cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lammaa Guyyaa
Seenaa Duubaa
Artisti Lammaa Guyyaa bara 1928 Godina Shawaa Bahaa Aanaa Ada’aa Liiban bakka Daloo jedhamutti dhalate. Maatiin isaa qonnaan bultoota waan turaniif, Lammaan hojii qonnaatin maatii isaa gargaaraa guddate. Lammaan hojii qonnaa cinaatti, namoota naannawa ogummaa meeshaalee qonnaa kanneen akka nohee, hordaa fi waanjoo hojjatan xiyyeeffannaan ilaala ture. Akkasumas, namoota naannoo isaatti ogummaa meeshaalee manaa adda addaa supheerraa hojjatan argaa guddate.
Lammaan, daa’imummaa isaatti ogummaa namoota naannawa ilaalaa waan guddateef bocaa fi fakkiilee adda addaa mukaa fi supheerraa hojjachuu eegale. Namoonnis waan inni kalaqu kana ilaaluun baay’ee waan dinqisiifataniif, abbaa isaa mana barnootaa akka galchuu gorsan. Lammaanis, ogummaa naannawasaatti horate guddifachaa deemuun yeroo umriin isaa waggaa 17 ga’u carraa mana barnootaa seenuu argate. Mana barnootaa keessatti cimina fakkii kaasuu fi barnootaaf qaburraa kan ka’e barattootaa fi barsiisotaan baay’ee dinqisiifatama ture. Haala kanaan, barnootasaa hanga kutaa 7 Bulchiinsa Magaalaa Bishooftuutti, Mana Barnootaa Bishooftuu sadarkaa 2ffaa yeroo sana ‘Libne Dingil’ jedhamutti baratee xumure. Yeroo sanatti kutaa 7 xumuruun akka sadarkaa olaanaatti waan ilaalamuuf ogummaa barsiisummaan akka leenji’uuf gara dhaabbata Leenjii Barsiisotaa Adaamaatti ergame.
Garuu, Artisti Lammaan duubatti osoo hin deebi’in, hojii fakkii kaasuu kutannoon itti fufuun, jireenyasaa haala gaariin gaggeessuu jalqabe. Ogummaa isaan beekamtii guddaa argachuurraa kan ka’es biyyoota addunyaa kanneen akka USA, Siwiidin, Yuunaayitid kingidam, Naayijeeriyaa, Keeniyaa fi Seenegal keessatti hojiisaa daawwannaaf dhiyeessuu danda'eera. Agarsiisa fakkiileefi boca adda addaa dhiyeesse kana irraas galii guddaa argate.
Artisti Lammaan Magaalaa Bishooftuu keessatti gaalerii 'Aartii Afrikaa’ jedhamu baneera. Gaalerii kana keessatti fakkiilee mimmiidhagoo kanneen akka muka, gogaa, baala, rifeensa beelladootaa fi kkf irraa bocaman yookiin kaafaman baay’eetu argamu. Keessattuu, fakkiileen aadaa Oromoo naannawa adda addaa agarsiisan qalbii namaa booji’u. Namoonni biyya keessaa fi alaa daawwannaaf gara gaalericha deemuun daawwatu; kaanis ni bitatu. Kaka’umsaa fi fedhii ogummaasaa dhaloota har’aa dhaalchisuuf qaburraa kan ka’e, .........................
Walumaagalatti, Artisti Lammaan daa’imummaa isaatti muuxannoo hojii qonnaa maatii isaa irraa horateera. Muuxannoo isaa gabbifachuun ogummaa fakkii kaasuu fi leenjisummaan akka hojjataa mootummaatti Humna Qilleensaa Itoophiyaa keessatti baroota dheeraaf tajaajilaa tureera. Hunda caalaa ammoo, aartii Oromoo gama fakkiitiin guddisuu keessatti gahee guddaa taphateera. Gummaacha inni guddina aartiif taasisu kun mataa isaa bira darbee uummatasaa, biyyasaa fi addunyaa irrattillee xiyyeeffannoo argachuun bu’aa guddaa buuseera.
Jaamboo Jootee
Jaamboo Jootee wellisaa Oromooti. Jaamboon kan dhalatee fi guddate Godina Shawaa Bahaa Aanaa Loommee kessatti. Yeroo ammaa magaalaa Adaamaa keessa jiraata.
Marsaa seelii
Marsaan seelii, ykn marsaan hirma seelii, bu’uura Marsaa jireenya seeliin martinuu keessa darbudha. Kunis sad.miti hirmamaa fi hirmamuu seelii walduraa booda dhufu haammata
Marsaa G 1 (Marsaa guddinaa jalqabaa ykn Marsaa qaawwa maaytootikii boodaa).
qophii DNA duraa sadarkaa kana irratti seelonni hammaan waan gudataniif sadarkaa guddinaa jedhamees niwaamama. Kiroomosomsiin diriiraa waan ta’eef RNA oomishuudhaaf akka teempileetiitti gargaara. Daldaalli seelii G.1 keessatti raawwatu adeemsa tiraansikiriipshinii kiroomosomsiiti.
Dhaha
Dhahaan sirna ittiin guyyoota fedhii hawaasummaa, amantii, daldalaa ykn bulchiinsatiif akka mijatuuf qindeessani. Kunis yeroodhaf maqaa akka guyyaa, torban, ji'aa fi waggaa kennun raawwatama. Baatin, sirna kana keessatti guyyaa tokko addatti baasee agarsiisa. Wayitiin dhahaa keessaa (kan akka waggaa fi ji'aa) yeroo baayyee, dirqama yoo ta'uu baateyyuu, marsaa aduu ykn addeessaa wajjin qindaayee deema. Hawaasni fi qaroomni baayyen dhahaa kalaqaniiru, kunis yeroo baayyee dhahaa biraarraatti hundaa'ee fedhii hawaasichaaf akka ta'utti fooyyeffame kalaqame bargingo mahawldi flanjango behile fla'go lopinflermer.
Marsaa seelii
G 2 marsaa (guddina).
sad. Qophaa’ina DNA booda sadarkaan kun immoo yeroo qabiyyeewwan saayitoopilaazimii seelii itti qophaa’anidha. Dhuma irratti kiroomosomotni wal-seenuudhaaf of qopheessu.
Marsaa maaytootikii (addaan bahuu kiroomozoomii).
Maayitoosisiin adeemsa hirmama seelii ilmoolee seelii lama kan walii fi warra isaanii fakkaatan oomishudha. Adeemsa kana keessatti seeliin ilmoo seelii warraa wajjin lakkoofsa kiroomsomootaa haalaan wal fakkaatan qabu.
Raas Mikaa'el
Raashad Shekamal Ani Jirata Godina Jimmaa A/cooraa Ganda Jima Ganjiiti Arrada Qubba
Marsaa seelii
Marsaa maaytootikii (addaan bahuu kiroomozoomii).
N __________ N
2N __________ 2N
46____________ 46
Gosti hirmama seeli kun yeroo guddina orgaanizimoota fi wal-Hormaata al-saalessaa kan geggeeffamu dha. Sadarkaa Maayitoosisii hirmama seelii kana bakka afuritti qooduun ni 69 danda’ama. Kunis piroofeezii, meetaafeezii, anaafeezii fi teeloofeeziidha.
Sabaga Lubbiyyoo(Cell membrane)
Qoofira/Sabaga/ Lubbiyyoo ( Qoofira Areeroo (plasma membrane ) ykn meembraanii seelii jedhamuunis kan beekamu, fi seenaa keessatti pilaasmaaleema jedhamuun kan waamamu) qoofirri sochii wantootaa gara keessaafi ala lubbiyyotti raawwatamu too’ata Qoofirri lubbiyyoo kan of keessaa qabu Coom-lamee, marsaa lama fosfooliipiidota kolestroolii (qaama lipidii) gidduu isaaniitti addaan baafame irraa kan ijaarame yoo ta’u, dhangala’aa meembraanii sirrii ta’e teempireechara adda addaa irratti eega. Meembraaniin pirootiinota meembraaniis of keessaa qaba, pirootiinota walitti makamaa kanneen meembraanii diriiranii fi akka geejjibaa meembraanii tajaajilan dabalatee, fi pirootiinota naannoo kanneen laaftuu gama alaa (naannoo) meembraanii seelii irratti maxxanan, akka inzaayimii naannoo seelii wajjin walqunnamtii mijeessuudhaaf tajaajilu. Gilaayikooliipiidonni laayibara lipidii alaa keessatti uumaman kaayyoo walfakkaataa tajaajilu. Meembraaniin seelii sochii wantootaa seelii fi orgaaneelota keessaa fi ala ta’an kan to’atu yoo ta’u, ayoonotaa fi molakiyuulota orgaanikii filannoodhaan kan darbu ta’a.
Mangistuu Hayilamaaraam
Kolooneel Mangistuu Haayilamaariyaam (Kan dhalate 1937) ajajaa waraanaa mootii Hayilasillaasee kan ture bara 1974 mooticha fonqalchuun hanga 1991tti sirna dargii hogganuun Mootummaa Itoophiyaa tahuun kan bulcheedha.
Seenaa Duubaa
Mangistuun abbaa isaa Haayilamaariyaamii fi harmee isaa Buzuunash irraa bara 1937 Kibba Itoophiyaa, Walaayitaati dhalate. Maatiin mangistuu, abbaa fi haatis lachuu Oromoo dha. Abbaan Haayilamaariyaam Woldee Ayyaanaa Oromoo tuulamaa, gosa galaan yoo tahu, kan dhalate Godina Naannawwa Finfinnee ganda amma furii ja’amee beekamuuti. Haatii mangistuu Hailemariyaam, Buzuunash Kidane Gadaa dhalattuu toora laga xaafoo laga daadhiiti. Afaan Amaaraa akka Afaan Oromoo dubattuti dubachuu hin dandeessu. Abbaan ishii dur abbaa lafaa toora laga daadhi yoo tahu maatii Haayilamaariyaamiin hedduu walitti dhihaatu turan. Ajajaa shantaama kan tahe Haayilamaariyaamii fi Buzuunash maatiin isaanii akkaatuma aadaa fi heera Oromootiin kadhatanii walitti fuudhan booda gara iddoo rammadii isaa kaambii waraanaa Walaaytaatti waliin galani. Buzuunash achuma Walaaytaatti kaambii waraanaa mana nyaataa keessatti qaxaramuun hojjattuu mana nyaataa taate. Mangistuu dabalatee dhalaa takkaa fi dhiira sadii walumaa galatti erga ilmaan 4 dhalteef booda waldhabdeen jidduuti uumamtee adda bahan. Sana booda lafa dhaalmaa abbaa ishee qoodachuuf gara laga daadhiiti deebi’uun jireenya idilee jiraachaa turte. Gaafa mangistuun umrii waggaa 8ti gahu du’aan boqqootte. Abbaan Mangistuu immoo bara Wayyaanee keessa dullummaan boqote.
Haayilamaariyaam ijoolummaan humna waraana mootummaatti waan dabalameef iddoo adda addaa naannawwaa jiraate. Afaan oromoo malees, afaan Amaraa, Xaaliyaani fi Tigranyaa akka dubbachuu dandayu obboleessi kolooneel Mangistuu, Xilaahuun Haayilamaariyaam akka jedhutti. Umrii dargaggummaa isaati humna waraana mootummaatti kan dabalame yoo tahu,bara 1964 biyya ameerikaa dhaquun leenjii looltummaa baratee jira. San booda gara biyyatti deebi’uun bara 1966 ti dhaabbata leenjii waraanaa holootaarra sadarkaa itti aanaa leetanaantiitiin eebifame. Baruma kana humna waraanaa itoophiyaa (kiflaxoorrii) buttaa 3ffaatti, hoggonaa loojistiikaa fi kutaa qabeenyaa tahun magaalaa hararitti ramadame. Bara 1974 sadarkaa #majoritti ol guddachuun ajajaa guutuu buttaa saddaffaa tahe. Ji’a fuulbanaa, bara 1974ti mootummaa abbaa lafaa haayilasilaasee (tafarii mokenoon) kan bara 1916-1974 waggaa 58tiif biyya bite foonqoolchuun mangistuun aangoorra kore. Yeroo kana oromoota dabalatee ummanni itoophiyaa foonqoolcha kana boodaan jijiiramni siyaas-diinagdee nuuf dhufa abdii ja’u qabaatanis, akkumma kaantu kaan darani ja’amuu mangistuunis abbaa irree kaan daranii tahe hafe. Waaniin ani ja’ee fi yaada kiyya qofaatu tahaan namoota waraana keessaa isatti dabalamanii, sochii ummataa bira dhaabbachuun isaa wajiin jijiirama san galmeeysisanii dabalatee, paartiilee mormiitootaatis, kaan hidhuun, kaan ajjeessuun, kaan biyyaa arii’uun jijiiramni argame ka abbaa irrummaa dhunfaa isaa kan tahe malee, jijiirama ummataaf dhufe akka hin tahin mul’ise. Mangeen akkanaan waggaa 17 erga gadi qabee yaabee biyya bulche booda, bara 1991 koolagaltummaan gara zimbaabweeti baqate. Duuba mangistuun sabaaf hin taane, biyyaaf hin taane, ofiifis hin taane, maqaa bareedaas hin horanne, kunoo hanga ammaa biyya namaa keessaa jireenya gadamsaa jiraachaa jira. Bara lama dura, yeroo kan dur koolagalee deebi’ee, kan dur arii’ame hiikamee, kan dur hidhame bahuu jalqabe sanittillee, mangeen dhufuuf hin mil’anne. Akkam godhee?. Osoo lammii biraa guyyaa qabaate arra bakka itti galu qaba ture. Umrii tanaan gadadoo jireenya baqatummaa hin jiraatu ture. Garuu maal godha kan alaa dheeyse manatti galaa kan manaa dheeyse eeysatti gala kan jadhu san gaafa angoorra jiru wallaale.
Adaabbaa
Adaabbaan aanolee godina Arsii, naannoo Oromiyaa, Itoophiyaa keessaa isa tokko.
Adaabbaa
Magaalaa Dambi Doolloo
Magaalaan Dambidoolloo bars 1986 Hundoofte Leencoo Lataa ykn Yohaannis .guutee sooyyamaa, Anthropologist Gammachuu magarsaa aannoo mikaaelii  ,Fedhasaa TaShoomaa Daaqaa Hands Aaddoo sakkoo naannoo boroo waldaa boroo shogoo gajjallaa.
Aanaa Digaluu fi Xijjoo
Digaluuf Xijjoon aanolee godina Arsii, naannoo Oromiyaa, Itoophiyaa keessaa isa tokko.
Abbabaa Abbishuu
Abbabaa Abishuu weellisaa, qabsaawaa fi sabboonaa Oromooti. Abbabaan weellistoota Oromoo baayyee jaallataman keessaa tokko yoo ta'u sirba inni ittin jaalatamu keessaa muraasni ganneen ashamaa (sirba aadaa Jimmaa), gungumi yoona yoona, fi kkf.
Qaalluu
Qaalluun gosa Oromoo keessaa isa tokko, Qaalluun Oromoo biratti iddoo guddaa qaba, san keessaa akka hoggantoota amantaa Oromootiif oolu, gama biraatiin yeroo kadhaa yeroo galata galfannaa fi k.k.f kan hogganu qaalluudha.
Abbush Zallaqaa
Abbush Zallaqaa weellisaa Oromoo kan sirba aadaa fi ammayyaa sirbuun beekkamu dha. Abbush kan dhalataa godina Booranaa keessati yoo ta'u kan guddata immoo magaala Finfinneetti maati guddifachaan isa fudhate biratti. Sirbaa Oromoo Booranaa fi Oromoo Gujii sirbuudhaan inni kan beekkamu.
Rembrandt
Rembrandt Harmenszoon van Rijn (Leiden, 1606 - Amsterdam, 1669) dibaa fi artistii Dutch beekkamaadha.
Mooritaaniyaa
Mooritaaniyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.
Dhamsaga
Dhamsagni bu'uura sagalee dubbii Afaan Oromoo kan bakka bu'udha. Sagaleen dubbii kun bu'uura afaaniti.
Dhuukkuba Sarre Maraataa
Raabiisiisiin Vaayirasiin kandadaarbuufidhukkuba faalama sammuuilmaan nammoota irraa fi bineensootadhiga ho'aa qabaan irra kan gessuu Malattootnii jalqaba irrati argam ho'a qaamaa fi bakka itti quunameerati   dhageeti hiddaa dha. Mallattootnii itti annunn dhagaa'aaman sochilee nama jeeqan, gamachuu to'aachuuf rakkisuu soddaa bishaani,kutaalee qaamaa tokko tokko sochoosuu dadhabuu, bitaa galuu fi off walaaluudha. Malatootnii erga mul'atan booda, Raabiisiin yeroo maraa du'a fiida. Yerroon dhukkuubichaan qabamuu fi malatoolee ilaaluu giduu jirruu ji'aa tokkofi ji'a sadii gidduudha. Ta'ulee, yerron kuuni torbee tokkoo gaddi haama waggaa tokkoo caala garaagarumaa qabachuu danda'aa. Dheerinii yeroo kan hundaa'uu yeroo vaayiirasichii gidduu galaa sirna narvii gahuuf itti fuudhatuu irrati.
Sababaa fi Qooranaa
Raabiisiin bineensoota birraa irraa gara ilman namaaniti darba. Raabiisiin kan namati darbuu, bineensii faalamee yeroo nama nyaatuu yookin taraaruu dha. Gooroorii bineensa dhuukuubichaan qabamee yoo mukoos meembreenni binensa yookkin nama birraa wajjin wal quuname dhuukuubichii dadarbuu danda'a. Raabiisiin nammoota qabattu yaroo baay'ee saree irra dhuufa. Caalmaa 90% ira Raabiisiin biyyoolee sarooni Raabiisii qaban irrati umamuu saroota irraa dhuufa. BiyooleeAmeerikkaa keesa,hiddi simbira haalkanibaay'inaan dhuukkuuba Raabiisii namattii fiduu, haami 5% gadi immoo saroota iraa dhufa. Bineensooni akka hantuutaa jirran yeroo bay'ee dhuukuubichaan hin qabamanii. Vaayirasiin Raabiisiigara samuuti kan bahuu narvoota peerifeeraaliihoordoofuuni dha. Dhuukuubichi kan qooratammuu danda'uu erga malatootnii isaa jelqaban booda dha.
Ittiisaa fi Wal'aansa
To'anaa bineensootaa fi sagantaaleen talaali balaa Raabiisii sababa sareedhaan dhuffuu biyoolee adugnaa bay'ee irraa hir'iseera. Uumatoota balaa guddaa ira jiraaniif yammuu saaxiila hin bahiin talaalii kenuun ni goorfama. Namootnii balichaaf saaxiilamaan, namoota siimbira halkanii wajjin hoojatan fi namoota baka Raabiisiin baay'inaan argammuuti yeroo bay'ee dabarsanii dha. Namoota raabiisiiti saaxilaman kessaa,talaalin Raabiisiifoo yeroo tokko tokko Raabiisii iimuunooguloobiiniiyoo malatooleen dhuukuubichaa mul'aachuu otto hinjalqabiin kenamee dhuukuubicha ittisuuf gargaaruu. Baka maddaa daqiiqaa 15f saamunaa fi bishaaniin,ayoodiinii piirooviidoniiyookiin saamuunaa dhangala'aa tiin dhiqquun vaayiirasii ajeesuu nidanda'a. Akasuumas tamsaa'iina dhuukuubicha hambisuu danda'a. Erga malatootnii mul'atan booda namoota muurraasatuu dhuukkuubiicha irraa haafee. Kuuniis wal'aansa guddaa kan piirootookoolii Miilwaa'uukkee jedhamuun beekamuuni dha.
Talaallii
Talaaliin Raabiisii Talaaliiittiisa raabiisiif gargaaruu dha. Kan buu'aa qabeesa ta'ee fi balaa kan hinqabnee muurasni jirruu. Ergaa namnii vaayiirasii Raabiisiin sababoota akka ciniinaa saretiin yookiin siibmira haalkaniitin saaxiilamuu fi erga saaxilameen bodda dhuukuubicha ittisuuf gargaara. Dandeettiin-dhibee- ittisuu kan hama-qooricha saddii boda argamuu ciimaa fi yerroo dheraa kan turu danda'uu dha. Yeroo bay'ee kan kenammuu gogaa yookiin irree irati limo waraaniidha. Erga saaxiilaamaan booda talaaliin yeroo- hunda kan fayadammuuimmuunoogiloobbuuliinii Raabiisii wajjiinnii. Namootnii balaa saaxiilamuu guddaa irra jiraatani, yeroo saaxiilamuuf dandaa'aniin duura talaalamuun issanii ni gorfama. Talaaliileen namoota fi bineensoota irrati nihoojettuu. Daandeetii- sarootnii dhibiicha ittisan ijjaruun dhibee namoota irra ittisuf mala bu'aa qabesa dha.
Oof- eegannoo
Namootnii miiliiyoonoota addunyaa keeseti talaalamani jirruu, kuusin tilmaamaman  namoota millioyoona 250,000 ta'an ittusin isa ni tilmaamama. offeganoon godhamuu dan'aan garee umrrrii hundumaaf ni jirruu. namootnii % 35 fi %45 gidduu jiran bakka limoon warraanamee irati yeroo muraasaaf dimachuu mul'issuu. Namootnii %5 fo %15  gidduu hoo'a qaamaa,dhukkuuba sammuu,dhuukuuba garraa qabaachuu ni danda'uu. Raabiisiin saaxilamuun boda balaan issan itti fayyadamuu wajjin walqabattee dhuffuu hin jirruu. Talaaliileen baay'een tiimeeroosaa of kesaa hin qabanni. Talaalileen tishuulee naarvoota irraa hojeetaman biyyoole muraasa kessati ni fayadammuu, bay'inaan Eshiyyaa, Ameeriikaa kibaa kessati haata'uu malee, bu'aan issani xiqaa fi rakkoo caalaa qabuu. Isaaniitii fayadamuun Buufataa Fayyaa Adhunyaatiin hin goorfamuu.
Waakkaa
Hanqaaquu qaama keessaa kutaa waakkaa kan miciree guddachaa jiru soorudha. Kutaan kun kutaa hanqaaquu adiin kan haguugame yoo ta’u, madda vitaaminii fi albuuda adda addaati.
Dhuukkuba Sarre Maraataa
Oof- eegannoo
Bara 2014 irraa jalqabee,gattin waligalaa Dollara Ameerikkaa 44 fi 78 gidduu baasa. Ameerikkaa Kaabbaa kesatti sangantaan talaalii Raabisii tokko Dollara Ameerikkaa 750 baasa.
Qoorannaa tamsaasa dhiibee
Raabiisiin bara tokkoo kesatti nammota 26,000 hanga 55,000 adduugnaa mara keesattii ajjeesa. Duunii 95%ira kan caaluu kan uumamuu EshiyaafiAfrikkaa keesa dha. Raabiisiin biyoollee 150 ira caalan kessa ardii Antartiikaan alla arrdillee hunda keesatii argama. Umatootni milliyoona 3 irra caalan nanoolee Raabiisiin itti argamuu keesa jiraatuu. Awuuroopaa fi Awuustraliyyaa keesati, Raabiisiin haarka-caalaati siimbira haalkannii kesatii argama. Nammootni odooloota xiixiiqoo irrati jirratan raabiisii goonkuumaa hin qabaannii.
Gimbii (magaala)
Gimbiin magaalaa Oromiyaa dhihaatti argamtu. Bara 1983 godina taate
Raacitii
Fungi ykn raacitiin garee orgaanizimoota irra caalaan isaanii wanta seelii tokkoo irraa ijaaramaniidha. Fanjiin damma fi wantoota damma qaban hunda of keessatti qabata. Walumaagalatti, orgaanizimiin Faanjii mootummoota shanan orgaanizimoota hunda keessaa isa tokko; kan akka biqiltoota, bineensota, pirootiinii fi baakteeriyaa.
= Ka’umsi isaa = Mootummaan (baayoloojii) ( maqaa saayinsii regnum, walitti qabaan regna ) sadarkaa lammaffaa ramaddii gosootaati. Mootummaan kun daran garee xixiqqoo saayinsiidhaan Phyla jedhamuun beekamutti qoodameera. Qoodinsi garee mootummaa baayoloojii keessatti adda ta’us, Ameerikaa fi Kaanaadaa keessatti hanga garee ja’a ( Animals, Plants, Fungi, Protista, Arjaeya, Bacteria ); yeroo ta’u biyyoonni akka Ingilaandi, Hindii, Awustiraaliyaa, Laatiin Ameerikaa, kutaaleen Afrikaa hedduun fi biyyoonni biroo mootummaa keessatti garee shan qofa beekamtii kan kennan yoo ta’u, isaanis: Bineensota, Biqiltoota, Fangiiwwan, Pirootistii fi Baakteeriyaa.
Ilfinash Qannoo
Ilfinash Qannoo weellistuu, qabsooftuu fi sabboontuu Oromooti.
Ciroo
Ciroon tuuta jechootaa irraa kan ijaaraman ta'ee ergaa guutuu dabarsuu kan danda'u ykn hin dandeenyeedha.
Ciroon Mathimaa fi xumura mataasaa ni qaba.
Gosoota Ciroo:
1. Ciroo of danda'aa
2. Ciroo hirkataa.
Ciroo of danda'aa kan jennuun akka hima tokkootti Mathimaa fi xumura mataasaa qabaachuun Yaada ykn ergaa guutuu ta'e kan qabuudha.
Fkn: Ibsaan ife.
Caalaan barataa cimaadha.
Kanaafuu ciroon of danda'aan hima ta'uu ni danda'a.
Ciroo Hirkataa: kunis kan of danda'ee hin dhaabanne yoo ta'u hiika ykn ergaa guutuu ta'e dabarsuu hin danda'u.
Fkn: 1. yoo dheebotte,
2. Barumsi waan itti cimuuf,
3. Osoo akka garaa kootii,
Haroo Shaallaa
Haroon Shaallaa haroo alkaalaayinii yoo ta'u Sulula Qinxamaa Itoophiyaa keessatti, Paarkii Biyyoolessaa Abijaataa-Shaallaa keessatti argama.
Ibsa
Haroon Shaallaa kiilomeetira 28 yoo dheeratu km 12 bal'ata, walumatti lafa naannawaa 329 km isquweerii ta'u uwwisa.
Tokkee Kuuttaayee
Tokkee Kuttaayee aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanaan kun duraan aanaa Amboo jala ture. Aanaan kun karaa bahaa aanaa Ambootiin, karaa kaabaa aanaa Midaa Qanyiin, fi karaa dhihaa aanaa Calliyaatin daangeffamee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Gudar yoo ta'u, magaalotni xixiqqoon akka Gooroo Soolee fi Tokkee Irreessaa ni argamu.
Seelii (Lubbiyyoo)
Lubbiyyoon bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn shifargaa malee
Afaan Sidaamaa
Sidaamaa ykn Sidaamuu Afoo afaan Afroo-Eeshiyaa yoo ta'u, damee Kuush Haayilaandi Bahaa maatii Kuush keessaa tokko. It is spoken in parts of southern Ethiopia by the Sidama people, keessumattuu naannoo Bulchiinsa Biyyaalessaa Sidaamaa (SNRS) keessatti uummanni hedduun itti baay'atu. Sidaamu Afoo maqaa ofii isaa kan sabaa afaan kanaaf yoo ta’u, Sidaminya ammoo afaan Amaaraatiin maqaa isaati. Loqoda addaa qabaachuun isaa beekamuu baatus, walfakkeenya jechootaa %64 ol Alaba-K'abeena, %62 Kambaata, fi %53 Hadiyyaa wajjin qooddata, isaan kun hundinuu afaanota biroo kibba dhiha Itoophiyaa keessatti dubbatamanidha. Tartiiba jechootaa akkaataa adda addaatiin SOV dha. Sidaamaan sagalee guddiftuu L2 kuma 100 ol qaba. Sadarkaan dubbisuu fi barreessuu namoota L1 dubbataniif %1-5 yoo ta’u, namoota L2 dubbataniif ammoo %20 dha. Gama barreeffama isaatiin Sidaamaa hanga bara 1993tti qubee Itoophiyaatti kan fayyadame yoo ta’u, kanarraa ka’ee qubee Laatiin fayyadamaa tureera.
Baa'oo Nooruu (2022) .
Typhoon Noru (Afaan Kooriyaa: 노루, hiikni isaa buck ykn roe deer, hiikkaa Veetnaam: Noru), Typhoon Karding, Super Typhoon Noru ykn Typhoon No. 4 of 2022 jedhamuunis beekama, super typhoon ture. baha Filippiins irraa uumame. Obomboleettiin kun Adoolessa 25 waaree booda Filippiinsitti lafa bu’ee ji’uma sana 26 ganama barii Galaana Bahaa seenee, achiis gara Giddugaleessa Veetnaamitti ce’ee Adoolessa 28, 2022 lafa bu’eera.Sadarkaa balaa balaa afur keessatti gabaaseera bulchiinsa naannoolee, jechuunis Da Nang, Quang Nam, Quang Ngai, fi Binh Dinh sadarkaa 4ffaa irratti argamu.
Seelii (Lubbiyyoo)
ija qullaan hin mul’atan.
Baa'oo Nooruu (2022) .
Seenaa meetirooloojii
Obomboleettiin Nooru naannoo dhiibbaa gadi aanaa qarqara galaanaa Filiippiinsii irraa uumame, Adoolessa 22 gara dippilikeeshinii tiroopikaalaatti cimee, Adoolessa 23 ammoo gara obomboleettii cimee itti fufe.
Seelii (Lubbiyyoo)
Dagaagina saayinsii lubbiyyoof shoora guddaa kan taphate kalaqamu fullee guddiftuuti. Saayinsiin waa’ee seelii ykn lubbiyyoo qo’atu kan jalqabame jaarraa 20ffaa keessadha. Haa ta’u malee, beektoonni waa’ee lubbiyyoo irratti hojii isaanii jaarraa 17ffaa irraa kaasee dhiheessaa turanii jiru.
Caasaalee seelii
[[File:Caasaalee seelii namaa.jpg|thumb|288x288px|
]] Lubbiyyotni caasaalee adda addaa dalagaa mataa isaanii qaban qabu. Qabiyyeen lubbiyyoo membireenii seeliin ykn haguuggee lubbiyyoo marfamee jiru bakka gurguddoo lamatti qoodama. Isaaniis niwukilasii(wirmaata)fi saayitooplaazmii(Kalloo Areeroo/Manlubbiyyoo)dha. Caasaalee xixiqqoo Manlubbiyyoo ykn kalloo Areeroo keessatti argaman orgaaneeloota ykn caamerqaa ykn kutaa lubbiyyoojedhamu. caamerqoonnii caasaalee dalagaa mataa isaanii raawwatu. Fakkeenyota orgaanelootaa(caameerqoonnii) keesaa murasni maayitookondoriyaa(caasumneee), kiloroopilaastii(caas-magarroo), raayiboosomii(horotaa protiinii)fi kanneen kana fakkaatanidha Caasaalee seelii biqiltootaafi bineeldotaa Seelonni biqiltootaafi bineeldotaa maayikrooskoppii kompaawundii jalatti yommu ilaalaman caasaalee seelii gurguddoo sadii. Isaanis membiranii seelii ykn Haguggee-lubbiyyoo, saayitoopilaazmii(hamataa leetoo)fi niwuukilasii ykn wirmaata dha
lubbiyyonni hundi caasaalee lubbiyyoo walfakkaatan qabaachuu baatanis caasaalee lubbiyyoo keessaa muraasni akka armaan gadiitti ibsamaniiru
Sabaga lubbiyyoo(membrane) : Sochii wantootaa gara keessaafi ala lubbiyyotti raawwatamu too’ata.
Baa'oo Nooruu (2022) .
Seenaa meetirooloojii
Adoolessa 25 galgala sa'aatii 5tti, wiirtuun obomboleettii kanaa Odoola Polillo keessa kan ture yoo ta'u, qilleensi itti fufiinsa qabu sa'aatii tokkotti km 195, sa'aatii tokkotti km 240n kan bu'u ture.
Maagneetiizimii
Maagineetiizimiin damee fiiziksii ta’ee waa’ee maagineetiifi amaloota isaa kan qoratuudha.
Magaala Bishooftuu
Seensa
Boosniyaa fi Herzegoviinaa
Boosniyaa fi Herzegoviinaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Dimookiraasii
Dimokiraasin "sirna bulchiinsa mootummaa kan itti ummanni biyyattii ykn hawaasichaa...dhimmaa isaanirratti murtii mutrteessuu keessatti hirmaatanidha, kanas yeroo baayyee bakka bu'oota paarlaamaa ykn caffee walfakkaatutti filachuudhani godhu."
Afaan Burjii
Afaan burjii afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Baa'oo Nooruu (2022) .
Seenaa meetirooloojii
Adoolessa 26 ganama barii obomboleettiin Nooruu odola Filiippiinsii Luzoon jedhamtu bira darbee Galaana Bahaa seene. Qilleensi cimaan naannoo naannoo wiirtuu obomboleettii jirutti sadarkaa 12-13 (118-149km/h), sadarkaa 14 irratti cimaa dha.
Maagneetiizimii
Maagineetii
Maagineetiin cittuu sibiilaa ta’ee wantoota akka ayiranii, makaa ayiranii, niikeeliifi kanneen kana fakkaatanii kan ofitti harkisuudha. Maagineetiin yeroo jalqabaaf biyya Turkii magaalaa maagineezhiyaa jedhamuttii argame. Maagineetiin uumamaan kan jiraniifi ilma namaatiin kan tolfaman nijiru. Dhagaan liidii maagineetii kan uumamaan argame yommuu ta’u, maagineetonni nam-tolcheen immoo namaan kan tolfaman ta’ee ayiranii yookiin makaa ayiranii irraa tolfamu. Maagineetiin nam-tolcheen boca adda addaatiin oomishamu. Isaanis: maagineetii boca siliindaraa, boca piiriizimii, boca kottee fardaa, fi kanneen kana fakkaataniin argamu.
Afaan Somaalee
Afaan Somaal afaan maatii afaanota Afro-Eshitic keessaa tokko kan ta'ee fi Kushitic jedhamuun beekamudha. Biyyoota Gaanfa Afrikaa, Itoophiyaa, Jibuutii, Somaaliyaa fi Keeniyaa keessatti dubbattoota miliyoonaan lakkaa'aman qaba.
Maagneetiizimii
Wantoota Maagineetawoofi Mit-Maagineetawoo
Wantoonni hundi maagineetiin harkifamuu hin danda’an.Wantootni humni maagineetii irratti dalagaa’uu fi dalagaa’uu dhabuu isaa irratti hundaa’uun iddoo lamatti qoodamu. Isaanis: a) Wantoota Maagineetawoo: Wantoonni humna maagineetiitiin harkifaman wantoota maagineetawoo jedhamu. Fakkeenyaaf: ayiranii, mismaara, lilmoo, niikeelii, koobaaltiifi kanneen kana fakkaataniidha b) Wantoota Mit-maagineetawoo: Waantootni mit-maagineetawoon wantoota humna maagineetitiin harkifamuu hindandeenyeedha. Fakkeenyaaf: muka, pilaastikii, dungoo, koopparii, alumuuniyamii, warqii, dhagaa, fuulleefi kanneen kana fakkaataniidha
Baa'oo Nooruu (2022) .
Seenaa meetirooloojii
Adoolessa 27 ganama sa'aatii 4:00tti, Obomboleettiin Nooruu galaana kibba bahaa Odoola Paaraasel keessatti sochiirra ture. Qilleensi cimaan sadarkaa 14, jerk sadarkaa 16, sa'aatii 8 duraa waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu sadarkaa tokkoon dabaleera. Kun erga bara 2006 obomboleettii Xaangsanee booda waggoota 20 darban keessatti obomboleettii cimaadha
Qopheessuu
PAGASA n Adoolessa 22 Noru irratti bulletin baasuu jalqabe.Jalqaba irratti dhiphina tiroopikaalaa ta’ee akka hafu kan eegame, ejensichi mallattoo obomboleettii tiroopikaalaa gara Mallattoo Lakk. Mallattoon kun jalqaba Isaabelaa fi Auroraatti tamsa'e. Kutaan Akeekkachiisaa fi Raaga Lolaa PAGASA (PAGASA-FFWS) naannoo Ifugao fi Isabela laga Magat cinatti argamuttis gorsa kenna - karaa guddaa Hidha Magat dhangala'u, naannoo daandii tilmaama obomboleettii. Komishiniin Telekoomii Biyyaalessaas dhaabbileen telekoomii naannoolee obomboleettiin kun miidhamuu danda’u jedhamee tilmaamame keessatti qabeenya gahaa akka mirkaneessan qajeelfama kenneera.
Adoolessa 24 Hidhi Magat qophii obomboleettii kanaaf bishaan garmalee sekondii tokkotti seentimeetira kiyuubii 200 (12in3) gadi lakkisuu jalqabe. PAGASA akkasumas kutaalee Isabela, Aurora, fi Polillo Islands keessatti Mallattoo #2 ol kaasuu jalqabe Amma humna obomboleettii akka gahu tilmaamame, ejensichi akkuma obomboleettiin dhihaatu Mallattoo 4 dabaluu akka danda’u akeekkachiiseera. Cagayan fi Isabela keessatti qonnaan bultoonni qophiidhaan midhaan isaanii dafanii sassaabu. Waajjirri Ittisa Siivilii (OCD) gammoojjii Cagayan jiru akeekkachiisa diimaa irratti kaa’ame; Uggurri bidiruu oofuu, qurxummii qabuu fi gurgurtaa alkoolii naannoo sanatti kaa'ameera. Kutaan Walgargaarsa Hawaasummaa fi Misooma (DSWD) fi ejensiin balaa bulchiinsa Cagayaanis deebii hatattamaa kennuudhaaf maallaqa argachuun paakeejii nyaataa fi hojjettoota guutuu naannichaa keessatti qopheessaniiru. OCD naannoo Bicol jirus akeekkachiisa halluu diimaa jala jira, yoo bu'aan roobaa kibba dhihaa jabaate. Manni Maree Hir’isuu fi Bulchiinsa Balaa Balaa Biyyaalessaa (NDRRMC) gareewwan isaa Giddugala Hojii Balaa Tasaa hojiitti galchuu isaatiinis akeekkachiisa diimaa irratti kaa’ameera. Humnoonni Hidhattootaa Filiippiinsii fi Abbaan Taayitaa Misooma Magaalaa Guddittii Maniilaas miidhaa obomboleettiin kun geessiseef qophaa’aniiru. Kutaan Albuudaa fi Ji’oosaayinsiis naannolee Nueva Vizcaya, Quirino fi Cagayan keessatti sigiga lafaa fi lolaa akka uumamu akeekkachiiseera. Kutaaleen Hojii Mootummaa fi Daandiiwwan Gurguddoo (DPWH) nageenya hawaasaa kaasuun daandii guddaa garuu balaa qabu kan Benguet keessatti La Union fi Baguio walqunnamsiisu daandii Kennon Road jedhamus cufaniiru. DPWH gareewwan deebii ariifataa hojjettoota suphaa fi meeshaalee of keessaa qaban kanneen dhaqqabummaa daandii naannolee miidhaman hordofan qopheessuus jalqabeera. Fannoo Diimaa Filiippiinsii hojjettoota hojii fi hojjettoota lafaa dabalatee tola ooltota isaa qopheessee jira. Dhaabbileen telekoomii PLDT, Smart fi Globe buufata bilbila bilisaa fi chaarjii saffisaan bobbaasuuf qopheessaniiru. Adoolessa 24 galgala (PHT) Mallattoon #3 Odoola Polillo fi kutaalee Camarines Norte keessatti ka'e.
Maatii
Hawaasa ilmaan namootaa keessatti, maatin garee namootaa kan dhalootan (firooma dhiigaa), firooman (karaa fuudhaa), ykn waliin jiraachun ummamedha.
Meetaamorfoosisii
Bocjijirraa Guutuu
Meetamoorfoosiin ykn bocjijirraan guutuu gosa guddina ilbiisotaa kan hanqaaquu(egg), Jiisaa(larva), ashiilee (pupa), fi  ga’eessotaa of keessatti hammate yoo ta’u, isaanis bocaadhaan garaagarummaa guddaa qabu. Marsaan jireenyaa billaachaa, mixii, tafkii, kannissaa, fuutuu ykn dhiyaana ibidda, soonsaa fi boombii fakkeenya jijjiirama guutuuti
Birsaga
Birsagni caasaa dhamsagaan yookaan walta'iinsa dhamsagootaatiin ijaarramu. Afaan Oromoo keessatti birsagni tokko dhamsagaa fi dhamsagootarraa ijaaramuu danda'a.
Noonnoo
Aanaan Noonnoo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Maqaan aanaa kanaa kan dhufee maqaa gosa Oromoo Maccaa kan naannoo sana jiraatu kan Noonnoo jedhamu irraayi. Aanan Noonnoo karaa kibba-lixaa Laga Gibeetin (kan Godina Jimmaatin addaan baasu), karaa kaab-lixaa aanaa Daannotiin, karaa kaabaa aanaa Calliyaatin, karaa kaaba-bhaa aanaa Xuqur Incinniitiin, karaa bahaa Godina Shawaa Kibba Lixaatin, fi karaa kibba-bahaa Mootummaa Naannoo Kibbaatin daangeffamee argama.
Baa'oo Nooruu (2022) .
Filiippiinsii
Adoolessa 26 lubbuun baraartoonni lammiilee Filiippiinsii shan namoota qabaman baraaruuf osoo yaalan bidiruun isaanii dallaadhaan rukutamtee bishaaniin liqimfamaniiru.
Birsaga
Wabii
[[Category:Seerluga]
Areeroo Boosaroo
Areeroo Boosaroo Abbaa Gadaa fi raagi Booranaa woggaa dhibba hedduun dura tureedha.
Poortaalii:Afrikaa
<div style="">
Gaalee
Gaaleen caaseffama himaa keessatti, qaama himaa yoo ta’u, jecha ykn gareejechootaa kan  hojii  tokkoof  dhaabbatanidha. Gaaleen hima  keessatti  akkaqaama tokkootti socho’a.
Meetaamorfoosisii
Bocjijirraa Hanquu
Meetamoorfoosiin Hanquun gosa meetaamoorfoosii ilbiisonni hanqaaquu irraa baqaqee booda sadarkaa niimfii(corqaa) hedduu keessa darbudha. Tokkoon tokkoon sadarkaa corqaa  xiqqaa ge'essa guddaa fakkaata garuu umurii wajjin xiqqoo guddachaa deema. Sadarkaa corqaa isa dhumaa irratti ilbiisonni sun booda gara bifa ga’eessotaatti jijjiramuu. Marsaan jireenyaa Hawaanissaa, korophissaa, Balballaa, rirmaa, fi injiraani  fakkeenya Bocjijirraa Hanquuti
Haacaaluu Hundeessaa
Haacaaluu Hundessa (1985-2020) weellisa Oromoo, barreessaa walaloo fi yeedaloo sirbaa, sabboonaa fi qabsaawaa mirga Oromooti. Haacaaluun weellisaa Oromoo jaalatamaa yoo ta'u eenyummaa fi aadaa Oromoo guddisuurratti of kennee hojjata. Haacaaluun seenaa fi aadaa Oromoo akka beekkamu gochuuf tattaafachuu isaatin ummata biratti beekkama.
Eebba Waaqeffannaa
Waaqeffannaa keessatti  eebbi  iddoo guddaa  qaba. Waaqeffataan eebban hammachiisaafi magnfannaa itti raawwata. Qaalluunis eebban Waaqeffattoota galma keessatti gaggeessa. Akka  Waaqeffannaatti Waaqni  waan  hunda  kan  uumuu  eegale  eebbaan ture;  erga uumees   booda   eebbaan xumure. Wanti cufti eebbaan jalqabama; eebbaanis goolabama.
Meetaamorfoosisii
Bocjijirraa Hanquu
Fakkenyaa marsaa jireenya Hawaanissaa
Hanqaaquu Niimfii Ga’eessa.
Kaazaakistaan
Kaazaakistaan biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Gaalee
Gosoota Gaalee:
Eebba Waaqeffannaa
Waqtiilee eebbaa
Eebbi yeroo adda addaatti taasifama.
Gaalee
1.Gaalee Maqaa
Seelii (Lubbiyyoo)
Caasaalee seelii
Kalloo Areeroo/Manlubbiyyoo (Cytoplasma) : Jechi Cytoplasma jedhuu cyto jechuun"Kaachoo ykn kalloo" Yoota'uu plasmaa jechuun ammoo Afaan oromoon:- "Areeroo"dha.Caasaa seelii dhangala’oo ta’e orgaaneloota heddu ofkeessaa qabuudha.
Kalloo Areeroo(Cytoplasm)
Xinjiree lubbiyyoo keessatti Kalloon Areeroo ykn Manlubbiyyoon (Cytoplasm) meeshaa lubbiyyoo Wirmaatdhugee(eukayrotic) keessa jiru hunda yoo ta'u, kan Qoofira Lubbiyyoo(Cell membrane) n marfame, niwukilasii seelii(Wirmaata) irraa kan hafe. Meeshaan Wirmaata keessa jiruu fi Qoofira wirmaataa keessa jiru Areeroormaata (Nucleoplasm) jedhama. Qaamonni gurguddoon Kalloo areeroo Yaatoo dhonoqqoo (Cytosol) (wanta jeelii ykn dhonnoqqa fakkaatu), Cameerqoota(organelle) (caasaa xiqqaa keessoo lubbiyyoo), fi hammatammota kalloo areerawaa adda addaa dha. Saayitoopilaasmiin gara %80 bishaan yoo ta’u yeroo baay’ee halluu hin qabu.
Maagneetiizimii
Maagineetii Gonnonee fi Maagineetii Sinsinnee
Maagineetiin amalli maagineettummaa isaa osoo hin badin yeroo dheeraaaf turuu danda’u maagineetii gonnonee jedhama. Fakkeenyaaf: Maagineetii mana yaaliitti tajaajilan, maagineetii ispiikarii keessatti fayyaduufi kanneen kana fakkaataniidha. Maagineetiin amalli maagineettummaa isaa yeroo gabaabaaf qofa turu maagineetii sinsinnee jedhamu. Fakkeenyaaf: mismaara maagineetiin rigame yeroo gabaabaaf amala maagineetii akka horatu taasisa
Afaan Buusaa
Afaan Buusaa afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Gaalee
Gaalee tokko keessatti maqaan mataa ta'ee yoo galeedha.
2. Gaalee Xumuraa:
Seelii (Lubbiyyoo)
Caasaalee seelii
Wirmaata(Niwukilasii ) : Caasaa lubbiyyoo dalagaa waliigalaa lubbiyyoo to’atudha.
Gaalee
Gaalee sana keessatti jechi mataa ta'ee gale XUMURA yoo ta'e, gaaleen akkasii sun Gaalee Xumuraa jennaani.
Seelii (Lubbiyyoo)
Caasaalee seelii
Kilooroopilaastii(Caas-magaroo): camerqa lubbiyyoo biqiltoota keessatti argamu ta’ee halluu magariisa kilooroofiilii(dibamagarisa) jedhamu qabuufi bakka itti footoosinteesisiin ykn Qophifni gaggeessamudha.
Maagneetiizimii
Amaloota Maagineetii
Amaloota Maagineetii Amalootni beekamoon maagineetii akka armaan gadiitti tarreeffamanii jiru. •	 Maagineetiin bantoowwan lama qaba. Isaanis: bantoo kaabaa fi bantoo kibbaa jedhamu. Humni maagineetii naannoo bantoowwaniitti nicima. Bantoowwan maagineetii addaan baasuun hin danda’amu, kana jechuun maagineetiin bantoo tokko qofa qabu hin jiru.
Gaalee
Fkn: Caalaan daabboo nyaate.
DLL
DLL (dynamic link library) gosa fayili kan MS laaybirari qooduf raawwatuu dha. Akkuma gosa fayili EXE tti, DLL prograama PE(Portabel Executable) dha. Haa ta'u male, DLL kan kallattiin fe'amuu miti. DLL mosaajiin fe'ame tokko yeroo ce'u kan waraabamu dha. DLL function, class, variable, suura fi qabeenya biroo kan EXE fi DLL biroo barbaachisaan of keessaa qaba.
Gaalee
Himni kun iddoo lamatti adda bahuu danda'a. Gaalee Maqaa fi gaalee xumuraatti.
DLL
Gosoota Laaybirari
Gaalee
'Caalaan' kan jedhu gaalee Maqaati. 'daabboo nyaate' kan jedhu Gaalee xumuraati.
Maagneetiizimii
Amaloota Maagineetii
•	 Bantoowwan maagineetii walfakkaatan lama yoo walitti dhiheessan waldhiibu. Bantoowwan maagineetii lama wal hin fakkaannee immoo wal harkisu. Inni kun, seera maagineetiizimii jedhama.
Seelii (Lubbiyyoo)
Caasaalee seelii
Vaakiyuulii(Buufaanyee): Caasaa lubbiyyoo ayonoota, bishaanifi wantoota xuraawaa ta’an kuusuudha,
Afaan Sidaamaa
Jechi Sidamo jedhu barreessitoota tokko tokkoon gareewwan gurguddoo afaanota Kuush Bahaa fi illee Oomootikii agarsiisuuf itti fayyadamaniiru. Afaanonni garee Sidamoo kana keessa jiran amala sagalee walfakkaataa, wal jijjiiran of keessaa qabu. Bu’aan qorannoo qorannoo bara 1968-1969 afaanota Sidamoo adda addaa gidduutti wal-hubatamuu ilaalchisee gaggeeffame irraa argame akka agarsiisutti, Sidaamaa afaan Gedeo, kan inni gara kibbaatti daangaa waliin qooddatu, afaanota Sidamoo biroo caalaa walitti dhiyeenyaan kan walqabatu ta’uu isaati. Akka Ethnologue jedhamutti afaanonni lamaan walfakkeenya jechootaa %60 qooddatu. Jechoota Sidaamaa jechoota Afaan Oromootiin dhiibbaa uumeera.
Laga Awaash
Lagni Awaash (yeroo tokko tokko Awaas ni jedhama) laga guddaa Itoophiyaa keessati argamu keessa tokko. Lagni kun guutumaan guututti Itoophiyaa keessatti kan hafu yoo ta'u dhumarratti haroowwan tarreedhan walqabatanii argmanitti namma, kunis Haroo Gargoriitin jalqabee Haroo Abbee (ykn Abe Bad) kan daangaa Jibuutitti argamuun xumurama, naannon haroo dhumaa kun galoo galaanaa Taajuraarraa 100 km fagaate argama. Yaa'an galtuu lagaa kanaa naannoo Oromiyaa, Amaaraa, Sumaalee, fi walakkaa Affaar gara kibbaa uwwisa.
Vaayirasii
Vaayirasin maali?
Vaayirasiin lubbudhabbeyyii xixiqqoo dhukkuba fiduu danda’anii fi lubbu qabeeyyii qofa keessa jiraachuu danda’aniidha.
MS
MS (MicroSoft) kaampani oomisha OS window kompiteeraati.
Maagneetiizimii
Amaloota Maagineetii
•	 Maagineetiin kamiyyuu walaba ta’ee qilleensa keessatti rarra’e fiixeewwan isaa gama kallattii kaabaafi kibbaatti of sirreessee dhaabbata.
Seelii (Lubbiyyoo)
Caasaalee seelii
Cicha seelii(cicha lubbiyyoo): Cichaan seelii casaa lubbuu hin qabneefi ala haguggee lubbiyyootti aanee kan argamudha.Dalagaan isaas caasaalee lubbiyyoo irraa balaa ittisuu fi boca murtaawaa akka qabaatan kan gargaarudha.
Oonchooseersii'aasiisii
Oonchooseersii'aasiisii, akkasuumas jamiina tiruu jedhamee kanbekammuufi dhibee Roobiisii dhiibee faalama raamoo maxantuu Oonchooseersaa voolvuuloosii dhan kan dhufuu dha. Malatoolen kan argamuu danda'aan, dhaqanaa chaachuu, googaa jala dhitahuu fi jaamina dha. Sababoole ija jaamsan keesaa lamaffaa iraati argama.
Seelii (Lubbiyyoo)
Caasaalee seelii
Maayitookondoriyaa(caasumnee): caamerqa gubamni soorataa keessatti gaggeeffamuufi anniisaan lubbiyyoo itti omishamudha.
Laga Awaash
Ibsa
Lagni Awaash kibba Tulluu Warqeetii ka'a, kunis Finfinneerraa gara dhihaatti aanaa Dandii keessa, naannoo magaalaa Giincii, Shawaa Dhihaa, Oromiyaa keessa. Awaash jalqaba gara kibbaatti yaa'e erga Tulluu Cuqqaalaatti marsee booda gara bahaatti naanna'a, boodarraas gara kaabaatti naanna'uun Paarkii Biyyoolessaa Awaash keessa darba. Sana booda, karaa bitaa galtuusaa guddicha kan ta'e Lagni Garmaamaa (ykn Laga Kasam) Awaashitti makama, achii boodas naannoo 11° Ka 40° 30' B ttii gara kaaba-bahaatti jallatee erga deemee booda bakka 12° guutummaan gara bahaatti jallatee Haroo Gargoriitti namma.
Sheek Bakrii Saphaalloo
Sheek Bakrii Saphaalloo (maqaa dhalootaa: Abubakar Garad Usmaan; A.L.A Sadaasa 1895 – 5 Ebla 1980) hayyuu Oromoo fi walaleessa (poet) fi barsiisaa amantiiti. Hunda caala kan inni ittiin beekamu qubee Afaan Oromoo ittiin barreeffamu uumuu isaatini.
Haacaaluu Hundeessaa
Ijoolummaa Isaa
Haacaalun kan dhalatee guddate magaalaa Ambootti yoo ta'u barri dhalootasaas bara 1985. Maatisaaf, Haacaalun mucaa shanaffaa yoo ta'u obboloota dhiiraa ja'aa fi obboleeyyan durbaa afur qaba. Akkuma ijoollee Oromoo kamuu Haacaaluun maatisaaf loon tiksaa akka guddate dubbata. Barnootasaa hanga kutaa kudha lamaatti achuma magaalaa Ambotti barate.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Barri hin dhufa
Laga Awaash
Ibsa
Akka gabaasni Abbaa Taayitaa Istaatistiiksii Itoophiyaa maxxanse ibsutti, Lagni Awaash 1200km dheerata. Barreessaan Encyclopædia Britannica bara 1911 yaa'aa gara gidduu laga kanaa yoo ibsu, Awaash "Laga guddaa kan yeroo caamaa 60m bal'atuu fi 1.2m gadi fagaatu, yeroo roobaa ammoo iddoo bona turerratti hanaga 15-20m dabaluudhan lafa naannoo laga sanaa jiru lolaadhan uwwisa" jedha.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Barri hin lufa.
Magaala Bishooftuu
Magaalaan Bishooftuu magaalaa Godina Shawaa Bahaa keessatti argamtudha. Magaalaan Bishooftuu haroowwan uumamaan kan badhaatedha.
Sheek Bakrii Saphaalloo
Jireenya Isaa
Sheek Bakrii Saphaalloo ilma Garad Usmaan Odaati; Garad Usmaan Odaa naannoo laga Saphaallootii lafa qaba ture. Lafti isaanii kun yeroo Minilik Harar qabatu bulchiinsa sana keessa oole. Abubakar kan dhalate erga Harar Minilikiin booji'amte waggaa 8 booda yoo ta'u erga abbaansaa amantii Islaamaa fudhatee waggaa 16 booda ture. Abubakar obboleeyyan dhiiraa sadi'ii fi obboleeyyan durbaa afur qaba. Garad Usmaan musliima bayeessa fi dandeettii Afaan Oromoo kan qabu yoo ture barnoota garuu hin qabu; kanaaf dubbisuu fi barreessuu hin danda'u. R. J. Haywar fi Mahaammad Hasan akka tilmaamanitti, ati Sheek Bakrii Kadijjaan Musliima ta'uu akka hin hafne maqaa ishiirraa ka'uun tilmaamu. Erga barumsa sadarkaa tokkoffaa fixee booda, Abubakar gara Carcar deemee barsiisaa amantii Islaamaa Sheeh Umar Aliyyii Balballeetti jalatti barate. Itti aansee Harar deemun waggaa baayyeef Sheek Yusuf Adam jalatti barate. Barsiisota amantii Islaamaa kan biroo jalattillee kan barate yoo ta'u seenaa isaanii (biography) kan inni barreessee kanuma isaan kana qofaati.
Vaayirasii
vaayirasiin lubbuqabeeyyii ykn orgaanizimoota?
'''Vaayirasiin Lubbuuqabeeyyii mitii. ykn Orgaanisimii miti sababni isaas amaloota lubbuu hin guutuu fi seelii ykn lubbiyyoo of kessaa hin qabuu .'''
Areeroo Boosaroo
Raaga
Barri dhufee barri kufa
Seelii (Lubbiyyoo)
Caasaalee seelii
Raayiboosomii(horata pirootinii): orgaaneelii seelii pirootinii oomishuuf ooludha.
Adda Bilisummaa Oromoo
Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) (Oromo Liberation Font; 1967 kan hundeeffame) dhaaba siyaasaa Oromoo gurguddaa keessaa tokko kan ta'ee fi kan duraati.
Hundeeffamuu
Bara 1967tti, mootummaan Hayila Sillaasee Waldaa Wal-Gargaarsaa Maccaa fi Tuulamaa seeran dhorke, boodarras hoggantootaa fi miseensotaa dhaaba kanaa kaan hidhee kaan ammoo ajjeese. Geggeessaa waraanaa olaanaa fi hogganaa dhaaba kanaa kan ta'e Jeneraal Taaddasaa Birruus qabamee hidhame. Tarkaanfin akkasii kun kan fudhatameef sababaa Waldaa Wal-Gargaarsaa Maccaa fi Tuulamaa ummata Oromoo biratti fudhatama guddaa argatee fi Fincila Oromoo Baalee wajjin hariiroo waan qabuuf ture.
Miseensa dhaaba kanaa kan ture Huseen Soraa 1967 biyyaa baqatee Somaaliyaatti gale. Innii fi baqattoonni Oromoo biroo dhaaba Adda Bilisummaa Biyyaalessaa Itoophiyaa jedhamu hundeessun Huseen hogganaa dhaabichaa godhan. Dhaabni kun odoo hun turin gara Yamanitti ce'uun Oromoota biyya alaa jiraatan leenjisuu eegale.
Gaalee
3. Gaalee Ibsa Maqaa ykn Maqibsii:
Sheek Bakrii Saphaalloo
Jireenya Isaa
Erga waggaa 20 barnootarratti dabarsee booda, Sheek Bakriin gara Saphaallootti debii'e; achittis barsiisuu jalqabe. Amantiidhan bukkeetti, barnoota akka hawaasaa, seenaa, herreega, qorannaa urjii(astronomy), Afaan Arabaa fi barreeffama Afaan Oromootin barreessuu barsiisa ture. Ofii isaas Afaan Oromootin walaloo barreessu jalqabe; Kunimmoo isaaf beekkamtii akka argatuu fi maqaa inni baayyinaan ittiin beekkamu akka argatu godhe. Sheek Bakriin Saphaalloo gadi-lakkisee iddowwan adda addaatti barsiisaa ture. Kana keessaa beekkamaan sadi'i Hortuu, naannoo Dirre Dhawaa, magaalaa Dirre Dhawaa mataasaa, fi Addelle, Dirre Dhawaarraa km 25 kan fagaattu fi karaa Hararirratti kana argamtu. Adelleetti mana barumsaa ijaaree ture, manni barumsaa kuni masgiida isaa jedhamee beekkama. Sheek Bakriin bakka deeme hundatti dubartii naannoo sanaa haadha manaa godhee fuudhaa akka ture dubbatama. Kana keessaa haati manaan isaa 11 ni beekkamu. Hadha manaa isaa sadi'irraa ijoollee 18 qaba ture: dhiira 13 fi durba 5. Haadha manaa baayyee haa qabaatu malee, Sheek Bakriin seera fuudhaa Musliimaa eegaa ture, si'a tokkottis haadha manaa lamaa ol hin qabu ture; bara dullumasaa keessa ammoo haadha manaa tokko qofa qaba ture. Yeroo kana barreeffama Afaan Oromoo fi Afaan Arabaa baayyee barreessaa ture.
Oonchooseersii'aasiisii
Raamichi maxanttuu kan babal'atuu ciniinaa titisakan Simuuliniiyaii fakaatuu. Dhukkuubichann faalamuun yeroo bay'ee hiddamun dhuufa. Titisoonii naannoo lagaa jirraatuu, kanaafuu moogaasa maqaa issani. Namaa kessa erga galee booda, rammoolenlarvaa umuukuunis akka raamoolen gara googgaa namaati dema. Yeroo kana tiisiisa guraacha nama hidduu faaluu danda'uu. Qorranaa isaa gochuf mallootnii addada, kan akka baayoopsiigoogaa saaliinii barammaa ira goochuunifii haamaa laarvaan dhuuffuu ilaauu, ija laarvaa kesa ilaaluu, fi raamoo gaheessaaf dhitoo kessaa ilaaluudhan.
Afrikaa Kibbaa
Afrikaa Kibbaa biyya Afrikaa keessa jirtu.
Seelii (Lubbiyyoo)
Caasaalee seelii
Dhagnoota goljii: orgaanelii pirootiniifi liipidii qindeesuu, saamsuufi geejibudha.
Meetaamorfoosisii
Bocjijirraa Hanquu
Adeemsi marsaa jireenyaa kun meetaamorfoosisii ykn bocjijirraa hanquu jedhama. Hanqaaquun gara niimfiitti ykn corqaattii, corqaan immoo gara ga’eessaatti jijjirama. Sanyiin kormaa fi dhalaa qaama dhalaa keessatti wal-fudhachuun fartiilaayizeeshiniin qaama keessaa gaggeeffama. Hanqaaquun gabbattee hanqaaqamte guyyaa muraasa keessatti gara hawwaannisa xiqqaatti jijjiirama. Hawaannisni xiqqaan kun niimfii ykn corqaa jedhama. corqaan sadarkaa jiisaa hawwaannisaati. Hawwaannisni meetaamorfoosisii hanquu waan gaggeessuf sadarkaa puuppaa ykn ashiilee hin qabu.
Zuupilaankitoonii(Nefkololoka)
Zuupilaankitooniin (Nefkololoka) ololoka saratoota bishaan galaanaa, garba, kessatti argamaniidha. Yeroo baay'ee baay'ee xiqqaa fi ijaan ilaalamuu kan hin danda'amnee, garuu isaan keessaa tokko tokko, kan akka jellyfish, ijaan ni argamuu.
Oromoo Tuulamaa
saladin Abdurahaman Tuulamni gosa Oromoo keessaa tokko yoo ta'u baayyinaan giddu-galeessa Oromiyaa keessa jiraatu. Keessattuu, godina Shawaa Kaabaa, Shawaa Bahaatti fi GANF keessatti baay'inan argamu. Godinoota Kibba Lixaa Shawaa fi Lixa Shawaattis gosa Oromoo Maccaa angafticha kan ta'e Liiban wajjin wal makuun ni argamu.
Haacaaluu Hundeessaa
Ijoolummaa Isaa
Haacaalun baayyinaan maatiisaa biratti kan guddate yoo ta'u akaakayyuusaa biras jiraateera. Akaakayyuusaa waan jaalatuufis, mana barumsa dhihoo jiru dhiisee kan naannoo mana akaakayyuusaa jirutti fagoo deemee barachaa ture.
Sheek Bakrii Saphaalloo
Jireenya Isaa
Bara 1978tti, erga Hayila Sillaasen aangorraa bu'ee Dargiin angoo qabatee booda, Sheek Bakrii Saphaalloo fi haati manaan isaa Goola Diimaa (Red Terror) baqachuun gara Somaaliyaa deeman. Achittis buufata baqattoota Hiraan keessa galan. Sheek Bakriin gara Moqaadishoo akka deemuf eeyyama nan argadha jedhee abdatee ture. Moqaadishoos deemee hojjatee barreffama isaa maxxansuuf hawwii qaba ture. Garuu buufata baqattootaa gadi-lakkisee gara Moqaadishoo deemuf eeyyama hin arganne. Haalii buufaticha keessa jirus isaaf nama umuriin saddeettama keessa jiruuf ulfataa ta'e. Achittis yeroo dheeraa erga dhukkubsatee booda bara 1980tti umurii wagga 85tti du'e.
Dippilomaasi
Dippilomaasin (jecha [Giriik] δίπλωμα, hiikansaa biyyoota biraa wajjin waliigaltee uumuu) ogummaa fi muuxannoo marii bakka bu'oota biyyootaa gidduutti gochuuti. Yeroo baayyee jechi kun dippilomaasii addunyaalessaa ibsa, kunis hariiroo addunyaalessaa dippilomaatota olaanoo gidduutti dhimma daldalaa, nageenyaa, waraanaa, diinagdee, aadaa, qilleensaa, fi mirga namaarratti mari'atani.