cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vergonha (lingüicidi)
Politicas e eiretatge de Jules Ferry
Lo recors a la practica de l'esclòp es confirmada pel site dels Autonòms de Solidaritat Laïcs: L'escòla a agut un ròtle unificator per la practica de la lenga "nòbla" [lo francés] que redusiguèt los parlars regionals e pateses. Se cita l'umiliacion de l'esclòp atribuit a l'escolan a qui escapava un mot en lenga populara. Quant a las pancartas, òm las retrobèt dins las escòlas peitavinas: Il semblerait que ce fût l'instauration de l'école gratuite et obligatoire par Jules Ferry en 1881 qui ait vraiment concrétisé l'œuvre commencée quatre siècles plus tôt; la méthode de répression et d'humiliation entreprise porta ses fruits avec, par exemple, les fameux écriteaux stipulant dans les écoles: "Il est interdit de cracher par terre et de parler patois". Lo Conselh de Representacion Generala de la Joventut d'Òc (CRGJOC), al biais del site de Youth of European Nationalities, rapòrta que: Notre langue [l'occitan] perdit son nom, devenant une sorte de "patois", d'abord à l'école, puis dans les familles à travers la culpabilisation des femmes dans leur éducation ("Interdit de cracher par terre et de parler patois") sous la IIIe République, Mussolini et Franco. Lo site del Confolentés Occitan (Lemosin occitanofòn) testimònia dels metòdes emplegats per las autoritats francesas tot lo long del sègle passat: Pour aider à effacer les identités régionales traditionnelles, on ne fit pas que décourager l'usage de la langue d'oc: on l'empêcha activement. Les écoliers ont été punis pendant plusieurs générations d'avoir parlé leur langue natale dans l'enceinte scolaire. Le gouvernement français est parvenu à faire croire aux Occitans que leur langue n'est qu'un patois, qu'une forme corrompue de français utilisée exclusivement par les ignares et les rustres. Ce processus d'aliénation porte le nom de Vergonha, ou la honte. Nombre d'occitanophones âgés continuent de considérer leur langue maternelle comme un patois honteux. C'est ainsi qu'on ne l'entend que rarement en public — ou hors du cercle familial et du voisinage immédiat.
L'eiretatge occitan
Mais nous avons fait des hommes de ce pays
M'an cantat plen de cançons, m'aprenguèron tant d'istòria: Lutèce... Paris... Paris...
amava tota las gents e voliá pas la misèria: un sant òme, aquel Sant Loís!
Mas perqué, perqué, m'an pas dit à l'escòla qu'aviá tuat mon país?
Aprendrem sols qu'en la Tèrra regna pas la libertat;
Sauprem la talent d'Índia e lo dòl dels africans e la mòrt de Guevara,
L'aviàm perdut la terra
sens uelhs e sens memòria
un obrièr te sona
un autre Occitan !
cresèm a l'amor
As compres lo nostre solelh
Ives Roqueta
Biografia
En març de 1975, amassa amb Robert Sirc, Jacme Boisgontier e Carles Camprós, crèa lo Centre Internacional de Documentacion Occitana, la primièra mediatèca dedicada entièrament a l'occitan.
Vergonha (lingüicidi)
L'eiretatge occitan
D'en dire tant en si peu de mots et de sourire de l'âme, on eut honte.
De ce qui faisait ce que l'on était, on eut honte.
Els mestres educats són aquellos que dubten
Mont Everest
Toponimia
Dins de documents tecnics vièlhs, es possible de trobar leis identificacions pic B ò pic XV que foguèron atribuïdas a l'Everest dins leis ans 1840-1850 per lei cartografs britanics. Aquò èra de denominacions provisòrias que foguèron abandonadas après l'enregistrament dau nom oficiau per lei societats de geografia.
Identificacion e descubèrta per leis Europèus
Lei Britanics s'interessèron ai cimas pus autas de la region a partir de 1808 mai se turtèron au refús de Nepal de laissar intrar de missions estrangieras sus son territòri. Lei recèrcas foguèron donc malaisadas car necessitèron de menar d'observacions a partir d'autrei regions dins de condicions sanitàrias sovent marridas. Lei condicions meterologicas foguèron tanben un obstacle important. En 1847, enregistrèron un succès amb la mesura de l'altitud dau Kangchenjunga situat lòng de la frontiera entre Índia e Nepal. Aquela montanha foguèt considerada coma la pus auta de la planeta fins ai premierei mesuras fisablas de l'autor dau Mont Everest. Pasmens, durant aquelei mesuras, Andrew Scott Waugh (1810-1878) observèt una cima que pareissiá pus auta a 230 km de Kangchenjunga. Li donèt l'identificacion « pic b » e mandèt una mission mesurar son altitud mai sensa accès dirècte au territòri nepalés, foguèt obligada de realizar mesuras luechencas que mancavan de precisions. Dins aquò, lo resultat obtengut (9,200 m) èra clarament superior au Kangchenjunga. Enterin, dins lo quadre d'una numerotacion de totei lei montanhas descubèrtas per lei Britanics, lo pic b venguèt lo « pic XV » dins lei cartas.
Lei premiereis ascensions
En 1952, una expedicion soïssa seguiguèt aqueu camin e poguèt installar un camp a 8,380 m. Puei, Raymond Lambert (1914-1998) e Tenzing Norgay arribèron a 8,595 m. Pasmens, de problemas logistics e tecnics entraïnèron una revirada novèla. Un autre assai soís, en passant per Lhotse, s'acabèt per la mòrt d'un sherpa. Dins aquò, leis informacions obtengudas e lei viures laissats dins lei camps ajudèron au succès de l'expedicion britanica de 1953. Dirigida per John Hunt (1910-1997), aquela temptativa poguèt egalament aprofichar d'aparelhs respiratòris pus eficaç concebuts per Tom Bourdillon. Ansin, un premier pareu d'alpinistas, constituït de Bourdillon e de Charles Evans, foguèt unicament arrestada a 8,751 m per un problema sus un aparelh respiratòri lo 26 de mai. Aquò permetèt a Edmund Hillary e Tenzing Norgay, lo segond pareu d'alpinistas de l'expedicion, de realizar la premiera ascension de la montanha tres jorns pus tard.
Fauna e flòra
Lei pendas inferioras dau Mont Everest an una vegetacion de tipe aupenc caracterizada per de plantas bassas adaptadas ai temperaturas bassas e ais ivèrns lòngs. En delà de 5,000 m, la vegetacion disparéis franc de Rhododendron nivale. De liquèns e de camparòus observables son presents fins a 5,500-6,000 m. D'organismes microscopics pòdon subreviure dins de zònas pus autas mai son mau coneguts.
Cheffois
Nòtas
<references group="N"/>
La Pernelle
La Pernelle es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de Normandia.
Podens
Toponimia
Segon Bénédicte Boyrie-Fénié, lo sufixe que pòt estar lo sufixe prelatin -enc crotzat dab lo sufixe germanic -ingos, non saben exactament com. La fòrma de 1305 que pòt donar l'impression d'un nom d'origina anglesa.
Isaac Albéniz
Contracte amb Money-Coutts
Sos contactes teatrals a Londres cridèron l'atencion del poèta e dramaturg amator e eretièr d'una fortuna bancària de la celèbra firma de Coutts and CO, Francis Burdett Money-Coutts, qu'aviá crompat d'accions e en julhet de 1894 aqueriguèt lo contracte qu'Albéniz aviá amb Lowenfeld. Coutts, que l'ajuda financièra permetèt Albéniz de viure confortablament lo rèsta de la siá vida, èra interessat per escriure de librets. Sa collaboracion amb lo compositor produguèt Henry Clifford (jogat al Licèu en 1895), Pepita Jiménez (tanben jogat al Licèu lo 1896), e Merlin (compausat entre 1898 e 1902 mas pas producha de la vida de Albéniz), lo primièr opèra d'una trilogia titulada King Arthur (Lancelot demorèt incomplet en 1903, e Genevre, foguèt pas escriuch). Doncas, pendent aperaquí un decenni, Albéniz consacrèt tot son talent e energia a la creacion e a la produccion de musica de scèna. A aquel moment mudèt foguèt de Londres a París.
Darrièrs jorns a Cambon
vinheta|Ex libris Isaac Albéniz realizat per Ismael Smith can. 1921. A causa de la nefritis que patissiá, lo 1èr d'abril de 1909, abandonèt París ont viviá alara, e amb tota la familha s'installèt a l'estacion balneària de Cambon (Bascoat) en cerca d'un climat mai adaptat.
Le Quillio
Istòria
Se tròba los appellations seguents : Killiou (en 1285), Per. De Killiou (en 1286), Quilio (en 1464), Guillio (en 1492), treffve del Quillio (en 1535-1536). Se tròba Quillio dempuèi 1635 (archiu de las Còstas de Armor, 1E 2738).
La parròquia del Quillio e las tres parròquias vesinas de St-Thélo, St-Caradec e Trévé, formavan a las XVI e XVIII de sègles #çò que se truca « los palmons de la manufacture » (manufacture de las teles defuntas en lli de dichas Bretanha, compreses en un espaci comprés entre Quintin, Moncontour, Loudéac e Pontivy). S'agissiá totun de quatre pichonas parròquias ruralas dominadas per un bourg de talha fòrça mièja, mas la siá posicion géographique (dintre Quintin e Pontivy) #far del Quillio e dels tres pòbles vesins lo centre d'una intensa activitat vendeira : suls 450 vendeires (pichons e grands) #que compta la manufacture entre 1781 e 1790, mai del tèrç viu aquelas quatre parròquias.
Aqueles vendeires vivon siá en los bourgs siá sus los sieus domenis ont s'ocupan de negòci mas tanben de l'espleitacion de las tèrras agricòlas. Aqueles vendeires s'èran fa bastir sus aquelas tèrras dels sojorns #qu'uèi encara son los testimònis del passat de la region.
Chris Evert
Chris Evert es una ex-jogaira de tennis nòrd-american. Nasquèt lo 21 de decembre de 1954, a Fort Lauderdale, Florida. Foguèt la primièra nº1 del mond en 1975 e se mantenguèt en aqueste luòc pendent 260 setmanas. Ganhèt 18 torneges de Grand Chelem, en obtenent 157 torneges en total. Ganhèt la Copa Federacion en 8 escasenças.
Alcatraz
Preson federala
A la debuta de 1963, lo general Attorney Robert Kennedy comandèt la tampadura de la preson, los darrièrs presonièrs sortiguèron de l'illa lo 21 de març de 1963.
Luís Vaz de Camões
Originas e jovença
Segon Manuel de Faria e Sousa son principal biografa e comentator, en 1550 Camões se destinèt a anar en Índias. Foguèt dins lo registre de l'Armada aquel an, dins que Faria trobèt lo seguent : " Luís de Camões, filh de Simão Vaz e Ana de Sá, demorants a Lisbona, dins la Mouraria ; escudièr, de 25 ans, de barba rossa, caucionat per son paire; va dins la nau de S. Pedro dos Burgaleses. Al final embarquèt pas.
Os Lusíadas e a òbra lirica
left|thumb| Retrait per [[Fernão Gomes (pintor)|Fernão Gomes. c. 1576 ]] Os Lusíadas es considerat coma la principala epopèia de l'epòca modèrna mercés a sa grandesa e universalitat. Las realizacions del Portugal dempuèi el Infante D. Henrique fins a l'Union dinastica amb l'Espanha en 1580 marquèron l'Istòria, marcant la transicion de l'Edat Mejana cap a l'Epòca Modèrna. L'epopèia conta l'istòria de Vasco de Gama e dels eròis portugueses que naviguèron al l'entorn del Cap de Bona Esperança e dobriguèron una novèla romb cap a l'Índia. Es una epopèia umanista, meteis dins sas contradiccions, dins l'associacion de la mitologia pagana amb vision crestiana, dins los sentiments opausats subre la guèrra e l'emperi, dins lo gost del repaus e dins lo desir d'aventura, dins l'apreciacion del plaser e dins las exigéncias d'una vision eroïca.
Bearnés
Literatura e Istòria
Lo bearnés qu'apareish per escrit dab lo Fòr d'Auloron compausat en 1080 devath mes deu quau non demòra pas sonque ua version deu sègle XIIIau, au medish temps donc qu'un aute famós texte juridic : la Carta de las carnicerias d'Ortès. A despart deus fòrs, d'aquesta administracion e canceleria en bearnés, quauques textes que son vaduts famós com la Declaracion d'independéncia de Bearn (en vertat ua repòsta provocatora de Gaston Fèbus a Felip VI de Valés entà'u díser que tienèva Bearn sonque de Diu e de la soa espada) e la letra deu Noste Enric, alavetz rei de França, a jurats de la Vath d'Aussau. A maugrat d'estar virada de cap a las letras fancesas, la Reforma, adoptada per la reina Joana de Labrit, qu'utilizè lo bearnés en bèth essajar d'evangelizar au mei lèu ; que li devèm lo Psalmes de David metut en rima bearnesa deu pastor Arnaut de Saleta. A la fin deu sègle XVIIau, Joan Enric de Fondevila que compausè òbras de teatre en alexandrins qui la mei famosa qu'ei La pastorala deu paisan qui cerca mestièr au son hilh sens ne trobar au son grat. Quauques annadas arron, lo sègle XVIIIau que ns'a legat l'anonim Sermon deu curé de Vidèren e las cantas e poesias de Ciprian Desporrins qui son enqüera conegudas e cantadas uei lo dia en Bearn. Deu sègle XIXau, que cau mentàver lo poèta Auloronés Xavièr Navarròt qui compausè poemas lirics e politics. A la fin d'aqueth sègle, lo filològue Vastin Lespin que consacrè recèrcas lexicograficas e eruditas a la lenga ; que li devem un diccionari e gramaticas. Lo Felibritge que prengó en Bearn lo nom d'Escole Gastoû Febus e un son majorau, l'escrivan Simin Palay, qu'escrivó un gran diccionari deu Bearnés e deu gascon modernes. Tà çò qui ei de l'ispanista, filològue e escrivan Joan de Boset, que redigí ua gramatica entà l'ensenhament de la lenga dens las escòlas. Com en d'autes país occitans, lo bearnés que desapareishèva au cap de las annadas shishanta e setanta ; totun, las annadas ueitanta que vedón l'espelida de las purmèras calandretas e de Ràdio País.
Anabasi (Xenofont)
Nòtas
<references responsive="" group="note">
Divali
Debanament de Divali
Lo tresen jorn, mai important, considerat coma aqueste del quita Divali, es devolut a la puja (la ceremonia religiosa) de Lakshmi, la divesa de l'abondància e de la prosperitat esposa de Vishnó. A l'escasença, lo dieu al cap d'elefant, Ganesha, es sempre associat a Lakshmi. Lo quatren jorn, nomenat Annakut o Navu Varsh, marca lo començament de la novèla annada segon lo calendièr Vikram. Es lo jorn de la puja de Govardhana, de nom del puèg qu'aucèt Krishna per salvar son vilatge. Es tanebn lo Gudi Padwa consacrat a l'amor entre esposes. Enfin, lo cinquen jorns o Bhai Duj (o Bhai Bij, o Bhai Tika), es dedicat a l'amor fraternal.
Preparatius e festenals
Après la quita partida religiosa de la fèsta, unes escambis de presents, tiran de fuòc d'artifici e assistisson a totas menas espectacles prepausats dins las mela, los grands rassemblaments que se debanan.
Puja de Padwa e de Govardhan, l quatren jorn
esquèrra|vinheta|[[Krichna|Krishna portant lo mont Govardhana sus son det, per salvar los abitants de la colèra d'Indra. Se vei luènh dins lo cèl, sus sa montura, l'elefant blanc Airavata]] Lo quatren jorn de fèsta es lo primièr jorn del mes de Kartik, que marca, en Índia del Nòrd, la novèla annada. Kartik es un mes fòrça propici tant sul plan material e esperital tanben.
Mites e legendas associats a Vishnó e a Lakshmi
vinheta|Ravana de la detz tèstas e dels vint braces Per un non indó, pót semblar qu'existís fòrça legendas mitologicas diferentas associadas a Divali. De verai, fòrça d'entre elas son, d'un biais o d'une autre, al respècte amb Vishnó e sa divina esposa Lakshmi. esquèrra|vinheta|Retrobadas de Rama e Sita, a l'escasença la fèsta de Divali
Retorn de Rama e Sita
Vint jorns après la mòrt de Ravana, Rama e son esposa Sita tornan a lor capitala d'Ayodhya, « l'invincibla ». La populacion los festeja e aluma las carrièra dels calelhs dip, dispausats en rend avali (d'ont lo nom compausa Dipavali, contractat en Divali).
Victòrina de Krishna sul demòni Narakasur
Le démon Narakasur avait vaincu le dieu Indra lui-même, puis volé les bijoux magiques, qui ornaient les oreilles de la déesse mère Aditi , parente de la femme de Krishna (autre avatar de Vishnu), Satyabhama. Plus grave encore, Narakasur enleva 16,000 jeunes filles d'origine sainte, voire divine, pour les enfermer dans son harem. Les dieux demandèrent alors à Krishna de le tuer. Comme un sort l'avait jadis frappé, lui prédisant la mort des mains d'une femme, Krishna conféra à Satyabhama la force de décapiter le démon.
Significacion pels jaïns
Lo Senhor Mahavira es a l'origina de las leis divinas del darma que seguisson los Jaïns. Segon la tradicion, es dins la jornada de Divali que lo discípols mai important de Mahavira, Ganadhara Gautam Swami, atenguèt la coneissença perfiècha (Keval jnana), e es jos aqueste títol qu'es celebrada.
Dins la diaspora indiana
A La Reünion, la comunautat indiana celèbra lo « Dipavali » amb de desfilats de carris florits, subretot dins la partida nòrd èst de l'illa, sens rapòrt pasmens amb la veraias tradicions dels festenals de soscontinent indian: l'inspiracion es puslèu d'òrdre identitari e mai culturala que veraiament religiosa. Atal, aquesta fèsta es l'escasença de fòrça manifestacions : concèrts, espectaclas, conferéncias e exposicions…
Lo Roget
Nòtas
<references group="N"/>
Varanasi
Varanasi es tanben reputada per sa produccion de seda e lo benares gharana, un estil de tabla. Éra la capitala del principat de Benares fins a 1947. Varanasi es uèi lo cap luòc de la division de Varanasi e del districte de Varanasi.
Edward B. Lewis
Edward B. Lewis (n. en 1918, m. en 2004) foguèt un biologista american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1995.
Iris (genre vegetal)
Espandiment
s’encontran d’Iris dins tot l'emisfèr nòrd, que siá en Euròpa, en Asia, en Africa del Nòrd e en America del Nòrd.
Heinsberg
Heinsberg es una dei vilas principalas de Ren del Nòrd-Vestfàlia dins l'Alemanha.
Vancé
Vancé es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Economia de Taiwan
Taiwan a una economia de mercat dinamica amb redusida intervencion del govèrn dins los investiments e lo comèrci exterior. En seguint aquesta tendéncia, bancas e entrepresas estatalas foguèron privatizadas.
Iris (genre vegetal)
Espècias màger
vinheta|240x240px|Palais de Knossos, lo prince dels "liris"
Classificacion botanica
fig.132 - Iris Kaempferi]] I aguèt diferentas classificacions dins l'istòria. La mai recenta es de Brian Matthew en 1989.
Sosgenre Iris
Iris barbós de rizòmas
Ozbequistan
Lo periòde ozbèc
Leis Ozbècs son eissits d'una dinastia nomada turcomongòla, lei Chaïbanides, descendenta de Gengis Khan. Installats au nòrd de la Mar d'Aral durant lo sègle XIV, migrèron vèrs lo sud. Au sègle seguent, Khwarezm e Transoxiana èran venguts lo còr de son territòri. Assaièron de fondar un khanat independent au sud de la Mar d'Aral mai lo projècte mau capitèt en causa de la proximitat dei tribüs cazacas. En revènge, una segonda temptativa durant lo rèine de Muhammad Chaïbani (1500-1510) entraïnèt la creacion dau Khanat de Khiva après l'ocupacion de Samarcanda, de Bukhara, de Tashkent e de Fergana. Pasmens, la fragmentacion politica demorèt la nòrma au sen dei tribüs ozbècas e l'ensems d'aqueu pòble foguèt pas unificat avans lo rèine d'Abdullah Khan (1583-1598).
La conquista russa
La conquista comencèt en 1865 après la reduccion en esclavatge d'un grop de soudats e de colons rus per leis autoritats ozbècas. Per lei Rus, aquò èra l'ocasion d'abolir l'esclavatge dins la region, de limitar la progression britanica e de prendre lo contraròtle de tèrras agricòlas drudas. Lei generaus locaus aprofichèron tanben son autonòmia per organizar d'expedicions que seis objectius podián èsser diferents dei projèctes iniciaus dau govèrn centrau. Tashkent foguèt conquistada en 1865, Samarcanda en 1868 e la riba drecha d'Amodarià en 1873. Dos ans pus tard, una revòuta de Fergana entraïnèt l'annexion dau Khanat de Kokand. Lei dos khanats restants perdiguèron la màger part de son territòri e foguèron obligats d'acceptar un protectorat rus.
Politica
Lo referendum del 2002 compreniá tanben un plan per crear un Parlament bicameral. L'edifici que deviá assostar lo parlament es a l'ora d'ara en construccion. Las eleccions pel nòu Parlament bicameral se debanèron lo 26 de decembre mas cap de candidat o partit opausant vertadièrament independent aguèt l'oportunitat d'i participar. La mission d'observacion limitada de l'OSCE concluguèt que las eleccions arribèron a pena als estandards internacionals per d'eleccions democraticas.
Moçambic
Topografia
Lei rius son rars dins lo sud dau territòri moçambiqués e nombrós dins lo nòrd. En causa de la topografia de Moçambic, an de perfieus similars. Lo sens d'escorrement es orientat dau nòrd-oèst au sud-èst entraïnant ansin la formacion de barrieras naturalas que copan lei comunicacions terrèstras e lo debit es important. Lo cors superior es generalament agitat (cascadas, capaus...). En revènge, dins lei tèrras bassas, l'escorrement vèn fòrça lent, çò que causa la formacion de corbas, de lònas e de deltàs palunós. Lei pus importants son Zambèzi, Limpogo, Ruvuma, Lurio e Sabi. En particular, Zambèzi, quatren riu pus important d'Africa, es un axe de comunicacion important vèrs l'interior dau continent.
Enfin, Moçambic tèn tanben una partida dau Lac Malawi mai, encastrada dins de cadenas montanhosas de mai de 3,000 m d'altitud, es d'accès fòrça malaisat.
Camporiès
Toponimia
Camporiès seriá format de camp e del resultat del latin porrarius, amb lo sens de « luòc ont se cultivan los pòrres » (cf. Porrièras e tanben Porreres); aquò justifica -è- dubèrt, mas la prononciacion de las doás èrras etimologicas demanda verificacion sul terrenh.
Moçambic
Demografia
En 2014, Moçambic aviá environ 25 milions d'abitants. En causa de la guèrra civila lònga, dau desvolopament economic feble dau país e de l'epidemia grèva de SIDA que toca lo país (12% de la populacion es seropositiva), l'esperança de vida es febla (51,7 ans) e la populacion fòrça jova. Pasmens, gràcias a un taus de feconditat fòrça aut (5,9 enfants per frema en 2011), la demografia aumenta rapidament (+2,45%/an en 2014).
La conquista portuguesa e la formacion de la colonia de Moçambic
Dins lo corrent dau sègle XVIII, lo mestissatge si generalizèt entre Portugués e populacions localas. En consequéncia, lei colons adoptèron un mòde de vida mai e mai african. Pasmens, contunièron de si considerar portugués e, en 1752, un tractat conclut amb Oman e la nominacion d'un governador a Moçambic permetèron de fondar oficialament una colonia que prenguèt lo nom de sa capitala. Gropava alora una tiera de comptadors (Moçambic, Ibo, Angoche, Quelimane, Espirito Santo) situat au sud dau cap Delgado, limit d'influéncia amb leis Omanés. L'autoritat dau governador li èra febla e poguèt pas empachar, per exemple, França de comprar d'esclaus dins la region per sei colonias de l'Ocean Indian.
La fin de l'esclavatge entraïnèt una crisi importanta de l'economia de Moçambic en causa de l'afondrament dau comèrci amb la metropòli. Lo dinamisme comerciau dau sultanat d'Oman-Zanzibar e d'atacas regularas dau Reiaume de Gaza agravèron la situacion e la colonia comencèt de declinar fins a la fin dau sègle XIX.
La guèrra d'independéncia
Militarament, un equilibri s iformèt amb l'armada portuguesa qu'aviá un equipament e una disciplina superiors mai pas pron de soudats per ocupar tota la region. L'eveniment decisiu de la guèrra foguèt la Revolucion deis Ulhets en 1974 qu'entraïnèt l'afondrament de la dictatura en Portugal. Lo govèrn novèu laissèt l'independéncia a sei colonias. Pasmens, en Moçambic, la transicion si fèt dins de condicions de tensions extrèmas. Lo FRELIMO refusèt d'arrestar lei combats e la màger part dei Portugués, encoratjats per Lisbona ò menaçats per l'insureccion, quitèron lo país entraïnant l'afondrament deis estructuras administrativas.
Organizacion territòriala
Lo territòri moçambiqués es devesit entre 10 províncias e Maputo. Aqueleis entitats son dirigidas per de governadors nomats per lo president e d'assembladas elegits au sufragi indirècte. Son formadas de districtes (405) e en postos.
Moncale
Geografia
Moncale Se tròba en Balagne. Es la una dels sièis comunas del costat de Calenzana e la una dels catorze comunas de la Comunitat de municipalitats de Calvi Balagne.
Las leis
Livre IX: Lo Drech Criminal
Lo murtre d'enfant demanda purificacion e exili de tres ans, e dissocia lo copable de sa familha; separats, son interdits de tot rapòrt, e quina que siá l'escasença.
Lo parricida es somés a las mèsmas purificacions e al mèsme exili que los parents murtrièrs de lors enfants. Tornarà pur qui que siá seriá estat absolgut pel parent abans de morir; un còp absolgut verbalament, aqueste que faguèt lo murtre deurà èsser purificat coma aquestes que faguèron un omicidi involontar, puèi serà declarat pur.
Landécourt
Landécourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Violéncia
Violéncia d'Estat, violéncia politica
Segon la définicion classique de Max Weber dins Lo Sabent e lo politic (1919), « l'Estat revendica lo monopòli de la violéncia legitima ». Istoricament, l'Estat modèrne se bastiguèt desfasent los autres grops (feudals, etc.) del drech d'utilizar la violéncia per lo lor compte (per se far justícia, etc.). Aqueste monopòli pòt venir a èsse contesté (per la màfia, de grops revolucionaris o des guerilhas, o per des « justicièrs » o « vigilants »).
Debat sus la non violéncia
D'autres critiquèran aquesta tactica : Léon Trotski, Frantz Fanon, Reinhold Niebuhr, Subhas Chandra Bose, George Orwell, Ward Churchill e Malcolm X èran de ferveroses criticas de la non violéncia, sostenent de mai d'un còp que la non violéncia e lo pacifisme son d'ensags d'impausar al proletariat la morala de la borgesiá, que la violéncia es un acompanhament necessari al cambiament revolucionari, o que lo drech a la legitime defensa es fondamental.
Violéncia criminala
Aquestas violéncias criminalas son tanben en relacion d'inferéncia amb la violéncia globala (institucionala, estructurala, sistemica…), son donc ligats a gada mai o mens dirèctament, e a vegada son de real reson o retorn de la violéncia globala.
Tipologia
La violéncia primitiva es aquesta que se debana d'una simpla oportunitat de predacion fòra de tota categoria descricha çai dessús, que siá de predacion materiala (apropriacion de bens) o narcissista (apropriation del còrs d'altrú).
Legitimacion e vejaires etics
L'usatge de la fòrça pòt pas èsser legitimat. Pasmens de causas psiquicas intèrnas son juridicament invocables per deslargar la responsabilitat de l'autor de las violéncias; dins aqueste cas un tractament psiquiatric poiriá èsser requesit. Als crims e delictes de drech comun (vòl, raubament), una replica juridica es necessari.
Una partida de las prescripcions religiosas a per objectiu de manténer la patz intèrna, la coesion dins la comunautat, prevenent o en ritualizant sa violéncia. Los prèires pujan sus l'empont quand la violéncia o lo desòrdre menaçan, o sul plan intèrne (discòrdia civila) o sul plan extèrne (agression o menaça exteriora). Per apasimar lo « corroç de la divinitat », la responsa serà la realizacion d'una violéncia rituala : lo sacrifici, uman o animal, o lo recors a la guèrra exteriora. Dins aquestes cases, lo recors a la violéncia es percebut coma defensiu, coma un mejan de s'aparar d'una autra violéncia podent destruire la comunautat. René Girard mostrèt que l'evolucion culturala menant cap a ls religions monoteïstas de vocacion universala, s'acompanhèt d'una evolucion dels rites sacrificials del concret cap a l'abstrach, que venon sempre mai simbolics, sens desaparéisser. Lo cristianisme, dins unes de sos tèxtes originals, abolís pas lo sacrifici, mas presica lo « sacrifici de se » coma alternativa al sacrifici de l'autre.
Polhon
Toponimia
Per Dauzat e Rostaing, Polhon que vien deu nom latin d'òmi Pullius, dab lo sufixe -onem.
Taulat
Taulat (Teulat en francés) es una comuna lengadociana del Tolosan e del Vaurés, situada dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Istòria
La comunautat de Sent Martin de la Ribièra, de la diocèsi civila de Tolosa (doncas de la província de Lengadòc), èra despartida en doás parròquias, d'un costat Sent Martin de la Ribièra e Taulat, de la diocèsi religiosa de Tolosa, de l'autre Punhièras (nom supausat), de la diocèsi religiosa de La Vaur. D'aquí lo mescòrdi entre la Nauta Garona e Tarn e los passatges d'un departament a l'autre. Taulat (atal coma Banhièras e Montcabrièr) foguèt incorporat al Tarn per arrestat dels cònsols del 4 de thermidor an XI (23 de julhet 1803), confirmat per arrestat del 17 de nivôse an XII (8 de genièr 1804).
Xenofont
Òbras de Xenofont
Xenofont escriguèt un quinzanat d'obratges:
Referéncias
<references responsive="" group="">
Grand Site dels Dos Caps
vinheta|280px|Lo [[cap Blanc-Nez, la Marga e la plaja d’Escalles.]] Lo Grand Site dels Dos Caps es un site natural protegit francés situat sus la còsta d'Opale, de cara al Reialme Unit.
Situacion
Lo site se tròba sus la còsta d'Opale, entre las vilas de Bolonha de Mar e de Calais.
Paisatge
Lo paisatge interior es obèrt, leugièrament valonat e dominat pels camps.
Ecologia
Es una importanta zòna de passatge pels aucèls migrators. 5 sites son classats Natura 2000.
Proença (omonimia)
Proença ei un nom de lòc occitan e portugués qui vien de l'anciana ortografia de Provença.
Renat Nelli
Biografia
Dirigiguèt la revista d'etnologia meridionala Folklore e joguèt un ròtle important a prepaus de la coneissença de la cultura occitana : president de la Societat d'Estudis Occitans de 1943 a sa dissolucion en 1946, obrèt tanben a la fondacion, amb Joan Casso en 1945, a Tolosa, de l'Institut d'Estudis Occitans. Consacrèt d'obratges nombroses al catarisme. Tanben fondèt lo Centre Nacional d'Estudis Catars vengut pus tard Centre d'Estudis Catars que uèi pòrta son nom. Coma Fernand Niel, e mai d'un autre, faguèt sos primièrs pas dins l'estudi del catarisme en frequentant Déodat Roché. Son ostal situat dins lo quartièr del Palais a Carcassona, legat al Conselh general d'Aude per sa veusa Suzanne Ramon, defuntada lo 24 d'agost de 2007, deu venir lo Musèu Renat Nelli, musèu del catarisme, per presentar l'ensemble de son òbra.
Esperanto
Reconneisença oficiala
L'esperanto foguèt pas jamai reconegut per un estat mas es lenga de trabalh de mantuna associacion, que la mai importanta es l'Associacion Univèrsala d'Esperanto. Aquela associacion es en partenariat consultatiu amb las Nacions Unidas e l'UNESCO. Cal notar que l'UNESCO a adoptat doas rezolucions favorables a l'esperanto en 1954 e en 1984.
Fonologia e alfabet
Las 28 letras de l'alfabet de l'esperanto son:
Gramatica
Coma aquela del rus o del latin, la sintaxi de l'esperanto es relativament liura. Encara que l'ordre dominant siá subjècte-vèrb-objècte (SVO), pòt èsser modificat de quin biais que siá mercés a l'existéncia de la terminason del cas regim.
Lexic
La màger part de las raiçes que constituisson lo vocabulari de l'esperanto es tirada de las lengas indoeuropèanas. Las raiçes foguèron causidas, generalament, segon un critèri d'intercionalitat: foguèron afavoridas aquelas que se passèron dins mantuna lenga d'Euròpa.
S'una part granda del lexic es degut a Zamenhof meteis, força raiçes foguèron (e continuan d'èsser) introdusidas per de simples locutors de la lenga. Las règlas permeton a cada locutor de prepausar de mots novèls, a condicion que respectèren d'unes critèris. Totes los mots prepausats dintran pas dins l'usatge general, mas mantun o son, sustot dins los domenis scientific e tecnic.
Frasas utilas
= Movement =
Religion
= Reformas =
= Referéncias =
Noyers (Iona)
Noyers es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Peral
- Lo pichon amb un diamètre de 82 a 87 mm, una nautor de 12 a 16 mm e un pes de 90 a 115 g e un afinatge de 7 jorns minimum. - Lo grand format amb un diamètre de 88 a 110 mm, una nautor de 16 a 21 mm e un pes de 116 a 180 g e un afinatge de 8 jorns minimum.
Republica Dominicana
Lo periòde coloniau
L'istòria dau territòri que correspond a la Republica Dominicana actuala es quasi desconeguda avans l'arribada deis Europèus en causa de l'abséncia de documents escrichs. L'illa d'Hispaniola foguèt descubèrta per Cristòl Colomb tre son premier viatge e leis Espanhòus i establiguèron rapidament de colonias. Sota la direccion de Bartolomeo Colomb, fraire dau precedent, fondèron Santo Domingo en 1496-1497. Puei, lo governador Nicolás de Ovando organizèt la colonia entre 1502 e 1509 e ne tuèt la màger part de la populacion indigèna per establir la dominacion espanhòla. Ansin, l'illa venguèt la basa principala dei conquistadors que conquistèron Mexic e Peró.
Chorukor
Lexic
Lo lexic es pas gaire conegut que sonque se donan los jorns de la setmana.
Cashmir
vinheta|Mapa de Cashmir encerclat de blau: [[Paquistan en verd, Índia en blau, China en jaune, los autres païses en gris, le no man's land del glacièr de Siachen en blau.]] Cashmir es una region montanhosa del soscontinent indian. Se designa jos aqueste nom, dempuèi la particion de las Índias e la disparicion de l'Estat princièr de Jammu e Cashmir, l'ensemble del territòri que constituissiá aqueste darrièr.
Marignana
Geografia
Marignana Es una municipalitat de l'Oèst Corsega, la una del nòu comunas del Costat dels Dos-Sevi. Es adherent al Parc natural regional de Corsega en lo « territòri de vida » Dui Sevi e mai se la part nòrd solament de la municipalitat n'i aja integrat. Possedís pas de façada maritima. thumb|left|Panorama de Marignana|upright=2.4
Centaure (constellacion)
Dins aquesta constellacion, los objèctes celestials pus notables son
National Music Museum
Lo NMM qu'ei administrat au còp per la University of South Dakota (qui proveseish lo musèu en personau de conservacion, d'entertien, d'expausicion e d'estudi) e per un burèu de direccion. Lo musèu que possedeish ua sala de concèrt e que da lo parat d'organizar concèrts suber instruments d'epòca.
Guyana
Lo gentilici es guyanés -esa.
Politica
Guyana es una republica parlamentària. Lo president es pas elegit dirèctament per la populacion: los partits politics designan un líder, que serà lo president se lo partit ganha las eleccions legislativas.
Nuits (Iona)
Nòtas
<references group=N/>
Malawi
Malawi (oficialament Republica de Malawi) es un país que se tròba plaçat al sud-èst d'Africa. Limita a l'oèst amb Zambia, a l'oèst, sud e èst amb Moçambic e al nòrd amb Tanzania. Sa capitala es Lilongüe.
Istòria
Anteriorament, durant lo protectorat anglés lo país foguèt apelat Nyassaland (Niassalandia) - es dire, Tèrra del Lac (en idiòmas bantu Niassa o Nyassa significa: lac), Malawi se sonèt en d'autre temps Maravi, o ‘la lutz rebatuda’, en fasent referéncia benlèu a la ludentor del solelh sul Lac Malawi. Las còstas del Lac Malawi son abitadas dempuèi de milièrs d'ans segon las rèstas trobadas en catacions arqueologicas recentas. La majoritat de la populacion actuala aperten a grops etnics bantos qu'arribèron dins la region qualque temps abans l'arribada dels primièrs comerçants d'esclaus arabis e los primièrs exploradors portugueses. Los missionaris e colonizadors britanics, apareisson tre la fin del decenni de 1850, après l'arribada dins la region de David Livingstone.
Lingua Franca Nova
Literatura
Dempuèi la siá creacion la lingua franca nova a jonhètz literatura compausada per tèxtes originales​ e revirats​.
Exemple
Tu nom ta es santida Tu rena ta veni Tu vole ta aveni En tera como en sielo Dona oji nos pan dial a nos E pardona nos detas a nos Como nos pardona la detas de otras E no dirije nos a tenta Ma libri nos de malia Amen ||Nostre Patre, qui es in le celos,
Malawi
Geografia
thumb|right|200px|Mapa de Malawi. A l'èst del país se tròba lo Lac Niassa, tanben conegut coma Lac Malawi.
Brno
Brno, prononciat ['bəɾnɔ], (Brünn en alemand) es la segonda vila en nombre d'abitants de la Republica Chèca, darrèr Praga, e la primièra de Moràvia ambe una populacion de quicòm coma 377.000 abitants. Son aira urbana a mai de 800.000 abitants. Es situada al sud-est del país, a 40 km de l'Àustria e 60 de l'Eslovaquia, a la confluéncia dels flumes Svitava e Svratka. Es la capitala de la Moràvia del Sud.
Picaudon
Fabricacion
Esgotats, salats, desmotlats, los formatges son afinats pendent uèt jorns o mai. Pasmens chau un afinatge de 14 jorns aumens per obténer l'apellacion de Picaudon. Devon mai respectar certans critèris: forma, crosta, pasta, gost, rèiregost e textura.
Cap Blanc-Nez
vinheta|280x280px|Lo cap vist dempuèi un [[drone.]] Lo cap Blanc-Nez es un cap situat a Escalles dins lo Pas de Calais, a de la vila de Calais e environ  de Bolonha de Mar.
Senet
Lo senet qu'ei un jòc de taula de l'Antiquitat egipciana e considerat lo mei vielh conservat dinc a uei lo dia puish que las recèrcas arqueologicas que'u hen remontar a l'entorn de las annadas 3500 abans l'èra crestiana, qu'ei a díser, l'epòca predinastica.
Joan Baptista Senac
Biografia
vinheta|Joan-Baptista Senac Joan-Baptista Senac que neishoc en 1693, ça’m par a Lombèrs. La familha deu pair qu’ei d’Aus en Pardiac (uei Aus e Aussat) au ras de Mielan. Qu’ei ua familha borgesa qui teng quauquas tèrras. Lo gran-pair, Pèir, que hè lo notari e lo pair, Joan-Bernat, l’avocat. La mair, Maria Corregèr, qu’ei la hilha d’un notari. Lo coble que s’acasa en ua bòrda deu villatge de la hemna, Ariés en Manhoac (uei Ariés e Espenan).
Òbras
Traité de la structure du cœur, de son action et de ses maladies, T.1, M. De Sénac, 1741
Institut d'Estudis Catalans
Istòria
En 1906, pendent lo primièr congrès internacional de la lenga catalana, s'encoratjarà la creacion d'una entitat per organizar la cultura dels Païses Catalans. L'IEC es fondat lo 18 de junh de 1907 per Enric Prat de la Riba, alara president de la província de Barcelona. Antoni Rubió i Lluch es elegit president de l'institut e Josep Pijoan secretari.
En 1912 es creada la Societat catalana de biologia, que s'afilia a l'IEC, e en 1913 son creadas los Burèus lexicografics, dont las nòrmas ortograficas seràn declaradas oficialas per la Mancomunitat de Catalonha un an mai tard.
Vladimir Jankélévitch
Biografia
En 1979, als Estats generals de la filosofia que se debanèron a la Sorbona, fòrça contribuiguèt, amb Jacques Derrida, a salvar l'ensenhament de la filosofia en classa de terminala en França. Sa segonda esposa, Lucienne Lanusse lnascuda lo 28 de decembre de 1911, moriguèt lo 13 de novembre de 2007 a París. Es enterrat al Nòu Cimentèri de Châtenay-Malabry.
La metafisica del « sabi pas qué » e del « gaireben pas res »
E foguèt designar pels quita Bergson, amb Jean Guitton, coma l'eritièr de sa pensada.
La morala de l'intencion benfasenta
Un autre paradòxe de la Morala ten al fach que l'intencion se cal traduire en acte, es a dire prene los mejans plan limitats de sa fin infinida, e, pièger, « se depausar » en actes pausats : aquela traduccion es de segur una traïson, que deu acceptar las mediacions, los compromeses e las compromissions… s'es vertadierament seriosa. Deu fin finala acceptar que sas òbras se destacan e, a vegadas, se n'alunhar. Aqui tocam un punt essencial de la pensada de Jankélévitch qu'es « una paradoxologia de l'organ-obstacle » (concèpte empruntat a Bergson) : « sufís pas de dire que la volontat morala es relegada dins una zona intermediària: la volontat pòt çò que pòt malgrat l'obstacle e de per aquí mercé a el. » (Le paradoxe de la morale ch. 3, par. 4).
Sergei Eisenstein
Vida e formacion
Dins l'Armada Roja, intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier (1920) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de Vsevolod Meyerhold.
Montferrand de Perigòrd
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Violeta Parra
Biografia
Enregistra alara son darrièr disc, amb fòrça composicions ja conegudas: Gracias a la vida, Volver a los 17, Rin del Angelito, Pupila de Águila, Cantores que reflexionan e El Albertío.
Posteritat
En 2011, lo Chilian Andrés Wood realiza un film sus la vida de Violeta Parra, Violeta se fue a los cielos, segon lo roman eponime de son filh Ángel Parra.
Anglés
L'anglosaxon
En parallèl d'aquela evolucion, l'anglosaxon adoptèt l'alfabet latin en plaça d'un alfabet runic. Aqueu fenomèn aguèt luòc dins lo corrent dau sègle VI e sembla relativament rapid. D'efiech, leis inscripcions runicas son raras e fòrça ancianas. Dins aquò, en despiech d'aqueu cambiament, lo vièlh anglés èra relativament alunchat de l'anglés dau sègle XXI. Sa gramatica èra pròcha de l'alemand actuau e i aviá un sistèma de declinasons per lei noms ò un sistèma de conjugason pus complèx. L'òrdre dei mots èra pereu fòrça liure.
L'anglés mejan
L'invasion normanda aguèt un autre efiech major regardant l'evolucion de l'anglés car permetèt la simplificacion de sa gramatica. D'efiech, l'anglosaxon e lo noroèc demorèron d'aqueu temps la lenga dei classas popularas. Òr, aquelei lengas èran morfologicament pròchas. Lo besonh d'una comunicacion aisada entraïnèt donc l'abandon progressiu deis estructuras gramaticalas divergentas. En particular, i aguèt una disparicion dau destriament entre nominatiu e acusatiu. L'instrumentau dispareguèt tanben e l'utilizacion dau genitiu foguèt limitada a la descripcion de la possession. De mai, plusors formas irregularas foguèron suprimidas. En contrapartida de la disparicion dei declinasons, l'òrdre dei mots venguèt mens liure.
L'anglés modèrne
L'anglés modèrne apareguèt dins lo corrent dau sègle XVIII. A respèct de la forma premodèrna de la lenga, l'usatge de l'auxiliar do se generalizèt, aqueu dei cas se limitèt a solament quauquei pronoms (she, he, her'...) e l'òrdre SVO foguèt adoptat. Regardant la conjugason, lei formas progressivas en -ing foguèron a l'origina de construccions novèlas e la demenicion dau nombre de vèrbes irregulars contunièt de demenir.
Lei dialèctes caribs, africans e sud-asiatics
Dins leis autrei regions anglofònas africanas e sud-asiaticas e dins lei Caribas, l'anglés tèn generalament un estandard locau, basat sus lo RP, qu'es concurrenciat per un creòl, generalament parlat per la màger part deis abitants. Lo cas pus caracteristic es Jamaica onte la populacion utiliza tant l'anglés jamaïcan que lo creòl jamaïcan. L'usatge d'aquelei parlars despend dau contèxte : lo creòl es sovent adoptat per la vida vidanta e l'anglés locau per leis eveniments pus formaus.
Vocalas
Lo tablèu aicí dessota representa la prononciacion estandarda dei vocalas anglesas :
Conjugason
La conjugason anglesa se caracteriza per un nombre limitat de formas verbalas que son usatge despend principalament de l'aspèct de l'accion. Conoís tres personas au singular e au plurau, cinc mòdes (indicatiu, participi, infinitiu, condicionau e subjonctiu) e doas votz (activa e passiva). Lo genre es portat per lo pronom ò per lo contèxte. Es jamai marcat dins la forma verbala.
Comportament
Lo comportament dels animals
Lo confinhament a un ròtle sul comportament dels animals. En efèit los animals vivent pendent de periòdes prolongats dins de condicions non optimalas desvolopan de comportaments estereotipats qu'acaban pas de repetir. Qualques uns d'aqueles comportaments estereotipats pòdon èsser nosibles e engendrar de prejudicis fisics als animals.
Lo comportament dels mamifèrs
Los comportaments dels mamifèrs pòdon èsser fòrça complèxes. Son realizats mercé a d'estructuras e d'organs especializats, fòrça organizats : esquelet articulat, muscles, e subretot un sistèma nerviós especializat.
Federico Tinoco Granados
Federico Alberto Tinoco Granados (1868-1931) militar e òme politic foguèt president de Còsta Rica entre 1917 e 1919.
Grassac
Grassac es lo nom francés de la comuna occitana de Graçac.
Bill Raisch
thumb|Bill Raisch (1965) Carl William Raisch, mai conegut coma Bill Raisch (North Bergen, Nòva Jersei, 5 d'abril de 1905 – Santa Monica, Califòrnia, 31 de julhet de 1984) foguèt un dançaire e actor american. Es conegut subretot per son ròtle de l'òme sens braç perseguit per Richard Kimble dins la sèria de television de las annadas 1960 The Fugitive.
Villers-sous-Saint-Leu
Istòria
La commune a eu plusieurs noms :
Generalitat Valenciana
Istòria
Las Corts de Valéncia, instituïdas al per representar los tres òrdres del reialme de Valença, en 1418 la « deputacion del general » (Diputació del General). Compausada de sièis membres (dos per òrdre) elegits per un mandat de tres ans, lo Generalitat a la carga de la collècta de la « impòst de las generalitats » (impòst indirècte prelevat sus la consomacion de bens e lo trafic de las merças). Faguèt l'objècte puèi de mantuna reforma.
Shetland
Shetland (en gaelic escocés: Sealtainn), o Shetland Islands (islas Shetland), es una archipèla subarctica d'Escòcia que s'estend al nòrd èst de l'isla de Granda Bretanha e forma part del Reialme Unit.
Istòria
Coma lenga de la populacion, l'ancian norn foguèt suplantat per l'escocés, que al seu torn es estat substituït per l'anglés.
Coëx
Coëx es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Garrigas (Tarn)
Garrigas (Garrigues en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Monius
Monius (Monieux en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Chu ko nu
Segon una legenda frequentament mencionada, foguèt concebuda per lo generau Zhuge Liang (181-234) mai aquò es la consequéncia d'una error d'interpretacion d'un tèxte ancian. D'efiech, l'aubaresta de repeticion chinesa sembla aparéisser puslèu au sègle IV. Èra una arma que necessitava una maintenança importanta per foncionar corrèctament e seis utilizaires devián donc aver quauquei conoissenças en mecanica. Sa precision èra fòrça limitada, la poissança dei tirs èra febla e sa portada eficaça se situava solament entre 70 e 180 m. Pasmens, gràcias a un sistèma de cargaire e d'aigre, èra possible de la cargar rapidament e d'agantar una cadéncia de tir de 10 trachs en 15 segondas. Una pichona unitat d'un centenau d'òmes podiá donc tirar 1,000 trachs en 15 segondas sus una formacion enemiga, çò qu'aviá un interès major per protegir una posicion ò trebolar un assaut. Lei projectils utilizats èran sovent empoisonats per aumentar son eficacitat.
Fublaines
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Francés d'Assisi
Francés d'Assisi (en italian Francesco d'Assisi), nascut Giovanni di Pietro Bernardone a Assisi (Itàlia) en 1181 o 1182 e mòrt lo <time class="nowrap date-lien" datetime="1226-10-10" contenteditable="false">3 d'octobre 1226 <time class="nowrap date-lien" datetime="1226-10-10" contenteditable="false">, es un religiós catolic, diacre e fondator de l'òrdre dels fraires minors (OFM, o Òrdre franciscan) caracterizat per un engatjament dins la pregària, la jòia, la pauretat, l'evangelizacion e l'amor de la Creacion divina. Foguèt canonizat en 1228 pel papa Gregòri IX e celebrat lo 4 d'octobre dins la liturgia catolica.
Jovença
Francés aguèt una jovença indisciplinada. Benlèu cometèt lo pescat de carn coma o suggerís son Testament. A l'epòca de las revòltas comunalas amb lors borgeses volent accedit a la noblesa, faguèt la guèrra a la noblesa d'Assisi e de Perosa. A la desfacha dels Assisiats a Ponte San Giovanni<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Ponte San Giovanni » dans une autre langue">, en novembre de 1202 foguèt castigat a un an de prison. Malaut pendent sa captivitat (benlèu un començament de tuberculòsi), foguèt recatat pel paire e deguèt, après son retorn a Assisi, calmar son vam.
Cambiament de vida
Alara qu'esperava encara d'aquerir lo reng de noblesa pels bons fachs d'armas e de venir cavalièr al biais dels princeps juventutis, èra per se ligar a l'armada de Gautieri de Brienne mas un sòmi fach a Spoleto lo fa abandonar tot esper per aquel projècte. De retorn a Assisi, abandona pauc a pauc son estil de vida e sos companhs de fèsta e frequenta totjorn mai sovent las capèlas del Val di Spoleto.