cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kaartaa
Kaartaa mala duriin kaasuu
Ogummaan kaartaa kaasuu baay’ee kan turee fi seenaa uumama dhala namaa wajjin wal qabatatadha. Kaartaan mala duriin qophaa’u wantoota akka mukaa,suphee, gogaa bineensootaa fi sibiila irraa hojjetama. Kaartaan mala duriin qophaa’u baay’een isaa harkaan kaafama. Sababa kanaafis hanqinoota hedduu qaba. Fakkeenyaaf, iskeelii kaartaa hin qabu, wantoota wal makaa addaan hin baasu. Akkasumas fageenyaa fi bal’ina safaruun, kallattii fi argama agarsiisuun rakkisaa dha. Walumaagalatti, hawwatummaan isaa gadaanaa dha. Kaartaan kunis baay’inaan argama ibsuu irratti kan xiyyeeffatuu dha. Fakkeenyaaf, argama boolla bishaanii fi karaa bakkeewwan lafa adamootti geessan agarsiisa. Fakkeenyaaf kaartaa Addunyaa Eraatoosteensiin bara 200 DH.K.D kaafame.
Kaartaa mala ammayyaan kaasuu
Googilii lafaa: jechuun sagantaa komputeraa suuraa saatalaayitiitti fayyadamuun lafa rog-sadeen bakka bu’ee agarsiisu dha. Gama biraan sagantaa bilisaan Googiliin giloobi irra bololi’uun suuraa lafaa qulqullinaan agarsiisudha. Googiliin lafaa magaalotaa fi teessuma lafa adda addaa agarsiisuuf gargaara. Googiliin lafaa yeroo ammaa kana addunyaa keenya 98% ol uwwisee argama.
Googilii kaartaa: appilikeeshinii googilii bu’uura kaartaa kaasuuf gargaaru dha. Odeeffannoon googiliin kaartaa irraa argatus suuraa saatalaayitii, suuraa qilleensa irraa, kallattiin kaartaa irraa fi odeeffannoo kallattii 3600 irraati. Qophii duraa kaartaa kaasuuf barbaachisan keessaa muraasni akka armaan gadiitti ibsamaniiru.
Furtuu qopheeffachuu: Duraan dursanii osoo wixinee kaartaa hin qopheessin wantoota kaarticha irratti kaafaman filachuu fi mallattoo isaan bakka bu’an qopheessuu.
Iskeelii filachuu: Bakki kaartichi itti hojjatamuu fi waraqaan irratti kaafamu baldhinaan Waan walcaaluuf hariiroo fageenya yookiin baldhina lafa irraa fi waraqaa irraa walitti dhiyeessuuf iskeelii gargaaru filachuu.
Halluuwwan filachuu: Wantoota filatamanii wixinee kaartaa irratti kaafaman adda baasanii agarsiisuuf halluuwwan adda addaa qopheeffachuu
Qarambullee(Baaguda/Bear)
Qarambullee hoosistoota Soorattoo Foonii Warra Baaguda Ursidae ( /ʊ r s ɪ d aɪ / ykn /ʊ r s ɪ d iː / ) keessaa dha.Gosoonni Qarambullee saddeet qofti kan jiran taʼus, balʼinaan kan argaman siʼa taʼu goolaaduu Kaabaa fi gartokkoon isaanii golaaduu Kibbaa keessatti bakka jireenyaa adda addaa keessatti argamu. Qarambullee Baalci ardiilee Ameerikaa Kaabaa, Ameerikaa Kibbaa, Awurooppaa fi Eeshiyaa keessatti argamu. Amaloonni risaa ammayyaa kanneen beekamoo ta’an qaama gurguddaa miila qaroo, funyaan dheeraa, gurra xixiqqoo geengoo, rifeensa shaggy, jilba pilaantiigiraadii kan cirracha shan kan duubatti hin deebine, fi funyaan gabaabaa kan dabalatudha.
Sirna Aduu
Sirni Biiftuu Biiftuu fi pilaaneetota sagal naannoo, kanneen ishee naanna'an of keessatti qabata. Sirni kunnis meerikuurii Veenus ii, Lafa, Maarsii, Juupitaar, Saaturn, Yuuraanos, Neeptuunii fi Pilutoo of keessatti qabata.
Kalee
SALADIN Abduraman chalankoBarnoota qorannoo qaama (anatomy) keessatti, urinary system kan jedhamu kaleen xurii dhiigaa keessa jiru (kan akka yuuriyaa) baase, bishaan wajjin, akka fincaanitti baasa. Saayinsiin waayee kalee fi dhukkubota kalee qo'attu nephrology (nephro - kan Afaan Giriik nephros jedhamu irra dhufee kalee jechuu yoo ta'u renal jechuun immo Laatinii irra kan dhufee yoo ta'u renes jechuun kalee jechu dha.
Ilmee namaa keessatti, kaleen kutaa posterior jedhamu kan abdoomenii(abdomen) keessatti argamu keessatti argama. Gama spine lachuun kaleen tokko tokkotu jira; kaleen mirgaa tiruu jalatti yoo argamuu, kan bitaa immoo diaphragm jalatti rajiijiitti aane argama. Kalee lachuu gubbaatti xannacha adireenaaliinii (adrenal gland) (akkasumas kan suprarenal gland jedhamu)tti argama. Bakka sanitti tiruun wanna argamuufi, teessoon kaleen mirgaa xiqqoo kara gadii jira, kaleen bitaa immo xiqqo jiddutti dhiyaata.
Kaleen retroperitoneal jedhamee waammama, kuniis peritoneum (lining of abdominal cavity) dudduba argamani jechu dha. Tilmaamaan bakki itti argamani levelii vertebra T12 to L3 dha. Gubbaan kaleen cinaacha(ribs) 11ffaa fi 12ffaa marfamme argama, akkasumas kaleen lachuu kutta faatii lamaan (the perirenal and pararenal fat)iin marfamee argama; kunii immo akka boraatii ta'ee kalee qarqaara. Kaleen tokko yookan lamaanuu dhabanii jirachuun ni dand'ama. Tokko yoo ta'e unilateral renal agenesis, lama yoo ta'e bilateral renal agenesis jedhama.
Sanyii
Xin-Biqila keessatti, sanyii miciree biqiltootaa fi kuufama nyaataa hin guddanne kan haguuggii alaa eegumsaa kan Qola sanyii (testa) jedhamu keessatti marfameedha. Walumaagalatti, jechi "sanyii" jedhu waan facaafamuu danda'u kamiyyuu jechuudha, kunis sanyii fi qola ykn qoccee dabalatee ta'uu danda'a. Sanyiiwwan bu'aa oovuulii bilchaate yoo ta'u, erga kiisha miciree isparmii pooliin irraa argamuun walhormaata, zaayigootii uumuun booda. Micireen sanyii tokko keessa jiru zaayigootii irraa guddachuun naannoo oovaaliitti kootii sanyii uumuun, guddinni osoo hin dhaabatin biqiltuu haadha keessaa hamma murtaa’e tokkotti guddata.
Qaamawwani fi Dagaaginna micire
II Proembryo III Globular  IV  Heart V Torpedo VI Mature Embryo    I Zygote  II Proembryo III Globular  IV Heart V Torpedo VI Mature Embryo Furtuu : 1.Soora sanyii (''Endosperm) 2. Zaaygootii ykn Maadhee makaa 3. miciree 4. Suspensor 5. Baala sanyii ykn firqii(Cotyledons) 6. Shoot Apical Meristem 7. Root Apical Meristem 8. hiddala (Radicle) 9. soomayyoo (Hypocotyl) 10. shaafo(Epicotyl) 11. Seed Coat(Qola sanyii)]]'1. Qola sanyii:'''	Qolli sanyii qaamolee sanyii kan biroo hammatee gara alaatti argama. Kanaafuu qaamolee sanyii kan gara keessatti argaman balaa irraa	ittisuuf gargaara.
Edgar de Wahl
Edgar Alexei Robert von Wahl ykn de Wahl (23 Hagayya 1867 - 9 Bitootessa 1948) barsiisaa, herregaa fi afaan barataa ture. Interlingue (Occidental jedhamuun kan beekamu) kan uume ta'uun beekamaa dha.
Interlingue
Interlingue, jalqaba Occidental jedhamu afaan gargaaraa addunyaa kan bara 1922 uumamee fi bara 1949 maqaa isaa jijjiirame. Uumaa isaa kan taʼe Edgaar de Waal, sirreeffama afaanii fi amalawwan uumamaa hunda caaluuf yaalii godheera. Jechoonni kun jechoota duraan afaan garaagaraa keessatti argaman irratti kan hundaa'e yoo ta'u, sirna jechoota duraa fi boodaa beekaman fayyadamu.
Sibiila diimaa
Kooppaariin ykn sibiila dimaa ykn girjaa
(Cu ) sibiilli elementii ti.
Magarree(plumule)
Magarree(Afaan ingiliziin:Plumule )kutaa miciree sanyii keessaa bahee gara lata(qaama hiddaa olii) biqiltuutti guddatudha. Qaamolee akka Jirma, daraaraa, firii fi sanyiitti dagaaga. Plumuuliin lata biqiltuu  waan uumuuf, footosinteesii ykn Qophifa raawwachuuf itti gaafatamummaa qaba.
Ahimad Taqii
Seenaa Duubaa
Ahimad Taqii abbaasaa Muhaammad Rashaad fi harmeesaa Maariyaam Ahimadirraa naannoo bara 1942 dhalate. Ahimad kan dhalate Oromiyaa Baha a, Aanaa Habroo ganda Balballeettii jedhamtu keessatti. Ahimad maqaa warri baasaniif yoo ta'u aqaan qabsoosaa Hundee ture.
Ahimad-Taqii yeroo umuriinsaa digdama ta'u obboleessasaa Muttaaqii fi boodarraa ammoo obboleessa kan biraa Israafiil wajjin magaalaa Galamsootti galanii daldala eegalan. Jeneraal Taaddasaa Birruu sochii Waldaa Maccaa fi Tuulamaa keessatti godheen wayita magaalaa Galamsootti hidhame, Ahimad-Taqii isaan wajjin wal bare. Akkuma garaa wal baraniin, rakkoo ummata Oromoo fi mirga dhala namummaa dhabuu ummata Oromoo kaasanii yaada wal-jijjiiruf carraa argate.
Ahmad Taqii ummata naannoo Galamsoo jiran miidhaa sirni nafxanyaa ummata Oromoorraan ga'aa jiru hirree tokkoon ofirraa ittisuu akka danda'an gorse. Mirga nafxanyootan irraa fudhatame qabsaa'anii deebifachuu akka qaban onnachiisan. Ummata dadammaqsuu fi onnachiisuun booda, namoota filataman meesha waraanaa hidhachiisuf qophii xumuran. Boodarra, Elemoo Qilxuu qabsaawota fudhatee gara Gaara Gubbaa Qorichaa deeme. Ahimad Taqiinillee bakka Buubbee jedhamtu kan Galamsoorraa 33km argamtutti qabsaawotatti dabalame.
Qeerrensa Cabbii
Qeerrensa Cabbii kun hoosistuu Eeshiyaa keessatti argamudha.
Maqaa Biqilootaa
Biqiltoonni lubbuu qabeeyyii keessaa tokko yoo ta'an iddoo tokkoo gara biraatti dandeettii socho'uu hin qaban.
Qalbii
Qalbiin ykn yaadsafuu qaama sammuu gaarii fi hamaa (sirrii fi dogoggora) adda baasuu danda'uudha. soni namni tokko gocha tokkoof kaa’uun dhufa. Kana jechuun namni dhuunfaa tokko sona sakkoo itti amanu cabsee faallaa isaa yommuu deemu sammuu ofii akka isa komatu kan godhu qalbii isaati.
Basa
Basni urjii samii halkanii keessaa bayyee kan ifuudha. Innis sirna urjii lamee kan gurmuu saree guddicha (Kaanis Meejar), naannoo Arba gaaddutti argamudha. Hamma gonkaa −1.46 qaba. Sirni kun waggoota miliyoona 200 hanga 300 gidduutti argama.Jalqaba urjii lama irraa kan ijaarame ture: tokko halluu cuquladii tokko immoo adii ture.
Meetii-gaanfuree ykn meerkurii
Meetii-gaanfuree ykn meerkikuriin Wahiyyoo keemistrii keessatti argamudha.
Ballina Biyyotta
Ballini kuni lafa hundaa walitti qabuun akkasumas bishaani of keessa qaban hundaa walitti ida'uun kan argame dha. Biyyoni baay'een bishaan biyyan ala jiru kan akka Antartica keenya jedhani dubbatanille, akka kan isaanii ta'etti hin ida'amufi.
'Hubachiisa
Warqee
Warqee ykn sokko Au  bakka bu;a
Moogaa(Diamond)
Diyaamandiin bifa hawwataa kan qabuu fi wantoota ciminaan beekaman keessa isa tokkoodha. Alootrooppota kaaboonii keessaa diyaamandiin baay’ee qulqulluu dha. Elektiriikii fihoo’aa ofkeessa waan hindarsineef ittisoo hoo’aa fi electriikii gaarii dha
Xin Biqila
Xin Biqila damee baayoloojii ykn Xin-lubbuu yoo ta'u qorannoo, saayinsii fi qorannoo biqiltootaati.
Bakar Waaree
Bakar Waaree kan dhalate Aanaa Jaarsoo bakka amma aannaa Jarsoo aradaa burqaa miixe (Laga Mixee) jedhamutti. Bakar Waaree gumii bultumaa kan Raabaa fi Doorii Baarentummaa kan Addeellee maadheftattee Fugug bulchu keessatti qondaala guddaa Birmajii yeroo sanaa ture. Keessattuu dhaddacha mooraa Fugug kan teessuma man-bultii gorguddoo kudha lamaan Alaa: Nuunnu, Meettaa, Diiramu, Goollo, Buubbu, Abbay, Galaan Abbaadho, Ere, Kaako, Arroojjii, Gutayyu keessatti haala sochii siyaasaa fi hawaasummaa irrattii adda durummaadhaan murtii fi hoggansa kennaa ture.
Bakara Waaree, seenaa qabsoo Oromoo keessatti waan hedduun yaadatama. Keessayyuu, Oromootni Oromiyaa Bahaa keessa jiraatan ijoolleen Qalloo afran (Afran Qalloo) jachuuniis Daga, Oborraa, Baabbile, Ala fi ijoollen Anniyaa Sadachaa fi Kodheellee waraana weerartoota nafxanyaa ofirraa ittiisuuf godhamu irratti hogganaan waraana Oromoo (murtii guutoo) eenyu akka tahuu eega marii godhatan booda abbaan duula kan isaan hogganu akka Bakar Waaree ta'u filatan.
Mariin kun kan taasifame eega ergaan miila qallaa Abbaa Gadaa yeroo sanii Wadaay Galmoo Kormoosoorraa mooraa Fugugitti isaan ga'ee booda ture. Fillannoo kanarrattis sooreeyyiin beekkamoon gosoota bakka bu’an kan argaman yoo ta'u isaaniis Anniiyyarraa Hargaaya, Afran Qalloorra Wedaay Galmoo Kormoosoo, Orfoo, Katabee Wadaay Dugaa fi Mareenyi yoo ta'u kana keessahiis Hargaayaa fi Wadaay Galmoo Amiir Abdulaahii waliin ta'anii haala walii gala waraana kanaa akka hogganan gaafatan. Ta'us Amiir tole hinjenne. Sababniis yeroo sanatti Amiir abbaasaa kan deeggarsa Oromoo qabu mootummaa Ijiipti waliin angoorraa fonqolchee gara angooti dhufuunsaa yeroo xiqqoo waan ta'eef haala waliigala waraana sanii hogganuu hindandeenye.
Lola Calii Calanqooirratti gaggeeffame irratti, gootichi hogganaa waraana oromoo Bakar Waaree gootummaa isaarraa kan ka’e miilasaa kan irraa cite osoo ifin dhagahin hanga lolli goolabamuuf gahutti kan ture ta'uu isaatu himama. Miilli isaa eessatti fi akkamiitti akka irraa cite wanni beekkamu waan hinjirreef achi buuteensaa hinbeekkamu. Warri Harargeetiis akka maakmaaksaatti jecha kana itti fayyadamuun waan tasa badee hinargamne takka “Achi buutee miila Bakar Waaree” jadhanii himu.
Yaadannoo gooticha kanaatiifiis siidaan yaadannoo fardasaa waliin siidaa yaadannoo wareegamtoota Calanqoo kan dhiheenya kana eebbifame keessatti ijaarameefii jira. Gama kaaniin tulluun fuul dura iddoo siidaan itti ijaarame gamatti argamtu durumarraa Tulluu Bakar Waaree jadhamuun beekkamti. Waraanni Murtii Guutoo kan isaan hogganamuutu achirra qubatee ture jadhama.
Seenaa dhaloota bakar waaree Yoo katabamu haatisaa eenyu akka taate hin eeramne maalif?== Wabii == adaadan sato hin eerane maalifi
Qeerensa burree
Qeerrensa Burree ( Jaguar ) Bineensa Qaccee deeroowwanii Ameerikaa Kibbaa hanga Ameerikaa Giddugaleessaatti argamuuti.
Durri diimaa
Durrii Diimaa ykn ifee ykn moogaa dhiigaa (Ingiliffaan:- ruby) dhagaa gati jabeessa halluu diiminnee hanga diimaa dhiigaa, gosa albuuda korunndamii ( aluminium oxide ) ta’eedha. Durrii Diimaan faaya aadaa baay'ee beekamaa ta'e keessaa tokko yoo ta'u baay'ee kan turudha. Gosoonni korundumii qulqullina dhagaa gati jabeessa qaban kan biroon saafiraa jedhamu. Durrii Diimaan dhagaa gati jabeessa aadaa kaardinaalii keessaa tokko yoo ta'u ametistii, Durrii culqiisaa (sapphire), Diggaa ykn ifee (Emerald) fi Moogaa(daayimandii) cinatti. Jechi Durrii Diimaa afaan ingliziin ruby jedhu ruber, Laatiin diimaa jechuudha. Halluun Durrii Diimaa sababa elementii kiroomiyeemii irraa kan ka'edha.
Darbuukeessuu(Pollination)
Biqiltoonni daraaraa sanyii fi firii godhachuuf jalqaba poolaniin(nadhii daraaraan) qaama kormaa irraa gara istiigimaatti darbuun barbaachisaa dha. Adeemsi poolaniin qaama daraaraa kormaa (antarii) irraa gara qaama daraaraa dhalaatti darbu poolineeshinii(darbuukeessuu/daraareessuu) jedhama. Biqltootni daraaraa gosa poolineeshinii lama qabu.
Ramaddamee(Taxonomy)
Barbaachisummaa ramaddii lubbu- qabeeyyii
Darbuukeessuu(Pollination)
Isaanis: of-darbuukeessuu fi darbuukeessuu alagaati.
Diabetes
Diabetes Mellitus kan jedhamu rakko yokan disorder metabolic yoo ta'u kan itti bekkamu immo hyperglycemia yokan sukara dhigaa bayye (high Blood Sugar) fi akkasumas dhukkuba birra irra waani adda godhuni symptom adda ta'e qabba. World Health Organization diabete gossa sadii akka jiruu gabassera, kunis: Type 1, Type 2 fi Gestational Diabetes (kan yerro Garracha dhufu dha).
Darbuukeessuu(Pollination)
Of-Poolineessuu ykn of-darbuukeessuu: Adeemsa kanaan poolaniin daraaraa kormaa (antarii) biqilaa tokko irraa ka’uun gara istiigimaa ofii isa irratti darba. Poolineeshinii gosa akkasii kun sanyiin biqilaa daraaraa tokko kan biroo waliin osoo walitti hin makamiin akka itti fufu taasisa. Biqiltoota haala kanaan wal-horaniif baaqelaa, jirbii fi suufiin fakkeenya ta’uu danda’u.
Poolineessuu alagaa ykn darbuukeessuu alagaa: Poolineessuun alagaa, adeemsa poolaniin qaama daraaraa kormaa biqilaa tokko irraa gara qaama daraaraa dhalaa biqilaa biraa kan sanyii akaakuu tokkootti darbuu dha. Poolineeshinii gosa akkanaatiif poolineessitonni barbaachiisoo dha. Fakkeenyaaf qilleensa, bishaanii fi bineeldota.
darbuukeessiistoota
Poolineeshiniin leetaawaa(biotic) yookiin Al-leetaawaa (abiotic) ta’uu danda’a. Poolineeshiniin baayootikii poolineetaroota ykn darbuukeessiistoota lubbuu qaban irratti hirkatee pooliin daraaraa tokko irraa gara daraaraa biraatti sochoosa. Poolineeshiniin abiyootikii qilleensa, bishaan ykn rooba illee irratti hirkata.
Poolineeshinii Leetaawaa/ lubbaawaa
poolineesinii lubbu qabeeyyiin raawwatamu
Poolineeshinii Alleetaawaa ykn Allubbaawaa
Pooliineeshiniin abiyootikii mala lubbuu hin qabne kan akka qilleensaa fi bishaanii fayyadamuun pooliin daraaraa tokko irraa gara daraaraa biraatti sochoosa. Kunis biqiltuun kun daraaraa fi nadhii daraaraa poolineetota hawwachuu caalaa kallattiin pooliin irratti anniisaa akka baasu isa dandeessisa. Poolineeshiniin qilleensaa poolineeshinii abiyootikii gidduutti baay’inaan mul’ata.
Ramaddamee(Taxonomy)
Ramaddiin lubbu-qabeeyyii faayidaa hedduu qaba. Isaanis: Nafjiroota (orgaanizimoota) wal-fakkaatan bakka tokkotti gurmeessuun waa’ee isaanii gad-fageenyaan qo’achuuf; maqaan Nafjiroota (orgaanizimoota) naannoo tokkoo naannoo biroo irraa adda waan ta’eef maaqaa Nafjirootaa(orgaanizimootaa) saayintistoonni addunyaa itti walii galan moggaasuuf; Nafjiroota addaan baasanii beekuuf; qo’annoofi qorannoo Nafjirootaa(orgaanizimootaa) salphisuufi kanneen kana fakkaatan faadha.
Maqaa saayinsaawaa Nafjirootaa(orgaanizimootaa)
Lubbu- qabeeyyiin iddoo garagaraatti, afaan adda addaatiin maqaa adda addaa qabu. Fakkeenyaaf, Maqaan namaa afaan Oromootiin Nama yommuu jedhamu, afaan Amaaraatiin “Sewu”, afaan ingilifaatiin immoo “Human” jedhama, afaan biroon biyya birootti immoo maqaa biroo qabaachuu danda’a. Kun immoo irratti waliigaluuf rakkisaadha. Maqaan orgaanizimiin tokko iddoo adda addaatti  maqaa adda addaan waamamu maqaa naannoo jedhama. Kanaafuu, rakkoo kana hambisuuf addunyaa irratti orgaanizimiin tokko maqaa tokkoon akka waamamuuf maqaa saayinsaawaa moggaasuun barbaachisaadha. Fakkeenyaaf, maqaan saayinsaawaa namaa addunyaa irratti Hoomoo saappiyaansii (Homo sapiens) jedhamuun beekama. Maqaan saayinsaawaa jechoota lama ofkeessaa qaba. Isaanis, maqaa qaccee fi maqaa sanyii ti. Fakkeenyaaf, maqaan saayinsaawaa namaa addunyaa irratti “Hoomoo saappiyaansii” jedhamuun beekama. Maqaan inni jalqabaa maqaa qaccee orgaanizimiin sun keessatti argamu mul’isa. Maqaan inni lammaffaan immoo maqaa sanyii mul’isa. Moggaansi maqaa kun moggaasa maq-lamee (binomial nomenclature) jedhama. Namni yeroo jalqabaaf orgaanizimoota akkaataa walfakkeenyaafi garaagarummaa isaaniitiin ramaddii gaggeessuun moggaasa maq-lamee mogaase Kaarloos Liinas (1707 – 1778 ALA jiraate) jedhama. Innis kana irraa kan ka’e abbaa taaksonoomii jedhamee waamama. Addunyaa irratti orgaanizimii tokko maqaa tokkoon mogaasamuun akka waamamu Saayintistoonni addunyaa irratti waliigalaniiru.
Seerota mogaasa maqaa saayinsaawaa Maqaan saayinsaawaa orgaanizimootaa maqaa qacceefi maqaa sanyii ofkeessaa qaba. Qubeen jalqabaa maqaa qaccee, qubee guddaan yoo eegalu maqaan sanyii immoo qubee xiqqaan barreeffama. Fakkeenyaaf, Hoomoo saappiyaasii kan jedhu keessatti ‘Hoomoo’n qubee guddaan kan jalqabe yoo ta’u, ‘saappiyaansii’n immoo qubee xiqqaan barreeffama. Kompiitaraan yeroo barreeffamu imoo itaalikii (Hoomoo saappiyaansii) ta’a. Yommuu harkaan barreeffamu garuu kophaa kophaatti jala sararama (Hoomoo saappiyaansii).
Algaajima
Algaajimni urjii Gurmuu Arba gaadduu keessatti ifaa sadaffaa fi samii halkanii keessatti urjii ifaa 27ffaadha. Urjii guddinbantii bifa diimaa qabuu fi urjiilee gurguddoo beekaman keessaa isa tokkodha.
Ramaddamee(Taxonomy)
Sadarkaalee ramaddii orgaanizimootaa
Akka sirna ramaddii ammayyaatti, orgaanizimoonni hariiroo uumamaa qaban irratti hunda’uudhaan sadarkaalee gulantaawwan adda addaatti ramadamanii jiru. Sadarkaaleen ramaddii kun gulantaawwan torbatu jiru. Isaanis, Mootummaa, Murna, Gita, Tatiiba, Warra, Qacceefi Sanyiidha. Sadarkaaleen gulantaawwan ramaddii kun tartiibaan xiqqaa irraa gara guddaatti (Sanyii irraa gara Mootummaatti) yookiin immoo guddaa irraa gara xiqqaatti (Mootummaa irraa gara Sanyiitti) tartiibessuun ni danda’ama. Fakkeenyaaf, guddaa irraa gara xiqqaatti
Algaajima
Algaajimni lafa irraa gara waggaa ifa 240 fagaatee kan argamtu yoo ta'u, ulfaatina aduu gara 20 qaba. Guddina Aduu gara dachaa 100 kan qabu yoo ta'u, ifa Aduu gara dachaa 10,000 balaqqeessaa jira
Ramaddamee(Taxonomy)
Sadarkaalee ramaddii orgaanizimootaa
Murna- murni mootummaatti aanee kan argama. Gitawwan walfakkaatan murna tokko jalatti ramadamu. Fakkeenyaaf, gitni qurxummiilee, Munyuqeewwaan, Dagalhareeyyii, allaattiwwaniifi hoosiftootaa murna Lafee qabeeyyii jedhamu jalatti ramadamu. Gita- gitni oordariiwwan amaloota walitti dhiheenya qaban ofkeessatti hammata.
Oordarii- oordariin warra adda addaa amaloota walitti dhiheenya qaban ofkeessatti hammata.
Qaccee-qacceen sanyiwwan amaloota walfakkaataa qaban kan ofkeessatti hammatudha. Fakkeenyaaf, leencaiifi qeerransi qaccee tokko jalatti ramadamu. Qacceen isaanii deerowwan ykn Paanteraa jedhama.
Andiroomeedaa
Ruda Andiroomeedaa ykn Duurettii ykn Dubartii Funcaa, akkasumas Messier 31, M31, ykn NGC 224 jedhamuun kan beekamuu fi jalqaba Andromeda balballaa'a, ruda margundoo uguura  fi daayameetira gara  46.56      tilmaamaan 765 kpc (2.5) jedhamuun beekama waggaa ifa miliyoonaa) lafaa fi galaaksii guddaa gara Milkii Weeyitti dhihoo jiru irraa fagaatee argama . Maqaan galaaksii kun naannoo samii lafaa kan inni keessatti mul'atu irraa kan madde yoo ta'u, Tuuja Andromeda, kan mataan isaa maqaa giiftii duree haadha warraa Perseus turte sheekkoo Giriikii keessatti moggaafame ., Gaalaksii Andiroomeedaa, gaalaksii mar-gundoo isa baay’ee dhihoo. Fakkichi Loorenzoo Kaamoliin, teeleskoppii xiqqaa ta’e fayyadamuun kan fudhatamee dha.
Godina sa'aatii
Godina sa’aatii naannoo biyyoonni hundi sa’aatiin isaanii eessatti akka walsimsiisu murteessan dha. godinni sa'aatii ollaa baay'een isaanii sirriitti sa'aatii 1n garaagarummaa waan qabaniif, yeroon godina akka garaagarummaa Sa'aatii Giriinwiich Giddugaleessaa (GMT ykn Sa'aatii Landan ) irraa shallagama.
Ruda Piinwiilii
M101 hires STScI-PRC2006-10a.jpg
Ruda Piinwiilii (Afaan oromoon:Binkoo golollee)( Messier 101, M101 ykn NGC 5457 jedhamuunis beekama) fuula irratti kan argamu Ruda marguddoo 21 dha    lafa irraa fagaatee Tuuja Ursa Major jedhamu keessatti argama. Bara 1781tti Piyeer Méchain kan argame yoo ta'u, bara sanatti Charles Messier, kan galmee isaa isa dhumaa keessaa tokko ta'ee Kataloogii Messier keessatti hammatamuuf ejjennoo isaa mirkaneesse.
Enamel
Tooth enamel nafa kessa jabbicha yoo ta'u, Albudda bayye qabachunis naffa kessa tokkoffa dha. Tissueotta ilkanna kessa jirrani kessa afurenni kessa tokko yoo ta'u kan hafani immo dentin, cementum, and dental pulp jedhamu. Enameliin tissue ilkanni illan mullatuu isaa tokko qoffa yoo ta'u, jallani immo dentinitt qarqarra. Percentiin 96% Enamelii Albudda yoo ta'u bishaan fi organic materialiin percentii haffe qabbatu. Qallamuni Enamelii normalii tokko kellu iffu hanga addi dallattu jiddutti argama. Qarqarra ilkanni bakka dentiniin enamel jalla hin jirretti qalamuni enamelii akka semayawi jirra. Enameliin semitranslucent (ofii kessa ifaa kan dabarsu) waan ta'efi qalamun dentin fi wantotta birra enamel jallatti argamanii fakki qallamu enamelii fi sababa ta'u. Furdinni Enamelii ilkan irratti bakka bakkatti kan jijjiramu yoo ta'u, bakka cusp jedhamutti yerro bayye (hanga 2.5mm) furdatta. Fixe yokan border irratti immo bayye qallatta, bakki kunis akka cliniccementoenamel junction (CEJ) jedhama.
Enamelii kessatti albudii bayyinan argamu hydroxyapatite yoo ta'u albudii kuniscrystalline calcium phosphate dha. Albudii bayyen Enamelii kessatti argamu jabbena Enamelii qoffa osoo hin ta'in daffe cabbu Enamelii fi sababa ta'a. Dentiniin immo albudaa diqqo kan qabu yoo ta'u, daffe garru hin cabbu kuni immo Enameliin akka hin cabne qarqarra.
Dentin and Lafen wanna adda issa tolchu, enameliin collagen ofii kessa hin qabu. Haa ta'u malle kutta protein adda ta'e lamma qaba kunis kan amelogenin fi enamelin jedhamani dha. Fayyidan proteinotni kuni enameliif kennanin sirritti bekkamu battulle, proteinotni kuni guddina fakki fi mullatta enamelii kessatii fayyida qabu jedhame amanama.
Rigel
Luka gaadduun (Afaan ingiliziin:- rigel) urjii gurmuu Arba gaadduu keessa baayyee iftuu fi samii halkanii keessatti urjii ifinaan torbaffaadha. Urjii gudiinbantii (supergiant) bifa diimaa qabuu fi urjii samii keessaa isa baayee ifaa ta'eedha.
Akkasumas urjiilee ulfaatoo beekaman keessaa isa tokkodha.
Rigel lafa irraa gara waggaa ifa 860 fagaatee argama. Ulfaatina isaa gara ulfaatina aduu 17 fi raadiyaasiin isaa gara raadiyaasii aduu 70 qaba. Ifni isaa Aduu gara dachaa 50,000 caala jira.
Ronaldinho
Maqqan issa Ronaldinho kan jedhamu kuni Brazilian Portugueseiin Ronaldo diqqa jechu yoo ta'u kunis kan ba'ef taphatta Ronaldo jedhamu irra gargara isaa basuuf jedhametti. Bekkamumma inni argatte kessa, Ronaldinhon FIFA World Player of the Year yeroo lamma fudhaterra (2004 fi 2005) akkasumas European Footballer of the Year award fi FIFPro World Player of the Year award yerro lamma (2005 fi 2006)tti fudhatterra.
Lakki
Lakkoofsi ruqoo herregaa lakkaa’uu fi safaruuf fayyaduudha. Lakkoofsi garee sirna lakkoofsaa jedhamutti qoodamuu danda'a.
Adeemsi tokko tokko lakkoofsa tokko ykn lama fudhatanii lakkoofsa biraa nuuf kennu. Adeemsi kunniin hojii (operations) Qoyyoobbuu jedhamu. Fakkeenyaaf yeroo lakkoofsi nuuf kennamu lakkoofsa itti aanu yoo arganne adeemsi kun itti fufiinsa jedhamuun beekama. Hojiiwwan akka ida’uu, hir’isuu, baay’isuu, fi hir’isuu hojiiwwan baayinarii jedhamu. Dameen herregaa hojiiwwan lakkoofsaa akkasii qoratu xin-lakkofsa jedhama.
Lakkoofsa
saladinAbdurahaman* Lakkoofsi ruqoo herregaa lakkaa’uu fi safaruuf fayyaduudha. Lakkoofsi garee sirna lakkoofsaa jedhamutti qoodamuu danda'a.
Mallattoo lakkoofsaa
Mallattoon lakkoofsaa Indo -Arabic ( 0123456789 ) bifa ammayyaatiin naannoo bara 1550 Dh.K.D. Sana dura bifa isaanii jiruun Awurooppaa keessatti bara 968 Dh.K.D. Isaanis lakkoofsota Arabaa irraa kan fudhatamanidha. Araboonni lakkoofsa Hindii kan fudhatan bara 768 Dh.K.D. Waggoota 200 kana keessatti hayyoonni Arabaa hayyoota Awurooppaa zeeroo (0)n durfamuu isaanii irraa kan ka’e herrega qofa osoo hin taane damee saayinsii birootiin, hayyoonni addunyaa Arabaa yeroo sanaaf caalaatti dhiibuu danda’aniiru ta'uu. Lammiileen Hindiis yoo xiqqaate bara 620 Dh.K.D irraa eegalee faayidaa zeeroo ni beeku turan. Tokkoon tokkoon qindaa’ina mallattoo lakkoofsaa Indo-Arabic, maqaa isaa Amaaraa tokko lama sadii afur shan ja’a torba saddeet sagal ilaali.
Gosa lakkoofsotaa
Lakkoofsota baay’ee beekaman lakkoofsota uumamaa ykn Lakkoofsa lakkawwii fknf tokko, lama, sadii fi kkf dha.
.Mallattoon tuuta lakkoofsota uumamaa N akkasumas barreeffama \mathbb{N}.
Lakkoofsa Entaa
Lakkoofsa Entaa akka firaakshiniitti(hirmeemmii) Waamamaa fi waamsisaa lakkofsa lakkawwii ykn  hintaane qabuun ibsamuu danda’uudha. firaakshinii m/n ykn
Betelgeuse
Bakkalchi wallaan (afaan Arabaa irraa: إبط الجوزاء Ibṭ al-Jauzā', h\iikni isaas "bobaa arba gaaddu") (Afaan ingiliffaan: Betelgeuse ) urjii diimaa guddinbantii kan gurmuu Orion keessatti argamudha. Bakkalcha wallaa gurmuu kana keessaa urjii ifaa lammaffaa yoo ta'u, samii halkanii keessatti urjii ifaa 9ffaadha. Lafa irraa gara waggaa ifa 640 fagaattee argamti.
Bakkalchi wallaa urjii baayyee guddaa yoo taatu, raadiyaasiin ishee gara dachaa   1,000 kan aduu ta'a. Akkasumas baayyee ifa kan qabu yoo ta'u, ifa Aduu gara dachaa 100,000 ta'a.
Bakkalchi wallaa urjii baayyee guddaa yoo taatu, ulfaatina Aduu gara dachaa 12 qaba. Waggoota miliyoona muraasa dhufan keessatti akka supernovatti dhoo'a jedhamee eegama.
Sona (naamusa) .
Sakkoo keessatti, soni sadarkaa wanti tokko ykn gochi tokko barbaachisaa ta’e agarsiisa, kaayyoon isaas gochoota hundarra gaarii ta’an fudhachuuf ykn akkaataa jireenyaa hundarra gaarii ta’e murteessuu, ykn barbaachisummaa gochoota adda addaa ibsuudha. Sirnoonni sona amantaa ta’uu danda’uu fi dirqama ta’e uumu; Amala naamusaa nama tokkoo irratti dhiibbaa kan geessisan ykn sochii itti yaadanii hojjetaniif bu’uura uumu. sonan jalqabaa yeroo baayyee dhaabbataa yoo ta'u sonawwan lammaffaa jijjiiramuu danda'u. Wanti gocha tokko sona akka qabaatu godhu dabaree isaatiin sona naamusaa wantoota inni dabalu, hirʼisu ykn jijjiiru irratti hundaaʼuu dandaʼa. Wanti "sona safuu" qabu "Amala gaarii ykn falaasama" jedhamuu danda'a.
Dilaalii
Dilaalii ykn liidii ykn rasaasa
Abo biyyaa issaaf jeedhee gadisa moonenus
kaan biyyaa banee biyyaa jibinee osoo hin tanee waayyeen jibinee tii malee
Sona (naamusa) .
Duudhaaleen filannoo bal’aa mala gochoota ykn bu’aa sirrii ta’een walqabatee jedhamee ibsamuu danda’a. Akka kanaan, sonawwan miira namni tokko sirrii fi dogoggoraa ykn maal "ta'uu akka qabu" calaqqisiisu. Duudhaaleen kun "mirga walqixaa hundaaf", "ol'aantummaa dinqisiifamuu qabu", fi "namoota kabajaa fi kabajaan ilaaluu" bakka bu'u. Duudhaaleen ilaalchaa fi amala irratti dhiibbaa kan geessisan yoo ta’u, gosootni kunniin sonawwan naamusaa/naamusa, sonawwan amantii/yaada (amantii, siyaasaa), sonawwan hawaasummaa, fi sonawwan miidhaginaa kan dabalatudha. Duudhaaleen tokko tokko kanneen fiiziyoloojiidhaan ifatti hin ibsamne, kan akka of kennuu (altruism) keessaa kan jiran ta’uu isaanii, akkasumas tokko tokko kan akka qabachuu (possessiveness) akka hammeenya ykn safuutti ramadamuu qabuu fi dhiisuu isaanii irratti falmiin ni jira.
Laggasaa Wagii
Laggasaa Wagii (? - 2008) miseensa ABO fi qabsaawaa mirga Oromooti. Laggasaa Wagii ABO keessatti sadarkaa adda addarratti kan hojjate yoo ta'u qabsoorratti bara 2008 lubbuunsaa dabarte.
Ijoollummaa Isaa
Laggasaa Wagii umriin isaa barmootaaf yeroo ga'u mana baruumsa sadaarka tokkoffaa Bakkamee jedhamuuti kutaa tokkoo hanga afurii barate. Barnoota isaa kutaa shanii hanga saddeetii ammoo mana barumsaa Hinccinniitti barate. Sana booda gara Finfinneetti deemuun barumsa isaa itti fufuun kutaa kudha tokkoo hanga kudha lamaa magaluuma Finfinneeti barate.
Lagaassaa Wagii erga barumsa isaa haga kutaa kudha tokkootti barate booda barnoota akkaadaamii dhiisee baruumsa Makaanikummaa fi Konkoolaata oofu bara 1975 keessa barate. Oguummaa isaa kananiis hojiilee adda addaarraatti bobba'uun hojjaachaa ture. Laggaasaa Wagii hojii daldalarraatti bobba'uun magaalaa Dirree Dhawaa keessaati waggaa torbaaf kan jiraachaa ture yeroo ta'u hojiidhuuma daldala kanaaf meesha daldaala adda addaa fe’achuun gara dhiha Oromiyaa deemuun daldala itti fufe.
Laggaasaan obbolaa shan kan qaba. Laggasaan, Waxbajjii 27, 1987 haadha manasaa Waynisheet Getahuun fudhe. Hadha manasaa kanarraa ijjoollee dubartoota sadii kana maqaan isaani Bilisummaa Laggasaa, Fireehiwet Laggasaa fi Nastaannat Laggasaa kan jedhamaaniis godhate.
ABOtti Makamuusaa
Wagii jaalalaa guddaa ummata Oromoof qaba. Hacuccaan ummatarra ga'u boqonnaa waan isaan dhorkeef bara 1990 maatii isaa jaalatu dhiisee Dhiha Oromiyaa deemun qabsoo bilisummaa hogganummaa ABOtiin gaggeeffamutti makame. Bara 1991, barumsa siyaasaa fi leenjjii waranuumma, marsaa 18ffaa gahummaan xumuratee, dirree dhihaatti miseensa ABO ta’e.
Dammaqiinsaa fi hubaannoo Lagaasa Wagii qabu irraatti hundaa’uun dhaaba keessaatti barumsa dabballummaa bara 1991 bakka Beelmuuguu jedhamuutti barate. Akka baratee ba'een dirqama dabballummaan zoonii Beegitti ramadame. Zoonii kana keessatti dirqama dabballummaa ga'umsaan osoo bahaa jiruu mootummaan Dargii kufe. Dhaabni dandeetii fi ga'umsa isaa ilaaluudhaan ona Qaaqeetti dirqama bulchiisaatti ramade. Bulchaa ona kanaa yeroo turetti, kaayyoo ABO ummata hifannaa tokko malee barsiisuun fakkii guddaa miseensa ta'ee fi ummata biratti jaalala guddaa nama horatee ture.
ABO mootummaa Ce'umsaa keessaa akka ba'een WBO naannoo jirutti dabalamuun diina jabinaan lolee lolchiiseera. Falmaa diinaa wajjin godhamuu haga walakkeessa bara 1993 itti fufuun of ijaaruuf humna daangaa Sudaanii fi Itophiyatti ba'e waliin ture. Bara 1994 humna ijaaramee walkeessaa Dhiha Oromiyaatti deebi’e keessa Laggasaa tokko ture. WBO diinaa wajjin falmaa hadhaawaa itti fufuun bara 1997 keessa oggaa mootummaan Wayyaanee magaalota Sudaan Kurmuk fi Giizan rukuttee qabattee xurreen dhiheessii akka hin cufamneef humna of duuba daangaatti deebi’ee keessa ture Laggasaan. Bara 1993-1998tti sadaarka miseensuummaarraa kaase hanga sadaarkaa qondaala waraana ol-anaati dirqaama fudhatee hojjachaa ture.
Laggasaa Wagiin bakka fi haala dirqaamni qabsoon  isa feete hunda keessaati qooda ol’anaa nama kenna turee fi gahumaadhaan dirqaama itti kenname hunda nama baha turee dha. Akka kanaati Lagaasan bara 1998/99 irraa kaasee itti anaa moona leenjii WBO waliigalaa ta'ee hojjaacha ture. Bara 2000 irraa kaase barumsaa fi haroomsa waraanummaa, siyasaa fi tikaa erga baraate booda ajajaa WBO Zonii Dhiha J. Irreessaa Caalaa jalatti ajajaa bobbaa fi quunnamtii Oromiyaa Dhihaa ta'uun bara 2002 dirqama dhaabaa fudhatee gara dirree dhihaatti moona leenjii waliigala dhaabiicha irraa bobba’e. Sochii seenaa qabeessaa fi mootummaa Woyyaanee raase WBO bara 2002 Baddalee Dhiha Oromiyaa Qeebbe, Dambii Dolloo, Gidaamii, Beegii fi Mandii keessatti ta'aa turan irratti akka ajajaa waraanaa fi siyaasaatti hogganummaa mul’ataa kennee jira. Erga Ajajaan WBO Dhiha Oromiyaa J. Irreessaa Caalaa wareegamee boodaa hanga 2008 wareegametti ajajaa WBO Dhiha Oromiyaa ta'uun falmaa hadhaawaa fi gootummaan guutamee diina waliin ta'e hoggana waraanummaa fi siyaasaa kennaa ture.
Laggasaan dirqaama sadaarkaa adda adddaatti irra ture hunda keessaatti, gootummaan, cichoominaa fi obsaan kan dirqama isa baha ture fi fakkeenya guddaa miseensoota, qodaalotaa fi hoggantoota ABO, qabsaawoota fi sabboontoota akkasumaas ummata Oromoo hundaaf nama ta'e dabree dha.
Lagasaa Wagii, dirqama dhaabaa fudhatee zoonii dhiha keessa waan tureef KS-ABO-3ffaa (Kora Sabaa-ABO-3ffaa) bara 2004 irraa hirmaachuu baatuus bakka inni hin jirreetti miseensa GS-ABO (Gumii Sabaa-ABO)  ta'uun filatame. Dirqaama fi itti gaafatamuummaa dachaan itti kenname kanaas ga'umsaa fi of-kenniinsa haga wareegaama lubbuu isaati kennun goota qabsoo ta'uu isaa mirkaneesse jira.
Lagasaan, bilchina qaburraa, tooftaa fi mala qaburraa akkasumaas gootuummaa qaburraa ummaata Oromoo hunda birraatti kan baayyee jaallatamu fi kabajaamudha. Akkasumaas, Laggasaan diina biraatti kan bayyee sodatamuu fi gootummaa fi abbaa toftaa fi mala ta'uunsaa diinoota keenyaa utuu hin jaallatin kan ragaa ba'aniidha. Mootummaan gita bittaa Itoophiyaa yeroo adda addaa humna kumatamaan lakkaawamaan, meesha gurguddaa fi humna qileensaallee osoo hin hafiin duulaa fi sakataa adda addaa yeroo itti zoonii dhihaa keessaati banaa turteetti, WBO hogganuun, hoggaansa cimaa kennuun, lolaa lolchiisaa humna diina dirree lola irraatti falmaa nama ture Laggasaan.
Gammoojjii
Gammoojjiin naannoo lafa gogaa ta’ee fi rooba xiqqaan itti roobu yoo ta’u, kanarraa kan ka’e haalli jireenyaa biqiltootaa fi bineensotaaf muraasa qaba. Hanqinni biqiltootaa lafa eegumsa hin qabne qulleesuu(denudation)'f saaxila. Tokkoo sadaffaan laffaa goggogaa(bonaayaa) ykn walakkaa goggogaa(bonaayaa) dha. kunis naannoowwan bantii baay'ee kan rooba xiqqaa ta'e kan hammatu yoo ta'u, naannoowwan bantii kun gammoojjii bantii ykn "gammoojjii qorraa" jedhaman. Gammoojjiin hamma rooba roobuun, hamma ho’a olaantummaa qabuun, sababoota gammoojjeemmeessuu ta’uu isaaniitiin ykn teessuma lafaatiin ramadamuu danda’a.
hidda jechaa
Afaan oromoo keessattiii Gammoojjiin maqaalee Garaa garaa kannee akkaa huffee, laangaannoo, adaala, balballaa, corree fi warab jedhamuun beekamuu
Qeeramsa
Qerramsa (maqaa Roomaa Panthera pardus jedhamuun ogeeyyii baayoloojii biratti kan beekamu) hoosistuu Eeshiyaa, Afrikaa fi Baha Giddu Galeessaa keessatti argamudha.
Shimelis Beekele
Shimelis Bekele Godo (Amajjii 2, 1990 dhalate) kubbaa miilaa Itoophiyaa kan taphataa miidiyaa taphataa garee Liigii Ispeeriyaa ENPPI fi kaappitaantii garee biyyaalessaa Itoophiyaa ti.Waancaa Biyyoota Afrikaa bara 2013 fi 2021tti Itoophiyaa bakka bu'eera.
Mooree
Mooreen Afrikaa, Civettictis civetta, seenaa keessatti gosa ijoo urgooftuu musky  keessatti fayyadamu, " civet " jedhamuunis waamamu, irraa argamedha.
Kuula
Iddoo bu'een keemikaalaa antimoonii ykn Kuulaa gabatee elementoota keessatti Sb dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 51 dha.
Maayikil Joordaan
Maayikil Joordaan (Afaan Ingiliish: Michael Jeffrey Jordan; bara dhalootaa Guraandhala 17, 1963) kan jedhamu tabataa kubba kaachhoo (basketball) Ameerikaa kan amma taphachu dhabee dha. Ballinan taphatta kubba kaachhoo guddicha jedhame kan beekkamu Jordaan, dhaloota isaa keessatti taba nama dinqisissu kan tabatee fi akkasumas addunyaa keessatti baroota 1980 fi 1990 keessatti NBAn akka beekkamaa ta'u hojii guddaa hojjateera.
Jordan ofiif badhaasa kanneen armaan gadii fudhattera:
Joordaan taba waggaa tokko keessatti tapha irratti keessatti giddu galeessaan 30.1 fi Playoffs kessatti giddu galeessaan 33.4 tapha tokko keessatti qabachuun riikardii qabatee argama. Bara 1999, Joordaan atileetii guddichaa Kaabaa Ameerikaa jaarraa 20ffaa jedhamuni ESPNiin badhaafame, kuni immoo Babe Ruthitt aanee Asoosheetid Pirees (Associated Press) irratti atileetii jaarraa kanaa (athlete of the century) jedhame filatamuun lammaffa irratti argama.
Joordaan daldalaaniis beekkamaa ture. Isniikeroota Nike's Air Jordan jedhaman gurguruun beekkama, isniikeroonni kuni bara 1985tti kan jalqabaman yoo ta'an hanga amma beekkamo dha. Joordaan bara 1996tti fiilmii Ispees Jaam (Space Jam) jedhamu irratti hojjachu danda'erra. Yeroo ammaatti kutaa kubba kaachoo Charlotte Bobcats jedhaman kan Karolaayinaa Kaabaatti argamani keessatti kuttan kan bulchu fi miseensa bulchiinsaa ti.
Yuurooppi
Yuurooppi ardii torbaan kessaa tokko dha. Yuurooppi fuulaa fi ji'ooloojii isheen fiixee dhiha Peniinsulaa Yureeshiyaa yoo taatu, dhiha Eshiyaatti argamtii.
Dangaan Yuurooppi kan fakkaata.
Yuurooppiin addunyaa keessaa xiqqeenyaan lammaffaa yoo ta'u, ballina hanga 10,180,000 square kilometre (3,930,000 sq mi) yookan addunyaa keessaa parsentii 2% qabata. Ardiin addunyaa keessaa Yuurooppi irra xiqqoo Awustireliyaa qofa. Baayyinaa ummataan garuu sadarkaa sadaffaarra jirti, kunis Eshiyaa fi Afrikaatti aanteti. Baayyini ummatta Yuurooppi 741,447,158 yookan ummata addunyaa keessaa parsentii 11% qabdi (2016).
Mutaa’uu Sanyii
Mutaa’uun sanyii adeemsa sanyiin biqiluun biqiltuutti guddatuudha. Mutaa’uun sanyii bishaan ofitti fudhachuun eegala. Bishaan gara sanyii erga seenee booda, akka bokoku taasisa. Sanaan booda, micireen sanyii keessatti argamu guddachuu fi dagaaguu jalqaba. Sanyiin yeroo biqilu nyaata of keessatti kuufatee jiru soorachuun guddata.
Biqiltoota sanyii
Biqiluun yeroo baay’ee guddina biqiltuu sanyii tokko keessa jiruudha; bu’aan isaas biqiltuun akka uumamu taasisa. Akkasumas adeemsa maashinarii meetaabolii sanyii deebi’ee hojiitti hiikuu fi bu’aan isaa radicle fi plumule akka uumamu taasisudha. Sanyii biqiltuu vaaskilarii paakeejii xiqqaa seelii walhormaataa dhiiraa fi dubaraa erga walitti makamee booda firii ykn koonii keessatti oomishamuudha. Sanyiiwwan guutummaatti guddatan hundinuu miciree kan of keessaa qaban yoo ta’u, gosoota biqiltoota baay’ee keessatti kuufama nyaataa tokko tokko kuusaa, kootii sanyiitiin kan marfaman. Biqiltoonni tokko tokko sanyii baay’ina garaa garaa kan miciree hin qabne ni uumu; kunniin sanyiiwwan duwwaa gonkumaa hin biqilleedha. Sanyiiwwan dormant sanyiiwwan jiraachuu danda’anii fi guddina isaanii deebi’anii jalqabuuf kaka’umsa keessoo ykn naannoo addaa waan barbaadaniif hin biqilne dha. Haala sirrii ta’een sanyii biqiluu kan jalqabu yoo ta’u, micireenis guddachuu jalqaba, gara biqiltuutti guddata.
Daayinaamiksii Ho’aa
"Daayinaamikiin Ho’aa damee barnoota xinseerummammaa wa’ee ho’aa, dalagaafi hoo’iyaa(Temprature), fi hariiroo isaan annissa waliin qaban, carallaa, Amaloota nafooyee watanaa qo’atuudha.Gama biraan ammoo, Jijjirama Annissaa hoo’aa fi akaataa adeemsii kun watannarrattii dhibbaa geesisuu qo’ata."Seeroota Daayinaamikii Hoo'aa
Seerotni teermoodaayinaamiksii tuuta seera saayinsii garee safaroota fiizikaalaa kan akka teempireechara, anniisaa fi intiroopii(Aldaara), kanneen sirnoota teermoodaayinaamikii walmadaalummaa teermoodaayinaamikii keessatti amala qaban ibsanidha Seeraa Daayinaamiksii Ho’aa Duwwaffaa "Seerii daayinaamiksii hoo;aa duuwwaffaan akkaa je’uttii yoo qaamooleen addaa adda lama qamaa sadaffaa waliin yoo ho’a walqixa qabaatan, Qaamonnii duraa lamaanilleen walqixaa." Seeraa daayinaamikisii ho’aa 1ffaa
Seerri daayinaamiksii ho’aa tokkoffaan seera gita’umsa Aniisaas jedhemee beekama.Seeri kun akka je’uttii Aniisaan hin uumamuus hin barbadaa’uus garuu aniisaan tokkorraa gara anisaa birrattii jijjirama.
Fakkeenya
• Adeemsa Qophifaa
• Yeroo balbii fayyadamtuu annisaan elektirikii gara anniisaa ifaatti jijjiramuu
Bifa Herregaatiin:
ΔU=ΔQ+W
• ΔQ = Hamma hoo’ina
• ΔU = Jijiramaa Annisaa kessoo
• W = Dalagaa
Seera Daaynaamiksii Ho’aa 2ffaa
"Seerri teermoodaayinaamiksii lammaffaan yeroo hunda intiroopiin(aldarrii) sirna adda baafame keessatti akka dabalu ibsa. Sirni adda baafame kamiyyuu ofumaan gara walmadaalummaa ho’aatti guddata-haala intiroopii ol’aanaa sirnichaa."dalagaan yoo dalagamee malee anniisaan ho’aa wanta qabbanaa’aa irraa gara isa ho’aa ta’etti ofumaan hin yaa’u.Dudhaan kun qabbaneessitoota(refrigerators), cabbeessaalee(freezers) fi takkeelee fixxeensituu qilleensaa(air conditioning units) keessatti fayyadama. Qabiyyeen diilalleessaa(fridge) dhangala’aa hurkisiisuun kan qabbanaa’u yoo ta’u, garuu itti fayyadama dabalataatiif gaazii sana akka fixxeesa’uu ykn qabbanaa’uu gochuun dalagaa keessa kaa’amuu qaba.
Seera lammaffaa teermoodaayinaamiksii mul’isuu
Kutaan tokko yoo hin qulqullaa’in ykn hin qulqullaa’in, yeroon darbaa deemuun caalaatti jeequmsaa fi tartiiba dhabuun isaa hin oolu. Kutaan sun yeroo qulqullaa’u intiroopiin isaa ni hir’ata, garuu carraaqqiin qulqulleessuuf godhame intiroopiin kutaa ala jiru intiroopii bade caalu akka dabalu taasiseera.
Geedala
Geedala ( cougar ykn puma ) miseensa cita-Warra Addurreeyyii (Felinae): Ameerikaa qofa keessatti argamu keessaa tokkodha.
Inershiyaa(Luujee)
Inershiyaan ykn Luujeen amala qaamolee humni alaa bakka hin jirreetti; qaamolee kanneen boqonnaa irra jiran boqonnaan  jiraachuu  itti  fufuu  fi  kanneen  sochii  wal  fakkaatuun  sochoo’anis  sochiiisaanii  itti  fufuuf    qabanii yookiin  mormii  jijjiirama  haala  sochii  isaanii  irratti  taasifamuufqabanii dha.
Luujeen amala ijoo wantoota ykn wantoota ulfaatina qaban hundaati.
Ruda margundoo
Ruudootni(Galaxies) kunneen gosoota rudootaa baay’inaan hawaa keessatti argamanidha. Isaanis wiirtuu dorca irraa irree margundoo gara alaatti furga’u qabu. Cina irreewwan margundootti duumessa gaasii fi awwaaraa, iddoo urjiilee haaran itti uumaman argina. Gidduu irreewwanii fi wiirtuu dorcatti urjiileen argaman dulloomoo dha. Isaanis bifa keelloo fi umurii waggaa Kumkumla (Billion) yeroo qabaatan, urjiileen warri irree keessaa garuu bifa cuquliisa fi umurii waggaa kitilaa (million) qabu. Galaaksiin margundoo kun baayinaan urjiilee 1011 * of keessaa qaba. Rudni Xurree Aannannoo ruuda margundoo dha
ruuda Xurree Aannannoo
" Xurree Aannannoo " walitti qabama ykn biifama urjiilee fi qaamolee samii adda addaati. Ballinni ruuda Xurree Aannannoo gara kiloo meetrira 1,000,000,000,000,000,000 ykn waggaa ifa 100,000 ykn 30 kiloopaaskaalii ta'a jedhamee tilmaamamama. Fageenyi fiixee tokko irraa gara fiixee isa kaaniitti (daayameetiraan) safarame waggaa ifa 100,000 dha. Urjiilee biiliyoona 100 hanga 400 gidduutti akka of keessaa qabu tilmaamameera. ruuda kana keessatti sirna Biiftuu ykn aduu giddu galeessa godhate jira.
Sirna Biiftuu
Sirni biiftuu kan uumame akka yaada hiddama saayinsii ammayyaatti sochii gaazotaa, duumessaafi dhukkee adda addaa irraa akka ta’e ni ibsa. Adeemsi sochii kana keessatti qaamni gara alaa jiran lafjottii kan geeddaraman yommuu ta’u qaamni gara keessaafi rukkina cimaa qabu gara biiftuutti jijjiirame jedhameeti amanama. Biiftuun handhuura sirna biiftuu keessatti argamti. Sirni biiftuu erga uumamee kaasee waggoota biiliyoona 4.6 ta’a jedhamee yaaddama. Sirna biiftuu keessatti lafjoonni saglan daandii / oorbitii/ Jeema jedhamu irra biiftuu naanna’u. lafjoonnii saddet fageenya Biiftuu irraa qabaniin dhihoo irraa gara fagootti yoo tarreessinu Qaamu-daalacha/gaanfurroo (Meerikurii), Bakkalcha(Veenusii), Lafa, Arraasa/goofoo(Maarsii), (Ejabula) Juppitarii, Lafqubeellaa(Saatarnii), Uraanusii(Elruuda), Neeptuunii(Habashaaqoo)dha. Qaamman biroo sirna biiftuu keessatti argaman immoo saatalaayitoota(Batolchee ykn Addessa namtolchee), asteerooyidootaa(Bungulkattaan), koomeetotaa(qorsaaa)fi meetiyoorota(Bubbuttuwwan/Qaanqorsa) fa’a. Saatalaayitoonni qaamman sirna biiftuu keessaa kan pilaanetoota naanna’an yommuu ta’an qorsaawwan, Bungulkattaan Qaanqorsa qaammaan sirnicha keessatti biiftuu naanna’anii dha.
Biiftuu
Biiftuun urjii dha. Innis wirtuu sirna biiftuu keessatti kan argamu fi hanga sirnichaa keessaa dhibbaatama 99.9 qabata. Biiftuun urjii hanga giddu-galeessa qabdu dha. Urjiilee baay’ee guddoon hanga harka dhibbaan caalu yoo qabaatan,
kanneen baay’ee xiqqoo ta’an immoo, hanga harka kudhaniin xiqqaa ta’e qabu. Ho’a fi ifti nuyi biiftuu irraa argannu hundinuu kan dhufan, bu’ura biiftuu bakka qaanquumaan haayidiroojini itti raawwatu dha. Tempireecharri wirtuu biiftuu digirii seelshiyesii kitila 15 dha. Dirreen maagineetii biiftuu, taatewwan hedduun akka ijoobiiftuu, banbanaa,bubbeewwan, fi oyrooraa ykn waaqa barii ykn Bakkasa bantii bareedoon lafarratti akka uumaman kan taasisu dha
Leenjisoo Diigaa
Leenjisoo Diigaa goota waraana uummanni Arsii koloneeffattoota wajjin godherratti diina gootummaan falmuun beekkamu.
Sirna Biiftuu
Lafjoo
Hiikkaan lafjoolee seera qabeessaan yeroo jalqabaaf Hagayya,2006 Gamtaa Astiroonoomii Addunyaatiinkenname. Hiikkaa kanaan Piluutoon lafjoo salgaffaa ta’uunsaa hafe. Pilaanetiinqaama:
Gita Qurxummiilee
Qurxummiileen bishaan karaa afaan isaanii fudhuchuun hafurkaanuun(giilii)isaanii keessatti oksjiinii bishaan keessa jiru kara ujummoo dhiigaa isaaniitti fudhachuun kaarbondaayioksaayidii qaama isaanii keessa jiru immoo bishaan waliin gara alaatti dabarsu. Irra jireessi qurxummiilee hanqaaquu buusuun walhoru. Qurxummiin dhalaa hanqaaquu bishaan keessatti buusti. Hanqaaquun kun immoo sanyii kormaa wajjiin bishaan keessatti walfudhatu. Kun immoo Walfudhaannaa sanyii qaamaan alaa jedhama. Qurxummiileen caasaa kolaa(fiinii)jedhamu qabu. Fiiniin bishaan keessatti kallattii haala salphaatti jijjiruuf, yeroo bishaan daakaan madaala qaama isaanii eeguufi saffisa sochii dabaluu yookiin hir’isuuf isaan garagaara. Hoo'inni qaamaa isaanii dhaabbataa miti. Yommuu Hoo'innin naannoo dabalu Hoo'inni qaama isaanii ni dabala, akkasumas yommuu Hoo'innii naannoo hir’atu Hoo'innii qaama isaaniis waliin ni hir’ata. Kanaafuu, Ektootarmoota (dhig-qorroo) jedhamu. Qurxummiileen onnee gola lamatti qoodame (oorikilii(go'aa) tokkoofi veentirikilii(ruurrii onnee ykn Dhoqonnee laataa) tokko) qabu. Fakkeenya qurxummiilee tilaapiyaa, shaarkiifi kan kana fakkaataniidha
Sirna Biiftuu
Lafjoo
1) Biiftuuttinaanna’u,
2) Hanga gahaa giraavitiimataaisaatiin marfameqabu, fi3) Daangaawantootaxixiqqoonaannoo isaa ifakan godhe. Wantootni ulaagaa 1) fi 2) guutan garuu 3) hin guunne,kanneen akka Piluutoo yookaan Siiresii, pilaanetoota dinkii jedhamu. Sirni biiftuu pilaanetoota saddeet qaba: kan akka lafjoo katta'oo afur (qaamu-daalacha, bakkalcha, Lafa fi Arraasa) fi lafjoo gaasawoo afur (Harrattuu, lafqubellaa, badhessaa-samii, fi garba-samii). Bita: Siiresiinqabattoo bungulkattaa guddicha keessatti, bungulkattaa isa baay’ee guddaa ta’ee fi lafjoo cuggee dha.
Lafjoo cuggee
yeroo ammaatti Lafjoo xixiqqoo jalatti ramadamanii kan beekaman shaniidha. Isaanis; seerees, puluutoo, haawmiyaa, makmakeefi eeris jedhamuun waamamu. Seerees kan argamu gidduu maarsii fi juuppitariitti sabbata astirooyidii(Bungulkattaa) keessatti yoo ta’u, kan hafan afran immoo neeptuuniin boodatti aduurraa fagaatanii argamu. Wantoon tokko lafjoolee xixiqqoo jedhamuuf ulaagaan waldaa astiroonoomii addunyaa kaahe guutuu qabu. Ulaagaaleen kunniin;
• Aduurra naanna’uu qabu,
• Hanga boca isaanii murteessuu danda’u kan qaban,
• Addeessota kan hin ta’iniidha.
Seerees
Diyaameetiriin ishee 950km.Teempireecharri dirra seerees -105o C
Pilaaneetii diwaarfii aduutti hiiqxee argamtuudha.
• Addeessa hin qabdu.
• Altokko aduurra naanna’uuf waggoota 4.6 itti fudhata.