cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qananiisaa Baqqalaa
Dorgommii Inni Godhe
Qananiisaan bara 1982tti naannoo Oromiyaa Boqojjiitti dhalate. Boqojjiin iddoo dhaalota atileetoa beekkamoo baayyee yoo taatu kana keessaa ijoollee Dibaabaa(Ijjigaayyoo, Xurunashii fi Ganzabee) fi durbii isaanii Daraartuu Tulluuti.
Al-Faatihaa
Qaraatii
1.  بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‎ (Bismillāhi r-raḥmāni r-raḥīm)
3.  الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (Ar raḥmāni r-raḥīm)
4.  مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ (Māliki yawmi d-dīn)
5. إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (Iyyāka na’budu wa iyyāka nasta’īn)
7.   صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ‎ (Ṣirāṭ al lazi na an’amta ‘alayhim, ġayril maġḍūbi ‘alayhim walāḍ ḍāllīn)
Adamsoo
Adamsoon hariiroo orgaanizimoota adda addaa gidduutti uumamu yoo ta’u, hariiroo kana keessatti adamsituun kan fayyadamu yoo ta’u, adamsamtuun immoo ni miidhama.
fknf:-Hariiroon leencaa fi gafarsa gidduutti uumamufakkeenya ta’a.Adamsitoonni qaama nafa salphaa fi si’atoowaan qabaniif salphaatti adamsanii soorataargachuu ni danda’u. Bineeldoonni kan akkaleencaa fi qeerransaa foolii dha’uun adamsamtuuisaanii hordofuun argachuu danda’u.
Gulantaa ho'inaa
Teempireecharri(hamma ho'aa) agarsiiftuu hamma anniisaa ho’aa qaamni tokko kuufatu yoo ta’u, akkasumas agarsiisa sochii suuddowaati, ibsama herregaan walqixxaattoo anniisaa sochii molakiyuulota ykn atoomota qaama tokkoo fayyadamuun argachuun ni danda’ama. Yuunitiiwwan(safartoo) hamma ho'aa safaruuf gargaaran hedduun jiru, kanneen akka gullantaa keelivinii, Gulantaa seentigireedii /seelishiyesii/, fi ho’i safartuu wanti tokko hammam ho’aa ykn qorraa akka ta’e kan agarsiisu yoo ta’u, kallattii dabarsoo ho’aa ofumaan murteessa, garuu hojii dhama’uun dabarsuu ni danda’ama kallattii faallaa ta’een.
dandeettii ho’aa
Dandeettiin ho’aa baay’ina wanta tokkoo yoo safarame, dandeettiin ho’aa j hamma ho’aa teempireechara yuunitii ulfaatina tokkoof digrii tokkoon guddisuuf barbaachisudha. Fakkeenyaaf, ho’a bishaanii digrii Kelviin tokko ol kaasuuf, kiiloo tokkoof hamma ho’aa 4186 joules nu barbaachisa.
Uummama
Uummamni, ballifamee yoo hiikkamu, addunyaa ykn yuuniversii uumaa, fiizikaalaa, ykn wantootaa wajjin tokko. Uummamni waan addunyaa fiizikaalaa keessati ta'u, fi waluumaagalatti jireenya ibsa. Ballinni isaa atomiidhaa gadii ka'ee hanga kosmoosii guddata.
saladin Abdurahaman
Maakeema
Diyaameetiriin mudhii 1434km yommuu ta'u diyaameetiriin bantoo immoo 1422km ta'a. Hoo'ina dirra makmakee −239o C ta'a. Altokko aduurra naanna'uuf waggoota 309.9 itti fudhata. Addeessa tokko qabdi. Makmakeen lafjoo cuggee dhiheenya kanatti argamteedha. Moggaasni maqaa kan kennameef erga argamtee waggaa sadihiin booda.
Eeritiraa
Eeritiraan biyya Gaanfa Afrikaa keessatti argamtu. Eeritiraan naannoo Galaana Diimaatti argamti.
Eeritiraa n biyya baha Afrikaatti argamtu yoo tattu dhihaan Sudaaniin, kibbaan Itoophiyaan, kibba-bahaan Jibuutin dangeffamte argamtii. Bahaa fi kabba-bahaan Galaana Diimaan kan marfamte yoo taatu, Galaana Diimaa gama immo Sa'ud Arabiyaa fi Yamanitu argama. Odoloonni Dahilaak fi Odolli Hanish bayyen akka kutaa Eertiratti ilaallamu.
Eertiraan biyya afaan fi adaa adda adda qabdu fi gosa amantii lamma qabdi, kunis amantii Islaamaa Sunnii fi amantii Ortodoksii kan bahaa (Oriental Orthodox Christianity) ti. Ertiraa keessatti gosa sagalitti argamu. Eritraan afaan biyyaffi murteeffame hin qabdu, haa ta'u malee biyya keessatti afaani gosa sadiin hojjattu; kunis Tigriffa, Arabiffa fi Ixaaliyaaniffa dha.
Mootummaa Gummaa
Mootummaan Gummaa mootummoota naannoo Gibeetti hundeeffaman keessa tokko yoo ta'u kan hundeeffames jaarraa 18ffaatti. Bulchiinsi Mootummaa Gummaa tilmaaman aanolee Gachii fi Dhedheessaa ammaa of keessatti qabata.
Sammuu namaa
Sammuun ilma namaa qaama addaati. Qaamni keenya hedduun isaa Ajaja sammuutti haajama. Wanti ijji argitu sammuudhaan hiikni itti kennama. Wanti gurri dhagahuufi wanti funyaan fuunfatus sammuudhaan hiika argata. Gurris dambalii seene gara dhaamsa hiika qabutti jijjiiruuf sammutti haajama. Arrabnis waan dhandhame adda baafatuuf gargaarsa sammuu barbaada. Walumaa galatti wanti qaama keenya keessa jiru irra hedduun gargaarsa sammuutti haajama.
caasaalee
Sammuun keenya haga kiloograama 1.5 ulfaata. Ulfaatinni isaa kunis ulfaatina qaama keenyaa keessaa parsantii lama qofa ta’a. Haa ta’u malee anniisaa qaamni keenya fayyadamu keessaa anniisaa parsantii 20 ta’u sammutu fayyadama. Sammuun keenya bakka sadihitti qoodama. Sammuu fuulduraa, Sammuu jidduu fi sammuu duubaati. Sammuun duraa, qaamman surrii (Cerebrum), uqqubunnee (thalamus) fi Jaluqqubunnee (hypothalamus ) jedhaman of keessaa qaba. Sammuun jidduu ammoo tectum fi tegmentum qaamota jedhaman of keessaa qaba. Sammuun duubaa ammoo, jalsammuu (cerebellum), riqichee (pons ) fi Meedullaa of keessaa qaba.
Qaamman sammuu kanniin keessaa kan jiruu ilma namaa keessatti qooda guddaa qaban sadihi. Isaanis; surrii (cerebrum),  jalsammuu (cerebellum) fi Hangullaa diriiraa (medulla oblongata  ) jedhamu. surrii (cerebrum)n qaama guddicha sammuu keessaati. Ulfaatina sammuu keenyaa keessaa, parsantii 85 kan ta’us qaama surrii (cerebrum) jedhamu kana. Dalagaa heddus isatu toohata. Wantoota qaama miiraa keenyaan gama sammuu ergaman, surrii (cerebrum) kanatu hiikkaa itti kenna.
Qaamni lammataa jalsammuu (cerebellum)dha. jalsammuu (cerebellum)n maqaa little brain ykn ammoo sammuu xiqqoo jedhamuunis ni waamama. Dalagaan isaa sosochii qaama keenyaatii fi madaala qaama keenyaa eeguudha. Dalagaan Meedullaa ammoo sammuu keenya spinal cord ykn  lafee dugdaatiin wal qunnamsiisuudha. Akkasumas wantoota too’annaa keenyaan ala jiran too’achuudha. kunniinis, dhahannaa onnee, sirna soorata daakinsaa fi sirna hargansuu keenya kan toohatu qaama Meedullaa jedhamu kana.
Narviiwwan qaama keenya keessa jiran hedduun isaanii qaama ispaayinaal koordii jedhamuun hidhata qaban. Narviiwwan hafan 12 garuu qajeela sammuu waliin hidhannoo qaban. Dalagaan narvii kanniiniitis, sirna qaamaa kan mormaa olii too’achuudha. Akkasumas dhahannaan onnee keenyaatis narvii sammuu keessa jiruun toohatama.
Sammuun keenya seeliiwwan narvii biiliyoonaan laakkawaman qaba. Seeliiwwan kunniinis, dhaamsa qaama keenya irraa dhufu fuudhuudhaan sammutti dabarsu. Fakkeenyaaf quba miilaa sochoosuu yoo barbaanne, seelii qubaatu dhaamsa gara sammuu dabarsa. Qaama biraa sochoosus yoo barbaanne, akkasumas seelii biraattu dhaamsa dabarsa. Oksijiinii qaamni keenya argatu keessaa, parsantii 25 waan ta’u kan fudhatu sammuu keenya. Oksijiiniin daqiiqaa kudhaniif qofa osoo sammuu irraa dhaabbatee, sammuun keenya guutumaan guututti dalagaa dhaaba.
Yaayyaa shanan
Yaayyaa shanan wantoota shanan Waaqayyoo dachee fi qoolloo irraa uumedha. Seerri yaayyaa shananii kun jireenyaa fi falaasama Oromoo keessatti iddoo guddaa qaba. Fakkeenyaaf Sirni Gadaa kanan bu'uureffame, akkasumas Oromoon manallee yoo ijaaru seera yaayyaa shananii bu'uura godhata, bineeldota nyaatamuu fi hinnyaannellee kanaan addaan baasa ture.
Waaqayyo Akkamitti Uummama Uume
Walaabu bishaan ganamaa bishaan uumamaati. Waaqayyo odoo waan lubbuu qabu tokkollee hin uumin dura, bishaan Walaabuu kana bakka lamatti addaan baase: bishaan gubbaa fi bishaan godaatti. Kana booda bishaan gubbaa bakka sadi'itti baase, bishaan godaa ammoo bakka lamatti baase. Kunis bu'uura uummama Waaqayyoo ta'ee tajaajile. Kanaan Oromoon yaayyaa shanan ykn yayyaba shanan jedhaani.
Qoqqoodamni bishaan gubbaa sadan waan adda addaa ta'ani. Inni tokkoo bishaanuma ta'e, qoodamni inni tokkommoo qoolloo (sky) ta'e, qoodamni inni sadaffaan waan qoolloo kanatti galu kan akka urjii, aduu, ji'a fi kkf ta'e. Qoqqoodamni bishaan godaa waan lama ta'ani. Inni tokko lafaa gogaa ta'e, inni kan biraan ammoo bishaan lafarra jiru kana ta'e. Walumaagalatti, bishaan Walaabuu waan waaqni ittiin uumaa fi uummama isaa yayyabedha.
Oromoon yeroo man ijaaru seera yaayyaa shananii eegee ijaara. Manasaa kana dura bakka lamatti qooda, deebisee isa tokko bakka sadi'itti, isa lammataa ammoo bakka lamatti qooda. Qoqoodama isa duraa sadan keessaa:
Qoqqoodaman isa lammataa lamaan keessa: Oromoon horii horsiisee jiraata. Horii kanas bakka lamatti qooda: horii qeencaa fi horii kottee. Horiin qeencaa loon, re'ee fi hoolaa of keessatti qabata. Horiin kottee ammoo fardaa fi harree of jalatti qabata. Kunis seera yaayyaa shananii kan eegedha. Oromoo waan akka lukkuu, qurxummii, fi gaala hin nyaatu. Isaan kun seera yaayyaa shananii keessa hin jiran ykn hin guutan.
Oromoon hallaattii seera yaayyaa shananiitti yoo qoodu:
Akkaataa kanaan seera yaayyaa shananiitin addaan qooda.
Sirna Gadaa fi Yaayyaa Shanan
Oromoon waggoota dheeradhaaf Gadaa shaniin bulaa ture. Kunis seera yaayyaa shananii irratti kan bu'uureffame ture. Isaanis: Oromoon Raayyaa-Aseeboo, Maccaa-Tuulama fi Sabboo-Gonaan Boorana jedhee waama. Gadaan lamaan hafan, Siikkoo-Mandoo fi Ituu-Humbannaa ammoo Baarentuu jedhee waama.
Uummamuu Lubbu Qabeeyyii
Akka doktar Gammachuu Magarsaa jedhutti, Oromoon namaan alatti lubbu qabeessa hunda, Waaqatu uume jedhee amana. Waaqayyo waan hunduma uumee fixuuf guyya digdamii-torba fudhate. Wantoota tokko tokko guyyaa tokkotti, wantoota tokko tokko guyyaa lamatti, wantoota tokko tokko ammoo guyyaa sadi'itti uume. Guyyaa digdamii-torba boodas hojiisaa fixe.
Waaqni erga waan hundumaa uumee fixee booda, gaafa achi garagalu wanti inni hin uumin tokko bishaan keessa yeroo ba'u arge. Wanti kunis nama ture, maqaansaas Horo jedhama. Waaqani nama hin uumne ture, garuu akka bu'aa waan Waaqni uumee hundaatti, namni uummame. Dr Gammachuun kana fakkeenyaan yoo ibsu, namni konkolaataa hojjata (motorasaa, gommaasaa, balbalasaa, fi kkf). Garuu gaafa konkolaatan ka'u sagalee dhageessisa, sagalee kana namni hin tolchine. Sagaleen kun bu'aa hojii qaama konkolaataa isa namni hojjateeti. Namni akkaataa kanaan uummame jedha Oromoon.
Namni gaafa bishaan keessaa ba'u tokko ture, yeroo Waaqayyo gara isaa ilaalu milluu Waaqatiin bakka lamatti ba'e. Lamaan kana keessaa tokko dhiira ta'e, kan lammataa ammoo dubartii taate. Inni dhiiraa Horo yoo jedhamu ishiin dubartii ammoo Hortuu jedhamti.
Namni seera yaayyaa shananii ofirraa qaba: miila lama, harka lamaa fi mataa tokko qaba. Akkasumas, seera guyyaa digamii torbaas qaba: quba miilaa kudhan, quba harkaa kudhan, fi qaawwa torba fuularraa qaba. Kunis walitti digdamii-torba ta'a.
Qaamni saalaa ykn hormaataa namaa shani. Isaanis: 1. Qunxurroo, 2. Cidhaan, 3. Buqushaa, 4. Qinxirii fi 5. Fuuffee (qaawwa hudduu). Qaamonni hormaataatis shan yoo ta'an isaanis 1. Harma 2. Buqushaa 3. Qinxirii 4. Gadaamessa fi 5. Qunxurroo dha. Lubbu maleeyyiin shan: 1. Aduu (urjiilee) 2. Baatii 3. Bishaan 4. Qilleensa fi 5. Ibidda yoo ta'an. Lubbu qabeeyyiin ammoo 1. Nama 2. Bineensota 3. Biqiloota 4. Raammolee fi 5. Ilbiisota fa'a. Beeladoonni Oromoon jalqaba Madaqsee itti dhimma ba'e shan isaanis 1. Loowwan 2. Re'ee 3. Hoolaa 4.Harree fi 5. Fardeen faadha. Sooranni Oromoon nyaatu shan ture 1. Aannan 2. Dhadhaa 3. Foon 4. Dammaa fi 5. Midhaani faadha.
Sammuu namaa
caasaalee
Ilmi namaa gaafa dhalatu irraa kaasee, seeliiwwan heddu qaba. Haa ta’u malee yeroo daa’imni dhalatu sanitti seeliiwwan hundi sammuu waliin hidhata hin qaban. Adaduma seeliiwwan sunniin sammuun wal tuquu jalqabniin, daa’imni sunis wantoota gargaraa baratuu jalqaba. Fakkeenyaaf daa’imni tokko dhaabbatuudhaaf seeliin miilaa kan sammuu  keessa jiru sammuudhaan wal tuquu qaba. Gaafa seeliin miilaa kan sammuu keessa jiru sammuudhaan wal tuqe daa’imni ka’ee dhaabbachuu danda’a jechuudha.
Qabxiin ijoo kan biraa, buqqeen sammuu haguugee argamu lafee garagaraa 22 irraa ijaarame. Buqqee kanaan gaditti ammoo dhangalaa cerebrospinal jedhamutu jira. Dhangala’aan kunis sammuun keenya cinqaa fi dhiphina takkaan maletti akka sosocho’u isa godha.
Asiidii
Asiidiin ykn Dhangaggee ykn Kiikkoon wanta haayidiroojiinii of keessaa qabu kamiyyuu kan pirootoonii (ayooii haayidiroojiinii) wanta biraatiif arjoomuu danda’udha.
Jechi asiidii jedhu, jecha laatiinii ‘asiidas’ jedhu irraa dhufe. Asiidas jechuunis dhangaggaa’aa jechuu dha. Kanaafuu, wantoonni dhangaggaa’an asiidii qabu jechuudha.
Hiikaa fi yaad-rimeewwan
Asiidota ibsuuf yaadidhatawwan sadii kaa’amaniiru. Yaadidhatni kunniin Yaadidhata Arrhenius, Yaadidhata Bronsted-Lowry fi Yaadidhata Lewis kan asiidota of keessatti qabatu. Tokkoon tokkoon Yaadidhatoota kanaa ibsi gabaabaan kutaa xiqqaa kana keessatti kennameera. Asiidonni karaa yaadota adda addaa sadiitiin ibsamuu danda’u.
Asiidota Arrhenius
Yaadidhatni asiidotaa fi beezii Arrhenius   “asiidiin tokko furmaata keessatti ayoonota H+ kan maddisiisuu ykn uumama jedha.
Asiidota Brønsted–Lowry
Yaadidhatni Bronsted-Lowry asiidiin akka arjooma pirootoonii ta'ee ibsa.
Asiidota Luwiis
Luwiis asiidotaa asiidonni akka fudhatoota  elektiroonii cimidii ibsa.
Amala Asiidootaa
Amaloota Asiidotaa Beekamoo
2. Asiidonni halluu agarsiistotaa ni jijjiiru. Fakkeenyaaf asiidotni waraqaa liitimasii cuquliisaa gara diimaatti jijjiru.
Abaaboo
Aanaan Habaaboo Guduruu godina horroo guduruu wallaggaa keessatti argamti. aanolee ollaa ishiitti argaman keessaa kan daangaa ishee tuqan, kibbaan aanaa guduruu;dhihaan aanaa abbay coommanidha.karaa kaabaatiin daangaa oromiyaa fi amaaraa kan ta`e laga abbayyan daangeffamti.Aanaan kun Gandoota 12 ol of keessaa qabdi.Aanaan Habaaboo Guduruu Yeroo Dhihoo Kan hundeeffamte yoo ta`u Magaalli Guddoon ishii DADUU jedhamti.magaalli kun yeroo har`aa guddina ariifachiisaa(sustainable development) irra kan jirtudha. Guddina magaalaa kanaaf sababa guddaa kan ta`e gidduu gala daandii waarshaan shukkaaraa dhaabbataa Fincha Jedhamu irraa shukkaara gara gabaa gidduugalaatti dhiyeessu irratti argamu isheeti.magaali kun manneen barnootaa sadarkaa 1ffaa hanga qophaayinaatti kan hundeeffattedha.humna nama barateenis aanaan kun sadarkaa nama malaalchifachiisu irra jirti.Akka ragaan bara 2006 ibsutti baayina barattota dhaabbilee barnootaa olaanaa irraa baratanii eebbifamtoota osoo hin dabalatiin barattoota kumaa olitti tilmaamaman of keessaa qabdi.bakkeewwan seenaa qabeeyyii daawwiidhaaf nama ajaaibsiisu keessaa Goodaan IMBAABOO(bakkatti minilikii fi Tekile-Giwoorgis wal waraananii fi bakka fardi minilik itti du`edha) isa jalqabaati.
Mootummaa Gommaa
Mootummaan Gommaa mootummoota naannoo Gibeetti hundeeffaman keessaa tokko yoo ta'u kan hundeeffames jaarraa 18ffaatti. Teesson Mootummaa Gommaa Aggaaroo ture.
Asiidii
Amala Asiidootaa
4. Asiidootni sibiiloota si’aawoo wajjiin walnyaatanii gaasii haayidiroojiniifi ashaboo kennu.
Sibiila si’aawaa + Asiidii callabbaa’aa → Ashaboo + gaasii haayidiroojinii Fakkeenya: Mg + 2HCl → MgCl2 + H2
. Asiidota Moggaasuu Moggaasi maaqaa asiidotaa yommuu bishaan keessatti bulbulaman anaayonii kennan irratti hundaa’a. Asiidonni hamma anaayonii qaban irratti hundaa’ee maqaa adda addaa qabu. Asiidonni anaayonii tokkoofi haayidiroojinii tokko qofa qaban asiidii atom gos-lamee jedhamu. Anaayooniin kun maqaan isaanii “yidii”n xumurama. Fakkeenyaaf, Cl-, ayoonii kilooraayidii. Maqaan asiidota kanaa dursoo ”haayidiroo” qaba. Fakkeenyaaf HCl –haayidiroojiniifi kiloorinii of keessaa qaba, kanaaf maqaan asiidichaa haayidirookiloorik asiidii dha.Kompaawudoota asiidii walxaxaa keessaatti oksiijiniin ni jira. Asiidota kanneeniif seerotni salphaan isaan ittiin moggaafan:
1. Ayoonota atoom-baayyee ayoonii “eetii”n xumuramu asiidiif “iik’ fayyadamna. Fakkeenyaaf: HNO3, ayooniin isaa NO3 - (naayitireetii) dha. Maqaan asiidichaa naayitiriik asiidii ta’a jechuu dha.
2. Ayoononni atoom- baayyee ayoonii “eetii” irraa oksiijinii tokkoon kan hanqatu yoo ta’e, asiidichi dhuma irratti “as” jedhamu qabaata. Fakkeenya HNO2, ayoonii isaa NO2
Asiidotaa, Cimoo fi Dadhaboo
Asiidonni bulbula bishaanii keessatti, dandeettii gara ayoonotaatti diigamuu isaanii irrattihundaa’uun bakka lamatti qoodamu. Isaanis,asiidota cimoofiasiidota dadhaboodha.Asiidonni cimoonasiidota guutumaa guututti yookiin sadarkaa olaanaan ayoona’aniidha.Kanaafuu, bulbula isaanii keessatti akka ayoonotaatti argamu. Asiidiin  tokko guutumaaguutuutti (100%)   yoo   ayoona’e  asiidii  baa’yee cimaa ta’a. Fakkeenyaaf, molakiyuulonnihaayidirookiloorik asiidii 100 bishaan keessatti yoo bubulaman, molakiyuulonni 100  kunhundi  isaaniituu diigamuun ayoonota haayidiroojiinii (H+) fi ayoonota kilooraayidii(Cl-kennu. Kana jechuun tokkoon tokkoo molakiyuulii haayidiroojiin kilooraayidii (100%)gara ayoonota isaatti jijjiirama.
Guutumaa guututti  diigamuun  haayidirookilooriik  asiidii  kunasiidii  cimaaisa  taasisa.Fakkeenyawwan  asiidii cimoo kanneen biroo salfariik asiidii fi naayitiriik asiidii dha,Walumaagalatti asiidonni  cimoon sadarkaa olaanaan waan ayoona’aniif,  bulbulli isaaniiayoonota haayidiroojiinii  baay’ee of keessaa qaba.Asiidii  dadhabaan bulbula  isaa keessatti,  molakiyuulota isaa  keessaa  baay’ee muraasakan  ta’an  qofatu,  gara  ayoonotaatti  diigamu. Kanaafuu, asiidonni  dadhaboon  bishaankeessatti  harka  caalaa  akka  molokiyuulotaatti  argamu. Aseetiik asiidii  fi    kaarbooniikasiidiin  fakkeenyawwan  asiidota  dadhabooti. Asiidonni soorata  keessatti  argamanisasiidota dadhaboo dha.
Asiidotaa Cunqoo fi Callabbaa’oo
Hamma asiidii  bulbuloota  isaanii  keessa jiru irratti hundaa’uun,  bulbuloonniasiidotaa cunqooficallabbaa’oojedhamuun bakka lamatti qoodamu. Asiidii baay’een  bishaanhamma murtaa’e  tokko  keessatti yommuu bulbulame   asiidiin uumamu asiidii cunqoo jedhama. Gama biraatiin asiidiin hammi  isaa xiqqoo ta’e,  yoo  bishaan hamma murtaawaaqabu keessatti bulbulame,asiidii callabbaa’aa jedhama
Sirni Gogaa
Sirni gogaa sirna karaa alaatiin guutummaatti nafa namaa haguugee argamuudha.Kanaafuu, wantoonni garagaraa qaama miidhuu danda’an gara keessa nafaatti akka hin seenne dhoorkuun qaama balaa irraa ittisa. Akkasumas dhangalaawan lubbuuf barbaachisoo ta’an gara alaatti akka hin baanes ni ittisa.
Sirni gogaa gogaafi caasaalee gogaa irraa uumaman kanneen akka rifeensaa, qeensaafi xannachoota adda addaa gogaa keessa jiran hammata.
Gogaa
Qaamolee nafa namaa keessaa hammaan kan gogaa gahu hin jiru. Ulfaatina waliigalaa nafa namaa tokko keessaa gogaan 12-16% uwwisa. Gogaan baqqaanota gurguddoo lama irraa ijaarame. Isaanis:
ippidarmisiifi
Odaa
Aadaa fi seenaa Oromoo keessatti Odaan akka madda nagaa fi mallattoo eenyummaa, tokkummaa uummata Oromootti ilaalama. Faayidaa amantii fi siyaasa Oromoo keessatti qaburra kan ka’e Odaan mukoota jiran keessa baay’ee kabajamaa fi eebbifamaadha. Umuriin isaas haga malee dheeraa dha. Uumamaan lalisaa ta’ee bifti isaa harbuu ykn qilxuu fakkaata. Muki kun yoo caamsaan dheeratelee hin gogu. Kana malee uumamaan lafa jala bakka bishaan ykn jiidhinsi jirutti biqila. Guddinni isaa hanga tokko ol ka’ee dameen isaa waan wagga waggaan dalga dagaaguuf bal’dhatee gaddisa ta’uun namaa fi loonii madda qabbanaati. Gaaddisni Odaa iddoo itti Ayyaanni Muudaa raawwatuu fi miseensonni Gadaa sirna Ayaana ce'umsaa itti sirneefatanuu dha. Galmi Abbaa Muudaa fi teessoon Abbootii Gadaa Odaa jalatti ijaarama.kutaa lammafati na egadha Ahemad Hassan
Sirni Gogaa
Gogaa
darmisii (indoodarmisii) dha.
Ippidarmisii: baqqaana ala gogaa karaa alaatiin qaama uwwisee argamuudha.
Portal:Aartii Oromoo
Aartiin humna saba tokkooti. Aartii keessatii qabsoo garagraatuu gaggeeffama. yeroo hedduu dhaloonnii amma jiru kun Aartii kan ofii isaa dhiiseetuu Aartii saba biraa Hordofuu filata. aartii saba biraa maaliif hordofa jechuu kootii miti garuu dursa kan ofii guddisuun dirqamadha jechuufani. akka fakkenyaatii yeroo garagaraa Aartii Afaan oromoon qophayanifi Afaan amaran qophayan irraati garagartumma guddaatu jira innis yeroo hedduu akka ammayyuummatii of ilaaluun aartii kana irra caalaatti kan Afaan amaariffaan qopheeffamuu ilaaluuf onnatama kanafuu irra deebinee of haa yadannuu of haa barruu Aartiin humnadha meeshaa waranaa caalaa garbuummaa eddooti kan godhudha.
Sirni Gogaa
Gogaa
Darmisii: baqqaana keessoo gogaa ippidarmisiin jalatti kan argamu ta’ee ippidarmisii caalaa yabbuudha.
Qeensa
Qeensi gosa pirootiinii jabaa, gogaafi haalaan walitti hacuuccamaa ta’e irraa tolfame. Qeensi caasaalee gurguddoo sadii qaba. Isaanis: hundee, pileetiifi qarqara qeensaati. Hundee qeensaa: kutaa jalqabbii qeensaa ka’uumsi isaa baqaana darmisii kan ta’eefi gogaadhaan uwwifamee argamuudha. Pileetii qeensaa: kutaa qeensaa gogaa gubbaatti argamuufi kan ijaan mul’atuudha. Qarqara qeensaa: Pileetiitti aanee naannawa qeensaa karaa alaatiin gogaa wajjiin daangeffamuudha.
Odaa
Gosa biqiltuuti
Sirni Gogaa
Rifeensa
Rifeensi caasaa qal’aafi dheeraa gogaa keessaa guddatuudha. Kutaan rifeensaa gogaan alatti argamu shaaftii yammuu jedhamu inni gogaa keessaa immoo hidda jedhama
Xannachoota dafqaa
Xannachootni dafqaa baqqaana darmisii keessatti iddoo hundaatti faca’uun argamanis; barruu harkaa, keessa faana miilaafi adda irratti lakkoofsa hedduun argamu. Dalagaan isaanii yeroo keessi qaama nafaa hoo’u, dafqa qopheessanii hoo’a hammaan ol ta’eefi xuraawaa karaa ujummoolee ofiitiin gogaa irratti gadi lakkisuun (gara alaa baasuun) qaama qabbaneesuudha.
Odaa
Odaa Gurguddoo
Odaan Oromoon waggaa dheeradhaaf seera jalatti tumaa fi yaa'ii taa'aa ture shani. Isaanis: Odaan Oromoo yeroo ijaarramu, hunduu bara tokko keessa kan ijaaraman otoo hin ta’iin odaa tokkorraa dameetu latee odaa of danda'e ta'aa deemaa har'a gahe. Odaan angafaa odaa Roobaati jedhama. Odaan Nabee damee odaa Roobaa ta’uun hin oolu. Hanga bara 1558-59 qomoon Maccaa fi Tuulamaa waliin Odaa Nabeetti seera tumee labsachaa turan, kanas seenaan barreeffamaan jiru nuuf mirkaneessa. Sana booda qomoon Maccaa of danda'ee Odaa Bisil ijaarrate.
Sirni Gogaa
Xannachoota dafqaa
Zayitni xannachoota kanneeniin qophaa’u gogaafi rifeensaaf dibata uumamaa ta’uun miidhagina kennaaf. Akkasumas, gogaan paatojinootaan akka hin faalamne ittisuufi hamma bishaan gogaa keessaa hurkee bahu xiqqeessuun fayyummaa namaa eega.
Xannachoota guurii: xannachoonni kunniin ujummoo ala gurraa keessatti kan argaman ta’ee wanta amala hapheessuu qabu, guurii gurraa jedhamu maddisiisu. Faayidaan guurii kanaas; dibbeen gurraa yeroo hundajiidhinsa akka qabaatu gochuufi wantoota kanneen akka dhukee, baakteeriyaa, fangasootaa, ilbiisootaafi kanneen kana fakkaatan gurra irraa ittisuudha
Odaa
Odaa Gurguddoo
Seenaa afoolaas ta'e kan katabame akka ibsutti, Odaan Bisil Laga Gibee, Biloo fi Geedoo jidduutti ijaarame jedhama. Bakki kun tulluun marsamee jira jedhu. Odaan Bisil-maqaa nama naannoo sun qabiyyee isaa ta'een moggaafame. Namni kun Bisil Osolee jedhama. Hogganaan Odaa Bisil hoogganaa ture, akka seenaan nuuf addeessutti Makkoo Bilii jedhama. Makkoo Bilii seera hedduu  tume jedhamee beekkama. Odaa Bisil jalatti kan walga'aa turan shanan Maccaa ti. Shanan Maccaa kunis: Liiban, Jaawwii, Guduru, Daallee (Daadhii) fi Jidda.
Sirni Gogaa
Dalagaalee
Dalagaan qaama namaa haala mijataa ta’een akka itti fufuuf sirni integumentarii ga’ee ol’aanaa qaba. Dalagaawwan sirna integumentarii keessaa isaan ijoon kanneen armaan gadiiti.
1. Qaama irraa balaa ittisa: jarmoonniifi xiyaan ifa aduu hamaa gara keessa qaamaatti akka hin seenneef ittisa. Fakkeenyaaf, baqqaana ippidarmisiifi seebamii xannacha zayitaatiin qophaa’u.
Odaa
Odaa Gurguddoo
Yeroo hawaasni guddatee odaa Bisil gad-dhiisee deemu, Odaa Bisilitti kan hafe, shanan Maccaa keessaa hortee hangafa qofa. Hangafti Maccaa Liibani. Sana jechuun hortee sadan Liibantu qe'eetti hafe. Isaanis: Jahaan Ammayya, Arfan Walisoo, fi Torban Kuttaayee ti.
Sirni Gogaa
Dalagaalee
2. Qaama miiraa ta’uun tajaajila: gogaan miirawwan kanneen akka tuqaatii, dhukkubbii, dhiibbaa, hoo’aafi diilallaa adda baasuuf gargaara. Fakkeenyaaf, sirbidoota baqqaana darmisii keessaa.
Odaa
Odaa Gurguddoo
Odaa Gudayyaa (Odaa Mandiidaa Waaqoo) aanaa Baakkoo Tibbee ganda Odaa Gudayyaa jedhamutti kan argamu yoo ta'u, innis damee Odaa Bisil dha. Odaan Roobaa Godina Baalee keessa aanaa Ginniiritti argama.
Sirni Gogaa
Dalagaalee
3. Tempireechara qaamaa too’ata: tempireecharri qaamaa dabaleera yoo ta’e karaa dafqaafi tooftaalee garagaraatiin hoo’i hammaa ol ta’e gara alaatti akka bahu taasifama. Fakkeenyaaf, xannacha dafqaa. Akkasumas yeroo qorraa hoo’i gara alaatti akka hin baane ittisuun qusata. Fakkeenyaaf, gogaa
Odaa
Odaa Gurguddoo
Odaan Bultum Godina Harargee aanaa Odaa Bultum keessatti argama.
Sirni Gogaa
Dalagaalee
Hojiin isaa inni guddaan:
Odaa
Odaan Maalif Filatame?
Maanguddoonni odaan akkamitti akka filatame akkanatti ibsu. Innis dur dur bara caamsaan /ongeen/ hammaate tokko jaarsi tokko odoo loon tiksaa jiruu goromsisaa jalaa badde. Faana goromsa sanaa hordofuun barbaacha jalqabe. Odoo barbaaduu odaa jala ciistee arge. Jaarsi kunis goromsasaa argachuusaatti gammadee, gaaddisa odichaa jalattis boqote. Yeroodhuma kana hurriin dura naannawa sana hinturre dhufee Odaa uffise. Waaqayyo seeraa fi safuu namoonni kabajuu qabanii fi cubbuurraa ittin of eegan gadi buuseef. Jaarsi kunis guyyaa sanarraa ka’ee namoota barsiisuu eegale. Jaarsi kun imaanaa Waaqni itti kenne ba’uuf odaa jala taa’ee seera Waaqaa barsiiuu eegale. Haala kanaan odaan filatame Oromoo biratti muka addaa ta'e.
Dhohinsa Muummee
" Big Bang ykn Dhoohinsa mummee "
Waggoota hedduuf astroonoomaroonni iccitii hawaa kanaa beekuudhaaf dhama’aa turan. Gaafii hawaan kun eessaa dhufe jedhuuf deebii argachuudhaafis haga bara 1920tti eeguun dirqma itti ta’ee ture. Haga bara 1920’mootaa kanatti hawaan kun jalqabuma irraa kaasee akkanumatti jira jedhamee amanamaa ture. Haa ta’u malee bara 1912 Astroonoomariin Ameerikaa Veestoo Sliifer argama ilaalcha saayinsii hawaa kanaa jijjiiruu danda’e argate. Sliifar, gaalaaksiiwwan hawaa keessatti argaman lafa irra jiraannu tanarraa saffisa guddaan fagaataa akka jiran akeeke. Kunis yaadni yeroo jalqabaatiif hawaan kun bal’ataa jira jedhu akka ka’u taasise.
Bara 1916tti, Albart Enstaayin, Tiyoorii birqabaa kan hawaan kun takkii bal’ataa jira yookaan ammoo walitti dhiphataa jira jedhu qopheesse. Kana booda bara 1929 tiyooriin duraan ture kun Astroonoomara Ameerikaa kan Edwin Hubble jedhamuun dhugoomfame. Ifaa diimaa Gaalaaksiiwwan irraa bahu erga yeroo dheeraaf qorateen booda, Hubble Gaalaaksiiwwan hawaa keessa jiran bakka takka dhaabatanii akka hin jirre dubbate. Saffisa guddaa ta’een lafa teenya tanarraa fagaataa jiran jedhe. Kunis Hubble’s law jedhamee beekama. Argamni kunis hawaan kun bal’ataa jira yaada jedhu dhugoomse. Argamni  Hubble kunis seenaa Astroonoomii keessatti argama guddaa ta’ee galmaaye. Bara 1929tti kitaaba velocity-time relation jedhu maxxansiise. Waggoota itti aanan keessattis qorannoolee hedduun deeggaramee tiyooriin hawaan kun bal’ataa jira jedhu saayintisootaa fi Astroonoomarootaan fudhatama argate.
Nyaata aadaa Oromoo
Nyaata aadaa Oromoo nyaata ummata Oromoo biratti beekkama ta'ee kan dhaloota keessa darba dhufe. Nyaatni aadaa ayyana, cidha, qophii fi yeroo adda addaa irratti ni dhiyaata. Nyaanni akka marqaa, ittoo fi qorii Oromiyaa maratti beekkamus, kan naannoo garii qofa keessa beekkamus jira.
Nyaata aadaa Oromoo yeroo hunda nyaatamu fi kan waqtii addaa nyaatamu jira. Nyaata yeroo hunda nyaataman kan jedhaman nyaata ummanni Oromoo gannas ta'ee bona, birraas ta'ee arfaasa nyaatu fi yeroo baayyee mana keessatti kan qophaawuudha. Fakkenyaaf, buddenaa baadudhaan ykn ittoodhan nyaachuu, akaawwii, buddena/maxinoo aannaniin/itittuun nyaachuu fi kkf. Nyaanni akka addaatti nyaatamu nyaata yeroo baayyee hin qophofne fi kan akka addaatti yeroo muraasa qofa qophaawu. Akka fakkeenyaatti, ancooteen nyaata ayyaanarratti nyaatama. Nyaanni akka cuukoo, qorii, gorsoddoma, fi kkf ammo yeroo fira dubbisuuf deeman kan firaaf/nama jaalataniif fuudhanii dhaqani dha. Nyaanni akkasii kun mana keessatti maatin akka nyaatuuf baayyee hin qophaawu.
Nyaannii aadaa Oromoo baayyeensaa dhadhaa of keessaa qaba. Kun immoo Oromoon loon waan sirriitti qabuuf, dhadhaadhaan nyaata isaa miyeessee nyaata.
Nyaata aadaa Oromoo beekkamaan keessaa:
aadaa saba guddaa
Gulaalan Mubarik gidi
Sayyoo Dandanaa
Sayyoo Dandanaa weellisaa Oromoo fi qabsaawaa mirga Oromooti. Sayyoon sirboota qabsoo ummata Oromoo deeggaranii fi jajjabeessan hedduu sirbudhan ummata biratti beekkama.
Oliiqaa Dingil
Oliiqaa Dingil lammii Oromoo yoo ta’u, ummata Oromoo naannawa Qeellem Wallaggaa keessa jiraatu jidduudhaa kanneen hidda ja’an Sayyoo warra Laaloorraa dhalate. Qorannoon seenaa hangaa har'aatiin maqaa hadhaasaa beekuun danda'amu baatus maqaansaa guutuun Oliiqaa Dingil Bookaa jedhama.
Sayyoo Dandanaa
Seenaa Duubaa
Sayyoon kan dhalatee kan guddate magaalaa Ambootti. Sayyoon bultii kan qabu yoo ta'u ijoollee lama qaba: ilama tokkoo fi intala tokko.
Oliiqaa Dingil
Seenaasaa Ijoollummaa
Bakki dhaloota gooticha Oliiqaa, Qeellem Wallaggaa keessa Yamaaloogii Walal, Ganda Gurraattii Walal, bakka Deentaa Garee jedhamu. Barri dhalootasaa sirriitti qoratamee beekamuu baatus namoota bara sana beeku jedhamanirraa akka himametti, tilmaamaan bara 1890 ta’uu akka hin oole dubbatama.
Sayyoo Dandanaa
Seenaa Duubaa
Sayyoon barnoota sadarkaa lammaffaa barachuuf bara 1970n gara dhumaa keessa obboleessasaa wajjin gara Finfinnee dhufe. Yeroo kana Sayyoon umuriinsaa 14 ture. Sayyoon yeroo ijoollummaasaa weellisaa ta'uuf yaadee akka hin beekne dubbata. Akka carraa ta'ee Finfinnee naannoo inni jiraachaa ture Kolfee, Orkestiraan Poolisii jira ture. Sayyoon namoota orkestiraa kana keessa hojjatan wajjin suuta suutan hiriyaa ta'a deeme. Isaanis Sayyoon yaalii akka godhuuf gara orkestiraa kanaatti affeeran. Sayyoon yaalii erga godhee booda sagalee gaarii waan qabuuf orkestiraa kanatti dabalame. Orkestiraan Poolisii Sayyoon akka baratuuf gara mana barumsaa muuziqaatti ergan. Achitti Sayyoon dandeettiisaa duraan qabu barumsaan gabbifate.
Oliiqaa Dingil
Seenaasaa Ijoollummaa
Oliiqaa Dingil mana barumsaa qeesotaa /lubootaa/ galee akka barate seenaansaa ni mirkaneessa. Erga guddatee umriinsaa hojiif ga'ee booda bara bulchiinsa Hayilasillaasee mootummaadhaan mindeeffamee hojjetaa ture. Ga'een hojii goota kanaas gabaarra naanna’ee ashuura mootummaa walitti qabu ture. Gabaa hedduu inni irra naanna’aa ture keessaa gabaan Ashii, Muggii, Shabal, Qaaqeefaan ni eeramu. Bakki jireenyaasaa magaalaa Dambii Doolloo, Ganda 03 keessa akka ture odeeffannoon jiru ni ibsa.
Oliiqaan, dubartii maqaanshee Gannatawarqi Ashanaa jedhamtu Gidaamiidhaa fuudhee jiraachaa ture. Walumaagalatti Oliiqaan lammii nagaa namaa fi biyyaaf yaaduu fi quuqamu yoo ta’u amalasaa kanaan ummata Oromoo biratti hedduu jaalatama ture.
Sayyoo Dandanaa
Seenaa Duubaa
Kana booda Sayyoon bara 1980 weellisuu jalqabe. Maqaan matiinsaa baasaniif kan Sayyoo jedhu orkestiraa kana keessa erga galee booda gara Tsaggaayetti jijjiirrate.
Oliiqaa Dingil
Qabsoo
Caamsaa 23, bara 1929 wayita koloneeffattoonni Xaaliyaanii Itoophiyaa humnaan weeraranii qabatanitti waggaa tokko booda dhiibbaa koloneeffattoonni kun ummatarraan gahaniin mormee bosona seene. Gocha Xaaliyaanonnii fi sirni gita bittaa Nafxanyootaa ummata biyyattii keessa jiraatan irratti keessumaa Oromoorratti raawwachaa turanirraa kan ka’e haalli jireenyaa, aadaa fi safuun ummatootaa baduu jalqabe. Wayita sana Xaaliyaanonni lammiilee Itoophiyaa tokko tokko ofitti madaqsuudhaan maqaa “Baandaa” jedhamu itti moggaasuun duuka buutuusaanii taasifachaa turaniiru.
Abiyyi Ahimad
Saladin Abduraman SALADIN Abduraman chalanko Dr Abiyyi Ahamad Ali nama siyaasaa yoo ta'u bara 2018 jalqabe muummee ministeera Itoophiyaa 4ffaa ta'uun tajaajila jira. Kana dura sadarkaa itti aanaa pirezidaantii Oromiyaatti ittigaafatamaa waajjira Jiddugalaa DhDUO ta'ee hojjata ture.
Sayyoo Dandanaa
Hojiisaa
Sayyoon erga bara 1980 kaasee sirbuu jalqabee hanga ammaatti albamii 10 baaseera. Albamoota 10n kana keessatti, sirboota 80 ol ta'an baase.
Abiyyi Ahimad
Seenaa Duuba
Abiyyi Ahimad kan dhalate godina Jimmaa magaalaa Aggaarootti. Barnoota sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa achuma magaalaa Aggaaroo fi magaalaa Jimmaatti barate.
Oliiqaa Dingil
Qabsoo
Guyyaa biraammoo Baashaa Gabayyoon namicha Dhaabaa Maashaa jedhamu wajjin waliigaluudhaan Oliiqaan qarshii ashuuraa walitti qabe dhimma dhuunfaa irra oolfateera jechuun odeessisiisuurra darbee hoogganaa Xaaliyaanii yeroo sanaatti hima. Oliiqaan qawwee dhokfatee qaba jedhees yakke. Odeeffannoo kanarratti hundaa’uun Xaaliyaanonni Oliiqaa qabanii mana hidhaa galchan. Oliiqaan halkanuma sana mana hidhaa cabsee ba’uudhaan, bakka dhalootasaa Deentaa Garee dhaquudhaan qawwee Beeljigii 2fa jedhamu bitatee Dambii Doollootti deebi’e.
Abiyyi Ahimad
Seenaa Duuba
Abiyyi digrii isaa jalqabaa bara 2001tti Kompitar Injinariingidhaan Maayikirooliinki Informeeshin Teknooloojii Koollejji irraa fudhate. Bara 2005tti ammoo poostigiraajuweet adivaansiid dippiloomaa gosa barnootaa 'Cryptology' yookiin 'aartii barreeffama dhoksanii dabarsuu' Yuunivarsiitii biyya Afrikaa Kibbaatti argamu irraa argateera.
Oliiqaa Dingil
Qabsoo
Halkan gaaf tokkoo Baashaa Gabayyoo ajjeesee, gara mana Baashaa Gabayyoos dhaqee haadha warraa Baashaa alatti baasuun, “Ati dhirsa kee dhabda, ani immoo haadha warraa koon dhabe” jechuun du’a abbaa warraashee itti himee manicha qabeenya keessa jiru waliin gube. Itti aansee, namicha Dhaabaa Maashaa jedhamummoo Gabaa Dafinoo /Dambii Dolloo/ keessatti ajjeesee, “Anatu ajjeesee nama bira hin gaafatiinaa” jedhee barreessee mukatti maxxanse. Intalasaa fi haadha warraasaa Ganduma 03 keessatti dhiisee deeme.
Kana booda Oliiqaan nama durumaa qabee isa bira jiraatu, kan maqaansaa Shaanqoo jedhamu, qawwee namoonni dirqiidhaan Xaaliyaaniif galchuuf deeman irraa booji’ee Shaanqoo hidhachiise. Kanaanis Xaaliyaaniifi baandaarratti tarkaanfii fudhachuu eegalan. Sababoota Oliiqaa 'shiftummaaf' kakaasan keessaa tokko tokko eeruuf.
Abiyyi Ahimad
Seenaa Duuba
Digrii lammaffaa isaa 'Transformational Transformation and Change with Merit' yuunivarsitii Landanitti argamu Giriinwiichirraa bara 2011tti argateera. Kana malees, Yuunivarsitii Liidistaar Ashlaand irraa MBA bara 2013tti argateera. Akkasumas, bara 2017tti muummee qorannoowwan Nageenyaafi Tasgabbii (peace and security studies) barnoota isaa sadarkaa doktorummaa (PhD) Yuunivarsiitii Finfinneerraa argateera.
Oliiqaa Dingil
Qabsoo
Oliiqaan erga Gabayyoo ajjeesee deemee booda gaaf tokko halkan keessaa sa’aatii shanitti haala haati warraasaa irra jirtu ilaalee deebi’uuf wayita gara manasaatti qajeelu isheen teessee jirbii fo’aa:
“Oliiqaa yaa abbaa jigsaa ati duute moo jirtaa?
Abiyyi Ahimad
Seenaa Duuba
Dr Abiyi jalqaba bara 1980n keessa akka DhDUOtti makame kan himamu yoo ta'u, hirmaannaa siyaasaan alattis gama loltummaan sadarkaa leetanaal kolenelummaa qaba. Ergama dhaabbata biyyoota gamtoomanitin tasgabbii fi nageenya buusuuf gara biyya Ruwaandaatti duulee ture.
Oliiqaa Dingil
Qabsoo
Utuu ati jiraattee hantuunni maa warraaqxee?
Yaa abbaa coomaafi booka kootii amaaseniin maal na gooti?”
Abiyyi Ahimad
Seenaa Duuba
Bara 2000-2003tti ammoo Ejensii Nageenya Cimdaa Odeeffannoo (INSA) hundeessuun, sadarkaa daarektarumaatiin tajaajileera. Sana boodas Ministeera Saayinsii fi Teknoologii ta'uun hojateera.
Oliiqaa Dingil
Qabsoo
jettee isa faarsituu dhokatee dhaggeeffate. Halkan sana dhokatee ishee ajjeesee deebi’uuf yaadeeti kan dhufe. Garuu wayita faaruu haadha warraasaa dhaga’u cancala qawweesaa dhaamsee halkan sana manasaa bulee ganama bariidhaan bakka dhufetti deebi’e. Yeroo yerootti uffata waraana Xaaliyaanii uffatee Dambii Dolloo seenuudhaan mana Aadde Moominaafi Aadde Daasharee Akkayyuutii daadhii dhugee, odeeffannoo barbaachisus walitti qabatee deebi’aa ture. Namoota isa fakkaatan waliinis dhoksaatti ni mariyata ture.
Abiyyi Ahimad
Seenaa Duuba
Bara 2002 irraa kaasee miseensa koree jiddugaleessaa DhDUO ta'uun, bara 2007 irraa kaasee ammoo miseensa koree hojii raawwachiftuu ta'uun tajaajileera. Akkasumas waggoota sadan darbaniif miseensa koree hojii raawwachiftuu ADWUI ta'uun hojachaa jira. Dr Abiyi wayita ammaa kanatti itti gaafatamaa waajira Jiddugala DhDUO fi miseensa mana maree bakka bu'oota ummataati.
Oliiqaa Dingil
Qabsoo
Deggartoota Oliiqaa gocha weerartoonnii fi jala kaattuun warrasaaniirratti raawwatan namoota hedduu aarsee tureera. Haala kanatti aaree kan garaa kutate Oliiqaa duukaa shaffata, warri kuun immoo, naannoodhuma jiran taa’anii deggaraa turan. Daggarsi kennamaa tures, odeeffannoo kennuu, galaa qopheessanii nyaachisuu, meeshaa waraanaa kaa’uufi erguu dabalata. Namoonni adda addaa yeroo waraanni Oliiqaa naannawa tokko galu nyaataa fi dhugaatii dhiyeessuudhaan halkanii guyyaa wajjin dhama’aa turan. Loltoonni Oliiqaa Xaaliyaanii dhamaasaniifi baandaa bakka garagaraatti oliifi gadi joonjessaa fi ajjeesaa turan.
Abiyyi Ahimad
Seenaa Duuba
Abiyyi Badhaasa Noobelii Nagaa kan bara 2019 argate.
Oliiqaa Dingil
Qabsoo
Bakkii da'annoosaanii haala yeroon jijjiirama ture. Lafti akka holqa Qacii, Aggataa, Macaqeddoo, Ondoloqqee, Doggaa, Walal, Cabal, Qilxuu Kaarraa fi Ulaa Biyyaa’oo bakka itti da’atan akka ture dubbatama.
Lola koloneeffattoota wajjin godhame guyyaafi haalli lola Oliiqaadhaan geggeeffame barreeffamaan yoo jiraachuu baateyyuu seenaa afaaniin darberraa hubachuun akka danda’amutti qabsoo ittisa koloneeffataa keessatti Oliiqaa Dingil gumaacha olaanaa akka godhe beekama. Tooftaa mataasaatiin geggeeffamee injifannoowwan gurguddoo galmeessaa tureera. Fakkeenyaaf yeroo Xaaliyaanonniifi baandaan Oliiqaan Awusa jira jedhanii achi dhaqan jalaa mimmiliquun jara joonjessaa tureera. Injifannoowwan guguddoo waraana Oliiqaatiin argaman keessaa Aanaa Yamaaloogii Walal keessatti bakki Fiinchoofi Dubbisi jedhamu gidduu lola Xaaliyaaniifi Oliiqaan wajjin gaggeeffameen Xaaliyaanonni 30 ta’an du’aniiru. Dirreen injifannoo inni seena qabeessa jedhamee himamu immoo, lola Wallaggaa, Aanaa Tajjootti gaggeeffame yoo ta’u, lola kanarratti baandonni 750 ta’anii Oliiqaatti duulan. Lola hamaa, tooftaa fi kutannoo guddaa gaafate kanarratti Xaaliyaaniifi baandonni waraana Oliiqaatiin yommuu dhuman, loltuun Xaaliyaanii maqaansaa Tinintii Biichee jedhamuufi baandonni sadii duwwaan baqatanii deebi’anii akka galaniidha kan ibsamu.
Namoota Xaaliyaanii wajjin waliigalanii Oliiqaa fi waraanasaa booji’uuf ykn ajjeesuuf yaalaa turanirratti Oliiqaan dursee tarkaanfii fudhataa ture. Akka fakkeenyaatti namichi maqaansaa Waacilaa Waloo jedhamu miseensa waraana Oliiqaa kan ta’e Dhaabaa Bocoloo ajjeefnaan Oliiqaan battaluma sanatti Waacilaa Waloo, Anfillootti ajjeesee gumaa Dhaabaa Bocoloo baaseera. Itti dabalees, Aanaa Tijjootti namichi maqaansaa Fullaasaa Baabil jedhamu, "Oliiqaa ajjeeseen mataasaa muree fida" jedhee Xaaliyaaniif waadaa galee qawwee minishirii shan fudhatees deeme. Otoo hin turin dhimmi kun Oliiqaaa bira ga’e, Oliiqaan mana Fullaasaa Baabil dhaqee ajjeesuudhaan qawwee shananuu harkaa fudhatee humna waraanasaa ittiin cimsate. Haaluma kanaan lola hedduurratti lubbuun diinaafi deggartootasaanii lakkoofsaan kaa’uun nama rakkisu dhabameera.
Walumaagalatti qabsoon Oliiqaan ummata Oromootiin deggaramee gaggeesse, ummatichi akkasuma lammiifi saba kaanii goota cimaa akka qabu kan mirkaneessuu dha. Du’a Oliiqaa Dingil qabsoo ittisa koloneeffataa Oliiqaa Dingil gaggeessaa ture jala deemtonni diinaa hin deggaran ture.
Oliiqaan yommuu bosonaa dhufu Magaalaa Dambi Dolloo keessa mana meeshaasaa keewwatu qaba ture. Yeroo inni dhufee kaa’u halkan keessaa sa’aatii shanii hanga 10 gidduu ture. Yeroo bosonatti deebi’ummoo rasaasaafi meeshaalee isa barbaachisan fudhateeti.
Namichii Oliiqaan waliin hojjetu, warra Xaaliyaanii wajjin qunnamtii dhoksaa qaba ture. Namichi akka warri Xaaliyaanii hin shakkineef halkan halkan manasaa biratti qawwee dhukaasaa bula. Ganama ka'ee, eda mana eebaluu biratti qawween dhuka’aa bule yeroo jedhan Xaaliyaanonni dhaqanii qalahaa hammaarratanii akka galaniidha seenaan kan eeeru. Tooftaa kanaan Oliiqaafi namichi kun waliin deemaa erga turanii booda, qarshiin Oliiqaa namicha kanarratti heddummaataa waan dhufeef gaafa tokko Oliiqaan qarshiisaa akka deebisuuf gaafatee, namichi didnaan Oliiqaan arrabse. Arrabsoon Oliiqaa Dingil onnee namicha kanaa waan madeesseef namoota Oliiqaa Dingil qunnaman qarshiidhaan kadhachuu jalqabe.
Du'asaa
Haaluma kanaan Oliiqaan holqa Qacii keessa otuu jiraatuu namichi isa irratti haaloo kuufate sun, dubartii imaanaa Oliiqaa turte /haadha warraa Baaburii Wagee/ uffata babbareedaa, bituufiidhaan, qarshiis harkatti kennuufiidhaan, akkasheen Oliiqaa hordoftee qoricha obaaftuuf summiin itti kenname. Haaluma kanaan osoo jiranii gaaf tokko Oliiqaa heexoon mul’anaan dubartiin imaanasaa turte sun qoricha daaktee summii itti kenname itti dabaltee Oliiqaan akka dhuguuf kenniteef.
Oliiqaan eddii summicha dhugee booda qaamnisaa dadhabaa adeeme. Guyyaa yeroon inni waa nyaatu geenyaan ammas lammaffaa nyaata summii qabu dabalteef. Dhugaatii maastikaa jedhamu kan summiin makame akka inni dhuguufis affeerte. Kana booda Oliiqaan laafaa deeme. Namoonni isa duukaa turanis waan godhan wallaalan. Guyyaa guutuu dhukkubsataa oolee, Roobii halkan sa’aatii 9:00 irratti bakka Oddoo Butaa jedhamutti du’e.
Namichi tooftaan nyaataa fi summii dhiyeessuudhaan nafxanyicha wajjin waliigaltee qabaachaa tureefi namni maqaansaa Wadaajoo jedhamu, gaafa Oliiqaan du’uusaa hubatu qawwee dhukaasee funyaansaa madeessuun, anatu ajjeese jedhee muudamuuf jecha Xaaliyaanotatti gabaase. Gaafa du’a Oliiqaa dhaga’u ummanni naannawa sanaa ba’ee hiyyee boo’e. Hogganoonni koloneeffataas Dambii Dolloorraa yeroo dhufan "Oliiqaa miti, kan du’e nama kan biraa ta’a" jedhanii shakkanii turan. Sababiin shakkii saaniis Oliiqaa qabachuu fi ajjeesuuf yeroo dheeraaf yaalii godhaniin waan hin milkoofneefi.
Kana booda muudamaan Xaaliyaanii kan Gavarnoo Dhaayee jedhamu reeffa Oliiqaa yommuu argu "ajjeesuu balleessitan, nama akkasii hin ajjeesan, muudanii hoogganaa waraanaa godhatu" jechuun Wadaajootti dheekkame. Erga reeffasaa gara magaalaa Dambii Dolloo geessanii booda haadha warraa Oliiqaa waamanii isa ta’uufi dhiisuusaa adda akka baaftu gaafatan. Isheenis mallattoo duraan miilasaarra ture ilaaltee isa ta’uu mirkaneessiteef.
Sana booda Xaaliyaanonni reeffasaa suura kaasanii karaa laga Borxaa buusanii naannawa dur Biheeraawwii Xoor jedhamutti awwaalan. Wadaajoo isa Oliiqaa natu ajjeese jedhu Jimmaa geeffamee otuu achi jiruu guyyaa tokko mana daadhii taa’ee otuu dhaadatuu durbiin Oliiqaa achumatti ajjeese. Erga Oliiqaan du’ee weediftoonni akkana jedhanii isa faarsaa turan:
Facaasaa heexoo dhuguun
Oddoo Butaarra buluun
Xixxiixaa Dingil Bookaa
Oliiqaa galaafate.
Qawween Oliiqaa ajjeesee
Maqaansaa Wacafoodha
Baga kaartaa hin nyaatini
Namni Oliiqaa ajjeese
Maqaansaa Wadaajoodha
Baga taa’ee hin nyaatini
Gaanaa
Gaanaa biyya Afrikaa keessa jirtu.
Saasigga
anaan saasigga godina wallaga bahaa keessa ishee tokkodha
Roobee
ROOBEE. Magaala guddoo godina baalee kan taate roobeen Aanaa Sinaanaa keessatti argamti. Ummanni magaalaa kana keessa jiraatu heddu,yoo ta'uyyuu baay'ina isaa hammana jedhee ibsuu hin danda'u.irra caalaan jiraattota magaala kanaa amanti islaama hordofu
Kallacha
Kallachi meeshaa aadaa Oromoo kan addarratti godhatamu yoo ta'u kallacha kan godhatu warra dhiiraati. Kallachi meeshaa nageenya fi araaraati, kanaafis meeshaalee aadaa kamiyyuu caalaa kabaja guddaa qaba. Yeroo baayyee, namni kallacha godhatu, bokkuu kan mallattoo abbaa aangumma agarsiisus qabatee deema.
Kallachi kan godhatamu addarratti yoo ta'u kan godhatus namoota umuriidhan bilchaatee fi angafa gosaa ta'edha. Kallachi kan godhatamu faayummaaf odoo hin taane sirna aadaa Oromoo keessatti hiikaa mataasaa waan qabuufi. Kunis nageenyaa fi araara buusuuf tajaajila.
Rezisterii
Rezisteriin ruuqoo elektirikaalii mugaa kan tarminaalii lama qabu yoo ta'u hojiinsaas yaa'a elektirkii ittisuudha. Rezisteriin yaa'a karantii gadi hirrisuuf hojjata, akkasumas, voolteejii sarkiyuutii keessa jiru gadi hirriisuuf hojjata. Elektirooniik sarkiyuutii keessatti, rezisteriin guddina karantii yaa'uu murteessuuf, amma asattoo to'achuuf, ruuqolee ka'aa gargaaruuf, fi sarara tamsaasaa guduunfuu fi kkf kan biraaf tajaajilu. Rezisteriin humna-guddaa kan humna elektirikii waatii (watt) baayyee ta'u akka oo'aatti gatuu danda'u akka qaama too'annaa motoraatti, sirna tamsaasa humnaa keessatti, ykn akka loodii yaalii jenereeteriitti tajaajila. Rezisteriin ittisa hin jijjiiramane (fixed resistance) kan tempireechara, yeroo fi voolteejii fayyadamu irratti hundaa'ee xiqqoo qofa jijjiiramu qaba. Rezisteriin jijjiiramu ruuqolee sarkiyuutii (kan akka guddina sagalee ykn amma ifa ampuulii) tottolchuuf gargaaruu danda'a, ykn ammoo akka meeshaa oo'a, ifa, jiidha qilleensaa, humna ykn walnyaatinsa keemikaalaa arguutti (seensi godhutti) tajaajiluu danda'a.
Kallacha
Dhufaatiisaa
Oromoon kallacha Waaqatu kenne jedhee amana. Waaqayyo kanas kan godhu bakakkaatti fayyadamuudhaan kallacha Oromoof buusa. Waaqni kallacha kan Oromoof kenneef meeshaalee kanatti fayyadamuun Oromoon nagaa fi seera eegee akka jiraatu gochuufi. Akka manguddoonni jedhanitti, kallachi sibiilarraa hojjatama, sibiilli kunis biyyoo bakka bakakkaan itti bu'erraa fudhame irraa argama. Sababa kanaaf, Oromoon kallachaaf kabaja guddaa kennaafi. Namni kallacha keewwatee deemu 'Abbaa Kallachaa' jedhama, namni bokkuu qabatu ammoo 'Abbaa Bokkuu' jedhama.
Bara durii, kallacha akaakuu lamatu jira ture: kallacha kormaa fi kallacha laafaa. Kallachi kormaan meeshaa ittiin nama abaaran yoo ta'u sababa kanaaf baayyee sodaatama. Kallachi kormaan kan tajaajilu nagaa buusuu fi ayyaaneffata amantii fi hawaasummaa raawwachuufi. Karaa biraa, kallachi laafaan akka mallattoo kabajaa fi qajeelummaatti kan tajaajilu yoo ta'u abbaan Gadaatu godhata.
Nagaa Buusuu
Kallachii fi caaccun araara buusuu keessatti ga'ee guddaa qabu. Jaarsolii fi beerren kallachaa fi caaccuu qabatanii araara dubbatu. Meeshaalen kun namni firri jalaa du'e gadda isaanii dagatanii gara araaraatti akka dhufan godha jedhame amanama. Yeroo mariin araaraa godhamu, namoonni kallachaa fi caaccuu yoo argan nagaa akka bu'u sirritti itti amanu. Kunis, abaarsi warra araara diderraa ga'uu fi eebbi warra araara jaarsolii fudhataniif kennamu namooni akka sodaatan gochuun araara akka fudhatan godha.IDDOOSAA DABALAA
Araarri kallachaa fi caaccun dhufe cimaa ta'a. Ummata Oromoo keessatti, Abbaan Kallachaa fi Haati Caaccuu hawaasa keessa filatamanii meeshaalee kana qabaatu, meeshaalee kanaanis hojii hawaasumma fi siyaasaa akkasumas amantii raawwachiisu.
Collee (aanaa)
Aanaan collee aanaalee godina arsii bahaa keessatti argaman keessaa tokko.
Baaroo Tumsaa
Baaroo Tumsaa
(1942-1977) sabboonaa Oromoo fi qabsaawa mirga namummaa ti. Baaron kabajamuu mirga Oromootif falmaa kan ture yoo ta'u qabsoorratti lubbuunsaa dabarte.
Seenaa Isaa
Baaroo Tumsaa bara 1942 Lixa Oromiyaa godina Wallagga Lixaa naannoo Gimbii ganda karkarroo jedhamtu keessatti abbaasaa obbo Tumsaa Silgaa fi harmeesaa aadde Naasisee Ciratoo jedhaman irraa dhalate.
Abbaansaa fi harmeensaa walitti aansuun du’aan irraa adda baanaan Baaroon obbolootasaa lamaan Raaheel fi Nagaasaa Tumsaa wajjin mana duwwaa keessatti hafe. Yeroo sanatti obboleessi isaa obbo Guddinaa Tumsaa hojiidhaan magaalaa Naqamtee keessa jiraachaa waan turaniif, qophummaa obboleessasaanii jibbuudhaan dhaqanii bakka jiraatan magaalaa Naqamteetti isa fidan.