Sègle_XIII
Sciéncias e tecnicas
1202 : publicacion dau Liber abaci per Leonardo Fibonacci. Aquela òbra presentava lo sistèma de chifres arabes e favorizèt sa difusion sus lo continent europèu. 1206 : publicacion per Al-Jazari dau Libre de la Coneissença dei Dispositius Mecanics Engenhòs que depintava un centenau de sistèmas mecanics. En particular, explicava lo foncionament d'unei sistèmas automatics e de divèrsei relòtges. 1214 : premiera observacion dau ròtle dau pus durant una infeccion per lo mètge italian Uc de Luca. Capitèt tanben d'utilizar dau vin coma antiseptic. 1217 : en Toledo, traduccion en latin de la Teoria planetària de l'astronòm arab Alpetragius per lo sabent escocés Michael Scot. Aquò permetèt de difusar en Euròpa l'idèa d'utilizar d'orbitas excentricas per depintar lo movement dei planetas. 1227 : premiera recomandacion coneguda, facha per Gilbertus de Aguila, d'embarcar de fruchs sus lei naviris per prevenir l'escorbut. 1231 : dins la vila de Damasc, fondacion de la premiera escòla unicament destinada a l'ensenhament de la medecina. 1242 : premiera descripcion de la circulacion dau sang dins lo còrs uman realizada per lo mètge arabi Ibn al-Nafis (1213-1288). 1247 : mencion de la pouvera dins un trabalh de l'Anglés Roger Bacon. 1247 : publicacion dau premier libre tractant de medecina legala per lo mètge e foncionari chinés Song Ci (1186-1249). 1247 : publicacion dau Liber de proprietatibus rerum (« Libre dei proprietats dei causas » en occitan) escrich per lo monge anglés Bartholomeus Anglicus. Aquela òbra èra una enciclopedia de 19 libres qu'es considerada coma una dei premiers trabalhs de vulgarizacion scientifica. Fins au sègle XIV, conoguèt mai d'una traduccion en occitan, en francés, en anglés, en neerlandés, en alemand e en italian. 1248 : publicacion dau Libre dei medicaments simples dau mètge arabe Ibn al-Baitar (vèrs 1190 - 1248). Èra una compilacion fòrça importanta dau saber medicau arabe e aguèt una gròssa influéncia sus la medecina medievala. 1250 : premiera descripcion en Euròpa de la nèu (→ 135 avC) per Albertus Magnus. 1250 : acabament de la redaccion dau Compendium medicinae dau prèire e mètge anglés Gilabèrt l'Anglés. Traduch en ebrieu, en catalan, en anglés e en alemand, aqueu tractat foguèt fòrça utilizat en Euròpa durant lei darriers sègles de l'Edat Mejana. Èra format de plusors libres regardant la tèsta, lo còr, lo sistèma respiratòri, lei fèbres e lei malautiás. 1258 : destruccion sistematica dei bibliotècas de Bagdad per lei Mongòls. Aquò entraïnèt la disparicion definitiva de plusors tèxtes antics grècs. 1260 : teoria dau sabent alemand Albèrt lo Grand (vèrs 1200 - 1280) sus l'origina dei volcans que serián la consequéncia de vents sosterranhs. 1260 : un document publicat per l'abat de Wissemborg, qu'enebissiá la venda d'animaus morduts per un lop, sembla d'indicar una coneissença parciala dau mecanisme de transmission de la ràbia. 1267 : acabament de la redaccion de l’Opus majus (« Òbra majora » en occitan) dau monge e sabent anglés Roger Bacon (1220-1292). Inicialament destinada a la defensa d'una reforma de la Glèisa Catolica, aquela òbra teniá mai d'una observacion sus l'observacion experimentala, una descripcion de la pouvera, una descripcion de l'estructura de l'uelh e una partida importanta sus l'optica. 1268 : premiera utilizacion documentada d'un trabuc de contrapés en China (per lei Mongòls). Aquela maquina se difusèt rapidament e foguèt adaptada per leis engenhaires chinés per tirar de projectiles explosius ò incendiaris. 1269 : redaccion de Epistòla de magnete, òbra dau sabent francés Petrus Peregrinus. Premier estudi regardant lei proprietats deis aimants, definiguèt lei lèis de l'atraccion e de la repulsion magneticas. En mai d'aquò, permetèt de melhorar lei bossòlas magneticas que venguèron un element major de la navegacion. 1274 : premiera mencion de l'utilizacion d'un canon (en China). 1275 : publicacion de Chirurgica, obratge depintant la premiera disseccion coneguda de l'Edat Mejana, dau monge italian Guilhem de Saliceto. En mai d'aquò, lo monge i recomandèt l'utilizacion sistematica d'un cotèu de cirurgia per lei mètges. 1276 : reforma dau calendier chinés per l'astronòm Guo Shoujing (1231-1316). Fixèt la durada de l'annada a 365,2425 jorns — valor adoptada tres sègles pus tard en Euròpa. Son trabalh foguèt utilizat durant 364 ans. 1277 : premiera utilizacion documentada d'una mina terrèstra per lei Chinés còntra lei Mongòls. L'arma entraïnèt una « explosion giganta » mai sei consequéncias sus l'eissida de la batalha son mau conegudas. 1280 : concepcion e descripcion d'una torpilha auto-propulsada per lo quimista arabi Hasan al-Rammah. L'eficacitat d'aquel engenh es desconeguda. 1285 : data de realizacion de la Carta pisana qu'es lo portulan pus vièlh conegut a l'ora d'ara. 1286 : premiera descripcion d'unei lunetas per Giordano de Pisa. 1288 : data de construccion dau pus ancian canon descubèrt per leis arqueològs. Foguèt bastit per d'engenhaires chinés. 1290 : descripcion de l'utilizacion d'una camera obscura per l'astronòm francés Guillaume de Saint-Cloud. Aquò èra destinat a l'observacion deis eclipsis solars.