa argatu dhibbeentaa 60 kan ta’u ofirraa akka balaqeessa’u godha. Kan hafe Afurtamni ammoo duumessa kana keessaa dabruun, gubbaa Bakkalchii dhaqqabuu danda’a. Baqqaanni itti aanu ammoo Kaarbandaayoksaayidii fi Salfariik Asiid ofirraa qaba.
Akkuma Dachii irra jirruu kana Qaamni Bakkalcha iitis bakka saditti qoodama. Haalli Planeetii tanaatis kan dachii irra jiraannuu wajjiin akka walitti dhihaatu himama. Gubbaan Bakkalcha Kiloomeetira 50 kan gad fagaatu yoo ta’u, Jidduun isaa ammoo kiloomeetra 3000 ta’a. Wiirtuun Bakkalcha kiloomeetira 6000tti dhihaata. Bakkalcha gubbaan isii guutumaan guututti goggogaa dha. Hoo’i isii irra jiru dhangala’aan tokkollee akka hin jiraanne dhoorke. Battaluma dhangala’aan tokko irra bu’etti, hurkee dhabama. Kan biraa ammoo, Harki sadaffaan Bakkalcha Voolkaanoodhaan uwwifamee jira. Sababa kanaaf Qorattoonni Lafjoo tanaan “Azaaba”ykn hellish Planet jedhanii waaman. Dhimma qoqqoodamiinsa Bakkalcha kanarratti qorattoonni gaafii takka deebisuudhaaf tattaaffii irra jiru. Innis wiirtuun isiidhaa dhangala’aadha moo Jabaataadha kan jedhu yoo ta’u, qorattoonni hedduun, Bakkalcha ii fi Lafti wantoota hedduun waan walfakkaataniif Wiirtuun isiitis akkuma lafaa dhangala’aa ta’uu danda’a jedhan.
Bakkalcha Plaaneetota hawaa kana keessa jiran keessaa, waan ittiin adda taatu qabdi. Innis Akkaataa isiin Aduu irra itti naannooftu yoo ta’u, Dachii dabalatee Plaaneetonni kuuwwan kallatti tokkorra deemuudhaan Aduu irra yoo naannawan, Bakkalcha garuu Plaaneetoota kanniin irraa fooyamte faallaa naannoofti. Kana jechuun, Dachii irratti aduun karaa bahaatiin yoo baatu, Bakkalcha irratti ammoo Karaa Lixaatiin baati jechuu dha. Qorattoonni haga ammaatti wanti kun maaf akka ta’e bira gahuu hin dandeenye. Haa ta’u yaadni lama dhimma kana irratti kennamee jira. Inni duraa Graaviitiin ykn ammoo Harkisni lafaa ofirraa dhiibaa waan jiruuf faallaa deemuu dandeette kan jedhu yoo ta’u, yaadni lammataa ammoo harkisni lafaa dhiibbaa takkallee hin goone. Bakkalcha wanti faallaa Plaaneetota kaawwanii naannooftuuf, yeroo plaaneetonni uumaman wanti guddaan tokko hawaa irraa Bakkalcha itti darbamee ture. Inni kunis Bakkalcha kallattii duraan deemaa turte akka jijjiirrattu isii godhee jira jedha. Walumaa galatti, Aduu irra naannoytee xumuruudhaaf guyyaa 225 itti fudhata.
Boca
Bocni ykn fakkiin bakka bu'iinsa giraafikii wanta tokkoo ykn daangaa alaa isaa, sarara, ykn fuula alaa, faallaa amaloota biroo kan akka halluu, teekchara, ykn gosa meeshaa ti. Bocni xiyyaaraa ykn fakkiin xiyyaaraa xiyyaara irratti akka ciisu danqama, faallaa boca 3D jajjaboo. Bocni diimeshinii lamaa ykn fakkii diimeshinii lamaa (akkasumas: boca 2D ykn fakkii 2D ) fuula qaxxaamuraa waliigalaa (bakka diimeshinii lamaa Yuukiliidii hin taane) irratti ciisuu danda'a.
Maqaa Urjiilee Afaan oromoon
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Sun-Biiftuu
Moon- Addeessa, ji'a
Star- Urjii
Galaxy- Ruuda
Universe - Walaabuu
Maalaawii
Maalaawwii biyya Afrikaa keessa jirtu.
Maqaa Urjiilee Afaan oromoon
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Milky Way- Xurree Aannannoo
Planet - Lafjo(lafa jooraa), bakkallee
Mercury - Qaamu dalacha, gaanfurree,
Venus- bakkalcha(hikkaa:- urjii ganamaa)
Earth- Dachee
Mars-Arraasa(Hikkaa:- daraaraa diimtuu), goofoo
Jupiter - harrattuu (Hiikkaa:-muka laafaa), Ejabula
Saturn - qubeelloo
Uranus- Elruuda(Ella ruuda) hikkaa:- ji'a qorraa samii
Neptune - harshaaqa ruudaa(hiikkaa:-hara samii)
Pluto- merqittii (hikkaa:-xiqqittii)
Asteroid - Bungulkattaa
Comet :- Qorsaa
Iluu Abbaa Booraa
Iluu Abbaaboor godina Oromiyaa keessa jiran keessaa tokko dha. Daangaan Iluu Abbaabooraa kibbaan Saba fi Sab-lammoota Ummattoota kibbaan, kibba-dhihaan mootummaa naannoo Gaambeellaa, dhihaan Baha Wallaggaa, kaaban mootummaa naannoo Benishangul-Gumuzii fi bahaan Jimman marfama. Aanoleen Iluu Abbaabooraa kessatti argaman Beddeellee, Goree fi Mattuu jedhamu.
Maqaa Urjiilee Afaan oromoon
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Nebula :- Balbala’a
Iluu Abbaa Booraa
Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa(Central Statistical Agency) akka barreeffama Abbaa Tayitaa Bunaa fi Shayii Itoophiyaa (Ethiopian Coffee and Tea Authority) irratti hunda'ee akka gabaasetti toniin buna hanga 14,855 ta'u bara dhumaa 2005tti akka asitti oomishama. Kuni immo ba'ii Oromiyaaf parsentii 12.9% yoo ta'u, Itoophiyaaf parsentii 6.5% ta'a.
Maqaa Urjiilee Afaan oromoon
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Meteorider :- Qaanqorsaa
Iluu Abbaa Booraa
CSAn akka 2005tti ibsetti, godinni kuni bayyinaa ummatta walii-galatti hanga 1,197,156 yoo qabattu kana keessaa 587,134 dhiira yoo ta'an 610,022 immo dubra. Kana keessa 143,577 yookan parsentii 12% kan ta'an magaalaa keessa jiraatu. Ballina lafa tilmaaman hanga 16,555.36 square kilometers ta'u kessatti, Iluu Abbaabooraa tilmaaman isquweer kiilomeetirii tokkorratti nama hanga 72.31 (population density) ta'u qabbu.
Maqaa Urjiilee Afaan oromoon
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Meteor :- urjiilee furguggifamoo
Iluu Abbaa Booraa
Akka Caamsaa 24, 2004 Baankii Addunyaa(World Bank) memorandamiitti, parsentiin 9% jiraattota keessaa elektrikii fayyadamu. Godinni kuni road density 43.2 kilometers per 1000 square kilometers (averegii biyya wajjin yoo walitti ilallani immo 30 kilometers ta'a). Avirejjiin abba mana baadiyya tokko hektaara 1.1 lafa yoo ta'u, mattan horri hanga 0.6 qaba. Parsentiin 14.7% ummatta hojji qotee bulaa ala ta'en jiratu (yoo walitti madalanni immo avirejjii biyya keessaa parsentii 25% fi avrejjii Oromiyaa keessaa parsentii 24% ta'a. Parsentiin 84% ijoollee mana barumsaa sadarkaa tokkofatti argamu akkasumas parsentiin 23% mana barumsaa sadarka lammaffatti argamu. Memorandumiin godina kanaf rakkoo qillensa hamanni qabamu qabxii 296 kennaffi.
Maqaa Urjiilee Afaan oromoon
Qaamoota Qoloo(samii) keessaa
Meteorites:- Bubuttuwwan
Urjiilee dhahaa
Lamii (Triangulum), Busan (Pleiades), Algajima (Bellatrix), Bakkalcha (Aldebaran), Arba Gaddu (Central Orion), Urji Walla (Saiph) fi Basa (Sirius)
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
1.Andromeda -Andromeedaa(duureettii)
2,Antlia -hoxxee hamussa
5,Aquila - Risaa
6,Ara - Tooraa
7,Aries - korbeessa
9,Bootes - Tiksee
10,Caelum - Maroo ykn Qirixii
11,Camelopardalis - Saatawwaa
12,Cancer - Qaajibuu
13,Canes Venatici - Adamsaa saree
14,Canis Major - saree hammooyii
15,Canis Minor - Xuuxila
16,Capricornus - Reettii(qobolee)
17,Carina - kariinaa
18,Cassiopeia - Mootitti/barchumee
19,Centaurus - Sentawurasii
20,Cepheus - Siifiyoos
21,Cetus - sitoos
22,Chamaeleon - Gaararraa
23,Circinus - agarsootee
24,Columba - saphaliisa
25,Coma Berenices - shurubbee
26,Corona Australis - gonfoo kibbaa
27,Corona Borealis - gonfoo kaabaa
28,Corvus - arraagessa
29,Crater - Finjaala
30,Crux - Qaxxamura (southern)
31,Cygnus - Adaroo
32,Delphinus - Porpoise
34,Draco - Jaawuda
35,Equuleus - Ciloo
36,Eridanus - Malkaa
37,Fornax - daarsaa
38,Gemini - Lakkuu
39,Grus - baalguda
40,Hercules - cokaancokkee
42,Hydra - Haaydiraa ykn Buutii haroo
43,Hydrus - Bofa bishaanii
44,Indus - hindii
45,Lacerta - Lootuu
47,Leo Minor - Kubiliicha ykn leencicha bicuu
48,Lepus - Illeetti
49,Libra - Maadaltuu
51,Lynx - Adaloo
52,Lyra - baganaa
53,Mensa - garminjaala
54,Microscopium - mijaara
55,Monoceros - yuuniikornii ykn gaafbaaqee
56,Musca - Tisiissaa
57,Norma - Noormaa
58,Octans - saddeettaa
59,Ophiuchus - Holder of serpent
60,Orion - Arbagaadduu
61,Pavo - Baalhedduu ykn jorroo
62,Pegasus - Pigaasaas, Farda bararaa
63,Perseus - fisaawuus, persaawuus
64,Phoenix - Risaa Laboobaa
65,Pictor - fakkoomsuu
66,Pisces - Albaadhessa
67,Piscis -Qurxummii
68,Puppis - fuula-guuressa, dinniinaa
69,Pyxis - piksaas
70,Reticulum - Saaphana
71,Sagitta - Xiyyaa
72,Sagittarius - Fuggisa xiyyaa
73,Scorpius - Gaawisoo
74,Sculptor - Bocxuu dhagaa
75,Scutum - gaachana
76,Serpens - shaawwisa
78,Taurus - Gafarsa ykn haraashii
79,Telescopium - Kaleessituu ykn Telespookoopas
80,Triangulum - Lamii
81,Triangulum Australe - Lamii kibbaa
82,Tucana - abbaa-ilkaa
83,Ursa Major - Baaguda guddaa
84,Ursa Minor - Baaguda xiqqaa
Sarbiyaa
Sarbiyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Maqaa Urjiilee Afaan oromoon
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
85,Vela - sharaa
86,Virgo - Dubree
87,Volans - Kalluuna bararaa
88,Vulpecula - Jeedala
Paayitaagoras
Paayitaagoras (570–495 DhKD) bultoota herrega fi filoosofera Giriik.
Surawwan barnoota
Suraawwan Ijoolee barsiisan
Tarree Walaloo
Saba fine sab-lamilee
''
''==Yaa barumsa== Yaa Barumsa Yaa Barumsaa Yaa Madda Bekumsaa Wa'e Fayidaa Kee Meeqansaan Ibsa Inni Tokkofanii Sammuu Nama Cimsa Barumsii Qabenyaa Kan Hunduma Keenyaa Kan Bu'ee Hin Cabne Kan Moofa'e Hin Shamne Kan Hattuun Hin Hanne Warrii Baratan Xiiyyaraa Oofuu Warrii Hin Baranne OKkite Sofuu! Okkotee sofuun barumsa Garuu barnootni safuu nama barsiisa
Barumsa
muaaz qaasim
Utubaa guddinaa Kan fuuldurrii banaa Haabarannuu jabaannee Sabaa keenyaaf ibsaa taanee Walaalli duukkana Keessaa bahuuf hin laafinaa Kan barateef akki godhaa Fakkiin isaan murteessadha Sammuu keenyaa hidhatnee Marrii barnootaaf kaanee Walummaan tolaatti hin dhaabbatamuu Baruuf namnidirfama kan qabatuu
Nu hin buqqisu
Tokkumaan Humna! Gaaddisa Odaa jala gadi teenyee Yoo wal-hubannee wal dhagenyee Yoo wal jalaa kaafne dhagaa Yoo waliif yaadne nagaa Tokkummaan wal qabannee Yoo walii wajjiin dhaabbanne Kattaan gaaraa yoo dhodho’e Cabbiin roobee yoo lola’e Buubbeen kaabaas haa bubbisu Nu hin sochoosu nu hin buqqisu!
Yaa Qubee Koo
Qawween koo boraatiin koo Kan rasaasa liqimsu Yaadni garaa koo keessaa Danda’ee naaf hin ibsu Rasaasa itti guuttadhee Gaafan banu cancala Biyyi gurra qabatee Fiigee lixa daggalaa Wal caccabsee gulufa Wanta qabu harcaasee Qawween nageenya hin fidu Nagaa dhahee mancaasee Allaattiin waaqarra kaattu Bineensi bosona kessaa Sagalee qawwee kootii Hin jaallatu ni dheessa Ati garuu qubee koo Qubee koo quba jabduu Nagaa buusuufis taanaan Gita tokkoyyuu hin qabdu Nagaa Buusuufis Taanaan Gita Tokkoyyuu Hin Qabduu
Maalii
Maalii biyya Afrikaa keessa jirtu.
Abbabach Goobanaa
Abbabach Goobanaa tola ooltuu fi haadha hiyyeessaa daa'imman maatii hin qabne yookan rakkatan gargaarun guddiftu.
Awugustuus
Awugustuus dursuu romaa mooticha.
Maykil Jaakson
Maykil Jaakson (Michael Jackson; A.L.A Hagayya 29, 1958 - Waxabajji 25, 2009) wellisaa, barreessaa fi taphataa wallee Ameerikaati. Mootii Pop  maqaan jedhu kan kennameef Maykil, seenaa wallee keessatti bashannansiisa guddaa fi hogganaa aadaa jaarraa 21ffaa baay'ee barbaachisoo keessaa isa tokko akka ta'e ilaallama. Karaa waltajjii fi hojii sursagaleen mala wallisu walxaxaa kan akka moonwalk (muunwalk) ofii moggaasee beekkamsiise jira. Qooqa fi istaayilin isaa artistoota gosa adda addaa irra dhiibbaa geessisuun alatti, jiruu dhuunfaa banaan isaa gumaacha inni muuziqaa, daansii fi faashinii godhe waliin waggaa kurnaan afuriif aadaa ammayyaa keessatti hogganaa addunya isa taasiseera. Maykil seenaa wallee ammayyaa keessatti nama baay'ee badhaafamedha.
Ilma saddeetaffa kan ta'e Maykil, hojii isaa kan duraa kan qopheesse 1964tti obboleewwan isaa quxisu Jaaki, Tito, Jarmeyn, fi Marlon miseensota the jackson 5(Jaakson 5) ta'uuni. Hojii qenxee isaa 1971 Motawn Rikards irratti kan jalqabee yoo ta'u gara urjii kan cehe immoo albamii qenxee Off the wall(1979) gaafa diskoon fiixa ta'e baaseeni.
Albeeniyaa
Albeeniyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Konveekshinii
Konveekshiniin (naannee o'aa ykn huffisoo) iddoo wal jijjiiruu molokiyuulotaatiin. Kunis,sochii suudoowwan yaa’aa tokkoo hoo’a bakka tokko irraa gara bakka biraatti dabarsuudha.Huffisoo yaa'oowwan (gaasotaa fi dhangala’oo) keessatti raawwata.
Ultraviolet
Ultraviolet(UV) light kan jedhamu kuni Electromagnetic radiation yoo ta'u Wavelength issaa immo visible light irra gababba yoo ta'u, X-rays irra immo ni dherrata. Ultraviolet bakka saditti qodamu danda'a.
Guddinaa Tumsaa
Luba Guddinaa Tumsaan bara 1929 Wallagga keessatti iddoo Boojjii jedhamutti dhalatan. Luba Guddinaan obboleessa waa'ee Oromootif wareegame Baaroo Tumsaa jedhamu qabu.
Waldaan Makaana Yesuusii dandeettii geggeessummaa fi beekumsa obbo Guddinaa waan hubatteef, bara 1963tti gara Ameerikaa deemanii Luter Tiyoolojikaal Seminaaritti tiyooloojii akka baratan goote. Ijoollee isaanii shananii fi haadha manaa isaanii Itoophiyaatti dhiisanii 1963 amma 1966tti achitti barumsarra turan. Yeroo barumsa xumuran baachiler digirii diviiniitii fudhatan.
Dura Ta'aa Waldaa Makaana Yesuus Ta'uu Isaanii
Erga barumsa isaanii xumuranii booda, Luba Guddinaan gara Itoophiyaatti deebi’an. Akkuma deebi’aniin Jeneraal Sekreeterii (Dura ta’aa) Waldaa Makaana Yesuusii Itoophiyaa ta’anii muudaman. Bara 1966 kaase hanga 1979 ajjeefamanitti jeneraal sekreterii ta’anii tajaajilaa turan. Geggeessummaan isaanii waldaan Wangeela, kabaja ilma namaa fi walqixxummaa sabaa irratti akka xiyyeeffattu godhe. Yaadni isaanii tiyooloojii Kiristoos bu’uura godhatee fi guutummaa ilma namaa irraatti xiyyeffatu ture. Barumsa argachuu, dhukkubsataa yaaluu, guddina diinagdee, hawaasa tokkummaasaa cimaa, fi amantiitti cimuu walitti kan qabate ture. “Afrikaa keessatti siyaasni eenyu jiraachuu akka danda’uu fi eenyu du’uu akka qabu murteessa” jechuun komiidhan dubbatu.
Mootummaa fiwudaalii Hayila Sillaasee warraa balaaleffatan xiqqoo keessa Luba Guddinaan tokko turani. Boodarras waan mootummaan Dargii jedhe namoota “lakki” jedhan keessaa tokko turan.
Qabamuu fi Ajjeefamuu Isaanii
Luba Guddinaan bara 1979 mootummaa Dargiitin qabamanii mana hidhaatti galan. Pirezidaantiin Federeeshinii Luteraanii Addunyaa yeroo sanaa lubbu isaanitif waan sodaataniif Pirezidaantii Tanzaaniyaa yeroo sanaa Juuliyees Nereeree kadhachudhaan dhimma isaanii keessa akka seenu godhan. Nereereenis mootummaa Itoophiyaa wajjin dubbatanii akka gad lakkifaman godhan. Carraa kanatti fayyadamanii akka biyyaa baqatanii Tanzaaniyaa jiraatan yeroo gaafataman, Luba Guddinaan garuu waldaakoo gadhiisee hin baqadhu jechuun didan.
jechuudhan didani. Macaafaa qulqulluu keessaa 2Qor 5:15 isa
jedhu dubbatan.
Gaafaa Adoolessa 28, 1979 Luba Guddinaan qabamanii ajjeefaman. Duuti isaanii mullataa fi dandeettii guddaa tiyooloojiirratti isaan qabanii fi waldaan Itoophiyaa yeroo sanatti baayyee barbaaddu akka dhabdu godhe. Tiyooloojii Afrikaatiifillee miidhaa guddaa ture.
Yaadanno Luba Guddinaatif jecha dhaabbanni Gudina Tumsa Foundation jedhamu dhaabbateera. Kaayyoon dhaabbata kanaas namoota rakkatoo fi miidhamoo ta'an gargaaruudha. Dhaabbanni GTF YKN Gudina Tumsa Foundation jedhu kun Oromoota karrayyuu barsiisuuf karaa guddaa saaqeera.
Tiruu
Tiruun qaama lubbu qabeeyyii lafee dugdaa qabanii fi bineensota biraa tokko tokko keessatti argamu. Meetaabolizimii (metabolism) keessatti faayidaa baayyee kan qabu tiruun, nafa keenya keessattis faayidaa baayyee qaba. kana keessaa gilaayikoojiinii (glycogen) olka'u, pilaasmaa pirootiinii (plasma protein) midhassu fi wantoota hamaa/summii balleessuuf (drug detoxification) fayyada. Qaamni kun immo nafa namaa keessatti xannacha guddicha dha. Tiruun diyaafiramii jalatti kutaa garaa tooraaksi (thorax) keessatti argama. Tiruun Diyaafiramii jala kutaa thoracic jedhamu kan garaa keessatti argamu biratti argama. Tiruun hadhooftuu oomisha, hadhooftuu(bilen) immo kompaawondii alkaalaayin(alkaline) yoo ta'u daakkamuu nyaataa (digestion) yookan nyaata bulleessuuf qarqaara.
Saayinsii fayyaa (medical) kessatti wanti tiruu wajjin wallitti qabate yeroo baayyee maqaa hepato- or hepatic jedhuun jalqabba. Kuni immo Afaan Giriik irra kan dhufe yoo ta'u hiikan isaa immo tiruu jechu dha.
Siwiizerlaandi
Siwiizerlaandi biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Muhammad
Muhammad (S.A.W) (Afaan Arabaa: مُحَمَّد‎, Muhammad bin Abdullahi; 570 Dh.K.D – Waxabajjii 8, 632 Dh.K.D) Araba Islaamumma gad-dhaabee fi dura bu'aa amantii, hawaasumma fi siyaasaati. Akka amantii Islaamaatti, barsiisa Rabbi tokko amanu Aadam, Ibraahim, Muussaa, Yesuus fi nabiyyoota biroo haa itti fufsiisuufi gorsuuf nabiyyii ergamaniidha. Isaan(S.A.W) akka nabiyyii Rabbi dhumaa ta'anitti ilaallamu. Barsiisafi gochi Muhammad(S.A.W) Quraanaa waliin bu'uura amantii Islaama ta'uun Araboota gara mootumma muslima tokkoomse.
Sumaalee
Sumaalee saba ummata kuush kan Somaaliyaa Guddoof abbaa biyyaa ta'ani dha.
Kaappaasiterii
Kaappaasiteriin (duraan kondenserii jedhama ture) ruuqoo elektirikaalii mugaa kan tarminaalii-lama qabu wayita ta'u faayidaansaas anniisaa elektirikii karaa elektiroostaatikii ta'een elektirik fiildii keessatti kuusee ka'u dha. Gosti kaappaasiterii baayyetu jira, garuu hunduu kondaakterii lama (pileetii) kan daayi'elektiriin (insuleeterii) gargar ba'e qabu. Kondaakteriin kaappaasiterii keessa jiru irra-dibaa haphii, fooyilii, ykn elektirlaayitii kondaakterii ta'e, kkf ta'uu danda'a. Daayi'elektiriin elektirikii hin dabarsine ammoo humni chaarjii kuusuu kaappaasiterii akka dabaluuf gargaara. Daayi'elektiriin fuullee, seraamikii, pilaastikii happhii, qilleensa, vaakiyuumii, waraqaa, maayikaa, oksaayidi leyerii, kkf irraa kan hojjatame ta'uu danda'a. Kaappaasiteriin baayyinaan qaamaa elektirikaal sarkiyuutiitti meeshaalee elektirikaalii ta'uun tajaajila. Faallaa rezisteriitin, kaappaasiterii gaarin anniisaa salphaatti hin gatu (disspate). Faallaa gatuu, kaappasiteriin anniisa haala elektiroostaatik fiilditiin pileetii isaa lamaan gidduutti kuusee kaa'uu qaba.
NBA
Saladin abduraman chalanko NBAn (National Basketball Association) Tapha kubbaa kochoo yoo ta'u geeba fudhachuuf kan taphatamu, garee Ameerikaa keessa jiraniin. NBA'n garee 30 of keessa qaba, kan kessa 29 United States kessa yoo argamani, tokko immo Canada kessatti argama. NBAn misensaa bekkama kan USA Basketball (USAB), International Basketball Federationiin immo NBAn akka bulcha basketball United States kessa (National Governing Body (NGB))tti fudhatama argattera. NBAn gosa tapha Amerikaa kessatti professional ta'an Afureen kessa tokko dha.
Leaguen kuni bara June 6, 1946 (G.C) New York City, United States kessatti jalqabame. Yeroo duraa jalqabu maqaa Basketball Association of America (BAA) jedhamuni wamama ture. Ha'a ta'u malee leagueiin kuni ergaa National Basketball League wajjin walitti makame, autumn 1949tti National Basketball Association jedhame. Birron international fi kopha, birro guddicha Olympic Tower, 645 Fifth Avenue New York City argamu jalla bullu. Haa ta'u malle studionii akka NBA Entertainment fi NBA TV biroo Secaucus, New Jersey irra darbu.
Yeroo durraffi jalqabu NBA'n buduni 11 qaba turee, haa ta'u male itti darama akkasumas hirdhacha ergaa turee bodda hardha buduni 30 ofii kessa qaba. Buduniin tokkichi USAn alla argamu buduni Torontotti.
Boston Celtics kan jedhamani yeroo 17 NBA Finals fudhacun bekkamu. Itti anne immo Los Angeles Lakers 16, Chicago Bulls 6 fi San Antonio Spurs 5 fudhatee.
Leagueiin kuni Conference lammatti qodama. Conferenceiin lachu immo kutta yokan division sadii ofii kessa qaba. Divisioniin tokko immo buduni shan ofii kessa qaba. Qoqqodami kunis season 2004 fi 2005 jiddu jirrutti godhame.
Komoroos
Komoroos biyya Afrikaa keessa jirtu.
Asiidii foormiik
Asiidii foormiikii ykn dhagaggee gonjareekii miseensa kompaawundii orgaanikii oksjiin-qabeeyyii aldaayidoota jedhamaniiti. Gocha baakteeriyaa, fangasiifi yiistii guutummaa guutuutti dhaaba. Akkasumas wantoonni yookiin eddattoo lubbu-qabeeyyii osoo hin tortorin yookaan hin bososin tursiiuuf ni fayyada. Sababni isaas pirootiiniin akka hinbulbulamneefi akka jabaatu waan taasisuufiidha
Baarentuu
Baarentuun ilamaan Oromoo lamaan isa tokko yoo ta'u irra jireessan gara baha Oromiyaatti argama. Dr Gammachuu Magarsaa fi hayyoonni biroo akka jedhanitti, jechi Baarentuu jedhu jecha lamarraa dhufe: barii aantuu. Kunis Oromoonni Baarentuu gara baha biiftuu jiraachuu isaanii agarsiisa jedhu. Bareentuu kutaalee sirna Gadaa jalatti ofiin of bulchan keessaa isa tokko. Innis kan biraa Booranadha.
Kompaawundii keemikaalaa
Kompaawundiin ykn mirroon wanta qulqulluu ta’ee atoomota elementoota(buxussuuddoon wahiyyoo) garaagaraa lamaafi isaa ol ta’an, reeshoo dhaabbataa ta’een walnyaatinsa keemikaalaa gaggeessuun kan uumamuudha. Fakkeenyaaf; soodiyem kilooraayidii (ashaboo nyaataa), bishaan, aluminiyem kilooraayidii. Soodiyem kilooraayidiin kompaawundii elementoota soodiyemiifi kilooriinii irraa uumameedha.
mirroon adeemsa jijjiirama keemikaalaatiin gara wantoota irraa ijaaramaniitti diigamuu nidanda’u. Diigamiinsaan booda waahiyoolee yookiin mirroowwan biroo, yookiin lamaanuu uumamuu nidanda’a. mirroowwani amala fiizikaalaa(uumamaa)fi amala keemikaalaa mataa isaanii qabu. Amalootni kunis kompaawundii tokko kompaawundii isa biroo irraa adda baasuuf nama gargaaru. Amalli kompaawundii tokkoo amaloota elementoota irraa uumamerraa guutumaa guutuutti adda. Fakkeenyaaf; ashaboon nyaataa kompaawundii atoomii soodiyemii tokkoofi kilooriinii tokko irraa kan uumameedha. Amalootni ashaboo nyaataa kanneen akka rukkinaa, faalkaalee fiizikaalaa, dhandhamafi kan kana fakkaatan amaloota soodiyemiifi kilooriinii irraa guutammaa guutuutti adda. Akkasumas, amalli bishaanii amala elementoota irraa ijaarame kan haayidiroojiiniifi oksijiinii irraa adda
Makoo Tuutotaa
A fi B’n tuutota yoo ta’an tuutni miseensota A yookiin B yookiin miseensota A fi B keessa jiranii tuuta A makoo B jedhama. Mallattoo A B, “A makoo B’’ jedhama.
Fakkeenya:
Dhudhaalee Makoo Tuutaa
Alam Ganaa
Alamganaa ykn Sabbataa Hawaas aanaalee godinni Shawaa Kibba Lixaa qabdu keessa ishee tokko. Alamganaan kan argamtu Finfinnee irra gara kibba lixaatti kilomeetira 19 irraatti yoo ta'u magaalaan Alamganaa bulchiinsa magaalaa Sabbataa jalatti kutaa magaalaa 2ffaa taate argamti.
Seenaa seenaa Madda madda
Beelaarus
Beelaarus biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Kanaadaa
Kanaadaan (en: Canada) biyya bayyinan kabba Ameerikaa Kaabaa qabatte dha. Adunya kessa Kanaadaan ballina lafaa ishee yoo walitti qabanni ilallani lammaffa irratti argamtii. Kanaadaan Garba Atilaantiik irra kastee hanga Garba Paasifiik yoo balattu, kabban immo hanga Garba Arkitiik fagatti. Kibba fi kabba dhihaan Canadan United Statesiin dangefamti. Jiratotni Kanaadaa ummatta aboriginal (Indians, Metis fi Inuit) jedhamani dha. Kanaadaan bara 1867tti akka British Coloniesitt dhabatte. Haa ta'u male Kanaadaa kessa bakki tokko tokko French Colonies turrani. Kanaadaan Yunaayitid Kingidem irra kopha kan batte bara 1982tti. Haa ta'u malee Kanaadaan akka Commonwealth Countritt bekkamti, akkasumas Queen Elizabeth 2n, head of state Kanaadaatti.
Kanaadaan Federal Constitutional Monarchy yoo tatu kan ittin bultu immo Parliamentay Democracy dha. Province kudhani fi Territory sadi qabdi. Akka Federalatti Kanaadaa kessatti afaan akka biyyatti fudhatamu English fi French dha.
Juupitaar
Juupitaarii ykn Ejabulli (mallattoo: ) lafjoo ruuda xurree Aannannoo keessatti argamti .Pilaaneetiin kun aduu irraa 5ffaa (shanaffaa) fi guddinaan tokkooffaa dha. Lafjoolee akkaa Meerikurii, Veenusii, Lafaa fi Maarsii durfamtee jiru. Duuba isaanii
irratti lafqubellaa(Saturn), Uraanusii, fi Neeptoonii jiru.
lafjoon kun ruuda kana keessa jiran keessaa isa guddaadha. Obonboleettii juuppitariin irra jiru Kan tuqaa diimaa guddicha jedhamu hammi isaa lafa keenya gaha. Juuppitariin lafa 1000 ta'a.Kuusaa gaazii guddaa ta'uun ni amanama. Kunis ulfaatina Qilleensi marsaan juuppitarii 86% haayidiroojiinii, 14% hiiliyeemiifi 1% gadi immo gaasota biroo kanneen akka miteenii (methane), amooniyaa (Ammonia), foosfaayinii (phosphine), bishaan (water), kaarboondaay oksaayidii (CO2) faha of keessaa Kan qabdudha. Inni biraa immoo pilaaneetiin qubeellaa (ring) ofirraa qabdu saatarnii qofa nutti fakkaata ta'a garuu juuppitarii dabalatee yuuraanasii, saatarniifi neeptiyuunii hundu ni qabu. Garuu saatarnii ala kanneen hafan sadan qubeellaa sirritti muldhatu hin qaban.
Ejabulli ji'oota 67 kan qabu yoo ta'u kunis pilaaneetota Sirna Aduu keessa jiran hunda keessaa ji'aan isa jalqabaa taasiseera .Ji'oonni haaraan ammallee argamaa jiru. Haa ta'u malee, ji'oonni gurguddoon afran: Io, Europa , Callisto fi Ganymede.
Ji'i guddaan Gaanimeedii jedhamu Juupitaar caalaa guddaadha. Ji'oota gurguddoo afran yoo filtara idilee fayyadamte arguu dandeessa.
Wabii
"ASTIROONOOMII BARREESSAAN:- BIINIYAAM DAANI’EEL"
Sarphaphuu(Ispoonjiiwwan)
Liifaa ykn Ispoonjiiwwan bineensota gosa of danda’e kan Murna sarphaphuu jedhamu uumuudha(maqaa saayinsii: Porifera) jedhamu uumuudha, akkasumas orgaanizimoota calaqqee galaanaa sooratan yoo ta’u, bishaan gara maatiriksii baayoloojiitti paampii ta’ee bishaan calaluu ​​fi xixiqqoo nyaataa baasuu, fi tokko soorachuudha ounce of food, it needs to absorb about a ton of water Ispoonjiiwwan yeroo baay’ee bifa jireenya bineensotaa isa salphaadha, sababiin isaas tishuu dhugaa (akka pirootozowaa) waan hin qabneef, akkasumas maashaalee, narvii ykn qaamolee keessoo waan hin qabneef. Walfakkeenyi ispoonjii fi kolonii choanoflagellates gidduu jiru utaalcha jijjiirama jireenyaa seelii tokko irraa gara seelii hedduutti ta’uu akka danda’u agarsiisa. Har’a gosootni ispoonjiiwwan ammayyaa 5,000 ol kan beekaman yoo ta’u, naannoo dambalii gidduu jiru irraa kaasee hanga gadi fageenya m 8,500 (29,000 ft) fi isaa ol ta’etti lafa kamiyyuu irratti argamuu danda’u argatte.guyyaa guyyaan argatta.
Lafmarsaa
Lafmarsaa ( Afaan ingilizii: Geosphere)hiikoonni ji’oosfiiraa wal faallessan hedduutu jiru. Ji'oosfiirri akka maqaa waloo Dhagaa marsaa lafaa, lafbishee ,cabbii marsaa fi Qilmarsaa .Gareen adda addaa hawaa lafaa ulfaatina ykn dhangala'aa anniisaa adda addaa (hamma jijjiirama isaanii safaramuu danda'u) wal jijjiiruu danda'u. Waljijjiirraan dhangala’oo kanaa madaallii ispheerota adda addaa qilleensa lafaa irratti dhiibbaa qaba. Case in point: akkaataa biyyeen akka qaama baayoosfiiraatti hojjetu, akkasumas akka madda jijjiirraa flux tajaajila.
Daayoodii
Elektirooniksii keessatti, daayodiin ruuqoo elektirikaalii tarminaalii-lama qabu wayita ta'u hojiinsaas elektirkii gara tokkotti qofa dabarsuu dha; daayoodiin karantii gara kallattii tokkootti dabarsuurratti mormii xiqqaa (inni bayeessi 0) kan qabu, gara kallattii biraatti dabarsuurratti ammoo mormii guddaa (inni bayeessi infinite) qaba. Daayoodiin semiikondaakterii ta'e, yeroo ammaa baayyinaan kan beekkamu, kiristaala wanta semiikondaakterii ta'eerraa kan hojjatame fi p-n jaankishiniinsaa tarminaalii elektirkii lamatti kan qabate dha. Daayodiin vaakiyuum tuubii elektiroodii lama qaba, kunis pileetii (anoodii) fi kaatoodii hoo'ifamu dha. Daayoodiin semiikondaakterii ruuqoo elektirooniksii semiikondaakteriirraa hojjatame kan jalqabaa ture. Kiristaalli kun elektirikii AC gara DC akka jijjiiruu kan argate fiizisistii Jarmanii Ferdinaandi Biraawun bara 1874tti ture. Daayoodin semiikondaakterii kan jalqabaa, kan kaat wisker daayod jedhamu, naannoo bara 1906tti kan hojjatame yoo ta'u kunis kiristaala albuudaa kan akka galiinaa irraa hojjatame. Yeroo ammaa, daayodii baayyen silkaniirraa hojjatama, yeroo tokko tokko garuu semiikondaakteroonni kan biraa kan akka seliniyeem ykn jermeeniyeemii irrayis ni hojjatama.
Tarree Eebba Oromoo
Eebba dhimmaa ayyaanaaf Waaqa kadhatanii fi galata galchanii ittiin jalqaban ykn xumuraniidha. Eebbi gaafa akka muudaa, irreechaa, gaa'elaa, duulaa fi araaraa ni raawwatama. Eebba kanas kan eebbisuu manguddoota umuriidhaan ykn hidda dhalootaan hangafa ta'aniidha.
Kutaaleen Oromoo hundinuu qabiyyee fi haala eebbaa adda addaa qabu. Eebba Booranaa qaamolee hawaasaa, mukeen, looniifi lafa hundaayyuu dabareedhaan caqasuun “nagaa” kadhataaf. Macci immoo balaawwan dhufuu malan yaadachiisuun Waaqni akka oolchu kadhata. Oromoon Gujii ammoo kan Tuulamaa fi Booranaa giddu-gala taasifachuun Waaqaa fi Nagaa walitti qabee waammata. Walumagalatti, bakkeen adda addaatti eebbi akka garagaraan dhiyaata.
Eebba lataa Oromoo fi eebba waqtiilee adda addaatti godhaman muraasni armaan gadi tarreeffaman.
Eebba Waaqeffanna
Waaqa gurraacha Gurraacha garaa garbaa Leemuu garaa taliilaa Tokkicha maqaa dhibbaa Waaqa Bokkuu gurraachaa Waaqa Ciicoo gurraattii Waaqa uumee Walaabuu Waaqa sagaltama gabraa Waaqa salgan Booranaa Waaqa torban Baarentumaa Waaqa Caffee tumaa Waaqa shanan Gadaa Oromoo! Nagaan nu oolchitee, nagaan nu bulchi Irraa gora nu oolchi Dogoggora nu oolchi Daafii sababii nu oolchi Hamaa nurraa qabi, tolaa nutti qabi Uumaan si kadhannaa, nuu dhagahi Xiqqaa nuuf guddisi, guddaa nuuf bulchi Wallaalaa nuu beeksisi, beekaa keenya nuuf bulchi Alaa mana nu tiksi Bakka nu wallaalle Waaqa ati itti guuti! Barri Roobaa nagaa Gadaan quufaa gabbina Gabbisi Waaqi!
Eebba Cidhaa
Qabattanii aaga qabadhaa Rafaa abjuu qabaadhaa Adeemaa milkii qabaadhaa Miillaan lafa qabadhaa Harkaan Waaqa qabadhaa Coqorsa lo’aa ta’aa Gannaa fi Bona lalisaa Odaa dagaagaa ta’aa Gannaa fi Bona garbaabaa Aannanii fi garaa ta’aa Dhadhaa fi mataa ta’aa Akka biiftuu aanga’aa Akka qorsaa ifaa Cirracha Abbayyaa ta’aa Lakkaa’aan isin hin fixin Madda Walaabuu ta’aa Waraabaan isin hin fixin Jalduu Biikkoo ta’aa Qomaa fi dugdatti baadhaa Goomattuu fi tolfattuun isin hin danda’in Bona ongee baraaraamaa Ganna balaqqee ofkalaa Hamaa fi hamtuu isin irraa haa qabu Kumaatama horaa Kan hortanii wajjin bulaa Walbira oolaa-bulaa Safuu waliif qabaadhaa Eebbi kun eebba gosaatii, Qabatee isin biraa hin hafin Dhallaaduu lagarraa tahaa Baattoo jaldeessaa tahaa Eessumni gaarii dhalatee gidduu haa marmaaru Arrii waliin filadhaa Na hoofkalchaa
Eebba Tuulamaa
Hayyee,Hayyee! Hayyee, Hayyee! Waaqa uumaa Waaqa uumamaa Waaqa Burqaa Haroo Walaabuu Waaqa sagaltama garbaa Waaqa salgan Booranaa Waaqa torban Baarentummaa Waaqa Bokkuu Gurraachaa Waaqa Ciicoo Gurraattii Waaqa Caffee Tumaa Waaqa shanan Gadaa Oromoo Nagayaan nu olchitee nagayaan nu bulchi Nagayaan nu bulchitee nagayaan nu olchii Kan faantii lafaan lolte kan sammuun Waqaan lolte nurraa qabi Irraa-gora nu oolchi Dogoggora nu oolchi, Hamaa nurraa qabi Tolaa nutti qabi, Xiqqaa nuu guddisi Guddaa nu muldhisii/bulchi Waan qabnuun nu bulchi Rooba nagayaa roobi Baraa nagayaan nu basii Gadaan roobaa nagayaa Barri quufaa gabbina
Eebba Booranaa
Ardaan nagaa……….........................................Nagee Bobbaan nagaa....…….................................….Nagee Barri nagaa………...............……......................Nagee Waareen nagaa……….....................................Nagee Waariin nagaa………...........…….....................Nagee Reerii nagaa…………….......….....................…Nagee Dheedi nagaa…………...........…......................Nagee Yaa’iin nagaa……………...................…...........Nagee Kuubiin nagaa……...........................................Nagee Raabi nagaa…………………...........................Nagee Kuusaa goseen nagaa…….....................…….Nagee Ijoolleen Kuuchuu nagaa…..............................Nagee Dirreen nagaa……………...................…...……Nagee Dirree dirri Liiban nagaa…...............................Nagee Liiban Golbaa Diidi nagaa…....................…….Nagee Malbee Golboon nagaa.....…...................…….Nagee Saakuu waasoon nagaa…...............………….Nagee Tulaa sallan nagaa………...........Nagee
Eebba Gujii
Ee…… Ati Waaqi Ardaa Waaqi Abbaa Ka Me’ee Bokkoo Ka Dibbee Dhugoo Ka Garba Aannoo Waaqi Gujii Gurraachaa ati nuu dhageyi Dhageettu nuu Owwaadhu Ta olii oliitti nu hanqisi Ta gadii gaditti nu hanqisi Ta dallaa lamaanii achumatti nu hanqisi Barri nageya Bariin nageya Jaarsi nageya Jaartiin negeya Ilmi nageya Intalti nageya Ka fuudhu nageya Ta heerumtu nageyaa Uchumti nageya Bobbaan nageya Tissaa uleen nageyaa Elemaa gaadin nageya Ardaan yaa’aa nageya Me’een Bokkoo nageya Duddaa daawwaan nageya Sabbaa Oddoon nageya Gooroon Doolaa nageya Gooroon Oromoo teennaa martinuu nageya Handhurri Oromiyaa Finfinneen nageya.
Eebba Ituu
Abbaa badhaasi abbaa dhaas.. Leel Taadhii............... ... Leel Taadhii roobaa...... Leel Bohaarsa barii....... Leel Haadha nagayaa... Leel Biyyii nagaa............ Leel maatiin nagaa........ Leel Hoo waqni jee'e hoo waqni jee'e Horaa bulaa deebanaa
Eebba Maccaa
Na oofkalchaa…………………..............................oofkalaa Na oofkalchaa…………...……..........................….oofkalaa Na oofkalchaa………...………...........................…oofkalaa Waaq nagaan bullee nagaan nu oolchi ...............nu oolchi Hamaan gargar nu oolchi ....................................nu oolchi Irraa gora nu oolchi ..........................................…nu oolchi Dogoggora nu oolchi............................................nu oolchi Citiin sadii citii sadan nu oolchi............................nu oolchi Citii waraanaa nu oolchi......................................nu oolchi Citii waraansaa nu oolchi ...................................nu oolchi Kan caamee goggogsu nu oolchi.......................nu oolchi Kan roobee tortorsu nu oolchi............................nu oolchi Walbira oolchii nu bulchi....................................nu bulchi Waliigaltee nuu kenni……….............................nuu kenni. Waliigalii nuu toli...............................................nuu toli Sonii nuu roobi..................................................nuu roobi Waan rooba keessa jibban nu baasi................nu baasi Waan caama keessa jibban nu baasi..............nu baasi Egaa nagaya...................................................nagaya Barri quufa Gadaan gabbina gabbisi Waaq! Kan ati jette tolaadhaa tolaan nu haa ga’u .........haagahu Bakkalchi bakkee haa ta’u ................................haa ta’u Bakkeen nagaa haa ta’u ...................................haa ta’u Qorroon dibdibbee haa ta’u ..............................haa ta’u Dhiigni dhallaadduu haa ta’u.............................haa ta’u Adamoon deettii haa ta’u ..................................haa ta’u Duulli dannaba haa ta’u.....................................haa ta’u Rimaan haphee haa ta’u ....................................haa ta’u Kormi cirrii haa ta’u............................................haa ta’u Dhugee haa booressu .....................................haa booressu Dheedee haa barbadeessu..............................haa barbadeessu Booruun gabbina haa ta’u................................haa ta’u Barbadaan suga haa ta’u ................................haa ta’u Dhugaan tulluu haa ta’u ..................................haa ta’u Dharri sulula haa ta’u ......................................haa ta’u Anaaf sihii hin maqsin .....................................hin maqsin Kan ormi maqe nu hin gahin............................hin ga’in Bakka hir’ate Waaqni itti haaguutu…………....haa guutu. Egaa nagaya ..................................................nagaya Haleele………............................................…..Diina haleeli! Irreeffatee, dhibaafateet oofkala!.....................Irreeffatee, dhibaafateet oofkala!
Dhukkuba Chaagas
Dhukkuba Chaagas, YKN American trypanosomiasis, kun mudhii lafaa dhukkuba ilbiisotaan darbu kn uummamu protozo’aMaq. Trypanosomacruzi. Yeroo baay’ee kan ittin tamsa’u ilbiisakissing bugsjedhamtee beekamtuuni. Mallattoowwan erga dhukkubichi qaama keessa galee /faale/ kaasee jijjiirramaa deema. Sadarkaa jalqabaarratti, mallattoowwan hin mul’atan yookin dhukkubbi xiqqoo: kan akka hoo’ina qaamaa fi ita’uu mudaamuddii, dhukkubbii mataa, YKN idoodhumtii ciniinname sun ita’utu mul’ata. Torban 8-12 booda,namootni gara sadarka dhukkubicha waliin yeroo dheeraa jiraachutti /Chronic/ itti waan ce’aniif dhibbanta 60-70% mallattoo dabalataa hin argisiisan. Namootni kun dhibbanta 30 anga 40 erga faallamanii kaasee wagoota 10 fi 30 gidduutti mallattoowwan biraa argisiisu malu. Kunis guddachuu Idda onnee/ ventricles of the heart aga dhibbanta 20-30 dabaluun gara dadhabuu onneetti/heart failuregeessa. kan enlargedesophagus YKN guddachuun qaama marumaanii namaoota dhibbanta 10 ta’an irratti ni mul’ata.
Ka’uumsaa fi tooftaa ittin adda baasan
T. cruzi n yeroo baay’ee namaa fi bineeyyii oosisanitti kan dadarbu ilbiisa dhiiga-xuuxxuu gosa"kissing bugs" jedhamtee beekamtuuni Triatominae. Ilbiisonni kun iddoowwan adda addaatti maqaawwan adda addaatiin beekkamu, kunis: Arjentiinaa, Booliviya, Chiilii fi Paraguayi keessativinchuca, Braazil keessatti barbeiro (the barber, Kolombiyaa keessatti pito, giddu-gala Ameerikaa keessattichinche, akkasumas Venzuweelaa keessattichipo jedhamuun beekkama. Dhukkubnu kun tarii dhiiga walii dabarsuudhan, qaama nama tokkoo isa gara biraatiif dabarsanii dhaabudhaan, nyaata dhukkubichaan faalame nyaachu, fi, haadharraa gara daa’imaattidaddarbuu danda’a. Sadarkaa duraa/jalqabbii irratti maayikirooskooppii fayyadamuudhaan raammoo dhukkubicha fidu addaan baasun ni danda’ama. Dhukkubichii yeroo dheera erga tureen booda aqaama ittiftuu /antibodiesT. cruzi dhiiga keessa ilaaludgaan addaan baasun ni danda’ama.
Ittisaa fi yaala
Dhukkubicha ittisuuf yeroo baay’ee ilbiisa “kissing buge” jedhamtu kana balleessu fi cinniinaa ishii dhabamsiisudha. Tarkaanfiin ittisaa gara biraa yeroo dhiiga walii dabarsan sirriitti sakatta’uudha. Akka lakkoofsa faranjootatti anga 2013 itti talaallin hin uummamnne. Dhukkubichi yeroo jalqaba nama qabu yoo yaallaman qorichoota benznidazole YKN nifurtimoxtiin fayyuun ni danda’ama. Ammuma dhukkubni “Chagas” namarra turu sadarkaan fayyuu gadi deema kan dhufu yoo ta’eyyu, jalqaba irratti dafanii yoo yaallaman amma gutummaa guututti dhiyaatun ni fayyu. Erga yeroo dheeraa namarra tureen booda yaallamuun mallattowwan dhukkubbii dhumarra mul’atan akka turan yookin akka hin mul’anne ittisuuf gargaara. “Benznidazole” fi “Nifurtimox”n namoota dhibbantaa aga 40 ga’an irratti yeroodhaaf dhiibbaa maddii kan akka dhukkubbii gogaa, summaa’uu sammu, fi gubaa qaama garaa irraatti mul’isuu danda’a.
Tamsa’iina dhukkubicha
Namootni miiliyoona 7 aga 8 itti tilmaamaman baay’een isaani biyoota Meeksiiko, Giddu-gala Ameerikaa fi Kibba Ameerikaa jiraatan dhukkuba Chagaasin qabamanii argamu. Akka raga bara 2006 itti waggaatti namoota 12,500 ajjeesa. Namootni edduun dhukkuba kana waliin jiraatan hiyeessota fi namootni dhukkuba kanaan qabamanii jiran baay’een isaani faallamuu isaanillee hin beekan/hin hubatan. Sosochiin uummataa edduumminaan iddoodha gara iddotti taasifamuu bakki dhukkubnii Chagas itti argamu akka babal’atu kan taasise si’a ta’u kunis yeroo amma biyyoota Awuroopaa edduu fi Ameerikaa dabalata. Naannowwan kun waggoota anga 2014 keessatti olka’iisa argisiisaniiru. Dhukkubichi yeroo jalqabaatif kan argame bara 1909 nama Carlos Chagas jedhamuun si’a ta’u sana booda maqaa kanatti moggaafame. Dhukkubichi nama malees bineessota 150 caalan kan miidhudha.