cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Falkaalee watootaa
Jajaboo
Jajjaboon faalkaalee maatariin ittiin argamu sadan keessaa isa tokkodha. Wantootni bocaafi qabee mataa isaanii qabaniifi sumuugamuu hindandeenye jajjaboo jedhamu. Suudoowwan jajjaboo haalan walitti dhiyaatanii argamu. Kanaafuu, sochiin suudoowwanii jajjabboo keessatti taasifamu baay’ee daangeffamaadha. Fakkeenya; ashaboo nyaataa, shukkaara, mukaafi kan kana fakkaatanidha. Humni harkisaa ruqoolee jajjaboo gidduu jiru cimaa ta’uun isaa jajjaboon bocaafi qabee mata isaanii akka qabatan isaan godheera. Molakiyulootni isaanii humna cimaan waan wal-harkisaniif, baay’ee walitti dhiyaatanii argamu. Kanaafuu, dhiibbaan yoo dabalames jajjaboowwan sumuugamuu hin danda’an.
Jajjaboo Baalcaawaan(Crysta) keessatti, sudoowwan (atoomota, molakiyuulota, ykn ayoonota) yeroo hunda tartiiba qabuun, akkaataa irra deddeebi’ameen kuufamu. Caasaaleen Baalci(kiristaala) adda addaa adda addaa jiru, wanti walfakkaataan caasaa tokkoo ol (ykn marsaa jabaa) qabaachuu danda'a. Fakkeenyaaf, sibiilli caasaa kiyuubii qaama giddugaleessa godhate ho’a 912 gadi ta’e qaba, fi caasaa kiyuubii fuula giddugaleessa godhate 912 fi 1,394 gidduutti. Bubbeen caasaa Baalci beekamaa kudha shan ykn marsaa jajjaboo kudha shan kan qabu yoo ta’u, isaanis teempireecharaa fi dhiibbaa adda addaa irratti argamu.
Gaazii
Jajjaboofi dhangala’oo wajjin walbira qabamanii yommuu ilaalaman gaasonni rukkina baay’ee gadaanaa qabu. Suudoowwan isaan irraa uumaman baay’ee addaan faffagaatanii waan argamaniif; nisumuugamu, bilisaan socho’u, niyaa’uu, nibabal’atu, qabeefi boca murtaa’aa mataa isaanii hin qaban. Fakkeenya; haayidiroojiinii, qilleensa, oksijiniifi kan kana fakkaatan.suudoowwan gaasotaa baayyee wal-irraa fagaatanii argamu. Gaasotni yoo meeshaa keessa jiraatan meeshicha niguutu, meeshaa keessa yoo hinjiraanne garuu gara qilleensaatti yaa’u. Gaasotni saffisaan tamsa’uun iddoo argatan hunda niqabatu. Afuuffee yommuu afuuftu maaltu uumamaa? Qilleensi gara afuuffee afuuftu kun keessa afuuffee hunda niqabata. Sababni isaas suudoowwan gaasii qindoomina sirnaawaa ta’e waan hinqabaneefi. Fakkii 2.8 gaasiin bakka hundaa qabachuu danda’uu isaa agarsiisa.Humni suudoowwan gaasii walitti hidhee jiru baay’ee dadhabaadha. Suudoowwan isaanii fageenya baay’ee dheeraa ta’e irratti wal-harkisu. Suudoowwan isaanii kan haalan walitti siiqan osoo hintaane gargar kan faca’aniifi sochi sirna dhaabeessa ta’e keessatti argamaniidha. Gaasonni humna laafaan walitti hidhamanii waan argamaniif, sochii daangaa hin qabneen kallattii hundaan nitamsa’u. Amala babal’achuufi sumuugamuu ol’aanaa qabu. Suudoowwan gaasotaa humna laafaan waan walitti hidhamanii argamaniif humni alaa yeroo irratti dalagaa’u nisumuugamu. Amalootni maatarii faalkaalee garaagaraa keessatti walfakkaataa miti.
Pilaazmaa
Pilaasmaan (Giriikii durii irraa πλάσμα (plásma) ‘wanta bocamuu danda’u’)
keessaa tokko yoo ta’u, walnyaatinsa ayoonota yookiin elektiroonota kamiyyuu keessatti kutaan guddaan sudoo chaarjii qaban jiraachuudhaan kan beekamudha. Innis bifa wanta idilee uumama cufa keessatti baay'inaan argamu yoo ta'u, irra caalaa Aduu dabalatee urjiilee wajjin kan walqabatudha.
Qurxummelellaa
Qurxummelellaa ykn Binidditoo.
Kaarboohayidireeti
Kaarboohayidireetii ykn sukkaara Maalii?
Qabiyyee nyaataa kessaa isa tokko yoo ta'u aniisaa maddisiisuuf gargaara. Wahiyyoota(elementoota) sadi irraa uumameee. isaanis oksijiinii, haayidroojinii fi carbonii dha. irra caalaa isaa biqiltoota magariisa irraa arganna. biqillotnii kuniinis kaarboohayidireetii bifa istaarchii kuusaanii qabuu. isaatrichiin karboohayidireetiin kuufame kun adeemsaa qophifaa ykn footoseenteesiisiitiin uumamuu. gama biraan ammoo kaarboohyidireetii sucrose(sukkaara nyaataa) irraa argachuun ni danda'ama. kaarboohayidireettin aanissaa 16KJ ta'uu maddisisuu danda'a.
Faayidaa Kaarboohayidireetii
Annisaa keennuuf Qaama ijaaruuf walqunnamtii lubbiyyoo ala ta’e
Gosoota Kaarboohayidireetii
kaarboohayidireettin lakkofsa ayoonii irratti hundaa'uun  Sukaar-tokkee,Sukaar-lamee,Sukkaar-baayyee jedhamuun Qoodamuu.
Faqqee dhonoqqoo (Ctenophora)
Ctenophora gosa bineensota lafee hin qabne galaanaa qofa ta’aniidha. Ctenophora jechuun “Baattuu filaa” jechuudha. Isaanis yeroo baayyee Faaqqee dhonoqoo jedhamuunis beekamu.
Kaarboohayidireeti
Sukaar-tokkee
Afaan ingiliffaan (monosaccharide) jedhama.
sukkara salphaa dha. fkn
tiraayoosii garee sukkaara sukkartokkee keessaa kamiyyuu yoo ta’u, molakiyuulonni(kutaangii) isaanii atoomota(suudowwan) kaarboonii sadii of keessaa qaban.
teetiroosiin garee sukkaara sukkartokkee keessaa kamiyyuu yoo ta’u, molakiyuulonni(kutaangii) isaanii atoomota(suudowwan) kaarboonii afuur of keessaa qaban.
peetosisiin garee sukkaara sukkartokkee keessaa kamiyyuu yoo ta’u, molakiyuulonni(kutaangii) isaanii atoomota(suudowwan) kaarboonii shan of keessaa qaban.
heeksoosii garee sukkaara sukkartokkee keessaa kamiyyuu yoo ta’u, molakiyuulonni(kutaangii) isaanii atoomota(suudowwan) kaarboonii jaha of keessaa qaban. Fknf:- gulukoosii, furuktoosii, galaaktoosii.
Falchi waligalaa sukkartokkee C6H12O6
Sukkaar-lamee
yemmuu sukaar-tokkeen lama waliitti dabalaman kan uumamuu sukkaar-lamee jedhama.
E
E, ykn e, qubee Laatiin keessatti qubee shanaffaa fi qubee dubbachiiftuu lammaffaa yoo ta'u, qubee Ingiliffaa ammayyaa, qubee afaanota Awurooppaa dhihaa biroo fi kanneen biroo addunyaa guutuu keessatti fayyadama. Maqaan isaa Afaan Ingiliffaatiin <i id="mwIg">e</i> (dubbifama /ˈ iː / ); dachaan es, Es ykn E's. Qubee afaanota hedduu keessatti baay'inaan itti fayyadamnu yoo ta'u, Cheek, Deenmaark, Daach, Ingiliffa, Faransaayi, Jarmanii, Haangaarii, Laatiin, Laatviyaa, Noorweey, Ispeen, fi Siwiidin dabalatee.
Waagii
Waagii Afaan ingiliffaan(frost) jechuun baqqaana haphii cabbii fuula jabaa irratti argamu yoo ta’u, kunis hurkaa bishaanii qilleensa qorraa ol ta’e keessatti kan uumamu yoo ta’u, fuula jabaa ho’iiyaan isaa qabxii qoriinaa gadi ta’e waliin wal qunnamee,  fi bu’aan isaas jijjiirama marsaa bishaan irraa fida hurkaan ( gaasii ) gara cabbii (jajjaboo)tti yeroo hurkaan bishaanii qabxii qorraa ga’u. Haala qilleensaa baddadaree keessatti baay'inaan lafa naannoo lafaatti akka kiristaala adii dadhaboo ta'ee mul'ata ; haala qilleensaa qorraa keessatti bifa adda addaa guddaa ta’een ni mul’ata. Babal'inni uumamuu kiristallii adeemsa niwukilaasiitiin uuma.
Kaarboohayidireeti
Sukkaar-lamee
Fknf
Dippooziishinii
Dippoozishiiniin ykn Hurkantaruu ykn Kuusuu adeemsa teermoodaayinaamikii dha, yookaan immoo jijjiirama falkaa yoo ta’u, meeshaan Faalkaa dhangala’aa keessa osoo hin darbiin kallattiin Falkaa gaazii irraa gara falkaa jajjabootti jijjiiramudha. Marsaan faallaan Hurkantaruu sablimeeshinii yoo ta'u kunis wanti tokko Faalkaa dhangala'aa keessa osoo hin darbiin kallattiin Faalkaa jajjaboo irraa gara Faalkaa gaazii ta'etti ce'uudha.
Soora sanyii
Soora sanyii (Endosperm) :-tishuu sanyii angiosperms (biqiltoota daraaraa) keessatti miciree marsee sooru .
Anteenaa (baayoloojii)
Anteenaan ( gaanfolleen / sanfili) xinjiree kessatti qaamolee miiraa kanneen ilbiisota, qurxummii fi miildanuwwanii dabalatee bineensota lafee dugda hin qabne hedduu keessatti argamaniidha. Isaanis akkaataa adda addaatiin caasaa dheeraa fi haphii ta’anii fi tutuquuf, funfachuu fi damdhamuuf kan gargaaranidha. Anteenaan kutaalee walduraa duubaan qophaa’an irraa kan ijaaraman yoo ta’u, tokkoon tokkoon isaanii rifeensa miiraatiin kan haguugamanidha. Baay’inni kutaalee fi qindeessaa rifeensa miiraa gosoota irraa gara gosaatti garaagarummaa qaba. anteenaa lubbuun jiraachuu bineensota lafee dugdaa hin qabne hedduudhaaf barbaachisaa dha. Nyaata akka argatan, adamsamuura ofirra qolachuuf, akkasumas miseensota gosa isaanii biroo wajjin akka wal qunnamuuf isaan gargaaru.
Mabba Adigraat
Yuunivarsiitiin Addigiraat ykn Mabbi Addiguraat yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Tigraayi magaalaa Addigiraat keessatti argama.
Mabba Arsii
Yuunivarsiitiin Arsii ykn mabbi arsii yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Oromiyaa magaalaa Asallaa keessatti argama.
Mabba dabra maarqoos
Yuunivarsiitiin Dabra Maarqos yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Amaaraa magaalaa Dabra Maarqos keessatti argama.
Mabba dabra biraan
Yuunivarsiitiin Dabra Biraan yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Amaaraa magaalaa Dabra Biraan keessatti argama.
F
F, ykn f, qubee Laatiin keessatti qubee ja'affaadha, qubee Ingiliffaa ammayyaa, qubee afaanota Awurooppaa dhihaa biroo fi kanneen biroo addunyaa guutuu keessatti fayyadama. Maqaan isaa Afaan Ingiliffaatiin <i id="mwIA">ef</i> (kan dubbifama /ˈ ɛ f / ), dachaan immoo efs dha.
Waalgaa
Mallattoon keemikaalaa salfarii ykn Waalgaa gabatee piriyoodii keessatti S dha . Lakkoofsi atoomiwaa isaa 16 dha. Kana jechuun atoomiin salfarii tokko pirootonii 16 of keessaa qaba.
Soomayyoo(Hypocotyl)
Soomayyoo ykn Hoffaa(Hypocotyl):- soomayyoo kutaa jirma biqiltuu miciree tokkoo kan citaa baala sanyii ykn firqii jala jiruu fi kallattiin hiddaa  olitti argamudha. Hoffaan ykn soomayyoon jirma micirees jedhamuun beekkamuu.
Darraa
Aanaa Darraa, Gunda Masqal
A.R.Baallamii
Mabba diillaa
Yuunivarsiitiin Diillaa yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Kibbaa keessatti argama.
Abiishee Garbaa
Abishee Garbaa abbaa duulaa (mootii jechuunis ni danda'ama) ummata Oromoo naannoo Horroo jiraachaa turee yoo ta'u goota beekkamaadha. Abbaan Abiishee Garbaa Hurruubaa yoo ta'u haatisaa ammoo Dagattee jedhamti. Aadde Dagatte daldaltuu beekkamtuu yoo taatuu abbaansaa ammoo abbaa duulaati.
Mabba Bulee Horaa
Yuunivarsiitiin Bulee Horaa yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u kibba Oromiyaa godina Gujii Lixaa keessatti argama.
Abiishee Garbaa
Seenaa Duubaa
Abiisheen lolee naannoo kuma kudha shan ta'u qaba ture.
Gaadi'amuusaa
Goojjamoonni Abiishee waraanaan injifachuu waan dadhabaniif, tooftadhaan qabuuf shira xaxan. Haala kanaan, waliigaltee nagaa si wajjin uumuu barbaadna jechuudhan ergaa karaa nama Qadiidaa Wannabee jedhamuu dhaamsa itti ergan. Karaadhuma Qadiidaas kennaa beennacha fardaa warqiirraa hojjatame erganiifi. Akkaataa kanaan Abiisheen Raas Darasuu wajjin walitti dhufee akka mari'atu haala mijeessan. Akka seera Oromoottis walii kakachuudhan wadaa nageenyaa kana Abiishee fi Goojjamoonni xumuran. Kakuun kan dhugaa akka hin taane abbotin duulaa Oromoo akka Dabalaa Gannaa fi Dagaa Hooroo jedhaman itti himanillee Abiisheen isaan hin dhageenye.
Haala kanaan waliigaltee erga uumanii booda, Goojjamoonni Laga Mormor ce'anii odoo Abiishen hin beekin daangaa Guduruu fi Horro gidduu jiru qaxxaamuranii loltusaanii Goodaa Kokor kan teessuma Abiishee Dooyyorraa 20km fagaatu qubachiisan. Abiishen erga kana dhaga'ee booda loltuusaa kan lakkoofsan kuma afur ta'an qabatee gara Goodaa Kokor deeme. Waliigalteen duraan waan qabaniif Abiishen waraanaf hin deemne. Erga achi ga'ee booda akka seera Oromootti bakara qabatanii man ol seenun safuu waan ta'eef Abiishen meeshaasaa ala ka'ee gara dunkaana Goojjamootaa mariif ol seene. Gojjamoonnis duskaana keessatti Abiishee qabanii gaadi'ani. Qabamuusaa kan ibsuufis dibbee yeroo rukutan loltoonni Abiishee waan raawwatame barani. Loltoonni Abiishes waraana jalqabani warra Goojjamootaa rukutuu jalqaban. Garuu jarri duraan qophaa'anii waan turaniif loltoota Abiishe ni injifatani. Lola kanarratti abbaaduulaa Dabaloo Gannaa dabalatee loltoonni baayyen du'ani, obboleessa Abiisheemmoo qaamnisaa irraa murame. Duulli kun Duula Goodaa Kokor jedhamee beekkama.
Duula Goodaa Kokor kan Gurraandhala 13, 1877 Abiishee fi Raas Darasuu Abbaa Xooboo gidduutti godhamee (Abiishen odoo hin beekin waan gaadi'ameef kana jechuun nama rakkisa) kanaan loltuun Abishee injifatame. Abiisheen erga gaadi'amee booda deemuu waan dideef akka qotiyyootti harqota itti godhanii harkisanii gara Goojjam geessan. Abiishenis gowwoomfamuusaa erga baree booda aaridhaan quba harkasaa tokko alaanfatee fixe jedhama. Erga Goojjam geessanii booda niitin mootichaa goota loltusaanii yeroo baayyee injifate kana arguuf fida jettee fidchisiifte. Abiisheen ergarama beelaa fi darararran kan ka'e fokkisaa ta'ee argame jedhama. Niitin mootichas godummaasaa kanaan arrabsite. Kanaafis dubartoonni Horroo yeroo mammaakan: "Kan goduma keerra kan gowwumaa ke siin jette niitin Adaal Tasammaa"
San booda, Abiishen iddoo Jabalaa fi Maxaraa jedhamutti hidhame. Achitti, Goojjamoonni Abiishee mormaa gadi jiraa awwaalanii mataasaarratti soogida firfirsan. Itti aansanii, fardeen erga itti gadilakkisani; akkaataa suukaneessaa kanaan Abiishen qorqamee du'e, reefisaas bataskaana Dabra Maarqos keessa jirutti awwaallame. Kana dhoksuuf jecha garuu gifiraan akka du'etti odeessisiisaa turani.
Abiishen erga du'ee booda Goojjamoonni aangoo obboleessa Abiishee Fandalalaa Garbaatti kennani. Fandalalaan gumaa Abiishee deebisuu waan dideef, ummanni akkas jedhee ittiin geerare: Fandee faandiyyaa Garbaa Gumaa mootichaa hin baafnee Siree mootichaa yaabdee
Fudhatamni Fandalalaan uumata biratti qabu xiqqaa ture. Mootummaan Horroos odoo hin turin bakka adda addaatti qooddamuun warra Goojjamootaf amanamoo ta'aniif kenname, Fandalaan Gubayyaa qofa akka bulchu godhame. Yeroo Minilikii fi Goojjamoonni Waraana Imbaaboo geggeessan, Fandalalaan gara Goojjamootaa goree lolaa ture. Kanaafis, waraanni Minilik bara 1881tti Horroon rukutee ture.
Yaalii Deebisuu
Reeffa Abiishee Horrotti deebisuuf yaalin adda addaa godhamaa turullee hanga ammaatti hin milkoofne. Yeroo Xaaliyaanin biyya kana qabatte ilmi Abiishee Fiitaawurari Amanuun reeffa abbaasaa deebisuuf yaalii godhaa turus hin milkoofne. Bara 1950n keessa akaakayyuun Abiishee Fitaawuraarii Oljirraa yaalaa ture.
Fiinishiyaa
Fiinishiyaan qaroominaa fi bulchiinsa Kana'aan turte.
Baandii Gadaa Oromoo
Welisani Usumayo Musa Sena Isa Yadda Lamumaa Ba'u Barbade Inis:- Albeni Isa Tokkofa 1ffaa Abba Joffee 2ffaa Nuyamti 3ffaa Hidha Fi Hajecha Kan Jedhu Ture Kanaf Akka Qoratamu Godha!
Mabba finfinnee
Yunivarsiitiin Finfinnee yunivarsiitoota Itoophiyaa keessa tokko yoo ta'u kan inni itti argamus magaalaa Finfinnee keessatti.
Gabraa
Abdul Ibrahim Jedhama Tesso Koo Magala Moyale Ganda Gooro Butteti
Aliyyii Cirrii
Koloneel Aliyyii Cirrii (1921 - 2017) qabsaawota Fincilaa Baalee keessatti loluun hirmaatanii yoo ta'u jeneraal Waaqoo Guutuu faana sirna Nafxanyaa lolaa turan.adam aliyii
Seenaa Duubaa
Koloneel Aliyyii Cirrii Godina Baalee aanaa Dalloo Mannaa ganda Cirriitti bara 1921 abbaa isaa Cirrii Jaarraafi haadha isaa Badheessoo Miinaa irraa dhalate. Koloneel Aliyyiin ijoollummaa isaatirraa eegalee lolaafi adamoo baay’ee jalata ture. Adamoo kanaas kan gaggeessaa ture obboleeyyan isaa Abduraamaan, Awwaluu, Usmaan, Isaaqiifi Harbisee Cirrii waliin ture.
Alamuu Qixxeessaa
Koloneel Alamuu Qixxeessaa (Bitooteessa 5, bara 1907 - Mudde 09, 2001) loltuu waraanaa fi qabsaawa mirga Oromooti. Koloneel Almuun dargaggummaa isarraa eegalee hanga gaafa boqotouutti umani Oromoon gabrummaa jalaa ba’ee abbaa biyyasaa akka ta’u murannoodhan nama hojjataa turedha.
Aliyyii Cirrii
Seenaa Duubaa
Koloneel Aliyyiin haadha warraa afurirraa ijoollee 25 horateera. Aliyyiin akkaataa itti maatii horate yoo dubbatu "Ilmaan teenyayyuu osoo qabsoorra jirruu bosonuma keessatti horre, yeroon nuti loon horsiifannee dikee jalaa harre hin jiru. Humnaafi yeroo keenya bosona seennee qawwee diinarratti dhukaasaa turre."
Alamuu Qixxeessaa
Dhalootasaa
Kabajamaa Koloneel Alamuu Qixxeessaa abbaasaanii obbo Qixxeessaa Yaadatee fi haadhasaanii addee Haayyuu Roobiirraa Bitooteessa 5, bara 1907 waltajjii Oromiyaa anaa Jalduu ganda Goojjoo keessatti dhalatan. Koloneel Alamuun bakki isaan itti dhalatanii guddatan magalaa Jalduu fi nannoo sana manni baruumsa ammayyaa waan hin jirreef, mana barnoota amantii (qeesii) seenanii barataniiru. Abbansaanii obbo Qixxeessaan, ilmisaanii akka isaanii baratu waan barbadaniif gara Finfinnetti eerganii akka raayyaa waraanaa biyyattii keessatti qaxaramu godhan. Koloneel Alamuun yeroo sanatti raayyaa waranaa Eegduu Mootichaa (Imperial Bodyguard) jedhamee beekamu keessatti qaxaramanii hojjataa osoo jranii gama tokoon ammoo barnoota ammayyaa fi afaan Faaransaayii barachuu eegalan.
Aliyyii Cirrii
Seenaa Duubaa
Abbaan isaa Cirrii Jaarraa loltuu cimaa sirna naafxanyaa waliin yeroo dheeraa waraana geggeessaa ture yoo ta'u, haaloo ilmaan Oromoo lubbuun isaanii darbe gumaa baasaa ture. Qabsoo isaanitiin, Cirriin garee waraana shaambaal Baqqalaan hoogganamu waliin Sannateetti wal waraanuun shaambaal Baqqalaa ajjeesun loltoota isaa hedduus barbadeessuun injifannoo argataniru. Mootummaan Hayilasillaasee loltootni isaa dhumachuu erga dhaga’ee booda hoomaa waraanaa baay’ee erguun abbaan Aliyyii Cirriin akka qabamu godhe. Erga qabameen booda mana hidhaa Gobbaatti hidhame. Waggaa shaniif achuma Gobbaatti mana hidhaa keessaas ture.
Lafa Gujii
Garuu bara booda gaaffii mirgaa sabni Oromoo gaafateen booda gara Finfinneetti deebbite. Magaallan gugguddoon biraa Oromiyaa keessatti argaman Adaamaa, Amboo, Asallaa, Bishooftuu, Dambidoolloo, Fiichee, Gimbii, Gobbaa, magaalaa Jimmaa, Mattuu, Nagallee Gujii,Bulee horaa, Naqamtee, yaabal'oo( yaaballo) Shaashamannee fi Walisoo dha.
Alamuu Qixxeessaa
Xaaliyaaniin Loluu
Mootummaa sirna goonfoo keessatti qaxaramee osoo hin bubbuliin aangoo ajajaa shantamaa gonfate. Kana keessatti, gara Waraana Maa'icaw akka duulan godhaman. Waraana Maa'icaw kan Xaaliyaanii waliin godhame kanarratti, Koloneel Alamuun luka isaanii rukutamanii gara biyya dhaloota isannii gara Jalduutti galan. Jalduutti galanii maatii isaanii waliin osoo jiraataa jiranii, biyyattiin Warana Xaaliyanitiin weeraramte.
Aliyyii Cirrii
Seenaa Duubaa
Waggaa shan booda, qaamni mootummaa Hayilasillaasee, umurii guutuu hidhamuurra gumaa nama ajjeestee kanfalii ba’i jedheen. Cirriinis, qabsoon waan itti urgaa'ef kaffalee ba’e. Erga hiikkamee, Madda Walaabutti deebi’ee galuunis maatii isaa fi ijoollen isaa maalirra akka jiran erga hubatee booda Aliyyii Cirrii, Awwaluu Cirrii, Abduramaan Cirrii, Usmaan Cirrii, Isaaq Cirrii fi Harbisee Cirriin waraana akka baran taasise.
Mabba dirree dhawaa
Yunivarsiitiin Dirre Dawaa yunivarsiitoota Itoophiyaa keessa tokko yoo ta'u bulchiinsaa magaalaa Dirre Dhawaa keessatti argama.
Aliyyii Cirrii
Seenaa Duubaa
Gabrummaa ummatarraa ga'uun kan aare koloneel Aliyyiin, qabsaawuf umurii isaa 12tti gara bosonaa seene. Qabsoosaa jalqabaa Mahaammad Gadaa Qaalluu wajjin godhe. Baaletti, yeroo Aliyyii Cirrii ijoollee turetti, qabsoo kan jalqabe Mahaammad Gadaa Qaalluuti. Aliyyii Cirriifaan lola Mahaammad Gadaa Qaallurraa baratan. Mahaammada Gadaa, qawwee Xaaliyaanirraa bara 1938 argateen sirna Nafxanyaarratti lola jalqabe. Sirna Hyilasillaasee sanarra Oromoof Xaaliyaanii wayya jedhu Haji Adam Tiinnaa seenaa Koloneel Aliyyii fi hacuuccaa bara sanaa yoo himan. Sirni Nafxanyaa Mahaammad Gaadaa Qaalluurratti karaa sadi'iin duula irratti bane. Isaanis karaa Gadab, Raammii W/mikaa’eel, Muloo Daadhii, Saannata, Hangeetuu, Manniisaan lola guddaatu ta’e. Waraana kanarratti gootonni Oromoo sadan, Huseenonni loltoota nafxanyaa 56 ajjeesuun wareegamaniiru.
Alamuu Qixxeessaa
Xaaliyaaniin Loluu
Koloneel Alamuun jagnummaa fi gotummaa uumamaan qabaniin waraana Xaaliyanii kan isa meeshaa ammayyaa hiidhate, diinni adii fi gurracha hinqabu jechudhan waraana Xaaliyaanii qabsoo hidhannootiin falmuutti qajeelan. Lolaa osoo jiranii bara sana dhibee qorichi hin argaminneef kan ummata hedduu fixaa ture dhibee “tasiboo “jedhamee beekamun qabaman.
Xiyyaara
xayyaari meeshaa Gejjibaa ta'e kan qillensaa keessaa balalli'u danda'udha. xayyaari kan balalli'un wantoota akka koolu,Injjinii fi kkf fayyadamuudhani.xayyaari fayydalee hedduu yeroo amma addunyaa kanaf keena jira.
Aliyyii Cirrii
Seenaa Duubaa
Waraannii Mahaammad Gadaa Qaalluu laafee hiikkachuu jalqabe. Innis Raayituu Galdii seene. Booddees qabamee mootummaa Hayilasillaaseef dabarfamee laatame. Mana hidhaa Gobbaattis summii nyaachifamee ajjeefame.
Alamuu Qixxeessaa
Xaaliyaaniin Loluu
Koloneel Alamuun dhibee kana irraa akka caarraa ta’ee fayyanillee, abbaan isaa obbo Qiixxeessaa yadatee fi haatiisaa addee Haayyuu Roobii dhibee kanarraa fayyuu hindandeenye. Lamaan isaaniyyuu guyyaa tokkotti ijoollee isaanii koophaatti dhiisanii adunyaa kanarraa darban. Guyyaa tokkotti haadha fi abbaa isaanii kan dhaban Koloneel Alamuun, gaddi dachaa dachaadhaan irratti fe'ame. Obboleewwaniif maatii isaanii hunda jiraachisuun dirqamni kan isaanii ta’e. Haala kanan maatii jirachiisaa osoo jiranii gotoota Jalduu kan Xaaliyaniin lolaa jiran waliin walitti dabalamanii lolaa osoo jiranii harka warana Xaaliyaanitti kufan.
459
The following are public holidays (Amharic: የኢትዮጵያ ብሔራዊ በዓል),(Oromo: Ayaanoota Biyyoolessaa Itiiyoopiyaa ) in Ethiopia. Many holidays follow the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church.
Aliyyii Cirrii
Seenaa Duubaa
Koloneel Aliyyiin, bara 1957 Waxabajjii keessa Oborso aanaa Madda Walaabuutti nafxanyaa muddees waraanera. Kana malees, Aanaa Dalloo Mannaa fi Madda Walaabuu kan daangessu Malkaa Amaanaarratti guyyoota torbaaf nafxanyaa saamichaa fi weeraraaf bobba’e akka hin dabarre dhoorkera. Iddoowwan akka Camarrii, Horri Korree, Tulluun Araaraa, Tulluun Habbisuu keessatti nafxanyaa waraanee injifateera. Akkasumas, iddoowwan akka Gubbaa, Dalloo, Angeetuu, Bidiree, Oborsofaatti goota nafxanyoota nagaa dhorke ture. Magaalaa Oborsootti waraanni Aliyyii Cirrii waraana nafxannaa barbadeessera.
Alamuu Qixxeessaa
Xaaliyaaniin Loluu
Waranni Xaaliyaanii, Koloneel Alamuu Qixxeessaa irratti murtii du'aa murteesse. Koloneel Alamuun guyyaa ajjeefamuu isaanii osoo eeggachaa jiranii, Xaaliyaniin gama tokkoon Jalduu keessatti Warana Xaalyanii barbadeessaa kan turan gotoota Oromoo kan Dirribsaa Faayyisaa Nagarootiin hoggnamuun akka harka isaanii keennatan kadhachaa waan turaniif, gonni Oromoo Dirribsaa Faayyisaa Xalyanidhaan "nama kiyya qabdanii kan isin harka jiru, Alamuu Qixxeessaa gadi-lakkiftan malee harka kiyya hin kennu" jedhe. Xaalyaniin Gotoota Oromoo Dirribsaa Fayyisaatiin hogganaman of harkatti galfachuuf jecha, Alamuu Qixxeessaa kan duuti itti murtaawe, mana hidhaa isaanii keessaa basanii gadi dhiisan.
Aliyyii Cirrii
Seenaa Duubaa
Waaqoo Guutuu namoota afurtama fudhatee Somaaliyaa dhaquun qawwee 40 fi matarayyeesii 2 argatee deebi’ee. Aliyyii Cirriinis yeroo kana Waaqoofaatti dabalame. Bara 1963, Madda Walaaburraa Nafxanyaa ari’uun too’annoo ofii jala oolchan. Maddatti yoo walga’anis hoogganaa filatan. Waaqon jeneraalummaan hoogganaa olaanaa, Aliyyiin koloneelummaan itti aanummaan akka tajaajilu filatame. Koloneel Dubroo Waaqoo, koloneel Adam Jiloo Weeboos hoggantummaa argataniiru.
Aksiyooloojii
Xinsona (afaan Giriikii ἀξία irraa, axia : "sona, safuu"; fi -λογία jedhaman , -logia : "qo'annoo") qorannoo falaasama sonaati. Innis gaaffiiwwan waa’ee maalummaa fi ramaddii sonawwanii fi waa’ee wantoota gosa akkamii sona akka qaban of keessatti qabata. Innis dameewwan falaasama adda addaa biroo kanneen murteessaadhaan yaada sona irratti hundaa’an waliin walitti hidhata guddaa qaba, akka sakkoo, Qorbareedinnaa ykn falaasama amantii. Akkasumas yaada sona fi sakkoo meetaa wajjin walitti dhufeenya guddaa qaba. Jechi kun jalqaba kan itti fayyadaman Paul Lapie, bara 1902,  fi Eduard von Hartmann, bara 1908.
459
Islamic holidays
In addition, the following Muslim holidays, which may take place at any time of the year, are observed as public holidays:
Alamuu Qixxeessaa
Xaaliyaaniin Loluu
Koloneel Alamuun akkuma mana hidhaatii hikkamaniin, waraana Diribsaa Fayyisaatiin hogganamutti dabalame. Gootni Oromoo Dirribsaa Faayyisaa Alamuu Qixxeessaa erga mana hidhaatii hiiksifateen booda, gootota bara sana naannoo Jalduutti argaman, kan akka Xanqeessaa Keelloo, Mi’eessaa Jombaa, Niigisaa Faajjii, Dinqaa Urgoo fi kanneen biroo waliin warana Mosoloonii kan Jalduu keessa qubatee jiru irratti lola banuudhaan hanga dhumaatti lolaa turaniiru.
Erga Xaaliyaanin biyyaa baatee booda, H/Sillaaseen gara aangoo isaatti deebi'e. Gotonni Oromoo waggaa shan guutuu Xaalyaniin falmaa turan kan akka Kabbaddaa Buzunaash fa'aa aangootti deebi’uu H/Silasee mormaa akka turan keessa beektonni ni dubbatu. Koloneel Alamuun akkuma mootummaan sirni gonfoo dhaabbateen mana barnoota Akkaadaamii Waraanaa Hoolotaa seenaanii barataniiru. Bara 1944, gara kaaba Itoophiyaa Ambaalagee bakka jedhamutti akka duulan ajajamanii rasaasaan rukutamaniiru. Koloneel Alamuun Akkadamii Waraanaa Hoolotattii barsiisaa ta’anii waggoota lamaa oliif hojjataniiru. Koloneel Alamuun Bulichiinsa Mootummaa H/Silasee keessatti sadarkaa gadiirraa egalee hanga Sadarkaa oliitti hojjataniiru. Hojii isaanii kana keessatti, Mootumman sirna gita-bittoota Habashootaa ilaalchi Oromoo fi lammii Oromotii qaban akka gaaritti hubataniiru. Koloneel Alamuun Oromoo ta'uu isaanii irraa kan ka’een, bulchiinsa mana waraana biyyatti keessatti isaanifi Oromoota raayyaa ittisa biyyattii keessa jiran irratti, kan raawwatamaa ture haala qabatamaadhaan argaa turaniiru.
Waldaa Maccaa fi Tuulamaa
Qabsoo uummata Oromootiif daandii kan saaqe tokkoo fi inni guddaan hundeeffama Maaccaa fi Tuulamaati. Maaccaa fi Tuulamni mootummaa sirna nafxanyootaatiin gaggeefamu keessatti, ummata Oromoo gabrummaa jalaa basuuf wareegama barbachiisu kaffaleera. Rakkoo uummanni Oromoo qabu, amma tokko irraa saliphisuuf, misooma maqaa godhatee kan dhaabbate kana keessatti, Koloneel Alamuun jalqaba irraa eegalanii hanga gaafa addunyaa kanarraa darbaniitti, pirezidaantii waldaa kanaa ta'anii halkani fi guyyaa hojjachaa turan.
Koloneel Alamuun, barreessaa Waldaa kanaa kan turan Hayilamaaraam Gammadaa waliin ta'udhaan Oromoonni bebeekkamoo ta'an akka waldaa kana keessatti miseensa ta'an cimsanii hojjachaa turan. Isaan keessaa Jeeneeraal Abbabaa Gammadaa, Jeneraal Tolaa Badhaadhee, Jeeneeraal Jaagamaa keelloo, Dajjazmaach Dani’eel Abbabaa, Kabbadaa Buzunaash fi kan biroo miseensa gochuun yeroo itti hin fudhanne. Akkeekni Waldaa Maaccaa fi Tulamaa beekumsaa fi qabeenya qaban wareeganii uummata Oromoo dukkana keessa jiru kana keessaa gara ifaatti baasuu waan ta'eef, kan lafa qabu lafa isaa kennee, akka manni baruumsaa irratti banamu waan waliigalameef jalqaba duraatiif gochaan kun Koloneel Alamuu Qixeesatiin hojii irra ooleera.
Haaluma kanaan Koloneel Alamuun, bakka dhaloota isanii nannoo Jalduu manni barumsaa tokkollee waan hin jirreef ijoolleen aanaa Jalduu akka barnoota ammayyaa argattee ija banattuuf lafa magalaa Jalduu qabanirraa kaare meetira 10,000 ol eebbisanii ummata Jalduuf keennudhan manni barumsaa kutaa 1-6 itti bananiiru. Haluma kanaan, Kabbadaa Buzunash Misooma Ada'aa Bargaa fi Goroo Makootti kaare meetira 20,000 yoo kennan miseensonnii fi hoggantoonni Waldaa Maaccaa fi Tulamaa duursanii qabeenya fi humna isaanii waakkii tokko malee wareeganiiru.
Waldan Maaccaaf Tulamaa hogganummaa Koloneel Alamuu Qixxeessaa jalatti, yeroo gababaa keessatti ummata Oromoo yoo gaammachiisu, H/Sillaasee fi kanneen isaan marsanii jiran mara ,yaaddoo keessa isaan galcheera. Waldaan Maaccaa fi Tuulamaa xiyyeeffannan isaa inni guddaan, uummata Oromoo barisiisuu irratti waan ta'eef, uummanni Oromoo ammoo yoo of bare akka isaan harkaa ba'u waan beekaniif, adeemsa waldaa kanaa gabaabsuu akka qaban murteeffatan.
Fiiniksii
Fooniksii, ykn Risaa Laboobaa, akkuma agaa dhageetti Giriikii keessatti waamamu, warra peershiyaa birattis qannus  jedhamuun beekama; Allaattii ajaa'ibaa yeroo baayyee of haaromsitudha. Daaraa qaama isaa  gubatee jiru irraa dhalata. Galmee seenaa keessatti, fooniksiin yeroo tokko tokko Impaayera Roomaa kan agarsiisu, yeroo kaan immoo falaasama keessatti deebi’ee dhalachuu kan agarsiisu, yeroo kaan immoo du’a booda deebi’ee dhalachuu kan agarsiisu ta’uu ni arganna.
Alamuu Qixxeessaa
Waldaa Maccaa fi Tuulamaa
Keessattuu Waldaan kun of keeessatti hammatee kan qabu hoggantoota waranaa, hojjatoota mootummaa, barattoota fi qotee bultoota Oromoo akkasums kan akka Saba Oromoo cunquursaa habashootaa jala jiran Sidaamaa, Walaayittaa, fi kkf waliin ta’uun hedduu isaan yaddeeseera.
Mootummaan Jibbamuu Isaanii
Koloneel Alamuu Qiixxeessaa H/Silasee biratti ija hamadhan ilaallamaa turan. Sababiinsaas yeroo Oromoonni Raayyaa hacuuccaarraa kan ka'e fincilanii lola jalqaban "waraanni meeshaa ammayaa hidhate ittiduuluu hinqabu, kun biyyaa keessaa waan ta’eef kan biyyaa keessaa poolisii ta'uu qaba" waan jedhaniif, Mootummaa H/Silasee biratti waamamanii diniin cimaan eerga keennameefiin booda, guddinni karaa seeraa mana waraanatiin keennamuu malu hunda hanga Waggaa 5tti akka hinkennamneef godhamanii, bakka duraan ramadamanii hojjachaa turaanirraa gara biraatti akka jijiraman godhamani. Gara biroon ammoo haala Waldaa Maaccaa fi Tulamaatin walqabateen H/Silaseen hogganoota Waldaa kanaa Jeneeral Taddasaa Birruu fi Jaarsolii beebekamoo Arsii waliin H/Silasee biratti yeroo dhiyaatan Koloneel Alamuu Qiixxeessaa sodaa tokko malee "H/Silaseedham ati maa Oromummaan nu yakkitaa? ati Oromoo miti?" yeroo jedhaniin, H/Silaseen "isa eenyutu nutti himi siin jedhe" jedheen jedhama.
Hiddala(Radicle)
Xin-biqila keessatti, Hiddalli ykn curcaaroo(radicle) kutaa jalqabaa biqiltuu ( miciree biqiltuu guddachaa jiruti ) yeroo adeemsa muta'uu sanyii keessaa ba'uudha. Hiddalli hidda miciree biqiltuu sanaa yoo ta’u, biyyee keessatti gara gadiitti guddata. Hiddalaa olitti Jirmoota micireewwanii yookiin soomayyoo(haaypokootiilii), kan kotyledon (s) deeggarudha.
Alamuu Qixxeessaa
Mootummaan Jibbamuu Isaanii
Koloneel Alamuun ilmi isaanii lola isaaf hinmalle kanarratti du’uusaan bayyee akka gaddan keessa bekitoonni nidubatu. Dhimma Waldaa Maccaatiin yakkamanii yeroo Kaabinoota H/Silasee duratti dhiyaatan, lolarratti yeroo lama rukutamanii waan turaniif "luuka koo yeroo lama isiniif keennera! Ilma koo Abbarraa isiniif kenneera akka lammii Oromoottii ijaaramnee biyya keenya keessatti misooma, guddisuun maaf yakka isiin biratti ta’e?" jechuun gaaffii deebii hinarganne hoggantoota Mootummaa H/Silasee tii dhiyeesaniiru. Ilmi isaanii Abbarraan Mootummaa H/Sillaaseef du’uusaan hedduu akka gaddaan bekitonni ni dubbatu. Hata’uu garuu hogganummaa isanitiin kan dhalate waldan Maccaa fi Tuulamaa akka dhabamee badu, kaabinoota H/Silaseetiin hoggantoonni waldaa kanaa, sobaan yakkanii adabbiin adda addaa yeroo irratti murtawu, Koloneel Alamuu irratti murtiin adda addaa sadii (3) irratti murtaaweera: Hidhaa cimaa waggaa 10, maqaan isaanii koloneelummaan akka irraa mulqamu fi yeroo mana hidhaatii hiikaman mirgi eenyummaa akka waggoota shaniif irraa mulqamu kan jedhu ture. Koloneel Alamuun akka uummani Oromoo isaan arguu ykn gaafachuu hin dandeenyeef faggeessanii Gondoor magalaa Dabra Taaboritti akka hidhaman godhaman. Yeroo mootummaan H/Silasee kufu, hoggantooni waldaa kanaa hundu mana hiidhati hiikkaman.
ABO Deeggaruu Isaanii
Erga mana hiidhatii hikkamanis uummani Oromoo akka blisummaa isaa gonfatee abba biyyaa isaa ta’u, bakkoota adda addatti aanaalewwan fi kutaalewwan Oromiyaa keessa naannawanii keessattuu bara 1991/1992 barsiisaa turaniiru. Ibsa isaan waajiraa ABO yeroo sana Gullallee jiru dabalatee keennaa turan mootummaa wayyaanee biratti isaan balaleefachiisullee sodaa tokko malee uummata kanaaf of keennanii hojjataa turaniiru.
Bara 1992 keessa, hogganaan wayyaanee Mallas Zeenaawwii bakka jirutti wamamanii osoo waliga’iirra jiranii bakka bu’aa OPDO yeroo sanaa kan ture Kumaa Dammaksaa, "uummata Oromoo kan diigu kan akka keessanii kana" yeroo jedhaniin Sodaa kan hin beekne Alamuu Qiixxeessaa "Yeroon ani mirga Oromooti falmuu jalqabu ati hudduu kee hinxaraganne" jedhanii waliga'ii sanarratti kumaa salphisanii akka gadi teesisaan namoonni walga’ii sanarratti argaman ni dubbatu. Koloneel Alamuu bara jireenya isanii yeroo hedduu mana isanii dhaqee waliin dubbachuu carraa argadheera. Abbaa kiyya waliin nannoo tokkotti waan waliin guddataniif walitti dhufeenya qabu. Akkuma ABOn Mootummaa Ce’uumsa keessaa ba’een ijoollee Oromoo rakkoon irra ga’ee hunda gargaraa turan. Anaafis gargarsa nagodhaniiru. Yeroo sana waan lama isani irraa dhaga’eera.
Yeroo sana waan lama isani irraa dhaga’eera. Bara 1991/1992 yeroo ABOn Mootummaa Ce’uumsa Ithiopiya keessa jiru, waajjiroonni ABO bakka adda addatti yeroo banaman, hoggantonni ABO fi Koloneel Alamuu bakka hedduu deemanii ummata isaniif ibsa kennaa turaniiru. Baatii Onkoloolessa bara 1991 waajjirrii ABO Yeroo Jalduutti banamu, Koloneel Alamuu fi namoonni bebbeekkamoon ABO fi bakkoota biroo irraa argamaniiru. Waliga’ii kana nama qindeesse keessaa nama tokko waanan ta’eef Ummani Anaa Jalduu, Ginddabaratii fi Meettaa Roobii hedduminan akka argaman irratti hojjatameera.
Aliyyii Cirrii
Seenaa Duubaa
Waraanarratti, loltoota qabsoo Baalee taa'umsa lafaatu isaan gargaara. Sulula Gannaalee, Sulula Weelmal, bosona Harannaa Bulluq keessatti injifannoowwan jajjaboos galmeessisaa turaniiru.
PVR Raja
P. V. R. Raja  qindeessaa muuziqaa Hindii ti. Irra caalaa Muuziqaa Fiilmiiwwan Afaan Telugu Hindii Qopheessaa ture. Albamii muuziqaa isaa Vitamin She fi Madhi jedhu indie labels irratti gadhiifame. Dorgommiiwwan Feestivaala Dargaggoota Biyyaalessaa Hindii irratti gosa gitaaraatiin sadarkaa tokkoffaa argateera. Fiilmiiwwan dijitaalaa 250 ol ta'aniif muuziqaa qindeesse.
Aliyyii Cirrii
Seenaa Duubaa
Gama biraatiin lammiin Oromoo dhalootaan Angeetuu ajajaa kudhanii kan ture Bulloo Gammadaan ammoo gidduu deemtuu ykn haala mijeessaa nafxanyaa ta’uun tajaajilaa ture. Kunis dubbiin Oromummaa amma galuufitti ture. Kana jechuun waraanni koloneel Aliyyiin hoogganamu iddoo inni qubatuu fi bulu waan beekuuf odeeffannoo nafxanyaa mootummaa Hayilasillaaseef dhiyyeessaa ture. Haaluma kanaan otuma nafxanyaa waliin ummata Oromoo waraanaa jiruu loltoota Oromoo Madda Walaabuun booji’amuun waraana Shaalaqaa Awwaluu Cirriin hoogganamu jala gale.
Yeroo kanatti ajajaan kudhanii Bulloo Gammadaan kaayyoo ummata Oromoo fi kallaatti deemsa isaanii erga hubateen booda garee waraana ummata Oromoo waliin ta’uun Oromummaa isaa amanee ummata Oromoo waliin gara waraana nafxanyaatti seenuun Godina Gujii bakka ‘Gurraa’ jedhamutti harka nafxanyaan du’e.
Yeroo sanatti waraanni kun humnaan ol waan cimeef ummanni Oromoos ta’e nafxanyaan osoo wal baqatanii galaana bishaan Gannaaleen lubbuu isaanii dhabaniiru. Haaluma kanaan gareen waraana koloneel Aliyyii Cirrii magaalli Oborsoo fi Bidiree akka nafxanyaa yeroo saniif hin taane guban. Akkasumas Riqicha laga Gannaalee gubuuf ka’anii yoo hafe nu fayyaduu danda’a jedhanii gubuu dhiisan.Yeroo kanatti bakka Maddaatti waraanni akka hin gaggeeffamne dhaamsi isaanii bineensi illee ykn allaattiin illee bakka kanatti akka hin ajjeefamneef beelladoota manaa keessaa immoo gaala akka hin qallee dhaamsa walii dabarsanii waraana isaanii itti fufan.
Jaagamaa Keelloo mootummaa Hayilasillaaseen muudamee gara Baalee yoo deemu, ummata sossobee ofitti akka qabachuu yaalaa ture. Gootonni Baalee harka akka kennannu kan nu taasise Jaagamaa Keeloo ture jedha Aliyyi Cirriin.
Haaluma wal fakkaatun bara mootummaa Dargii, mootummaa Hayilasillaasee caalaa cunqursaa guddaan ummata Oromoorra gahaa ture. Bara muutummaa Dargii kana keessatti waraanni meeshaalee waraanaa ammayyaa waan qabuuf ilmaan Oromoo hedduu irratti ajjeechaa raawwachaa tureera. Koloneel Aliyyiin sirnicha kana cal jedhee hin ilaalle ture. Akkuma mootummaa Hayila Sillaasee irratti qabsaa’een mootummaa Dargii jalas dhaabbachuun hacuuccaa cunqursaa ummata oromoo irratti gahaa ture ofirraa qolachuuf hoomaa waraanaa isaa qabatee Dargiin lolaa turuun isaa ni beekama.
Koloneel Aliyyiin mirgi ummatichaa qawwee qofaan mirkanaa’uu danda’a amantii jedhu qabaachuun, waraana Dargii jala dhaabbachuun erga waraanaa turee, mootummaan Dargii waraanni isaa humnaan ol cimachaa adeemuun, koloneel gara mootummaa Somaaleetti baqachuun waggaa 11 achi ture. Koloneel Aliyyiin Somaaliyaarraa erga Dargiin kufee ADWUIn aangoo qabatee biyyatti deebi’e.
Boqochuusaa
Koneleel Aliyyiin Cirrii dhukkubsatee yaalamaa erga turee booda Sadaasa 11, 2017 waggaa 96tti du'aan addunyaa irraa deeme. Gaafa Sadaasa 14, bakka jaallewwan wajjin qabsaa'aa ture kan akka Waaqoo Guutuu fi Adam Jiloo faa itti awwaallaman Madda Walaabutti kabajaan awwaallameera. Awwaala kanarratti, kutaa Oromiyaa hundarraa namoonni kuma kudhaanii ol kan argaman yoo ta'u angaawonni naannoo Oromiyaas agamaniiru. Artistoota keessa Haacaaluu Hundeessaa, Galaanaa Gaaromsaa fi Habiibii Kamaal faa argamaniiru.
Alamuu Qixxeessaa
ABO Deeggaruu Isaanii
Guyyaa seenaa qabeessa kana irratti kan argaman Kloneel Alamuu Qiixxeessaa, Obboo Damisee Kabbadaa (ABOrraa), Girmaa W/Giyoorgis Sooddoo Jiddaa bakka bu’dhan (Preezadantii), Jeneraal Jaagamaa Keelloo fi kanneen birooti. Jaagamaa Keelloo bara Xaalyaanii nannoo sanatti lolaa waan turaniif Ummata anaa Jalduu biratti maqaa guddaa qabu. Ummani Jalduu, Alamuu Qixxeessa fi Jaagamaa Keelloo maqadhan malee, arganii waan hinbeekinneef isaan argudhaaf Oromoni dhufan heddudha.
Bakki walga’iin kun itti Qoophawe mana baruumsa Jalduu keessatti yoo ta’u, mana baruumsaa kana yeroo Waldaa-Walgargaarsa Maaccaaf Tulamaa hundeessan, jalqaba duraatiif, lafa qaban keennanii kan Ummata Jalduuf ijaarsiisanii, Oromoota nannoo biroof fakkii goddaa kan ta’aniidha.
Boqochuusaanii
Koloneel Alamuun Fulbaana 9, 2001tti lubbunsaani dabarte. Reeffi koloneel Alamuu iddoo dhalootasaanii magaala Jalduutti bakka ummanni isaan jaalattu hedduun argametti awwaallame.
Yaayaa
ibsi beekumsa akka namaf galuti fi salphati argamuti oso qophaa'ee baay'ee gaariidha
Naayiloo-Sahaaraa
Har'as Jechuun Bara Kana Hanga 2009 Seenaan Uummata Oromoo Seenaa Cunqursaa Fi Dararaa Ta'uun Isaa Beekamaadha Haa Ta'u Garuu Qabsoon Godhamaa Jiru Kan Duuba Deebi'u Miti Ammas Gadaan Kan Quufaa Fi Gabbinaa Haa Ta'u Horaa Bulaa Deebanaa!
Habaqaala
Habaqaalli biqiltuu xiqqaa sanyii irraa biqiludha.
Miiljahee (Heksaapoodaa)
Heksaapoodaan ykn Miiljaheen garee orgaanizimoota adda addaa fi baay’ee ta’anii fi murna miilxinximna keessaa tokko ta’aniidha. Miila ja'a  qabu yoo ta'u, maqaan "Hexapoda" jedhu kanarra madde. Gareen kun ilbiisota, a'amkeessoo kan of keessatti hammate yoo ta’u, isaanis micirjirtiwwan adda addaa fi baay’ee ta’an kanneen lafa kanarra jiranidha. Heksaapoodonni sirnkkoo adda addaa keessatti akka poolineesitootati, burkutessitootti fi adamsitootaatti gahee olaanaa qabu. Bakka jireenyaa adda addaa, lafa irraa kaasee hanga bishaan qulqulluu fi naannoo galaanaa tokko tokko illee madaqaniiru. Qaamni Miiljahee kutaa adda addaa sadiitti qoodama: Isaanis mataa, Qomaa fi garaa dha. qaamooleen dabalataa kannen akka koochoo, sanfilaa fi kutaa afaanii addaa kan qaban yoo ta’u, kunis madda nyaataa fi naannoo adda addaa akka madaqan isaan dandeessisa.
Guutamaa Hawaas
Guutamaa Hawaas (1945-1994) qabsaawaa mirga Oromoo fi hoogganaa Waraana Bilisummaa Oromoo ture. Guutamaan waraana qabsoo bilisummaaf ABO fi ADWUI gidduutti geggeeffamerratti waan diinan marfameef, ofumaan of ajjeese.
Seenaa Duubaa
Guutamaa Hawaas maqaan dhalootasaa Jamaal Roobaleeti. Guutamaan bara 1945 keessa abbaasaa Roobalee Daadhii fi haadhasaa Gaashoo Tofoorraa Oromiyaa kibba-bahaa Arsii keessatti, aanaa Gololchaa, ganda Haaroo jedhamutti dhalate. Umuriin isaa barnootaaf akka ga’eenis mana barnootaa Gololchaa seenuun kutaa 1ffaa hanga 4ffaa kan barate yoo ta’u, kutaa 5ffaa hanga 12ffaatti ammoo gara Finfinnee dhaquun mana barumsaa Addis Katamaa jedhamutti baratee xumure. Akka barnootasaa xumureenis waajjira Boordii Bunaa jedhamu keessaan hojii jalgabe. Waajjira kanas damee Finfinnee fi Diillaatti aragmu keessatti yeroo muraasaaf ramadamee hojjate. Waajjirra kana keessatti bulchaa aanota garaa garaa, keessattuu bara 1975-1977tti naannoo Arba Guuguutti ramadamuun bulchaa aanaa Gololchaa ta'ee hojjateera. Itti aansee bara 1978-1979tti konyaa Arba Guuguutti itti gaafatamaa dhimma ummataa ta’ee hojjate. Haa ta’uyyuu malee, mootummaan Dargii sochii qabsoo bilisummaa Oromoo waliin hidhata qaba jechuun ba'uu fi galuusaa waan hordofuu jalqabeef, waajjira kana gad lakkisuun gara hojii isaa jalgabaatti deebi'ee hojjechuu jalgabe.
Mudhii lafaa
Mudhii lafaa ykn Sarwala lafaa qaama lafaa cinlafa  Kaabaa  fi  Kibbaatti  bakka  lama  walqixa  ta’etti  qooda. Sararri Mudhii  lafaa  fageenya  gara bantii  kaabaa  fi  bantii  Kibbaatti  argamu  safaruuf  akka ka’umsaatti tajaajila. Fageenyi Mudhii lafaa irraa hanga Bantii kaabaattis  ta’ee  hanga  Bantii  Kibbaatti  jiru  90°ta’a. Sararran Dagalee akkuma Mudhii lafaa irraa garaaKaabaa  fi   Kibbaatti   deemamuun   dheerinni   isaaniisgaggabaabbataa   deema. Sararran  Dagalee   sararranwaltarree ennaa ta’an, hundi isaaniituu wal hin tuqan
Guutamaa Hawaas
Qabsoosaa
Guutamaan yeroo sanaa kaasee hanga gaafa wareegameetti itti gaafatama dhaabaa kan gara garaarra ture. Kunis bara 1979-1984tti miseensa koree Godina Kibba-Bahaa ture. Yeroo sanatti Godina Kibba-Bahaa kan jedhamu: aalee Diida aa, Baalee fi kutaa Harargee keessaa ammoo aanaa Daaroo-Labuu kan of keessaa qabu ture. Yeroo kana koree keessatti itti gaafatamni isaa dhimma hojii hawaasummaa ture. Bara 1983 jila miseensota ABO Godinoota Bahaarraa yaamamee fi hogganoota ABO kan wareegaman bakka buusuuf kutaa Harargee, Laga Raammis, bakka Raaree Aadam Boruu jedhamutti taa’erratti miseensa koree maatii fi jaallan isaa irraa jidduu ABO ta'ee filame.
Bara 1984 keessa walga'ii koree gidduu-galeessaa 2ffaa kutaa Harargee, Aanaa Daaroo Labuu, bakka Sakattee Billiqaa jedhamutti taa'erratti gaafa waajjirri siyaasaa ABO jalgabaaf ijaaramutti miseensa Waajiira Siyaasaa ta'ee filame. Achumaan hoogganaa Damee Hawaasummaa ABO ta'uun ramadame. Bara 1989 yeroo Korri ABO 2ffaan kutaa Harargee, naanoo Laga Gobelleetti godhamuuf qophiirra jirutti, miseensa Koree Qindeessituu Kora Sabaa ABO ta'ee qindeessaa Itti-aanaa fi diinagdee koree kanaa fudhachuun ramadamee hojjate. Korarratti ammoo, yeroo lammaaffaaf miseensa Koree Jidduu fi Waajjira Siyaasaa ta'ee filame. Achumaan mataa Damee Diinagdee ABO ta'uun ramadame. Bara 1991, yeroo mootummaa ce'umsaa keessa ABOn seene, hirmaata hojii kan hoogganni dhaabaa yeroo san hojii mootummaa fi dhaabaa walitti qindeeffatuuf godhaterratti miseensa mana marii fi itti-gaafatamaa Zoonii Kibbaa ta'ee ramadame. Bara 1992 yeroo mootummaa Ce'umsaa keessaa ABOn ba'etti itti gaafatamummaa kanaan dirree qabsoo Zoonii Kibba Bahaa, kutaa Baalee, naannoo Gadabii fi Dalloo Bunaatti deebi’ee maroo lammaffaaf gaara seene.
Yeroo sanatti waraanni Wayyaanee fi Shaabiyaa humna isaani walitti qindeeffachuun waraana Aadda Bilisummaa Oromoo dhabamsiisuuf lolaa guddaa yeroo isaan itti banan ture. Ebla 12 bara 1994ttis kutaadhuma kana aanaa Dalloo Mannaa, naannoo Laga Dayyuu, bishaan Haxiballaa jedhamurratti Waraanni Wayyaane e fi Shaabiyaa kun lola guddaa WBOrratti bananiin, lola hadhawaa guyyaa sad’iif geggeeffamerratti akka gootaatti lolee lolchiisaa erga tureen booda Ebla 14 naannoo Barraaq bakka Dhukkee jedhamutti lola geggeeffameerratti diinaan marfamee harka diinatti hinkennu jechuun boombii ofitti dhoosanii jaallewwansaa afur yeroo sana isa waliin turan waliin wareegame.
Sakkoo(Ethics)
Sakkoo ykn falaasamni naamusaa damee falaasama "yaad- rimee amala gaarii fi dogoggoraa sirnaan hojjechuu, ittisuu fi gorsuu kan of keessaa qabudha ". Dirreen naamusaa, qorbareedinaa(aesthetics) waliin, dhimmoota sona ilaallata ; dameewwan kun damee falaasama aksiyooloogii jedhamu of keessaa qabu.
Guutamaa Hawaas
Qabsoosaa
Guutamaa Hawaas intala Biiftuu jedhamtu kan qabu yoo ta'u yeroo ammaa Biiftun biyya Awustireeliyaa jiraatti.
Sakkoo(Ethics)
sakkoon yaad-rimeewwan akka gaarii fi hamaa, sirrii fi dogoggora, qulqullummaa fi hammeenya, haqaa fi yakka hiikuudhaan gaaffii safuu dhala namaa furuu barbaada. Akka dirree qorannoo hayyoolessa(intellectual)tti, falaasamni hamilee dameewwan xiinsammuu hamilee, ibsituu sakkoo, fi yaadrimee sonaa wajjin walqabatee jira.
sakkoo keessatti naannoowwan qo’annoo gurguddoon sadii har’a beekamtii argatan:
Ashaalew Taameen
Aschalew Tamene Seyoum (dhalate Sadaasa 22, 1991) ispoortii kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan taphataa garee kubbaa miillaa Itoophiyaa Fasil Kenema fi garee biyyaalessaa Itoophiyaa taphata.
Kaartaa
Kaartaan ykn Barruyyaan meeshaa qaama lafaa guutuu ykn gar-tokkee qaama lafaa bakka bu’uun akka haala salphaan hubatamuu danda’uutti gadi xiqqeeffamee akka waan samii irraa gadi ilaalamutti waraqaa diriiraa irratti kan kaafamu dha.
kaartaan yaad-rimee afurtu argamu. Isaanis haala salphaa, gad xiqqeessuu, samii irraa gadi ilaaluu fi waraqaa diriiraa dha. Tokko tokkoon yommuu ibsamu:
Haala salphaa kaartaan kamiyyuu wantoota qaama lafaa irratti argaman hunda guutummaa guututti agarsiisuu hin danda’u. kanaafuu, kaartaan kaafamuuf barbaadame irratti hundaa’uun waantoota filataman qofa agarsiisuu qaba.
Samii irraa gad ilaaluu: Wanti tokko kallattii adda addaatiin yoo ilaalamu roga adda addaa qaba. Mee magaala kee keessatti gamoo keessatti barattu yookiin mana keessan gad bahitii kallattii adda addaatiin ilaaluuf yaali. Kunis, gara fuulduraatiin, dugda duubaanii fi dalgaa yoo ilaaltu rogni gamoo keessatti barattuu wal fakkaataa? Itti aansuun ammoo naannoo mana barnootaa keetitti bakki tulluu yookiin gaarri yoo jiraate tulluu (gaara) irra ol bahuun of jalatti gad ilaaluuf yaali. Kaartaan: meeshaa qaama lafaa guutuu ykn gar-tokkee qaama lafaa bakka bu’uun akka haala salphaan hubatamuu danda’uutti gadi xiqqeeffamee akka waan samii irraa gadi ilaalamutti waraqaa diriiraa irratti kan kaafamu dha.Rogni gamoo keessatti barattuu amma ilaalte kanniin duraan argite wajjiin wal fakkaataa? Ilaalchi amma gaara irra gamoo mana barnootichaa gad ilaaltu kun akka namni xiyyaaran deemu tokko qilleensa irraa yookiin gubbaa gad ilaalu yookiin akka allaattiitti samii keessa balali’aa gad ilaalu fakkaata. Ilaalchi gamoowwan gubbaa gad ilaalte kun akkataa lafti kaartaa irratti itti kaafamte sitti agarsiisa.
Waraqaa diriiraa: Danaan lafaa korboo (geengoo) osoo hin ta’in akka killee luffeedha. Fuulli lafaa bu’aa ba’ii qaba. Fuula lafaa bu’aa ba’ii qabu kana waraqaa diriiraa irratti akka jirutti agarsiisuun baay’ee rakkisaadha. Kana malee, qaama lafaa marfamaa ta’e waraqaa diriiraa irratti kaasuun ni rakkisa. Waan kana ta’eef, lafa marfamtuu taate kana waraqaa diiriiraa roga lama qabu irratti baldhina, danaa fi kallattii lafaa osoo hin faalleessin kaasuun hin danda’amu. Ogeeyyiin kaartaa kaasan (kaartoogiraafaroonni) rakkina kana furuuf qaama lafaa marfamaa ta’e yookiin rog-sadee qabu kana waraqaa diriiraa yookiin rog-lamee qabu irratti ceesisuun agarsiisuuf mala piroojekshinii kaartaa jedhamutti fayyadam
Faayidaalee kaartaa keessaa gurguddoon isaan armaan gadiiti. Isaanis: (
a) Argama: bakka, naannoo fi biyyi akkasumas wanti tokko itti argamu addaan baasanii beekuuf.
(b) Fageenya: kaartaa irraa fageenya bakka lama jidduu jiru shallaganii beekuuf
(c) Baldhina: baldhina bakka, naannoo fi biyya tokkoo kaartaa irraa hammam akka ta’e shallaganii beekuuf.
(d) kallattii: bakki, naannoo fi biyyi tokko waan beekamaa ta’e tokko irraa gara kamitti akka argamu barbaaduu fa’a. Haa ta’uu garuu kaartaa kaasuun yeroo jalqabaa kaasee adeemsa sadarkaa guddinaa hedduu keessa darbeera. Seenaa sadarkaa guddina kaartaa kaasuu bakka gurguddaa lamatti qoodama. Isaanis kaartaa mala duriin kaasuu fi mala ammayyaan kaasuu dha.