cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Indonezii
Indonezii (indon. Indonesia), virralline nimi - Indonezien tazavaldu (indon. Republik Indonesia) on valdivo Liideh-Azies. Vuvven 2010 tiedoloin mugah rahvahan lugumiäry on 237, 5 miljonua hengie (v. 2011 – 245,6 miljonua hengie), pinduala on 1 904 569 km². Rahvahan lugumiärän da pindualan mugah Indonezii on alovehen suurin mua. Rahvahan lugumiärärän mugah Indonezii on 4.kohtal muailmas, pindulan mugah on 14.kohtal. Piälinnu on Džakarta. Viralline kieli – indonezien kieli.
Polvijärvi
Polvijärvi on suolatoivezine järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Suojärven piirin Loimolan kyläkunnan alovehel.
Rodinjärvi
Järves on haugii, särgii, matikkua, ahvendu da kiiškoidu.
Pohjanmeri
Pohjanmeren pinduala on 750 tuhattu km². Suurin syvys on 725 m. Meren suurembas ozas on läs 100 m syvytty, sen suviozas on luodokohtii (Dogger-Banka da toizet). Pohjanmereh langetah suuret jovet: El'ba, Vezer, Rein, Temza. Piäportat ollah: Rotterdam, Amsterdam, Antverpen, London, Hamburg, Oslo, Bergen.
Polvijärvi
Järven pindu on 97 metrii korgiembi meren pindua.
Lieksa
thumb|500.px|alt=Lieksa Suomen kartal|Lieksa Suomen kartal
Pohjanmeri
Pohjanmeri andau energiivarua (kudamien joukos ollah nefti da luonnonguazugi) Norviegiele, Suuri-Brituaniele, Alangomualoile sego äijile toizile Jevroupan liiton mualoile.
14. pakkaskuudu
14. pakkaskuudu - 14. vuvven päivy grigorianskoin kalenduaruan mugah.
Lieksa
Lieksa on linnu Suomen Pohjas-Karjalas. Lieksas eläy 11 873 hengie.
Lieksan vahnu linnu Brahie (1653-1681, ruoč. Brahea) perustettih Vienan Karjalan kauppah niškoi.
Lieksas on Pohjas-Karjalan korgevin vuaru Koli.
Lieksan hierut
Egyptinkorpi, Hattusaari, Hattuvaara, Höntönvaara, Hörhö, Jaakonvaara, Jamali, Jongunjoki, Kelvä, Kitsinvaara, Koli, Kontiovaara, Kuorajärvi, Kylänlahti, Lamminkylä, Lapalie, Louhivaara, Mätäsvaara, Märäjälahti, Nurmijärvi, Ohtavaara, Pankakoski, Pankajärvi, Puso, Romppala, Ruunaa, Saarivaara, Keträvaara, Savijärvi, Siikavaara, Sikovaara, Sokojärvi, Sokovaara, Surpeenvaara, Uusikylä, Varpanen, Vieki, Viensuu, Vuonisjärvi, Vuonislahti.
Uuzi Zelandii
250px|right|thumb|Uuzi Zelandii
14. pakkaskuudu
Ken kuoli sinä piän
P
Must'oi
Must’oi (Vaccínium myrtíllus) on pieni muarjutuhjoine kanabron kazvipereheh kuului. Sen muarjat ollah sinimustua värii da ollah syödävät. Must’oin muarjat da lehtet ollah tervehytty parandajat.
Uuzi Zelandii
Uuzi Zelandii (maorin kielel Aotearoa, ) on valdivo Tyynenmeren lounasozas, Polinezies. Se sijoittuu kahtel suurel suarel (Pohjaine da Suvine) da pienembiloil suariloil (niidy on läs 700). Valdivon pinduala on 268 680 km². Rahvahan lugumiäry on 4 699 755 hengie (kevätkuu, v. 2018).
Okeanii
Muantiijolline olopaikku
Kogo suariloin pinduala on 1,26 miljonua km² (Avstrualinke 8, 25 miljonua km²), vägilugu on läs 10,7 miljonua ristikanzua (Avstrualinke 32,6 miljonua ristikanzua). Muantiijon mugah Okeaniih kuulutah Melanezii, Mikronezii da Polinezii, toiči Uuvven Zelandiigi.
Ideli
Ideli on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Segežan piirin Mustankosken kyläkunnan alovehel.
Uuzi Zelandii
Muan piälinnu on Vellington.
Uvves Zelandiespäi on pitky matku rinnalolijoih mualoissah: päivänlaskus on Avstrualii (pienin matku on läs 1700 km); pohjazes – Uvven Kaledonien suarialovehet (läs 1400 km), Tonga (läs 1800 km) da Fidži (läs 1900 km).
U U
Okeanii
Muantiijolline olopaikku
Okeaniin suaret ollah Tyynen valdumeren merilois (Koruallumeri, Tasmanan meri, Fidži-meri, Koro-meri, Solomonan meri, Uvven-Gvinejan meri, Filippinien meri) da Indien valdumeren meris (Arafuran meri).
O O
Ideli
Järven pinduala on 8,8 km², vezibasseinan ala on 287 km². Järven pindu on 97,9 metrii korgiembi meren pindua.
Järves läbi virduau Idelinjogi, kudai laskeh Ala-Uikujogeh. Idelin suvipuolel olijah lahteh laskeh nimetöi oja.
I I I I
28. kevätkuudu
28. kevätkuudu - 87. vuvven päivy (88 päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 278 päiviä.
Polvijärvi
Järvespäi vezi piäzöy Uuksujärveh, kuduas läbi virduau Uuksunjoki.
Must'oi
Ulgonägö
Must’oin tuhjoine on 10-50 sentii korgevuttu. Pohjazes, semmite tundras, kazvai must’oin tuhjoine on kaikkiedah setämä senti. Lehtet kazvetah toine toizele peräh, jäičän muodohizet. Talvekse net pakutah. Kazvil on kiemur juuri, kudamas lähtöy äijy vezua.
1730
Ken kuoli sinä vuon
1730
Must'oi
Kukindu
Must’oi kukkiu oraskuul. Sen kukat ollah vihandanvalgiet, lähtietäh yksitellen.
Käyttö
Must’oin muarjoi syvväh, keitetäh sit varen’n’ua, luajitah kiiselii, viinua. Pannah sidä piirualoin syväimekse. Talvekse sidä voibi kylmätä.
Rodinjärvi
R R R
Must'oi
Linkit
Kategourii:Kazvimuailmu
Nemozero
Nemozero on suolatoivezine järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Puudogan piirin Päl’män kyläkunnan alovehel.
Järven pinduala on 2,2 km², vezibasseinan ala on 12,6 km². Järven pindu on 167 metrii korgiembi meren pindua.
Järveh yhtyy nimetöi oja. Lahtespäi lähtöy nimetöi oja, kudai yhtyy Navozero-nimizeh järveh. Järves voibi pyydiä haugii, ahvendu, matikkua da kiiškoidu.
N N N N
Uuzi kodi
Uuzi kodi on Sattuma-pajojoukon disku lapsile. Se kogonah on karjalan kielel.
Pajoloin kirjuttajat
Pajoloin sanat ollah hyvin tuttu. Niilöin pohjakse Sattuman alguhpanii, soittai da pajattai  Arto Rinne otti karjalazien runoilijoin Vladimir Brendojevan, Irina Kudel’nikovan, Zinaida Dubininan runuo. Muuzikan pajoloih Arto Rinne kirjutti iče.
"Uvven koin" syväindö
”Uvves kois” on seiččietostu pajostu. Net ollah elättilöis da lindulois, muarjois, keviän, talven da uvven vuvven tulendas. Net kai ollah lapsellizet. Monis niilöis kuuluu lapsien iäniigi. Arton poigah Timo pajattau yhtes tuatanke. Sattuma muite on perehansambli, kudamas tuatah Arto Rinne da Dmitrii D'omin pajatetah da soitetah omien lapsienke.
Pilkusiibi
Karjalankieline nimi
Linnun täs artikkelis käytetty nimi on kiännetty karjalan kieleh suomenkielizes nimespäi pilkkasiipi.
P P
2. ligakuudu
2. ligakuudu - 280. vuvven päivy (281. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 85 päiviä.
Ken kuoli sinä piän
L
K’urii
K’urii on transuruanoin da aktinoidoin joukkoh kuului keinolluajittu alguaineh. Mendelejevan taulukos sen atomnoumer on 96, kirjutusmerki on Cm. K’urii on radioaktiivine alguaineh, kudual ei ole alallizii izotouppoi. K’urii on hobjanvärine da kova metallu. Enzimäzinny sidä suadih Louis B. Werner ja Isadore Perlman. Se oli vuonnu 1947. Uuzi alguaineh sai oman nimen Pjer da Marija K’urin (Pierre da Marie Curie) kunnivokse.
Kymrinmeri
Kymrinmeri (kymrikse Môr Cymru libo Sianel San Siôr; iirikse Muir Bhreatan) on Irlandien da Kymrinmuan väline salmi, kudai yhtistäy Irlandienmeren Keltimereh.
15. pakkaskuudu
15. pakkaskuudu - 15. vuvven päivy grigorianskoin kalenduaruan mugah.
Ken kuoli sinä piän
P
Kymrinmeri
Kategourii:Kymrinmua Kategourii:Meret
1747
Ken kuoli sinä vuon
1747
1741
Ken kuoli sinä vuon
1741
Amsterdamu
thumb|300px|alt=Amsterdamu|Amsterdamu Amsterdamu (Amsterdam) on Alangomualoin piälinnu. Sie eläy läs 825 080 eläjiä (2016).
Lähtehet
Kategourii:Linnat Kategourii:Alangomuat
1830
Ken kuoli sinä vuon
1830
1655
Ken kuoli sinä vuon
1655
1743
Ken kuoli sinä vuon
1743
Kuhmupilkusiibi
Kuhmupilkusiibi (Melanitta deglandi) on lindu.
K K
1896
Ken kuoli sinä vuon
10. talvikuudu Alfred Nobel - ruoččilaine inženieru, keksii, Nobel-palkindon perustai
1896
Lieksajärvi
Lieksajärvi (Лексозеро, Лекш-озеро, Лекша, Льекса) on Karjalan tazavallan Muujärven piirin järvi, kudai sijoittuu Lieksanjoven alas.
Järven pinduala on 166 km², piduhus – 27 km, levevys – 11 km, randuviivan piduhus – 160 km. Sen keskisyvys on 8,6 m, syvin kohtu on 34 m.
Järven rannat ollah korgieloi da kivizii. Järves on 88 suardu, kudamien yhtehine pinduala on 13,4 km². Suurimat suaret ollah Kivatsar (2,47 km²) da Guselinšuari.
Järveh laskietahes Kolvas, Kil’kon, Pieningä. Järvespäi virduau Suulajoki. Täs kazvau kažl’ua.
Niamei
Niamei on Nigeran piälinnu vuvves 1960, Niger -joven hurual rannal. Linnas ollah transportukohtu, kanzoinväline lendoazemu. Sie ollah tekstiili-, syömisfuabriekat.
Lieksajärvi
Järves on riäpöidy, siigua, ahvendu, särgii, matikkua, haugii.
Niamei
Ruadau kebjei tevolližus. Linnu on muatalovuspiirin kauppukeskus. On kehitetty ammattin’eruo (pieksetäh nahkua, luajitah hobju- sego kulduezinehty). Niameis ollah yliopisto da kanzalline muzei.
Lieksajärvi
Järven luodehrannal on pos’olku Rebol’a.
L L L
Niamei
Niamein pinduala on 239 km². Linnu on perustettu XVIII. vuozisual, enne sie oldih kylät, kudamis eli vai moni sadua hengie.
2. oraskuudu
2. oraskuudu - 122. vuvven päivy (123. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 243 päiviä.
Ken kuoli sinä piän
O
Kiltinänsaamen kieli
Kiltinänsaamen kieli (Кҋллт сӓмь кҋлл,Kïllt säm' Kïll) on uralilazen kieliperehen suomelas-ugrilazeh kielijoukkoh kuului saamilaine kieli.
Kirjaimikko
№1: Аа,Ӓӓ,Бб,Вв,Гг,Дд,Ее,Ёё,Жж,Зз,Һһ,Ии,Йй,Ҋҋ,Јј,Кк,Лл,Ӆӆ,Мм,Ӎӎ,Нн,Ӊӊ,Ӈӈ,Оо,Пп,Рр,Ҏҏ,Сс,Тт,Уу,Фф,Хх,Цц,Чч,Шш,Щщ,Ъъ,Ыы,Ьь,Ҍҍ,Ээ,Ӭӭ,Юю,Яя.
№2: Aa,Ää,Bb,Dd,Ee,Ёё,Ё'ё' ,Ff,Gg,Hh,Ĥĥ,Ii,Ïï,Jj,J'j' ,Kk,Ll,Ḷḷ,Mm,Nn,Ññ,Ŋŋ,Oo,Pp,Rr,Ŕŕ,Ss,Tt,Uu,Vv,Yy,Zz,Žž, ' , " ,Êê.
Kategourii: Suomelas-ugrilazet kielet
9. heinykuudu
9. heinykuudu - 190. vuvven päivy (191. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 175 päiviä.
Karbjärvi
Karbjärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Segežan piirin Papinkosken kyläkunnan alovehel.
Järven pinduala on 2,5 km², vezibasseinan ala on 239 km². Järven pindu on 97 metrii korgiembi meren pindua.
Järves läbi virduau Karbozerka-jogi.
K K K K
21. ligakuudu
21. ligakuudu - 294. vuvven päivy (295. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 71 päiviä.
Peizijärvi
Peizijärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Anuksen piirin Koverin kyläkundah.
Järven pinduala on 1,3 km², vezibasseinan ala on 157 km². Järven pindu on 24,2 metrii korgiembi meren pindua.
Järves läbi matkuau Huškalanjogi, kudai laskeh Tuuloksenjogeh.
P P P P
16. pakkaskuudu
16. pakkaskuudu - 16. vuvven päivy grigorianskoin kalenduaruan mugah.
Ken kuoli sinä piän
P
Oliivuvoi
Oliivuvoi on siemenvoi, kudamua luajitah jevrouppalazes oliivas (lat. Olea europaea). Sen väri on muzavanruskiettavan-keldazes vihandankeldazessah. Sen magu on vähäzel kargiettavu.
Oliivuvoi on Gretsien, Itualien da Ispuanien perindöllizii syömizii. Antiekan aijois oliivuvoi vältämättäh kuuluu Välimeren syömizenrajoituksih – diettah. Ammuzis aijois sidä käytettih kirikkölöin pyhittämizes. Ven'al XIX vuozisuan loppussah korgiedu luaduu oliivuvoidu sanottih provanskoikse, pahembua – puuhizekse.
Suurimat tuottajat
Oliivuvoin suurin tuottai on Espuanii – 2010 vuvvel 44% oliivuvois on valmistettu täs muas. Toizekse suurin tuottai on Itualii. Kolmandekse – Gretsii. Gretsien rahvas enin kaikkie muailmas, enämbi itualilazii da espuanielazii, syvväh oliivuvoidu. Jogahine ristikanzu syöy 23 litrua voidu vuvves. Oliivupuu on Gretsien muan kanzalline puu. Ollah sidä mieldy, ku tämän puun luadijannu oli Afina Pallada. Gretsien erähäl suarilois – Rodosal kazvau 1,5 miljounua oliivupuudu, äijil on 2000 vuottu igiä.
Jevroupan ulgopuoles suurimat oliivuvoin valmistajat ollah Siirii da Marokko.
Valmistandu
Oliivat vereksenny ei olla syödävät, sendäh ku ollah ylen kargiet. Niilöi pietäh erillizes rassalis monien nedälilöin aigah, sit kargevus lähtöy iäre. Oliivuvoin valmistamizekse oliivat ezmäi mädžötetäh. Sit roittu sevos hil’l’akkazin pieksetäh, sen jälgeh ruvetah puristamah voidu. Puristetah eri puristuskonehil. Oliivan kabulois, kudamat jiäjäh puristandan jälles, sežo voibi suaja voidu, ga se on äijiä pahembua luaduu.
Luavut
Parahannu on oliivuvoi ekstraluaduu puhtastamatoi, angliekse sen nimilippuh on kirjutettu: Extra Virgin Unfiltered Olive Oil libo ekstraluaduu puhtastettu, sen nimilippuh itualiekse on kirjutettu: Olio d'oliva extravergine, angliekse - extra virgin olive oil libo espuaniekse - virgen extra.
Paras Extra Virgin on hyvä tervehyöle: sydämele, vačale, nahkale, tukile, kohtuzile akoile, ku sit on äijy vitamiinua da minerualuainehtu.
Säilytändy
Oliivuvoidu ei pietä jiäškuapas. Jiäškuappah panduu kai vitamiinat hävitäh vois. Tädä luaduu voidu pietäh škuapas pimies viilies kohtas hyvin salvatunnu. Oliivuvoidu voibi pidiä ruokos avuamattah kolmen vuvven aigah, avatunnu – vaiku kuvven kuun aigah.
O
Käsnäsenjärvi
Käsnäsenjärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Suojärven piirin alovehel.
K K K K
Randujärvi
Randujärvi on suolatoivezine järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Priäžän piirin Pyhärven kyläkundah.
Järven pinduala on 3,7 km², vezibasseinan ala on 151 km². Järven pindu on 117,4 metrii korgiembi meren pindua.
R R R
Bangkok
Bangkok (Thaimuas sidä sanotah Krungtep-linnakse) on Thaimuan piä- sego suurin linnu. Sie eläy 5,6 miljonua hengie (2011). Linnan nimi on piässyh Ginnessan suavutuksien kniigah, sendäh gu se on linnan pitkin nimi kogo muailmas. Bangkok on Čauphrai-joven päivännouzurannal. Sen pinduala on enämbi 1,5 tuhattu km². Paikallizet rahvas pietäh omua linnua uvvennu alovehellizennu keskuksennu, nengozennu kui Singapur da Gonkong. Turistat puaksuh kävväh Bangkokah.
Kategourii:Thaimua B B
Čupukku
Čupukku on kagru- libo ozrujauholois luajittu lettu. Ozrujauho, vezi da suolu pieksetäh tahtahakse. Pastetah riehtiläl argivois. Voibi panna mannapudruo puolel piirual, taittua puolekkai da vie puolekkai čupukakse. No parahite vois panna čupoin piäle brossukuaššua, kudai oli haudunuh päčis. Da erize pienes juvvas sulatettih argivoidu da toici lizättih sih kannatestu da painettih sih čupoihuon. Opikkua mostu pastua omas kois. Magiembua syömisty karjalaizil ei ole olemas.
Čuaju
thumb|250px|alt=Čuaju|Čuaju Čuaju on čuajutuhjon lehtilöis valmistettavu juomine. Lehtet keitetäh, zavaritah da/libo havvotah. Enne sidä lehtet valmistetah eri taval.
Čuajuu kazvatetah plantacielois, kuduat sijoitetah mäin paltiel troppizes libo subtroppizes ilmastos. Kitais, Indies da Afriekas valmistetah suuri oza čuajuu. Čuajulehtet kerätäh käzil. Čuajun luadu riippuu monis syylöis, kudualois lehtilöin igä on yksi tärgiemis. Parahat ollah kazvin ladvan nuoret lehtet. Valmistusprocesan aigua lehtet kuivatah. Kallehimat čuajulajit maksetah sadoi jevruo kilos. Čuajulajit juatah valmistustavan rippujen ezimerkikse mustah, vihandah, valgieh da keldazeh čuajuh.
Čuajujuomine on ainehien yhtymy, kudai hyvin vaikuttau ristikanzan organizmah. Čuajus on kofeinua, taninoi, teaninua da metioninua. Taninat luajitah čuajus kačkeru, gu čuajuu havvotah kodvan. Teaninu da metioninu ollah rauhoittavat ainehet. Sidä paiči čuajus on fosforu, ftoru, kalii, uglevodu, pektinu. Erähien ainehien miäry rippuu čuajulajis. Sežo on tärgei zavarie čuajuu oigiel taval, gu hyövyllizet ainehet säilyttäs.
Enzimäi čuajuu käytettih liečeainehennu. Sidä ruvettih käyttämäh juomizennu kitailazen Tanan dinastien aigua. XVII-luvun keskiozas portugualilazet, gollandilazet da anglielazet ruvettih viemäh čuaju Kitais Jevrouppah.
Kategourii:Juomizet
XVI vuozisada
Kategourii:Vuozisuat
Karjalan kirjalližus
Karjalan kirjalližuokse sanotah karjalan kielel tuotettuu da jullattuu kirjalližuttu.
Histourii
Karjalan kielen vahnin kirjalline mustomerki on 1200-luvun Novgorodan tuohikirjutes (Tuleniškun tiedohussanat, tuohikirjaine nro 292 ). Karjalazii sanoi, paikan- da ristikanzannimilöi on ezim., moizis verokirjois: Iänizen (Oniegan) ymbäristön viijendeksen verokirju vuozil 1496 da 1568, Novgorodan vad’d’alasviijendeksen verokirju vuvvel 1500 da enzimäine ruoččilaine mua- da verokirju 1589–93. Nämmä ollah tärgiet karjalazien eländypaikoin histourien lähtehet.
Erähien tekstoin karjalankieližytty ei ole pietty ihan varmanny, ei vähimyölleh merkittävänny kielen kannal. Tuatto meijän-malittu oli jullattu Sebastian Münsterin Cosmographia-tevokses vuvvennu 1544. Psaltarin algusanois jullatus jumaloin luvettelos Mikael Agricola mainiččou sežo karjalazien jumaloi. Muga buitegu hollantilazen Simon von Salingenin matkumustelmis 1500-luvul on tieduo sih näh, gu Feodor Zidenowa -nimine ven’alaine filousofu on kirjutannuh Karjalan da Lapin histourien da karjalan kielel uskontunnustuksen da Tuatto meijän -malitun. Nämmä kirjutukset ollah yhtelläh hävitty.
1700-luvun loppupuolel jullatus P. S. Pallasin verdailevas sanakniigas on annettu 273:le ven’an sanale kahtensuan muun kielen da murdehen vieres sežo varzinkarjalan da livvinkarjalan vastinehet.
Enzimäzet karjalankielizet kirjat
1800-luvun algupuolel painettih enzimäzet karjalankielizet kirjat: 1804 erähien malittuloin da lyhyön katehizisan kiännökset varzinkarjalakse da livvinkarjalakse (anuksenkarjalakse) da 1820 tverinkarjalakse kiännetty Matveista Svätoin Jovangeli, kudai nostatti suurdu kielitiedoilijoin huomivuo Suomes. 1800-luvul piäzi ilmah muudugi ortodoksistu kirjalližuttu, ezim., jevangelien kiännökset vienankarjalakse. 1900-luvun allus painettih äijy uskondollistu kirjalližuttu, sendäh gu opittih azettua suomen kielen yleistymine. Kaikis käytettih kirillisty kirjaimikkuo.
1800-luvun lopus da 1900-luvun allus piäzi ilmah sežo opastundukniigua da sanakniigua. Vahnin karjalan kielen aberi on Anastasija Tolmačevskajan kirjutettu tverinkarjalan aberi vuvvel 1887. Enzimäine vienankarjalan aberi piäzi ilmah vuvvennu 1894.
Ligakuun vallankumovuksen jälgeh karjalankielizien julgavoloin finansiiruičendu allukse siirdyi kogonah Suomen puolele. Latinalazel kirjaimikol painettih kanzanrunohuoh liittyjät tevokset, kudamii kirjutettih enimite Iivo Härkönen da E. V. Ahtia.
Karjalan kirjukieln kehitys 1930-luvul
1930-luvun allus Tverin Karjalas luajittih latinalazin kirjaimin kirjutettavu kirjukieli. Vuozinnu 1930–1937 sil piäzi ilmah enimite aberii, lugukniigua, sanakirjua, kielioppii da opastusprogrammua, ližäkse matematiekan dai toiziengi škola-ainehien opastundukniigua. Äijy jullattih sežo lapsienkirjalližuon kiännösty, ga alguperäzen tverinkarjalazen kirjalližuon ozus oli ylen pieni. Kaikkiedah piäzi ilmah enämbi sadua karjalankielisty julgavuo.
Lyhytaigazekse opindakse sežo jäi kirillizin kirjaimin kirjutettu karjalan yhtehine kirjukieli Karjalan Autonomizes Socialistises Nevvostotazavallas 1930-luvun jälgipuoliškol.
Karjalankieline kaunehkirjalližus
Kielentutkii Edvard Vilhelm Ahtia kirjutti suuren sanastokeräilemän da vuvvennu 1938 piästi ilmah Karjalan kieliopin sego Peiboi Pedrin nimel runoloi da virzilöi (Karjalastu virtty 1917, Rahvanan kandeleh 1922 da Vieron virzii 1924).
1930-luvul Karjalan ASNT:s suomen kielel kirjuttajat kirjuttajat yhtelläh jullattih kudamidä kerdomustu da runuo omal alamurdehel. Karjalakse kirjutannuzien tevoksis voibi mainita moizii (enimite kerdomuskogomuksii): Antti Timozen Lentomašiina (1933), F’odor Ivačevan Jauhinkivet (1934) da Iivo Nikutjevan Marfa (1935). Karjalakse ollah kirjutettu runoloi ezim. Krisun Miikul, Fedor Isakov da Nikolai Laine.
Karjalankieline kaunehkirjalližus 1990-2000-luvul
Karjalan kielel (enimite 1980-luvun lopus algajen) on piässyh ilmah äijy murrehnäytehkogomustu da opastundukniigua aberilois kielioppiloih da sanakirjoih sah, ga täs keskitymmö enimite kaunehkirjalližuoh: runoloih, kerdomuksih da romaunoih da toiči vai mainičemmo muudugi.
Kirjalližuttu livvinkarjalakse
Vladimir Brendojev julgai omat enzimäzet livvinkarjalakse kirjutetut runot jo vuvvennu 1972 Neuvosto-Karjala -lehtes. Vuvvennu 1980 piäzi ilmah runokogomus Anusrandaine. Tämän jälles oli jullattu runokniigat Hiilau huoli (1983), Kadajikko (1986), pienimuodoine prouzutevos Kylmil (1988), Sa olet armas (1989), da jo kirjuttajan kuolendan jälles oli piästetty ilmah Runoja (1991). Karjala-julguamo piästi ilmah vuvvennu 1999 Brendojevan runoloin da kiännöksien kogomuksen Jättie hyvä jälgi muale.
P'otr Sem'onovan vuvvennu 2004 jullattuu tevostu Puhtasjärven Maša on sanottu enzimäzekse nygyaigazekse karjalankielizekse romuanakse. Se mustoittau äijälgi vienalazien kirjuttajien 1960–1970 -luguloil ilmah piässyzii Karjala-aihiezii romuanoi. Sem’onov yhtelläh aloitti runoniekannu, da hänen enzimäzii kerdomuksii oli jullattu Oma Mua -lehtes 1993. Vuvvennu 2009 piästih ilmah kogomuksennu hänen kerdomukset Rodinjärvi (Vallitut kerdomukset). P’otr Sem’onov on kiändänyh sežo ven’ankielisty prouzua.
Aleksandr Volkov on kirjutannuh runuo sego livvinkarjalakse sego (vähimyölleh allus) ven’akse da kiändänyh ven’ankielisty runohuttu. Hänen runoloi oli jullattu äijäs lehtes. Hänel ollah piästy ilmah ezim. tevokset Pieni D’essoilu (1997) da Liivin virret (2004). Enimite runoniekoinnu, ga sežo lyhyzien kerdomuksien kirjuttajinnu ollah Olga Mišina (ezim. Kuldaine ildu 1993, Ratoi 1996, Marin kukku 2003), Vas’a Veikki (Eloksen dorogat 2003) sego Tamara Ščerbakova (ezim. Pajun kukkazet – keviän viestit 1999 da Armahile bunukoile 2002).
Vuvvennu 1988 Santtu Karhu voitti Punalipun organizuitun nuorien kirjuttajien runokilvan omal runol Mustas kois. Hänen runoloi ei lövvy kogomuksis, ga niilöi on jullattu Oma mua -lehtes, da net runot ollah Talvisovat-nimizen rock-joukkovehen pajoloin tekstat, ezim. moizil CD-levylöil, kui Pahoin brihoin pajatukset (2001), Hyvästit Karjala (2003), Terveh Petroskoi (2006) ja Allus oli muna (2009). Hänen runohus liikkuu rockliiriekas jumoristizih da liirizih pajoloih. Vuvvennu 2012 piässyös kniigas Hyvästi Karjala, Terveh Petroskoi oli jullattu Santtu Karhun liiriekkua sego karjalakse sego Timoi Munnen suomekse kiännetynny. Santtu Karhun runoloi on jullattu sežo Ol’ga Ognevan vuvvennu 2014 toimitetus Kumalikko-kirjas.
Kirjalližuttu vienankarjalakse
Vienankarjalazet kirjuttajat ollah kirjutettu suomekse Karjalas (kč. Karjalan suomenkielizen kirjalližuon vaihieloi) da Suomesgi, ezimerkikse Onttoni Miihkali ( Mikko Karvonen), Lauri Kuntijärvi, Mikko Samulinen da Veikko Huotarinen, kudamien tevoksis yhtelläh hengilölöin vuoropaginois on käytetty puaksuh vienankarjalua. (Kč. sežo iel luguu ”Kaunehkirjalližuon enzimäzet askelet”.)
Vuvvennu 2010 Mauri Kunnaksen Koirien Kalevala piäzi ilmah vienankarjalakse Nadežda Lutohinan kiännetynny. Jukka-Pekka Wuorikosken lapsien kirjan kiändi vienankarjalakse Raisa Remšujeva da se oli jullattu vuvvennu 2013 nimel Mössi Kontie: Meččärunoja lapšilla.
Kirjalližuttu suvikarjalakse
Suvikarjalakse (ms. varzinkarjalakse) on enimite kirjutannuh Paavo Harakka. Vuvvennu 1989 piäzi ilmah starinkogomus Sunduga da vuvvennu 1996 Tuhkamukki. Hänen kirjutuksii on kerätty vuvvennu 2010 piässyöh tevokseh Paavon paginat. Saara Tuovizen kuaskukirju Saaran kuaskut da starinat piäzi ilmah enzimäzen kerran vuvvennu 2007. Selma Eskelizen starinoi oli jullattu vuvvennu 2012 nimel Uksen raosta kuultua.
Kirjaližuttu tverinkarjalakse
Tverinkarjalakse sežo kirjutetah enimite runoniekat. Vuvvennu 1965 Hodari Hottarini kirjutti käzikirjutuksekse jiännyön omah alamurdeheh perustujan tverinkarjalan kieliopin, keräi sanastuo da kirjutti runoloi, kudamii löydyy Karjalan Tazavallasgi jullattulois kogomuksis da Oma Mua -lehtes.
Vuvvennu 1992 piäzi ilmah Mihail Orlovan luajittu tverinkarjalan aberi. Hänen vuvvennu 1993 ilmah piässyöh Otkrovenie-runokogomukseh kuuluu ven’an- da karjalankielisty runuo. Häi luadii omih runoloih muuzikkua, da net pajot oldih otettu hyväl mielel, ezimerkikse pajonnu tuttu Armahazella..
1990-luvul rubei kirjuttamah runuo tverinkarjalakse sežo Stanislav Tarasov. Oma randa -nimine runokogomus piäzi ilmah vuvvennu 1998. Nikolai Morozovan runoloi on jullattu Oma Mua -lehtes da Tveris ilmah piäzijäs Karielan Šana -lehtes. Vie pidäy mainita Karielan Šana -lehten piätoimittajua L’udmila Gromovua, kudai on kirjutannuh runoloi Ljudmila Barhatova -nimel. Vuvvennu 2004 piäzi ilmah N. M. Balakirevan kirjutettu pieni romuanu Kuz’mičča da vuvvennu 2012 Stuanovoine. Vuvvennu 2013 oli jullattu Marjukka Patrakan lapsien kirju Šuuri kondie Ritva Lampivuon kuvitetunnu da Ljudmila Gromovan kiännetynny. Vuvvennu 2014 Irina Novakan kiännetynny piäzi ilmah Marjukka Patrakan da Tamara Sčerbakovan kirju Sygyžylahjat lapšilla.
Kim Il-sung
pienoiskuva Kim Il-sung (1912-1994) oli Pohjas-Korean prezidentu.
Kigali
Kigali on Ruandan suurin linnu sego piälinnu. Sie on 1 132 000 eläjiä (2020). Vuonnu 1907 linnas perustettih Germuanien valduamishalličuksen rezidencii. Enne vuottu 1916 Germuanien valdukundu tarkasti linnua, sen jälles (enne 1919 vuottu) linnan valloitti Bel’gii.
K K
Fioliettu
Fioliettu on väri, kudaman ristikanzu aistiu, konzu silmäh tulou valguo, kudaman uallonpiduhus on 380-450 nanometrua. Fioliettu valgo on kaikis lyhytualdozindu nägyjiä valguo, da nägyjän vallon spektras fioliettu on agjimaine "syvänsinine" väri. Vie lyhytualdozembi sädeily on nägymätöidy ultrafioliettusädeilyy.
Televiizoran da tiedokonehen ekruanale väri, kudai nägyy fiolietannu, luajitah RGB-sistiemal käyttäjen ruskiedu da sinisty valguo, kudamas sinine on kaksi kerdua muga kirkas kui ruskei.
Sana fioliettu tulou francien sanas violette, kudai merkiččöy fialkua, ku enimien fialkoin kukat ollah fiolietat. Väris käytetäh sežo nimie siniruspakko libo siniruskei.
Jurkinnavolok
Eländykohtu perustettih 26. talvikuudu vuvvennu 1962. Moizen käskyn andoi Karjalan Korgeviman Nevvoston Prezidiumu.
Rahvahan lugumiäry
J J Kategourii:Segežan piiri
Irlandienmeri
Irlandienmeri (iirikse Muir Éireann, gaelikse Cuan na h-Èireann, manksikse Mooir Vannin, kymrikse Môr Iwerddon, angliekse Irish Sea) on meri Irlandien, Kymrinmuan, Šotlandien da Anglien välis. Manninsuari sijaiččou keskel Irlandienmerdy.
Kategourii:Kymrinmua Kategourii:Anglii Kategourii:Meret
Tiedotehniekku
Tiedotehniekku tarkoittau tiedokonehien da digitualizen tiedoliikendehen vuoh luajittuu tiedoloin edituičendua, siirduo, tallendustu da eččuo. Käytetäh sežo nimie IT (informatsiitehnolougii, angliekse information technology).
Tiedokonehtehniekku algoi 1880-luvul loukkokartilois da loukkokartikonehis. Enzimäine sovellus oli Yhtysvaldoin vuvven 1890 rahvahanlugu. 1940-luvul kehitettih piättelylöi da čotaičendoi luadijii konehii. Konehet oldih suuret, tavan mugah kai pertin kogohizet. Tiedotehniekan histourii ongi tiedokonehien histouriedu.
Liete
Liete (Новые Пески) on Karjalan tazavallan Priäžän kanzallizen piirin Dessoilan kylän kylä.
Yhtehizet tijot
Kylä sijaiččou Šotjärven rannal, Petroskoi-Suojärvi-linien Oktjabrskaja-raudutien Novije peski-stancien lähel.
Säilytetäh solduatan Galina Nikolajevna Mamontovan haudu. Mamontova kuoli vuvvennu 1942 Suomen da Nevvoston välil voinan aigua (1941-1944).
Kyläs on luterilaine kirikkö da pravoslavnoi časounu.
2. sulakuudu
2. sulakuudu - 92. vuvven päivy (93. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 273 päiviä.
Ken kuoli sinä piän
S
Porajärvi (järvi)
Porajärvi on suolatoivezine järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Suojärven piirin Porajärven kyläkunnan alovehel.
Järven pinduala on 1,2 km², vezibasseinan ala on 3400 km². Järven pindu on 164 metrii korgiembi meren pindua.
Järves läbi virduau Suunujogi.
Järves voibi pyydiä haugii, särgii, lahnua, ahvendu, riäpöidy, matikkua da kiiškoidu.
Järven rannal on sijoitannuhes samannimine kylä.
P P P P
Berklii
Berklii on keinolluajittu alguaineh, kuduan atomnoumer Mendelejevan taulukos on 97, kirjutusmerki on Bk. Berklii on radioaktiivine aktinoidoin da transuruanoin joukkoh kuului alguaineh. Se on hobjanvärine da pehmei metallu. Berkliedu et lövvä luonnos. Enzimäzinny sidä suadih Amieriekan Berkli-linnan Lourensan-nimizen laboratourien tiedomiehet S. Tompson (Stanley Thompson), G. Siborg (Glenn Seaborg) da A. Giorso (Albert Ghiorso). Se oli vuonnu 1949. Uuzi alguaineh sai oman nimen Berkli-linnan kunnivokse.
Kargujärvi
Kargujärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Segežan piirin Idelin kyläkunnan alovehel.
Järven pinduala on 1,5 km². Järven pindu on 157 metrii korgiembi meren pindua.
Järven lahtespäi lähtöy Karga-jogi, kudai laskeh Šoba-jogeh. Tämä jogi laskeh Šavan’-järveh, sit läbi menöy Vienan- da Baltiekkumeren kanualu.
22. kevätkuudu
22. kevätkuudu - 81. vuvven päivy (82. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 284 päiviä.
Ken kuoli sinä piän
K
Uuzi sana
Uuzi sana on oza Biblies libo ristittylöin Pyhis Kirjotuksis. Ristittylöin mugah se on Biblien jälgimmäine puoli. Ennen sitä Biblies on Vahnu sana. Uuzi Sana sanolou kui Jumal luadii sovun kaikkien rahvahienke. Se jatkau kerdomustu kui algoi Vahnas sanas.
Sofokles
Sofokles on afinalaine dramaturgu, tragiedieloin kirjuttai. Häi Eshilan da Jevrepidanke yhtes on yksi kolmes suures da piälimäzes antiekan tragiedieloin kirjuttajas.
Uuzi sana
Uvves sanas on 27 kniigua. Sen jevangelieduis kerrotah tieduo Iisusan elaijas, opastuksis da ruadolois, hänen kuolendas ristal da kuollieloisnouzendas. Jevangeliedui on n'elli: Matfein, Markan, Lukan da Iivanan mugah.
Sofokles
Rodivundu
Sofokles rodivui vuvvennu 495 enne meijän aijanluguu Kolon-kohtas, Afinoin lähäl. Omas roindukohtas häi kirjutti sit Edip Kolonas -tragiedies. Sofokles oli elokkahaspäi perehespäi da sai hyvän opastuksen.
Olimpiadukižat
Olimpiadukižat ollah suuret rahvahienvälizet monilajizet sportukilbailut, kuduat pietäh kerran nelläs vuvves Rahvahienvälizen olimpiadukomitietan suojelukses.
Sofokles
Uuttu ozutelmah
Sofokles toi äijän uuttu ozutelmah. Häi ližäi akt’ouroi, heidy rodih kolme, lyhendi horien ozat, luadi parembakse dekoraciet, maskat da ozutusvehkehistö. Tragiediet hänen hyvyös roittih nelliozazet, dekoratsiet mualatut. Uvvistuksien vuoh häi luadi ozutukses liikkui da kaččojile mieleh painui.
Säilynyöt ozutelmat
Kaikkiedah on säilynyh kogonah kaheksa dramaturgan ozutelmua, niilöin joukos Ajaks, Antigona, Edip-cuari, Elektra, Filoktet, Edip Kolonas, da äijis ozutelmois on säilynyh vaiku palazii.
Uuzi sana
Jevangelieduin jälgeh Uvves Sanas on Apostoloin ruavot, kudai ozuttua kui hyvä viesti levii Jerusalimaspäi Riimah suate. Sen jälgeh tulou apostol Puavilan kirjazet da seiččie kirjastu, net ollah muga sanotut Kiriköllizet kirjazet. Jälgimäinen kniigu on Jiävindy Iivanale sanelou Jumalan valdukunnan lopullizes voitos.
Sofokles
Kuolendu
Sofokles kuoli, konzu hänel meni 90 vuozi, vuvvennu 405 enne meijän aijanluguu Afinois. Linnalazet luajittih hänele verhanannandupačas da joga vuottu kunnivoittih kui urhoidu. Sofoklesan poigah Iofon sežo rodih Afinoin tragiekakse.
S S
Uuzi sana
Uvven sanan kniigat kirjutettih vuozinnu 50–150 gretsien kielel.
Olimpiadukižat
Histourii
Nygyaigazet olimpiadukižat perustutah antiekan aijan Olimpas Gretsies piettylöin Olimpiadukižoin perindöh. Olimpiadukižat oldih uskondokul’tan ozannu. Olimpua griekkalazet piettih pyhänny kohtannu. Nygyaigazet olimpiadukižat piettih enzimäzen kerran Afiinois vuonnu 1896. Vuvven 1924 algajen kižat on juattu kezä- da talviolimpiadukižoih da vuvvessah 1992 kezä- da talvikižat piettih samannu vuonnu. Ga sit vuvven 1994 algajen talvikižat pietäh kezäkižoin jälles  kahten vuvven peräs. Vuozinnu 1912-1948 piettih olimpiakižoin yhtes sežo olimpiadukižoin taidekilbailuloi. Nygöi pietäh Paraolimpiadukižat niistiiristikanzoih niškoi.
Uuzi sana
Uuzi sana karjalakse
Uuzi sana piästettih ilmah livvikse vuvvennu 2003. Kiännös noudau Yhtynyzien Bibliiseuroin jullattuu gretsienkielisty algutekstua. Sen on luodinnuh Biblienkiännändyinstituuttu.
Olimpiadukižat
Olimpiadukižoin simvolat
Olimpiadukižoin simvolu on viizi kiinitetty olimpiadurengastu, kuduat merkitäh 5 muailman eländyozua olimpiaduliikehes. Ylärivin rengahien värit ollah: valpahansinine, mustu da ruskei. Alarivin rengahien värit ollah: keldaine da vihandu. Valpahansine rengas merkiččöy Jevrouppua, keldaine rengas – Aaziedu, mustu rengas – Afriekkua, vihandu rengas – Avstrualiedu, ruskei rengas – Ameriekkua. Olimpiadukižoil on omat embliemu da flagu. Embliemu on olimpiadurengahat.
Sendäh gu nygyaigazet olimpiadukižat jatketah antiekan olimpiadukižoin perindyö, enne kižoi sytytetäh olimpiadutuli Olimpian lehtimečas Grecies, kuduas se vietäh kižakohtale.
Sadijärvi
Sadijärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Priäžän piirin Nuožarven kyläkundah.
Juomoi
thumbnail|right|250px|Juomoi Juomoi (lat. Vaccínium uliginósum) on pieni muarjutuhjoine kanabron pereheheh kuului. Sen muarjat ollah sinizet da syödävät.
Sadijärvi
Järven pinduala on 0,6 km². Järven pindu on 159,3 metrii korgiembi meren pindua.
S S S
Juomoi
Ulgonägö
Juomoin lehtet ollah ei vähembi kolmie sentii piduličat, kovattavat da hoikat. Sygyzyl juomoin lehtet ruskotah da pakutah, muarjat vie halloissah voijah olla pal’l’ahal tuhjozel.
Juomoin kukkazet ollah pienet, viiziteräzet, muah painujat. Muarjat ollah sinizet pyöryžät, harvah piduličat. Net ollah mehevät da syödävät. Muarju on 1,2 sentii piduhuttu.
Juomoin tuhjoine on hyvä pakkazii kestäi da voi eliä sada vuodessah.
Käyttö
Juomoin muarjat ollah syödävät. Niidy syvväh vereksilleh, keitetäh niilöis varen’n’ua, luajitah mehuu da viinua. Juomoloih, niilöi varustajes, ližätäh toizii muarjoi (must’oidu, buolua, garbaluo), kudamil on enämbäl tundui magu.
Tervehyöle hyvä
Juomoin muarjat da mehu on diettah kuului syömine. Se parandau ainehien suluandua rungas da alendau zuaharimiäriä. Muarjat lujendetah verisuonii, ollah hyvät syömizensulatandale da sydämele.
Kategourii:Kazvimuailmu
Tihveri
Se sijoittuu Tihverinjoven rannal lähäl Tihverinjärveä.
Tihverin rahvahan lugumiäry
Vuonnu 1905 kyläs eli 72 hengie.
Kategourii:Anuksen piiri
Uzbekistuanu
250px|right|thumb|Uzbekistuanu
Uzbekistuanu, virrallizesti Uzbekistuanan tazavaldu on valdivo Keski-Azien keskiozas. Päivänlaskus se rajoittuu Kirgizienke, koillizes da luodehes Kazahstuananke, lounuas da suves Turkmenienke, suves Afganistuananke, liidehes Tadžikistuananke. Uzbekistuanu rajoittuu Aralan merenke. Piälinnu on Taškent. Muan pinduala on 447 400 km². Rahvahan lugumiäry on 31 576 400 hengie.
U U
Karibien meri
Karibien meri on Keski- da Suvi-Ameriekan välil olii Atlantin sivumeri. Sen pohjazes da pävännouzupuoles ollah Suuret da Pienet Antillit. Luodehes Jukatanan salmen avul meri yhtyy Meksikon lahteh, lounaspuoles Panaman kanuavan avul meri yhtyy Tyynehmereh.
Karibien meri on 9° da 22° välil p.l. sego 89° da 60° välil pl.p., sen pinduala on läs  2 753 000 km². Meren suves ollah Venesuelu, Kolumbii da Panamu, päivänlaskupuoles – Kosta-Rika, Nikaragua, Gonduras, Gvatemala, Beliz da Jukatan, pohjazes – Kuuba, Gaiti, Jamaika, Puerto-Rico, päivänouzupuoles – Pienien Antillien valdivot.
Rozvot
Rozvot tuldih Karibien meren Tortuga-suarele da Port-Rojal-linnah XVII vuozisual. Yhtenny enzimäzis rozvolois oli Frensis Dreik, kudai valloitti Ispanien laivaston Nombre-de-Dios-portas vuonnu 1572. Hänen ruaduo jatkoi Henri Morgan, kudai vuonnu 1671 käi Panamah da myöhembi oli Jamaikan varagubernuattorannu.
Rozvoloin paras aigu oli vuozinnu 1700—1730. Vuozinnu 1716—1718 tundiettuloinnu Karibien meren rozvoloinnu oldih Mustupardu da Stid Bonnet sego Čarl'z Vein.
K K
Basketbol
Basketbol on joukkosportukiža miäčynke.
Basketbolah kižuau 2 joukkuo. Jogahizes joukos on 5 kentykižuajua, ga yhtes jogahizes joukos on 12 kižuajua, kudualoin vaihto ei ole rajoitettu. Joukon tarkoitus on ajua miäčyn vastustajan verkopezäh da keskustua toizele joukole ottua miäčyn. Verkopezä on 3,05 metrii lattielpäi. Gu miäččy ajetah lähizel libo keskizel välimatkalpäi, joukko suau 2 ballua, gu loittozelpäi – 3 ballua. Štrafumiäččy andau yhten ballan. Tavan mugah basketbolkenty on 28 metrii piduhuttu da 15 metrii levevytty. Basketbol on yksi muailman tundietumis sportulajilois.
Jevroupas pietäh rahvahienvälizii kluubukilbailoi:Jevroliigu, Jevrokub, JevroChallenge.
Solomonan opastukset
Runollizet sananpolvet ollah eloksen eriluaduzih tapahtumih niškoi. Net nevvotah kui ristikanzal pidäy toimie ezimerkikse lapsien kazvatukses, akan ottamizes, uskondollizis tapahtumis, argipäivyhommis da muan haldivoičennas. Opastustu on naizile, miehile i lapsile. Nenne on luajittu Jumalan kunnivoičukses da Hänen Zakonan täytändäs.
Zinaida Dubinina on kiäntäny Solomonan opastukset livvikse vuvvennu 2014. Vepsän kielel se on kiännetty vuvvennu 2016.
Lähtehet
Kategourii:Biblii
11. talvikuudu
11. talvikuudu - 345. vuvven päivy (346. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 20 päiviä.
Ken kuoli sinä piän
T
Manninsuari
Manninsuari (manksikse Mannin libo Ellan Vannin) on suari keskel Irlandienmerdy. Suarel on levei ičehallindo, ga se kuuluu Yhtistynnyöle kuningaskunnale, hos suarelazil ei olegi iänioigevuttu valdivollizis valličendois. Suaren alguperäine kieli manksi kuuluu keltiläzih kielih da on lähisty suguu Irlandies paistule iirin kielele da Šotlandies paistule gaelin kielele.
Kategourii:Yhtistynnyh kuningaskundu
Pertijärvi (järvi)
Pertijärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Anuksen piirin Videlen kyläkundah.
Järveh laskietahes jovet, kudamien nimet ollah Ongimus da Lepista. Liidehen puoles järvespäi lähtöy Nouzemjogi, kudai matkuau Nouzemjärves läbi da laskeh Videlenjogeh.
P P P P
1599
Ken kuoli sinä vuon
1599
Tiedokoneh
Tiedokoneh libo kompjuuter on laiteh, kudai käzittelöy noumeri-lougiestu tieduo oman ohjelman mugah. Tiedokonehel tarkoitetah tavan mugah yleiskäyttöhisty laitehtu, kudai on tarkoitettu monenlazien tiedoloinkäzittelytoimindoloin suorittamizeh. Vie ezimerkikse pristavkat da matkutelefonat ollah oman perustan mugah tiedokonehii, vaigu erikozen käyttötarkoituksen täh niilöi moizikse ei kučuta.
Tiedokonehen toimindu
Matematiikan professoru Charles Babbage kehitti jo 1800-luvul mehuanizen tiedokonehen nimel Analyyttine koneh. Yksi tundiettulois tietokonehen matemattiezis mallilois on Turingin koneh, kuduan kehitti englantilaine matematiekku Alan Turing. Tiedoloinkäzittelyn ekvivalensien periuattehen mugah kai tiedokonehet voijah suorittua samat tehtävät, gu vai käytös on riittävästi tallendustilua da aigua. Nygyaigazet yleistiedokonehet perustutah elektroniekkah da John von Neumannan mallin mugazeh rakendeheh da Turingan tiedokonehes kirjutetah vai tiedoloinkäzittelyteorien oppikniigois. Suurimas ozas tiedokonehis on käytös John von Neumannin malli, kuduas kui ohjelmu mugagi sidä käzittelii tiedo ollah samah tiedokoneheh tallendettuu datua.
Tiedokonehen toimindua ohjuau suoritin libo processoru, kudai ellendäy konehkielizii käskylöi da ohjuau niilöin mugah tiedokonehen eri toimindoloi. Suoritin suorittau ohjelmua lugemal peräkkäzii muistopaikoi alovehel, kuduah ohjelmukoudu on tallendettu, da käzittelemäl bittujonot konehkielizikse käskylöikse.
Suorittimien ližäkse tiedokonehes on tavan mugah toizii piirilöi, kuduat suoritetah erikozii tiedoloinkäzittelytehtävii da annetah välliä varzinazile suorittimile. Ezimerkikse:
Tiedokonehen arhitektuuru
Personal computer, exploded 6|thumb|600px
1. Skanneri 2. Keskusprotsessoru 3. Keskusmusto 4. Levendyskortit (näytönohjain, iänikortti) 5. Virdulähteh 6. Optine azemu 7. Kiindolevy 8. Emälevy 9. Kaiuttimet 10. Näyttöpiäteh 11. Operatsiisistiemu 12. Sovellusohjelmisto 13. Klaviatuuru 14. Hiiri 15. Ulgoine kiindolevy 16. Printer
Tiedokonehjärjestelmäh kuulutah
Kategourii:Tiedotehniekku Kategourii:Elektrouniekku Kategourii:Joudoelektrouniekku
9. kezäkuudu
9. kezäkuudu - 160. vuvven päivy (161. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 205 päiviä.
Ken kuoli sinä piän
K
Vagoi
pienoiskuva|Vagoin marjat. Vagoi on (lat. Rúbus idáeus) on pieni tuhjoine, kudai kuuluu Rouzovien (Rosaceae) pereheh. Vagoil on ruskiet syödävät marjat. Vagoi kazvau kuattuloin meččien kohtal, mečis, vičikkölöis, jogiloin rannoil. Sidä kazvatetah savusgi.
Ulgonägö
Vagoi on talvekse lehtii kaimuaju pieni tuhjoine, kudamal on moni-igäzet juuret, kudamis lähtöy kazvamah muale vezua. Vagoin vezat ollah 1,5-2,5 metrii piduhuttu.
Abu-Dabi
Abu-Dabi on Yhtistynyöt aruabiemiirukunnat-valdivon sego samannimizen emiruatan piälinnu; muan poliittine, tevolližus-, kauppu- da kul’tuurukeskus. Linnas eläy 1 145 000 hengie (2013). Abu-Dabi on perustettu vuonnu 1760. Arheolougoin tovestuksien mugah kolmandel vuozituhandel enne Iisusan roindua sie oli eländykohtu. Linnu on Persienlahten liidehes.
Vagoi
Ulgonägö
Vagoin juuri on kiemur, puun jyttyine, monien sivujuurilöinke. Sen vezat kazvetah oigieh. Enzimäzen vuvven vezat ollah pehmiet, heinän jyttyöt, mehevät. Toizennu vuon net kovetah da roitah maksankarvazet. Jälles kukindua da niilöih marjoin kazvandan jälles net kuivetah, ga tossuvuon sit juures lähtöy uuttu vezua.
Nuaglu
Nuaglu on vehkeh kiinittämizeh niškoi. Nuaglas on varzi da piä, da terävy n’okku. Nuaglua käytetäh eri čuastiloin, enimyölleh puuhizien, toine toizeh kiinittämizes. Pal’l’azel nuaglu perretäh niilöih.
Vagoi
Ulgonägö
Vagoin lehtet ollah piduličat, kazvetah toine toizele peräh, piälepäi ollah muzavanvihandat, toine čura on valpas. Vagoin kukat ollah läs 1 senti piduhuttu. Keski-Ven’al vagoi kukkiu kezäkuus heinykuussah, toiči elokussahgi.
Abu-Dabi
A A
Nuaglu
Enzimäzet nuaglat luajittih luonnon materjualois, kalan ruvvis da kazvoksien šiipois, libo niidy vestettih lujis puulois. Enzimäzet raudunuaglat roittihes bronzukavven aigua, silloi niidy tavottih da valettih. Jällespäi niilöin luadimizes käytettih vaski- libo raudulangua. Tänäpäi nuagloi luajitah teräsravvas. N
Vagoi
Käyttö
Vagoin marjua syvväh vereksilleh, niilöis keitetäh varen’n’ua, marmeladua, mehuu, viinua. Talvekse niidy voibi kylmätä. Vagoin lehtii kuivatah da keitetäh niilöis čuajuu.
Tervehyöle hyvä
Vagoin marjat ollah hyvät tervehyöle. Rahvas syvväh niidy kylmändäh, net alendetah žuaruugi.
Kategourii:Kazvimuailmu
Pohjas-Amerikku
thumb|300px|right|Pohjas-Amerikku
Pohjas-Amerikku (, fr. Amérique du Nord, ) on Mua-planietan manner (kaikkiedah niidy on kuuzi), kudai on muan päivänlaskupuoliškon pohjazes.
Pohjas-Amerikan pindu-ala ilmai suariloi on 20,36 milj. km², suariloinke on 24,25 milj. km². Pohjas-Amerikan suariloih kuulutah Grenlandii (2,176 milj. km²), Kanuadan Arktiekalaine suaristo, Vest-Indii, Aleutan suaret imi.
Pohjas-Amerikan rahvahan lugumiäry on enämbi 500 milj. hengie, mi on 7% muailman rahvahan lugumiärys.
Nimi
Amerikku nimitettih Florientsien matkailijan Amerigo Vespuččin kunnivokse. Vespučči tutki Suvi-Amerikkua vuozinnu 1472 – 1502. Hän oli enzimäzenny jevrouppalazennu, kudai dumaičči, što Amerikku ei ole Ost-Indii, a uuzi tundematoi manner. Myöhembäh, konzu kartois roih Pohjas-Amerikku, muga ruvettih kuččumah sidägi: vuonnu 1538 Gerard Merkator käytti Amerikku-paikannimie, štobi nimittiä kogo muan päivänlaskupuoliškon.
Sijoitus
Pohjas-Amerikan päivänlaskus ollah Tyynimeri, Beringovan meri, Al’asku-lahti da Kalifornien lahti, päivännouzus ollah Atlantien valdumeri, Labrador-meri, Kariban meri, Pyhä Lavrentien lahti da Meksikan lahti, pohjazes ollah Pohjaine jiämeri, Bofortan, Baffinan da Grenlandien meret da Gudzonovan lahti.
Päivänlaskus on Beringovan salmi, kudai eroittau Pohjas-Amerikan Jevruazies. Suves on Panaman kannas, kudai eroittau Pohjas-Amerikan Suvi-Amerikas.
Pohjas-Amerikan perimäzet kohtat
Pohjas-Amerikan jatkuvus pohjazespäi suveh on 66°, libo 7326 km, a jatkuvus päivänlaskuspäi päivännouzuh on 102°, libo läs 4700 km.
P P P
Pesčanoje
Pesčanoje on kylä, kudai kuuluu Karjalan tazavallan Puudogan piirin Avdejevon kyläkundah. Kylä on sijoitannuhes Puudogan piirin päivänlaskuh, Oniegan niemel.
Puudogassah on 61 kilometrii. Kyliä myöte matkuau federualline avtodorogu А119 Voulogdaspäi Karhumägeh.
20. tuhukuudu vuvvennu 1935 Karjalan Piälimäzen Toimehpanokomitietan käskyn mugah kyläs salvattih kirikkö da časounu.
Rahvahan lugumiäry
P P Kategourii: Puudogan piiri
San Tome
San-Tome on San-Tome da Prinsipi -valdivon piälinnu da suurin linnu. Se sai oman nimen Foma-apostolan kunnivokse (São Tomé).
21. päivänny talvikuudu vuonnu 1471 portugalilaine matkukundu (sen johtajannu oli Peru Eškobara) löydi tyhjän suaren. Vuonnu 1493 on perustettu San-Tome -linnu.
S S
1640-lugu vuvvet
1640-lugu vuvvet:
Raččulomaine
Raččulomaine (karjalakse sidä vie sanotah račču) on ruadobruja nuagloin kiškondah niškoi. Sidä luajitah erillizennu ruadobrujannu libo yhtes ruadobrujas voibi olla pal’l’aine, loma da raččulomaine. Raččulomazes on metalluvergu, kudai on juattu kahtekse ojazel, sen vuoh otetah, pietäh da sit kiškotah iäre nuaglu – sen piä materjualaspäi, kudamah se on iškietty. R R
Mikronezii
250px|right|thumb|Mikronezii
Mikronezien liittovaldivo on Okeanien valdivo, kudai sijoittuu Karolinan suarilois.
Valdivon piälinnu on Palikir. Pinduala on 702 km², rahvahan lugumiäry on 106 104 hengie.
Afon Ogwr
Afon Ogwr on jogi Kymrinmuas.
Mikronezii
M M
Afon Ogwr
Kategourii:Kymrinmuan jovet
Vagoinkarvaine kvartsiittu
Kogonažus
Vagoinkarvazes kvartsiitas on enimälleh kvartsua – 70-98%. Sidä paiči sit on kiilduo, tal’kua da muašpuattua. Sidä pietäh puolikallehennu enzimäzen luavun mägilajinnu. Se kuuluu sih samazeh joukkoh, kui malahiittu, jamša da nefriittu. Tämä kvartsiittulaji on ylen čoma da luja, sendäh sidä sanotah vie tsuarilazekse.
Vagoinkarvaine kvartsiittu on ylen kova, muokata sidä on jygei, ga poliruiččemizen jälles sit luajitut azutekset ollah ylen čomat. Se on ylen kova, sendäh sidä ei pilata, sidä hallatah. Kvartsiitas on hienuo toine toizeh kiingieh ”kazvanuttu” jyviä, sendäh konzu kvartsiittu hallatah, ei rodei terävii agjoi da n’okkii. Suuruon puoles nämmä jyvät ollah enimälleh yhtenjyttymät, sendäh lämmites net levetäh tazazesti. Tämän hyvyös kvartsiittu on luguzien lämmitändöi da viluškoitandoi kestäi, sit ei lähte pahoi ainehii da se ylen vähän imöy iččeh vetty. Se voibi kestiä 1770 gruadusin lämmän.
Suandukohtat
Tädä kvartsiittua suajah vaiku Karjalas Onieganrannikon piiris Oniegujärven päivänlaskupuolizel rannal Šokšan kyläs, sendäh puaksuh sidä sanotah šokšan kvartsiitakse.
9. oraskuudu
9. oraskuudu - 129. vuvven päivy (130. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 236 päiviä.
Vagoinkarvaine kvartsiittu
Käyttö
Vagoinkarvastu kvartsiittua käytetäh kylylöis, piälystämizes da rakendamizes. Kylylöis se hätken pyzyy lämmänny da andau kebjien magien löylyn, sendäh sih miellyttih kylyniekat.
9. oraskuudu
Ken kuoli sinä piän
O
Vagoinkarvaine kvartsiittu
Käyttö
Vuozisadassah XVIII tädä kivie piettih hinnois sen lujuon täh. Sih aigah sidä käytettih raudua da čugunua valajien päččilöin piälystämizes. Vaiku puolen vuozisuan mendyy ovvostettih, ku lykätäh päččih harvinastu da ainavoluadustu kivie. Tädä kivie ruvettih käyttämäh dvorčien, kirikkölöin, mustopaččahien čomendamizes. Kivie käytetäh sežo lagevoloin, trotuaroin da kävelykujoloin luadimizes, sendäh ku se on hyvä pahoin siälöin kestäi. Vagoinkarvastu kvartsiittua on käytetty Napoleonan kalmukivenny da Leninan mauzolein luadimizes.