cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brama
Sa vida dura 36000 de sos jorns (cent de sans annadas), cadun valent unes 8,64 miliards d'annadas dels mortals (veire Mesura vedica del temps). Brama es un agent del Braman, lo « Se Suprèma » de l'indoïsme.
Aqueste dieu es un deus otiosus : quitament s’es lo Creator de totas las creturas vivantas, i a pas qu’unes temples li essent totalament dedicats, a Pushkar al Rajasthan, a Kumbakonam, a Thirupattur e Pondicheri al Tamil Nadu, e a Thirunavaya al Kerala.
Las epiclèsas de Brama
Segon sos atributs, es present dins los tèxtes e los comentaris jos de noms diferents :
Leménil-Mitry
Istòria
Une présence gallo-romaine y serait attestée.
Miguel de Cervantes
Biografia
S'anèt puèi repausar en Sicília. En 1575, pendent son retorn de Nàpols en Castelha, foguèt capturat amb son fraire per de corsaris d'Argièr, que fasiá partida de l'Empèri Otoman. Demorèt captiu pendent cinq ans. Foguèt liberat finalament en 1580, aprèp mai d'unas temptativas de fugida e lo pagament d'un rescat.
(671) Carnegia
(671) Carnegia es un asteroïde.
Telefòn mobil
Denominacions en occitan
Maugrat que lei doas formas (mobil e cellular) son corrèctas, tecnicament seriá pus apropriat de dire telefòn cellular, ja qu'un telefòn sens fiu tanben es mobil dins lo sens estricte dau mot: se pòt mòure. Per còntra, lo mot cellular definís clarament lo tipe de tecnologia. Pasmens, lo tèrme de telefòn mobil (o mobil) es lo que s’utiliza abitualament dins la màger part dei lengas romanicas.
Rets (o malhums)
thumb|300px|right|Una [[antena per telefòns mobils en Belgica]] Basicament existisson dos tipes de rets (o malhums) de telefonia mobila:
Janus
Orbita
Lo rai orbital indicat aquí èra valid lo 1èr de julhet de 1981.
Pepsina
La pesina qu'ei era medisha ua proteïna compausada de 44 aminoacids ; qu'a besonh entà agir d'un mitan acid ; la soa activitat optimum qu'ei obtienguda dab PH enter 2 e 4. Au dessús de 6 qu'ei inactiva.
Josephine Baker
Josephine Baker (n. Freda Josephine McDonald en Saint Louis, Missorí, lo 3 de junh de 1906 - m. en París, lo 12 d'abriu de 1975), cantaira e dançaira afroamericana e, arron, francesa qui he ua grana carrièra en França. Que ho tanben resistenta de la Segonda Guèrra Mondiau, activista deus drets deus afroamericans. Que viscó ua grana partida de la soa vita en Occitània dens lo castèth de Las Milandas en Lemosin on, dab los sons hilhs adoptats de pertot autorn deu monde, en ensaiat atau de realizar los sons ideaus de patz e de frairèra.
Temps de mainatge
Josephine Baker qu'èra descendenta d'esclaus de Carolina deu sud e d'indians de las Apalaches. Que creishó dens lo praubèr e, aus seis ans, qu'avó de huéger un pogróm antinegres dab los sons dus canhòts en los sons braç. Mainatge que comencè a dançar en bèth desplegar un gran talent au quau e horní lo son jòc comic (ua de las soas especialitats qu'èra de har virar los sons uelhs com se hossin bilhas).
Beyoncé Knowles
thumb|250px|Beyoncé en 2013 Beyoncé Giselle Knowles-Carter, mai coneguda coma Beyoncé (Houston, 4 de setembre de 1981) es una cantaira de musica pop, R&B e soul, compositora, productritz, dançaira e actritz americana. Venguèt famosa tre las annadas 1990 amb lo grop Destiny's Child. Son succès se consolidèt mai encara tre 2003 quand comencèt una carrièra de solista. Es maridada dempuèi 2008 amb lo cantaire de rap Jay-Z.
Còmi
Lo còmi es la lenga oficiala de la Republica dels Komis (capitala : Syktyvkar) que fa partida de la Federacion de Russia mas es solament parlat per mens de 20% de la populacion de la republica ont lo rus (l’autra lenga oficiala) servís de lenga veïculària. vinheta|Territòri komi
Georg Philipp Telemann
Lo som de la soa carrièra qu'arribè en 1721 quan e hore au cap de cinc caperas de la ciutat de Hamburg.
(674) Rachele
(674) Rachele es un asteroïde.
Payo de Ojeda
Payo de Ojeda es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Midrevaux
Istòria
D'après Ora Lepage e Ch. Charton, Midrevaux (Tanben Melior-Valis, Mundri-Valis, Midreval) es un vilatge de l'anciana província de Champagne, en partida sul vessant d'una montanha, en partida en una plana, sul ruisseau de l'Anatz, près del camin de granda comunicacion numèro 4 de Liffol-lo-Grand a Coussey ; a Unitat|78|km de Épinal e 8 de Neufchâteau, cap de-luòc del costat.
Astronomia
L'astronomia es considerada coma la pus anciana dei sciéncias de l'umanitat. De nombrosei civilizacions despareissudas avián de bònei conoissenças en astronomia (sovent liadas a l'astrologia), que n'atrobam lei marcas de biais variats. Uei encara aquesta sciéncia existís. Encuei s'es popularizada près dau grand public. Un certan nombre d'astronòms amators juegan un ròtle dins aquesta disciplina, especialament per la descubèrta d'asteroïdes. L'astronomia es una dei rarei sciéncias que leis amators i pòdon encar jugar un ròtle important.
Leis objèctes celestiaus
L'astronomia es famosa per seis objèctes d'estudi. D'efiech, abòrd d'objèctes celestiaus son bèus e impressionants en causa de sei colors, de sa talha, de seis originas ò de sei dimensions. Lo caractèr misteriós de mai d'un fenomèn es tanben un factor d'atraccion poderós.
Uei, leis objèctes celestiaus son catalogats per leis astronòms per formar de classas contenent d'objèctes similars. De categorias novèlas son regularament creadas en foncion dei descubèrtas realizadas. Pòt tanben existir de classas teorias que correspòndon a d'objèctes prevists per de modèls fisics mai non observats. Per exemple, lei traucs negres fèron lòngtemps partida de classas teoricas.
Lo telescòpi
Lo telescòpi es l'instrument de basa de l'observacion astronomica. Utiliza un sistèma de miraus per collectar, concentrar e dirigir la lutz vèrs un sistèma optic compausat de lentilhas. Coma es lo sistèma de miraus que realiza la collècta e la concentracion, lo sistèma optic pòt èsser simple e relativament reduch. Divèrsei tipes de telescòpis existisson. Son definits per d'arquitecturas intèrnas diferentas. La pus conoissuda es probable aquela de Newton.
Lei mejans d'exploracion
Dempuei la segonda mitat dau sègle XX, leis astronòms dispausan tanben de mejans d'exploracion dirècta deis objèctes dau Sistèma Solar. D'efiech, lo desvolopament dau vòl espaciau permet de mandar de missions que son generalament compausadas d'una sonda espaciala dotadas d'instruments d'observacion coma d'aparelhs fotografics, d'espectromètres e de radars. Per lei missions pus importantas, generalament destinadas a l'estudi d'una planeta, es possible d'organizar l'aterratge d'una sonda especiala a la superficia d'un objècte ò son intrada dins l'atmosfèra. Aquò permet de descubèrtas importantas e suscita l'interès dau public interessat per l'exploracion d'autreis objèctes celestiaus.
L'astronomia optica
L'astronomia optica estúdia lei raionaments situats de 400 a 800 nm, generalament a partir d'observatòris terrèstres. Pasmens, l'atmosfèra es pas totalament transparenta a la lutz visibla. De mai, lei movements atmosferics pòdon trebolar l'imatge. Aquò demenís lo poder de resolucion dei telescòpis e, per aquela rason, leis observatòris optics modèrnes son donc sovent establits a la cima d'una montanha ò dirèctament dins l'espaci.
L'astronomia amatritz
L'astronomia amatritz es una activitat de leser que consistís en l'observacion dau cèu. La màger part deis astronóms amators dispausan d'instruments optics leugiers (inferiors a 200 mm de diamètre) e son interessats per l'observacions d'objèctes celestiaus de remarca observables en lutz visibla (Luna, planetas, nebulosas, amàs d'estelas...). Una branca particulara de l'astronomia amatritz es l'astrofotografia que son objectiu es de fotografiar d'objèctes astronomics.
Ariel Rebel
Ariel Rebel es una modèla de charme, actritz de pòrno e blogaira culinaira de nacionalitat canadenca. Nasquèt lo 23 de setembre de 1985 a Montreal, en Quebèc.
Acòrdis de Sykes-Picot
En 2014, l'avançada de l'Estat islamic abolit en partida la frontièra entre Siria e l'Iraq, çò que reünís de facto de territòris autres còps gerits per França e la Granda Bretanha. Segon lo geograf franco-allemand Christophe Neff, « tota l’arquitectura geopolitica, se fondant suls acòrdis Sykes-Picot es a s'asclar, e amb aquò la proteccion relativa de las minoritats religiosas » dempuèi lo començament de l'estiu de 2014.
Economia d'Egipte
La moneda del país es la liura egipciana (EGP) amb taus de cambi de 5,6 liuras per 1 US$ lo 4 de mai de 2009.
Amilasa
Qu'ei presenta dens la shaliva (que's parla alavetz d'amilasa shalivària) e dens lo prancreas (qui produseish amilasa pancreatica).
(679) Pax
(679) Pax es un asteroïde.
Léning
Léning es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Istòria
Le village de Léning est situé en Lorraine allemande non loin de la frontière linguistique mosellane.
Lenga dels signes de Nòva Zelanda
La lenga dels signes de Nòva Zelanda es una lenga dels signes emplegada da la Comunautat Sorda en Nòva Zelanda (9.000 ).
Illas Marshall
Istòria
L'explorador espanhòl Álvaro de Saavedra Cerón las descobriguèt e i desbarquèt en 1529, ne'n prenent possession al nom del Rei d'Espanha. Se sap pauc de causas de la preïstòria de las Illas Marshall. Pasmens, d'ondas migratòrias successivas venentas del sud-èst asiatic arribèron dins lo Pacific Occidental fa a l'entorn de 3000 ans e atenguèron aquestas illas. Los angleses las nomenèron "Marshall" en las sieunas mapas, en omenatge a un explorator del meteis nom que las visitèt en 1799, mas foguèron reclamadas per Espanha en 1874 e foguèt reconeguda la siá sobeiranetat per la diplomacia internacionala. Part de l'Oceania espanhòla, foguèron vendudas a Alemanha en 1884 après la mediacion papala.
Leonid Kogan
Leonid Kogan (Dnepropetrovsk, Ucraïna, lo 17 de noveme de 1924 - lo 17 de deceme de 1982) (en ebrieu לאוניד בוריסוביץ' קוגן e en rus Леонид Борисович Коган) que ho un deus màgers violonista representant de l'escòla sovietica. Qu'èra judiu.
Ligam extèrne
Leonid Kogan anat cercar Il Cannone per interpretar Paganini.
Fours-en-Vexin
Fours-en-Vexin en normand (Fours-en-Vexin en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Theo Angelopoulos
Païsatge dins la nèbla (1988)
thumb|250 px|left|[[Kastoria... Hellas]]
L'Eternitat mai un jorn (1998)
thumb|350 px|right|Mont [[Arenta...Evrytania]]
nominacions
thumb|320px|right|Cigonha... [[Πελαργóς... aplantada en pel temple d'Artèmis... Turquia]] thumb|220 px|right|...[[Autra cigonha aplantada endacòm mai...Αλλοú]]
Filmografia
200 px
Bibliografia
100 px
Paul Berg
Paul Naim Berg (n. en 1926) es un bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1980 per l'estudi de la bioquimia dels acids nucleïcs, e en particular de l'ADN recombinant.
Saint-Agnan (Iona)
Geografia
Lo vilatge ancian a enganchat al flanc oèst d'un esperó calcaire abrupt amb lo sieu glèisa del e los sieus vièlhs ostals. Lo bourg s'es estendut la longitud dels camins vicinaux e se escalona de 99 a 153.6 mètres ; compren 9 caseriux : Aigremont, Lo Chaudron (partejat amb la municipalitat de Villeneuve la Guyard), Montbéon (146 m), Lo Loupier (156 m), La Porteria (133m), Lo Potz Quantin (147m), Lo Bòsc Maco, Lo Grand Boulin (125m), La Barralha al Rei (150m, e partejat amb la municipalitat de Diant en Seine-e-Marna).
Au carrefour de la Route Départementale 103 et de la Route Départementale 37, Saint-Agnan dans l'Yonne, est située en limite de département avec la Seine-et-Marne, au sud-est de Paris et de Montereau-Fault-Iona, au nord-ouest de Sens. Le territoire fait partie du plateau du Gâtinais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Francomtés
Localizacion
En França se localiza dins lo nòrd e lo nòrd-oèst de la Franca Comtat, dins los departaments de l'Auta Sòna, del Territòri de Belfòrt, lo nòrd de Doubs e lo nòrd de Jura (la zona sud d'aqueles dos darrièrs departaments parla francoprovençal). En Soïssa se parla dins lo canton de Jura.
Genèva
Istòria
Engatjada per son evesque als costats del duc de Borgonha dins la guèrra de Borgonha, Genèva es menaçada per los Soïsses après lor victòria e condamnada en 1475 a pagar une emenda importanta. Un tractat de 1526 entre Genèva, Bèrna e Friborg anonça la fin del poder de l'evesque e l'emergéncia d'una senhoriá autonòma. Los "Eidguenots", partisans dels Confederats, fan aprovar lo tractat per lo Conselh General lo 25 de febrièr.
L'11 de decembre de 1602, l'ataca de nuèch dels Savoiards es desfacha per los geneveses e es demorada dins l'istòria sos lo nom d'« Escalade », e compelís lo duc a acceptar una patz duradora sagelada per lo tractat de Sant Julian lo 12 de julhet de 1603 que reconeis l'independéncia de la ciutat. Sus lo plan economic, de nombrós protestants italians mas subretot franceses doblan la populacion durant las annadas 1550 e donan un nòu dinamisme a la vila.
Districte de Pathanamthitta
Administracion
Lo capluòc del districte es la vila de Pathanamthitta.
Genèva
Istòria
Malgrat la crenta dels catolics soïsses adrech la « Roma protestanta » e als trebols qu'a conegut al sègle XVIII, l'estacament es sinhat lo 19 de mai de 1815.
Salomé (Nòrd)
Istòria
Robert, evoca de Arras, #donar, en 1182, l'autar d'aquel vilatge al abbaye de Sant-Bertin.
Barro (Pontevedra)
Barro es un municipi de la província espanhòla de Pontevedra dins la Comunautat Autonòma de Galícia.
Chartrosa de Granada
Òm qu'arriba au portic per un portau d'estil plateresc. Lo bèth peiron qui'ns mia a la pòrta de la glèisa, òbra deu maçon Cristóbal de Vílchez, qu'ei precedit d'un camin empeirat d'estil granadin, de pèiras negras e blancas, hèit en 1679. Lo devant de la glèisa qu'a en haut un blason d'Espanha, dilhèu per'mor aqueste monastèri que dependèva de la chartrosa de Nosta Dauna deu Paular, a Rascafría, fondacion reiau. Lo portau deu Neoclassicisme en marme gris qu'estó dessenhat per Joaquín Hermoso en 1794. L'imatge de Sant Brunon en marme blanc qu'ei devut a Pedro Hermoso, hrair deu precedent. Un vestibul austèr que'ns mia a un polit claustre d'òrdi doric, comunament aperat lo tà destrià'u deu gran claustre ara desapareishut. Qu'ei au dia d'uei lo center deu monastèri e las pòrtas de totas las pèças que dan sus las soas galerias. D'un deus sons angles que's pòt observar la tor de la glèisa.
Amoncourt
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Unalaska (vila)
Aquesta vila es localizada sus l'illa d'Unalaska, dins l'archipèla de las Aleutianas.
Illas Salamon
Lo gentilici es salamonés -esa.
Geografia
Geograficalament, l'Illa de Bougainville es part de las Illas Salamon, mas politicament son part de Papoa-Nòva Guinèa.
Veda
Etimologia
Lo tème nominal indoa a veda-, passa atal en sanskrit (वेद) apond una vocala tematica -a a la raiç VID- transformada en VED- per alternança vocalica: VID- > VED- > veda-.
Lo Veda
Après los Savis Rishi primordials, lo vedisme, lo bramanisme, puèi l'indoïsme considèran totes l'unicitat e la perpetuitat del Veda, manifestat dins l'expression de lors vòts (vrata) qu’espelisson dins una multitud de « poèmas » (rig) oralament en recuèlh (saṃhitā), que sola la recitacion conscienta e corrècta e de votz nauta pren valor de Veda. « Lo mortal que pel fuòc sacrat, per l'invocacion, pel Veda, per l'ofrenda, pels rites pietoses, onora Agni, obten de corsièrs rapids e venceires, e una glòria lusenta » atal canta Sobhari, filh de Kaṇva.
Quadruple Veda-samhita
Lo primièr tèxte qu’integrèt lo Veda après los tres Saṃhitā nomenat Triple-Veda es l'Atharvaveda-saṃhitā, recuèlh de tèxtes utils al purohita- (protector, òme-mètge) mas non utilizat pendent lo ritual dels yajñâ (sacrificis vedics).
La Atharvaveda-saṃhitā conten d’embelinaires magics de longa vida, contra la malautiá, la possession demoniaca, per ganhar l'amor d'altrú o la riquesa.
La societat vedica
Dempuèi l’edat vedica se constituisson las quatre grandas divisions de la societat ariana (varna): los bramans (prèires), los kshatriya (guerrièrs), los vaishya (païsans) e los shudra (sèvis). La familha constituís la cellula de basa de la societat, lo villatge es de biais frequent descrich coma lo regropament d’una linhada puslèu que coma un regropament territorial.
Sūtra
La literatura del bramanisme complèta enseguida lo Brahmana per de recuèlh de sūtra. La tradicion indiana considèra aquestes tèxtes coma produchs de la memorizacion umana (Smriti) e non pas coma emanacion de l'ausida del Veda (Shruti) levat los Shrautasûtra.
Upanishad
Los Upanishad (उपनिषद्), contenon de tèxtes filosofics e metafisics tractan de la natura e del rapòrt de l'alma (atman) a l'esperit suprèma Brahman. Lo canon Muktika conten 108 Upanishads que la compositcon s'espandís de -800 a 1300 de nòtra èra. Se destria tradicionalament dotze Upanishads màger o principalas e nonenta sièis Upanishads menoras destriadas en sèis categorias.
Los tèxtes ulteriors
Cada Veda-samhita s'alarga pauc a pauc en diferents libres de lei e manuals rituals que dependon d’el: lo Dharmashastras, Grihyasutras, etc., mas fòrça erudits los considèran pas coma partida integranta de la literatura eissida de la Shruti o de Veda en pròsa. Ligan aquestes tèxtes a la memorizacion (Smriti) de sciéncias umanas « profanas ».
Jalu
L'oasi de Jalu es un oasi situat en Cirenaïca, en Libia. La vila de Jalo (escrit tanben Gialo o Jalu), d'aperaquí 4,000 abitants, es un pichona vila creada proximitat de l'oasi dins la municipalitat d'Al Wahat en Fezzan.
(692) Hippodamia
(692) Hippodamia es un asteroïde.
Caldas de Reis
Caldas de Reis es un municipi de la província espanhòla de Pontevedra dins la Comunautat Autonòma de Galícia.
Projècte de Rosèta
Tecnologia d’escritura
La techologia emplegada tà enregistrar los tèxtes qu’ei HD-Rosetta (High Density Rosetta). Prumèr, l’informacion qu’ei convertida en format numeric, puish pixel per pixel, un get d’ions localizat (aperat tanben FIB, Focused Ion Beam) que truca la susfàcia deu disc. Aqueths ions (Gàllium) que des·hèn ─ qu’avalishan ─ un tròç deu materiau deu disc qui dèisha la susfàcia dab la fòrma d’ions segondaris.
Chèc
Chèc pòt significar:
Lo Trilh deu Cohet
''Una notte [1713] sognai che avevo fatto un patto e che il diavolo era al mio servizio. Tutto mi riusciva secondo i miei desideri e le mie volontà erano sempre esaudite dal mio nuovo domestico. Immaginai di dargli il mio violino per vedere se fosse arrivato a suonarmi qualche bella aria, ma quale fu il mio stupore quando ascoltai una sonata così singolare e bella, eseguita con tanta superiorità  e intelligenza che non potevo concepire nulla che le stesse al paragone. Provai tanta sorpresa, rapimento e piacere, che mi si mozzò il respiro. Fui svegliato da questa violenta sensazione e presi all'istante il mio violino, nella speranza di ritrovare una parte della musica che avevo appena ascoltato, ma invano. Il brano che composi è, in verità il migliore che abbia mai scritto, ma è talmente al di sotto di quello che m'aveva così emozionato che avrei spaccato in due il mio violino e abbandonato per sempre la musica se mi fosse stato possibile privarmi delle gioie che mi procurava.''
Panamà (país)
Lengas
L'espanhòu es la lenga oficiala de Panamà. Lenga de la colonizacion, s'es impausat dins la màger part de la societat e èra la lenga mairala de 93% de la populacion en 2000. En mai de l'espanhòu, li aviá 14 lengas indigènas e divèrsei creòles eissits de l'anglés, dau francés e dau chinés. Lei lengas indigènas son d'origina chibchana (oèst e nòrd-èst) e chocó. An ges d'estatut oficiau mai fan de còps partida de l'ensenhament oficiau, especialament lo ngäbere qu'es la pus importanta (170,000 locutors en 2000). Son encara largament parladas au sen dei comunautats indigènas e solament l'emberó-catio es menaçat de disparicion (pasmens, demora viu en Colómbia). Lei creòles basats sus l'anglés e lo chinés son utilizats dins lei regions dau canau per de rasons professionalas e economicas. En revènge, lo creòle basat sus lo francés es quasi disparegut (3 locutors coneguts en 1999). Enfin, l'anglés èra mestrejat per 8% de la populacion en 2000, lo francés per 4% e l'arabi per 1%.
Religion
Lei religiosas minoritàrias principalas son lo bahaïsme (2%), lo mormonisme (1,1%), lo judaïsme (mens de 0,5%) e l'islam (mens de 0,5%). Quauquei cultes amerindians existisso totjorn au sen dei pòbles kunas e ngobe mai lo nombre de fidèus es fòrça limitat.
La construccion dau canau
Lei trabalhs acomencèron tornarmai en 1904 e foguèron d'ara endavant finançats per lo budget federau estatsunidenc e s'acabèron en 1914. Entraïnèron la migracion d'un grand nombre d'obriers negres venguts deis Antilhas Britanicas qu'una partida demorèt dins lo país après la fin dau chantier. Una autra evolucion demografica de remarca foguèt l'installacion de marchands originaris d'Orient Mejan, deis Índias e de China lòng dau canau entre Colón e la Ciutat de Panamà.
Panamà dempuei 1981
Après la mòrt d'Omar Torrijos, lei militars gardèron la realitat dau poder mai installèron un regime democratic de façada. Lo periòde veguèt lo desvolopament deis activitats financieras e Panamà venguèt un paradís fiscau important. Lo generau Manuel Norieja venguèt l'òme fòrt d'aqueu regime a partir de 1983. Èx-agent de la CIA, perdiguèt lo sostèn de Washington en 1986-1987 en causa de sei simpatias supausadas per certanei movements comunistas, per sei liames ambé lei servicis secrets cubans e per son ròtle dins lo trafec de cocaïna a destinacion dau territòri estatsunidenc. Après quauqueis annadas de pression diplomatica infructuosa per obtenir son retirament, leis Estats Units decidèron d'intervenir militarament per reversar Noriega en decembre de 1989. L'operacion s'acabèt per una victòria rapida après quauquei jorns de combats mai fèt de miliers de mòrts au sen de la populacion civila. Capturat, Noriega foguèt extradit ais Estats Units onte foguèt condamnat a quaranta ans de preson en 1992.
Nòrd-oèst Pacific
right|thumb|270px|Lo Nòrd-oèst Pacific vist de l'[[Espaci (cosmologia)|espaci]]
Georgia (Caucàs)
Perïstòria e Antiquitat
A sa mòrt, Ibèria èra un reiaume poderós de la region. Pasmens, sei successors abandèron pauc a pauc lei conquistas dau sud per si concentrar sus la region dei Portaus de Caucàs. Aquò afebliquèt la dinastia que foguèt reversada en 189 avC per una dinastia armeniana. Au sègle I avC, aquela relacion amb Armenia entraïnèt una invasion romana en 65 avC. Còlchida venguèt una província romana e Ibèria un protectorat fins au sègle III.
Pompèia (Campània)
Pompéia (en italian: Pompei, en napolitan: Pumpeje) es una ciutat e comuna italiana de la Ciutat Metropolitana de Nàpols, en Campània; es situat a la plana del Sarno, al pè del Vesuvi. Al recensament de 2007 teniá 25.745 abitants. Las roïnas de l'anciana ciutat de Pompèia, victima d'una erupcion del volcan en l'any 79, son situadas a l'oèst de l'actuala e son estadas declaradas Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.
Georgia (Caucàs)
La Guèrra Civila Russa e la Republica Democratica de Georgia
Durant la Premiera Guèrra Mondiala, Georgia demorèt alunchada dau prat batalhier de Caucàs entre l’Empèri Rus e l’Empèri Otoman mai la majoritat politica dei Menchevics dins la region l’i causèt una agitacion revolucionària importanta. Tre març de 1917 e lo començament de la Revolucion Russa, un Comitat Especiau per Transcaucàsia foguèt format a Tiflis. Gropèt lei revolucionaris de Caucàs e venguèt rapidament autonòm en causa dei luchas intèrnas per lo contraròtle de l’autoritat centrala de Russia. En novembre, refusèt d’acceptar la presa dau poder centrau per lei Bolchevics e acampèt la sieuna assemblada constituenta en febrier a Tiflis.
L’independéncia e la Republica de Georgia
Après aquelei reviradas militaras, lo govèrn de Shevardnadze deguèt faciar una crisi economica lònga que va far tòrt a sa popularitat. Assaièt sensa succès de dubrir Georgia a l’influéncia occidentala e foguèt finalament reversat per una revòuta populara en novembre de 2003. Foguèt remplaçat per lo nacionalista pro-occidentau Mikheil Saakashvili. Demandèt son intrada au sen de l’OTAN e signèt divèrseis acòrds ambé de país europèus e arabis per redreiçar la situacion economica de Georgia. Pasmens, venguèt rapidament impopular e foguèt accusat d’autoritarisme. En 2008, assaièt de reglar per fòrça la question dei doas republicas separatistas. Pasmens, l’ataca georgiana dei fòrças russas e sud-ossetianas lo 7 d’aost de 2008 entraïnèt una repòsta rapida de Moscòu. Lo 16 d’aost, l’armada georgiana èra destrucha e lei vilas de Gori, de Poti e de Senaki conquistadas per lei tropas russas. En parallèl, lei tropas georgianas foguèron totalament expulsadas d’Abcazia e d’Ossetia dau Sud que l’independéncia foguèt reconeguda per Russia.
Simbòls nacionaus
Lo drapèu georgian actuau foguèt adoptat après la Revolucion de 2004 per remplaçar lo drapèu de la Republica Democratica de Georgia (1918-1921) tornat adoptat en 1991. Es inspirat dau drapèu supausat dau reiaume d’Ibèria. L’armoriau dau país foguèt tanben adoptat en 2004. Es inspirat per lei legendas de l’istòria georgiana, especialament dau ròtle de proteccion ocupat per Sant Jòrge. L’imne nacionau es dich (en occitan : La Libertat) e la devisa es.
Fòrças armadas
En 2013, lei fòrças armadas georgianas son devesidas entre una armada terrèstra e una armada aeriana. Dempuei 2011, la marina militara es plaçada sota l’autoritat dau Ministèri de l’Interior e integrada au sen dei gardacòstas. En 2013, gropavan 37000 militars amb un budget representant 1,2% dau PIB. Dempuei sa quasi destruccion còntra lei fòrças russas en 2008, l’armada s’equipa d’armas modernizadas magerament compradas a Ucraïna, Israèl ò Turquia. Leis Estats Units asseguran una partida importanta de l’entraïnament dei tropas.
Economia
Lei ressorsas naturalas dau país son fòrça feblas e limitats a l’agricultura que representava 7,8% dau PIB en 2012 e 55% deis emplechs. L’industria representava 23% dau PIB e 8,9% de la populacion activa. Enfin, lei services representavan 69,2% dau PIB e 35,5% deis emplechs.
MGM-31 Pershing
Lo MGM-31 Pershing es un missil balistic nuclear sòu-sòu de portada intermediària estatsunidenc. Concebut a partir de 1956, intrèt en servici en 1964. Doas versions principalas foguèron desvolopadas e destriadas per leis apelacions Pershing-1 e Pershing-2. La segonda èra un melhorament de la premiera qu'èra venguda necessària dins leis ans 1970. Aqueu missil es subretot conegut per son ròtle dins la crisi deis euromissils. Ansin, totei leis exemplaris produchs foguèron destruchs ò desarmats entre 1988 e 1989 après la signatura dau tractat sus lei fòrças nuclearas de portada intermediària. Tecnicament, lei Pershing èran de missils portaires d'una carga nucleara de 50 kt. Avián una portada de 1,800 km e una precision de 50 m.
Nabinau
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Quirguizstan
Lo periòde Bakiev
Cap principau dei manifestacions còntra lo regime Akaiev, Kurmanbek Bakiev foguèt elegit president en julhet de 2005. Nomèt Felix Kulov, autra figura de l'oposicion, a la tèsta dau govèrn. Pasmens, la situacion evolucionèt gaire.Bakiev nomèt rapidament de parents ò d'amics a de pòstes importants e foguèt accusat a son torn de fraudas electoralas.
Violoncèl
Partidas deu violoncèl
Las còrdas que son enrolladas autorn de las cavilhas (qui permeten d'acordar l'instrument en tienent mei o mens las còrdas) puish que son tienudas contra ua petita pèça au cap de la tòca aperada lo silhet. Que correishen au long de la tòca dinc au pontet on e s'apujan (la longor enter lo silhet e lo pontet qu'ei aperat la « còrda vibranta »). Fin finala las còrdas que s'arrapan au cordièr (a còps au mejan d'un tienedor qui permet d'acordar mei precisament e mei aisidament) e, eth medish, que d'arrapa a la pica (o au bonton dens los cas d'un violoncèl barròc).
Man esquèrra
En bèth prémer la còrda lo dit que pòt demorar immobile o marcar oscillacions qui marcan lo son d'un vibrato considerat com ua marca de sensibilitat.
Man dreta
La man dreta qu'eslissa l'arquet orizontaument.
Col legno
Que jòga col legno quan, enlòc de hregar la còrda dab la crin de l'arquet, aqueth qu'ei capvirat e la còrda qu'ei alavetz hregada dab la husta de l'arquet (qu'ei donc desconselhat d'emplegar lo géncer arquert deu musician, s'aquò e's pòt evitar !).
Violoncèl barròc
A despart de las modificacions fisicas com la forma de la tòca o l'angle deu manjo (qui son segondàrias entau son) un violoncèl modèrne que pòt estar montat a la mòda barròca. Qu'ei atau com lo violoncelista Yo-Yo Ma b'a hèit tornar montar lo stradivarius de Davidov (creat barròc mes modernizat arron).
Istòria de Joan-l’an-pres
Lo garda vinha
"Un talent que nautres paisans neglijam pas gaire, e que, se non fai onor, ten profit, es de conóisser onte son los muscats d'un tel, las figas d'una tela, las pechas, las auberjas de l'un e de l'autre, e de saupre surtot las oras onte poètz anar faire la tartalassa per los mases."
Rachel Corrie
Segon l'armada israeliana la demolicion d'aqueth ostau qu'avè entà tòca de trobar eventuaus tunèls utilizats entau transpòrt d'armas d'Egipte enlà.
Circonstàncias de la mòrt de Rachel
thumb|300px|"My Name Is Rachel Corrie", ua pèça de teatre qui'u hè aumatge.
Fleurey-sur-Ouche
Fleurey-sur-Ouche es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Bessa d'Issòla
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria de Goa
Preséncia portuguesa
thumb|100px|left|Armas de Goa (1675)
Stanley B. Prusiner
thumb|250px|Stanley B. Prusiner en 2007
Les Pieux
Les Pieux es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Lexy
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Museo Nazionale degli Strumenti Musicali
Quauques centeas tant per tant de pèça qu'i son expausadas d'ua reserva de quauques milas. Aquesta colleccion que ho començada per lo tenor italian Evan Gorga.
(701) Oriola
(701) Oriola es un asteroïde.
Saint-Clément (Iona)
Geografia
La ville est traversée par le Ru de la Gaillarde, qui sourd à Fontaine-la-Gaillarde et se jette dans l'Yonne à Saint-Denis-lès-Sens.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Òsca
Òsca (en aragonés SLA/GO Uesca, en castelhan Huesca) es una vila dau nòrd d'Aragon e es la capitala de la província d'Òsca (o Aut Aragon).
Valmigièira
Valmigièira (forma segon las atestacions narbonesas) o Valmigièra (forma segon la prononciacion) (Vau-migèro en grafia mistralenca e Balmigèro en grafia de Savartés ; Valmigère en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Segon la grafia Balmigèro de Savartés, la prononciacion es normalament. La grafia es Valmigièra (absorcion de i per g), non pas Valmigièira, fòrma grafica narbonesa.
Toponimia
Las atestacions ancianas son : Vallis Migieira en 1360; Vallis Migeria en 1377; Valmigeyra al sègle XIV; Al loc de Val Mejeyra, … Valh Mygyera en 1538; Valmiger en 1552; Valmiguère en 1595; Balmigère en 1671; Valmégère, diocèze de Narbonne en 1686; Valmigère en 1781; Balmigèro en 1912 (Savartés). Valmigièra es format [de l'eretièr] del latin vallis, « val » e de [l'eretièr] de *mediaria, « val entre autras doás vals, al mièg ». Lo nom es probablament d'epòca occitana o romanica, non pas latina. Tota val es mai o mens entre d'autras vals e dins aquel cas se sap pas se la val nauta, o coma, ont es lo vilatge es entre la val del riu de La Frau e la val del riu de la Galina, o entre la del riu de Borrèl e la del riu de la Galina (la coma de Valmigièra fa un angle dret ambe aquelas vals). Autrament dit, la motivacion exacta del nom es de mal precisar. Las fòrmas en -ièira semblan degudas a de fonts narbonesas.
Congrès Nacional African
Es membre de l'Internacionala Socialista.
Albrecht Dürer
Jovença e formacion
Segon la tradicion familiala, Albrecht Dürer deviá venir orfebre e son paire comencèt son aprendissatge vèrs 1484. Artista d'inspiracion medievala, Albrecht Dürer lo Vielh realizava d'òbras de comanda, trabalh necessitant de mòstrar una abiletat tecnica importanta. Aquò permetèt a son fiu d'aquistar lo mestritge dau martèu, dau burin e de la poncha. Li ofriguèt tanben la possibilitat d'aprendre lo dessenh ont excelliguèt rapidament. Tre 1486, observant lei dons de son fiu dins aquela disciplina, son paire l'autorizèt a s'orientar vèrs la pintura e Albrecht Dürer venguèt l'aprendís de Michael Wolgemut (1434-1519). Aqueu periòde durèt tres ans e Dürer recebèt de basas dins mai d'un domeni de la pintura e de la gravadura.
Viatge en Olanda
A la mòrt de Maximilian I, Dürer deguèt far son quatren e darrier viatge major per anar demandar lo mantenement de sa pension a Carles Quint (1519-1555). Per aquò, foguèt obligat d'anar en Olanda onte demorava l'emperaire novèu. Aqueu viatge es fòrça ben conegut gràcias au jornau tengut per l'artista que detalha sei reflexions, sei còmptes e seis estudis. Li permetèt de visitar plusors vilas importantas, d'obtenir lo renovelament de sa posicion d'artista oficiau de la cort imperiala e d'observar una partida dau tesaur deis Astècs mandat en Euròpa per Cortés.
Òbra artistica
L'òbra artistica coneguda de Durër comprèn aperaquí 70 tablèus, mai d'un centenau de gravaduras sus coire, aperaquí 250 gravaduras sus fusta, un milier de dessenhs e tres libres estampats.
Barjòus
Barjòus a recebut coma escais Lo Tivoli provençau: la vila es celèbra per sei quaranta fònts, e mai sei nombrosei fònts e ribieras.
Istòria
En 1851, après lo còp d'Estat dau 2 de decembre fach per lo futur Napoleon III, Martin Ferdinand, dich Bidoret, en volent rejónher leis insurgents de Barjòus rassemblats a Tortor, foguèt fusilhat dos còps. Diferents monuments foguèron erigits en son onor, principalament a Barjòus, as Aups e a Sant Maissemin.
Demografia
left|400px|thumb|Barjòus
Neutron
Lo neutron, amassa amb lo proton, es part dels nuclèus de la màger part d'atòms, franc l'isotòp mai comun de l'idrogèn, (H), format d'un sol proton.
Fibra optica
Primièras realizacions
Las telecomunicacions per fibra optica demorèron impossiblas fins a l'invencion del lasèr en 1960. Lo lasèr donèt la possibilitat de transmetre un senhal sus una granda distància amb una pèrda e una dispersion espectrala fòrça fèblas. Dins sa publicacion de 1964, Charles Kao, de Standard Telecommunications Laboratories, descriu un sistèma de comunicacion de longa distància e de fèble pèrda utilizant ensems lo lasèr e la fibra optica. En 1966, mostrèt de biais expérimental, amb la collaboracion de Georges Hockman, qu'èra possible de transportar de l'informacion sus una granda distància jos forma de lutz amb la fibra optica. Aquela experiéncia es sovent considerada coma la primièra transmission de donadas per fibra optica. Pasmens, las pèrdas dins aquela fibra optica èra talas que lo senhal desaparessiá unes centimètres passats, non pas a causa de la pèrda de lutz, mas que los diferents camins de rebat del senhal contra las parets acaban per ne far pèrdre la fasa. Aquò la fasiá encara pas gaire avantatjosa al respècte del fial de coire tradicional. Las pèrdas de fasa provocadas per l'usatge d'una fibra de veire omogèna constituissiá l’obstacle màger per l'utilizacion correnta de la fibra optica. En França, la primièra tèsi de doctorat al subjècte foguèt sostenguda en genièr de 1969 per Luigi d'Auria a l'universitat de Tolosa.
En 1970, tres scientifics de la companhiá Corning Glass Works de Nòva York, Robert Maurer, Peter Schultz e Donald Keck, produguèron la primièra fibra optica amb de pèrdas de fasa pro fèblas per èsser utilizadas dins los rets de telecomunicacions (20 decibels per quilomètre). Lor fibra optica èra capabla de transportar 65,000 còps mai d'informacion qu'un simple cable de coire, çò que correspondava rapòrt de las longors d'onda utilizadas.
Principi
vinheta|Principi d'una fibra optica. La fibra optica es un guida d'onda qu’utiliza las proprietats refractriças de la lutz. Es abitualament constituida d'un còr engainat. Lo còr de la fibra ten un indici de refraccion leugièrament mai naut (diferéncia d’unes milens) que la gaina e pòt donc confinar la lutz que se trapa entièrament rebatuda de multiples còps a l'interfàcia entre los dos materials (a causa del fenomèn de reflexion totala intèrna). L’ensems es. mai sovent cobèrt d’una gaina plastica de protection.
Atenuacion
Lo senhal conéis de pèrdas suplementàrias a cada connexion entre fibras, que se realize per de travèrsas o per sodura, la darrièra tecnica, mai performanta, reduson fòrça très las pèrdas.
Fibras especialas
Es possible d’apondre de caracteristicas a las fibras:
Repetor
L’atenuacion e la desformacion del senhal son de consequéncias dirèctas de la longor del canal de transmission. Per gardar lo senhal optic de la font, los sistèmas de transmission optica pòdon utilizar tres tipes d’amplificators (repetors) :
Existís de repetors d’amplificacion optica (utilizant de veires dopats amb de tèrras raras) o de repetors-regenerators electronics. Los ligams actuals utilizan subretot d’amplificators optics de fibras dopadas en èrbium e son entièrament opticas sus de distàncias podent anar fins a.
En medecina
Es una de las primièras aplicacions de las fibras opticas.
Esclairatge e decòrs
A partir de las annadas 1970, la fibra optica foguèt utilizada dins de luminaris decoratius amb variacion de color.
Yiddish
L'istòria del yiddish es devesida en quatre grands periòdes : lo preyiddish, fins en 1250 ; lo yiddish ancian, de 1250 a 1500 ; lo yiddish mejan, de 1500 a 1750 e lo yiddish modèrne, de 1750 a uèi.
Dozón
Dozón es un municipi de la província espanhòla de Pontevedra dins la Comunautat Autonòma de Galícia.
Confucianisme
La formacion dau confucianisme
Segon la legenda, Confuci organizèt e commentèt lei Classics chinés. Puei, sei discípols compilèron leis Analèctas de Confuci, un ensemble de dialògs menats entre lo mèstre e seis estudiants. Mai lo ròtle de Confuci dins l'organizacion dei Classics es desenant contestat car de versions ben anterioras a sa vida son estadas identificadas. Pasmens, la politica de destruccion dau saber ordonat per Qin Shi Huang (246-210 avC) complica fòrça l'estudi de la literatura chinesa anciana. Quauquei fragments de tèxtes permèton d'esboçar leis idèas e lei metòdes de rasonament de Confuci. Èra un letrut que se preocupava dei trèbols de son epòca, especialament dei guèrras recurrentas entre lei diferents reiaumes, e que voliá influenciar lo poder politic per promòure lei vertuts dei rèis e òmes politics illustres dau periòde Zhu.
Élise Lucet
Estacada al jornalisme d'investigacion, produtz e presenta Pièces à Conviction de 2000 a 2011, lo magazina Cash Investigation a partir de 2012 e lo magazina Envoyé Spécial dempuèi 2016 sus France 2.
A Estrada
A Estrada es un municipi de la província espanhòla de Pontevedra dins la Comunautat Autonòma de Galícia.
Brave flic, marrit flic
Tecnica
Lo « marrit flic » pren una actitud agressiva e negativa a l'esgard de l'interrogat, lançant d'acusacions flagrantas, de comentaris desplasents, de menaças e, en general, creat de l'antipatia entre lo subjècte e el meteis. Aqueste prepara lo terren pel « brave flic » qu'agís ambe benvolença, semblant portar un sosten e de la compreneson, e mostrant de la simpatia per l'interrogat. Lo brave flic defendrà tanben la persona del marrit flic. Lo subjècte pòt sentir que pòt cooperar ambe lo brave flic, siá per confisança siá per paur del marrit flic. Pòt alara cercar la proteccion del brave flic e fornir las informacions que los enquestaires cercan.
Anidrid d'acid
Un anidrid d'acid es un compausat quimic organic que resulta de la desidratacion d'un acid organic (acid carboxilic, acid sulfonic, acid fosforic, etc.) ò minerau (acid nitric, acid sulfuric, etc.). Es caracterizat per l'estructura R–CO–O–CO–R'.
Vaux-sur-Aure
Geografia
Vaux-sur-Aure est une commune du Bessin située à trois kilomètres de Bayeux et quatre kilomètres des côtes de la Manche (Longues-sur-Mer), elle est traversée par l'Aure.
Internet
Internet qu'ei un nom masculin. Com ei un nom pròpi, qu'ei gramaticaument mei corrècte de l'emplegar shens article, mes la lenga parlada qu'a tendéncia a l'acompanhar de l'article, en occitan com en d'autas lengas occidentaus (anglés, castelhan, catalan...).
Istòria
1969 : la DARPA (Agéncia de Recèrca en Projèctes de Defensa Avançats) que comença de planificar la creacion d'un hialat qui connècte ordinators enter eths en cas d'ua eventuau guèrra atomica qui prive los umans de comunicacions sus la Tèrra, dab objectius magement de defensa.
1972 : que's mia tà tèrmi la prumèra demostracion publica d'ARPANET, un navèth hialat de comunicacions finançat per la DARPA qui foncionava de faiçon distribuida suu hialat telefonic commutat. Mercés au succès d'aquesta navèra arquitectura, la DARPA qu'aviè en 1973 un programa de recèrca de tecnicas entà interconnectar hialats (orientada de cap tau trafic de paquets) de divèrsas tracas. Dab aquera tòca, que's desvolopèn navèths protocòls de comunicacions qui permetossen aqueste escambi d'informacion de faiçon "transparenta" entaus ordinators connectats. De la filosofia deu projècte que gessí lo nom d'Internet, balhat au sistèma de hialats interconnectats peu biaish deus protocòls TCP e IP.
1990 : aquera equipa que construseish lo prumèr client Web, lo World Wide Web (WWW), e lo prumèr servider web.
Tribalh
L'Internet e subertot los blògs qu'an balhat aus tribalhadors un lòc on pòden exprimir las lors opinions suus lors emplecs, los lors capdaus e los lors collègas, creant ua quantitat massiva d'informacion e de dadas suu tribalh, qui a l'òra d'ara lo projècte de Worklifewizard.org, lo collègi d'avocats de Harvard e lo programa de Worklife e son de cap a amassar.
La publicitat sus Internet
Internet qu'ei devienut lo mèdia mei mesurable e de mei hauta creishença de tota l'istòria. A l'òra d'ara, hèra d'entrepresas que s'atraçan sòus de la publicitat sus l'Internet. La publicitat interactiva qu'auhereish hèra d'avantatges tant entaus internautas com entaus anonciaires.
(714) Ulula
(714) Ulula es un asteroïde.
James Batcheller Sumner
Recèrca scientifica
Lo 1946 foguèt premiat amb la mitat del Prèmi Nobel de Quimia per la descobèrta de la cristalizacion d'enzimas. L'autra mitat del prèmi foguèt partejada pels quimics nòrd-americanes John Howard Northrop e Wendell Meredith Stanley.
Sars-Poteries
Geografia
La municipalitat se tròba a 100 km de Lille (prefectura del Nòrd), Brusselles (Belgica) o Rems (Marna), a 45 km de Valencianas, Mos (B) o Charleroi (B) e a 8 km de Avesnes-sus-Helpe (jos-prefectura).
Lo vilatge a vorejat per las municipalitats de Felleries, Beugnies.
Aveize
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Licèu Ozenne
Istòria
En 2016, lo licèu festeja pendent una setmana los 25 ans d'ensenhament del japonés dins l'establiment ambe de concèrts, d'obradors, de projeccions e de conferéncias, totas sul tèma del Japon.
Eròis (seria televisada)
thumbnail|200px|« [[Claire Bennet » (Hayden Panettiere)]] Eròis (títol de la version originala americana Heroes) es una seria televisada americana creada per Tim Kring e difusada dempuèi lo 25 de setembre de 2006 per la ret NBC. En França la seria es difusada dempuèi lo 30 de junh de 2007 per TF1.
Sinòpsi
«Dempuèi gaire s'endeven qu'un cèrt nombre de personas aurián de capacitats pas brica costumièras. Emai o saupèsson pas encara, lor calrà non solament salvar lo mond, mas tanben lo cambiar per totjorn. Aquel passatge de l'ordinari a l'extraordinari se farà pas solet... »
Eròis es una cronica de la vida d'aqueles personatges, de lor ligams e de lor astrada: salvar lo mond...
Tawantinsuyu
L'Empèri Inca ò Tawantinsuyu es un estat precolombian que sa capitala èra la vila de Cusco. Probablament apareguda a la fin dau sègle XII ò au començament dau sègle XIII, durant lo periòde d'instabilitat entraïnat per la disparicion dei civilizacions de Tiwanaku e de Wari, la dinastia inca venguèt la premiera poissança de la region a partir deis ans 1440-1460. Dirigida per un sobeiran, dich Sapa Inca, qu'èra considerat coma l'eiretier dau dieu solar Inti, comencèt una politica d'expansion militara que menèt a la formacion d'un empèri anant de Quito au nòrd ai territòris araucans au sud. En despiech d'un nivèu tecnologic feble (abséncia d'escritura), aquel estat capitèt de se dotar d'una administracion eficaça gràcias a son mestritge dei matematicas, d'un ret rotier permetent de comunicacions rapidas e d'una armada nombrosa capabla de mobilizar rapidament una partida de la populacion inca. De mai, lo govèrn capitèt d'establir un ensems d'ajudas per organizar la construccion d'infrastructuras ò de resèrvas alimentàrias per defugir una famina.
La formacion de l'Empèri Inca
Wari adoptèt un modèl diferent caracterizat per un expansionisme militar agressiu e la formacion d'un reiaume centralizat (bastidas de rotas, de capitalas províncialas, etc) que prefiguran l'Empèri Inca. Lei regions somesas foguèron tanben colonizadas e esplechadas au profiech de la capitala centrala. Pasmens, una crisi economica e agricòla entraïnèt la disparicion rapida dau reiaume a partir de l'an 1000 amb l'abandon de Wari e la restauracion de l'independéncia dei pòbles vencuts.
Lo periòde imperiau
La formacion de l'Empèri Inca se debanèt rapidament durant leis ans 1440-1460. D'efèct, au començament dau sègle XV, durant lo rèine de Yahuar Huacac, la dinastia inca capitèt d'impausar son autoritat a totei lei pòbles de la vau de Cusco. Pasmens, son successor, Viracocha Inca, foguèt durament batut per lei Chancas e obligat d'abandonar la vila en 1438. Son fiu Yupanqui (1438-1471) menèt la còntra-ofensiva que s'acabèt per la victòria de Yahuarpampa. Lo venceire prenguèt alora lo títol de Pachacutec (« lo Reformator » en occitan) e comencèt una politica d'expansion militara.
La conquista espanhòla
La conquista espanhòla se debanèt de 1532 a 1571. Foguèt lònga en causa de la resisténcia de la dinastia inca mai facilitada per lei divisions intèrnas de l'Empèri e per lei malautiás vengudas d'Euròpa que decimèron la populacion (12 milions d'abitants en 1530, 1,3 milion en 1570). D'efèct, la mòrt de Huayna Capac entraïnèt una guèrra civila per sa succession entre Huascar (1527-1532) e Atahualpa (1532-1533). Lo premier dispausava d'una armada pus importanta e èra installat dins la capitala mai son rivau teniá de fòrças pus experimentadas. Una tiera de combats saunós de Quito a Cuzco li permetèt de conquistar lo poder mai laissèt de divisions prefondas.
Organizacion sociala
Lo grop sociau de basa èra la familha formada per lei parents e seis enfants pas encara maridats. Lo marit s'ocupava generalament dei trabalhs exteriors e la frema de l'entretenença de l'ostau. La solidaritat entre lei familhas d'un meteis vilatge èra sovent fòrta e entretengudas per de maridatges. Aqueu darrier aviá luòc entre 20 e 25 ans per leis òmes e 16 a 20 ans per lei fremas. Un pareu novèu podiá alora s'establir dins un ostau novèu. Obteniá alora totei lei drechs e lei deures fixats per la lèi (ajudas de l'Estat, conscripcion, corvadas...). La poligamia èra autorizada mai rara en defòra dei classas superioras.
Organizacion economica
L'agricultura generala èra pas especializada e lei païsans practiva la cultura de noirridura, lo norrigatge e la fabricacion de teissuts. Dins lei regions deserticas ò litoralas en revènge, la producion èra pus especializada amb una division entre païsans e pescaires e de relacions comercialas entre aquelei dos ensems. Lo nivèu tecnologic èra fòrça feble que la màger part deis otís èra facha de fusta e de pèira. De mai, la màger part dau trabalh èra manuala. Pasmens, una gròssa diversitat de cultura e de precaucions importantas (formacion de resèrvas alimentàrias per l'Estat) permetián de defugir lei faminas.