cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mahatma Gandhi
Eloskerdu
Gandhi rodivui bohatah hindupereheh Porbandaran linnas. Hänen pereh oli ylen uskondolline. 13-vuodehizennu Mohandas meni yhteh Kasturbainke. 19-vuodehizenny Gandhi lähti opastumah juristakse Londonah. Vuonnu 1893 häi lähti ruadamah Suvi-Afriekkah, kus häi enzikerran käytti vägivallattomua vastustandua. Häi tahtoi, gu Suvi-Afriekan indielazet suadas oigevukset. Gandhi kehoitti indielazii parandamah omii taboi da opastumah anglien kieldy.
Bol’nični (Šun’ga)
Rahvahan lugumiäry
Kategourii:Karhumäin piiri
Mahatma Gandhi
Kuolendu
30. pakkaskuudu v. 1948 hinduradikualu Nathuram Godse ambui Gandhin Birla Houses Uuzi Delis. Tappai pidi Ghandie viäränny Indien heikkovukses. Godse da hänen rikosozaniekku Narazan Apte suudittih kuolemah da kuaznittih. Tapandupaikas Birla Houses rodih vuvvennu 1984 muzei Ghandhi Smiriti. Gandhin tuhku juattih monih urnih, kudualoi työnnettih eri puolile Indiedy da toizile mualoile.
Musto
Delis on Gandhin kanzalline muzei. Monis linnois on Mahatma Gandhin mustomerkit, ezimerkikse San Franciskas, Moskovas, Dušanbes, Minskas. Sežo monis mualois piästih ilmoih poštumarkat Gandhin kunnivokse.
G
Palvozero
Palvozero on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Segežan piirin Papinkosken kyläkunnan alovehel.
Järven pinduala on 1,1 km², vezibasseinan ala on 193 km². Järven pindu on 106,6 metrii korgiembi meren pindua.
Järves läbi matkuau Karbozerka-jogi.
P P P P
Valgeipästärikki
Valgeipästärikki kuuluu pästärikkilöin pereheh. Se on muuttolindu. Karjalas sidä on kaikkiel da äijy.
Gridino
Gridino, on vahnu kylä Karjalan tazavallas Kemin piiris Kuuzimuan kyläkunnas.
Valgeipästärikki
Muut nimet
Suurimas vuitis karjalan paginluadulois linnun nimi perustuu nimilöin pä(i)stärikki da väistärikki eri muunnoksih. Randusuvi-Suomengi paginluadulois on tunnettu nimi väistäräkki. Salmis lindustu on kučuttu sežo nimel jiänpotkiene.
Gridino
Se sijaiččou Vienan meren Gridinon lahten rannal Gridina-joven suus.
Valgeipästärikki
Ulgonägö
Valgeipästärikki on pieni linduine. Sil on hoikku, piduličču rungu. Piä on kaidu, n’okku – hoikku, terävy da oigei. Siivet ollah pitkättävät, hoikat. Linnul ollah pitkät kynnet. Tädä linduu tunnet terväh, astujes se puaksuh kumardeleh da lekuttau händiä. Valgienpästäräkin väri on enimyölleh valgei, harmai da mustu. Piä on valgei da mustu. Selgy on harmai, rinnas on suuri mustu tačmu, vačču on valgei.
Leviendy
Karjalas valgiedu pästärikkii on enämbi vezistölöin rannikkoloil. Pezoitundan aigah se voi eliä kuadunuzien meččien kohtal, ojazilluo. Toiči eläy meččykylis da linnoisgi.
Gridino
Kyläs on kirikkö, kudai rakendettih XIX vuozisuan keskivälis.
Rahvahan lugumiäry
Kategourii:Kemin piiri
Valgeipästärikki
Muutandu
Suvi-Karjalah nämä linnut tullah aijoi, sulakuun enzimäzinny päivinny libo sulakuun keskipuoles. Pohjazeh tullah vaiku sulakuun lopus-oraskuun allus.
Pezoitundu
Luadimah peziä nämä linnut ruvetah aijoi da kezäs ehtitäh kaksi kerdua hauduo paigazii. Enzimäine havvondu algavuu oraskuun puolivälis, toine – kezäkuun lopus-heinykuun allus. Linnut luajitah peziä kivilöin alle, kallivoloin ragoloih, puuloin juurih, toiči kololoih. Kylis da linnos luajitah pezii levoloin alle, ikkunoin naličniekoin tuakse, halgoloih.
Karjalaine siän ennustus
Kuu kiurus kezäh, puoĺi kuudu peibozes, pästärikis ei ni päiviä.
Lähtiet
V V
Šan’gima
Šan’gima on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan suviozah, Priäžän piirih.
Järvi on piduličču. Priäzänjärvespäi San’gimah laskeh pieni oja. Järvespäi lähtöy oja, kudai lakeh Pyhäjogeh. Järves voibi pyydiä särgii, ahvendu, haugii, lahnua da kiiškoidu.
Š Š Š
Tuulos
Tuulos (Тулокса) on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Alavozen kyläkundah.
Se sijoittuu Tuuloksenjoven rannal.
Kyläs on časounu (часовня Серафима Саровского).
5 kilometrin piäs kyläspäi, Videlen kylän puolehpäi, on Tuuloksen desantan mustomerki.
Tuuloksen rahvahan lugumiäry
Kategourii:Anuksen piiri
1800-lugu vuvvet
1800-lugu vuvvet:
Papinsuari
Papinsuari (Рабочеостровск, Papinsaari libo Vallankumoussaari) on Karjalan tazavallan Kemin piirin pos’olku. Se on Papinsuaren kyläkunnan haldivolline keskus.
Se sijoiččou 12 kilometrin piäs Kemispäi Vienanmeren rannal.
Se perustettih vuvvennu 1888, konzu Arhangel’skan kupčat Surkov da Šergol’d perustettih meččyzavodu.
Pos’olkas ruadau keskiškola, lapsienkodi, ambulatourii, kul’tuurutaloi. Vie täs on kirikkö (ven. церковь Троицы Живоначальной) da časounu (ven. часовня Николая Чудотворца).
Vuozinnu 2005 – 2006 Papinsuares oli ”Ostrov”-filman kuvuandu.
Rahvahan lugumiäry
P P Kategourii:Kemin piiri
Aimo Turunen
Aimo Armas Turunen (25. tuhukuudu 1912 – 21. syvyskuudu 2000) oli suomelaine kielentutkii da itämerensuomelazien kielien professoru.
Vuvves 1952 vuodessah 1959 Turunen ruadoi suomen kielen opastajannu Tyttölöin liceis. Vuozinnu 1950-1959 oli docentannu Helsinkin yliopistos, vuozinnu 1959-1951 Turunen oli suomelazen filolougien abulasprofessorannu, vuozinnu 1971-1976 oli itämerensuomelazien kielien professorannu. Hänen väitösruavon tiemannu oli Lyydin murdehien iändehien histourii. Täh tiemah Turunen kiinnostui, konzu jatkovoinan aigua ruadoi Anuksen ruadivon karjalan-, vepsän- da lyydinkielizien lähetyksien toimittajannu. Vuvvennu 1949 Turunen kirjutti ”Kalevalan sanakniigan”. Sen suurembah painokseh kuulutah Kalevalan kai 7380 sanua. Turunen yhtyi monien muamankielen opastuskniigoin azundah.
Vuozinnu 1959-1967 häi oli paginanvedäjänny Kodikielen seuras, vuozinnu 1975-1981 oli paginanvedäjän hommis Kalevalaseuras. Vuvvennu 1990 Turunen piästi ilmoih tevoksen nimel ”Nuoruus rauhan ja sodan Karjalassa”. Samannu vuonnu tämä tevos sai P.E. Svinhufvudan mustofondan literatuurupalkindon.
Lähtehet
Kategourii:Ristikanzat
Arkhimedes
Arkhimedes (287 enne meijän aijanluguu – 212 enne meijän aijanluguu) on muinas-gretsielaine matemuatiekku, fiiziekku da inženieru Syracusaespäi. Luadi suurii tiijollizii löydölöi geometries, azui pohjan mehaniekale da gidrostatiekale. On monien tärgielöin keksindölöin azui.
Elos
Arkhimedesan elokses kirjutettih toizet. Nämmä kirjuttajat elettih äijiä myöhembi, sendäh tävvelleh uskuo nämmii tiedoloi ei sua.
Arkhimedes rodivui Syracusaes Sicilian suarel. Hänen tuatannu toinah oli matemuatiekku da tiähtientiijustelii Fidii. Arkhimedes opastui Aleksandries, senaigazes tiedo- da kul’tuurukeskukses. Opastundan loppiettuu häi tuli järilleh Siciliale.
Matemuatiekku
Plutarhan mugah Arkhimedes oli kogonah matiemuatiekan vallas. Häi unohti syöndäs da nivouse ei kaččonuh omua iččie. Arkhimedesan ruavot oldih läs kaikis senaigazen matemuatiekan alois. Häi luadi ylen hyvii tutkimuksii geometries, arifmetiekas, algebras.
Yhtelläh piälimäzet suavutukset matemuatiekas koskietah niilöi kyzymyksii, kudamat tänäpäi kuulutah matemuatiekan anualizah. Gretsielazet vie enne Arkhimedesua maltettih lugie monikulmahizien da pyörikkölöin pindualua, prizman da tsilindran, piramiidan da kounusan tilavustu. Ga Arkhimedes löydi yhtehizen pindualoin da tilavuksien miäriändytavan.
Parahannu omis suavutuksis tutkii pidi kerän pindualan da tilavuksen miäriändiä. Enne händy tädä niken ei maltanuh ovvostua. Arkhimedes kyzyi luadie omal kalmal kerän tsilindran sydämes. Arkhimedes kirjutti äijän ruaduo matemuatiekas. Hänen tutkimukset voibi sanuo ennitettih aigua, oldih kahtu vuozituhattu iel. Vaste XVII vuozisual tutkijat voidih jatkua da kehittiä kuulužan matemuatiekan ruaduo.
Mehaniekku
Arkhimedes on kuulužu monis mehaniekan keksindölöis. Vibu oli tundiettu vie enne händy, ga Arkhimedes tävvelleh sellitti vivun ruandan teorien da käytti sidä tozielokses. Plutarh kirjuttau, ku Arkhimedes azui Syracusaen portas äijän vivun mehanizmua noston kebjendämizekse da jygielöin gruuzoin vedämizekse. Hänen keksittyy arhimedan vintua vien ammuldamizekse tässäh käytetäh Jegiptas.
Tiähtientiedo
Arkhimedes rakendi planetuarien – ”ilmusfieran”, kudaman liikkujes sai kaččuo, kui liikkuu viizi planiettua, Päiväzen da Kuudamazen nouzuu, Kuudamazen vaihtokauzii da pimendyksii, niilöin mollembien häviendiä taivahanrannan tuakse. Arkhimedes tutki myös planiettoin välii.
A A
Biškek
Biškek on Kirgiizien piälinnu da muan suurin linnu. Linnan endizet nimet – Pišpek, Frunze. Ven’alazet perustettih Biškekan heijän hävitetyn kokandskoin linnan tilah. Linnas eläy 965,9 tuhattu hengie. Biškek on Kirgiizien pohjazes, siepäi rajassah Kazahstuanan kel on 25 km. Linnan pinduala on 127 km².
B B
Tukkusotku
Tukkusotku (Aythya fuligula) on lindu.
T T
Pada
Uskomukset
Enne padaniekat käveltih kylii myöte padazienke, myödih niidy. Uskottih: padaniekku ku pyhäkeskes ezmäzekse tulou kyläh, sit sulhastu ei tule.
Sananpolvet
Hänen paginois ni padah pandavua ei ole.
Ivan Savin
Ivan Stepanovič Savin on karjalaine kirjuttai da runoilii.
Pada
Sananpolvet
Ei pie pual kattilua soimata: yhtenjyttyöt nogiperziet ollah.
Sportukižoin luvettelo
Kategourii:Sportu
Ivan Savin
Biogruafies
Ivan Savin on roinnuhes vuvvennu 1940 Siämärven kyläs. Hänen lapsestusaigu meni Anuksen Nurmoilas. Armies häi oli pohjazen merilaivastos. Savin opastui Piiterin meččyakadiemies, loppi Siktivkaran tsellulouzu- da bumuaguluajindutehnikuman, ruadoi Läskeläs, avvutti nostua Taškentua muanjärähtyksen jälles. Jälgimäzet 20 vuottu Savin oli toimes Petroskoin sähkölämbökeskukses.
Kirjalline tuotando
Livvinkielisty runuo Ivan Savin rubei kirjuttamah algajen vuvves 1989. Hänen runoloi on painettu ”Oma mua” da ”Olonia” -lehtis, ”Carelia” da ”Mokša” -žurnualois, kerävökniigois ”Volni trav”, Petrozavodsk, 1998, (ven’akse runot kiändi Armas Mišin) da ”Omil pordahil”, Petroskoi, 1999, sego antolougies ”Karjalan pagin”, Petroskoi, ”Periodika”, 2003. Monii vuozii Iivan-poigu pajatti da tansii ”Oma pajo”-horas, ruadoi yhteiskunnallistu ruaduo Karjalan rahvahan liitos.
Pada
Sananpolvet
Hos padazekse sanokkua, älgiä vai päččih pangua.
Ivan Savin
Kirjalline tuotando
Kyläs kazvanuh da monis kohtis ruadanuh Suavan Iivan hyvin tiedäy karjalazen rahvahan elaijan, sydämeči kuulou da suvaiččou Karjalan luonduo.
Puan’arvi (järvi)
Järveh laskeh Pana-jogi, kuduah liittyy Ellinručei-nimine oja.
Ivan Savin
Kirjalline tuotando
Muamankieli, oman rahvahan vahingot da ihalmot, luondoymbäristö ollah hänen runoloin piäteemannu. Se nägyy jo runoloin nimis: ”Karjalan kieli”, ”Minun Karjal”, ”Oma Mua”, ”Syvysehty”, ”Luonnon helmas”... Vuvvennu 2005 piäzi ilmah Ivan Savinan runokniigu ”Roindurandu”. Lugii löydäy täs kniigas kaunistu, mieleviä, nerokastu, sydämen lämmittäjiä runuo da rivii. Nuorile tämä runokniigu roih ku rikas aittu, kuduas löydyy tarkua sanua, puhtastu karjalankielisty sanankiändöluaduu, viizahuttu.
S S S S S S
Puan’arvi (järvi)
P P P P
Pyhäjärvi
Pyhäjärvi on järvi, kudai sijoittuu Suomen da Ven’an rajal. Järven suurin oza on Suomes, ga sen liidehoza sijoittuu Karjalan tazavallan Sortavalan piiris.
Pada
Sananpolvet
Ei joga saves padua roih, ei kai jauhot talkunakse päi.
Kategourii:astiet P
19. kevätkuudu
19. kevätkuudu - 78. vuvven päivy (79. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 287 päiviä.
Ken kuoli sinä piän
K
Papirus
Kategourii:Kirjutus
1776
Ken kuoli sinä vuon
1776
Hormu
H H
Ruskeala
Se sijoiččou Tohmajoven rannal.
Nähtävykset
Pos’olkas on histourien mustomerki – Nevvostoliiton da Suomen välizen voinan aigah (1941 – 1944) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin kalmu.
Lähäl pos’olkua on Ruskealan mägiparku, kudai on perustettuh endiseh mramorukarjierah, 2 kilometrin piäs pos’olkaspäi ollah kosket Tohmajovel.
Lähtehet
Kategourii:Karjal Kategourii:Sortavalan piiri
1798
Ken kuoli sinä vuon
1798
Bor-Pudantsev
Bor-Pudantsev on kylä Karjalan tazavallas Karhumäin piiris Šun’gan kyläkunnas.
Se sijaiččou Poventsan lahten rannal, Oniegujärven koillisozas.
Rahvahan lugumiäry
Kategourii:Karhumäin piiri
Tuulosjärvi
Tuulosjärvi (Тулосозеро) on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Koveran kyläkundah.
Se sijoittuu Tuulosjärven päivänlaskurannal.
Tuulosjärven rahvahan lugumiäry
Vuonnu 1905 kyläs eli 77 hengie.
T T Kategourii:Anuksen piiri
Tervu
Tervu on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Kurgijoven kyläkunnas.
Oruzjärvi
Oruzjärvi on kylä, kudai kuuluu Karjalan tazavallan Pitkänrannan piirin Salmin kyläkundah. Kylä on sijoitannuhes Ponkolanjärven suvirannal.
Tervu
Se sijaiččou Tervunjoven suus Luadogan samannimizes niemes. Se on ylen vahnu poselenii. Nimen alguperä on suomelaine (se roih terva-sanaspäi).
Oruzjärvi
XVI-vuozisual sie oli perustettu manasteri. Se ruadoi vuodessah 1612. Vuvvennu 1910 oli nostettu Jumaldoman obrazan puuhine pravoslavnoi kirikkö.
Tervu
XX-luvun toizel puolel täh järjestettih Ladoga-kolhozu. Nygöi pos’olkas on äijy mökkii. Enne Tervus oli kirikkö. Vuvvennu 1999 sen sijah pystytettih ristu.
Oruzjärvi
Rahvahan lugumiäry
O O Kategourii: Pitkänrannan piiri
Tervu
Rahvahan lugumiäry
T T Kategourii:Lahdenpohjan piiri
1980-lugu vuvvet
1980-lugu vuvvet:
1970-lugu vuvvet
1970-lugu vuvvet:
Lökkö
Lökkö on kylä Karjalan tazavallan Priäžän piirin Vieljärven kunnas Ven'al, sijaiččou järven rannal.
Kyläs on histourien mustomerki - Suuren Izänmuallizen Voinan aigannu tapettuloin Nevostoliiton saldattoin kalmu.
Rahvahan lugumiäry
L L
Pyhäd'ärvi
Pyhärvi libo Pyhäd’ärvi (Святозеро, Pyhäjärvi) on vahnu karjalaine kylä Karjalan tazavallas Priäžän kanzallizes piiris. Se on Pyhärven kyläkunnan haldivolline keskus.
Se sijoittuu samannimizen järven päivänlaskurannal. Kyläspäi Petroskoissah on 59 km, Priäžässäh, piirin keskuksessah, on 15 km.
Histourii
Erähät tiedomiehet duumaijah, gu nämmien alovehien enzimäzet eläjät oldih saamelazien ezi-ižii. Tämän ajatuksen syy on Pyhärven kyläkunnan kylien nimet, ezim. Sidniemi (Siida on saamelaine sana, kudai merkiččöy talvimökkii).
Pyhärvi muanitah enzimäzen kerran XVI vuozisual.
V. 1941 – 1944 kyläs oli vangiloin luageri.
V. 1959 kevätkuus Pyhärves perustettih zvierinkazvatandusouhozu. Vuvves 1965 algajen täs souhozas ruvettih kazvattamah mustii hiähkii.
Pyhärves säilyttih koit, kududat rakendettih XX vuozisuan allus.
300px|pienoiskuva|oikea|alt=Pyhäjärvi|Pyhäjärvi
Pyhärven rahvahan lugumiäry
Vuonnu 1905 kyläs eli 367 hengie.
Pyhärveh tulou äijy matkailijua.
Mustu loukko
Mustu loukko on aigutilas olii vägi tihei massukeskus. Gravitacii sie on moine suuri, ga siepäi ei voija puata eigo ni yksi partiklu eigo ni elektromagniettine suvastusgi. Mustua loukkuo ymbäröiččijiä rajua, kudaman tagua enäm ei sua piästä iäre, kučutah tapahtumuhorizontakse. Nygytiijon mugah mustan loukon syväindyö da tapahtumii on mahtotoi tutkie, sendäh gu nimi informacii ei voi puata sitpäi.
Pyhäd'ärvi
Pyhärven rahvahan lugumiäry
Kyläs oli roinnuhes etnougraffu da kirjuttai N.F. Leskov.
Mustu loukko
Net mustat loukot, kudamil on sama massu kui tiähtilöil, roitah, konzu vägi suureččazet tiähtet kuoltes buitegu räjähtetähes sydämehpäi. Roittuu loukot voijah kazvua suurembikse käyttämäl niilöis ymbäri olijua massua, kui toizii tiähtilöi, da yhtistymäl toizien mustien loukkoloin kel. Jälgimäi niilöis voijah roita muga sanotut supermassiivizet mustat loukot. Uskotah, gu niilöi on enimien galaksoin keskuksis, sežo Linnunruan. Tietäh, gu jo vuvvennu 1784 anglielaine geolougu John Michell abrikuičči, voidasgo moizet mustien loukkoloin jyttymät kappalehet olla olemas. Onnuako hänespäi sai vaikuttehii Pierre Simon Laplace, kudai omassah tevokses Exposition du système du Monde (Muailmansistieman ozutus, 1796) mainičči ”taivahankappalehtu, kudamal gravitacii toinah on moine suuri, ga valgei ei piäze virduamah sit iäre”. Ezmäzenny terminiä ”mustu loukko” (angl. black hole) käytti fiizikku John Wheeler vuvvennu 1967. Mustien loukkoloin teouriedu äijäl vedi ielleh professoru Stephen Hawking, kudaman mugah mustu loukko on buitegu aigutilas olii loukkoine.
Duumaijah, gu mustan loukon keskus on gravitacielline singularitiettu, kui čökeh, kudaman tilavus on läs nol’ua. Singularitietas on kai mustan loukon massu: atoman, tiähten libo miljonoin tiähtilöin massu. Nengoman vägi suuren tihevyksen periä rodieu i mustan loukon vägi suuri gravitacii.
Bibliogruafii Kirjalližusluvettelo
Öispuu, Jaan. Oma Mua – lehden uudissanastoa vuosilta, 1990-1997. 1. osa / Jaan Öispuu ; Tallinnan Kasvatustieteellinen yliopisto. Itämerensuomalaisten kielten laitos ; toim. Paavo Kettunen. – Tallinn : Tpü kirjastus, 2003.
Öispuu, Jaan. Oma Mua – lehden uudissanastoa vuosilta, 1990-1997. 2. osa / Jaan Öispuu ; Tallinnan Kasvatustieteellinen yliopisto. Itämerensuomalaisten kielten laitos ; toim. Paavo Kettunen. – Tallinn : Tpü kirjastus, 2003.
Vladimir Brendojev Petroskoi, 2001.
Kalgalahti
Se sijaiččou Kalga-joven suus, Vienan meren päivänlaskurannal.
Histourii
Nevvostoliiton aigah perustettih kalastuskolhouzu, kudai ruadoi vuodessah 2011. Rahvahan piädielo on kalastus (kalastetah siigua, kambalua, tr’oskua, haugii). Sežo rahvas kerätäh muarjua (must’oidu, buolua, juomoidu, muur’oidu, garbaluo) da gribua.
Kategourii:Kemin piiri
Izrail
250px|right|thumb|Izrail
I I
Kirjuttai
Kirjuttai on ristikanzu, kudai kirjuttau kirjoi, semmite kaunehliteratuurua.
*
Märätjärvi
Märätjärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Suojärven piirin Porajärven kyläkunnan alovehel.
Järven pinduala on 14,8 km², vezibasseinan ala on 446 km². Järven pindu on 177,3 metrii korgiembi meren pindua.
Järveh tulou vetty Vongarves. Lounazes järveh laskeh Čihmurioja, kudai tulou lammespäi.
Suves järveh laskeh Saraoja, kudai tulou järvespäi, kuduan nimi on Kivikko-Säynäs.
Liidehes järveh laskeh nimetöi oja, kudai tulou Tedrijärvespäi.
Päivännouzus järveh laskeh Mal’l’aoja, kudai tulou Mal’l’ajärvespäi.
Liidehes vezi järvespäi virduau järveh, kuduan nimi on Kaidamärät.
M M M M
Mund’ärvi
thumb|500.px|alt=Mund’ärvi|Mund’ärvi
Mund’ärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Kondupohjan piirih.
Järvel on kuuzi suardu, niilöin yhtehine pinduala on 0,2 km². Suviozas järveh laskeh meččyoja, järvespäi lähtöy Mund’ogi, kudai laskeh Pertijärveh. Järves voibi pyydiä riäpöidy, särgii, ahvendu, haugii, lahnua, matikkua da kiiškoidu.
M M M
Kirjutus
thumb|250px|Thomas Eakins, The Writing Master, 1882. Kirjutus tarkoittau kielen ilmaisemistu piirrettylöil simvoloil. Kaikis kul'tuurois on paistu kieli, no kirjutussistiemoi on kehitetty da omaksuttu vaiku aijoittain. Kirjutuksen suurin hyödy on tiijon säilyttämine sen alguperäizes ezitystapahtumas rippumattomasti. Yhteizös, kuduas ei ole kirjutusneruo, kaiken tiijon siirdymizen pidäy tapahtuo suullizesti ristikanzalpäi ristikanzale. Kirjutusneron kauti on roinnuh mahto välittiä tieduo kui loittozih mualoih mugaže tulijoile sugupolvile.
Kirjutussistiemoin kolme perusluaduu ollah sanakirjutus, tavukirjutus da iänneh- libo kirjaimikkokirjutus.
*
Papua-Uuzi Guinea
250px|right|thumb|Papua-Uuzi-Gvineja
Korbivaroi
Leviendy
Hos korbivaroidu on kaikkiel Karjalas, yhtelläh sanuo, ku sen lugu on ylen suuri Karjalas ei sua. Ezimerkikse, Kivačun rauhoitetul alovehel, kus korbivaroih niškoi ollah parahat eländyolot, 36 neliökilometril muadu pezoittuu kaikkiedah viizi puarua tädä linduu. Karjalas korbivaroidu on Vienanmeren rannikol da suariloil, mečis, järvilöin da jogiloin rannoil, kuattulois mečis, peldoloil, talvel – linnoisgi.
Ulgonägö
Korbivaroin väri on mustu. Varoloin perehen lindulois se on suurin, se painau 1,5 kilossah. Sil on suuri, korgei da terävy n’okku.
Pezoitundu
Tuhukuul korbivaroil algavuu pezoitundu. Tämän kuun puolivälis linnul on kiimuaigu. On tietty, ku korbivaroi luadiu puaran vaiku kerran. Puaran pezoitundualovehet ollah samat, yhty samua peziä net käytetäh monien vuozien aigah. Korbivaroi luadiu pezän kallivoloin ragoloih libo puuh.
Havvondu
Karjalas korbivaroi enne toizii linduloi rubieu haudomah poigazii, vie kevätkuun toizel puoliškol-sulakuun allus. Se haudou 3-7 jäiččiä, enimyölleh 4-6. Sygyzyssäh poigoveh ei levie.
Syöndy
Korbivaroi ei ole čirču lindy, se syöy kazvi- da elättisyömisty. Äijy korbivaroidu suau nähtä kuadopaikoil, zvierisouhozoin lähäl. Syvväh net jyrzijöi, linduloin jäiččii da poigazii, šižiliuhkuloi, kaloi, böbökkii. Kazvisyömizis syvväh vil’l’oin siemenii da marjoi.
Literatuuru
В.Б. Зимин, Э.В. Ивантер. Птицы. Петрозаводск, 2002
K K
Mustukoski
Mustukoski (Черный Порог) on Karjalan tazavallan Segežan piirin pos’olku. Se on Mustukosken kyläkunnan haldivolline keskus.
Se sujoiččou 78 kilometrin piäs Segežaspäi luodeheh, kohtas, kus Onigmah laskehes Mustuoja (ручей Черный), kudai virduau Pedarmilammespäi.
Pos’olkua ruvettih rakendamah vuvvennu 1936.
Rahvahan lugumiäry
M M Kategourii:Segežan piiri
Gambii
250px|right|thumb|Gambii
Gambii libo Gambien islamilaine tazavaldu on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Gambii on pienin valdivo Afriekas. Pohjazes, päivännouzus da suves se rajoittuu Senegalanke. 18. tuhukuudu v. 1965 Gambii sai iččenänžyön. Piälinnu on Banžul. Suurin linnu on Serekunda. Virrallizet kielet ollah anglien kieli da muut sijallizet kielet. Muan pinduala on 10 380 km². Rahvahan lugumiäry on 1 878 999 hengie.
G G
Leonhard Euler
Vähimilleh puolen elokses Euler eli Ven’al, kus luadi arvokkahan panoksen ven’alazen tiijon perustamizeh. Vuvvennu 1726 händy kučuttih ruadamah Piiterih, kunne häi muutti vuvven peräs. Vuozinnu 1726-1741, myös vuvves 1766 algajen häi oli Piiterin Tiedoakadeemien akadiemiekannu. Vuvven Ven’al olduu häi jo hyvin maltoi ven’an kieldy da erähii omii kirjutuksii (semmite opastuskniigoi) julgai ven’akse. Enzimäzet ven’alazet akadiemiekat-matemuatiekat (S. Kotel’nikov) da tiähtientiijustelijat (S. Rumovskii) oldih Euleran opastujat. Hänen jälgelästy vie tässäh eläy Ven’al.
E E
Pedro Sánchez
Pedro Sánchez on Ispuanien piäministeri.
Kategourii:Rodivunnuot vuvvennu 1972
XIX vuozisada
Kategourii:Vuozisuat
Nartsissu
thumb|300px|alt=Nartsissu|Nartsissu Nartsissu on yksialgulehtehizien kazviloin roduu, amarillisoin perehty. Nartsissoi on eri luaduu. Niilöin roindumuannu pietäh Suvi-Jevrouppua da Välimeren mualoi: Ispuaniedu da Portugualiedu.
Kazvandu
Nartsissu on eräs kallehii dekoratiivizii kevätkukkazii. Sidä istutetah kukkavagoloile, kylvettylöile nurmikkoile. Nartsussu, kui t’ul’pan da kroukussu, on aijoi keviäl kukkii kazvi. Se kukkiu da andau siemendy keviäl da kezän allus. Nartsissu luonnon ololois endizis Nevvostoliiton mualois kazvau vai Karpuatois. Joga vuottu Ukrainah Hust-linnah oraskuun enzimäzenny puoliškonnu tulou äijy turistua ihailemah kazvajua nartsissoin alanguo. Se on Jevroupan suurin nartsissualango. Pienembät alangot ollah Al’pois, Rumiinien mägilöis, Balkuanoil da Suures Brituanies.
N N
Maido
thumb|Stokan maiduo. Maido on imettäjien nännilöispäi libo maidorauhnoispäi erittämy nestemäine aineh, kuduan tarkoitus on syöttiä imettävii.
Paginkieles tavan mugah maijol tarkoitetah lehmän maiduo. Lehmänmaijon ližäkse vie vuohen, lambahan da vezibuivolan maido ollah talovuon da einehellizesti merkittävii. Vie hevon, verbl'uudan da oslan maiduo on käytetty ihmissyömizenny.
Histourii
thumb|250px|[[Johannes Vermeer|Vermeeran Maidotyttö]] Maiduo on säilytetty hapattamal maidohappobakteerieloin libo drožein avul hapanmaijokse. Maiduo käytettih jo enne vuottu 6500 eaa. Padoih jiännyöt orguanizet jiändehet tovistetah, gu lypsämine oli suosittu alovehil, kudualois lehmät oldih tavallizimbii migu lambahat da vuohet.
Maijon minerualuainehet
Maijos on äijy minerualuainehtu, ezim.: kal’tsiedu, magniedu, kaliedu, fosforua, hluorua da rikkii.
Kal’tsii on maijon ylen tärgei aineh. Sidä maijos on 100–140 mg%. Sen miäry riippuu lehmän syömizes, rovus da vuvvenaijas. Kezäl maijos on vähembi kal’tsiedu, kui talvel.
Fosforua maijos on läs 74–130 mg%. Sen miäry riippuu lehmän syömizes da rovus.
Magniedu maijos on vähän: 12–14 mg%. Se on tärgei aineh.
Kaliedu maijos on läs 135–170 mg%, natriedu 30–77 mg%, hluorua on 90–120 mg%.
Tedrijärvi
Tedrijärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Anuksen piirin Kotkatjärven kyläkundah.
Maido
Maijon ominažuot
Maijon maguh da hajuh vaikutetah lehmän rodu, tervehys, syömine, maijon säilytysolot dmi.
Tedrijärvi
Järven pinduala on 0,6 km². Järven pindu on 154,1 metrii korgiembi meren pindua.
T T T T
Maido
Maijon käyttämine
Maiduo käytetäh erilazien pudroloin valmistamizes. Sidä ližätäh čuajuh da koufeih. Maijos luajitah äijy syömisty, ezim. juustuo, sliuhkoi, kannatestu, ruahtuo, r’aženkua, ruahtomaijonvetty, kefiirua, bifidoukkua, jogurtua, hapainmaiduo imi. Pädöy maido piirualoin pastajesgi. Ezimerkikse vävvynpiirualoin kuorehii luajittih maijoi, lizättyy sih suolua da jauhuo.
Mielenkiindozet faktat
Äijien kanzoin starinois kuulužat jumalat juodih žiivattoin maiduo (ezim. Zevsua syötettih kozan maijol).
Vuonnu 1923 vägevy mies Bernard Manfadden kirjutti žurnualah kirjutuksen, kudamas häi kuččui vastelypsettyy maiduo tovvelizekse ”väin eleksiirakse”.
Kategourii:Karjalan syömizet Kategourii:Juomizet
Labasotku
Labasotku (Aythya marila) on lindu.
L L
19. kezäkuudu
19. kezäkuudu - 170. vuvven päivy (171. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 195 päiviä.
Ken kuoli sinä piän
K
Amurankoskelo
Amurankoskelo (Mergus squamatus) on koskeloloin suguh kuului lindu.
A
Pohjas-Karjalan muakundu
pienoiskuva|[[Pielinen Kolilpäi]] Pohjas-Karjala libo Pohjas-Karjal on Suomen muakundu. Pohjas-Karjala sijaiččou Päivännouzu-Suomes, da sen piälinnu on Jovensuu. Muita linnoi ollah Kitee, Lieksa, Nurmes da Outokumpu. Muakunnas eläy 160 000 ristikanzua.
Kategourii:Suomi
Nikolai Jaakkola
Nikolai Matvejevič Jaakkola (14. sulakuudu 1905 – 9. kevätkuudu 1967) on nevvostolaine kirjuttai, dramaturgu, kirjailii, literatuuruktiitiekku, Karjalan avtonoumizen nevvostotazavallan kul’tuurualan arvostettu ruadai (1965).
Eloskerdu
Jaakkola rodivui karjalazen muanruadajan lapsekkahah pereheh. Hänen roindukylänny oli Suomen kniäzikunnan Mellilän kylä. Vuvvennu 1912 pereh muutti tuatan kodoilah – Pohjas-Karjalah Kivijärven kyläh (tänäpäi se kuuluu Kalevalan piirih). Lapsusaijas Jaakkola kuuli rahvahan tarinoi, sananpolviloi da sananpiälöi omal kielel – vienankarjalakse. Se jätti jällen kirjuttajan ruadoh.
Jaakkola loppi alguškolan. Vuvvennu 1920 Vuokkiniemen kylän toimehpaniikomitiettu työndi händy Petroskoih suomelazile opastajien kursiloile. Linnas Jaakkola tuttavuu kuulužah omanrannan tutkijah Risto Bogdanovah, kudai harjaitti händy suvaimah da pidämäh hinnois karjalazen rahvahan fol’kloururikkahuttu. Kursiloin loppiettuu vuvvennu 1922 Jaakkola ruadoi opastajannu Uhtuon ujezdan kylis, sen rahvahan opastuksen ozaston sekretarinnu. Silaigua häi rubei kuulumah paikallizeh literatuurukerhoh.
Vuvvennu 1923 Jaakkolua työttih opastumah Piiterih Päivänlaskupuolen vähembistölöin kommunistizeh yliopistoh. Hänen enzimäine kerdomus ”Konzu minä enzi kerdua tulin Piiterih” oli painettu vuvvennu 1928 Punakantele-žurnualah.
Vuozien 1930 Jaakkolan ruadoelos oli moniluaduine: häi ruadoi lehtimiehenny, nuorižon Nuori kaarti -lehten redaktorannu, Onieguzavodan puolovehenkomitietan sekretarinnu, filosoufien opastajannu pedagouguinstituutas. Samal aigua kirjutti oučerkoi, kerdomuksii, kriitiekkukirjutuksii, ruadoi dramaturgien alal, aktiivizesti varustihes Nevvostoliiton kirjuttajien liiton I kerähmöh, kudai piettih vuvvennu 1934.
Vuvvennu 1937 Jaakkolua ajettih iäre Kogonevvostoliiton Kommunistoin puolovehes, viäritettih rahvahan vihaniekoinke yhtevyksis olendas da kanzallizen poliitiekan piendäs instituutas. Händy työttih iäre ruavospäi instituutas da omas fatieraspäi. Ruadoi sit slesarinnu Onieguzavodal.
Talvivoinan aigua Jaakkola omal vallal lähti voinale, sluuži kiändäjänny ammundudiviizies. Voinan jälles ruadoi Karjal-Suomelazen nevvostotazavallan valdivollizen painamos. Ižänmuallizen voinan allettuu omal vallal lähti frontale. Pahan ruanituksen da kylmändän jälles talvikuul 1941 puutui plenah Karhumäen lohkol da sit kontsluagerih.
Vuvvennu 1946 pakkaskuul plenaspäi piästyy tuli järilleh Petroskoih. Vuvvennu 1947 Punalippu-žurnualah painettih hänen enzimäine suuri tevos – Iira -pitky kerdomus. Se on omistettu karjalazele naispartizuanale. Samannu vuon kirjuttajua otettih Nevvostoliiton kirjuttajien liittoh.
Vallankummovuksen aijan pohjaskarjalazien elos pani kirjuttajua kirjuttamah hänen tärgiedy tevostu – Pirttijärven rantamilla -romuanua. Se ruado libuu 20 vuvvekse. Romuanan enzimäine oza suomen kielel nägi päivänvalgien vuvvennu 1949. Kriitiekat pandih merkile, kui tarkah da todeh kirjuttai noudi karjalazien ozua da sen aijan tapahtumii. Jällespäi nähtih päivänvalgien romuanan toizet kolme ozua. Romuanan pohjal Jaakkola da Karjal-Suomelazen nevvostotazavallan arvostettu artistu Toivo Lankinen kirjutettih ozutelmu ”Korpi herää” (”Korbi havaččuu”), kudai pandih lavale Suomelazes druamuteatras Petroskois vuvvennu 1956.
Jaakkola kiändi suomen kielel N. Černiševskoin ”Midä ruadua?”, M. Gor’koin ”Foma Gordejevan”, N. Bir’ukovan da V. Čehovan tevoksii. Häi kirjutti enämbi 20 kirjutustu, kudamis sellitti literatuuran kyzymyksii.
Jakkolan palkindot
Kunnivoičuksen merki -orden, kudaman häi sai 22. syvyskuudu 1959.
Jaakkolan mustokse
Petroskois sit talois, kudamas eli kirjuttai, on azetettu mustolaudu hänen mustokse. J T J
2006
Ken kuoli sinä vuon
2006
1797
Ken kuoli sinä vuon
1797
Pon’goma
Pon’goma on vahnu kylä Karjalan tazavallas Kemin piiris Kuuzimuan kyläkunnas.
Se sijaiččou Vienan meren Kandalahten rannal, samannimizen joven suus. 1980-luvul kyläs ruadoi kolhouzu, kudaman tehtävänny oli kalastus. Kalastettih äijy kalua Vienan meres. 1990-luvun lopus se salvattih.
Rahvahan lugumiäry
Kategourii:Kemin piiri
Tuvalu
250px|right|thumb|Tuvalu
Ispuanien merimies Alvaro Mendanja de Neira v. 1568 löydi Tuvalun suaret.
T T
Gana
250px|right|thumb|Gana
Gana libo Ganan tazavaldu on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Päivänlaskus se rajoittuu Kot-d’Ivuaranke, luodehes da pohjazes Burkina-Fasonke, päivänlaskus Togonke. Suves se rajoittuu Atlantan valdumeren Gvinean lahtenke. Virralline kieli on anglien kieli. Piälinnu on Akkra. Suurimat linnat ollah Akkra, Tamale, Bolgatanga. Muan pinduala on 238 537 km. Rahvahan lugumiäry on 25 199 609 hengie.
G G
Ven'an kieli
Ven'an kieli on Ven'an virralline kieli da sil on virrallizen kielen azemu vie Kazahstanas da Valgo-Ven'al. Ven'akse paistah muijalgi Iččenäzien valdivoloin liiton mualois sego ezimerkikse Mongolies. Ven'an kieli on yksi Yhtistynnyzien kanzakundoin kuvves virrallizis kielis. Ven'a oli aijemba Nevvostoliiton virralline kieli. Ven'an kieli on yksi muailman kaheksas suurembas kieles.
Ven'akse muamankielenny pagizou läs 161,7 miljonua rahvastu, kudamis 137 miljonua eläy Ven'al. Vierahannu kielenny sidä maltau läs 110 miljonua. Ven'an Federatsien ližäkse se on virralline kieli Kazahstanas, Kirgizies da Valgo-Ven'al. Ven'an kielel on alovehellizen vähembistökielen stuatussu Suvi- da Päivännouzu-Ukrainas. Tadžikistanas ven'an kielel on virrallizen kanzoinvälizen kommunikoindukielen azemu. Baltian mualois da Izrailis eletäh suuret ven'ankielizet vähembistöt. Ližäkse ven'ua vierahannu kielenny äijät maltetah Azerbaidžanas, Uzbekistanas da Mongolies.
Kirjaimet
Nygyven'an kirjaimet perustutah piäozin vuvven 1708 kirillizeh kirjaimistoh, niidy on 33:
Lähtehet
V V
Tverkavus
Tverkavus (eng. twerking) on provokacionnoi tansustiil'u, kuduadu pläšitäh enimyölleh hiphop-muuzikan ritmas. Tverkavus on lähtözin Päivänlasku-Afriekaspäi (ezim. "Mapouka"-tansu). 1990-luvul se siirdyi amerikanafrikkalazien kul'tuurah.
Pekin
Pekin on yksi Kitain ennevahnallizis piälinnois. Vuonnu 2008 Pekinas piettih Kezäolimpiuadukižat.
Tverkavus
thumb|thumbtime=7|(videjo) Pharrell Williams:n ozutuksen taga-alan tansijoit Japounis, 2015
Pekin
P P
Brazilienkoskelo
Brazilienkoskelo (Mergus octosetaceus) on koskeloloin suguh kuului lindu.
B
Paragvai
250px|right|thumb|Paragvai
Paragvai (, guar.  Paraguái), viralline nimi on Paragvajan Tazavaldu (,  guar.  Tetã Paraguái), on valdivo Suvi-Amerikas, kudual ei ole merirandoi. Suves da lounazes rajoittuu Argentiinanke, luodehes – Bolivienke, päivännouzus da koillizes on raja Braziilien kel. Guarani-kieles Paragvai on ”suures joves”. Toiči Paragvajua sanotah Amerikan syväimekse, sendäh ku se sijaiččou ihan Suvi-Amerikan keskes. Muan pinduala on 406 752 km². Rahvahan lugumiäry on 7 003 000 hengie (v.2015). Piälinnu on Asunsjon. Virallizet kielet ollah ispanien da guarani.
P P
Koskisorzu
Koskisorzu (Merganetta armata) on suviamerikkalaine sorzulindu.
K
Ruskei
Ruskei on yksi perusvärilöis. Ruskien vallon uallonpiduhus on n. 630–740 nanometrii. Sil on kaikis nägyjän vallon värilöis suurin uallonpiduhus.
Värikourdinuatat
Ruskei
Harakku
pienoiskuva Harakku kuuluu varoloin pereheh. Karjalas harakkua on kaikkiel. Harakku on talvilindu.
Ulgonägö
Harakku on mustu-valgiedu värii, sil on pitky händy, sendäh tuta tädä linduu on helpo.
Pezoitundu
Karjalas harakan pezoitundukohtat ollah kylien da meččykylien lähäl, kus net eletäh ymbäri vuvven. Harakku rubieu luadimah peziä sulakuul. Se luadiu net puuloih da net ollah kerän muodozet. Niilöin piäl ainos on levo, katettu kuivis oksis.
Havvondu
Harakku haudou 4-8 jäiččiä. Oraskuun puolivälis rodivutah poigazet da 22-24 päivän mendyy net lähtietäh iäre pezäspäi.
Syöndy
Harakku, kui toizet varaloin pereheh kuulujat, syöy kaikkie.
Literatuuru
H H
Verhn’aja Putka
Se sijaiččou Putkozero-järven päivännouzurannal.
XIX vuozisuan lopun arhitektuuran mustomerki – Kondratjevan taloi – täs kyläspäi tuodih Kižin muzeih.
Rahvahan lugumiäry
Kategourii:Karhumäin piiri
Tuuliajolla
Tuuliajolla oli joukko rock-gastroliloi Suomes Saimaan randulinnois vuozinnu 1981–1986 da 2006. Bändit kulgiettih laival linnaspäi toizeh. Gastrolin idejan keksi Juice Leskinen.
1981
Ozuttelijat: Eppu Normaali, Juice Leskinen Slam da Hassisen Kone
Laivannu SS Heinävesi.
1982
Ozuttelijat: Eppu Normaali, Juice Leskinen Grand Slam, Hassisen Kone da M. A. Numminen & Pedro Hietanen
Laivannu SS Puijo.
1983
Ozuttelijat: Eppu Normaali, Juice Leskinen Grand Slam, Popeda, Sleepy Sleepers, Musta Paraati da Dave Lindholm
Laivannu MS Heino.
1984
Ozuttelijat: Tavaramarkkinat, Yö, Sleepy Sleepers, Popeda, Eppu Normaali, Run Runs, Sielun Veljet, Tuuliajolla All Stars (mm. Juice, Matti Pellonpää)
Laivannu MS Heino.
1985
Ozuttelija: Juice Leskinen Grand Slam, Eppu Normaali, Popeda, Dave's Blues, J. Karjalainen & Mustat Lasit, Tuuliajolla All Stars
Laivannu MS Heino.
1986
Ozuttelijat: Juliet Jonesin Sydän, Yö, Eppu Normaali, Popeda, Juice Leskinen Grand Slam da Dave's 12 Bar dai Tuuliajolla All Stars
Tuuliajolla 2006
Vuvvennu 2006 51koodia, CMX da Kotiteollisuus luajittih uvven Tuuliajolla-gastrolin. Gastrolis piästettih ilmah dai DVD Tuuliajolla 2006 – rock-elokuva Saimaalta, kudamua myödih kuldudiskah oigevuttajat enämbi 5 000 palua.
Laivannu oli SS Heinävesi.
Lappeenrannan gastrolii haitattih tehniellizet probliemat, kudamien täh 51koodia keskusti soiton da CMX sego Kotiteollisuus ei piästy ni soittamah. Korvuaju gastroli organizuittih pyhänpiän 27. elokuudu Lappeenrannan vahnal kentäl.
Kuopion gastrolil ozutteli sežo Juice Leskinen. Gastroli jäi Leskizen jälgimäzekse.
19. oraskuudu
19. oraskuudu - 139. vuvven päivy (140. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 226 päiviä.
Ken kuoli sinä piän
O
Garbalo
thumb|250px|Vaccinium Oxycoccos thumb|250px|Vaccinium Macrocarpon Garbalot ollah buoloih (Vaccinium-suguh) kuulujia marjua. Eri garbalolajiloi ollah Vaccinium oxycoccos, Vaccinium microcarpum da Vaccinium macrocarpon.
G
Tihverinjärvi
Järven pinduala on 0,5 km². Järven pindu on 69,1 metrii korgiembi meren pindua.
Järvespäi lähtöy oja, kudai laskeh Tihverinjogeh. Tämä jogi laskeh Puoroiojah, kudai laskeh Tuuloksenjogeh. Tihverinjärven rannal on sijoitannuhes Tihverin hieru.
T T T T
Mustumeri
thumb|300px|alt=Mustumeri|Mustumeri
Mustumeri on Atlantan valdumeren basseinan syväinmeri. Bosforansalmi yhtistäy Mustumeren Marmaranmeren kel, Dardanellisalmi – Egein meren da Välimeren kel. Kerčan salmi yhtistäy Mustumeren Azovan meren kel. Pohjazespäi Mustahmereh andavuu Kriman niemimua. Mustumerdy pitkin on Jevroupan da Vähä-Azien väline veziraja.
Mustan meren pinduala on 422 000 km². Omien rajaviivoin mugah Mustumeri on piduličču, kuduan suurin os's'u on läs 1150 km. Meren suurin välimatku pohjazes suveh on 580 km. Suurin syvys on 2210 m, keskisyvys – 1240 m. Vien miäry on 555 tuhattu km³. Mustanmeren eričys on sit, gu 150-200 metrin syvyöl ei ole eläviä organizmua (on vai anaeroubistu bakteeriedu), sendäh gu sie on äijy rikkivetyy.
Mustumeren randumuat ollah Ven'a, Ukrainu, Rumiinii, Bolguarii, Turtsii da Gruuzii.
M M
Tundru
Tundru on mua-aloveh, kus on kova ilmasto. Tundru on sijoitannuhes pohjazeh. Sie vähä midä kazvau, mua on kylmy, äijäl tuulou. Tundru on pohjazembi, migu taigu. Mua on suodunuh, paikoitellen on torfua da kivie. Talvel on ylen vilu, kezä on lyhyt. Tundran suvirajal algavuu Arktiekku. Kategourii:Tundru Kategourii:Ilmaston alovehet Kategourii:Muantiedo
Krolikku
Krolikku (Oryctolagus cuniculus) on elätti.
K
Turkolampi
Turkolampi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Priäžän piirin Vieljärven kyläkundah.
Järven pinduala on 0,5 km². Järven pindu on 90,0 metrii korgiembi meren pindua.
Päivännouzus järveh laskeh Raioja, kudai tuou vetty Särgijärves da Kukkarvespäi. Suves järvespäi lähtöy Turkonoja, kudai laskeh Nälmäjogeh. Nälmäjogi laskeh Vieljärveh.
T T T
Kondupohjan piiri
Kondupohjan piiri on piiri Karjalan tazavallas. Sen keskuksennu on Kondupohjan linnu.
Kondupohjan piiri on sijoitannuhes Karjalan tazavallan suveh. Piirin pinduala on 5951,5 nellikkökilometrii. Suurimal ozal kazvau meččy. Piiris kazvau äijy pedäjiä da kuustu. Lähes 1/5—1/4 oza pindualua kuuluu vezistölöile. Kondupohjan piiril on yhtehine raja Karjalan tazavallan Karhumäin, Suojärven, Priäžän da Onieganrannikon piirilöinke. Liidehes on piäzy Oniegan järvele.
Piirin eländykohtat
K K K
Ruskeikagluhanhi
thumb|400.px|alt=Ruskeikagluhanhi|Ruskeikagluhanhi
Teemas muijal
R R
Afriekku
Afriekku on toinen pindualan mugah manner Jevrazien jälles. Pohjazes on Välimeri, koillizes – Ruskei meri, päivänlaskus – Atlantan valdumeri, päivännouzus da suves – Indien valdumeri. Afriekakse kučutah sežo muanozua, kudamah kuulutah Afriekan manner da suaret. Afriekan pinduala on 29,2 milj. km², suariloinke – läs 30,3 milj. km². Se kattau 6 % Muan kogo pinnan pindualaspäi da 20,4 % kuivan muan pindualaspäi. Afriekas on 55 valdivuo.
Afriekan rahvahan lugumiäry on läs miljardua hengie. Afriekku on rahvaskunnan algukodi: juuri täs lövvettih aigazien gominidoin muinazimat jiännykset, ottajen joukkoh Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis da H. ergaster.
Nimen alguperä
Enzimäi ”afri”-sanal muinazen Karfagenan eläjät kučuttih ristikanzoi, kuduat elettih linnan lähäl. Tämä nimi on sivottu ”afar”-sanah, kudai merkiččöy finikakse pölyy. Konzu Riman eläjät vallattih Karfagenan, hyö nimitettih sen Afriekakse. Myöhembäh Afriekakse ruvettih kuččuo tämän manderen kaikkii alovehii, a sit iččiegi mannerdu.
A A
Pedarmilampi
Pedarmilampi, Pebozero on on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Segežan piirin Mustankosken kyläkunnan alovehel.
Järven pinduala on 3,1 km², vezibasseinan ala on 34 km². Järven pindu on 120,6 metrii korgiembi meren pindua.
Järves läbi juoksou Mustuoja, kudai tulou Olenje-lammespäi da laskeh Onihmanjogeh. Järven rinnal on sijoitannuhes Olenij-nimine kylä.
P P P P
Gottfried Leibniz
Gottfried Leibniz (21. kezäkuudu (1. heinykuudu) 1646 – 14. kylmykuudu 1716) oli saksonalaine filosouffu, lougiekku, matemuatiekku, mehaniekku, fiiziekku, juristu, histouriekku, diplomuattu, keksii da kielentutkii. Häi oli Berlinan Tiedoakadeemien perustai da sen enzimäine prezidentu, Frantsien Tiedoakadeemien ulgomualaine ozanottai.
Čalna-1
Čalna-1 on Karjalan tazavallan Oniegan rannikon piirin kylä, kudai on piäkylänny Garnizonan kyläkunnas. Čalna-1 on sijoitannuhes Petroskoin lendoazeman lähäl, kyläspäi Petroskoissah on 12 kilometrii luodehehpäi. Kyläs ruadau hävittäi aviaciijoukko №159.
Gottfried Leibniz
Tärgevimät tiedosuavutukset
Leibniz iče Newtonas rippumattah luadi matemuatiekan anualizan – differentsiualu- da integrualulugemizen.
Leibniz on kombinatouriekan tiedoalannu alguhpanii.
Sellitti kaksikerdazen sistieman lugemizen numerualoinke 0 da 1. Mehaniekas otti käyttöh ”elävän väen” ellendyksen da kirjutti energien säilyttämizen zakonan.
Psiholougies Leibniz kehitti ajatustu ičentundemattomas psiihizes elokses. Häi on XVII vuozisuan filosoufien loppuhpanijannu da germuanielazen klassizen filosoufien ielolijannu, filosouffizen sistieman – monadolougien – alguhpanijannu.
Leibniz arbai, ku yhtet energiet muututah toizih, nenga sellitti fiziekan tärgevimän pritsipan – ”vähimäzen tevon pritsipan”. Häi enzimäine kiändyi Ven’an vallasolijan tsuaripolven rodivundan kyzymyksih. Enzimäine germuanielazes histouriogruaffies kiinnitti huomivuo sih, ku kieliprobliemat da genealougii ollah kiini toine toizes. Häi perusti kielien histouriellizen rodivundan teourien da azui niilöin genealougizen lajittelun, oli germuanielazen filosouffizen da tiijollizen sanaston luadii.
L L
El-Kuveit
El-Kuveit on Kuveitan valdivon piälinnu. Sie eläy 150 tuhattu hengie (2008), linnas da sen ymbäristös eläy kaikkiedah enämbi 1 miljonua hengie.
E E
Šomba
Šomba on pos’olku Karjalan tazavallas Kemin piiris Viäränkosken kyläkunnas.
Se sijaiččou Kemin joven rannal.
2 kilometrin piäs pos’olkaspäi on samannimine suo, kudaman pinduala on 365 ga. Sie on äijy garbaluo da muur’oidu.
Kazvatus
Kazvatus on käziteh, kudai viittuau tavoittehellizeh toimindah, kudaman tarkoituksennu on muuttua yksilön ominazuksii toivottuloin piämiärien mugazesti. Levien nägemyksen mugah kazvatus kattau kai kazvattajan tahallizet da tahattomat tevot, kudamat vaikutetah tahtotusti yksilön kehittymizeh. Kaijembi nägemys rajuau kazvatuksen tiedoizeh vähimyölleh kahten ristikanzan vuorovaikutukseh.
Opastandua voi pidiä kazvatuksen yhtenny alovehennu.
Uikut
Uikut (Podicipedidae) ollah uikkulinduloin (Podicipediformes) lahkon ainavo heimo. Suomes on tavattu viizi heimoh kuulujua linduluaduu:
Karjalankieline nimi
Täs artikkelis käytetty sana uikku on laihinsana suomen kielespäi.
Maiguba (kylä)
Maiguba on kylä, kudai kuuluu Karjalan tazavallan Segežan piirin Idelän kyläkundah.
Kylä on sijoitannuhes Uikujärven luodehrannal.
Rahvahan lugumiäry
Kategourii:Segežan piiri
2009
Ken kuoli sinä vuon
2009
Harmaihyleh
pienoiskuva|Harmaihyleh Harmaihyleh (Halichoerus grypus) on elätti.
H
Kazahstan
250px|right|thumb|Kazahstan
K K
Orzijogi
Orzijogi on ruadudoroguazemu da eländykohtu Karjalan tazavallan Oniegan rannikon piirin Ven'al, kuuluu Uuzikylän kundah. Se sijaiččou Orzijoven rannal.
Vuvvennu 2015 Orzijoven kalmistol azetettih mustomerki Ruskien armien saldattoin kalmah.
Rahvahan lugumiäry
Kategourii:Oniegan rannikon piiri
Venehjärvi
Se sijoittuu Šuurivaaran suarel samannimizen järvel Venehjärvel (озеро Судно).
Kylä on histourien da kul’tuuran mustomerki, histourielline poselenii.
Venehjärven rahvahan lugumiäry
V V Kategourii:Kostamuksen linnupiiri
Turumusjärvi
Turumusjärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Priäžän piirin Vieljärven kyläkundah.
Järven pinduala on 0,6 km².
T T T
Donkervoort
200px|thumb|Donkervoort
Donkervoort on hollandielaine mašinmerki.
300px|thumb|left|Donkervoort D8 GT 270
Kategourii:Avtomašin Kategourii:Avtotevolližus
Manšil
Manšil on kylä, kudai kuuluu Karjalan tazavallan Pitkänrannan piirin Salmin kyläkundah. Kylä on sijoitannuhes avtodorogal Sordavala-Anuksenlinnu.
Rahvahan lugumiäry
M M Kategourii: Pitkänrannan piiri
Pelonč
Pelonč on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Segežan piirin Idelin kyläkunnan alovehel.
Järven pinduala on 1 km², vezibasseinan ala on 151 km². Järven pindu on 69,0 metrii korgiembi meren pindua.
Järves läbi matkuau Šoba-jogi, kudai laskeh Šavan’-järveh, kuduas läbi menöy Vienan- da Baltiekkumeren kanualu.
Huabd’ärvi
thumb|500.px|alt=Huabd’ärvi|Huabd’ärvi
Huabd’ärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Kondupohjan piirih. Järvi on piduličču. Päivännouzuozah on sijoitannuhes kaksi lahtie.
Pohjazes järveh laskeh oja, järvespäi lähtöy Huabd’ogi, kudai laskeh Pertijärveh. Järves voibi pyydiä särgii, ahvendu, haugii, kiiškoidu da matikkua.
H H H
Nato
frameless|right pienoiskuva|Naton muat Nato (NATO) libo Pohjas-Atlannin liitto on poliittine da saldattulline liitto. NATO perustetih vuvvennu 1949. Washingtonis, Yhtysvallois. Naton piälinnu on Belg'iis. Nato perustetih kommunizmua vastah.
Pyöriäine
Pyöriäine libo meripočči (Phocoena phocoena) on elätti.
Nato
Naton zaduačču on turvata jäsenmuaden arvoi, net ollah demokruatii, yksilön vapauvet da kiistujen käzittelemine rauhallizesdu. Natospäi valdivot voi mennä pois migäli himottau.
Pyöriäine
P
Nato
Histourii
Britannii da Frantsii luadi Dunkirkin subimuksen jo vuvvennu 1947, Britit ehotti, ku liittuo pidäy suurendua. Sen jälgeh luadittih Brysselin liitto, kudai on Naton edeltäjä. Konzu Nevvostoliitto hajos vuvvennu 1991, ga äijän valdivoi tuli Natoh. Nygöi Suomi da Ruočči on duumaillu Natoh liittymisdy.
Lähtiet
Kategourii:Yhteiskundu
Ižoran kieli
Aiheestu muijal
Virtual ingrian ( Angliakse )
Kategourii: Suomelas-ugrilazet kielet
Bifiduokku
Bifiduokku on hapattu maidojuomine, kuduadu luajitah lehmän maijos hapattajes sidä. Sih ližätäh bifidobakteeriedu. Bifiduokku on moine kefiiru bifidobakteerieloinke.
Se on hyövylline juomine aiguzih da lapsih niškoi. Se avvuttau vähendämäh painuo.
Kategourii:Karjalan syömizet Kategourii:Juomizet
19. pakkaskuudu
Tämän päivän pruazniekat
frameless|25px Pravosluavii - Vieristy
Ken kuoli sinä piän
P
Päivyahvenet
Päivyahvenet (Centrarchidae) ollah ahvenkaloin lahkoh da sen Percoidei-alalahkoh kuului kalaheimo.
Vjentjan
Vjentjan on Laosan piälinnu (vuvves 1563) da muan suurin linnu. Se on Tailandan rajan rinnal olijal Mekong-jovel. Vjentjan on tärgei ekonoumiekkukeskus. Linnas eläy 797 130 hengie (2012).
V V
Gorskaja
Gorskaja on kylä Karjalan tazavallas Karhumäin piiris Šun’gan kyläkunnas.
Se sijaiččou Onieguniemel, Kosmojärven koillisrannal.