cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Auton (Erau)
Sant Martin de las Combas
Las fòrmas ancianas son : ecclesiam S. Martini de Combis en 1123, ecclesia S. Martin de Cumbis en 1252, de S. Martino de Combis en 1344, prioratum S. Martini de Cumbis, ecclesia S. Martini de Cumbis en 1484, S. Martini de Combis, al sègle XVI, Sainct Martin de Combes en 1568, S. Martin en 1613, S. Martin des Combes en 1622, St Martin de las Combes en 1643, St Martin de Combes en 1740-60, St Martin des Combes en 1770-72 (mapa de Cassini). Sant Martin es un agiotoponime : es un nom de luòc que fa referéncia a un nom de sant, Sant Martin de Tors, evangelizator de la Gàllia al sègle IV, avesque de Tors,. Lo vilatge es al cap d'una comba nòrd-oèst sud-èst, çò que deu èsser la motivacion del determinant.
L'Ausièira
Las fòrmas ancianas son : castrum de Elzeria en 1145, 1157, 1162, 1188, 1210, castro de Lezara en 1188, priori de Euseria en 1250, castri de Elzeria en 1264, vicarius perpetuus S. Johannis de Euseria, al sègle XIV, de Lauseria en 1344, ecclesia S. Johannis de Euzeria en 1484, Lauziere en 1620, Louziere en 1622, Leujière en 1627, Lieuziere en 1643, [église] de Lauzieres en 1740-60, Leuziere et Octon en 1740-60, Lieuziere (corregit en : Lieusere) Acton en 1740-60, Lauzieres en 1770-72 (mapa de Cassini). Lauzières (en francés) es *L'Ausièira (nom probable), un bòsc d'euses, una euseda. L'euse (quercus ilex), del latin īlicem, èra l'esséncia principala de la forèst [bas-]lengadociana primitiva.
Rovinhac
Las fòrmas ancianas son : [ecclesiam] de Ruviniacho en 1162, Beate Marie de Roviniaco en 1250, ecclesia S. Marie de Roviniaco (varianta : Roveniaco) en 1250, de Rovinhaco en 1393, de Roviniaco en 1484, [eglise] de Roubignac en 1740-60, Roubiniac Succ en 1770-72 (mapa de Cassini). Rovinhac es sus la mapa de Cassini coma parròquia sucursala, ara demòra pas que la glèisa romanica. Es d'origina antica, format d'un nom latin d'òme, Rubinius (segon d'exemples semblables fornits per Dauzat e Rostaing ), atestat, Rubenius segon Frank R. Hamlin, amb lo sufixe celtic -*acon. Seriá lo nom d'una proprietat qu'aviá per mèstre Rubinius o Rubenius. I a un autre Rovinhac, dins la comuna d'Avèna, tanben parròquia sucursala sus la mapa de Cassini e tanben d'autres dins lo departament; cap d'eles es pas comuna, fòrça son abandonats o redusits a una glèisa sola. Azard ?
Erupcion estromboliana
Leis erupcions estrombolianas son un tipe d'erupcion volcanica. Son caracterizadas per una lava que sa fluiditat es mejana e que van entraïnar d'explosions dins lo cratèr e l'emission de tefras coma de lapilis o de bombas volcanicas. Un plumacho de cendres de quauquei centenaus de mètres d'autor pòu tanben se formar. La longor dei coladas de lavas aganta rarament lo desenau de quilomètres. Lei pendas de l'edifici volcanic son generalament sobdas. L'activitat d'Estrombòli es un exemple d'aqueu tipe d'erupcion.
Vespa crabro
Lo cabridan europèu (Vespa crabro en latin) es una espècia de cabridan presenta en Euròpa, en Africa dau Nòrd, en America dau Nòrd e dins certanei regions septentrionalas d'Asia.
A un còrs raiat de jaune e negre e sembla fòrça a una vèspa. Pasmens, sa talha es pus importanta : fins a 35 mm per lei rèinas, 18 a 25 mm per leis obrieras e 21 a 28 mm per lei mascles. L'abdomèn, la tèsta e leis antenas presentan sovent de tenchas rossas. Essencialament insectivòr, lo cabridan europèu caça lei moscas, lei vèspas, leis abelhas, lei sautarèlas, lei libellulas, lei tòras e leis aranhas per norrir sei larvas. Leis obrieras, elei, manjan puslèu de produchs sucrats coma de sucs vegetaus ò de fruchs.
Lei colonias son fondadas per de rèinas fecondadas e son generalament installadas dins d'aubres mòrts, dins de muralhas sècas, dins de galatàs ò dins de chaminèias. Lo nis es fach de papier fabricat per leis obrieras a partir de fibras vegetalas mastegadas. Pòu assostar plusors miliers d'individús, consumar 500 gramas d'insèctes cada jorn e agantar un mètre. L'arribada de l'ivèrn acaba son desvolopament e entraïna la mòrt de tota la colonia franc dei rèinas recentament fecondadas que pòdon ivernar e fondar un nis novèu a la prima seguenta.
Erupcion vulcaniana
Leis erupcions vulcanianas son un tipe d'erupcion volcanica. Son caracterizadas per una lava que sa fluiditat es febla en causa d'una concentracion aut de silici. Lo desagatge dau magma vèn malaisat. Una fònt de lava d'unei centenaus de mètres d'autor pòu se formar e lei coladas de lava passan rarament lo pè dau volcan. Lo caractèr eruptiu es explosiu e causa la formacion d'un plumacho de cendre d'unei quilomètres d'autor o de projeccions importantas (tombadas de cendres, lapilis, bombas...). Dins certanei cas, lo desagatge malaisat pòu entraïnar una explosion catastrofica e destrurre una partida dau volcan. L'erupcion vulcaniana tipe es aquela de Vulcano en 1888-1890. Lo volcan japonés de Sakurajima, en erupcion permanenta dempuei de sègles, es un exemple de regim vulcanian.
Lo risc per lei populacions varia segon lo caractèr explosiu de l'erupcion. Lei degalhs son generalament causats per lei tombadas de cendres que pòdon causar l'afrondrament de bastiments. L'Indici d'Explosivitat Volcanica se situa entre 2 e 5.
La Chastra dau Vescomte
La Chastra dau Vescomte (forma toponimica) o La Chastra d'Anglin (forma de BDTopoc; lo nom "d'Anglin" es apondut a la Revolucion e ven pas dau nom tradicionau de la vila) (La Châtre-Langlin en francés) es una comuna d'Occitània, en Lemosin, situada dins lo departament d'Endre e la region dau Centre e Vau de Léger.
Comunas vesinas
400px|gaucha|Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Melined
Melined en breton ( Moulins en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Cescau (Arièja)
Cescau  o puslèu Sescau (Cescau en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region.
Brères
Brères es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lazig
Lazig en breton ( Lassy en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Geografia
La municipalitat de Lassy a situat a aperaquí 25 km al sud-oèst de Roazhon. A traversat per un cors d'aiga: lo Canut. Las municipalitats vesinas son: Baulon, Goven, Guichen, Guignen, La Capèla-Bouëxic.
La commune de Lassy est située à environ 25 km au sud-ouest de Rennes. Elle est traversée par un cours d'eau: le Canut. Les communes voisines sont: Baulon, Goven, Guichen, Guignen, La Chapelle-Bouëxic.
Istòria
Segon la tradicion lo nom de la municipalitat vendriá del nom d'un general romain: Lassius. Lassy A mencionat dempuèi 1380, la parròquia aperteniá a la ancià évêché de Sant-Malo.
Selon la tradition le nom de la commune viendrait du nom d'un général romain: Lassius. Lassy est mentionnée dès 1380, la paroisse appartenait à l'ancien évêché de Saint-Malo.
Còndat
Nòtas
<references group="N"/>
Landegon
Landegon en breton ( Langon en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Geografia
Del punt d'enguarda de la riquesa de la flore, Langon es a la treizième luòc de las municipalitats del departament en possedint en los sieus desparièrs biotopes çò de mès de taxons, siatz 600 per una mejana communale de 348 taxem e un total départemental de 1373 taxem (118 familhas). Se compta sustot 44 taxem a fòrta valor patrimoniala (totala de 207) ; 17 taxem protegits e 33 apertenent a la lista roja del Massís armoricain (total départemental de 237).
Du point de vue de la richesse de la flore, Langon est à la treizième place des communes du département possédant dans leurs différents biotopes le plus de taxons, soit 600 pour une moyenne communale de 348 taxons et un total départemental de 1373 taxons (118 familles). On compte notamment 44 taxons à forte valeur patrimoniale (total de 207) ; 17 taxons protégés et 33 appartenant à la liste rouge du Massif armoricain (total départemental de 237).
Istòria
La Lengon es ponduda en servici en novembre 1864, per la companhiá dels camins de fèrre de l'Oèst, siatz dos ans après l'inauguracion de la linha. La station a establit Sul marge drech de la Vilaine près del Pont-de-la-Fosse. Pòrta lo nom del cap de luòc de costat, Fougeray dicha tanben Granda-Fougeray (6,264 abitants) situat a environs, e de la municipalitat de Langon (1,698 abitants) #que lo bourg n'es a aperaquí.
La Lengon est mise en service en novembre 1864, par la compagnie des chemins de fer de l'Ouest, soit deux ans après l'inauguration de la ligne. La station est établie sur la rive droite de la Vilaine à proximité du Pont-de-la-Fosse. Elle porte le nom du chef lieu de canton, Fougeray dit aussi Grand-Fougeray (6,264 habitants) situé à environs 12 km, et de la commune de Langon (1,698 habitants) dont le bourg est à environ 1 km.
Joan XII
Joan XII (vèrs 937 - 14 de mai de 964) foguèt lo 130 papa de la Glèisa Catolica dau 16 de decembre de 955 au 14 de mai de 964. Succediguèt a Agapet II (946-955) e foguèt remplaçat per Leon VIII (964-965). Fiu bastard dau duc Alberic II, foguèt elegit sota la pression de son paire qu'èra lo senhor pus poderós de Roma. S'interessèt pauc au govèrn de la Glèisa mai assaièt d'estendre lo territòri pontificau gràcias a d'alianças ambé l'emperaire germanic ò ambé lei senhors que li èran opausats. Pasmens, foguèt batut, obligat de s'enfugir de Roma e accusat de plusors crimes per lo clergat. Capitèt de tornar conquistar la vila mai moriguèt rapidament après son succès.
Humbert
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
Humbert Es un vilatge bastit la longitud del Braç de Brosne, riu afluent de la Canche, près de la siá font.
Humbert Possedís un caseriu, en tolerant los dos orthographes Potier o Pottier.
Humbert est un village construit le long du Bras de Brosne, rivière affluent de la Canche, à proximité de sa source.
Humbert possède un hameau, tolérant les deux orthographes Potier ou Pottier.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo 23 aout 2010, una tornade de nivèl 2 sus l'escalièr de Fujita a traversat de zònas inhabitées del territòri de la municipalitat sus un correder de mai de 4 k mde longitud sus 50 mètres d'ample. Dels dégâts materiales e dels arbres broyés per una fòrça de cisaillement impressionnante.
Le 23 aout 2010, une tornade de niveau 2 sur l'échelle de Fujita a traversé des zones inhabitées du territoire de la commune sur un couloir de plus de 4 k mde long sur 50 mètres de large. Des dégâts matériels et des arbres broyés par une force de cisaillement impressionnante.
Erupcion peleana
Leis erupcions peleanas son un tipe d'erupcion volcanica. Son caracterizats per una lava fòrça viscosa que son escolament es fòrça limitat e que forma donc un dòme de lava a la sortida de la chaminèia. Lo desagatge es fòrça malaisat e la preséncia dau dòme entraïna l'aumentacion de la pression dau magma. Aquò entraïna una explosion dau dòme que forma una plumacho volcanic d'unei quilomètres d'autor e de coladas piroclasticas sus lei pendas dau volcan. Lo plumacho causa tanben de tombadas de materiaus volcanics (cendre... etc.). L'erupcion peleana tipe es aquela de la Montanha Pelada en 1902. Es un tipe d'erupcion frequent sus lei volcans gris.
Lei riscs son fòrça importants per lei societats umanas en causa dei coladas piroclasticas e dei casudas de cendre que pòdon causar de destruccions gròssas. L'Indici d'Explosivitat Volcanica d'una erupcion peleana se situa entre 1 e 8.
Prègadieu
Lo prègadieu (var. pregadieu, prègadiu, prejadieu , prègadiu-bernada, prègadiu-bernat, pregadieu de rastoble), prega-Jana, prega-Jaques o bergeironeta (Mantis religiosa en latin) es un insècte carnassier de la familha dei Mantidae qu'es originari dei regions mediterranèa mai d'ara endavant presenta en Asia e en America dau Nòrd.
Alongat, de color sovent identica a son environament, a una pichona tèsta triangulara fòrça mobila ambé d'uelhs desvolopats que li permèton de detectar sei predas. Sei patas anterioras raubairitz son generalament replegadas dins una posicion verticala, similara an aquela d'un cresent crestian en trin de pregar, e son a l'origina de son nom. Lei patas posterioras asseguran sovent lo desplaçament, especialament per lei femèlas que pòdon agantar 5 a 7 centimètres de longor. Lo mascle es sovent pus pichon e mesura de 2 a 3 centimètres. Lo prègadieu caça a l'espèra e pòu s'atacar a totei leis insèctes d'una talha similara ò inferiora a la sieuna.
L'acoblament se debana a la fin de l'estiu. La femèla devora de còps lo mascle e pond entre 200 e 300 uòus. L'espelida a luòc dins lo corrent d'abriu e lei larvas dònan naissença a de joves que van realizar sièis mudas avans de venir adultes. Durant aqueu periòde, son inicialament fòrça vulnerables ais atacas d'autrei predators coma leis aranhas, lei formigas ò leis aucèus.
La Rochelle (Nauta Sòna)
La Rochelle  es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Erupcion pliniana
Leis erupcions plinianas son un tipe d'erupcion volcanica. Son caracterizadas per una lava que tèn una concentracion de silici auta e qu'es donc fòrça viscosa. Lo desagatge es fòrça malaisat e la pression aumenta dins la sèrva magmatica causant d'explosions gròssas que van formar de plumachos de cendre importants d'unei desenaus de quilomètres d'autor. De còp, un dòme de lava dins lo cratèr renforça lo procès. Lo plumacho s'afondra sovent en causa de son pes per formar de coladas piroclasticas sus lei flancs dau volcan. Aqueu tipe d'erupcion es frequent per lei volcans gris de la Cencha de fuòc dau Pacific.
Lei riscs per lei societats umanas son fòrça importants en causa dei tombadas de cendre e dei coladas piroclasticas que pòdon percórrer rapidament de distàncias importantas e causar de degalhs gròs. L'Indici d'Explosivitat Volcanica d'aqueu tipe d'erupcion se situa entre 3 e 8.
Le Mazis
Nòtas
<references group=N/>
Erupcion surtseyana
Leis erupcions surtseyanas son un tipe d'erupcion volcanica. Son caracterizadas per la preséncia de quantitats d'aiga gròssas (mar, lòna, lac subglacièr...). L'endrech de l'erupcion es sosmarin mai pròche de la superficia, generalament a mens de cent mètres. Lo contact entre lo magma e l'aiga entraïna d'explosions e de projeccions d'una mesclada formada de lava refrejada, d'aiga liquida e de vapor. Dins lo corrent de l'erupcion, lo volcan pòu agantar la superficia e formar una illa. A partir d'aquel instant, lo contact entre l'aiga e lo magma pòu s'acabar e l'erupcion adoptar una forma classica efusiva o explosiva.
Huclier
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Erupcion surtseyana
Lei riscs per lei societats umanas varian segon l'endrech de l'erupcion. Pasmens, en general, sei consequéncias segondàrias (tsunami, inondacion...) representan sovent lei perilhs pus importants. L'Indici d'Explosivitat Volcanica d'aqueu tipe d'erupcion va de 2 a 5 segon la natura dau magma.
Huclier
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Londras
Londras (Notre-Dame-de-Londres en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : S. Maria de Lundris, sense data [sègle XII ?], parrochia S. Marie de Lundris en 1204-1230, Beate Marie de Lundris en 1218, villam S. Marie de Lundris en 1229, prior Beate Marie de Lundris en 1250, cum podio de Fonte Beate Marie de Lundris en 1271, parrochie Beate Marie de Lundris en 1332, prior Beate Marie de Londris en 1392, Notre Dame de Londres en 1526, Nostre Domine Lundris en 1529, beatae Mariae de Londris en 1536, Beate Marie de Lundris en 1550, Londres en 1613, 1622, 1626, 1648, N.D. de Londres en 1740-60 e cap a 1780. Las fòrmas dau sègle XVII son las solas que permeton de pensar que Londras es la localitat e pas Sant Martin de Londras.
Segon Dauzat e Rostaing, Nòstra Dòna designa una glèisa consacrada a la Verge e Londras seriá un vilatge vesin (de nom escur).
Londras (nom de país segon Hamlin)
Las fòrmas ancianas abans 1200 son : Dunderas, après 1010, ecclesiam S. Martini de Londres [nom alterat per una copia mai recenta, segon Hamlin, a l'article de Sant Martin de Londras] en 1088, de Dundras en 1100, de Dundres (varianta : Luntras) en 1101, de Dundras en 1107, de Lundras en 1110, de Lundris en 1110, de Dundras en 1116, de Lundrias en 1119, de Lundras en 1122, de Drundra, abans 1140, de Lundras en 1146, de Lundris en 1156, cap a 1160, de Londras en 1175, de Dundris en 1197, de Lundris, sense data [sègle XII ?], villa Dondras, au sègle XII. Segon Frank R. Hamlin, las fòrmas mai ancianas dau nom Londras concernisson Sant Martin de Londras. Aquelas fòrmas obligan a regetar l'etimologia per *lond- « fanga », prepausada mai que mai per Jean-Gabriel Gigot, Revue Internationale d'Onomastique XXVI, p. 284-292 ; de mai, aquela nocion es pas adaptada a la topografia [implicitament, la de Sant Martin de Londras ]. Pr'aquò, l'influéncia daus derivats d'aqueu mot dins la lenga parlada (mai que la dau nom la capitala de l'Angletèrra) explica l'evolucion Dundras > Lundras. Londras ven probablament d'un tèma *Dund- de sens desconegut, amb un sufixe atòn -era o -ara, lo tot dau domèni dau preindoeuropèu; un derivat dau gallic dunum, « fortalesa » es improbable. Enlòc, Hamlin mòstra pas que sap que lo nom actuau occitan de Londras, sense determinant, es lo de la comuna dicha en francés Notre-Dame-de-Londres e pas de Sant Martin de Londras. Sense afirmar que que siá sus l'etimologia de Londras, un tèrme associat a la fanga, inadaptat per Sant Martin, es pas impossible per lo vilatge de Londras, situat sus una peninsula environada de rius, que tresplomba pas que de mens de 10 m.
Corent
Corent (Corent en francés) z-es 'na comuna auvernhassa dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Charlestown
Charlestown es una ciutat e la capitala de l’illa de las Nèus o Nevis, dins las Pichòtas Antilhas.
Sebastian Kurz
thumb|Sebastian Kurz (2017) thumb|Sebastian Kurz, [[Heinz Fischer, Aliaksandr Lukashenka (2015)]] Sebastian Kurz es um òme politic austrian. Es lo cap del govèrn federal dempuèi lo 18 de decembre de 2017.
Idra (constellacion)
La constellacion de l’Idra (Hydra en latin) es la constellacion pus estenduda e pus lònga. Pasmens, en despiech de sa talha, a pauc d'estèlas lusentas e es una constellacion relativament malaisada d'observar. Representa l'idra, sèrp de nòu tèstas, que foguèt combatut e tuat per Ercules dins la mitologia grèga. Es un ensems ancian qu'èra ja definit au sègle III avC per Aratos.
Tèn quauqueis objèctes astronomics interessants per d'astronòms amators coma leis estèlas variablas R Hydrae e V Hydrae. La premiera es una variable de tipe Mira que sa magnitud varia entre 3,5 e 10,9. La segonda es un exemple rar d'estèla carbonada. De color sorn, a una temperatura de superficia fòrça bassa e presenta de variacions de luminositat irregularas entre lei magnituds 6 e 12. L'Idra assosta tanben un amàs dubèrt de remarca (M48) e una galaxia espirala (M83) que son aisats d'observar amb un pòrtavista.
Illa de las Nèus
L’illa de las Nèus o Nevis es una illa de las Pichòtas Antilhas e un dels dos membres de la Federacion de Sant Cristòl e Nevis. La capitala n’es Charlestown.
Istòria
L’illa de Oualie (nom aravac) foguèt batejada Nòstra Dòna de las Nèus (Nuestra Señora de las Nieves) per Cristòl Colomb, en 1498.
La colonia anglesa prenguèt coma nom una adaptacion fonetica de Nieves en Nevis. Foguèt reünida a las colonias de Sant Cristòl e Anguilha en 1888. Es federada a Sant Cristòl qu’obtenguèt l’independéncia en 1984.
Sant Cristòl
Sant Cristòl (Saint Christopher o Saint Kitts en anglés) es una illa de las Pichòtas Antilhas e un dels dos membres de la Federacion de Sant Cristòl e Nevis. La capitala n’es Basseterre.
Istòria
L’illa de Liamuiga (nom aravac) foguèt batejada Santiago (Sant Jacme) per Cristòl Colomb. Una error de cartografia li faguèt prene lo nom de Sant Cristòl, donat per Colomb a l’illa de Saba.
La cambiale di matrimonio
La cambiale di matrimonio (la letra de cambiament de matrimòni) es un opèra en un acte de Gioachino Rossini, amb libret de Gaetano Rossi, que basa lo sieu argument en una comèdia omonima de Camillo Federici e en un libre anterior de Giuseppe Checcherini de 1807 per l'opèra de Carlo Coccia, Il matrimonio per lettera di cambio. Es lo primièr opèra qu'estreèt Rossini, e foguèt al Teatro San Moisè de Venècia lo 3 de novembre de 1810.[1]
S'agís d'una òbra que, tant dempuèi lo punt d'enguarda argumental coma musical, denota una fòrta influéncia de Cimarosa. Rossini Bastiguèt totes los personatges amb agilitat e delicadesa, malgrat la brevetat de l'argument. La figura de Fannì, sustot, demòra reauçada per la ària Come tacer, la darrièra part que Rossini n'aprofechèt coma part del duo Dunqu'io son del barbèr de Sevilla.[2]
dins una vila anglesa del sègle XVIII, un mercader local, Tobias Mill, recep un contracte de matrimòni en blanc d'un òme de negòcis canadians, Mr Slook. Malgrat l'estonament, Mill anóncia als sieus mossardets Norton e Clarina que preten acceptar lo contracte en favor de la siá filha Fannì. Quand Fannì e lo sieu amant paure Edward Milfort se n'assabentan, aquel promet lutar per ela.[3]
Mark Brantley
Mark Brantley (n. 11 de genièr de 1969 dins la parròquia de Sant Jòrdi del Genibre, dins l’Illa de las Nèus) es un òme politic. Dempuèi lo 19 de decembre de 2017 es lo cap de govèrn de l’Illa de las Nèus.
Erupcion freatica
Leis erupcions freaticas son un tipe d'erupcion volcanica. Son caracterizadas per l'expulsion d'una quantitat importanta d'aiga sota la forma d'explosions que van formar un plumacho volcanica magerament compausat de vapor d'aiga. L'origina de l'aiga es generalament un jaç freatic, un lac o un glacièr. Quand l'aiga es totalament consumada, l'eruption pòu evolucionar vèrs un tipe magmatic classic. L'erupcion de La Sofrièra de 1976 es un exemple d'erupcion freatica.
Lei riscs per lei populacions umanas son generalament limitats car lei consequéncias de l'explosion son concentrats sus lei flancs dau volcan. Pasmens, una erupcion freatica es generalament lo signe d'una remontada de magma que pòu per la seguida entraïnar una erupcion pus importanta coma au Mont St-Helens en 1980.
Nisaç
Nisaç o Nisàs (Nizas en grafia mistralenca ; Nizas en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Nizate en 884, in castro Nizacio en 1094-1114, castrum de Nizas en 1145, de Nizate en 1157, de Nizaz en 1162, castrum de Nizate en 1162, versus Nizatium, versus Nizacium en 1175, de Nizate en 1188, Nisate, honorem de Nysacio en 1264, de Nisacio en 1323, Nisas en 1571, Nizas en 1643, Nisas en 1708, 1740-60, Nisass en 1740-60, Nisas en 1770-1772 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat e Rostaing, Nisaç ven del nom latin d'òme Anitius, amb lo sufixe « gallic e pregallic » -ate [Dauzat e Rostaing se basan sus l'atestacion Villa Aniciatis de 949, presenta dins lo diccionari topografic d'Eugène Thomas e pas acceptada per Hamlin]; segon Hamlin, Nisaç ven del gentilici latin Nisius, amb lo sufixe prelatin -atis. Nisaç èra una proprietat galloromana.
Fòrmas ancianas vengudas probablament del diccionari topografic d'Eugène Thomas (1865) - Nizate en 884; Villa Aniciatis en 949; in castro Nizacio en 1094-1114; Castrum de Nizate en 1162; de Nizas en 1145; Nizas en 1162; de Nizaz en 1162; Anizanum en 1169; Nisatium (sens data); Nizacium en 1175; ''Castr. de Nizacio en 1178; Nesas en 1208; Nizatium en 1305; Nisas en 1529; De Nisacio'' en 1667. NP rom. Nisaeus ( OTL ) + - dris..
Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar
Lo Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar (Diccionari geografic-estatistic-istoric d'Espanha e las possessions d'Otramar) es l'òbra granda publicada per Pascual Madoz entre 1845 e 1850. Compausada per setze volums, descriu totes los lòcs poblats de l'estat espanhòl emai lor istòria. Sa tòca èra de melhorar lo diccionari geografic de Sebastián Miñano publicat en 1829. Es una referéncia per la coneissença de la situacion de la Val d'Aran al mièg del s. XIX.
Lista dels volums originals
De notar que se seguís l'òrdre alfabetic tradicional de l’espanhòl: CH ven après C, LL après L, RR après R.
Reedicion de 2022
Las Edicions Talvera an reeditat lo diccionari de Madoz en 2022, en 33 volums de paginacion mendra.
Rots
Rots es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de Normandia.
Geografia
Rots Es una municipalitat integrada al unitat urbana de Can al sens del Institut nacional de l'estatistica e dels estudis economics. La municipalitat es facilament accessibla per la nacionala 13 en connectant Can, situat 6 quilomètres a l'èst de la municipalitat, e Bayeux, distant d'una vintena de quilomètres a l'oèst.
Rots est une commune intégrée à l’unité urbaine de Caen au sens de l'Institut national de la statistique et des études économiques. La commune est facilement accessible par la nationale 13 reliant Caen, situé 6 kilomètres à l'est de la commune, et Bayeux, distant d'une vingtaine de kilomètres à l'ouest.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Rots #Èsser lo teatre de la descobèrta la mai anciana de traces de civilizacion en lo Calvados. Una nécropole mégalithique en datant de 4000 abans J.-C.. Qualques esturments neolítics pròvan l'installacion durable d'una communité umana.
Traversada per divèrsas vias romaines, la villa de Rots (II a ap. J.-C.) Ven a l'IX sègle fief del abbaye Sant-Ouen de Roan.
La municipalitat #èsser âprement disputada en lo moment dels combats de la batalha de Normandie. 122 magraners alemands i #daissar la vida. Los Commandos britanics del 46th Royal Marina #batre las SS de la Companhiá del Regiment 26 de la Hitlerjugend. Los carris del Fort Garry Horse #combatre los Panther dins las carrièras ancianas del pòble. Rots #Èsser fin finala liberada la.
thumb|left|Carri Sherman e jeep près de la glèisa deteriorada, lo 15 de junh de 1944
Rots fut le théâtre de la découverte la plus ancienne de traces de civilisation dans le Calvados. Une nécropole mégalithique datant de 4000 avant J.-C.. Des outils néolithiques prouvent l'installation durable d'une communité humaine.
Traversée par plusieurs voies romaines, la villa de Rots (II au ap. J.-C.) devient au IX siècle fief de l'abbaye Saint-Ouen de Rouen.
thumb|left|Char Sherman et jeep près de l'église endommagée, le 15 juin 1944
America precolombiana
vinheta|506x506px|Mapa d'America representant lo diferents pòbles presents al sègle XI AbC L'America precolombiana constituís un periòde istoriografic que compren totas las subdivisions del periòde de l'istòria e de la preistòria dins las Americas abans las influéncias europèas sul continent american, que cobrís l'epòca de la colonizacion originala del paleolitic superior fins a la colonizacion europèa pendent l'edat modèrna.
Se lo tèrma "epòca precolombina" fa referéncia literalament sonque als temps anteriors als viatges de Cristòl Colomb en 1492, en practica s'utiliza en general per far referéncia a tota l'istòria d'America e de las culturas indigènas fins a qu'aquestas culturas foguèron conquistadas o influenciadas de baias significatiu pels europèus, quitament s'aquò se dabana de decènnis o de sègles après lo primièr viatge de Colomb (come per de tribús dins de cantons isolats de las Amazonas). Alara de tèrmes alternatius coma America precoloniala o America preïstorica son tanben en usatge. dins las zònas d'Ispanoamerica lo tèrme mai sovent utilizat es preispanic.
Fòrça civilizacions precolombianas establiguèron de marcaires d'identitat coma los establiments permanents, vilas, agricultura, l'arquitectura monumentala e civila, mudasons de tèrra importants e ierarquias socialas complèxas. Unas d'aquestas civilizacions s'èran atudadas fòrça temps abans las primièras arribadas permanentas dels europèus (fin del sègle XV / començament del XVI), e se coneisson solament per las investigacions arqueologicas. D'autras foguèron contemporanèus al periòde colonial, e foguèron descriches dins los recits istorics de l'epòca. D'autras encara, coma los maias, avián los lors registres escrichs. Que la majoritat dels europèus crestians de l'epòca percebèron aquestes tèxtes coma eretics, ne destruiguèron fòrça dins d'autodafés. Solament unes rares documents amagats demoran.
Se demoran, las societats e las culturas que descendon d'aquestas civilizacions, son ara sensiblament diferentas al respècte de las precedentas. Fòrça d'aqueles pòbles e sos descendents mantenon diferentas tradicions e de practicas que se fan referéncia als temps de las originas, e tanben las mesclant amb los apòrts dels colonizators europèus (sincretisme).
De civilizacions precolombianas semblan aver bastir de grands centres urbans, desvolopar l'agricultura e tanben de ierarquias socialas complèxas. Fòrça d'aquestas civilizacions  èran ja en decadéncia o atudadas al sègle XVI, alara que se realizavan los primièrs establimentsas europèus permanents, e coneissèm lors istòrias sonque mejançant las investigacions arqueologicas e las tradicions oralas dels pòbles vesins sobrevivents. D'autras, se desvolopèron de biais contemporanèu a l'arribada dels europèus, e doncas, avèm pro de documents istorics dels autoctòn e dels colonizators e conquerents. Los pòbles qu'an subreviscut, las culturas e las societats que ne descendon dirèctament d'aquelas civilizacions, son estats sensiblament influenciats per las culturas e religions europèas, quitament se se conserva de tradicions e practicas, coma de lengas.
Estapas istoricas
La division cronologica entre la preistòria e istòria europèa, que compren de tèrmes coma paleolitic, edat mejana e mai, es pas aplicabla a l'istòria dels territòris americans precolombians e tanpauc se pòdon ulteriorament assimilar las estapas de l'istòria universala.
Los primièrs classaments autoctòns destrian entre cinc fasas (qu'aprèp s'adapta segon los territòris):
Migracion continentala
La data de l'arribada dels primièrs pòbles sul continent american es un tèma fòrça controverciat. L'arqueologia recenta mòstra que i a agut de multiplas èrças de migracion que comencèron en 40.000 AbC La majoritat de las teorias accèptan que los pòbles inuits arribèron de biais separat, e fòrça temps après, benlèu a l'entorn del sègle VI, dempuèi la Siberia cap al Canadà.
La teoria mai acceptada ditz que lo continent nordamerican recebèt sos primièrs poblaments de las èrças d'immigrants de l'Asia que crosèron l'Estrech de Bering gelat. E mai se la data del començament de las èrças de migracion es pas fixada (e vària de 40.000 AbC a 13.500 AbC) se crei qu'arribèron al Cap Hòrn, lo ponch mai austral de l'America del Sud a l'entorn de 10.000.AbC
Erupcion subglaciala
Leis erupcions subglacialas son un tipe d'erupcion volcanica. Son caracterizats per una emission de lava en dessota d'una massa gròssa de glaç (glacièr, inlandsis...). La calor transforma lo glaç en aiga liquid o en vapor. Quand de quantitats d'aiga importantas son accumuladas, l'erupcion pòu evolucionar vèrs lo tipe surtseyan o causar una inondacion rapid e brutala o un tsunami. En causa de la preséncia d'aiga, un plumacho format de vapor e de còps d'aiga liquida o de materiaus volcanics refrejats pòu se formar. Aqueu tipe d'erupcion es frequent dins lei regions polaras coma Islàndia o lo sud de Chile. L'erupcion d'Eyjafjallajokull de 2010 es un exemple d'aqueu tipe d'erupcion.
America precolombiana
Desvolopament de las civilizacions d'America del Nòrd
vinheta|Mòta de la cultura del Mississipi La majoritat dels pòbles natius nordamericans èran de tribús de nomads-caçaires, pasmens se d'autras avián desvolopat de civilizacions basadas sus l'agricultura. Mas, aquelas civilizacions foguèron pas tan avançadas tecnològicament ni politicament que las civilizacions mesoamericanas cap al sud. La majoritat d'aquelas tribús formèron de poderosas confederacions per lutar contra la colonizacion europèa.
L'establiment mai grand d'aqueste pòble, Cahokia, localizat près de la vila actuala de East St. Louis, Illinois, aguèt una populacion superiora a 20.000 abitants. Pendent aqueste periòde d'apogèu, entre los sègles XII e XIII, Cahokia foguèt la vila mai poblada de l'America del Nòrd (levat de la region culturala mesoamericana). La mòta de Monk, lo centre cerimonial mai grand de Cahokia, es lo bastiment de tèrra mai granda del mond preistoric.
Mesoamerica
vinheta|Guerrièrs toltècs a Tula, [[Hidalgo ]] Mesoamèrica èra la region que s'espendissiá del centre del Mexic (dempuèi lo Tropic de Càncer) cap a la frontièra nòrd-oèst de Còsta Rica. Dins aquesta region se desvolopèron de civilizacions agràrias complèxas e avançadas 3.000 ans abans de l'arribada dels primièrs europèus. Mai, la Mesoamerica foguèt èra tanben un airal sociocultural e environamental ocupat per nombroses pòbles ancians que partejavan (e desvolopavan) de cresenças religiosas, l'art, l'arquitectura e lors avançadas tecnologicas. La noiritura mai importanta d'aquestres pòbles èra lo milh; en fach, aquela cultura èra venerada e incorporat a lor teologia. Pasmens, aquesta region èra pas egemonica: èra una region multicultural, multietnica e multilinga, e cada pòble conservava una cultura amb de caracteristicas unicas dins sa cosmovision e organizacion sociala. e uèi encara al Mexic los pòbles amerindians parlan 62 lengas diferentas (e los diferents dialèctes d'aquelas) qe subrevisquèron amb lo passatge del temps.
Entre 1800 e 300 AbC se formèron las culturas complèxas de Mesoamerica. Unas s'espeliguèron fins a venir en las conegudas civilizacions olmèca, teotihuacana, maia, zapotèca, michteca, uachteca, purepetcha, toltèca e fin finala mexica (astèca). Aquelas civilizacions amerindianas avián de coneissenças fòrça avançats en arquitectura, matematicas, astronomia, medecina, escritura (ieroglifica), art, engenhariá, e teologia entre autras. Son sistèma numeric, un dels mai avançats del mond, èra vigesimal. De vilas mesoamericanas, coma Teotihuacan, Tenochtitlan e Cholula èran las mai grandas del mond pendent son epòca de màger espandiement amb de populacions superioras a 150.000 abitants. Èran de centres de comèrci, d'idèas, ceremonials e teologics qu'espandissián lor influéncia dins los pòbles vesins.
Quitament se diferentas vilas-estats, reialmes e empèris èran en concurréncia los unes contra los autres per obténer poder e prestigi, los istorians considèran qu'en Mesoamerica se desvolopèron cinc grandas civilizacions: la civilizacion olmèca, la civilizacion teotihuacana, la civilizacion toltèca, la civilizacion mexica o astèca, e la civilizacion maia. Aquestas (levat de la civilizacion maia, qu'èra politicament fragmentada) espandiguèron lor influéncia e poder de Mexic a tota e l'America Centrala. D'autres poders regionals realizèron d'alianças amb aquelas quatre civilizacions pendent los 4.000 ans de lor desvolopament o lor declarèron la guèrra. Mas, èran jos lor esfèra d'influéncia.
Abadiá de Moissac
thumb|right|Abadiá de Moissac
America precolombiana
Periòdes de l'istòria mesoamericana
L'istoriografia mexicana dividís l'istòria de Mesoamerica en tres grands periòdes: Unes istorians intercalan un periòde, lo "periòde classic terminal" entre lo classic e postclassic per far referéncia a l'establiment de Tula coma centre d'influéncia regionala, e la naissença de la civilizacion toltèca. La civilizacion maia descasèt dempuèi lo classic, mas, unas vilas foguèron pas abandonadas, e lor cultura e influéncia subrevisquèron fins a l'arribada dels espanhòls, quitament s'èran jol contraròtle politic de l'Empèri Asteca.
Abadiá de Moissac
L'Abadiá de Sant Pèire de Moissac es un dels ensembles arquitecturals mai bèls d'Occitània amb sas extraordinàrias esculturas romanicas. Se trapa dins la comuna carcinòla de Moissac.
America precolombiana
Lista de las civilizacions mesoamericanas
Per saber mai de las civilizacions mesoamericanas vejatz los seguents articles:
Abadiá de Moissac
L'abadiá Sant Pèire de Moissac es classificada coma monument istoric de França dempuèi 1840. Es tanben inscricha au Patrimòni Mondial de l'Umanitat dins l'encastre dels Camins de Sant Jaume dempuèi 1998.
Presentacion
L'abadiá, fondada al sègle VII, foguèt ligada en 1047 a la poderosa abadiá de Clunhic e venguèt, dempuèi lo sègle XII, lo mai famós centre monastic d'Occitània. Se l'abadiá e los claustres ofrisson un exemple remarcable d'una mèscla dels estils romanics e gotic, es lo timpan del pòrge sud que constituís lo vertadièr cap d'òbra de Moissac.
America precolombiana
Civilizacions sudamericanas
vinheta| [[Machu Picchu|Machu Pichu, La vila perduda dels incas]] Las civilizacions sudamericanas comencèron a se desvolopar en 3000 AbC. La primièra civilizacion coneguda es la civilizacion de Norte Chico de la region del Peró. Malgrat la descobèrta de unes bastiments piramidals, los istorians dobtan encara de l'establiment de grands centres urbans d'aquesta civilizacion.
Abadiá de Moissac
Presentacion
La decoracion dels arcs e dels capitèls dels claustres es una vertadièra esplendor.
Cosde
Cosde [ˈkydə] (Coudes en francés) es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Abadiá de Moissac
Presentacion
I a dos musèus: art sacrat dins la sala capitulària, arts e tradicions populars dins lo Palais abadial.
Cosde
Toponimia
Le nom occitan dau vialatge es Cosde. Ven de la designacion topografica galesa Cosate, que le vialatge es situat a l'embochadura dau riu La Cosa.
America precolombiana
Civilizacions sudamericanas
Al sègle III de la nòstra èra se desvolopèt la cultura dels tchibtches (tanben coneguts coma muiscs) de la region nòrd dels Andes. Pendent son periòde d'apogèu son cultura compreniá los territòris del Panamà e Colómbia. Èra un dels pòbles mai nombroses de Sudamerica.
Cosde
Nòtas
<references group="N"/>
Abadiá de Moissac
Istòria
Una piosa legenda difusada pels benedictins moissagués, atencionats al prestigi de l'abadiá, dich qu'aquela seriá estat fondada per Clodovèu I d'esperel l'endeman d'una victòria emportada dins aquel luòc suls Visigòts, en 506. Lo rei franc, avent fach lo vòt d'erigir un monastèri se triomfava, auriá lançat del naut del puèg una javelina per marcar lo luòc precís que s'i enauçariá « l'abadiá dels mila monges », en memòria de mila dels seus guerrièrs mòrts al combat. Mas la javelina se plantèt al mièg d'un palun, çò que demandava de bastir sus de pals. Una autra tradicion, populara, ditz que Clodovèu auriá actat jos lo vam d'une vision dins un sòmi d'inspiracion divina. En mai - e aquí es pas mai una legenda -, l'umiditat del sossòl de l'abadiala de Sant Pèire es en partida responsabla de degalhs grèus que tòcan uèi los basrelèus del portal romanic.
America precolombiana
Civilizacions sudamericanas
La darrièra e mai granda civilizacion a se formar en Sudamerica seriá la civilizacion inca, que dominava los Andes de 1438 a 1533. Coneguda coma la Tawantinsuyu o la "Tèrra de las quatre regions" en quíchoa, la civilizacion inca èra fòrça desvolopada e complèxa. Dominava gaireben 100 autras comunautats etnolingüisticas, unes 9-14 milions de personas connectadas per un sistèma de rotas de 25.000 km long. Se bastiguèron de vilas amb de materials de pèira sus las montanhas. Aguèron de grandas coneissenças d'astronomia, matematica e medecina, e segon unes istorians, realizavan d'operacion cirurgicalas.
Murvièlh
Murvièlh (de Besièrs) (Murvièl, Merbièl en grafia mistralenca ; Murviel-lès-Béziers en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Lo gentilici es murvielenc -enca.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Matfredo de Murovetulo en 1053, ecclesiam S. Johannis de Muro Vetulo en 1096-1100, castro quod vocatur Murus Vetus, parrochia S. Johannis de Muro Vetulo en 1107, archidiaconi de Muro Vetulo en 1127, ecclesiam S. Johannis de Muro vetulo en 1146, castellum de Muro Vetulo en 1183, castrum Muri-veteris en 1199, castri Muriveteris en 1201, de Muroveteri en 1222, de Muro Veteri en 1323, Merviel en 1529, 1563, Murvieil en 1571, de Muroveteri, al sègle XVI, en 1636, Muriel (sic) en 1622, Merviel en 1643, Murviel en 1708, 1740-60, 1770-72 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat e Rostaing, Murvièlh ven del latin murus, « mur », amb l'adjectiu vetulus, « vièlh » (designa un ancian oppidum) ; segon Hamlin, Murvièlh ven de l'occitan mur vièlh « mur vièlh, muralha vièlha ».
Hubersent
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
America precolombiana
Empèri Astèca
La màger partida de l'Empèri astèca foguèt format per un òme, Tlacaelel (qu'en nahuatl significa "aquel qu'anima l'esperit - "tlacatl"; persona; "elel", de gran còr e d'entralhas fòrtas e rigurosas) que visquèt de 1397 a 1487. E mai se li èra ofèrt l'escasença d'èsser un tlatoani (prèire), preferiguèt demorar darrièr del tròn. Èra nebot de Tlatoani Itzcoatl e fraire de Tximalpopoca e de Motecuhzoma Ilhuicamina, e aviá lo títol de "Cihuacoatl" (en onor a la divesa, significant gaireben "conselhièr"), mas, coma es registrat al Cedèx Ramírez, "çò que Tlacaelel ordenava, se fasiá rapidament". Formèt una nòva estructura pel govèrn astèca, ordenèt la cremason de totes los libres astècas (l'explicacion èra que los libres èran de plens de messorgas) e tornèt escriure la sièuna istòria. Mai, reformèt la religion astèca, metent lo dieu tribal Huitzilopochtli al meteis nivèl que los ancians deus astècas: Tlalòc, Tezcatlipoca e Quetzalcoatl. Tlacaelel creèt alara una nocion d'identitat de l'istòria dels astèca. Creèt tanben l'institucion de las guèrras floralas, una guèrra rituala que permetiá l'entrainament dels guerrers e creèt a l'encòp lo besonh de realizar de sacrificis umans de contunh per manténer lo movement del solelh. Unes escrivans creson que las classas nautas èran conscientas de l'engana de las guèrras floralas; mas, serián los efièches d'aquela quita institucion que contribuiguèt a la casuda de l'empèri: los tlaxcaltècas foguèron pas conquerits pels astècas, alara participavan coma enemics a las guèrras floralas. Hernán Cortés se ne profechèt, fasent dels tlaxcaltècas sos aliats, que donarán de milièrs de personas per sosténer als paucs espanhòls. Mai, l'estrategia astèca de la guèrra èra basada en la captura dels prisonièrs per de guerrièrs individuals, e non pas dins trabalh d'equipa per tuar l'enemic dins la batalha.
Sacrificis umans
vinheta|Representacion del Temple Màger e dels sacrificis de sa dedicacion. Los sacrificis umans se realizavan en Mesoamerica e Sudamerica de sègles abans de l'establiment de l'Empèri astèca. I a de registres qu'indican qu'èran comuns dins la civilizacion olmèca, la civilizacion maia e la civilizacion inca. Pasmens, los astècas foguèron los primièrs a los realizar de contunh e a grand escala. Segon los registres astècas, per la dedicacion del Temple Màger, se sacrifiquèron 84.400 personas. La majoritat dels istorians creson qu'es una chifra fòrça exagerat; mas, mòstra la caracteristica unica del sacrifici massís dins las festivitats astècas.
Los astècas establiguèron las "guèrras floralas" per'mor de capturar de presonièrs pels sacrificis, nomenats nextlaualli, "deute als dieus", perque lo solelh subrevisquèsse a un cicle de 52 ans qu'èra dividit lo calendari asteca. Cada 52 ans se realizava una ceremònia especiala, la "ceremònia del nòu fuòc". Totes los fuòcs s'apagavan e pendent la nuèch se realizava un sacrifici, e s'esperavan l'alba. Se sortiriá lo solelh, aquò voliá dire que los sacrificis del cicle de 52 ans èran estats pro, e començava un nòu cicle de 52 ans, e la fin del mond èra estada remandada. Aquesta ceremonia èra anciana, mas los astècas pensavan que lo sacrifici d'umans de contunh èra necessari per remandar la fin del mond. Irònicament, Los espanhòls arribèron a la fin d'un d'aqueles cicles, l'an ce acatl.
Empèri Inca
drecha|vinheta|Espandiment de l'empèri Inca Los incas serián los dirigents de l'entitat politica e administrativa mai granda del continent american. A fins del sègle XIV, l'empèri comencèt a s'espandir de sa region iniciala, situada dins la region de Cusco, fins a la region meridionala de las montanhas Andinas d'America del Sud. Aquesta acabèt amb l'invasion espanhòla dirigida per Francisco Pizarro en 1532. Al moment de la sa rendicion, l'empèri controtlava una populacion de gaireben 12 milions de personas, çò que representariá ara lo Peró, Eqüator e tanben una granda partida de Chile, Bolívia e Argentina.
Economia
L'economia de las culturas mai complèxas se basava socialament dins la cultura de menas de mongetas dins unas zonas, e aubiècas o auyama a Mesoamerica; alara que dins l'airal andin se destacavan tanben lo milh, los favòls e las aubiècas e tanben de tuberculs coma lo trufa, e lo piòt en America del Nòrd (Mexic). En America del Sud, e mai justament dins l'airal Central Andin (cultura Inca), destaquèron lo cavia (pòrc marin), los lamas, una varietat de camelids de la region andina que constituís una autra espècia d'animal domesticada per transportar de cargas (pòdon cargar près de 40 quilogramas dins los Andes, ont los besonhs de transpòrt de carga èran fòrça grands). L'alpaca foguèt domesticat per l'obtencion de son abondanta lana e carn, qu'èra sempre car. Mas la vigonha e lo guanaco èran d'espècias semblablas als lamas, quitament se mai pichonas, foguèron pas domesticadas e èran caçadas per ne pren la carn, lana e pèls. Totas aquestas espècias de camelids èran puslèu escassas e lo demòran, que, d'un biais es paradoxal, que totas las espècias de camelids presentas dins lo mond venon del continent american e traversèron l'Estrech de Bering fa gaireben 40 milions d'ans, en direccion inversa a la de las migracions fòrça mai recentas.
Tecnologia e contactes de longa distància
L'abséncia d'animals de carga, l'abséncia de rius navegables d'importància e tanben la configuracion predominantament nòrd-sud del continent american faguèt malaisida l'integracion dels vasts airals del continent dins d'Estats espandits e limitava los contactes entre las diferentas culturas.
A Eurasia unas de las principalas culturas agricòlas (Mesopotamia, Egipte antica e China) sorgiguèron dels bacins dels grands rius, e los primièrs Estats importants foguèron ligats al bastiment cooperatiu de grand escala de grandas òbras idraulicas. Çò que fa contrasta amb lo desvolopament agricòl e dels primièrs Estats a America, qu'en general pas èran ligats als grands bacins fluvials.