cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kompitara
Maashin Koodii
Kompitara baayyee keessatti, ajajni tokkoo tokkoonsaa akka maashin koodiitti kuufama, ajajni tokkoo tokkoonsaas lakkoofsa matasaa qaba (kunis oppereeshin koodi ykn gabaabaatti opkoodi jedhama). Ajajni lakkoofsa lama walitti idaasisu opkoodii tokko qaba; ajajni lakkoofsi akka baayyifamu godhu ammoo opkoodii kan biraa qaba, fi akkaatadhuma kanaan, ajajni kaanis opkoodii qabu. Kompitaroonni baayyee salphaa ta'an ajaja muraasa qofa raawwachuu danda'u; kompitaroonni ulfaataa ta'an garuu ajaja dhibbaan lakkaawwamu raawwachuu danda'u, ajajoonni kun hundi isaanii lakkoofsa addaa mataasaanii qabu. Kuufannoon kompitaraa lakoofsa kuusuu waan danda'uuf, koodii ajajaas kuusuu danda'a. Kunis gara sagantaa guutuun (kan tarree ajajoota kanaa ta'e) tarree lakkoofsaatiin bakka buufamuu danda'a jedhuu fi kompitara keessatti akkuma lakkoofsa kaaniitti hujeeffamuu danda'a jedhutti ol guddate. Yaadni sagantaa fi daata inni irratti hojjatu kuufannoo kompitaraa keessa kaa'uu jedhu bu'uura ijaarrii Voon Newuumaan ykn sagantaa kuufame ti. Yeroo tokko tokko, kompitarri ajajasaa muraasa ykn hunda kuufannoo keessatti, daataa irratti hojjaturraa gara biraa yeroon kaawu ni jira. Kunis ijaarrii Harvaardi jedhamee beekkama, kompitara Haarvaard Maark I jedhamu irraa ka'uun. Kompitaroonni ammayyaa kan ijaarrii Voon Newuumaan irratti hundaa'an saxaxi (design) isaanitiin amala muraasa ijaarrii Haarvaardi of keessaa qabu, kan akka caashii CPU keessatti.
Hojii Baayyee Hojjachuu/maltiitaaskiingi
Gatiin kompitaraa bushoo odoo hin ta'in dura, faayidaan hojii baayyee hojjachuu (multitasking) namoonni baayyeen kompitara tokko hiratanii (share) itti fayyadamuu akka danda'anifi ture.
Cimdaa fi Interneetii
Yeroo booda, cimdaan kompitaraa dhaabbata barnootaa fi waraanaa keessaa bahee gara kaanittis baballate, maqaa interneetii jedhus argate. Dhufaatin cimdaa ummama fi daangaa kompitaraa irra deebi'anii hiikuu dirqama taasise. Sirni dalagaa kompitaraa fi mosaajjin fayyadamaa dandeettii odeeffannoo kana karaa cimdaa kompitaraati kennuu fi fudhachuu danda'u of keessatti qabatanii hojjatamuu jalqaban. Kara cimdaa, kompitaroonni meeshaalee moggaa (fkn maxxansaa), odeeffanoo kuufame, fi kkf dabalataan kompitra biraarra fudhachuu/hirmaachuu jalqaban. Jalqabarratti, tajaajilla akkasii kana namoota iddowwan teknooloojii olaanaa keessa hojjatan qofatu argata, garuu baballinni tajaajila akka imeelii fi World Wide Web kan bara 1990n keessaa fi kalaqamuun teknooloojii cimdaa kan bushaa, fi saffisaa ta'an kan akka Ethernet fi ADSL cimdaan kompitaraa bakka hunda akka jiraatu godhe. Dhugumaan, lakkoofsi kompitaroota cimdaa'anii baayyee guddachaa jira. Kompitaroonni matayyaa baayyeen Interneetiitti qabsiifamuun walqunnamtii fi odeeffannoo fudhachuuf tajaajilu. Cimdaan wadaroo malee, yeroo baayyee cimdaa bilbila mobaayilii fayyadmuun, cimdaan bakka baayyee akka jiraatuu godhe, meeshaalee shallagaa socho'an biratillee.
Gosoota Ijaarrii Kompitaraa
Ijaarrii kompitaraa akaakuu baayyetu jira: Maashinoota armaan olii hunda keessaa, kompitarri quwaantamii abdii guddaa qaba, seenaa kompitaraas jijjiiruu akka danda'u abdatama.
Loojik geetonni, kompitaroota armaan olitti tarreeffaman, kan dijitaalaas ta'u kan anaaloogii, hunda keessa ni jiru.
Seenaa
Meeshaaleen shallaga hojjatan kan bu'uuraa jalqaba kan uummaman bara durii keessa ture; meeshaaleen shallagaa makaanikaalaa (mechanical calculating aids) jaarraa 17ffaa keessa kalaqaman. Fayyadamni jecha kompitara jedhuu kan jalqabaas jaarraa 17ffaa keessa kan jalqabame ture, kunis maqaa namoota shallaga akka hojiitti ittiin qacaramanii hojjataniif kenname ture. Meeshaan kompitara jedhamu jalqaba kan yaadni isaa dhufe jaarraa 19ffaa keessa ture, haala amma jiru kanaan garuu bara 1940n keessa kalaqaman.
Tiraanzisteriin Vaakiyuum Tuubii Bakka Bu'uu
Yuunivarsiitii Maanchister keessatti, gareen Tom Kilburn hoogganamu maashinii vaalvii odoo hin taane tiraanzisteroota haaraa uummaman fayyadamu saxaxanii hojjatan. Kompitarri jalqabaa kan tiraanzisteriitti fayyadamu kan isaan hojjatan, kan addunyaarratti kompitara tiraanzisterii fayyadamu kan jalqaba ta'e, bara 1953 hojii jalqabe, fooyya'aa lammaffaan Ebla 1955 xumurame. Haa ta'u malee, maashiniin kun kilookii 125 KHz ta'ee burqisiisuuf akkasumas kuufannoo maagineetiik diraamii irratti barreessuuf vaalvii fayyadama ture. Kanaafuu kompitarri guutummaan tiraanzisterii fayyadamu kan jalqabaa Harwell CADET kan 1955 ture; kompitarri kun Harwellitti kutaa elektirooniksii kan Dhaaba Qorannoo Anniisaa Atomiikiitin (Atomic Energy Research Establishmen) hojjatame.
Ijaarrii Sagantaa Kuufamuu
Yeroo baayyee, ajajni kompitaraa salphaa dha: lakkoofsa tokoo kan biraatti ida'i, daataa wayii iddoo tokkoo gara biraatti geessi, ergaa meshaa alaatti ergi, kkf. Ajajni kun kuufannoo kompitaraarraa dubbifamee tartiiba ittiin kaawwameen raawwatama (executed). Garuu, ajajni addaa kan kompitarri ajaja gara fuulduraa jiru ykn kan darbetti akka utaalu gochuun achii kaasee ajaja raawwachuu akka itti fufu godhu ni jira. Isaan kun ajaja utaalchaa (ykn damee) jedhamu. Dabalataanis, ajajni utaalchaa otoola (conditional) irratti hundaa'un akka raawwataman gochuun ni danda'ama; kunis tartiibni ajajaa gara garaa bu'aa shallaga darbee ykn muudata (event) alaa dhufu irratti hundaa'un raawwatamuu akka danda'u godha. Kompitaroonni baayyen tajaajila qajeelyodhumaan utaalcha bakka irraa utaale yaadatu, kan boodara ajaja iddoo itti utaale sana jiru yoo fixe bakka duraan irraa utaaletti deebi'e ajaja raawwachuu itti fufu dhiyeessu. Kunis sagantaa xiqqaa (sub routine) jedhama.
Dhufaatii Kompitara Elektirooniikii Saganteeffamuu fi Vaakiyuum Tuubii
Maashiniin kun saffisa olaanaa elektirooniksii fi dandeettii rakkoo xaxamaaf saganteeffamuu danda'uu walitti qabata. Ida'uu ykn hirrisuu 500 sekendii tokkotti hojjachuu danda'a, kunis saffisa maashinii kamiyyuu dachaa kumaan caala. Maashiniin kun muraa baayyisuu, hiruu fi iskuweer ruutii hojjachuu danda'us ni qaba. Kuufannoon saffisa olaanaan hojjatu jechoota 20 (baayitii 80) qofa. Maashiniin kun Yuunivarsiitii Peensilvaaniyaa keessatti geggeessummaa Joon Maakilee fi Presper Eckert kan hojjatme yoo ta'u hojiinsaa bara 1943 hanga dhuma 1945 fudhate. Maashiniin kun baayyee guddaadha, toonii 30 ulfaata, humna elektirikii 200 kw fayyadama, akkasumas vakiyuum tuubii 18000, riileyii 1500, fi rezisterii, kaappasiiterii fi indaakterii kuma dhibbaa olitti lakkaawwamu of keessaa qaba ture.
Kompitara Waan Hunda Hojjatu kan Jalqabaa
Yaada kompitara saganteeffamu danda'u kan jalqaba kan burqisiise Chaarles Baabeeji, makaanikaal injinerii fi pooliimaz (polimath) lammii Ingilaandi. "Abbaa Kompitaraa" kan jedhamu Baabeeji, kompitara makaanikaalii kan jalqabaa jaarraa 19ffaa gara jalqabaa keessa yaadasaa erga bu'uuressee booda itti aansemmoo kalaqe. Erga diferensi injiinii (difference engine) kan qooyyaba bishaanirra deemuf barbaachisu hojjatu kalaqee booda,, bara 1833ttikan saxaxnisaa kan sana caalu, kan anaalitikaal injiini jedhamu uumuun akka danda'amu hubate. Naqni sagantaa fi daataa maashinii kanatti karaa panchid kaardii akka galu yaadame ture; panchid kaardin yeroo sana qasamii makaanikaalii warshaa huccuu keessatti too'achuuf tajaajila ture. Bahaaf ammoo, maashiniin kun maxxansaa (printer), pilooterii fi bilbila (bell) qabaata. Maashiniin kun lakkoofasa panchid kaarditti irratti booda akka dubbisuun danda'amuuf barreessuu danda'a. Injiiniin kun kutaa yaayaa herregaa, kutaa to'annoo kan utaalcha haalaa fi marsaa (loop) irratti hundaa'e, fi kuufannoo qaba; kunis saxaxa kompitara hunda-hojjatuu kan jalqabaa kan Tuurin-kompiliit ta'e isa taasisa.
Ruuqolee Kompitaraa
Kompitarri hojii walii galaaf hojjatame kutaa afur qaba: Kutaa Yaayaa Herregaa (arithmetic logic unit), Kutaa Too'annoo (Control Unit), kuufannoo, fi meeshaalee naqaa fi bahaa. Kutaawwan kun hundi karaa baasii walqabatu, baasiin yeroo baayyee wadaroo sibiilarraa hojjatama dha.
Mosajjii
Mosajjiin qaama kompitaraa kan fiizikaala hin qabne kan akka sagantaa, daaataa, aaloo, fi kkf agarsiisu. Yeroo mosajjiin haardiweerii keessatti kuufame, kan salphaatti jijjiiruun hin danda'amne yoo ta'e (akka BIOS ROM), yeroo tokko tokko fiirmiweerii jedhama.
Dhufaatii Kompitara Elektirooniikii Saganteeffamuu fi Vaakiyuum Tuubii
Koloosesiin kompitara dijitaalaa elektiroonikii kan saganteeffamu kan jalqabaa ti. Koloosesiin vaalvii (vaakiyuum tuubii) baayyeetti fayyadamae. Naqaa peepper-teepiidhaan kan fudhatu yoo ta'u hojii yaayaa adda addaa daatasaa irratti hojjachuuf kan qindeeffamuu dha, garuu Tuurin-kompiliitii miti. Koloosesiin MK II sagala kan hojjataman yoo ta'u MK I tokko ammao gara MK IItti geeddaramuun walumaagalatti kudhan ta'e. Koloosesiin MK I vaalvii 1500 kan qabu yoo ta'u MK II garuu 2400 qaba. MK IIn dachaa 5 saffisni isaa kan MK I caalu yoo ta'u fayyadamuufis salphaa ture, kunimmoo baayyee hojii icitii diiguu ariifachiise. USAtti kan hojjatame ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer) kompitara elektironikii kan saganteeffamu kan USA keessatti hojjatame kan jalqabaa ti. ENIACn Koloosesii yoo fakkaateyyuu, Koloosesii caalaa saffisa guddaa kan qabuu fi salphaatti kan jijjiirun danda'amu ture (flexible). Shakkii tokko malee ENIACn meeshaa Tuurin-kompiliitii ture, kanaafis rakkina kuufannoo isaa keessa taa'uu danda'u kamiyyuu shallaguu danda'a. Akkuma Koloosesii, ENIAC irratti sagantaan haalaa keebilii fi iswiichii irratti hundaa'a, kompitara sagantaa kuufame fayyadaman kan booda dhufanirraa baayyee addaani. Erga sagantaan barreeffamee booda, harka namaatin iswiichii fi pilagiidhaan fayyadamuun kompitararratti galchuun ni barbaachisa ture.
Afaan Ol-guddaa
Maashin koodii caala dachaa baayyeen salphaa ta'uyyuu, afaan assembiliitin sagantaa dheeraa barreessuun ulfaataa fi dogoggoraaf kan saaxilame dha. Kanaafuu, sagantaa baayyeen afaan ol-guddaa kan fedhii saganteessaa haala mijataa ta'een ibsuu danda'aniin (kunimmoo dogoggora sagantaa hirrisa) barreeffama. Afaanonni ol-guddaan yeroo baayyee gara afaan maashiniitti roggeffamu (ykn dura gara afaan assembiliitti, itti aansee gara afaan maashiniitti); kanas kan godhu sagantaa kompitaraa kan biraa kan kompaayilerii jedhamu. Afaanonni ol-guddaan assembilii caalaa kompitara irratti raawataman irratti baayyee hin hundaa'an, irra caala afaanichumaa fi caasaa rakkoo kompitaraan furamauuf jiruu irratti hundaa'u. Kanaafu, kompaayilerii gara garaatti fayyadamuun sagantaa afaan ol-guddaan barreeffame tokko gara afaan maashinii kompitara adda addaatti jijjiiruun ni danda'ama. Kunis tooftaa ittiin mosajjii (sagantaa) akka viidiyoo geemii ijaarrii kompitara adda addaa kan akka kompitara matayyaa fi viidiyoo geem konsoliirratti akka hojjtuuf ittiin dhiyeessani.
Kompitarri Sagantaa Kuufametti Fayyadamu Dhufuu
Kompitaroonni jalqabaa sagantaa murtaa'e (fixed programs) qabu. Hojii inni hojjatu jijjiiruuf, shiboo buqqisanii bakka biraatti suuquu fi maashinii sana caasaa isaa jijjiiruu barbaachisa ture. Kompitarri sagantaa kuufame fayyadamuu yeroo dhufu kuni hundi jijjiirame. Kompitarri sagantaa kuufame fayyadamu saxaxa isaatin kurfii ajajaa qaba, akkasumas kuufannoosaa keessa garee ajaja (sagantaa) akkamitti akka shallagni hojjatamu agarsiisu kaawwata. Bu'uurri tiyoorii kompitara sagantaa-kuufamee kan kaawwame Alen Tuurinin barruu isaa kan bara 1936tini. Bara 1945, Tuurin Labiraatorii Fiiziksii Biyyaalessaatti (National Physical Laboratory) dabalamuudhaan kompitara dijitaalaa kan sagantaa-kuufame fayyadamuu hojjachuu irratti hirmaachuu jalqabe. Gabaasni isaa kan bara 1945 ‘Proposed Electronic Calculator’ jedhamu ulaagaa (specification) maashiniin akkasii kan qabatu ture. Joon Voon Niwuumaan kan Yuunivarsiitii Peensilvaaniyaa keessa hojjatus akkasuma First Draft of a Report on the EDVAC bara 1945 tamsaasuu jalqabe.
Kuufannoo
Qabiyyeen RAM yeroo kompitarri cufame ni bada, garuu qabiyyeen ROM yoomiyyuu hin badu. KM keessatti, ROMn sagantaa addayaa kan BIOS jedhamu yoo qabatu kunis yeroo kompitarri jalqaba ka'u, sirna dalagaa kompitaraa baxxee jabaarraa gara RAMtti fe'uuf tajaajila. Kompitara idaatii (embeded computers) keessatti, kan yeroo baayyee baxxee jabaa hin qabne, mosajjiin barbaachisaa ta'e hundi ROM keessatti kuufama. Mosajjiin ROM keessatti kuufame firmiweerii jedhama, sababiinsaas mosajjii caala haardiweerii waan fakkatu fi. Kuufannoon filaashii (flash memory) garaa garummaa ROM fi RAM gidduu jiru dukkaneessa, yeroo cufamess daataa ni kaa'a garuummoo itti barreesunis ni danda'ama. Kuufannoon filaashii garuu RAM fi ROM caalaa baayyee suuta kan hojjatu waan ta'eef, fayyadamni isaa bakka saffisni guddaan hin barbaachifne keessatti qofa murtaa'a.
Ruuqolee Kompitaraa
Kutaalee kana hunda keessa sarkiyuutii elektirikaa kumaa hanga tiriliyoonatti baayyatu keessa jira; sarkiyuutin kun elektrikii akka dabrsuu fi akka dhowwu iswiichii elektroonikiitti fayyadamuun gochuun ni danda'ama. Sarkiyuutin tokko tokkoonsaa odeeffannoo laklamee (lakkofsa lama) qabata, yeroo sarkiyuutin elektrikii dabarsu "1" bakka bu'a, yeroo elektirikii dhowwu ammoo "0" bakka bu'a. Sarkiyuutonni kun karra yaayaa (logic gates) ta'nii kan qindeeffaman yoo ta'u kunis sarkiyuutin tokko ykn tokkoo ol haala sarkiyuutota kan biraa akka to'atuuf jedhameeti.
Qareessa Namtolchee
Kompitarri rakkoo tokko akkuma saganteeffametti odoo xiqoollee irraa hin dabin fura, kanas waa'ee karaa qaxxaamuraa ittiin furan, furmaata gara biraa, saffisa ittiin furan, ykn dogogora sagantaallee odoo ilaalcha keessa hin galchin kana raawwata. Kompitaroonni baratanii fi waan tokkotti baraa deeman damee saayinsii kompitaraa haaraa kan qareessa namtolchee (artificial inteliigence) fi barachuu maashinii (machine learning) jala gala.
Kompitara Elektiroomakaanikaalii kan Jalqabaa
Kompitaroonni jalqabaa elektiroomakaanikaalii turan; shallaga hojjachuuf iswiichiin elektirikii (electric switch) riileyii (relay) makaanikaalii too'atu ture. Maashinoonni akkasii saffisni isaanii xiqqaa ture, kanaafis kompitaroota gutummaan elektirikiin hojjataniin bakka buufaman, jalqaba vaakiyuum tuubitti fayyadamuun. Z2, kan lammii Jarmanii Konraad Suuzetiin bara 1939 kalaqame, kompitara elektiroomakaanikaalaa kan rileyiin hojjatan keessa kan jalqabaa ti.
Kuufannoo
Kuufannoon kompitaraa, akka tarree mannee kan lakkoofsa keessa kaa'uu ykn irraa dubbisuun danda'amutti ilaalun ni danda'ama. Manneen tokko tokkoonsaa teessoo lakkoofsaa (numbered address) kan qabu yoo ta'u lakkoofsa tokko kaa'uu danda'a. Kompitarri ajaja akka "lakkoofsa 123 mannee teessonsaa 1357 ta'e keessa kaa'i" ykn "lakkoofsa mannee teessonsaa 1357 ta'e keessa jiru kan mannee teessonsaa 2468 ta'e keessa jiru wajjin walitti ida'ii mannee teessonsaa 1595 ta'e keessa kaa'i" jedhu fudhachuu danda'a. Odeeffannoon kuufannoo keessa kaawwame waan kamiyyuu ta'uu danda'a. Qubee, lakkoofsi, ykn ajajni kompitaraa kuufannoo keessa kaawwamuu danda'a. Kutaan Hujeessaa giddugaleessaa akaakuu odeeffannoo adda addaa waan gargar hin baafneef, odeeffannoo kuufannoon akka tarree lakkoofsaatti qofa ilaalu kana, mosajjiituu gargara baasee hiika kennaafi.
Kaamayaa fi Dhaabbataa Kompitara Wajjin Walqabatu
Kompitaroonni waliin hojjachuu fi odeeffannoo wal jijjiiruu danda'uu waan qabaniif, dhaabbanni walteessaa baayyeen akka ummamuuf karaa bane, kunis dhaabbata, hawaasa, fi gumii adda addaa of keessatti qabatu yoo ta'u kan seeran dhaabbate ykn kan ofumaa dhaabbate ta'uu danda'a.
Afaan Saganteessaa
Afaan saganteessaa karaa adda addaa ittiin saganta kompitarri raawwatu ibsinu nuu keenna. Haala afaan namaatin wal hin fakkaanneen, afaanonni saganteessaa kan saxaxaman gabaabaa akka ta'anii fi himni tokko hiika tokkoo ol qabaachuu akka hin dandeenyeefi. Gutumaatti afaanonni saganteessaa afaan barreeffamaa yoo ta'an sagaleen ol fuudhanii dubbisuuf ulfaataa dha. Walumaa galatti, afaan saganteessaa gara maashin koodiitti kompaayileriin ykn assembileriin hiikkamu, ykn ammoo interpireeteriin battaluma sagantaan sun raawwatamaa jirutti hiikkamu. Yeroo tokko tokko, sagantoonni walmaka tooftaa lamaaniniituu raawwatamu.
Jalqaba Kompitara Amma
Priinsippiliin kompitara ammayyaa jalqaba kan ibsame saayintistii kompitaraa Alen Tuurinin yoo ta'u kunis bara 1936 barruu (paper) On Computable Numbers jedhamu irratti. Tuuriin daangaa piruufii fi qooyyabaa kan Kurt Gödel 1931 kan afaan yuuniversaalii kan qooyyaba irratti hundaa'e ture, meeshaa yaadaa qofaan jiru kan salphaa fi foormaalii ta'e kan Tuurin maashin jedhamuun bakka buuse. Tuuriin mashinoonni akkasii qooyyaba herregaa sammuun namnaa yaaduu danda'u kamiyyuu yoo akka seermurtootti ibsuun danda'ame hojjachuu akka danda'an mirkaneesse. Itti fufees Entscheidungsproblem dhaaf furmaanni akka hin jirre dhugeesse (prove); kanas maashiniin Tuuriinii akka hojjachuu dhaabu mirkaneessuun hin danda'amu: walii galatti, seermurtoodhaan maashiniin Tuurin akka hojii dhaabu bira gahuun hin danda'amu.
Dhufa Jechichaa
Jecha "kompitara" jedhu kan jalqaba fayyadame barreessaa biyya Ingilaandi Richard Braithwait kitaaba isaa “The yong mans gleanings” jedhu keessatti ture. Jechi kun kitaabicha keessatti nama shallaga hojjatu kan ibsu ture, hiikaan jecha kompitara jedhus akkaata kanaan hanga jaarraa 20ffaa walakeessatti itti fufe. Dhuma jaarraa 19ffaatii kaasee garuu, hiikan jecha kompitaraa gara maashinii shallaga hojjatu kan jedhu kanatti jijjiiramaa deeme.
Kompitaroonni ammayyaa kan integireetid sarkiyuutii (integrated circuit) irratti hundaa'an dachaa miliyoonaa hanga biliyoona kompitaroota jalqabaa caala humna hujeessuu qabu, iddoo baayyee xiqqoos fudhatu ija warra jalqabaatti yoo ilaallamu. Kompitaroonni salphaan xiqqeeffamanii meeshaa socho'uu danda'u ta'anii hojjatamuu danda'u, kompitaroonni socho'uu danda'an (mobile computers) kunis baatiriidhaan hojjatu. Kompitarooni matayyaa (PC) gosaa fi akaakuu isaanii hundaan mallattoo Bara Odeeffannoo (Information Age) ti, namoonnis kompitara jedhanii kan isaan yaadan isaan kana. Haa ta'u malee, kompitroonni idaatii (embeded computers) kan meeshaalee adda addaa baayyee keessati argaman, tabattuu mp3 hanga xiyyara waraanaatti, meeshaa ijoollen ittiin tabattuu (toy) hanga roobootiitti, kan jiru isaan san caala baayyee dha.
Socho'ii fi Guddina Kompitara Ismaartifoonii
Meeshaalen kompitaraa akkuma xiqqaachaa deemaninii fi umuriin baatirii socho'uu akkuma dabalaa deemeen, kompitaroonni socho'uu danda'an bara 1990n keessa baayyachaa deeman. Teeknooloojiin kompitara koyaa (laptop) fi kompitara salphaatti socho'an kan biraa oomishuuf gargaare kun, bilbila mobaayiliittis (cell phone) oomishtoonni meeshaalee shallagaa akka itti gochuu danda'an godhe. Bilbiloonni akkasii kun ismaartifoon jedhamuun beekkamu. Ismaartifoononni sirna dalagaa adda addaa kan fayyadaman yoo ta'u ariitidhaan meeshaa shallagaa gabaa too'ate ta'aa jiru, oomishtoonni akka gabaasanitti nuusa lammaffaa 2013tti qofa ismaartifooni miliyoona 237 oomishamee gabaaf dhiyaate.
Hojii Baayyee Hojjachuu/maltiitaaskiingi
Tooftan kuni ittiin raawwatamu tokko asattoo addayaa kan gufii (interrupt) jedhaniini, kunis kompitarri yeroo yeroodhaan ajaja amma irra jiru raawwachuu akka dhaabu godhee gara hojii biraa hojjachuutti dabarsa. Gufii (interrupt) dura eessa akka turee yaadachuudhaan, kompitarri boodarra hojii sanatti deebi'uu danda'a. Yoo sagantaa baayyeen erga takkaa raawwatamaa jiraate, maddi gufii (interrupt) sekendii tokko keessatti gufii dhibba baayyee uuma, yeroo kana hundumaa sagantaan raawwatamaa jiru akka jijjiiramu godha. Kompitaroonni ammayyaa ajaja baayyee kan namni yaaduu ol waan raawwachuu danda'aniif, si'a tokkotti sagantaan tokko qofti kan raawwatamu ta'uyyuu, sagantaa baayyen erga takkaa kan raawwatamaa jiru fakkaachuu danda'a. Tooftaan maltiitaaskiingi kun yeroo tokko tokko "yeroo-qooddachuu" (time-sharing) jedhama, kunis sababa sagantaan tokko tokkoonsaayyuu yeroon itti raawwatamu kennamuufi.
Integireetid sarkiyuutin Tiraanzisterii Bakka Bu'e
ICn jalqabaa kan kalqame Jaak Kilbii kan Teksaas Inistirumentis keessa hojjatuu fi Rooberti Nooyisi kan Feerchaayildi semiikondaakter keessa hojjatuuni. Kilbiin yaada jalqabaa waa'ee integireetid sarkiyuutii Waxabajjii 1958tti galmeesse, kanas sarkiyuutii hojjatu fakkeenyummaaf Fulbaana 12 1958 agarsiisun godhe. Iyyannoo mirga paateentii Guraandhala 6 1959 galcheen, Kilbiin meeshaa isaa haaraa kana akkana jedhee ibse "qaama wantoota semiikondaakterii...kan qabiyyeen elektiroonikii hundi guutummaan bakka tokkotti hojjatame". Nooyisi yaada integireetid sarkiyuutii kan mataasaa waggaa tokkoo fi walakkaa booda fidee dhufe. Chiippiin Nooyisi rakkoo baayyee kan chiippiin Kilbii hin furreef furmaata kenna ture. Feerchaayildi semiikondaakteritti kan hojjatame chiippiin Nooyisi, silkeeniirraa hojjatame; kan Kilbii ammoo jermaaniyemirraa hojjatame.
Wangoo 2021
abseentism
argamuu dhabuu. hafuu (hojiif kkf irraa)
access
mala ykn daandii waan tokko bira gahuuf nama dandeessisu, odeeffannoo fudhachuuf ykn kaa'achuuf harshama Kompiiteraa banuu
accessible
itti fayyadamuu ykn bira gahuun waan danda'amu.
adversity
rakkina, yeroo gadhee
alley
daandii dhiphoo
alliance
bu'aa gamtaatiif jecha tokkummaa yookiin waldaa biyyoota garaagaraa gidduutti uumamu
alleviate
gad hir'isuu, gidiraa laaffisuu/salphisuu
able
1. dandeettii, humnaa fi beekumsa kan qabu. 2. kan danda'u.
aristocracy
namoota gita ol'aanaa
Jechoota Afaan Ingiliffaa Qubee A'n jalqaban.
Adjective
alcohol
alkoolii
absence
I. argamuu dhabuu 2. hafuu (barnootarraa)
ablutions
harka yookiin dhaqna dhiqachuu (kees. wayita sagaduuf jedhanitti)
absent
kan hin jirre, kan hafe, kan hin argamne
accede
1. bakka ol'aanaa qabachuu (kees. Mootii yookiin giiftii ta'uuf) 2. Walii galuu, wal ta'uu
ashamed
qaana'aa
accelerate
sardamsuu dabaluu
absorb
xuuxuu, harkisuu (dhangala'aaf)
alluvial
cirracha yookiin biyyoo lagii fi lolaan bakka tokko tuule
adroit
qareessa, qareettii, si'aawaa
abolish
dhabamsiisuu, barbadeessuu, haquu
adulate
garmalee leellisuu, faarsuu
abnormal
barame irraa adda kan ta'e, waan keessummaa.
adulation
jajuu, dinqisiifachuu
acquittal
murtii namni tokko yakka ittiin himatame irraa bilisa ta'uu hubachiisu
ablaze
1.garmalee kan gubatu. 2. miidhagaa, gammachiisaa.
amenable
nama yaada yookiin ajaja kennamuf hin mormine, fudhataa yaadaa
also
itti dabalee, akkasumas
amazing
dinqisiisaa, ajaa'ibsiisaa
accomplice
tumsaa, tumsituu, baabsituu
abundant
wacaqa, hedduu, baay'ee, danuu
accent
1. akkaataa itti haasa'an ykn dubbatan. 2. axarroo mataa jechootaa irra kaa'amu.
allied
kan waliigale, kan walta'e
accept
fudhachuu
acceleration
sardamsuu
aroma
urgaa gaarii
alluvial soil
tinfaa
artiste
ogeessa muuziiqaa, tiyaatiraa, daalalaa fi kk fakkaatanii
ally
tumsaa, tumsituu, jaallee
artistic
1. artii wajiin walitti dhufeenya waan qabu 2. ogummaadhaan waan hojjetame
almanac
kitaaba Waan waggaa tokko keessatti raaw'atamuu malu tokko tokkoon ibsu kan akka dhaha guyyaattis tajaajilu
artistry
dandeettii hojiilee artii hojjechuu (waan akka muuziiqaa, fakkii kaasuu fi kkf)
aerate
waan dhangala'aatti qilleensa qicuu
artless
1. salphaa, kan uumamaa, qulqulluu 2. ogummaan keessatti kan hin mul'anne
abnegate
of ganuu
arty
artistii fakkaatanii mul'achuuf yaaluu (utuu hin ta'iin)
acclamation
simannaa o'aa
appeal
1. gaafachuu (gaaffii hatattamaa) 2. nama hawwachuu (bareedinaan) (n) iyyata, wagii, maganata
arsenal
1. meeshaa waraana 2. bakka meeshaan waraanaa itti tolfamu yookiin kuusamu
acre
bal'ina lafaa kan iskuwer meetirii 4050
akin
wal fakkaataa
afire
gubachuutti waan jiru
adverse
faallaa kan ta'e, mijaa'aa kan hin taane
adverb
dabalgochima
along
cinaa, bira, wajjin
amend
dogoggora sirreessuuf Waan tokkO xinnoo jijiiruu (Seeraa fi kkf)
abuse
1. waan gadheetiif itti fayyadamuu (aangoo fi mirga qaban) 2. miidhuu 3. arrabsuu
alteration
geeddarumsa, jijiirama
abstention
Waan tokko gochuu irraa of tiksuu (kees. filannoo irratti sagalee kennuu irraa)
altercate
wal qoccolu, wal loluu
altercation
qoccolloo, walitti falmuu (sagalee ol fuudhanii)
alternate
1. waliin jijjiiruu dabaree dabareedhaan 2. wal geeddaruu/ ta'uu
alternating current
kaarentii gegeeddaramaa, guyyaa lama lamatti waan dhufu
absolute
hir'ina kan hin qabne, amansiisaa, daangaa maleessa (aangoodhaaf)
ambitious
waan tokko argachuuf dharraa yookiin nama hawwii ol'aanaa qubu
advertiser
dhaadhessaa, dhaadhessituu, beeksisuu
all
cufa, hunda, mara, jiblaa
allergy
adanyoo
Amazon
1. dubartii dheertuu (kan cimina qabdu) 2. dubartii loltuu (durdurii warra Giriikii keessatti)
astrologer
urjii dhooftuu
ambassador
lamii, ambaasaaddara
aromatic
foolii gaarii waan qabu
amber
waanta keelloo fakkaatu kan faaya garaagaraa hojechuuf nama gargaaru
airplane
xiyyaara, baaburbaallee
advertise
dhaadhessuu, beeksisuu (meeshaalee daldalaa)
acting
eeggataa, eeggattuu
alternative
1. filannoo (waan lama gidduudhaa) 2. kan biraa, adda
although
ta'ulle, ta'us
alcoholic
waan alkooli qabu
abstruse
hubachuuf ulfaataa waan ta'e tokko
aerial
gaanfollee, anteenaa (adj) xiyyaura/qillensa irraa
acoustics
1. sagalee wajjin waan walqabate. 2. meeshaa muuziqaa kan humna elektirikii hin barbaanne. 3. qo'annoo sagalee saayinsaawwaa 4. haala sagalee kan gamoo tokko keessaa dhagahamu
acclimatize
madaquu
appear
1. mul'achuu, ga'uu 2. suuta ifa ba'uu 3. maxxanfamuu (kitaabaa fi kk fakkaatan) 4. dhihaachuu (mana murtii fi bakka fafakkaatanitti)
arsenic
summii cimaa
arson
mana namaa gubuu
adultery
ejja, halalummaa, gaalamootummaa
accomplish
fiixaan baasuu, raawwachuu
a
1. qubee jalqabaa kan afaan Ingilizii. 2. barnoota irratti, qabxii hojii sadarkaa ol'aanaatiif, kennamu, tokko
absorbing
kan qalbii namaa hawwatu, kan xuuxu
acrid
waan foolii cumaa ykn hadhaa'aa cimaa qabu
alacrity
fedhii guddaa, hawwii ol'aanaa
accompanist
meeshaa muuziqaa nama taphatu
amenity
tajaajila bakka tokkotti kennamu kan jireenyi akka tolu godhu, waan nama gammachiisu
acceptability
fudhatamummaa
accidental
waan tasaa, waan hin yaadamiin
antisocial
farra hawaasaa
absorbent
waanta waan dangala'aa laafaatii xuuxu/harkisu
aboard
doonii, baaburaa fi xiyyaara kan yaabbatan.
adulterate
waan biraa itti makuudhaan waan tokko ququllinni isaa akka gadi bu'u gochuu
ambidextrous
nama harkasaa bitaas ta'e mirga qixxee itti fayyadamuu danda'u
advantageous
bu'aa qabeessa, kan caalaatti faayidaa qabu
ashen
daalachaa'aa, daalachooftu
airport
dirree xiyyaaraa
accommodation
1. mana kutaa tokko ykn lama qabu kan keessa jiraachuuf ta'u. 2. walta'insa
animism
uumamni hundi jechuun muki, dhagaan qilleensii fi kanneen fakkaatan cufti lubbuu qabu amantii jedhu
absurd
1. waan amansisaa hin taane. kan sababa hin qabne 2.gowwaa, jufunfula
acquaint
namni tokko waa'ee waan tokkoo akka beeku gochuu
accolade
kamajaa argachuu
acquaintance
1. Beekumsa xiqqoo waa'ee waan tokkoo irratti 2. nama beekan garuu immoo kan hagasmara walitti hin dhiyaanne.
ambivalence
waan tokkoof ilaalcha gaariis gadhees qabaachuu
appearance
bifa
appease
gammachiisuu, wan isaan barbaadan kennuudhaan namooti akka qabbanaa'an gochuu
append
itti dabaluu (katabbii irratti) yookiin miiltoo itti qabsiisuu
appendage
waan waan tokkotti qabatee yookiin fufee jiru
aflame
1. kan boba'u 2. baay'ee qaana'uu yookiin dharraa ol'aanaa agarsiisuu
aardvark
awwaaldiigessa, olokee
aardwolf
golloo (gosa waraabessaa qalloo)
aback
I. rifachuu, na'uu. 2. duubatti hafuu
abacus
caasaa sibiilaa gaggabaabduu kan waanti akk sibiilaa yookiin callee irra naqame (kan dur daa'ima lakkoofsa ittiin barsiisan)
abandon
1. guutummaatti dhiisuu. 2. ganuu
alongside
cinaa, maddii, wajjin
applicant
iyyataa, iyyattuu
allotment
1. lafa uummataa kan abaaboo fi wantoota fakkaatan iratti misoomsuuf kiraayii fudhatame 2. qoodamee waan kenname
accompany
1. faana deemuu 2. erga waan tokko namatti kennanii booda waan kan biraa immoo faana kennuu. 3. meeshaa muuziqaa taphachuu
abstinence
waan tokko guutuummaatti lagachuu (saalquunnamtiifi kkf)
abridge
gabaabsuu (katabbii kitaabaa fi kkf)
abridgment
katabbii gabaabbate (waan akka asoosamaafi kkf)
airy
qilleensawaa
abroad
biyya alaa, biyya bakkee
amicable
utuu wal hin loliin yookiin utuU wal hin dhabiin mariidhaan kan ta'e
advocate
waan tokkko deggeranii addababa'itti dubbachuu (n) 1. waan tokko deggeree nama addababa'itti dubbatu 2. Abukaattoo
adze
qottoo
almighty
hunda kan danda'u, baay'ee guddaa, humna qabeessa
accustomed
waan beekamaa, waan baratame
adventurous
balaa kan fidu ta'us waan haaraa raaw'achuf nama yaalu
abode
mana, bakka jireenyaa
as
akka
absolutism
sirna ol'aantummaa siyaasaa kan gartuu tokkoo kophaa
abound
baay'inaan argamuu
adult
ga'eessa
amiss
dogoggora
ashtray
qeremoo (nyaara gidduu, bakka nyaara guurrii)
ashy
daaroftuu, daara'aa
absurdism
waan hiika hin qabne, gochaa gowwaa
aside
cinaatti, gama tokkotti
accompaniment
1. kan faana deemu, waanta waan kan biraa utubu, jalee 2. waa'ila (muuziqaaf)
asinine
talboojja'aa, jibbisiisaa, talboojjoftuu, jibbisiistuu
arithmetic
artimeetikii, herrega
art
artii, ogummaa
aural
dhageettifi gurraa wajjin walitti dhufeenya kan qabu
appendicitis
dhukkuba garaa bu'aa
acrimonious
1. hadhaa'aa 2.cimaa, jabaa (falmiif)
advance
1. gara fuulduraatti deemuu, dhiibuu 2. osoo hojiin hin xumuramiin maallaqa dursee kenname, liqii 3. gatii dabalataa (gochima) 1. haala sodaachisaa ta'een gara namaatti adeemuu 2. jijjiirama ykn guddina agarsiisuu 3. liqeessuu 4. mariif yaada dhiyaassuu 5. gatiin meeshaalee dabaluu
ambiguity
waan hiika tokko caalaa qabu kan karaa garaagaraatiin hikamuu danda'u, kan hiikisaa shakkisisaa ta'e
accomplished
kan Ogummaa qabu, sirriitti kan leenjifame
around
naannoo
advocacy
1. deggersa kennuu 2.ahukaattummaa
acquiesce
mormii tokko malee waan tokko fudhachuu
afloat
1. kan bololi'u (bishaan irra) 2. galaana irra, doonii irra 3. rakkina/cinqii keessaa ba'uu
ambivalent
waa'ee waan tokkoo miira gaariis ta'ee gadhee agarsiisuufi
allow
hayyamuu, eeyyamuu
abrogate
diiguu, dhabamsiisuu
ankle
kuburuu. kibirii
ajar
balbala xinnoo saaqamee jiru
akimbo
harka mudhii gara gadiirra kaa'uu
almond
gosa mukaa kookii fakkaatu
adage
mammaaksa
accidentally
tasa, otoo hin yaadamiin, dimmaa
Ascaris
maagaa
ascend
ol ba'uu
abute
arrabsuu
abstract
waan yaadumaan mul'atu garuummoo qabatamaan hin jirre (axareeraa, yaada waliigalaa, kan kitaabaafi kkf gabaabaatti cuunfamee kan barreeffame)
ascendancy
ol'aantummaa, humna
adulterer
halalee, eejjaa, mermertuu
antithesis
faallaa waan tokkoo
amity
walitti dhufeenya gaarii namoota yookiin biyyoota gidduu jiru
analyze
xiinxaluu, gamaaggamuu
ammunition
rasaasa, meeshaa waraanaa
anarchism
tiiyoorii siyaasaa, mootummaa, fi seerri hin barbaachisan jedhu
amnesia
of wallaaluu, waa hubachuu dadhabuu (sababa balaatiin)
abundance
baay'ina, heddumina, cafii
advent
1. gahuu, dhiyaachuu 2. ayyaanni gooftaa keenya yesuus gahuu isaan dura torbanoota jiran arfan.
alarm
1. naasuu, Sodaa 2. sagalee balaan yookiin rakkoon wayii kan jiru ta'uusaa himu 3. meeshaa rakkoon kan jiru ta'uusaa beekee iyyu (v) akeekkachiisa kennuu, sodaachisuu, rifachiisuu
abrade
riguu, quncisuu
abrasion
dhagna hooquudhaan gogaan akka dheekkamu taasisuu, horbobbuu
abrasive
saakarraa'aa, wayita tuqan waan nama quuqu
abreast
wal cinaa (kallatti tokkotti garagaluudhaan yookiin kallatti tokkotti fuulleffachuudhaan)
arouse
1. dammaqsuu 2. kakaasuu
aerie
man'ee allaattiilee (kanneen akka risaa fi kk fakkaatanii)
arraign
nama tokko mana murtiitti dhiheessuu
ark
I. doonii Noh 2. taabota
arrant
baay'ee gadhee
arm
irree
afoot
waan ta'uutti jiru
acquiescence
Waliigaltee (fedhiin)
abeyance
yeroodhaaf hojiirra akka hin oolle waan ittifame
aloof
nama namatti hin siqne
allowance
durgoo. olmaayaa
abrogation
diguu (seera)
abrupt
1. waan itti hin yaadamiin, waan tasaa 2. addaan kukkutuu (haasaa)
amendment
Jijjiirama xinnoo (sanadii irratti..)
anklet
albuu
annals
tarreeffama argannoolee haaraa yookiin hojiilee waggaa tokko keessatti raaw'ataman kan akka tartiiba isaaniitti naqaman
abbreviate
gabaabsuu (jecha), gabaajeen barreessuu
acronym
qubeelee jalqabaa walitti fiduun jecha uumamu
act
1. gochaa, hojii 2. gochuu, hojjechuu, taphachuu 3. agarsiisa (diraamaaf kkf)
alms
raamata, kennaa, buusii
ascension
ol ba'uu
ascent
ol ba'uu (tulluufi kkf) (n) giraabaa, irraan-olee, randa, toronjii
astrology
dhaha urjii
acclaim
1. waan tokko gammachuudhaan fudhachuu 2. nama tokko uummata fuulduratti leellisuu
ascendant
yeroodhaa yerootti nama aangoonisaa dabalaa adeemu
abide
1. obsuu 2. bakka tokko turuu
abiding
yeroo dheeraaf kan turu, waara'aa
absolutely
gonkumaa, tasumaa, abadan, cirayyuu, matumaa
alone
kophaa, duwwaa
accountable
gaafatamaa, gaafatamtuu (waan itti gaafatamummaan namarra jirutti)
acrimony
qiriiphaa, akiroobaatii
advice
gorsa (gorsuu)
altimeter
xiyyaarri afooga galaanaatii olitti fageenya hammamii irratti akka argamu meeshaa himu
aquiline
jallaa, gooboo (funyaaniif)
absorption
yaadaun liqimsamuuu
ambiguous
waan hiiki isaa ifa hin taane Kan karaa garaagaraatin Hiikamuu danda'u
accomplishment
1. waan tokko haala milkaa'een xumuruu 2. kennaa uumamaa 3. milkaawwii
adventitious
waan tasa ta'e
advancement
guddina hojii ykn aankii
ardent
waa'ee waan tokkoo baay'isee kan itti yaadu, waan tokkoof miira jabaa kan qabu
ardour
fedhii o'aa, jaalala ol'aanaa
amidst
gidduutti, walakkaatti
arduous
rakkisaa, rakkistuu
area
bakka, iddoo, naannoo, bal'ina
abysmal
1. baay'ee gadhee 2. ol'aanaa guddaa
aggrieved
kan gadde, midhamaa
aghast
sodaa fi naasuudhaan guutamuu
acceptable
fadhatamaa
armada
doonii waraanaa baay'inaan wal faana yaa'an
accelerator
meeshaa saffisa makiinaa to'atu kan makiinaa kaassa jiru.
aforesaid
waan dursee jedhame
afraid
sodaadhaan kan guutame
afresh
keessa deebi'uu, akka haaraatti jalqubuu
ascertain
mirkaneessuu
abhor
jibbuu, balfuu
abhorrent
fokkisaa, fokkistuu, fucungee
abruptly
akka tasaa
annex
biyya kan biraa humnaan biyya kan ofitti dabaluu
abbreviation
gabaajee
application
iyyata, hojii irra oolchuu, hojmaatessuu
anywhere
bukkayyuu, eessattu
aorta
ortaa, aawortaa, ujummoo guddaa dhiiga raabsu (hidda dhiigaa isa furdaa kallattii onne isa bitaa irrraa dhufu)
adventurer
nama jabduu hojjechuu barbaadu
aplomb
Ofitti amanuu
arch-enemy
diina (kan garmalee jibbanii fi sodaatan)
amble
tirachuu, suuta deemuu
Allah
Allaah (Waaqayyo)
absolution
cubbuu irraa dhiiqamuu, dhiifamuu cubbuu. aagii
accountant
herregaa, herregduu
appendix
1. odeeffannoo dabalataa fuula dhumaa kan kitaabaa irratti kennamu, miiltoo 2. ciincha (tirfanjatii)
accredit
1. Muuduu (Ambaasaaddara) 2. fudhama kan argate (yaada, amantii fi kkf)
accrue
guddachuu, dabaluu
advisable
yoo godhan yookiin yoo raaw'atan filatamaa waan ta'e
alcove
kutaa xinnoo kan mana keessaa
altitude
ol fageenya
abstain
1. sagalee kennuu irraa of qusachuu (filannoo irratti) 2. waan jaallatun gochu irraa of ittisuu.
arable
qonnaaf kan tolu
arbiter
waan tokko hojjechuuf yookiin raaw'achiisuuf nama namoota kan biroo caalaatti fudhatama qabu
alto
sagalee qalloo (kees. kan dubartii)
altogether
guutuummaatti, guutuumaan guutuutti, hundumaa
accord
walii galtee, aangoo ykn mirga kennuu
ability
dandeettii
alarming
rifachiisaa, rifachiistuu, birrachiisaa, birrachiistuu, qaxaxii, naasisaa
arbitrate
araarsuu, atoomsuu, jaarsummaa taa'uu
arbitration
jaarsummaa, atoomsa
anarchy
seera-maleessummaa, jeequmsa
abyss
qililee, bowwaa gad fagoo
alloy
albuuda wal makaa (keessattuu sibila)
allocate
qooduu, hiruu, kennuu
academic
I. kan barnootaa, barnootatti 2. hojii barkaan hojjetamu caalaatti dubbisuu fi qu'annoo irratti kan xiyyeeffate.
alphabet
arfii, qubee
ascetic
gariibaa, gaaltama, xo'aashii
ascribe
waanti tokko kan nama biraa ta'uusaa ibsuu
action
hojmaata, gochaa
ash
1. daaraa 2. gosa mukaa
astronaut
ooftuu rookectii, ruudessaa
appoint
shuumuu, muuduu
appointee
shuumii
appointment
beellama (v)muudama, shuumata
abusive
nama nama arrabsu, jecha ulfina namaa sulphisu
archer
nama xiyyaadhaan sirriitti waa waraanuu danda'u
allay
qabbaneessuu, tasgabbeessuu (sodaa, shakkii)
allegation
himannaa (kan ragaan irratti hin dhihaatiin)
airstrip
daandii qalloo xiyyaarri irra fiigee qubatu yookiin kan irraa ka'u
abase
I. qaana'uu. salphachuu, salphisuu 2. aankii loltummaa fi kkf gad butuu
amok
Aarii irraa kan ka'e asiif achi bubbutamuu
apace
ariitiidhaan, sardamsuudhaan
arch
waagimboo, xiyya
abandoned
1. kan gutame, kan dhiisame, duwwaa. 2. duubatti kan hafe.
argue
o
amorous
jaalala qaban fuulleedhumatti argisiisuu (keessaayyuu kan fedhii saalquunnamti)
ambulance
Anbulaansi
altruism
faayidaa fi gammachuu namoota kan biroo dursuu, ofittoo ta'uu dhabuu
abstract noun
maqaa wantoo, killayyaa
article
1. mi'a, meeshaa 2. barreeftama dhimma tokko irratti xiyyeeffatu (kan gaazexaafi kkf) 3. keewwata (kan seeraa)
articulate
1. jechaan yaada ofii ibsuu 2. jechoota sirriitti sagaleessuu/afaanessuu (adj) nama yaada isaa sirritti ibsuu danda'u, nama haasaa beeku
artifact
meeshaalee harka namaatiin hojjetaman kan safuu seenaa qaban
antitoxin
farra summii
accordingly
haaluma kanaan, kanaaf
abject
salphaa, kan salphatee
abruptness
1. addaan ciccituu (sagaleedhaaf) 2. addaggummaa, kabajaa agarsiisuu dhabuu
ask
gaafachuu
accommodate
1. bakka bultii namaaf kennuu 2. yeroo karoora baasan waantota tokko tokko Hubannoo keessa galchuu 3. madaquu 4. gargaaruu
albatross
gosa simbirroo galaanaa
albeit
ta'ullee, ta'us
ambition
fedhii ol'aanaa, hawwii, niyyaa
astronomer
ogeessa waa' ee aduu, ji'aa, urjiifi pilaaneetii qu'atu, ruudessa
auricle
1. gogaa gurraa isa karaa alaatiin jiru 2. kutaa onnee isa gara olii, oorikilii
academy
akkaadaamii
alphabetical
toora qubeetiin
apportion
qooduu, hiruu, ramaduu
anteater
olokee (gosa bineensaa arraba dheeraa qabu kan goondaa yookin mixii nyaatu)
antecedent
dursee kan dhufu
antecedents
abuduroo, abboota durii
antechamber
kutaa xinnoo kan gara kutaa guddaatti dabursu
antelope
arroolee
antenna
anteenaa, gaanfollee
anterior
fuullee kan jiru, fulduraa kan mul' 'atu
anthem
faaruu (kan gamtaadhaan faarfatamu)
abscess
dhiitoo malaa qabu
armadillo
gosa bineenti qocaa fakkaattu (Ameeriikaa giddu galeessaatti kan argamtu)
abdicate
I. aangoo ofii fedhiin dhiisuu 2. ittigaafatamummaa ofii sirriitti bu'uu dhabuu
appertain
walitti dhufeenya kan qabu, ta'uu kan qabu
arbitrator
araarsaa, atoomsaa, jaarsa
agile
Si'aawaa, si'ooftuu
apart
1. addan fagaachuu 2. addaan ba'uu, kopha kophaa, addaan kukkutuu
apartheid
sirna siyaasaa Afriikaa Kibbaa keessa ture kan lammiilee biyyattii akka Sanyiisaaniitti addaan qoodee miidhaa geessiisaa ture
apartment
appaartaamaa
abstemious
1. nama baay'ee hin nyaannee fi hin dhugne. 2. waan barbaadan yookin jaallatan akka fedhanitti argachuu dhabuu.
apathy
waan tokkotti fedhii dhabuu
arterial
kan hidda dhiigaa
acquire
argachuu, gonfachuu (beekumsa)
anesthetize
adoochuu (qorichaan)
abjure
waan tokko dhiisuuf kakachuu yookiin waadaa galuu (amantii, mirgaafi kkf)
albino
nama yookiin bineelda bifa isaa isa uumamaa malee dhalate (kees. kan gogaan fi rifeensi addaatu)
accessory
1. meeshaalee jijjiirraa makiinaa fi kaameeraa 2. nama yakka hejjechuu irratti nama gargaaru ykn kan akkaataa yakkaa beeku 3. faaya dubartootaa
astronomical
1. kan astiroonoomii, ruuda 2. baay'ee guddaa, jaafoo, ruudaa
aurora
waaqa barii yookiin kan ganama obboroo (dubartii, kan warra Roomaa durii)
adjust
sirreessuu, tottolchuu (haala haaraa wajjin akka wal fudhatu)
already
dursee, ammaan dura, armaan dura
adjustable
akka barbaadanitti sirreeffamuu waan danda'u
annoyance
aarii, dallansuu
amends
beenyaa, bulii
arbour
gaaddisa (muka jala)
apex
fiixee, bantii
Aperient
qoricha garaa namaa kaasu
adulteress
ejjaa, halalee,
abashed
qaana'uu, yeella'uu, saalfachuu
ambush
riphee (riphani eeguudhaan balaa geessisuu yaaluu) (v)riphuu
armistice
yeroof waraana dhaabuuf waliigaluu
appetizer
waanta fedhiin nyaataa akka dabalu godhu (dhugaatii fi kkf)
accumulate
waan tokko suuta walitti qabanii baay'ifachuu.
agility
si'aayina
antibody
antiibodii, farra qaama alagaa
artificial
namtolchee
assert
1. ejjennoo jabeeffatanii akka namooti waa hubatan gochuu 2. waan tokko dhugaa ta'uusaa dubbachuu
abominable
1. suukanneessaa, jibbisiisaa 2. baay'ee gadhee
anathema
agana, ifannaa
adamant
nama laafaatti yaada isaa hin jijjiirre
aphrodisiac
qoricha fedhii saalquunnamtii ainta kakaasu
about
waa'ee
agriculture
qonnaa, qotiisa
allot
kennuu, qooduu (waan qaban irraa)
aerobics
erobiksii (gosa ispoortii baay'ina oksijiinii qaama keessa jiru dabaluuf hojjetamu)
accordion
Akkoordiyoonii (gosa meeshaa muuziqaati)
accusation
himannaa, himata
abduct
butuu, ukkaamsanii fuudhanii deemuu
archaeology
qu'annoo seenaa kan durii (hambaalee biyyoo keessa awwaalamanii jiran qotanii baasuudhaan)
anomalous
waan beekamaa/waan barame irraa adda kan ta'e
anthill
koobii rimmaa
anonymity
maqaa dhoksuu
are
gomboo, golboo
askance
nama tokko shakkiin ilaaluu
Armageddon
waraana isa dhumaa (kan biyya lafaa gara badiisaatti oofu)
adulterous
halalee, eejjaa, mermertuu
aperitif
dhugaatii soorata dura dhugamu
aperture
1. uraa, qaawwa xinnoo 2. karaa ifti kaameeraa keessa seenu
abate
laafuu, qabbanaa'uu, callisuu
armor
1. sibiila yeroo waraanaatti akka wayyaatti uffatamu 2. sibiila qaama taankiif makiinaa irrattiuwwisamu (akka rasaasaan hin uramne)
accumulator
baatirii huna elektirikiin guutamu
advantage
faayidaa irra wayyaa'aa ta'e, carraa gaarii, bu'aa, rahaa
accuracy
sirrummaa, dogoggora dhabuu
accurate
sirrii, dogoggora kan hin qabne
arrive
ga'uu
arrogance
oftulummaa, ofjaja, quufa
attenuate
dadhabsiisuu, hir"isuu
artillery
meeshaalee waraanaa gurguddoolii
array
1. nama yookin meeshaalee hiriiraan yookiin tooraan bareechanii naquu 2. uffachuu
argument
falmii, falammii
amputate
kutuu, muruu (miilla, harkaa)
artful
abshaala, gamna, mala beektuu
album
albamii
astronomy
qu'annoo saayinsii kan aduu, ji'aa, urjii, pilaaneetootaa fi kk fakkaatanii
armpit
ukoo, bobaa
arms
meeshaa waraanaa
army
raayyaa, ijaaba
accuser
himataa, himattuu
amnesty
namoota biyya irratti yakka hojjetaniif seeraan dihiifama gochuu, Walaba gad dhiisuu
accuse
yakkuu, himachuu
aerodrome
buufata xiyyaaraa
ale
gosa farsoo
archaic
kan bara durii, kan dulloome
anthology
walaloo yookiin katabbiillee garaagaraa nama tokkoon barreeffaman kan bakka tokkichatti walitti qabaman
apostrophic
mallattoo hudhaa (')
anthrax
golloobaa, cirmalee
auspices
deggersa, gargaarsa
aluminum
aluminiyamii, saldaqaa
allude
eeruu, tuquu
appetite
fedhii nyaata nyaachuu
administer
1. bulchuu, to'achuu 2. hojii irra oolchuu 3. qoricha kennuu
arrest
qabuu, to'annaa jala galchuu
ant
jaamaa, mixii, gonjaree
armour
1. sibiila yeroo waraanaatti akka wayyaatti uffatmu 2. sibiila qaama taankiif makinaa irratti uwwisqmu (akka rasaasaan hin uramne)
abbess
bulchituu gamoo/gadaamii dubartootaa
archery
ispoortii xiyyaa darbachuu
ant weed
maxxannee
anus
futee, munnee, bondee, fudee
anvil
sibiila warri tumtuun sibiila irra kaa'ani tuman
assertion
mirkannoo
artisan
ogeessa hojii harkaa
advise
gorsa
apposite
wal fudhataa, kan wal faana deemu
affidavit
sagalee kakaa (kan barreeffamaan mana murtiif dhihaate)
artfully
malaan, tooftaadhaan, ogummaadhaan
accustom
waan tokko itti baruu, of madaqsuu
armament
hidhannoo, meeshaa waraanaa
astute
abshaala, haxxee, gamna
Angel
ergamaa, maleekaa
applaud
angaasuu, dhawwaaquu
applause
angaasuu, harka dha'uu, dhawwaaquu (n) angaasa, harka rukuttaa, dhawwaaqqii
artist
1. ogeessa fakkii kaasu, dhagaa soofee suuraa garaagaraa tolchuu fi kkf 2. waa tolchutti nama ogummaa ol'aanaa qabu
amniotic fluid
oota, daata
antic
sochii nama kofalchiisuuf godhamu
alert
si'aawaa (n) akeekkachiisa, hubachiisa
accession
1. dubamuu, aangoo argachuu, muudamuu 2. Dabala, Edaasa
anchor
gadiitoo
ancient
kan bara durii
and
.fi
anecdote
seenaa dinqisiisaa kan qabatamaan nama quunname akka durduriitti odeeffamu