cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Seldjokidas
La formacion dau Sultanat
En mai de sei liames amb lei Grands Seldjokidas, Sulayman ibn Kutulmich aprofichèt sa bòna comprenença deis enjòcs regionaus. S'alièt donc amb l'emperaire bizantin Alexis I Comnèn (1081-1116). Aquò li permetèt de gardar lo contraròtle de Nicèa que venguèt sa capitala. Puei, ataquèt leis autrei caps anatolians. Ocupèt ansin una partida importanta de la peninsula e la vila d'Antiòquia. En revènge, Alèp resistiguèt a seis atacas e Sulayman moriguèt en 1186 durant un assaut còntra la vila. A sa mòrt, son fiu Kilis Arslan (1086-1107) èra encara menor e poguèt pas quitar Iraq avans 1192. Aqueu vuege foguèt esplechat per lei Danichmenditas, una dinastia fondada a la fin dau sègle XII dins lo nòrd d'Anatolia, per assaiar de conquistar lei territòrias seldjokidas de la region. Ocupèron un territòri relativament important en Anatolia Centrala mai poguèron pas eliminar lo Sultanat.
Lo periòde dei Crosadas e l'apogèu dau Sultanat
A la fin dau sègle XI, lei Seldjokidas anatolians foguèron un adversari important dei Crosats maugrat l'abséncia de sostèn de part dei Grands Seldjokidas ja ben afeblits per sei divisions intèrnas. Lo 21 d'octòbre, anientèron sensa dificultat la crosada populara a la batalha de Civetot. Pasmens, après aquela victòria aisada, Kilis Arslan foguèt susprés per la combativitat de la « crosada dei barons ». Perdiguèt ansin Nicèa en 1096 e foguèt batut a Dorilèa un an pus tard. Aquela desfacha entraïnèt la pèrda de l'oèst anatolian. D'efiech, permetèt ai Bizantins de restablir una preséncia solida en Anatolia e d'i arrestar l'avançada turca durant dos sègles.
Aguent comprés l'impossiblitat de tornar ocupar lei territòris reconquistats per lei Crosats e lei Bizantins, lei Seldjokidas gardèron l'Anatolia Centrala e dirigiguèron seis ambicions territòrialas vèrs l'èst. En 1107, Kilis Arslan prenguèt ansin lo contraròtle de Mossol. Se proclamèt tanben sultan mai aquò entraïnèt una reaccion dei Grands Seldjokidas. Batut, Kilis Arslan moriguèt durant la retirada de sei tropas. Sei successors chausiguèron de renfòrçar sa preséncia en Anatolia e de fondar un sultanat centralizat a l'entorn de Konya. Ansin, en 1116, Masud I (1116-1155) usurpèt lo poder de son paire qu'assaiava d'atacar Constantinòble. Son trabalh de construccion li permetèt d'esquichar l'expedicion de l'emperaire Conrad III en 1147 durant la Segonda Crosada. Pus prudent, lo rèi Loís VII prefiguèt demorar lòng dau litorau e defugir lo territòri seldjokida.
Son successor, Kilis Arslan II (1155-1192) decidèt d'unificar l'Anatolia musulmana per renfòrçar mai lo Sultanat. Per aquò, se declarèt inicialament vassau de l'Empèri Bizantin. Aguent protegit sa frontiera occidentala, eliminèt lei Danichmenditas entre 1172 e 1178. Lei Bizantins comprenguèron alora lo perilh mai lei Seldjokidas resistiguèron a la còntra-ofensiva menada per l'emperaire Manual I a la batalha de Miriocèfal en 1176.Aqueu combat entraïnèt una crisi politica dins l'Empèri marcada per una succession d'usurpacions e de guèrras civilas que menèron a la Quatrena Crosada. Pasmens, en 1190, lei Crosats de Frederic Barbarossa prenguèron brèvament Konya. Pus grèu, a la mòrt de Kilis Arslan II, una guèrra civila aguèt luòc entre sei fius.
Lo declin e la disparicion
A son apogèu en 1230, lo Sultanat de Rom conoguèt un declin rapide. Sa causa premiera es l'arribada dei Mongòls en Anatolia Orientala vèrs 1241-1242. D'efiech, Kay Khusraw II (1237-1246) foguèt durament batut a Kose Dagi lo 26 de junh de 1243. Aquò permetèt ai Mongòls de menar d'incursions regularas en Anatolia e lo territòri seldjokida se fragmentèt.
Leis autrei brancas dei Seldjokidas
La fragmentacion de l'Empèri Seldjokida donèt tanben naissença a de dinastias seldjokidas en Pèrsia, en Mesopotamia e en Siria. Pasmens, aquelei linhadas conoguèron un declin rapide e dispareguèron dins lo corrent dau sègle XII.
Lei Seldjokidas de Kerman (1041-1186)
Lei Seldjokidas de Kerman son una dinastia fondada per Qara Arslan Qawurd (1071-1073), un cosin de Toghrul Beg. Durant son rèine, prenguèt lo contraròtle de la vila de Kerman dins lo sud-èst de Pèrsia e intervenguèt en Oman e dins la Peninsula Aràbia. A sa mòrt, sei successors mantenguèron son independéncia fins a un periòde de crisi que comencèt en 1169. Puei, una guèrra civila afebliguèt la dinastia que foguèt destrucha per una incursion deis Oghuzs en 1186-1187.
Lei Seldjokidas d'Iraq (1118-1194)
Lei Seldjokidas d'Iraq son una branca dinastica eissida dei Grands Seldjokidas. Gardèt lo contraròtle d'Iraq e d'una partida de la Pèrsia Occidentala. Tre leis ans 1130, sei sultans laissèron lo poder ais atabeks, una classa de governadors encargada de l'educacion dei princes seldjokidas. Aprofichant aqueu declin, lo califa Ahmad al-Nasir (1180-1225) restaurèt l'independéncia deis Abbassidas de Bagdad entraïnant la disparicion dei Seldjokidas d'Iraq en 1194.
Lei Seldjokidas de Siria (1078-1117)
A la mòrt de Malik Chah, Tutuch assaièt d'usurpar lo poder de son successor mai foguèt vencut e tuat en 1095. Pasmens, sei fius Ridwan (1095-1113) e Duqaq (1095-1104) obtenguèron lo contraròtle d'Alèp per lo premier e de Damasc per lo segond. Menaçadas per lei Crosats, aquelei vilas li permetèron pas d'estendre son territòri. Au contrari, imitèron lei Seldjokidas d'Iraq e laissèron pauc a pauc lo poder ais atabeks. Tre 1204, TughTegin reversèt lo fiu de Duqaq e fondèt la dinastia dei Burids. Puei, en 1117, leis abitants d'Alèp reversèron la dinastia seldjokida locala per donar lo poder a Il Ghazi ibn Ortoq, jutjat pus competent dins lo domeni militar.
Preures
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Benigno Ferreira
Benigno Asunción Ferreira (1846-1920) mètge, militar e òme politic foguèt lo president de Paraguai entre 1906 e 1908.
Mar dei Chokchis
thumb|Localizacion de la Mar dei Chokchis.
La Mar dei Chokchis es una mar de l'Ocean Artic situada au nòrd-èst d'Asia e au nòrd-oèst d'America.
Gara de Bakó
thumb|300px|left|La Gara de Bakó en 2017 La Gara de Bakó (en azèri: Bakı Dəmir Yolu Vağzalı), anteriorament coneguda coma Bakó-I, es la principala estacion de camin de fèrre de Bakó, capital de l'Azerbaitjan. L'estacion foguèt bastida en 1880 amb lo bastiment de la linha ferroviària Bakó-Sabunçu-Surakhani e èra destinada al transpòrt de passatgièrs. La primièra bastissa de l'estacion (nomenat Tbilissi) foguèt bastit en l'inauguracion del camin de fèrre Bakó-Tbilissi, la segonda (Sabunçu) pel bastiment de la via fèrria electrificada Bakó-Sabunçu-Surakhani.
Zapopan
Zapopan (en espanhòl Zapopan) es una vila de l'Estat de Jalisco en Mexic, vesina de la de Guadalmajara. Sa populacion es de mai d'un milion d'abitants
Mar de Laptev
La Mar de Laptev es una mar de l'Ocean Artic situada entre la peninsula siberiana de Taimyr e l'archipèla Severnaya Zemlya e la Mar de Kara a l'oèst, lo litorau de Siberia Centrala au sud e leis illas de Nòva Siberia e la Mar de Siberia Orientala a l'èst.
Hermann Joseph Muller
Hermann Joseph Muller (n. 21 de decembre de 1890 a Nòva York - m. 5 d'abril de 1967 a Indiana) foguèt un biologista e geneticista nòrd-american premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 1946.
Biografia
Nasquèt lo 21 de decembre de 1890 dins la vila nòrd-americana de Nòva York. Estudièt medecina a l'universitat de Columbia ont se licencièt lo 1910. Impartiguèt de classas a l'universitat de Tèxas dempuèi lo 1920 fins a 1933, ont foguèt nomenat catedratic de zoologia l'an 1925. Entre 1933 e 1937 trabalhèt coma geneticista a l'Institut de Genetica de Moscòu e pendent los tres ans seguents coma investigador associat a l'Institut de Genetic Animal de l'universitat d'Edimburg. Dempuèi lo 1945 fins a 1964 foguèt catedratic de zoologia de l'universitat d'Indiana.
Moriguèt lo 5 d'abril de 1967 a la siá residéncia de Indianapòlis, vila situada a l'estat nòrd-american de Indiana.
Plouvain
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Marcela Kloosterboer
Marcela Kloosterboer (Vicente López, Buenos Aires, lo 5 de julhet de 1983) es una actritz Argentina de television e de cinèma.
Nguni
vinheta|Garrièrs zolos de la fin del sègle XIX Lo grop nguni de lengas bantos d’Africa australa conten quatre lengas : lo zolo e lo xhosa en Africa del Sud, lo ndebele del nòrd de Zimbabwe (o sindebele), e lo swati en Africa del Sud e al Swaziland. Son prigondament aparentadas e sovent mutualament comprensiblas.
Mar de Groenlàndia
La Mar de Groenlàndia es una mar de l'Ocean Artic situada entre Groenlàndia, l'archipèla de Svalbard, la Mar de Norvègia, lo Destrech de Danemarc e la Mar de Barents.
Nguni
« Nguni » es un tèrme artificial emplegat pels linguïstas e etnològs blancs dempuèi los ans 1930. Una autra distinccion tanben artificiala los Ngunis septentrionals – comprenent los Zolos e los Swazis – e los Ngunis miègjornals, amb oer exemple los Xhosas, los Thembus, los Mfengus, los Mondos e los Mondomises.
Cal destriar los ndebeles del Zimbabwe d’un pòble del meteis nom en Africa del Sud. Los Ndebeles sudafricans, que parlan la lenga ndebele del sud, apartenon al grop sotho-tswana fan pas partit del grop nguni.
Organizacion sociala
S'associa de trachs culturals a las etnias parlant las lengas nguni s : l’organizacion tradicionala en clans patrilinearis jol lideratge de caps gaireben meritocrats; l’elevatge de bestial; una certa estetica musicala, etc. Los notables i ensejavan de se far independents creant lo lor clan. Lo poder d’un cap dependiá sovent de sa capacitat a mantenir l’unitat de son clan.
A partir de 1800 environ, l’ascension del clan zolo al sen dels Ngunis e lo periòde de mfecane que seguís, acompanhant l’espandiment dels Zolos dirigits per Chaka, contribuiguèron a cimentar e a consolidar de ligams entre fòrça clans minors. Per exemple, lo reialme del Swaziland foguèt creat al començament del sègle XIX per diferents grops ngunis qu ese liguèron amb lo clan dels Dlaminis contra la menaça d’una ataca exteriora. Conten uèi fòrça clans diferents que parlan una lenga nguni nomenada swati e son leials al respècte del rei del Swaziland, qu'es tanben lo cap du clan Dlamini.
Estèrra
Estèrra (Esterre en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra, en Lavedan e en País Tòi, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Eras fòrmas ancianas que son Guilhermi Orioli de Sterra, en latin, ath sègle XIIau, De Sterra, De-Stera, Sterra, ath sègle XIIau, W. Fuert de Sterra, en 1251, Esterre, en 1285, De-Sterra, en 1313, De Esterra, en 1342, de Estera, de Sterra, de-Stera, en 1429, Esterre, en 1614. Era prononciacion qu'ei [es'tɛrrɔ].
Dauzat qu'i postula un radical prelatin est-, oronime o idronime, atau com per Estavar, mès que hè un ligam interessant dab Esterri (Esterri d'Àneu o Esterri de Cardós, tots dus ath Palhars Sobeiran). Miquèu Grosclaude qu'arrefusa eras proposicions de Robèrt Aymard, eth mot stera, « bòrna » (de stella) perqué i a duas r, o eth vèrbe esterrar. Que considera Estèrra coma escur, benlèu un oronime o un idronime prelatin.
Era semblança dab Esterri qu'ei evidenta e probablament pas per azard. Joan Coromines qu'explica eths Esterri per dus mots bascos, esto, « parc (per tropèths) », « barradèr, barralha », e erri, « lòc, endret » : eth lòc deth parc. Era dificultat qu'ei era finala diferenta. Supausar ua atraccion de tèrra ?
Ròcbaron
Ròcabaron o Recabaron (fòrma que permet l'articulacion d'origina dau a finau de Ròca), Rocbaron en francés, es un vilatge de Provença administrat per lo departament de Var dins la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Lo nom segon Mistral es Roco-Baroun o Recabaroun.
Fossemanant
Fosménant en picard (Fossemanant en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Valletot
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lac Ladoga
Lo lac Ladoga es un lac situada en Russia au nòrd-èst de Sant Petersborg dins la region de Carèlia pròche de la frontiera ambé Finlandia. Regardant la superficia, es lo lac pus estendut d'Euròpa de 17,700 km². Es lo lac de recepcion d'un bacin versant de 276,000 km² e d'un trentenau de rius, compres Svir, Vuoksi e Volkhov que son respectivament leis emissaris dei lacs Onega, Saimaa e Ilmen. Lo sieu emissari es Nevà que traversa Sant Petersborg e se trai dans la Mar Baltica.
Fort-Mahon-Plage
Fort-Mahon-Plage en picard (Fort-Mahon-Plage en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Mar de Siberia Orientala
La Mar de Siberia Orientala es una mar de l'Ocean Artic situada entre lo litorau de Siberia au sud, l'archipèla de Nòva Siberia a l'oèst, la Mar de Laptev e l'illa de Wrangel a l'èst. Es una zòna pauc estudiada caracterizada per un clima dur, una salinitat febla, una raretat relativa de la preséncia d'organismes vivents (animaus ò vegetaus), una prefondor febla generalament inferiora a 50 m maugrat una superficia de 936,000 km² e de marèias egalament fòrça feblas e inferioras a 25 cm.
Mar de Norvègia
thumb|Ocean e mars d'Euròpa
La Mar de Norvègia es una mar de l'Ocean Atlantic Nòrd situada au nòrd-oèst de Norvègia entre la Mar dau Nòrd, la Mar de Groenlàndia e de la Mar de Barents que fa partida de l'Ocean Artic. La màger part de son fons fa pas partida dau tap continentau e a una prefondor mejana importanta d'aperaquí dos quilomètre]s. Gràcias ai corrent d'aiga cauda venguda dei regions occidentalas de l'Ocean Atlantic ambé lo Gulf Stream, a una temperatura relativament establa e auta per una latitud polara que permet la navigacion tota l'annada.
Tauçac
Geografia
La comuna es a l'Òrta, al sud del territòri.
Tauçac
La prononciacion es [tαu'sak]. Las fòrmas ancianas son : apud Taussacum, minarium de Taussaco en 1199, villa de Tauciaco en 1233, Tausac en 1643, masage de Taussac en 1681, Tauxac en 1759, 1740-60, eglise, paroisse de Taussac en 1740-60, Taussac en 1770-72 (mapa de Cassini). Segon Dauzat e Rostaing, lo vilatge seriá atestat cap a 936, Taussina (mencion tirada del marrit diccionari topografic d'Eugène Thomas). Lo sufixe -ina correspond pas a la fòrma actuala e sembla dificil d'anar pus luènh. Lo començament de la fòrma sembla d'anonciar Tauçac, mas sembla dificil d'admetre, mai que mai en lengadocian, que la vocalizacion (Talç- > Tauç-) siá dejà complida al sègle X. Frank R. Hamlin, atal coma Dauzat e Rostaing, explican Tauçac per un nom galloroman d'òme (gentilici latin o gallic, segon Hamlin), Talicius, amb lo sufixe -acum, , latinizacion del sufixe gallés -ācon. Amb aquela suposicion, Tauçac èra donc una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre Talicius. Lo nom seriá donc passat per *Talciago, puèi per *Tauça-.
Maurian
Las fòrmas ancianas son : ad Maurianum, a Mauriano en 1164, de Mauriano en 1271, [l'église] de N.D. de Maurian en 1740-60, N.D. de Maurian en 1770-72 (mapa de Cassini).
Amb lo sufixe -anum, es un nom comparable als nombroses Mauriac, acabats, eles, pel sufixe -acum, e qu'an per basa lo nom latin Maurius (Frank R. Hamlin escriu curiosament l'escais-nom [cognomen] Maurus e sufixe -i-anum) , . Maurian èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre Maurius.
La Billière
Las fòrmas ancianas son : la Biliere en 1670, [village] de Villere en 1740-60, l'aviliere en 1759, Villiere H[au]te, B[as]se en 1770-72 (mapa de Cassini). L'origina es malsegura : derivat del gallic *bilio-, « aubre [sacrat ?] » o de *Billio-, nom d'òme (Flutre, Revue Internationale d'Onomastique, VIII, p. 278), o transferiment (per un nom pirenenc [gascon] de famille) de Vilhèras, Vilhèra (Bearn) (Pirenèus Atlantics), Vilhèra (Nauta Garona), etc.
Istòria
A la Revolucion, la municipalitat èra Taussac et Douch (Tauçac e Dotz). Quand se creèt la comuna de Ròsis, lo 27 de setembre de 1827, li annexèron Dotz, Héric, Madale (nom franceses).
Ròcabruna (Provença)
Ròcabruna (Roquebrune-sur-Argens en francés dempuèi 1921, Roquebrune aperabans) es un vilatge de Provença situat dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
La comuna es renomada oficialament Roquebrune-sur-Argens en 1921.
A Bordèu que i a nau damas
A Bordèu que i a nau damas es un cant tradicional occitan :
<score midi="1" vorbis="1"> \new Staff { \relative c'' {        \time 2/4 c8 e  c8. e16 d8 b  c  c 	 d16  d  d  e  c8  d16  e	 d8  b  c  c	 c  e  c8. e16 d8 b  c  c 	 d16  d  d  e  c8  d16  e	 d8  b  c  c	 c  d  e  e 	 g  f  d4 	 d16  d  d  e  c8  b16  c	 d8  f e r8  	 c  d  e  e 	 g  f  d4 	 d16  d  d  e  c8  b16  c 	 d8  b  c r8 \bar "|." } } \addlyrics { \lyricmode { "A" "Bor" "dèu" "qu'i" "a" "nau" "da" "mas." "Po" "mas" "ar" "ra" "sins" "hi" "gas" "é" "cas" "ta" "nhas." "A" "Bor" "dèu" "qu'i" "a" "nau" "da" "mas." "Po" "mas" "ar" "ra" "sins" "hi" "guas" "é" "cas" "ta" "nhas." "Tan" "bien" "dan" "san" "au" "vio" "lon." "Po" "mas" "ar" "ra" "sins" "hi" "gas" "é" "mé" "lons." "Tan" "bien" "dan" "san" "au" "vio" "lon." "Po" "mas" "ar" "ra" "sins" "hi" "gas" "é" "mé" "lons." } }
Aneras
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [a'néros] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : De Aneriis, en latin, en 1387, Aneres (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Dauzat, Aneras que vien deth latin asinus, « aso, ase », dab eth sufixe -aria, « lòc on elevavan asos ».
Teiran
Teiran (Teyran en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas de l'ancian diccionari topografic d'Eugène Thomas, espurgadas desempuòi per Hamlin, èran contradictòrias : Ternantis, en 982, en latin, de Alteyranicis, cap a 1100, de Teyrano, en 1202. Pasmens, Xavier Delamarre recula pas davant l'explicacion de Teiran pel tipe tarnantu, de taro-, « que travèrsa », e nantu-/nanto-, « val/vau », doncas « vilatge situat sus un cors d'aiga que los travèrsa », o « passatge dins una vau »,.
Las fòrmas ancianas seleccionadas per Hamlin son : de Albaterra, id est de Tairano, de Teyrano, ecclesia de Terano, sense data [sègle XII ?], montem de Teyrano en 1200, castrum de Tayrano en 1202, villa et forcia de Teirano en 1228, tenemento de Teiran en 1255, de Teyrano en 1321, a la fin dau sègle XIV, prior de Tayrano alias de Albaterra en 1392, de Teyrano en 1529, de Teirano en 1550, Terà en 1622, Teyran en 1626, Teiran en 1648, 1740-60, Teyran en 1740-60, en 1770-71 (mapa de Cassini).
Tesan de Besièrs
Tesan de Besièrs (Thézan-lès-Béziers en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : de Tesano, cap a 972, ad Tezano en 1026, de Tezano en 1158, 1183, 1202, capellanus de Tedano en 1184, de Tesano en 1222,  juxta Thesanum en 1230, de Thesano en 1323, 1330, de Thezano en 1361, a Thesa en 1363, Thezan en 1571, 1585, Tezan, 1622, 1643, Thezan en 1634, Thesan en 1708, Thezan en 1770-72 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat, Tesan ven del nom latin d'òme Titius [Tĭtĭus], amb lo sufixe -anum ; segon Hamlin (après Mdla Morlet), Tesan èra una proprietat romanogermanica; ven del nom germanic d'òme Tedo, Teza o Tezo, amb lo sufixe -anum.
Bitry (Oise)
Bitry  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Oise de la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Guèrra 1914-1918 Una tranchée de defensa protegissiá n'en abril 1915 los regiments franceses, #que lo 404ème Regiment de Infanterie #que i #far lo sieu bateg del fuòc.
Ribòus
Ribòus (Riboux en francés) es un vilatge de Provença situat dins lo departament de Var e dins la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Buenaventura Durruti
thumb|250px|Buenaventura Durruti en 1936 Buenaventura Durruti Dumange (Leon, 14 de julhet de 1896 – Madrid, 20 de novembre de 1936) foguèt un sindicalista e revolucionari anarquista espanhòl. Menaire carismatic de l'anarquisme en Espanha amb son organizacion sindicala, la CNT, joguèt un ròtle important dins lo camp republican que luchèt durant la Guèrra Civila en dirigir una tropa de milicians coneguts jol nom de Colomna Durruti. Nafrat dins de circonstàncias trebolas durant la Batalha de la Ciutat Universitària de Madrid lo 19 de novembre de 1936, se moriguèt finalament l'endeman, un desenat d'oras aprèp aquela lesion mortala.
Sortit de Leon, comencèt a trabalhar a 14 ans dins sa vila natala, ont èra mecanician ajustaire, e trabalhèt dins lo sector ferroviari.
Las prumièiras annadas
En 1917, l'Union Generala das Trabalhaires (UGT) organisèt una greva en la quala Durruti participèt activament. Lo govèrn faguèt apèl a l'armada per la reprimir e moriguèron 17 trabalhaires, 500 personas foguèron nafradas e 2000 emprisonadas sens jujament. A causa d'aquò, Durruti deguèt s'exilir en França.
En exil jusqu'en 1920, trabalhèt coma mecanician a Paris, mès foguèt convencut d'anar a Barcelona, ont s'afiliava a la Confederacion Nacionala dal Trabalh. En 1922, formèt ame Joan Garcia Oliver e Francisco Ascaso lo grop Los Solidarios, al qual foguèt imputat, un an mait tard, l'assasinat dal cardenal Juan Soldevila y Romero, efectuat en represalhas de l'assassinat de Salvador Seguí, “el Noi del Sucre”. Fugiguèt e percorriguèt l'Argentina, l'Uruguai, lo Mexic e d'autres païses latinoamericans e europeus. En junh de 1926, el, Ascaso i Gregorio Jover Cortés, ensajèron, sens succès, d'assassinar lo rei d'Espanha Alfons XIII e foguèron emprisonats en França durant 6 meses.
En 1931, tornèt a Barcelona e integrèt la Federacion Anarquista Iberica de la CNT-FAI – en lucha ame la Segonda Republica – e participèt a las insurreccions de 1932 e 1933.
Son activitat dins la Guèrra Civila espanhola
Quand la Guèrra Civila esclafèt en 1936 foguèt un das principals protagonistes das succèses revolucionaris de julhet, formant part dal grup Nosotros (successor de Los Solidarios) a la direccion de la defensa de la vila de Barcelona, en la quala moriguèt son companhon d'una vida Francisco Ascaso, d'un tir provenent de las fòrças faissistas.
Lo 20 de julhet, lo soslèvament desfait a Barcelona et la CNT controllant la situacion, sobretot après s'aver apoderat de las armas de la caserna de Sant Andreu de Palomar, sos principals dirigents tenguèron una prumièira entrevista ame lo president de la Generalitat de Catalonha, Lluís Companys. Dins una segonda amassada, après l'amassada plenièira de las federacions localas de la CNT, Durruti, conjuntament ame d'autres dirigents de la CNT, prepausèt d'integrar lo Comitat Central de las Milicias Antifaissistas de Catalonha, e foguèt acceptat per las autras organisacions. Aqueste comitat, format de libertaris, republicans e marxistas, venguèt lo veritable poder en Catalonha, la Generalitat ratificant posteriorament ço que decidiá.
Durruti, fatigat de las disputas internas e desgostat dal Comitat de las Milicias Antifaissistas, (dont èra cap dal departament de transports) decidiguèt de passar al front, de començar per la liberacion de Saragossa das franquistas, qu'èra, après Barcelona, un autre grand nucli urban anarquista. Formèt pèi la celebra colomna Durruti, que prenguèt la rota de Saragossa ame de pocas resèrvas d'armas et d'artilheria, a causa de las qualas se deguèt limitar a prendre los vilatges per ont passava. En aquestes, los païsans se trobavan libres de far la revolucion : los grands proprietaris èron expropriats de lors tèrras, qu'èron collectivisadas. Òm i aboliá la proprietat privada e òm instaurava lo communisme libertari. En novembre d'aquel an, Durruti marchèt sus Madrid ame sa colomna per contenir l'ofensiva de las tropas putschistas. (Batalha de Madrid)
La mòrt
Mentre que se trobava a proximitat de la ciutat universitària de Madrid, (ocupada pels putschistes) foguèt mortelament nafrat per un tir dont la provenença es pas brica clara. I a diversas ipòtesis sus  l'origina de la bala que le tuèt. L'oficiala, difusada l'endema, assegurava qu'un tir provenent d'un otèl ocupat pels faissistas sus la plaça de la Moncloa – situada a pres d'un quilomètre de distança – auriá tocat Durruti a la potrina.
D'autras versions, pasmens, coma las de Joan Garcia Oliver, Jaume Miravitlles o de son menaire Climent Cuyás, afirmon que lo tir partiguèt accidentalament, en davalant de la veitura, de sa pròpria arma, apelado naranjero. (version espanhola de la mitralheta Schmeisser MP28 II, a la quala mancava lo mecanisme de securitat e que podiá tirar a causa d'un simple còp de la culassa contra lo sòl) Aqueste fait auriá estat amagat al public a fin de deteriorar pas l'image eroïca dal capmèstre. Joan Garcia Oliver tot parièr, companhon de Durruti dempèi los temps de Los Solidarios et qui acompanhava Durruti al front de Madrid e tornèt ame lo cadavre a Barcelona, explica en son libre autobiografic El eco de los pasos que creguèt pas jamai a la version accidentala, perque Durruti utilisèt pas jamai un naranjero mès un pistolet (de fait Durruti apareis pas jamai ame aquesta arma sus las fotografias), tot en remembrant que Durruti se fasiá acompanhar en permanéncia per un fotografe e un medecin. Segon Abel Paz, anarquista e biografe de Durruti, la bala ie dintrèt per darrièr, ço que rend dificil, ditz, per plan perilhóses que siaguen los naranjeros, de sosténer la teoria de l'accident.
Una autra ipotèsi de la causa dal tir senhala la possibilitat que soèsa mort en ensajant de contenir una debadanda de sos òmes dins un moment de panica, coma l'afirmava per exemple Antoni Rovira I Virgili, reportat per l'istorian Ferran Soldevila dins sos memòris. D'autras conjecturas suggerisson que poguèt èsser assassinat per d'agents estalinistas o ben, memes, per d'anarquistas rivals.
Durruti dins la literatura e lo cinemà
Buenaventura Durruti es una de las grandas referéncias de l'anarquisme internacional. Existís una abondanta literatura sus sa figura, un das trabalhs los mait significatius estant l'obra dal militant e estudiant de l'anarquisme Abel Paz, Durruti en la revolución española (Madrid, Fundación Anselmo Lorenzo, 1996), ame un estudi de J. L. Gutiérrez Molina. Las prumièiras edicions dal libre en catalan e en espanhol foguèron publicadas en 1978 sost lo titol Durruti: el proletariat en armes, encara que diversas traduccions ne'n aguèsson dejà estat publicadas, la prumièira en francés en 1972. Lo libre es dividit en quatre partidas, lo rebel (1896-1931), lo militant (1931-1936), lo revolucionari (19 de julhet a 20 de novembre 1936) e un epilògue sus las mòrts de Durruti.
Eusèbi (papa)
Eusèbi (mòrt lo 17 d'aost de 310) foguèt lo 31 evesque de Roma e lo premier que portèt lo títol de papa dau 18 d'abriu au 17 d'aost de 310. Succediguèt a Marcèu I (308-309) e foguèt remplaçat per Miltiad (311-314).
Pendent son pontificat, deguèt — coma sei predecessors — faciar lei consequéncias de l'esquime causat per lei persecucions de Deci en 250-251. Après d'afrontaments ambé lei caps crestians opausats a la doctrina oficiala de la Glèisa, foguèt exilat en Sicília per l'emperaire Maxenç per restablir l'òrdre dins la capitala. I moriguèt rapidament e un papa novèu foguèt elegit tre lo 2 de julhet siá un mes avans sa mòrt.
Zolo
Lo zolo (isiZulu en zolo) es una lenga apartenent al grop nguni (que comprend tanben lo xhosa e lo ndebele) de las lengas bantoas. Es una de las lengas comptant mai de locutors en Africa australa.
Golf de Guinèa
Lo Golf de Guinèa es una region de l'Ocean Atlantic situada au sud-oèst dau continent african lòng dau litorau dau Libèria au Gabon.
Zolo
Lenga mairala de mai de 9 milions de personas (que 95 % abitan l'Africa del Sud), lo zolo es la lenga dominanta dins la província de KwaZulu-Natal e la lenga mai espandida dins las províncias de Mpumalanga e Gauteng. Lo zolo es mai la lenga mai parlada d'Africa del Sud. Es vengut l'una de las 11 lengas oficialas d'aqueste país après la fin de l'Apartheid.
Istòria
La patria d'origina dels Zolos sembla se situar dins la region de la Tanzania modèrna. Lor preséncia en Africa del Sud ven del sègle XIV. Tot coma los Xhosas que se son installats en Africa del Sud pendet d'èrças migratòrias bantoas precedentas, ls Zolos assimilèron fòrça sons de las lengas san e khoï, aquelas dels primièr abitants de la contrada. Alara, lo zolo e lo xhosa gardèron fòrça consonentas amb clics (sons que s'encontra pas qu'en Africa del Sud), malgrat l'atudament de nombrosas lengas san e khoï.
Lo zolo, coma totas las lengas indigènas d'Africa del Sud,èra una lenga orala fins a la venguda de missionaris europèus, que lo transcriguèron en utilisant l'alfabet latin. Lo primièr document redigit en zolo foguèt una traduccion de la Bíbla, pareguda en 1883. En 1901, John Dube, un zolo de Natal, crèat l'Ohlange Institut, lo primièr establiment d'ensenhament indigèn d'Africa del Sud.
Cultura
John Dube es tanben l'autor de Insila kaChaka (1933), lo primièr roman escrich en zolo. Un autre escrivan davancièr del zolo escrich foguèt Reginald Dhlomo, autor de romans istorics suls caps de la nacion zoloa al sègle XIX: U-Dingane (1936), U-Shaka (1937), U-Mpande (1938), U-Cetshwayo (1952) e U-Dinizulu (1968). Benedict Wallet Vilakazi, mai recentament, Oswald Mbuyiseni Mtshali, portèron tanben una contribucion significativa a la literatura zoloa.
Sul plan musical Johnny Clegg e Sipho Mchunu, un trabalhador blanc e un estudiant zolo, cambièron la fàcia de la musica sudafricana a l'epòca de l'apartheid, enregistrant, de 1979 a 1985, una seriá d'albums ont se mescla musica occidentala e musica zoloa.
Fonetisme
Una de las particularitats foneticas del zolo, del xhosa, e del sotho, una lenga vesina, es l'utilizacion de clics. Los tres clics de basa en zolo son : Cada clic de basa es susceptible d'èsser modificat, per exemple per l'aspiracion o la sonorizacion; atal, lo nombre de clics distinctes se multiplica.
Pronville
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Zolo
Fonetisme
La morfologia del zolo es aglutinanta.
Lo Conselh linguistic del zolo (Zulu Language Board) de KwaZulu-Natal èra encargat de fixar lo zolo escrich, foguèt remplaçat pel Comitat linguistic pansudafricain (Pan South African Language Board) en 1995.
La Ròcabrussana
La Ròca Brussana o Ròcabrussana (La Roquebrussanne en francés) es un vilatge provençau situat dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Gunnar Myrdal
Karl Gunnar Myrdal ( Gagnef, Suècia 1898 - Danderyd 1987) foguèt un economista, òme politic e professor universitari suedés premiat amb lo Prèmi Nobel d'Economia l'an 1974.
Biografia
Nasquèt lo 6 de decembre de 1898 dins la vila de Gagnef, situada dins la província de Dalarna. Estudièt economia a l'Universitat d'Estocòlme, ont se graduà lo 1923 e doctorèt lo 1927. Entre 1933 e 1947 foguèt professor de la Stockholm School of Economics, e lo 1960 foguèt nomenat catedratic d'economia de l'Universitat d'Estocòlme.
Moriguèt lo 17 de mai de 1987 dins la vila de Danderyd, situada al comtat d'Estocòlme. Lo 1924 se maridèt amb Alva Myrdal, escrivana e femna politica que foguèt premiada amb lo Prèmi Nobel de la Patz l'an 1982 per los sieus trabalhs en favor del desarmament.
Activitat politica e sociala
Membre del Partit Socialdemocrata suedés, foguèt membre del Parlament suedés entre 1936 e 1938 e 1945 e 1947, en venent en aquela darrièra estapa Ministre de Comèrci e Indústria jols mandats de Per Albin Hansson e Tage Erlander.
Activitat economica
Inscricha en la nomenada "Escòla suedesa d'economia" foguèt partidari que los programas economics inciden en lo desvolopament de l'economia amb la intervencion de l'estat, en seguint los postulats de la social democracia. Desvolopèt aqueles ideales en la siá òbra Vetenskap och politik e nationalekonomien ("L'element politic en lo desvolopament de la teoria economica", 1932). En divèrsas òbras acusèt l'economia classica de manténer de programas que los païses rics mantenon la siá supremacia suls paures.
Lo 1974 foguèt premiat, amb Friedrich Hayek, per los sieus estudis, pionièrs, sus la teoria del diner e las fluctuacions economicas.
Verrey-sous-Drée
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Peter Andreas Grünberg
Peter Andreas Grünberg (nascut lo 18 de mai de 1939 a Plzeň) es un fisician alemand. Reçaup lo Prèmi Nobel de Fisica 2007 amb Albert Fert per la descubèrta de la magnetoresisténcia giganta.
Karl Dönitz
thumb|right|[[Fotografia de Karl Dönitz en 1943.]]
Karl Dönitz (16 de setembre de 1891, Berlin - 24 de decembre de 1980, Aumühle) es un amirau e un òme d'Estat alemand dau III Reich. En particular, foguèt comandant de la flòta de guèrra alemanda e succediguèt brèvament a Adolf Hitler coma cap de l'Alemanha Nazi.
Biografia
Durant l'entre doas guèrras, Dönitz estudièt leis estrategias e lei tacticas aplicablas per lei sosmarins. Segon eu, Alemanha deviá remplaçar sei naviris de superficia per de sosmarins. L'idèa èra d'atacar lei naviris marchands qu'èran ben mens protegits que lei cuirassats. De mai, la destruccion dei naviris cistèrnas èra susceptibla de paralizar leis unitats militaras advèrsas.
Dins lo corrent deis ans 1930, coma la màger part de l'elèit tradicionau, Dönitz se maufisèt d'Adolf Hitler. Pasmens, foguèt finalament seduch per l'eloquéncia e l'anticomunisme dau Führer. Venguèt alora pauc a pauc un actor major dau regim e Dönitz foguèt considerat coma un nazi radicau. En 1939, èra lo cap dei sosmarins alemands e organizèt l'ataca dei convòis aliats. Inicialament, aquelei combats èran aisats en causa de la manca d'escòrta eficaça. Dins aquò, lo melhorament dei destroièrs e l'aparicion dei pòrta-avions d'escòrta permetèron ais Aliats d'enregistrar de succès importants. Per faciar aquela menaça, Dönitz imaginèt la tactica de la chinareda per coordenar l'accion de plusors sosmarins.
Lo 15 d'abriu de 1945, Hitler li fisèt lei plens poders per organizar la defensa dau nòrd d'Alemanha. Puei, lo designèt coma son successor après son suicidi. Dönitz formèt donc un govèrn provisòri lo 30 d'abriu. Assaièt sensa succès de negociar amb leis Aliats avans de perseguir la guèrra per permetre l'evacuacion d'un maximom de fòrças vèrs l'oèst. Finalament, lei 7 e 8 de mai, acceptèt la capitulacion alemanda. Lo 23 de mai, foguèt arrestat amb l'ensemble de son govèrn per lei Britanics.
Après la guèrra, foguèt jutjat per lo Tribunau de Nuremberg e condamnat a 10 ans de preson per crimes còntra la patz e crimes de guèrra. Dins aquò, sa condamnacion foguèt criticada car èra principalament basada sus un òrdre donat de pas secorrir leis equipatges dei naviris atacats per sei sosmarins. Òr, una meteissa consigna èra en vigor dins la flòta estatsunidenca. Ansin, dins lo corrent deis ans 1950, certaneis oficiers de la flòta de la Republica Federala Alemanda assaièron d'obtenir sa reintegracion. Lei govèrns successius refusèron e condamnèron oficialament l'actitud de Dönitz durant la guèrra. Pasmens, a sa mòrt, en 1980, 5,000 personas assistiguèron a sei funeralhas.
Foucaucourt-en-Santerre
Fouquécourt-in-Santérre en picard (Foucaucourt-en-Santerre en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Mar de Kara
La Mar de Kara es una mar de l'Ocean Artic situada entre la Nòva Zembla, la mar de Barents e la mar de Laptev. Es la zòna de recepcion d'unei fluvis importants (Òb, Ienissèi, Piassina e Taimyra) e presenta donc una salinitat fòrça variabla. Se supausa l'existéncia de ressorsas naturalas importantas (petròli, gas naturau...) e de pollucions grèvas causadas per de curum nuclears d'origina sovietica ò russa.
Beaurepaire (Oise)
Geografia
thumb|upright=0.7|left|Carrefour dels Veneurs en lo bòsc de Halatte.
La municipalitat de Beaurepaire a situat en lo departament de l'Oise, sul marge esquèrre de la Oise, a la lisière nòrd de la Bòsc de Halatte, a ieu-camin entre Pont-Santa-Maxence e Verneuil-en-Halatte, e pas luènh de Creil. Existís pas de vilatge del nom de Beaurepaire, los abitants en essent partits entre tres caseriux. Dempuèi l'èst, se tròba en principi La Crotz-Roja #que deu lo sieu nom a un calvaire. Se en contunhant sus la RD 120 en direccion de Creil, se tròba una pichona granja, l'intrada del domeni de castèl de Beaurepaire e lo cementèri ; es lo masatge caseriu de Beaurepaire. Un pauc ne retrai de la rota, se tròba de contunh Heumont. Sul plànol del païsatge, lo territòri communal a partejat entre lo bòsc de Halatte, #qu'ocupa tota la part al sud de la RD 120, e las planas alluviales en la vallée de l'Oise, entre la RD 120 e lo riu. S'i tròba de pradas, de las superfícias agricòlas, quatre étangs de persec artificial, un marais e dels pichons bòsques, a una altitud en variant entre unitat|28|m}} e solament. Lo ponch culminant de la municipalitat a localizat a la extremitat sud-oèst del territòri communal, al encreuament del Forn en bòsc de Halatte, a unitat|107|m. La RD 120 es l'unica rota en traversant Beaurepaire, sens comptar los camins rurales e de rotas forestalas. I li cal pas desserte pels transpòrts en comun. Entre las quatre municipalitats limitrophes, Brenouille a situat sul marge opausat de l'Oise, e Fleurines a separat de Beaurepaire pel bòsc.
Lo bòsc de Halatte a protegit per una ZNIEFF tipe 1, « Massís forestal de Halatte » n° nacionala 220005064, E per un luòc natural classificat « Bòsc de Halatte e los sieus glacis agricòlas », creat per decrèt del 5 d'agost 1993. Aqueles luòcs excluson lo sector al nòrd de la RD 120. Si que non, l'ensems del territòri communal dintre en lo luòc inscrich « Vallée de la Nonette » creat per decrèt del 6 de febrièr 1970. Fin finala, Beaurepaire es membre a despart entièra del Parc natural regional Oise-País de França, instaurat per decrèt del 13 de genièr 2004.
thumb|upright=0.7|left|Carrefour des Veneurs dans la forêt d'Halatte.
La commune de Beaurepaire est située dans le département de l'Oise, sur la rive gauche de l'Oise, à la lisière nord de la Forêt d'Halatte, à mi-chemin entre Pont-Sainte-Maxence et Verneuil-en-Halatte, et non loin de Creil. Il n'existe pas de village du nom de Beaurepaire, les abitants étant repartis entre trois hameaux. Depuis l'est, on trouve d'abord La Croix-Rouge qui doit son nom à un calvaire. On continuant sur la RD 120 en direction de Creil, on trouve une petite ferme, l'entrée du domaine de château de Beaurepaire et le cimetière ; c'est le hameau de Beaurepaire. Un peu en retrait de la route, on trouve ensuite Heumont. Sur le plan du paysage, le territoire communal est partagé entre la forêt d'Halatte, qui occupe toute la partie au sud de la RD 120, et les plaines alluviales dans la vallée de l'Oise, entre la RD 120 et la rivière. L'on y trouve des prairies, des surfaces agricoles, quatre étangs de pêche artificiels, un marais et des petits bois, à une altitude variant entre 28 m et 39 m seulement. Le point culminant de la commune est localisé à l'extrémité sud-ouest du territoire communal, au carrefour du Four en forêt d'Halatte, à 107 m. La RD 120 est l'unique route traversant Beaurepaire, sans compter les chemins ruraux et routes forestières. Il n'y a pas de desserte par les transports en commun. Parmi les quatre communes limitrophes, Brenouille est situé sur la rive opposée de l'Oise, et Fleurines est séparé de Beaurepaire par la forêt.
La forêt d'Halatte est protégée par une ZNIEFF type 1, « Massif forestier d'Halatte » n° national 220005064, et par un site naturel classé « Forêt d'Halatte et ses glacis agricoles », créé par décret du 5 août 1993. Ces sites excluent le secteur au nord de la RD 120. Sinon, l'ensemble du territoire communal entre dans le site inscrit « Vallée de la Nonette » créé par arrêté du 6 février 1970. Finalement, Beaurepaire est membre à part entière du Parc naturel régional Oise-Pays de France, instauré par décret du 13 janvier 2004.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Albert Fert
Albert Fert (nascut lo 7 de març de 1938, Carcassona) es un fisician francés especialista de l'estudi de la matèria condensada. Es laurejat dau Prèmi Nobel de Fisica 2007 amb l'Alemand Peter Andreas Grünberg per la descubèrta de la magnetoresisténcia giganta en 1988.
Copa deu Monde de fotbòl de 1930
thumb|200px|Copa de fotbòl 1930 La Copa deu Monde de fotbòl de Uruguai de 1930 ho la I edicion deu tornei de la Copa deu Monde, que s'joguè en Montevideo e la copa que ho ganhada per la Seleccion Uruguaiana.
Torbes (Erau)
Torbes o etimologicament Torves (Tourves, Tourbes en grafia mistralenca Tourbes en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Lo gentilici es torbenc -a.
Un sobriquet dels gens de Torbes es manja tripa (manjo-tripo en grafia mistralenca ).
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : in Torves [varianta : Tornes] ecclesiam S. Saturnini en 990, Turreves en 1133, de Torves en 1153, 1178, parrochia de Torreves en 1160, castrum de Torves, castro de Torves en 1209, de Torves en 1212, 1216, de Torvis en 1235, prioris de Toreves en 1297, ecclesie de Torves en 1298, de Turvibus en 1344, 1351, 1368, de Turbibus, al sègle XVI, en 1636, Tourbes en 1571, 1585, 1643, 1708, 1740-60, 1770-1772 (mapa de Cassini).
Torves ven del latin turribus, ablatiu locatiu plural de turris, « torre »; l'emplec d'aquel cas oblic pròva que lo nom data de l'epòca romana (Carles Rostaing),.
Polincove
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Bonnières (Oise)
Bonnières es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Estructura de la Tèrra
thumb|right|Representacion simplificada dau modèl modèrne de l'structura intèrna de la Tèrra.
L’estructura de la Tèrra designa la reparticion intèrna dei jaç diferents que compausan la Tèrra. D'efiech, la planeta nòstra es compausada de plusors jaç distints separats per de discontinuitats. Aquò fenomèn es la consequéncia dei mecanismes de diferenciacion de la matèria que foguèron mes en òbra durant la formacion de la Tèrra e, pus tard, durant son refrejament. En causa de l'impossibilitat d'analizar dirèctament l'interior de la Tèrra, l'estudi de sei jaç intèrnes necessita d'utilizar de tecnicas indirèctas coma l'observacion deis anomalias gravitacionalas, de la propagacion deis ondas sismicas ò dei proprietats dei neutrinòs aguent traversat la planeta.
Lei premierei teorias regardant l'estructura intèrna de la Tèrra foguèron emesas durant l'Antiquitat. Pasmens, fins au sègle XIX, foguèron sovent fòrça erronèas car la geologia e leis autrei sciéncias necessàrias a l'estudi dei prefondors dau glòbe terrèstre èran pas pron desvolopadas. Lo modèl actuau de la planeta foguèt donc principalament definit durant lo sègle XX. Compren uei tres jaç principaus que son la crosta, lo mantèu e lo nuclèu.
Antiquitat e Edat Mejana
Lei premierei teorias depintant l'estructura intèrna de la Tèrra datan dau periòde antic. Es malaisat de'n dreiçar una lista complèta. D'un biais generau, seis autors assaièron d'i integrar d'elements geologics observables (montanhas, mars, volcans...) e de concepcions filosoficas ò religiosas. Entre lei modèls pus influents, se pòu citar aqueu d'Aristòtel (384-322 avC) que veguèt la Tèrra coma un objècte fach de tèrra e de ròca enviroutat per de jaç d'aiga, d'aire, de fuòc e, fin finala, per l'esfèra deis astres. En causa de la notorietat de son autor, aquela vision s'impausèt en Euròpa e dins la màger part dau mond musulman.
Lei premierei teorias scientificas
thumb|right|Retrach dau prèire [[Alemanha|alemand Athanasius Kircher.]]
La revolucion coperniciana e la generalizacion progressiva dau metòde scientific entraïnèron la formulacion de teorias novèlas a partir dei sègles XVI e XVII. Generalament basadas sus de fachs scientifics, demorèron pasmens ben sovent limitadas per la manca de conoissenças en astronomia. Per exemple, en 1644, lo sabent francés René Descartes (1596-1650) presentèt la Tèrra coma un Soleu ancian aguent gardat un nuclèu de tipe solar. Per eu, la Tèrra es ansin facha d'un centre rocassós, d'un jaç d'aiga, d'un jaç d'aire e d'una crosta en equilibri sus lo jaç d'aire. Dins aquò, aquel equilibri èra pas totalament estable, çò que menava a la formacion de fracturas permetent d'explicar la formacion dei relèus e deis oceans.
En 1665, lo prèire alemand Athanasius Kircher (1602-1680) emetèt una autra teoria redigida a partir de seis observacions d'erupcions volcanicas e de terratrèms en Mediterranèa. Segon, la Tèrra es un astre refrejat que conteniá una massa de matèria en fusion. De fracturas dins la crosta entraïnavan de còps de sortidas d'aquela matèria au nivèu dei volcans.
Relativament corrèct per leis informacions disponiblas au sègle XVII, lo modèl de Kircher aguèt pasmens pas una difusion larga. Ansin, au sègle seguent, lo matematician anglés William Whiston (1667-1752) prepausèt de descriure la Tèrra coma lo rèsta d'una vièlha cometa. Edmond Halley (1656-1742) pensava que la planeta èra un sistèma de còcas concentricas separats per de jaç de vuege. Enfin, un autre exemple de teoria dau periòde es lo modèl de l'engenhaire occitan Henri Gautier (1660-1737) qu'imaginèt una Tèrra constituida d'una crosta relativament fina mantenguda en equilibri per d'interaccions entre la gravitat e la fòrça centrifuga.