cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kolonii Jalaa Bahuu Afrikaa
Seenaasaa
Dhuma jaarra kudha-salgaffaa keessa yeroo Afrikaa cirachuu, humnoonni Yuurooppi Dhihaa, Afrikaa fi qabeenyashii Kora Barliin 1884-85 irratti addaan hiratan. 1905tti, lafti Afrikaa hundi too'anna mootummoota Yuurooppi Dhihaa harka jira ture, kana keessaa kan hafan Laayibeeriyaa (iddoo qubsumaa Afrikaan-Ameerikaanota duraan garba turanii kan taate) fi Itoophiyaa (kan yaalii koloneessuu Xaaliyaaniin godhame ofirraa faccifte) qofa ture. Biriiteen fi Firaansi lafa bal'aa qabatani, garuu Jarmanii, Ispeen, Xaaliyaanii, Beeljiyeem fi Poorchugaalis kolonii qabu turan. Sababa koloniyaalizimii fi imperiyaalizimiitin, Afrikaa harki guddaan birmadummaa fi too'annaa qabeenya isaanii kan akka warqii fi muka gommaa dhaban. Yaada-rimee Walaloo Ba'aa Nama Diimaa hordofudhaan, namoonni Yuurooppi kan koloniyaalizimii irraa bu'aa argatan, koloniyaalizimiin Afrikaa qaroomsuuf barbaachisaadha jedhanii yaadu ture.
Sababa
Waraanni Addunyaa II irratti kolonoonni Biriiten baayyen humnoota Allaayid humna waraanaa fi qabeenyaan deeggaranii warra Aaksisi lolaa turani. Kolonoonni Afrikaa baayyen waraana kana booda bilisa hin kennamneef. Impeeriyaalistiin Jaappaan Baha Fagoo qabachuunsaa hirrina meeshaa dheedhii kan akka gommaa fi albuudota adda addaa fide. Afikaan hiirina kana bakka buusuuf yoo dirqamtu jijjiirama kanarraas bu'aa guddaa argatte. Rakkoon biraa Awurrooppaanota Dhihaa mudate bidiruu-U kan Garba Atilaantiik to'achaa turedha. Kuni meeshaa dheedhii kolonii Afrikaarraa gara Awurooppaatti fe'amu hirrise ykn gufuu itti ta'e. Sababa daldalli gadi hirrate kanaaf, industiriin Afrikaa keessa jiru jajjabaachaa deeme. Industiriin Afrikaa keessa kun jajjabaachun ammoo magaalonni haaran akka uummaman, kan duraan jiran ammoo akka diingadee fi baayyinni ummata isaanii guddatu godhe. Akkuma ummanii magaalaa fi industriiin guddachaa deemen, waldoonni hoojattootaas baayyachaa deeme. Waldaa hojjatootaa kana bukkeetti, magaalomuun namoonni dubbisuu fi barreessuu danda'an akka guddatu godhe, kunimmoo gaazexoonni bilisummaa deeggaran akka dhaabbatan karaa bane.
Gurraandhala 12, 1941 pirezidaantin USA Firaankiliin D. Ruuzvelti fi muummichi ministeeraa Biriiten Winisten Charchil addunyaan waraana booda uummamtu maal akka fakkaattu dubbachuuf walga'an. Bu'aan walga'ii kanaas Chaarterii Atilaantilii ti. Wanti kun waliigaltee miti, Paarlaamaa Biriiteenitti ykn seneetii Yunaayitid Isteetisitti kan raggaasifamuuf hin kennamne, garuu dookimentii fudhatama bal'a argatedha. Waadaan tokko, kan Ruuzvelti itti galche, kolonoonni akka ofiin of bulchan kan jedhu ture. Waraana Addunyaa II booda, USA fi kolonoonni Afrikaa, Biriiten akka murtii Chaarterii Atilaantik kana kabajjuuf dhiibbaa godhan. Waraana booda, lammiin Biriiten tokko tokko kolonoonni Afrikaa kan hin bilchaatinii fi amala ijoollummaa akka qabnitti ilaalu turan; koloneessitoonni Biriiten bulchiinsa dimokiraatawaa kolonii keessatti amma gadiitti diriisan.
Bara 1930tti, humnoonni koloneeffattootaa, yeroo tokko tokko odoo hin beekin, bulchiitota xiqqoo kan yuunivarsiitii biyyoota dhihaa keessatti baratanii fi waa'ee hiree ofii ofiin murteeffachuu hubatan aangoorra kaa'an. Bulchitoonni kun hooggantoota qabsoo bilisummaa ta'an, kunis kan akka Joomoo Keeniyaataa (Keeniyaa), Kiwaamee Inkiruumaa (Gooldi Koosti, amma Gaanaa), Juuliyees Nereeree (Tanzaaniyaa), Liyooppoldi Seedar Sengor (Senegaal) fi Filiiksi Hufeet Boonyii (Kootdivo’aar) dabalata.
Adoolfi Hitler
Seenaa
Miniik Adoolf Hitler Afrikaati
Adoolfi Hitler gochaa duguuggas sanyii Israa'eloota irratti raawwateef siidan dhaabbatee Hitler yakkamaa tahuu dhaloonni ittiin yaadachaa jira. Jarmanoonni Hitler akka gootatti faarsaa hin jiran. Gochaa duguuggaa sanyii dhala namaa irratti raawwate jechuun seenaa barreessan. Minilik gochaa duguuggaa sanyii Oromoo irratti raawwate siidan isaa akka gootatti dhaabbatee ittiin faarfama. Gochaan duguuggaa sanyii inni Oromoo irratti raawwate akka waan gootummaadhan biyya tana ijaaretti faarfama. Yakki Minilik yakka suukaneessaa haawwan Oromoo irraa # Aanoletti harma irraa cireedha. Yakkamaa akkanaa nama seenaa hojjate jedhanii faarsun Oromoo awwaaluudha. Itoophiyaa ijaarudhaaf Oromoon duguugamuu mannaa maali Itoophiyaan yoo ijaaramuu baattee ilmaan Oromoo nagaan jiraatan? Kuni diinummaa hammaataadha. Hardhallee bineensi kuni sababa Oromoo duguugef ilmaan isaa kan sirna sana deebisuuf hawwaniin nurratti faarfamaa jira. Kuni yakka lammaffaa Oromoo irratti raawwatamaa jiruudha. Minilik siidan isaa haa ka'uu jedhee Oromoon kan falmaa tureef siidan isaa akka gootummaatti ittiin yaadachuuf dhaabbate malee yakka hojjachuu isaa dhaloonni akka irraa baratuuf miti. Kuni osoo hin sirranne Naafxanyoonni inumaa yeroo ammaa ifaan ifatti gadi bahanii nuti naafxanyaadha jedhanii Minilik nutti faarsaa Oromoo inni duguuge xinneessaa jiru.
Oromoo
Dhufaatii
Ka'umsi Oromoo eessaa akka ta'e sirriitti hubachuuf qorannoon dabalataa barbaachisuyyuu, Oromoon jalqabarratti akka horsiisee-bulaatti fi/ykn gartokkeen qotee-bulaatti jiraachaa ture jedhamee amanama. Qorattoonni seenaa baayyen gosoonni Oromoo (Baale) muraasni fiixee-kibbaa Itoophiyaa har'aa keessa waggaa kumaa ol jiraacha akka turan walii galu. Qoratoonni kun Godaansi Oromoo daldalaan-dhiibbame ummata Oromoo gara bakka har'a jiraatan walakkaa fi dhihaa Itooophiyaa jaarraa 16ffaa fi 17ffaatti akka fide dubbatu. Kaartaan durii kan impaayera Aaksum/Abisiniyaa fi Adaal/Sumaalee Oromoon gara walakkaa Itoophiyaa har'aatti haaraa ta'uu agarsiisa. Barnoota garii == Dhufaatii == Ka'umsi Oromoo eessaa akka ta'e sirriitti hubachuuf qorannoon dabalataa barbaachisuyyuu, Oromoon jalqabarratti akka horsiisee-bulaatti fi/ykn gartokkeen qotee-bulaatti jiraachaa ture jedhamee amanama. Qorattoonni seenaa baayyen gosoonni Oromoo (Baale) muraasni fiixee-kibbaa Itoophiyaa har'aa keessa waggaa kumaa ol jiraacha akka turan walii galu. Qoratoonni kun Godaansi Oromoo daldalaan-dhiibbame ummata Oromoo gara bakka har'a jiraatan walakkaa fi dhihaa Itooophiyaa jaarraa 16ffaa fi 17ffaatti akka fide dubbatu. Kaartaan durii kan impaayera Aaksum/Abisiniyaa fi Adaal/Sumaalee Oromoon gara walakkaa Itoophiyaa har'aatti haaraa ta'uu agarsiisa. Barnoota garii
Seenaa As Dhihoo
agarsiisu]] Akka seenaan ibsutti, ummanni Oromoo bulchiinsaaf Sirna Gadaa fayyadamaa ture. Oromoon mootummoota ofbulchan muraasas qaba, kanas ummata Sidaamaa wajjin qooddata. Kana keessaa mootummoota naannoo Gibee ta'an Geeraa, Gommaa, Garo, Gummaa, Jimmaa fi Limmuu-Inaariyaa, fi akkasumas mootummaa Jireeni.
Akka seenaan dubbatutti, walmorkiin karaa nagaa fi waraanaa ummata Oromoo fi sabootaa ollaa kan akka Amaaraa, Sidaamaa fi Sumaalee wajjin ture siyaasa hawaasa Oromoorratti dhiibbaa fide. Goddansi Oromoonni akka Yajuu gara kaabatti godhan, fi keessumattuu Oromoon Arsii gara lafa saba Sumaalee fi Sidaamaatti godhan baballiinsa Amaarri gara kibbaatti godhe wajjin wal fakkaata, fi siyaasa sanyii Itoophiyaa kan harraa kana boce. Akkasumas, baballinni guddaan Sumaalee lafa diriiraa Ogaadeniirraa gara dhihaatti gara laga Jubaatti godhame Oromoo wajjiniin walitti bu'iinsa fide. Iddoo tokko tokkotti, Oromoonii fi Sumaalen qabeenya uummamaa fi lafa gabbata irratti walitti bu'aa turan. Dabalataan, Oromoonni Bahaa, kan Islaamummaa fudhatanii turan, warra Sumaalee fi Affaar wajjin qaama Sulxaana Adaal kan Islaamaa hordofuu turan. Sulxaanni Adaal hooggana Imaam Ahimad Ibin Ibraahim Al-Gaazii jalatti Impaayera Abisiiniyaa kan Kiristaana ture qabachuuf duule ture.
Qorataan seenaa Riichaardi Paankirasti odoo humnoonni Yuurooppi hin dhufinii fi mootummaan Itoophiyaa hin hundaa'in dura, naannon amma Itoophiyaa, Eertiraa fi Somaaliyaa jedhamu kana: Tuuta mootummootaa fi bulchiinsotaa qabata, tokkoon tokkoonsaanii ofumasaaanii kan socho'an turan, garummoo warra kaani dhiibbessaa fi warra kaanin dhiibbeffamaa turan. Bulchaan tokko bulchaa biyya biraa of eeggannoodhan ilaala garummoo yeroo baayyee kennaa fi dhaamsaa garii wal jijjiiru, tarii yoo wal waraanaa jiraatan malee. Sanyiin warra mootii karaa fuudhaa walitti hidhuun baramaadha, garuu yeroo baayyee daangaa amantii hin cabsuu. Karaa biraa, daldalli, garaagarummaa amantii ilaalcha keessa kan galche miti, karaan daldalaa mootummoota amantii aadaa, kiristaana, fi Islaama hordofan walitti hidha. Hawaasni fi sabni afaan mataasaa dubbatu baayyinaan warra kaanirraa adda ta'eetu jiraata, garuu aadaa walirraa dhaalun ni jira. Kunis qarqara Galaana Diimaa fi Gaarren Itoophiyaa keessatti qofa odoo hin taane, gara kibbaa daangaa Sumaalee fi Oromoo dabalata; achittis kara-deemtonni dhuma jaarraa 19ffaa keessa garas deeman hawaasa daldalu kan afaan baayyee dubbatu arganiiru. Wagga kurnan jalqabaa jaarraa 19ffaa keessaa, mootummaan Oromoo sadi'i Inaariyaa, Gommaa fi Gumaan cimanii dhufan. Naannoon kun walumatti lafa-Oromoo jedhamee yoo beekkamu lafa walakeessaa fi kibba Itoophiyaa qabata, kunis yeroo amma lafa sabni Oromoo hin taane irra jiraatu of keessatti qabata. Gumaachi Oromoo Itoophiyaa hundeessuu keessatti yoo ilaallame, Goobana Daaccii waraana geggeessudhaan mootummoota bilisummaan jiraachaa turan Itoophiyaa jalatti galcheera. Goobanaan Minilik jala galuudhan mootummoota Oromoo baayyee cabsee Itoophiyaa jalatti galche. Sababa kanaafis Oromoonnii Goobanaa akka gantuutti ilaalu. Itoophiyaan har'aa odoo hin hundaa'in dura daldallii naannoo, karaa dheeraa fi daangaa qaxxaamuru Itoophiyaa har'aa, Eertiraa fi kutaan Somaaliyaa walitti hidhee ture. Karaan daldalaa kun Boongaa, Jimma, Saqqaa, Asandaaboo, Goojjam, Bageemidir, Maramma, Misuwwaa, Sooddo, Shawaa, Harar, Zaayilaa fi Baarbaraa walitti qabsiisa ture.
Bara 1973tti, Oromoon Itoophiyaa keessatti hacuuccamuunsaanii waan daangaa dhabeef ABO hundeessan; ABOnis naannoo Oromiyaa keessatti ummata sochoosuu jalqabe. Baruma kana Itoophiyaa keessa beela hamaa kan ummataa nuusa miliyoonatii ol ta'u fixetu dhufe; kanarrattis mootummaan Hayila Sillaasee tarkanfii fudhatee gargaarsi akka rabsamu eeyyamuufillee yeroo dheeraa itti fudhate. Namoonni beelan dhuman baayyensaanii Oromootaa fi Amaarotaa Walloo, Affaarii fi Tigroota turan. Bara 1974 Finfinnee keessa hiriira nagaa fi fincila hojii dhaabuutu jira ture; baruma kana Gurraandhala keessa mootummaan Hayila Sillaasee kufee Dargiin aangoo qabate; garuu ammas kaawonsiliin kun Amaaradhaan kan guuttame ture, namoota miseensa kaawonsilii kanaa 125 keessa 25 qofatu Amaara miti. Bara 1975 mootummaan lafti baadiyyaa hundi kan mootummaa akka ta'e labse, sirna abbaa lafaas balleesse. Garuu, bu'aan kunis qonnaa waliinii kan dirqamaa, qonnaa mootummaa fi sagantaa ummata dirqamaan qubsiisuurraan kan ka'e galmaa gaa'uu dide.
Mudde 2009tti, gabaasni fuula 96 qabu kan Human Rights in Ethiopia: Through the Eyes of the Oromo Diaspora jedhamu kan Advocates for Human Rights jedhamuun qophaa'e sarbama mirga dhala namaa ummata Oromoo mootummoota Itoophiyaa sadan darban: Impaayera Abisiiniyaa kan Hayila Sillaaseen bulchaa ture, sirna Maarkisistii kan hordofu Dargii fi kan har'a Itoophiyaa bulchaa jiru ADWUI kan ABUT(Adda Bilisummaa Ummata Tigraayin) hoogganamu, jalatti irra ga'e gabaasa. ABUT miseensota ABO tilmaaman 20,000 ta'u kan hidhan yoo ta'u hoggantoota ABO hunda biyyaa ari'aniiru, ABOn Itoophiyaa keessatti akka dhaaba siyaasaatti akka hin sochoone godhaniiru.
Akka Biiroo Mootummoota Gamtoomanii Komishinera Olaanaa Mirga Namaatti, Oromia Support Group (OSG) bara 2005 hanga Hagayya 2008tti Oromoonni 594 odoo gara mana murtiitti hin geeffamin humnoota nageenyaa mootummaa Itoophiyaatin ajjeeffamaniiru, 43 ammoo mana hidhaa erga galanii booda dhabamaniiru.
Akka Gabaasa Amnistii Internaashinaal BECAUSE I AM OROMO jedhu kan bara 2014 baase ibsutti hacuuccaan mootummaan ADWUI ilmaan Oromoorraan ga'u cimee kan itti fufe ta'uu ibsa. Bara 2011 hanga bara 2014 gidduutti qofa, Oromoonni 5,000 ol ta'an mootummaa karaa nagaatin warri morman ykn mormu jedhamanii shakkaman mana hidhaatti galfamaniiru. Itoophiyaa keessa gazeexessitonnii dhuunfaa fi miidiyaan bilisaa waan hin jirreef, lakkoofsi namoota hidhamanii kun kana caaluu danda'a jedha. Miseensonnii dhaaba siyaasaa seeran galmaa'ee socho'uullee odoo hin hafin kan dhibbaa olitti lakkaawwaman mana hidhaatti akka darbaman dubbata.
Dimoogiraafii
Ummatni Oromoo kaabaan hanga Tigraay, kibbaan hanga Keeniyaa faffaca'ee argama. Oromoon harki caalaan naannoo Oromiyaa keessa kan jiraatan yoo ta'u hangi tokkommoo kaaba Keeniyaa keessa jiraatu. Kana malees Oromoonni hangi tokko naannoo Amaaraa godina addaa saba Oromoo keessaa naannoo Tigraay aanaalee akka Raayyaa Azaboo jiraatu. Sabaa fi sablammoota naannoo Beenishaangul Gumuz keessa jiraatu keessa harki caalaan saba Oromooti.
Afaan
Ummanni Oromoo Afaan Oromoo (Oromiffas ni jedhama) dubbata. Afaan Oromoon maatii afaanii Afroo-Eeshiyaatik jalatti ramadama. Gaanfa Afrikaa keessa Oromoon saba kuushii dubbatu guddicha dha. Akka itinooloogin jedhutti, addunyaa guutuutti ummata 40,467,900tu Afaan Oromoo dubbata. Afaan Oromoo damee afur gurguddaatti qoqqooddama: Afaan Oromoo Booranaa-Arsii-Gujii, Afaan Oromoo Bahaa, Afaan Oromoo Dhihaaf Walakeessaa fi Afaan Oromoo Ormaati.
Yeroo ammaa Afaan Oromoo qubee Laatiniitin barreeffama.gahee guddaa kan tapatanii jalqabarratti sheikh bakri sapaloo turan. Qubeen Saaphaalloos Afaan Oromoo barreesuuf keessattu baha Oromiyaatti tajaajila ture. haa tauu malee qubeen isaan kaayan osoo hojii irra hin oolin hayyuun fi bekhaan oromoo DR Sheikh Mohammed-rashad khabir Abdullee kan dhalootan gama baha oromiyaa naannawa harar turan lafa kaayanii akka ummanni itti fayyadamu godhan.kitaabota amantaas dabalatee kitaaba hedduu  afaan biroo irraa gara afaan oromootti barreessan.Nannoo Oromoonni baayyen Musliima ta'anitti ammoo qubeen Arabaa Afaan Oromoo barreessuf fayyadamaa turan. Onesmoos Nasib eenyu hundeeffame caasluga Afaan Oromoo ammayyaa.
Oromoo Saba horsiisee bultoota (Pastoralist/nomadic) fi gartokkee qonnaan bultoota (semi-agriculturalist) jedhaman keessaa akka dhufe amanama.Jaarraa 16 keessatti eega mootummaan Habashaa fi Sulxaanetii Adaal wal hadhanii lachuu dadhabanii dhiisanii booda, ummanni Oromoo gara Kaabaatti (kaaba Oromiyaa ammaatti)babal'atan. Abbaan amantii "Baahiree" jedhamu akka bara  1593tti barreessetti jajjabeenya Oromoon yeroo sunitti qabu cimaa akka ture ibseera. Baahiree itti aanee Oromoon akka gara kaaba-dhihaatti gara Arsii, Shawaa, Wallagga fi Goojjam akkasumas gara kaaba-bahaan gara Harargee fi Walloo akka fafaca'e ibseera. Haroold G. Maarkas(Harold G. Marcus) akka jedhetti kaabi-dhihaa Boorana akka bakki Oromoon duran qubate akka ta'e ibseera. Jaarraa 17 jalqabee Oromoon Amaara irraa gargar bahuu jalqaban. Haa ta'u malee, Oromoon bulchiinsa Itoophiyaa bara suni keessatti bakka argachuu jalqabde. Keessattuu Emperor Iyo'as 1ffaan (1730-55) Oromoota saba haadha isaa ta'an ofitti dhiheessuu jalqabe. Akkasumas waltajjii Gondar keessatti Afaan Oromoo akka dubbatamu taasise. Bara "Zemene Mesafinti" keessatti dhaloota Oromoo kan ta'an Yejjuun bara dheeraaf waraanaan Imperoota Itoophiyaa dursaa turan. Akkasumas Bageemidir, Enderases jalatti qoodamuu jalqaban. Yejjuunis Raas Alii 1ffaa jala bulaa ture, haa ta'u malee, bara dheeraan duuba Tewodiroos 1ffaan Raas Alii 1ffaa injifate. Ta'us, ammallee Impereronni Itoophiyaa waan dadhabaniif waraanni Yejjuu Itoophiyaa keessaa tokkoffaa ture.
Oromoonni bara sunnitti beekkamoo turan keessaa
Qoqqoodama Oromoo!!
Uummanni Oromoo bakka kudha lamatti adda baha. Bakka dhiha baha irra eegalee hanga bahaatti tuutni kun:
Bulchiinsa
Oromoon waggaa dheeran dura jalqabee sirna Gadaatin bulaa ture. Sirni Gadaa sirna dimokiraatawaa kan ammaa wajjin kan wal fakkaatu yoo ta'u, aangoo waggaa saddeetitti wal harkaa fuudhama.
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
1. Booraana
2. Bareentu
Booranni Ilmman12 dhalee. Isaanis:-
1,wallagga
2,callabba
3,goree
4,goofaa
5,sidaamoo
6,arii
7,dacee
8,garrii
9,guraa
10,giriirraa
11,naayroobii.fii
12,gujii
Booranni ilmaan shan dhale
1,xummuungaa
2,murawwa
3,karrayyuu
4,hunbanna
5,Qal’oo
Xummuungaan Ilmman 3dhalee
2,asoosaa
3,hawaasa
Ituun,10,dhalee.isaanis
1,waatee
2,gaamoo
5,Addaayyoo
6,baabboo.
7,waaree
8,algaa
9,gaaddullaa
10,Elolloo
Karrayyuun,barentuu ilmmaan
12.dhalee.
2,Abbichuu
3,gonbichuu
4,sayyuu
5,oboo
6,oborii
7,jiillee
8,bullaalla
9,mucee
10,galaan
12,wallo
Hunbannaan.ilma, 1 dhalee
Innis.Anniyyaa.jedhama
Anniyyaa..7dhalee
Boortee xulubaa
Barruu tana keessattis sanyii Arroolee keessaa tokko kan ta’e, waa’ee Boortee xulubaa(Springbok) laalla. Uumamni kun Naannawa Kibba Afriikaa fi Kibba lixa Afriikaatti argama. Boortee xulubaa(Springbok) sanyii 3 qaba. Sadanuu achuma naannawa Kibba Afriikaatti kan argaman yoo ta’u, lafa diriiraa margaan uwwifame, akkasumas dachii gammoojjii keessa jiraatuu danda’u. Boortee xulubaa(Springbok) uumama biyyi Afriikaa Kibbaa ittiin beekkamtuudha. Lammiileen naannawa Kibba Afriikaatti argaman uumama kana foonii fi gogaa isaatiif jecha adamsanii ajjeesu.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
1,malkka
Boortee xulubaa
Boortee xulubaa(Springbok) sanyiilee arroolee keessaa isa xiqqaadha. Lafaa ol dheerinni isaa seentimeetira 72 hanga 75 ta’a. Qoffee irraa kaasee haga eegee isaa ammoo meetira 1.2 hanga meetira 1fi walakkaa ta’a. ulfaatinnis akkasuma sanyii fi saala irratti hundaa’ee garagaarummaa qaba. Walumaa galatti sanyiin xiqqaan kilograama 30 ulfaata. Inni guddaan ammoo haga kilograama 48 ulfaata.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
2,baabboo
Boortee xulubaa
Rifeensi gogaa Boortee xulubaa(Springbok) bifa 3 qaba. Rifeensi gama gubbaa jiru magaala yoo tahu, garaa isaa bitaafi mirgaan ammoo magaala gurraacha qaba. Garaa jalaa ammo rifeensa adii qaba. Fuulli isaa adii yoo ta’u, ija isaa irraa kaasee haga afaan isaatti ammoo sarara magaalatu jira. Boortee xulubaa(Springbok) gurra dheeraa, morma dheeraa, fi qaama qal’aa qaba. Saalli lachuu gaafa ni qabu. Haa ta’u malee kan kormaa kan dhaltuu caala furdaa fi dheeraadha. Gaafni uumama kanaa qajeelee eega ol baheen booda, gama gubbaatiin walitti as caafama. Gaafni isaa kun yoo fageenyarraa laalan mallattoo hammattuu fakkata.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
4,baaduu..(biduu)
Geejjiba
Geejjiba sochii namoonni, bineeldonnii fi shaqaxni iddoo tokkoo gara biraatti godhani. Akaakun geejjibaa qilleensa, daandii baaburaa, karaa konkolaataa, bishaan, funyoorra, ujummoo keessa fi hawaa keessa ta'uu mala. Dameen kun bu'uura-misoomaa, maashinoota geejjibaa fi bobbaatti addaan qoqqooddamuu danda'a. Geejjibni baayyee barbaachisaadha sababiinsaas daldali namoota gidduutti akka geggeeffamu gargaara, daldalli ammoo guddina qaroomatiif murteessadha.
Boortee xulubaa
Boortee xulubaa(Springbok) uumama crepuscular animal jedhamuun beekkamuudha. Bineensonni akkanaa ganama yeroo lafti bariituu fi saafaya wayta lafti gad dhihuuf taatu qubsuma keessaa bahanii olii gad socho’uun soorata barbaaddatu. Haa ta’u malee bakka tokko tokkotti eddo Roobaa fi duumessi jirutti yeroo guyyaatis ni mul’atu. Naannoon jiraatan gammoojjii waan ta’eef yeroo guyyaa aduu jalaa dhokatu. Halkan ammoo bineensota jalaa dhokatu. Sooranni uumama kanaa akkuma sanyiilee arroolee hundaa biqiltoota yoo tahu; Marga, baala, ilillii fi jirma biqiltoota garagaraa soorata.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
5,mucii
Boortee xulubaa
Boortee xulubaa(Springbok) yeroo gammadutti qilleensa keessa ol utaala. Utaalchi isaa kun kan addaa yoo ta’u, afaan Ingiliffaatiin Pronking jedhama. Pronking(xulubuu) jechuun wayta qilleensa keessa ol utaalan kottee afranuu gara lafaa diriirsuu jechuudha. uumamaaleen heddu wayta utaalaan kottee isaanii gama duraa ykn ammoo gama duubaatti diriirsu. Haala saniin fageenya dheeraa utaalu. Boortee xulubaa(Springbok) garuu mala addaa fayyadama. Wayta utaalu kottee isaa qajeela garuma lafaa diriirsa. Utaalcha isaa kanaanis haga meetira 3 lafarraa ol utaaluu danda’a. Boortee xulubaa(Springbok) utaalacha kana yeroo gammachuutis yeroo waa sudaatus itti fayyadama. Diina jalaa wayta dheessus utaalchaan joonjeessa. Utaalchaan cinatti Boortee xulubaa(Springbok) uumama saffisa cimaa qabuudha. Saa’aa tokko keessatti haga kilomeetira 90 fiiguu danda’a.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
6,naanna.a
7,kudheedhee
Boortee xulubaa
Rimayni Boortee xulubaa(Springbok) ji’a 5 hanga 6 tura. Haadhoon takkas yeroo takkaan ilmoo tokko qofa dhalti. Ilmoo dhalte kana marga dheeraa ykn ammoo waan jalatti dhokachuuf mijaahu jalatti dhoksiti. Guyyoota muraasaafis achumatti mucha hoosisaa kunuunsiti. Kana booda gad bahee haadha waliin jiraatuu jalqaba. Gaafa Ilmooleen dhalatan torbaan 3 guutan, haawwan ilmoolee isaanii qabatanii garee hoomaa kunuunsaa jedhamuun beekkamutti makamu. Haga ji’a jaha guutanittis garema kana keessa turan. Gaafa ji’a 6 guutan mucha gu’u. Mucha guunaan hoomaa kunuunsaa kana keessaa bahuun dirqama. Ilmooleen dhaltuun haadha waliin gara hoomaa wal makaa deemu. Ilmooleen kormaa ammoo garee addaa uumuun jireenya isaanii iti fufu. Dhaltuuwwan gaaf umriin isaanii waggaa tokko guutu hormaataaf qophii ta’u. Kormaan ammoo haga waggaa lamaa eeguun dirqama itti ta’a. fedha Rabbiitiin Boortee xulubaa(Springbok) haga waggaa kudhanii jirata.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
Qallo.4.. dhalee
1.ala
2,daga
4,baabbile
Ala 12 dhalee
1,abbayii
2,nuunnu
3,kaaku
Seenaa Gibxii
Mootummaan Misir durii Kaaba Afrikaa naannoo sulula laga Naayil keessatti kan hundeeffamedha. Kanaafuu, bu’uurri qarooma Misir durii sulula laga Naayil irraa kan madde yoo ta’u, Naayil jechuun afaan Giriikiin Sulula jechuudha. Akka barreessaan seenaa Giriik durii Heerodootas ibsetti, Misir (Egypt) jechuun kennaa laga Naayil jechuudha. Kana jechuun, hundeeffamaafi dagaagginni qarooma Misir duriif sababni ijoon Laga Naayilidha. Lagni Naayil dagaagina qonna Misiri duriifi qaroomman adda addaaf bu’uura kan ta’edha. Ummanni Misir qonnaan bultoota yoo ta’an hojii qonna jal’isiifi horsiisa beeyladootaan beekamoodha. Oomishaalee qonnaa akka talbaa, garbuu, qamadiifi mishingaanis beekamoodha. Haata’u malee, haalli jireenya hawaasa Misir durii sadarkaa qarooma Misir waliin walbira qabnee yoo ilaallu hedduun isaanii hiyyeeyyiidha. Kanaafuu, haalli jireenyaa hawaasa Misir durii harki caalaan rakkisaafi gadaanaa kan turedha.Akka waliigalaatti, hundeeffamni mootummaa Misir duriif sababni ijoon laga Naayilidha. Kanaafuu, haalli jiruufi jireenyi hawaasa Misir durii laga Naayil waliin kan walqabatu ture.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
5,diiramuu
Seenaa Gibxii
Qaroomni Misir durii Afrikaa keessatti qarooma jalqabaafi beekamtii guddaa qabudha. Qaroomni kun bara 3,000 Dh.K.D. irraa jalqabee kan hundeeffamedha. Qaroomni Misir addunyaa ammayyaa beekumsaafi ogummaa adda addaa dhaalchisee jira. Isaan keessaa, yaadota akka amantii, qorannoo hawaafi qorannoo dawaa fa’i. Kanaan alattis, ogummoota akka ijaarsa Piraamidii, awwaala, hojii waraqaa, halluu dibuu, ogummaa reeffa namaa gogsanii yeroo dheeraaf tursiisuufi qarooma barreeffamaa fa’i dabalata. Misir durii ogummaa reeffa namaa gogsanii ittiin tursiisan Mummifikeeshiin jedhamuun beekamaa ture. Qarooma Misir durii yaada du’aan booda jireenyi jira jedhu ofkeessaa waan qabuuf namni yoo du’e meeshaalee adda addaa waliin awwaalu ture. Sababni isaas namoonni awwaalaman meeshaalee waliin awwaalaman sanatti ni tajaajilamu jedhanii waan amananiifidha
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
7,goollo
Ilbiisoota
Ilbiisota (Afaan Ingliziin:- Insect)
Seenaa Gibxii
Barreeffamni Misir durii hayiroogilifiksii jedhama. Hayiroogilifiksiin meeshaa paappirus jedhamu irratti barreeffama. Barreeffamni kun akkuma ummata Chaayinaa durii mallattoo jecha tokko yookaan yaada tokko bakka bu’utti fayyadamuun tooftaa barreefamudha. Misir durii muuxannoo waraqaa hojjechuufi barreeffama adda addaa barreessuun beekamu. Barreeffamoota isaanii keessaa inni beekamaan ‘Za buuk of Za deed (The book of the dead)’ kan jedhudha. Kitaabni kunis waa’ee amantii irratti kan xiyyeeffatuufi qabiyyeen ijoo isaas du’an booda jireenyi akka jiru kan ibsudha. Misir durii Ummanni Misir durii qaroommaniifi ogummoota armaan olitti eeraman qofa osoo hin taane, mootummaa bulchiinsa cimaa qabu ijaarunis beekamoodha. Misir mootummaa tokko jalatti walitti osoo hin dhufiin dura bakka lamatti qoodamanii jiraataa turan. Isaanis: 1ffaa mootummaa Misir laga Naayil gara olitti hundeeffamee turedha. Innis, mootummaa Misir gara ol’aanu (Upper Egypt) jedhamuun beekama. Mootummaan Misir kunis, faajjii Adiidhaan adda baha. Wiirtuun mootummaa kanaas magaalaa Teebis jedhama ture. 2ffaa mootummaa Misir laga Naayil gara gaditti kan hundeeffamedha. Innis, mootummaa Misir gara gadii (Lower-Egypt) jedhamuun beekama
Ilbiisoota
lbiisonni bineeldota lafee dugdaa dhabeeyyii keessatti ramadamu. Ilbiisonni lubbuu- qabeeyyii yeroo jalqabaaf qilleensa keessa balali’uu danda’anii dha.Qaama bakka saditti qoodame qabu.Miila mitikaa cimdii sadii qabu.lbiisonni hedduun koochoo cimdii lama qabu. Fakkeenyaaf, boombii,Bilaacha,sonsa,Hawaanissa,Awwatisiisa,Balballaa,tisiisaa fi kan kana fakkaatanii dha.Mataa irraa gaanfollee (anteenaa) fi ija kompaawundii/xaxamaa cimdii tokko tokko qabu.
Seenaa Gibxii
Mootummaan kunis, faajjii halluu diimaan beekama. Wiirtuun mootummaa kanaas magaalaa Meemfis ture. Bara 3100 Dh.K.D Misir durii gara olii jiraniifi gara gadii walitti makamuun mootummaa tokkummaa cimaa qabu ijaaraniiru. Haaluma kanaan, mootiin Menaas jedhamu Misir gara olii weeraruun bulchiinsa mootummaa tokko jalatti akka bulan taasiseera. Sanaan booda, mootoonni Misir faajjii lamaan walitti fiduun halluu diimaafi adii fayyadamuu jalqaban. Taateewwan seenaa bu’uura godhachuun seenaan mootummaa Misir bakka sadiitti (3) qoodama.Isaanis: •	 Mootummaa Misir bara durii isa jalqabaa ( 2686-2181) Dh.K.D •	 Mootummaa Misir durii bara giddugaleessaa (2049-1730) Dh.K.D fi •	 Mootummaa Misir durii bara haarawaa (1150-1080) Dh.K.D.gidduu jirudha. Mootonni Misiriin hogganaa turan Farahoonota jedhamu. Farahoo jechuun afaan Misir duriin ‘‘Mana Dhagaa’’jechuudha. Farahoononni mootota aangoo guutuu qabaniifi qaroomman hedduu kanneen dagaagsanidha. Bifuma kanaan mootummaan Misir durii aangoo gibira sassaabuufi daldala babal’isuu dhuunfatee turedha. Piraamidoota gurguddoo ijaarsisuufi qonna jal’isiitti hawaasa hirmaachisuun beekamu. Fakkeenyaaf, waggoota 1500 keessatti Piraamidoota baay’inni isaanii 70 ol ijaarsisanii jiru. Baay’een isaanis bara mootummaa Misir durii (Ancient Egypt) kan ijaaramanidha. Piraamidoota kanniin keessaa inni guddaa bara mootii Kuufu (2575- 2465 Dh.K.D) kan ijaaramedha. Piraamidiin kun yeroo ammaa bakka Giizaa jedhamutti argama. Sababa Piraamidoonni Misir keessatti bal’inaan ijaaramaniif ragaan qabatamaa beekamu hinjiru. Haata’u malee, akka ragaaleen tokko tokko ibsanitti sababa amantiifi awwaala moototaaf dhimma itti bahaa akka turan eeru. Akka waliigalaatti qaroomni Misir 102 durii hawaasa hojiilee gurgudoo hedduu irratti hirmaachisaa kan turedha.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
8,Eerii
9,utayyu
10,gaalan
11,meettaa
12,arroojjii
Dagaa 3 dhalee
1,noolee
2,jaarsoo
3,huume.
Oborraan..3 dhalee
2,bil,l
3,dooranii
Baabbile 3 dhalee
1,gantuub
2,hawiyyaa
3,hawaasilee
1,sikkoo
2,mandoo
Ilbiisoota
Caasaalee Qaama Ala Nafaa Ilbiisotaa
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
1,buullaalla
Ilbiisoota
Ilbiisonni caasaalee qaama ala nafaa, iddoo sadiitti qoodame qabu. Isaanis: mataa, qomaa fi garaadha.
Monte Águila (Chiilii)
Monte Águila is 'n stad in Chiilii, Ameerikaa Kibbaa. Concepción ballini ishe hanga 221,6 km². Bara 2002 bayinna ummata 6,090 calu biyyotta.
Ilbiisoota
Mataan ilbiisotaa caasaalee adda addaa ofirraa qabu.
Monte Águila (Chiilii)
Timezone CLST (UTC-3)
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
2,wucaalee
Ilbiisoota
2. Qoma
Bilillee
Bililleen (Mahibuubas ni jedhamti) intala Oromoo garbummaatti gurguramtee ilma mooticha biyya Jarmaniitin bitamte. Ilmi mootichaa kun Bililleedhaa maqaa Maahibuubaa itti moggaase. Kunis Afaan Arabaatin 'jaalallee koo' jechuudha. Ilmi mootichaa kun Bilillee jaalallee isaa godhate.
Ilbiisoota
Ilbiisonni qoma isaanii irraa miila mitikaa cimdii sadii qabu. Ilbiisonni miila isaanii kaachuuf, biyyee haadhuuf, utaalchoo fi waa qabachuuf itti tajaajilamu. Koochoo cimdii tokko yookiin lama qabu. Koochoon immoo ittiin balali’uuf isaan gargaara.
Monte Águila (Chiilii)
Calling code +56 (41)<mapframe latitude="-37.0803" longitude="-72.4399" zoom="4" width="400" height="300" align="left">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ -72.4399,         -37.0803        ]      }    }  ] }
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
5,llaannii
Mandi 7 dhalee
1,raayituu(raa’idoo)
Zoodiyaak
Zodiyaak giraaba samii boca girdoo qabuu fi tilmaamaan 8° gara kaabaa ykn kibbaatti (akka latituudii samiitiin safaramutti) akka ekliiptikiitti diriiru/marsu yoo ta’u, daandii mul’ataa Aduun adeemsa waggaa keessatti ispheerii samii qaxxaamurtee deemtudha. Kunis akkaataa nuti lafa dhaabannee ija foonii keenyaan arginudha.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
2,hawaxxuu
Bilillee
Seenaa
Umriin ishee ijoollee haata’u malee, yaannii fi hojiin ishii akka nama guddaa ture. Kun ammoo Paklaar daran akka ishii jaalaatu taasise. Qulqullina garaa ishii fi fedhiin Bililleen barumsaaf qabdu guddaa qalbii isaa fudhate. Kanarraa kan ka’e, Afaan Arabaa fi Afaan Jarmanii akka barattu waan barbaadeef, bakka daawwachuu deemu hundattu Mahibuubaa of biraa hin hambisu ture. Yaadni isheen iddoo tokko erga daawwatte booda kennitu baay’ee isa ajaa’ibsiisaa ture. Amalli ishii kun amala cimaa Paklar yeroo Awurooppaadhaa dhufu qabu akka jijjiirratu godhe. Kanaaf, Paklar yeroo tokko, “Nama dhugaan wajjiin jirtu wajjiin ooleen, yeroo baay’ee booda nama dhugaa ta’e,” jedhee barreesse.
Zoodiyaak
Daandiiwwan Ji'aa fi pilaaneetota mul'atan girdoo ykn giraaba zodiyaak keessa jiru.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
3,karaara
Ilbiisoota
Ilbiisonni dhalaa fi kormaa qabu. Qaamni wal-hormaata isaanii garaa irratti argama.
Zoodiyaak
Mallattoolee
Dhaha urjiilee warra dhihaa keessatti, fi astronomy durii keessatti, zodiyaak mallattoo kudha lama kan qabu yoo ta’u, tokkoon tokkoon isaanii dheerina samii 30° kan qabatanii fi tilmaamaan maqaan isaanii urjiilee armaan gadii wajjin kan walsimudha:
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
4,karrayyuu
Gammoojjii Kaalahaari
Gammoojjiin Kalahari (Kalahari Desert) lafa square mile 350,000 (900,000 square km) hagoogee kan argamu yoo ta'u biyyoonni Gammoojjii kun kessaattii argamu Bootiswaanaa, Namiibiyaa fi Afrikaa Kibbaati. Kalahari jachuun afaan naannoo saniitti iddoo bishaan hin qabnee (waterless place) jachuudha. Garuu gammoojjiin kun rooba hanga tokkoo waan argatuuf bineensootaa fii biqiilota adda addaatuu achitti argama. Gammoojjii Kalahari albuudoota akka daaymandi(diamond), kopeerii(copper) fi nikeliin kan badhaatedha. Temprature gammoojjii Kalahari yeroo gannaa degree celcius 100tti olguddaata. Gammoojjii kalahari laga waggaa guutuu yaa'uu tokkoo qofa qabdi, kunis Okavango jedhamuun bekkaama. Gammoojjii kalahari keysa gosoota shinbirroofi bineensoota bosonaa kan adda addaattuu jiraata. Waggoota kuma hedduu dura gammoojjii kana kesasa laggeeniifi bineensota baayyeettuu jiraachaa ture. Garuu sababa jijjirama qilleensaatiin yeroo gara yerootti laggeen kun gogaa wan dhufaniif bineensonis gara iddoo birottii baqatan.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
5,meettaa
6,arroojii
7,garjeeda
Akkichuu.. oborraa ilma,2, dhalee
1,dhaayii
2,biliidaa
Dhaayii 3,dhalee
1,dukkoo
2,kooyee
3,allaatayya
1,godaana
3,allaa
Gujiin boorana 3 dhalee
1,hookkuu
2,Uraagaa
3,matii..maatii
1,galalchaa
3,michillee
4,heeraa
5,bundhituu
6,kinnoo
7,baallaa
Uraaggaan 6 dhalee
1,goolloo
Bilillee
Seenaa
Biyyoota bahaa waggaa sadiif erga daawwatanii booda, bara 1840 Paklarii fi Mahbuubaan gara Awurooppaa deebi’an. Yeroo kana Mahibuubaa dhukkubni sombaa fi heexoo waan qabeef, baay’ee dhukkubsatte. Nafti ishees baay’ee huqqattee lafeetti baate. Paklaar osoo garaan jibbuu Mahibuubaa mana isaa Muskaa jiru keessatti dooktora isaatti amaanaa kennatee haadha manaa isaa dhukkubsatte gaafachuu Barliin deeme. Yeroo kana baay’ee dhukkubsattullee, Mahibubaan dardarri biyya ishee Oshuu Aagaa kan jedhamuun wal barte. Oshuu Aagaa irraan immoo, hayyicha Jarmanii kan Afaan Oromoo qoratu, Tuucheekiin, walbarte. Sirba Oromoo kan Bililleen sirbite hayyichi kun galmeesee dhalootaaf dabarsee jira.
Hirmama Seelii
Hirmamni Seelii jireenya lubbu qabeeyyiitiif barbaachisaadha. Hirmamni seelii guddina qaamaa ijaarsa qaamaa fi qaama miidhame bakka buusuu, wal-hormaataa fi baay’ina seelotaatiif barbaachisaa dha. Seelonni baay’achuudhaaf hirmama gaggeessu. Seeliin tokko 2 ti 4 ti 8 ti fi kkf tti baay’achaa adeema. Akkaata amala kiroomosomootaa irratti hundaa’uudhaan gosoota hirmama seelii lamatu jira. Maayitoosiisii fi meyoosisii jedhamu. Hirmama seelii keessatti wanti hirmamuudhaaf deemu kiroomoosomsii waan ta’eef kiroomoosomsiin iddoo guddaa kan qabatedha. Gochaaleen wal-hormaata hundaa seeliin tokko yeroo umrii isaa raawwatu marsaa seelii jedhama.
Bilillee
Seenaa
Ijoollummaa isheetii kaasee guddisee jaalallee akka ija isaatti ilaalu kan taasise, Paklaar, haati manaa isaa waan guddaa dhukkubsateef Barliin gara Mahibuubaatti deebi’uu hindandeenye. Garuu xalayaa ni barreessaaf ture. Mahibuubas dhukkubni guyyuma guyyaan itti cimaa adeeme. Akka hindandamanne garaan waan beekeef, yoo duutu Paklar akka ishee bira taa’u guddaa hawwite.Fedhii ishee kanas dhukkubsatte barreessuu waan dadhabdeef dooktorri ishee barreesseef. Yeroo xalayaan kun harka Paklar gaheetti haati manaa isaa daran waan dhukkubsatteef gara Mahibuubatti hatattamaan deemuu hin dandeenye. Kanaaf, rakkina irra jiru ibsee xalayaa fi meetii maqaan ‘Maahibuubaa’ jedhu irratti bocame ergeef. Garuu yoo xalayichifi meetichi Onkololeessa 27, 1840 Muskaa gahu, Bililleen garuu arguu hin dandeenye; isheenis, isa dhumaaf addunyaa kanarraa boqatte.
Shahnez Boushaki
Shahnez Boushaki (bara dhalootaa Guraandhala 22, 1985) taphattuu kubbaa kaachhoo (basketball) Aljeeriyaa yoo taatu, garee kubbaa kaachhoo biyyoolessaa Garee Ispoortii Boba'aa fi garee kubbaa kaachhoo dubartootaa Aljeeriyaa taphatti.
Tapha kilabii
Boushaki bara 2002 irraa eegalee Kilabii Moulouduia Aljeers jedhamuun beekama'f bara dorgommii saddeet taphatte, bara dorgommii ishee jalqabaa achitti shamizii diimaa uffatte.
Ijiipti
Ijiipti biyya Arabaa kan Kaaba Afrikaatti argamtu yoo taatu Misir yookiin Gibxi jedhamtees niwaamamti. Ijiipti seenaa waggaa dheeraa kan qabdu yoo ta'u piiraamidiidhaan baayyee beekkamti. Ijiipti biyya ardii qaxxaamurtu Kaaba Baha Afrikaa fi Lixa Eeshiyaa Galoo Galaana Siinaa irratti argamtu. Biyya Meditiraaniyaati Kaabaan Bahaan arraba lafaa Gaazaa fi Israa'el, Bahaan arrabaa lafaa Aqaabaa fi Galaana Diimaa, Kibbaan Sudaan, Dhihaan Liibiyaa,  Aqaabaa gama Yordaanos, Galaana Diimaa gama Saawud Arabiyaa, Galaana Meditiraaniyaan gama Giriik, Turkii fi Qophiroositu argama, daangaa kamiyyuu Gibxi waliin qooddachuuyyuu baatan.
Zoodiyaak
Dhahalaaluu
Ogeessota durii astiroonoomiitiin akka jedhamutti goyyaa dhaloota namaa irratti hundaa'uun carraa fi amalli ati qabdu sitti himama.
♈ Aries (Ram): Bitootessa 21–Eebila 19
♉ Taurus (Bull): Eebila 20–Caamsa 20
♊ Gemini (Twins): Caamsa 21–Waxabajji 21
♋ Cancer (Crab): Waxabajji 22–Adoolessa 22
♌ Leo (Lion): Adoolessa 23–Hagayya 22
♍ Virgo (Virgin): Hagayya 23–Fulbaana 22
♎ Libra (Balance): Fulbaana 23– Onkoloolessa 23
♏ Scorpius (Scorpion): Onkoloolessa 24–Sadaasa 21
♐ Sagittarius (Archer): Sadaasa 22–Mudde 21
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
2,hallaa”oo
Zoodiyaak
Dhahalaaluu
♒ Aquarius (Water Bearer): Amajji 20–Guraandhala 18
Jaldu (magaala)
Magaalaan Jalduu iddoo teessuma bulchiinsa aanaa Jalduu ti.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
3,Agantuu
5,sarboortuu
Ganamee Yaa'ii
Isaan keessa tokko kan taatee fi eenyummaa ishee utuu hin dagatiin guddina afaani fi og-barruu Oromoo keessatti gummaacha bu'uuraa kan qabdu waa'ee shamarree tokkoo barreeffama ibsu.
Ganamee Yaa’ii Shaseedaa Odaa maqaa dhaloota isheeti, Jarmanii keessatti garuu caalatti maqaa Pooliin Faatimaa jedhamuun beekamti.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
6,waajituu
Ganamee Yaa'ii
Ganameen eenyu, akkamiin garbummaan gurguramte?
Ganameen godina Jimmaa, bakka Gumaa jedhamutti jalqaba bara 1830’n keessa akka dhalatte hima, barsiisaan lammii Jarmanii seenaa jireenya ishee barreesse Liidarhoos jedhamu.
Zoodiyaak
Dhahalaaluu
♓ Pisces (Fish): Guraandhala 19–Bitootessa 20
Ganamee Yaa'ii
Ganameen eenyu, akkamiin garbummaan gurguramte?
Daldala garbaa yeroo sana tureen, ijoolleen hedduun maatii isaanii jalaa hatamanii ykn ammoo waraana gosota jidduutti uumamuun fudhatamanii garbummaatti gurguramu ture jechuun barsiisaan afaanii fi og-barruu Obbo Tafarii Nigusee BBC’tti himaniiru.
Ganameenis maatii ishee jalaa daldaltoota garbaan hatamtee ta’uu akka malu hima.
Seenaa jireenya Ganamee Yaa'ii qorachuun kan barreesse Liidarhoos, abbaan ishee waraana irratti yeroo isheen daa’ima ganna ja’aa turte akka ajjeefame barreesseera.
Umurii ganna sagalitti guyyaa tokko utuu bakka awwaalcha abbaa ishee daawwattuu daldaltoota garbaan butamtee akka fudhatamte seenaan jireenya kun ni hima.
Sana booda “Jimma irraa gara Gondar, achirraa gara Masriitti gurguramte,” jedhu Obbo Tafariin.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
Maatiin 3 dhalee
1,hirqaantuu
Ganamee Yaa'ii
Ganameen eenyu, akkamiin garbummaan gurguramte?
Gola isaa keessa hojjachaa akka turtee fi amantaa Islaamaas hordofaa akka turte barreessee jira.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
2,linsoolee
Ganamee Yaa'ii
Ganameen eenyu, akkamiin garbummaan gurguramte?
“Bara 1847’tti lammiin Jarmanii Joon Baaroon yeroo Masiriitti imale, jireenya ishee jijjiire,” jedha qorataa fi piroofesarri duraanii lammii Jarmanii Wolbart Simiidti.
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
3,hundee.
Shahnez Boushaki
Tapha kilabii
Hojii ogummaa ishee kan jalqabde Garee Ispoortii Boba'aa kan waancaa kubbaa miilaa dubartootaa Aljeeriyaa bara 2010. Boushaki waancaa kubbaa miilaa dubartootaa Aljeeriyaa bara 2015 garee ishee Garee Ispoortii Boba'aa waliin tapha xumuraa irratti dorgomaa isaanii Kilabii Olompikii Aljeers qabxii 73–55n injifatte injifatte.
Garee ishee Garee Ispoortii Boba'aa waliin dorgommii kubbaa miilaa hedduu bu’uura Shaampiyoonaa Kubbaa Miilaa Kilabii Arabaa keessatti hirmaatteetti, isaanis:
Hojii idil-addunyaa
Boushaki bara 2010 irraa eegalee miseensa garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Aljeeriyaa turte.Bara 2017tti miseensa garee kubbaa miilaa biyyoolessaa Aljeeriyaa kan waancaa shaampiyoonaa kilaboota dubartootaa FIBA Afrikaa bara 2017f darbu turte.
FIBA
Sadarkaa olaanaatti dorgommiiwwan zoonii FIBA Afrikaa afur irratti hirmaatteetti:
Poortaalii:Saayinsii
<div style="">
Saayinsiin (jecha Laatinii scientia jedhurraa kan dhufe, hiikaansaa "beekumsa") mala ittiin beekumsa waa'ee yuuniversii ijaaruu fi qindeessu yoo ta'u beekkumsi kunis ibsa yaalidhaan qoramuu danda'uu fi waan gara fuulduraa ta'uuf jiru dubbachuu danda'uu irratti hundaa'ee. Hiikaan kan durii garu kanatti kan dhiyaatu "saayinsii" qaama beekumsaa tokko, kan karaa namaa galuun ibsamuu danda'uu fi kan haala amansiisaa ta'een hojiirra oolchun danda'amudha. Namoonni saayinsii hojjatan saayintistii jedhamu.
Saayinsiin, ballifamee yoo ilaallame, bara ammayyaa dura ture, qarooma durii baayyee keessa ture. Garuu saayinsiin ammayyaa adeemsa isaatin adda waan ta'eef akkasumas bu'aa isaan waan milkaa'eef jecha saayinsii jedhu kan ammayyaa kun isa kanaan hiikkama. Bara ammayyaa dura, jijjiirramni guddaan kan biraa falaasamni uummamaa kan durii naannoo Giriikitti dhalachuu isaati.
Ganamee Yaa'ii
Ganameen eenyu, akkamiin garbummaan gurguramte?
Lammiin Masirii kun Ganamee akka kennatti Joon Baarooniif dabarsee ishee kenne.
Poortaalii:Saayinsii
Hlaya leswi engetelekeke...
Ganamee Yaa'ii
Barnootaa fi jireenya mishinaarii
Jarmanitti Ganameen erga bitamte booda akkataa itti mana kunuunsan (home care) akka barattuuf mana baruumsaa yemmuu seentetti “baruumsaan baay'ee cimtuu waan taateef” mishinaroota waliin gara hojjechuutti dabarte jedhe Obbo Tafariin.
Poortaalii:Saayinsii
{|width=100% border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="padding:0px; margin:2px;" |
Ganamee Yaa'ii
Barnootaa fi jireenya mishinaarii
Dandeetti isheen qabdu keessaa kan himamu tokko, Afaan Oromoo, Afaan Jarmanii fi Afaan Arabaa dabalatee afaanota gara shanii ni dandeessi turte kan jedhudha.
Ganameen amantaa Kiristaanummaa fudhachuun bara 1852’tti erga cuphamtee booda, dhiyeenyaan luboota fi mishinaroota waliin hojjachuu eegalte.
Guumacha aadaa fi Afaan Oromoo barsiisuu
Ganameen kiitaabaa seenaa ishee mata duree ‘Intala Oromoo’ jedhu kan isheen barreessite boodarra erga isheen duutee maxxanfamee gara afaanota 30 oliitti hiikameera.
Kitaaba ishee kana xumuruun kan maxxanse lammii Jarmanii, Liidarhoosiidha.
“Oromoo addunyaatti, keessumaayyuu Awurooppatti kanaan beeksisteetti,” jedhu Obbo Tafariin.
Ebla 1855 keessa Ganameen fedhii wangeelli uummata ishee, uummata Oromoo bira akka ga’uuf qabdu ibsuun mishinarootaaf xalayaa ni barreessiti ture.
Mishiniin ykn ergamni wangeelaa gara uummata Oromootti guddaan hundaa’uu isaaf Ganameen sababa isa guddaa ta’uu akka maltus himaniiru.
Mishiniin kun saba Oromoo bira ga’uuf, wangeela Afaan Oromootti hiikuu yaaluu fi hojiilee biroon gumaacha godheera.
Kitaabne ganamee “Intala Oromoo” jedhu kunillee yemmuu gurguramutti galiin isaa mishinii kanaaf kennamuun gargaara akka ture ni himama.
Mishiniin kun boodarra Oromiyaa keessatti manneen barnootaa, mana amantaa fi wiirtuulee adda addaa ijaaruu keessatti ga’ee guddaa qaba.
Ganameen Adoolessa 1855 keessa tasa dhibee hargansuu waliin wal qabateen hubamtee, Fulbaana 11, 1855 lubbuun ishee darbe.
Wolberti Simiidt akka barreesseetti, Ganameen magaalaa Riyeen keessatti awwaalamte.
Teeknooloojii odeeffannoo
Teeknooloojiin odeeffannoo (ykn IT ) jecha gosoota teeknooloojii odeeffannoo bifa adda addaatiin uumuu, kuusuu, waljijjiiruuf, fi fayyadamuuf itti fayyadaman hunda hammateedha. ( odibsa(Daataa) daldalaa, haasawa sagalee, suuraa dhaabbataa, suuraa yeroowaa, suuraa, dhiheessi subqunnamtii, fi kanneen biroo bifa, kanneen ammallee hin ulfoofne dabalatee).
Gammachuu Magarsaa
Seenaasaa
Gammachuun kan dhalatee guddate magaalaa Dambi Doollootti.
Dr Gammachuun sanyii abbaa bokkuu kan naannoo sanaa kan dhumaa kan ta'e Abbaa Bokkuu Ruudaa Kuraa irraa dhalate. Abbaan Bokkuu Ruudaa Kuraa sanyii Makkoo Biliirraa dhalata. Kanarraan kan ka'e Bokkuun sirna gadaa obboleessa Gammachuu isa angafatti kenname. Obboleessi Gammachuu beekkumsa aadaa Oromoo baayyee waan hin qabneef, Bokkuu kana dabarsee Dr Gammachuutti kenne. Kanarraan kan ka'e Dr Gammachuun bokkuun sirna gadaa na bira jira jedha, kana jechuun akka abbaa bokkuutti of ilaala. Abbaa bokkummaa isaatin Oromoo tajaajiluuf, qorannaa gurguddaa wa'ee Oromoorratti geggeessaa ture, ammas geggeessaa jira.
Gammachuun bara Dargii keessa 1979tti hidhamee ture, duutis itti murteeffamee ture. Kunis Jimmatti hojjataa mootummaa ta'ee hojjachaa wayita jirutti ture. Gargaarsa hiriyaasaa Takkaa Tulluu jedhamuun murtii du'aa kana jalaa ba'e. Kana booda hojii birroo mootummaa dhiisee yuunivarsiitii gale.
Sheekkoo warra badoo
Dubartoota lama kan obboleettii ta’an turan; takka gowwaa kan biraa gamna. Isaan lamaanuu dhiira lama (partners) argatu. Dhiirota lamaan kana keessaa’iys inni tokko gamna yoo ta’u, kan biraa ammoo gowwaa dha. Inni gamnichi intala gamna, gowwichis intala gowwaa fuudhu; walitti heerumu jechuu dha. Yeroo kana hunduu mana ba’anii, mana kophaa kophaa ofii qabatu. Otuma akkanatti jiraatanuu, intalli gowwittiin ulfooftee mucaa tokko deessi. Amma namtich gowwichi (dhirsi intala gowwittii) gara mana warra gamnootaa deemee, obboleettii niitii isaatti gammachuu kana hima. Yeroo kana intalli gamnittiin akkana jettiin, “Baga gammaddan, baga ilma argattan, ilma loon isiniif eegu (tkisu) argattanii, amma akka ka’ee bobba’u godhaa” jettee itti qoosti.