cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Linha F dels trens de banlèga de Tolosa
vinheta|La linha F a [[Gara de Labeja Vilatge|l'estacion Labeja Vilatge.]] La linha F dels trens de banlèga de Tolosa es una linha de trens urbans, espleitada sus una seccion de la linha de Bordèu Sant Joan a Seta Vila.
Contrariament a la linha C, es pas integrat al malhum de transpòrts de Tisséo.
Espleitacion
La SNCF efectua l'espleitacion de la linha dins l'encastre del malhum TER d'Occitània. Contrariament als linhas C e D, aquesta linha a pas de tren dedicat.
Fernandel
thumb|right|250px|Fernandel en 1970 Fernandel de son nom vertadièr Fernand Joseph Désiré Contandin, (Marselha, lo 8 de mai de 1903 - París, lo 6 de febrièr de 1971) foguèt un actor e cantaire occitan de Provença fòrça famós que foguèt durant mantun decenni una star dau cinèma francés.
Pèire I de Brasil e IV de Portugal
Pèire I de Brasil, aprèp Pèire IV de Portugal e Algarve (nascut Pedro de Alcântara Francisco Antônio João Carlos Xavier de Paula Miguel Rafael Joaquim José Gonzaga Pascoal Cipriano Serafim de Bragança e Bourbon lo 1798 e mòrt lo 1834) foguèt lo primièr emperaire e lo 29 rei de Portugal. thumb|Ceremónia De coronacion coma emperaire de [[Brasil.]]
Fernandel
Nascut baloard Chave a Marselha, sa familha èra sortida de Peirosa, un vilatge de la Vau Cluson, una dei Valadas Occitanas de la Província de Turin (estat italian) Comencèt dins lo music-hall. Coma actor se destaquèt en particular dins Lo Schpountz, L'Aubèrga roja, Ali Baba e los Quaranta raubaires, La Cosina au burre, Don Camillo, La Vaca e lo Presonier, Naïs, Benastrós cu coma Ulisses. Coma cantaire, marquèt lo public ambé sei cançons Félicie e Lo tango còrse.
Pèire I de Brasil e IV de Portugal
Originas familialas
Èra felen de la part de paire dels reis Pèire III de Portugal e Maria I de Portugal del temps que de la part de maire o èra del rei Carles IV d'Espanha e la princessa Maria Loïsa de Borbon-Parma.
Fernandel
En 1954 subre la cadena de ràdio France Inter declarèt conéisser lo provençau per sa familha e parlèt de son estacament per l'òbra en provençau de Frederic Mistral e en tot regretar lo recul de la lenga qu'expliquèt de pas aver enregistrat ges de sei tèxtes perque una traduccion en francés auriá fach pèrdre fòrça valor au tèxte e qu'en provençau paucs l'aurián escotat.
Pèire I de Brasil e IV de Portugal
Originas familialas
Als nòus ans, lo 1807, la familha reiala se transportèt a Brasil per escapar de l'aucupacion Napoleonica en Portugal, e demorèt ailà fins lo 1820. La preséncia de la familha reiala dins lo país convertiguèt la vila de Rio de Janeiro en la capitala del Empèri Portugués e elevèt lo Brasil a un estatut aital coma lo de Portugal dins lo reialme. Lo 1816 foguèt nomenat eretièr del reialme mejançant lo títol de prince de Brasil.
Monja Roindefo
Monja Roindefo Zafitsimivalo (n. 1965) òme politic es l'actual primièr ministre de Madagascar
William Richard Tolbert, Jr.
William Richard Tolbert, Jr. (1913-1980) foncionari public e òme politic, foguèt lo president de Libèria entre 1971 e 1980.
Senta Elena (Gironda)
Senta Alena (Sainte-Hélène en francés) es una comuna medoquina de Guiana, lingüisticament gascona, administrada pr'au departament de Gironda de la region de la Noèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Exportacion
L’exportacion es l'accion de vendre ò d'expedir a l'estrange dei bens ò dei servicis nacionaus. Es una activitat economica considerada coma importanta car es un biais d'aquistar de devisas e d'estimular son economia en valorizant seis entrepresas dins un autre país.
Cormes (Aups Maritims)
Cormes (Courmes en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Roxette
thumb|RoxetteRoxette es un duò suedés de musica pop anglofòn format de Per Gessle e Marie Fredriksson. An vendut mai de 75 milions de disques. Son coneguts per de cançons coma The Look, It must have been love (del filme Pretty Woman), Listen to your heart o Joyride. Faguèron tanben cadun carrièras en solò en parallela de Roxette.
Lo grop
E mai se Per e Marie se coneissián ja d'abans, foguèt pas qu'en 1986 qu'enregistrèron lor primièr album Pearls of passion e lor primièr single Neverending love. Aquestes aguèron sonque de succès dins los païses nordics. Amb l'album Look Sharp de 1988 arribèt enfin una capitada mondiala. Un gojat nòrd-american d'escambi en Suècia s'amièc una còpia de The Look dins lo sieu país, o portèt a una ràdio locala e lo succès foguèt immediat : The look foguèt quitament n°1 als Estats Units.
Entre 1989 e 1992, Roxette an avut tres autres singles que foguèron tanben no.1 als Estats Units : It must have been love, Listen to your heart e Joyride. Foguèt l'estapa daurada de Roxette.
En 2006, se prenguèron un repaus fins en 2009 : pendent una virada sus l'empont de Per capvath Euròpa, anoncièt la reünificacion de Roxette en 2010.
Tetrapoda
Un tetrapòde es un vertebrat terrèstre o marin que son esqueleta compòrta dos parelhs de membres provesits de dets, aparents o atrofiats, que pòrtan testimòni dins l'evolucion d'una adaptacion primitiva a la marcha, coma los anfibians, los reptils (dont las sèrps), los mamifèrs e los ausèls.
Caracteristicas
Los Tetrapòdes constituisson un fil al sen dels Sarcopterigians. Son los Anfibians e los Amniòtas (Reptils, Ausèls, Mamifèrs). Se caracterizan per la preséncia de dos parelhs de membres quiridians (dos membres anteriors o pectorals e dos membres posteriors o pelvians) que son omològs de las nadarèlas paras dels peisses. Los membres quiridians son devesits en tres partidas: estilopòde (umèrus sul membre anterior/femur sul membre posterior), zeugopòde (ràdius-cubitus/tíbia-peronè), autopòde (carps-metacarps-falanjas/tarses-metatarses-falanjas). Aqueste esquèma de basa a subit de variacions fòrça nombrosas en relacion amb l'adaptacion a divèrses mòdes de locomocion dels Tetrapòdes (vòl, nada, salt, corsa, escavairament...).
Los primièrs Tetrapòdes apareguèron al Devonian Superior (fa 365 milions d'annadas). Contràriament a çò que se pensa sovent, los membres quiridians apareguèron en primièr pels organismes entièrament aqüatics e foguèron cooptats pus tard per permetre lo desplaçament en defòra de l'aiga, coma o mòstra l'estudi de las doas espècias de tetrapòdes fossils « Acanthostega » e « Ichthyostega ».
Autres caractèrs derivats pròpris :
L'Aiguillon-sur-Mer
L'Aiguillon-sur-Mer es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Douillet
Douillet es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Esfèra celèsta
L’esfèra celèsta es una esfèra imaginària de rai arbitrari que son centre es l'origina d'un sistèma de coordenadas celèstas chausit. Lei posicions deis objèctes celèsts, e de còps sei trajectòrias, son marcats sus sa fàcia intèrna. Aqueu concèpte apareguèt durant l'Antiquitat e permetiá de representar leis astres vists dempuei la superfica de la Tèrra. Uei, d'autrei representacions son aparegudas amb una origina plaçada au centre dau Soleu ò de la Via Lactèa.
Pèire I de Brasil e IV de Portugal
Mariatge e descedents
Sa segond mariatge, per poders, foguèt lo 2 d'agost de 1829 a Munic, e en persona lo 17 d'octòbre del meteis an a Rio de Janeiro, amb Amélia de Leuchtenberg, filha del duc Eugeni de Beauharnais e de la princessa Augusta de Bavièra. D'aquela union nasquèt:
Òbra de Govèrn
L'an 1821 la familha reiala portuguesa decidís, après mai de dètz ans d'exili forçat al Brasil, tornar a Portugal. Abans del retorn lo rei Joan VI de Portugal elimina los privilègis autrejats al Brasil e daissa a lo sieu filh, lo prince eretièr Pèire coma administrador de la colònia. Apareisseràn lèu importants malcontentaments entre la populacion mentre cèrts sectors nacionalistas ofriràn la Corona a Pèire qu'acceptarà. Lo supòrt de Pèire a la revòlta de 1820 dins la vila de Porto provocarà la pression de la Cort a lo sieu paire pel retorn al continent del prince eretièr, que causa Pèire se li neguèt a el. Se li retirèt la carga de regent, restant coma un simple representant de la Corona a Brasil. En coneissent la notícia, lo 7 de setembre de 1822, va desenveinar la siá espasa e pel nomenat Crit de Ipiranga: Independéncia o mòrt! proclamèt l'independéncia de Brasil.
Valle de Bardají
Valle de Bardají es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Pèire I de Brasil e IV de Portugal
Òbra de Govèrn
Posteriorament lo 12 d'octòbre foguèt proclamat emperaire e lo 1 de decembre foguèt coronat amb lo nom de Pèire I del Brasil.
Valle de Bardají
NB. Cal descastelhanizar lo títol (segon l'aragonés o lo catalan ? ).
Fontainebleau
Fontainebleau es una comuna francesa situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Nòtas
<references group=N/>
Rhuis
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Jausèp Allain
Jausèp Allain, neishut a Sent Andrieu de Cuzat (Gironda) en 1891, mòrt en 1959, èra un poèta e vinhairon occitan.
Théligny
Théligny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Jausèp Allain
Proprietari de vinhas, vinhairon de mestèir, Jausep Allain aucupèt a St Andrieu, a la debuta dau sègle XXau, lo ròle de poèta municipau. Sas òbras son majoritàriament en occitan dau Cubsagués, e son pas shens rapelar l’estil de Pau Froment. Se reclamèt sustot de Mistral, d’Aubanèu e de Jansemin. Deishèt egau quauques tèxtes en francés, de fòrt mens bona qualitat.
Théligny
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Jausèp Allain
Pròche dau Felibritge, que citèt dens sas òbras (En sovenir d’una felibrada, La Hèsta mancada…), n’escriu totun pas en grafia felibrenca, e n’avem pas nada pròva de son passatge dens l’institucion mistralenca. Son sol ligame atestat damb lo monde felibrenc es la redaccion de poèmas de circonstància per las felibrejadas girondinas de las annadas 30, notadament la de Sent Andrieu de Cuzat en 1931.
Damb sos collègas poètas occitans dau Cubsagués Leon Vuelha (Léon Veuille), d'Aubia e Espessàs, e Andriu Gojars, que hut a la basa de l'informala academia gascona dau Cubsagués, una mena de cèrcle de qui s'amassava regulariament ende soscar a la melhoracion de la lenga, sa promocion e son abeliment. Agissent lavetz coma un cèrcle felibrenc, sembla pas egau n'ager estat oficialament un.
Las suas òbras, manescriutas, son encara anueit ineditas, levat quauques poèmas publicats dens lo jornau Le Cubzaguais dens las annadas 30.
Valle de Hecho
Valle de Hecho es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Bobby Fischer
Robert James Bobby Fischer (Chicago, 9 de març de 1943 - Reykjavík, 17 de genièr de 2008) foguèt un grand jogaire d' escacs american.
Dover
Dover pòt designar:
Eiguranda e Gardadelh
Aiguranda e Gardadelh (en francés: Eygurande-et-Gardedeuil) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Aiguranda
La prononciacion es [ɛjgy’rɑ̃ n dɒ]. Las fòrmas ancianas son Ecclesia Sanctus Stephani de Ayguiranda, en latin, au segle XI, Ayguranda en 1315, Eyguranda en 1365. Aiguranda es un toponime celtic situat a la frontiera de dos pòbles gallés o de dos pagi; *randa auriá lo sens de « limita, frontiera » e lo prumier element *equa-, benleu influenciat per l'occitan aiga, es estat interpretat sovent coma l'equivalent d'aequa en latin, donc « justa, equitabla » -> fixada per un tractat ? Lo nom es supausat tardiu, per'mor qu'es absent en Granda Bretanha e en Itàlia, , ,.
François Asselineau
thumb|250px|François Asselineau en 2015 François Asselineau (París, 14 de setembre de 1957) es un politician francés. Ancian inspector general dins lo ministèri de las Finanças francés, foguèt en 2001 elegit conselhièr de París dins lo 19en arrondiment jos l’etiqueta del partit sobeiranista RPF. Creèt en març de 2007 l’Union Populara Republicana (en francés Union Populaire Républicaine) que pròna la sortida de l’estat francés de l’Union Europèa, de l’Eurozòna e de l’OTAN. Sos resultats electorals son estats pro limitats qu’obtenguèt sonque 0,58% dels sufragis a las eleccions legislativas parcialas de junh de 2013 en Òlt e Garona e 0,58% en Illa de França a las Eleccions Europèas de 2014
Eiguranda e Gardadelh
Gardadelh
La prononciacion es [gardɒ’dɛj]. Las fòrmas ancianas son Sanctus Leonardus de Gardadel en 1099, Prieuré de Gardadels au segle XVI. Lo prumier element sembla èsser l'occitan garda, d'origina germanica, « tor de garda ». Lo segond poiriá èsser una fòrma alterada de deu en occitan vielh (latin deus, occitan moderne diu, dieu (Tanet e Hordé). Pus seriosament, Chantal Tanet e Tristan Hordé evocan lo gallic *devo-, « divin », acompanhat de ialo(n), « esclariera », puei « vilatge ». Lo site de las comunas de Dordonha explica l'ensemble per l'occitan garda (A)delh, « luec de defensa » e « las terras d’Agedilios » (nom gallic) , donc un segond element pus ancian que lo prumier.
François Asselineau
Se ditz un adversari fervent de la "preponderància de la lenga anglesa", mas es tanben complètament opausat a las lengas minoritàrias de l'estat francés.
François Asselineau e son partit denóncian una censura dels mejans de comunicacion, e mai recentament de la Wikipèdia en francés que, en seguir la politica editoriala contra la manca de notorietat e de fonts independentas, sa pagina i es frequentament escafada. L'activisme de militants de l'UPR per ensajar d'aumentar l'interès dels mèdias per Asselineau e l'UPR es notat per mantun observator.
En 2017 es candidat a la presidéncia de la Republica francesa. Obten mens de 1% de las voses al primièr torn. En 2022 es candidat mas reçaup pas las 500 signaturas necessàrias.
Emilian Barrèira
Emilian Barrèira (Arès, Gironda, 1883, Joinville-le-Pont, Val de Marna, 1944) estót un poèta occitan, membre dau Felibritge e mèste en Gai-Saber.
Biografia
D’una familha de puscaires, puscaire eth medis, ne hit pas d’estudis: quitèt las escòlas après son certificat d’estudis, e aprenót lo mestèir emb son pair. Egau, sa vocacion dumpuei son joenau èra de hèser vèrs, òm sap pas perqué ni coma aquò ie èra vengut, dens un mitan sociau illetrat, e shens cultura teorica. Se restaca ad acestas vocacions literàrias espontaneas e naturaus, qu’apareishen a còps, e que lo Felibritge n'èra lichard : Pau Froment, Anfós Tavan, Jansemin… Autodidacte, crompa libes d’art poetic, se fòrma en lugissent sol. Decida d’emplegar l’occitan dau parçan son, es a díder lo gascon maritim dau País de Buc. Entre 1901 e 1906, que s’engatja dens la Marina, e contunha de se formar. Entreten correspondéncia emb lo Frederic Mistral, Simin Palay o encara Miquèu Camelat. S’inscriu a l’Escòla Gaston-Febus, d’aquestes dus darrèirs. Que hèi paréisher en 1912, a solament vint-e-nau ans, son premèir recaptadueir de poesias occitanas: quò seràn las famosas Malineyres, la sua òbra la mei coneishuda enqüara anuit. Mistrau li manda sas felicitacions. Palay e Camelat li conselhan de presentar son trabalh aus Jòcs Floraus de Tolosa: aquò ie vau de gahar l’Eglantina d’argent. Sa familha comença lavetz de prénder au seriós la vocacion poetica d’Emilian. Pendent la Premèira Guèrra Mondiau, es enviat a Salonica, en Grècia, coma fesilhèir marin. Compausa de poesia en francés. Son hrair, malinèir au long cors, dispareish en 1916. En 1920, hèi lo discors d’inauguracion dau Monument aus Mòrts d’Arès. Que marida una jena hemna encontrada pendent la guèrra, a l’espitau de Meaux. Van s’installar end' Arès, mes la vita es dura, e la pusca ne paga pas mei. Lo batèu de Barrèira, dishut «Mirelha» en omenatge a Mistral, diu èster remplaçat, mes n’an pas los mejans de pagar. Van un temps damorar a Lèges, on Emilian escriu lo poèma Naïda, recompensat per un raperet d’Eglantina. Lo Felibritge ie acòrda lo títol de Mèste en Gai-Saber. En 1930, per rasons economicas, Barrèira e sa familha son forçats de se despatriar en parçan parisenc, a Joinville-les-Ponts. Sa mair se morís en 1932, çò dont es una tumada de las hòrtas per eth. Damòra egau acarat de cap au país, qu’oblida pas jamèi. Escriu Lou Cant de la Leyre, Lou Pacific, Pesque de neit dont evòca la mòrt d’un sordat lunh dau parçan mairau, tèxte fòrtament autòbiografic. Barrèira cèrca totjamèi a s’ameliorar, notadament sau plan de la grafia. En 1936, es son aute cap d’òbra, l’Ode a la mar de Gascougne, recompensada d’una Primavèra d’argent. Barrèira harga eth medis l'arrevirada francesa. Acaba sa via solitària, aucupant un emplec de garda de neit a las Trefilarias dau Havre, a Sent Maurici. Se gaha l’entec e se morís au cap de l’an 1944, shens auger tornat au país. Es enterrat au segrat de Joinville. En 1954, son amic, l’aute poèta dau Bassin Adrian Dupin hèi arre-estampar Las Malineyres, e la vila d’Arès hèi pausar una placa sus l’ostau de neishença de Barrèira.
Carta estellara
Una carta estellara es una carta que representa lo cèu nuechenc. Permet d'identificar leis objèctes celèsts coma leis estelas, lei galaxias e lei constellacions. Aquelei cartas foguèron utilizadas per la navigacion de l'Antiquitat fins a la segonda mitat dau sègle XX. Pasmens, dempuei l'aparicion dei tecnicas de posicionament per radar ò per satellit, lei cartas estellaras son pauc a pauc remplaçadas per d'aparelhs pus modèrnes coma lo GPS.
Primièra Internacionala
L'Associacion Internacionala dels Trabalhadors (abreujat AIT) o la Primièra Internacionala, fondada lo 28 de setembre de 1864 a Londres.
Creada principalament a l'iniciativa de trabalhadors e de militants franceses, angleses, alemands e italians, son objectiu primièr es de coordinar lo desvolopament del movement obrièr naissent dins los païses europèus recentament industrializats.
En 1869, un debat dividís l'AIT entre partisans de Karl Marx, favorables a la gestion centralizada de l'associacion e a la creacion de partits politics, e los «anti-autoritaris» anti-politicas reünits a l'entorn de Mikhaïl Bakunin.
En 1871, la desfacha de la Comuna de París e la repression que la seguís accentua lo debat e provòca la ruptura definitiva entre aquelas doas tendéncias. Bakunin es exclús pel congrès de La Haye en 1872. Crèa alara amb sos camaradas libertaris, la Federacion Jurasenca.
La Primièra Internacionala desapareis en 1876. Es prolongada, en 1889, per la Segonda Internationala.
Monoblet
Monoblet (Monoblet en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament de Gard e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Edouard Bourciez
Edouard Eugène Bourciez, dit Edouard Bourciez, que vadó a Niòrt (Peitau) en 1854 e que’s morí a Bordèu en 1946. Son pair qu’èra professor d’Istòria-Geografia en licèu; eth medish que començè la soa carrèra com professor agregat en mantuns licèus abans d’èster admés a l’Universitat de Bordèu coma mèste de conferéncias en 1893. Que’s dehenè la tèsi en 1886 puish que vadó professor en aquera medisha Universitat en 1890. Qu’aucupè la cadièra deu prestigiós lingüista Achille Luchaire e que demorè estacat a l’Universitat de Bordèu durant tota la soa vita activa. Qu’estó l’autor d’un arramat d’articles e d’obratges, dont quauques uns, fondamentaus, e son enqüèra publicats uei lo dia.
Lo lingüista
La soa tèsi principau qu’estó deu maine de la literatura devath lo titòu de Les mœurs polies et la littérature de cour sous Henri II, totun lo soa tèsi auxiliara qu’èra deu camp de la gramatica: De praepositione AD casuali in laitinantate aevi Merovingici. Que s’interessè aus tribalhs de dialectològs contemporanèus, a las perspectivas auhèrtas peus tribalhs de fonetica experimentau de Rousselot e a la metodologia desvolopada per Gilliéron dens lo son tribalh monumentau sus l'Atlas linguistique de la France. Las soas cargas d’ensenhament que l’avèvan incitat prumèr a estudiar l’istòria de la lenga francesa e que publiquè en 1899 un obratge titolat Précis de phonétique française reeditat mantuns còps adarron. Ua question particulara pausada en aqueth obratge qui interessava hèra E. Bourciez, qu’èra de precisar çò qui apartava occitan e lenga d’oïl. Pòc a poquet, a mesura de las edicions successivas, que i ahijó consideracions deu maine sociolingüistic en tot expausà’i l’evolucion malurosa qu’a conegut l’usatge de l‘occitan e la lenga d’òc medisha a partir deu sègle XV. L’auta gran òbra de Bourciez que parescó en 1910 devath lo titòu Éléments de linguistique romane, libe qui conegó un succès deus grans peu mon universitari, qui ei estat reeditat mantuns còps e qu’ei enqüèra perpausat a la venta en çò de l’editor. Aqueths dus obratges que’n hasón de Bourciez un lingüista romanista de gran reputacion.
Lo gasconista
Figura màger en lingüistica romanica, E. Bourciez que s’interessè a l’occitan, mes particularament au gascon qui ensenhava a l’Universitat de Bordèu. Com lo son predecessor Achille Luchaire, Bourciez que considerava las caracteristicas deu gascon pro tipadas e que plaçava aqueth idiòma a despart de la rèsta de l’occitan. Que cau raperar, deu temps de Bourciez, qu’existiva a Bordèu un moviment gasconista (entenut dab lo sens de favorable au gascon e a Gasconha) hèra actiu qui aplegava cercaires especialistas de l’antiquitat e de l’epòca medievau. D’aqueth temps que datan las publicacions hèitas a partir deus documents d’Archius de Bordèu, taus com lo Libe deus Bolhons, lo Libe deus Privilègis, lo Libe de las Costumas. Que prengón part ad aqueth moviment personalitats com J. Delpit (1808-1892), H. Barckhausen (1834-1914) e Camille Jullian (1859-1933), gran amic de Bourciez. Dens las annadas 1890, Bourciez que publiquè ua seria d’estudis suu vèrbe gascon a partir deus archius bordalés e girondins. Mès la contribucion màger d’ E. Bourciez que’s hasó dens lo maine de la dialectologia. Qu’avó l’idea, ben revolucionària per l’epòca, de hèr arrevirar peus institutors de la region d'Aquitània (la « Region Gascona », com ac escrivè lo linguista) la parabòla deu hilh prodigui en parlar de la comuna de l’escòla. Aquera requèsta que’s hasó peu biaish de l’Inspeccion Academica. Tots los institutors, en tot representar 4444 comunas– qu’envièn las soas versions. Los institutors de Biàrritz e d'Anglet que balhèn las soas versions en gascon, que non en basco, çò qui confirma aqueras comunas qu’èran plan en maine gascon com l’avè dejà observat lo bascològ Loís Lucian Bonaparte. Malurosament, aqueth materiau scientific, 4444 versions de la parabòla en idiòma pròpi de cada parçan, dont 150 en basco e la rèsta en roman, qui constitueishen 17 volums manuscrits adara conservats a la Bibliotèca de Bordeu, qu’ei estat demorat fòrça pòc explotat. Bourciez medish qu’ac hasó tà consolidar lo son estudi suu vèrbe gascon e tà delimitar dab ua gran precision los limits deu parlar negre. Mès la màger part deu tribalh d’explotacion de la part gascona deu collectatge, contrariament a la part basca, que demora enqüèra de hèr uei lo dia. Amorós de l’idiòma gascon, e gran coneishedor deu gascon bordalés, Bourciez qu’avè totun ua preferéncia peu biarnés. Que hasó soa la frasa de Miquèl de Montanha (Montaigne) qui citè durant un congrès en 1934 : Que i a capsús, de cap a las montanhas, un gascon que tròbi singularament beròi, brac, expressiu e, tà díser vertat, un lengatge mascle e militar, mei que quin se sia aute que comprengui, tan nerviós, potent e pertinent com lo francés ei graciós, delicat e abondant (Montaigne apud Bourciez 1934). Membre eminent de l’Escòla Gaston Febus e collaborator de la revista Reclams de Biarn e Gascougne en la quau e publiquè tròç de literatura gascona de la tradicion orau, que’u devèm l’elaboracion de la grafia febusiana, dita grafia modèrna.
Domèvre-sur-Vezouze
Domèvre-sur-Vezouze es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
Domèvre A situat en la plana jos-vosgienne en una contrée initialement fòrça boisée. Dels défrichements successius an daissat lo luòc a las culturas e a las pradas, mas lo bòsc i ocupa encara mai del quatren de la superficie de la comuna. Tota aquela region a designat per las Romains jol nom de Vogasus o Vosagus o Vosasus. D'ont los noms de Vòges e de Vezouze.
De la proximitat de las Vòges, s'anòta d'inondacions en ivèrn o al començament de la prima e de las orages de grêle en #èsser, amb destruccion de las récoltes.
Domèvre est situé dans la plaine sous-vosgienne dans une contrée initialement très boisée. Des défrichements successifs ont laissé la place aux cultures et aux prairies, mais la forêt y occupe encore plus du quart de la superficie de la commune. Toute cette région est désignée par les Romains sous le nom de Vogasus ou Vosagus ou Vosasus. D'où les noms de Vosges et de Vezouze.
De la proximité des Vosges, on note des inondations en hiver ou au début du printemps et des orages de grêle en été, avec destruction des récoltes.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Le nom de Domèvre vient des mots Domnus Aper qui signifie 'maître Aper' où Aper correspond à la dénomination latine du nom 'Evre' ou 'Epvre'. Car Saint Epvre fut l'un des premiers évêques du diocèse de Toul, d'environ 500 à 507, date de sa mort. Saint Epvre est l'un des saints les plus vénérés en Lorraine.
Lionel Terray
Lionel Terray (Grenòble, 25 de julhet de 1921 - Massís de Vercòrs, 19 de setembre de 1965) foguèt un alpinista francés fòrça conegut tanben per èsser l'autor d'un libre classic de montanha: Los conquistaires de l'inutil.
Nasquèt lo 25 de julhet de 1921 a Grenòble, fòrça près dels Alps e dempuèi fòrça jove èra afogat de montanha e d'esquí. A vint ans partiguèt demorar a Chamonix, atrach coma tant d'autras pel massís del Mont Blanc.
Amb lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala foguèt mobilizat. Es en aquel temps que dintrèt en contacte amb Gaston Rébuffat, un autre apassionat de la montanha. Prenguèt part a d'accions de guèrra, integrat dins un escadron d'esquiaires.
A comptar de la fin de la guèrra se consacrèt gaireben entièrament a la montanha, coma instructor, guida e esquiaire professional, causa que lo menarà a ganhar divèrses campionats, tant en França coma en Canadà, ont visquèt de cortas sasons. Per de rasons de subsisténcia trabalhèt tanben dins l'agricultura, dins la siá proprietat, a Les Houches, près de Chamonix.
Companh de Louis Lachenal realizarà amb el qualques pujadas d'extrèma dificultat pels Alps (en versant nòrd de las Grandes Jorases, d'Eiger ....)
En 1950, amb son amic Lachenal, dins una expedicion dirigida per Maurice Herzog, atenhon lo primièr pic de mai de uèch mila mètres de l'istòria de l'alpinisme: Annapurna. Malgrat qu'el meteis arribèt pas a dralhar la cresta, la siá accion foguèt determinanta dins lo succès de l'expedicion.
Entre 1952 e 1962 participèt a nombrosas expedicions de nauta dificultat: Mont Fitz Roy, Nevado Chararju, Taullijaru, Aconcagua, als Andes; e Jannu e Makalu dins Imalaia.
Moriguèt d'una casuda al massís de Vercòrs, en 1965.
David Tavaré
David Tavaré, vadut a Pollença sus l'isla de Malhòrca (Balearas, Espanha) en 1984, qu'ei un cantaire de dance e discjòquei espanhòu, hilh d'un guitarrista e nebot deu comedian anglés Jim Tavaré e deu jogador de cricket Chris Tavaré.
Aiga de cauç
thumb|right|[[Fotografia d'una solucion blanca d'aiga de cauç.]]
David Tavaré
En 2005 que s'installa a Montauban (Occitània) dinc a 2008.
Aiga de cauç
L’aiga de cauç es una solucion saturada d'idroxid de calci Ca(OH)2 realizada en mesclant de la cauç aeriana amb d'aiga. Aquela solucion vèn blanquinosa en preséncia de dioxid de carbòni, çò que permet de lo metre en evidéncia.
David Tavaré
En Occitània qu'ei coneishut entau tube anglo-espanhòu de l'estiu de 2008, Hot Summer Night, basat sus Oh lalala deu grop 2 Eivissa.
Ocean Drive
Ocean Drive es un grop de musica electronica francés coproduch pel cantaire Gilles Luka (èx-menaire de Galleon) amb lo discjoquei Romain Curtis, Johnny Williams, Nicolas Carel e Just Uman. Lors títols son interpretats en duò franco-anglés per Gilles Luka ambe la cantaira Solenn-Océane, ambe la participacion de la discjoquei de la region parisenca DJ Oriska.
Ocean Drive es sustot conegut pel tube Some People (Ton desir) en 2009.
Gilles Luka es originari d'Occitània : ven de Sanary-sur-Mer en Provença, e es anat a París (França) en 2001 sonque per de rasons professionalas.
Wikimedia Commons
Per l'ajuda sus l'utilizacion de Wikimedia Commons, veire Wikipèdia:Wikimedia Commons. drecha|sens_quadre|131x131px Wikimedia Commons es un projècte de conservatòri central de contenguts liures. I podètz importar totes los imatges liures, al sens del « logicial liure » (pas de fair use).
En uploadant un imatge sus Commons, podètz vos ne servir dirèctament sus la Wikipèdia occitana, mas tanben sus totes los projèctes Wikimedia, dins totas las lengas.
Velilla de Cinca
Velilla de Cinca es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Valle de Lierp
Valle de Lierp es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
NB. Cal (benlèu) descastelhanizar lo títol.
Còntes
Còntes (Contes en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
La municipalitat de Còntes s'estend sus près de 2000 ectaras, entre 130 mètres d'altitud per la Punta e 480 per Sclos. E mai se en possedint una importanta zòna d'activitat, la natura es en dominant, dos tèrç d'espacis naturales e de culturas (pi, mimosa e olivier) dominats al sud pel mont Macaron (800m) e al nòrd pel Mont Férion (1400m). Près de 6900 abitants se repartisson sul vilatge e los sieus tres caserius : Sclos, La Vernéa, e La Punta.
La municipalitat es environnée per las municipalitats de Châteauneuf-Villevieille e, al delà, lo caulet de Châteauneuf a l'oèst, Cantaron e Blausasc al sud, Berre-los-Alpes a l'èst e Bendejun de contunh Coaraze e lo caulet Sant-Roch al nòrd.
La commune de Còntes s'étend sur près de 2000 hectares, entre 130 mètres d'altitude pour La Pointe et 480 pour Sclos. Bien que possédant une importante zone d'activité, la nature est dominante, deux tiers d'espaces naturels et de cultures (pin, mimosa et olivier) dominés au sud par le mont Macaron (800m) et au nord par le Mont Férion (1400m). Près de 6900 habitants se répartissent sur le village et ses trois hameaux : Sclos, La Vernéa, et La Pointe.
Empèri Otoman
L'Empèri Otoman (Osmanlı İmparatorluğu en turc modèrne), es un estat turc fondat per leis Otomans. Existent de 1299 a 1922, venguèt una dei poissanças majoras au Pròche Òrient puei en Euròpa après la presa de Constantinòble en 1453. Conoguèt un periòde d'expansion fins ai sègles XVI e XVII onte sei caps obtenguèron lo títol de Califa. A son apogèu, s'estendiá dei Balcans a la Peninsula Aràbia e de Siria a Argèria. Pasmens, lei sègles XVII e XVIII veguèron una crisi majora dau govèrn e una tièra de desfachas que van causar divèrsei pèrdas territorialas durant lo sègle XIX, especialament au Magreb, en Egipte e dins lei regions europèas de l'Empèri. Maugrat d'assais de refòrmas e de modernizacion durant la segonda mitat dau sègle XIX, lo declin contunièt e leis Otomans venguèron enemics d'estats aliats a França e au Reiaume Unit. Après lei Guèrras Balcanicas (1913), l'Empèri venguèt l'aliat d'Alemanha durant la Primièra Guèrra Mondiala e foguèt batut en 1918 entraïnant son afondrament definitiu e son explosion en divèrsei territòris.
right|thumb|100px|Bandièra otomana en 1793
Originas deis Otomans
L'origina deis Otomans es probablament situada dins la tribú dei Kayi que fasiá partida dei Turcs Occidentaus qu'envaïguèron l'Iran e sa region au sègle XI. En 1224, èran installats dins la region orientala de Turquia modèrna a l'entorn de la vila d'Alat. Pròche de la frontiera ambé l'Empèri Bizantin, aqueu fèu desvolopèt donc sei capacitats militaras durant lo sègle XIII. Ansin, son armada se renforcèt e leis Otomans obtenguèron lor independéncia en 1299 durant lo rèine d'Osman I Gazi. Fondant sa dinastia dins lo corrent d'aquel eveniment, capitèt de prendre la vila bizantina de Bursa que venguèt sa capitala.
Fondacion de l'Estat Otoman
La fondacion de l'Estat Otoman foguèt l'òbra dau fiu e successor d'Osman I Gazi. D'efèct, dich Orhan Gazi, aqueu darrier organizèt una administracion, bateguèt moneda e creèt una armada professionala formada d'un còrs d'infantariá e d'un autre de cavalariá. Dins leis afaires estrangiers, gràcias a una politica abila, capitèt de conquistar lo Principat musulman de Karesi (1335-1345) e d'aprofichar lei luchas e divisions de l'Empèri Bizantin per s'emparar de Íznik (1331) e de Ízmit (1337).
Son successor, Murad I (1360-1389), prenguèt lo títol de sultan. Persuadit que Constantinòble èra encara una posicion defensiva fòrça solida per sei fòrças, decidiguèt de contornejar la vila per anar en Euròpa. En 1361 o 1362, conquistèt Andrinòple que venguèt sa capitala europèa. Intervenent pus luench en Bulgaria, deguèt faciar una coalicion formada per lei rèis d'Ongria, de Bòsnia, de Serbia, de Valaquia e de Bulgaria. Venceire en 1363 e en 1371, Murad esquichèt seis adversaris a la batalha de Kosovo en 1389 e poguèt annexar la màger part de Serbia.
Leis invasions de Tamerlan
Bayezid I Yildirim foguèt lo successor de Murad I. La premiera partida de son rèine (1389-1402) foguèt consacrada a l'organizacion dei províncias asiaticas deis Otomans. Enterin, de campanhas militaras aguèron luòc en Euròpa, en direccion d'Ongria, de Bosnia, de Valaquia e còntra Constantinòble, e en Asia vèrs l'Eufrates. En 1396, obtenguèt un succès decisiu còntra una coalicion de país europèus que lo permetèt d'ocupar la màger part de Grècia. Pasmens, aquela expansion entraïnèt de problèmas per assegurar la defensa de l'empèri. Ansin, en 1402, lei fòrças otomanas foguèron esquichadas per lei Mongòls de Tamerlan. Bayezid foguèt capturat e moriguèt en captivitat. Gràcias a lor victòria, lei Mongòls ocupèron totei lei regions asiaticas de l'Empèri Otoman que se repleguèt sus sei territòris europèus.
La restauracion dau Sultanat Otoman
Après l'ocupacion de la màger part dau Sultanat, la restauracion de la poissança otomana foguèt l'òbra de sei dos successors. D'efèct, la captivitat e la mòrt de Bayezid I entraïnèt una guèrra civila entre sei tres fius. Son venceire foguèt Memed I que reinèt de 1413 a 1421. L'eliminacion de sei fraires inaugurèt la lèi de succession dau tròne otoman que permetiá l'assassinat deis autrei candidats. Après aqueu succès, Memed I capitèt de reconquistar Anatòlia après dotze annadas de combats.
Son fiu Murad II (1421-1451) aguèt un rèine guerrier que permetèt ais Otomans de replegar leis armadas crestianas vèrs lei Balcans e l'Euròpa Centrala enterin que lo rèsta de l'Empèri Bizantin èra enceuclat. Dins aquò, lei premiereis operacions militaras dau periòde foguèron malaisadas per leis Otomans batuts a Belgrad. La situacion cambièt en 1444 a Varna (1444) puei au Kosovo onte lei Crestians subiguèron doas desfachas grèvas. Aqueu darrier succès permetèt l'ocupacion dei Balcans per leis Otomans e alunchèt Constantinòble dau rèsta deis estats crestians preparant sa conquista dos ans après.
La conquista de l'Empèri Bizantin
thumb|right|Representacion dau stge de Constantinòble realizada au sègle XV.
Gabriela Sabatini
thumb|right|Gabriela Sabatini Gabriela Sabatini es una ex-jogaira de tennis argentina. Nascuda lo 16 de mai de 1970 en Buenos Aires. Ganhèt lo US Open en 1990 e 2 Masters de tennis. Ganhèt 27 torneges en total, i medalha olimpica en Seol 88 e foguèt nº 3 del mond. Gabriela Sabatini foguèt la tennista mai mediatica de la sia generacion e la femna qu'en mai escasenças venquèt a Steffi Graf: 11 còps. Se retirèt en 1996.
Empèri Otoman
Lei rèines de Bayezid II e de Selim I
Lei rèines de Bayezid II e Selim I marquèron un periòde d'expansion novèla de l'Empèri Otoman que son cap venguèt califa durant lo rèine dau segond. D'efèct, Bayezid II (1481-1512) adoptèt una politica relativament pacifica en Euròpa e en Asia. De tractats foguèron signats ambé lei Mamelocs (Egipte), Iran, Ongria e Venècia.
En 1512, foguèt rebutat per son fiu Selim I (1512-1520) sostengut par l'armada. Atacant l'Iran e l'Egipte, capitèt de prendre Tabriz puei de conquistar l'Anatolia sud-orientala. En 1516, dirigiguèt una campanha còntra lei Mamelocs e s'emparèt d'Alèp, de Damasc e de Jerusalèm. Lo 22 de genier de 1517, la batalha dau Mont Mugattam s'acabèt per la desfacha finala dei Mamelocs. Lo cherif de La Mèca reconoguèt la supremacia deis Otomans dins la proteccion dei Luòcs Sants de l'Islam e lo califa abassida foguèt capturat. Ansin, lo sultan Otoman prenguèt la carga de Califa e sa familha poguèt revendicar l'autoritat suprèma sus lei musulmans.
Lo rèine de Soliman
Lo rèine de Soliman I (1520-1566) marquèt l'apogèu de l'Empèri Otoman que venguèt la poissança majora d'Euròpa e recebèt seis institucions definitivas. D'efèct, servits per de generaus e de diplomatas remarcables, Soliman realizèt unei conquistas e venguèt l'arbitre deis afaires europèus. Una tièra de campanhas militaras permetèron la conquista de Tunis e d'Argier (1516), Belgrad (1521), de Ròdes (1522), de Buda après la victòria de Mohacs (1526) e sei fòrças agantèron lei barris de Viena en 1529. De mai, l'Empèri concluguèt una aliança ambé França qu'èra tanben l'enemic de l'Ostau dei Habsborg. Au nivèu interior, lo periòde de Soliman foguèt caracterizat per una activitat arquitecturala que veguèt la construccion de mosquetas a Istambol e a Andrinòple.
Son fiu e successor, Selim II (1566-1574), foguèt un prince gaire capable qu'abandonèt l'exercici dau poder a son vizir Mehmed Pasa Sokollu. Aqueu darrier capitèt de cochar lei Crestians de Chipre e d'agrandir l'Empèri fins a la Mar Caspiana. Puei, lo rèine de Murad III (1574-1595) veguèt lei conquistas de Georgia e de Lorestan marcant l'apogèu territoriau d'un Empèri que seis institucions acomençavan de presentar de signes de declin.
La crisi deis institucions otomanas
Lo sègle XVI foguèt caracterizat per una crisi prefonda deis institucions otomanas qu'entraïna un afebliment dau poder e una diminucion dei capacitats militaras de l'Empèri. Ansin, lo Harem venguèt lo luòc centrau deis intrigas politicas e de l'exercici dau poder. De mai, l'armada, especialament leis unitats de la gàrdia imperiala (Janissaris), an pres un ròtle major dins la succession e lo mantenement dau Sultan. Enfin, après la descubèrta d'America, lo centre dau comèrci mondiau s'alunchèt de l'Orient Pròche que perdeguèt sa posicion estrategica marcant lo començament d'un declin economic de l'Empèri.
Lo rèine dau Sultan Memed III (1595-1603) foguèt donc caracterizat per l'influéncia de sa maire que foguèt lo cap reau dau govèrn. Son successor Amed I (1603-1617) assaièt de reprendre son autoritat mai mau capitèt d'enraiar lo desvolopament de la corrupcion. Foguèt tanben obligat d'arrestar lo conflicte europèu per la signatura de la patz de Zsitvatorok (1606) que reconoguèt lo statu quo entre Otomans e Imperiaus. Durant lei rèines de sei successors, Mustafa I (1617-1618) e Osman II (1618-1622), sei tendéncias s'accentuèron e l'armada acomencèt dins leis afaires de succession dau tròne. Contunièron durant lei premiereis annadas dau rèine de Murad IV (1623-1640) que restabliguèt l'òrdre per una politica de repression implacabla. Obtenguèt egalament lei darriers grands succès militars de l'Empèri dins lo corrent d'una guèrra còntra Pèrsia (presa de Bagdad en 1638).
Pasmens, sei successors foguèron pas capables de dirigir lo país abandonant la màger part dau poder au Harem, ai ministres e ai janissaris. Ansin, a partir de 1656 fins ais annadas 1710, lo poder es dirigit per lei vizirs de la familha Koprulu que capitèron de mantenir la poissança deis Otomans maugrat de reviradas coma lo sètge de Viena en 1683. De mai, Russia es venguda un enemic perilhós per lei territòris nòrd de l'Empèri. En 1699, lo tractat de patz de Karlowitz marquèt son premier reculament en Euròpa au profiech d'una coalicion d'estats europèus (Àustria, Russia, Venècia e Polonha-Lituània).
Lei desfachas dau sègle XVIII
Lo sègle XVIII foguèt un periòde marcat per una tièra de desfachas per l'Empèri que sa crisi foguèt encara renforçada per l'abséncia d'un sultan pron poderós per s'impausar còntra lei faccions diferentas de sa Cort. Ansin, lei reviradas militaras se succediguèron durant tot lo sègle enterin que lo comèrci otoman èra menaçat per l'expansion d'aqueu dei país europèus.
D'efèct, maugrat la reconquista de Morea en 1715, leis Otomans mau capitèron a l'entorn de Corfo. Perdeguèron Temesvar (Timisoara) en 1716 e Belgrad en 1717. Aquelei pèrdas foguèron confirmadas per la patz de Passarowitz en 1718. Lo conflicte de la fin deis annadas 1730 foguèt pus equilibrat gràcias a una intervencion diplomatica de França mai Azov venguèt russa. En revenge, leis Otomans foguèron tornarmai batuts per lei Rus durant la guèrra de 1768-1774. Crimèa venguèt un protectorat rus. Enfin, entre 1788 e 1792, una guèrra còntra l'aliança d'Àustria e de Russia comencèt d'un biais desastrós per lei Turcs. Pasmens, lo començament de la Revolucion Francesa obliguèt Àustria d'arrestar lei combats e d'acceptar un patz sensa cambiament territoriau en 1791. Gràcias au sostèn diplomatic britanic, leis Otomans poguèron donc resistir ai Rus qu'obtenguèron solament Crimèa e Bessaràbia.
Miguel Alemán Valdés
Miguel Alemán Valdés, avocat e òme politic (1900-1983), foguèt president de Mexic entre 1946 e 1952.
Empèri Otoman
L'independéncia deis estats maugrabins
L'extension e la creissença dau comèrci dei país crestians d'Euròpa isolèron pauc a pauc lo Magreb dau rèsta de l'Empèri. Tre la fin dau sègle XVI, l'influéncia dei marchands francés, britanics e olandés causèt un declin accelerat de la preséncia otomana dins lo nòrd d'Africa. Leis estats de Tunis e d'Argier venguèron donc independents dins lo corrent dei sègles XVII e XVIII. Ansin, au començament dau sègle XIX, lei guèrras navalas entre estats europèus e reiaumes d'Africa dau Nòrd regardavan pas l'Empèri Otoman. Foguèt egalament lo cas de l'invasion francesa d'Argièr en 1830.
Leis assais de reformas
D'efèct, aprofichant lei trebols causats per la Revolucion Francesa, Selim III (1789-1807) assaièt d'introdurre una premiera tièra de reformas. Pasmens, sa politica se turtèt a l'oposicion dei militars e dei religiós. Foguèt donc rebutat e assassinat en 1807. Aprofichant lo desvolopament de trebols grèus dins l'Empèri après aquel assassinat, Mamud II (1808-1839) poguèt per la seguida adoptar un premier ensems de reformas. Abandonèt lo palais de Topkapi ocupat per la dinastia dempuei lo sègle XV, donèt un estatut novèu a sei ministres que lor ròtle venguèt similar ai ministres deis autrei govèrns europèus. Puei, en 1826, s'ocupèt dau cas dei fòrças armadas. Lei Janissaris foguèron executats après una revòuta organizada per lo Sultan e una armada novèla foguèt organizada segon lo modèl europèu.
Aquò permetèt a sei successors, Abdulmecid I (1839-1861) e Abdulaziz (1861-1876), de realizar un ensems de reformas pus importantas. D'ara endavant, lei diferents ciutadans de l'Empèri, musulmans o non, foguèron considerats coma egaus, la justícia venguèt identica per cada abitant, l'impòst foguèt pagat directament a l'Estat... etc. D'autra part, l'administracion anciana dei províncias foguèt transformada en prefondor ambé l'abolicion de cargas de pachas au profiech de governadors nomats per lo govèrn. Lei mercats d'esclaus negres foguèron tanben enebits.
Leis insurreccions nacionalas
thumb|right|Declin de l'Empèri Otoman de [[1798 a 1920.]]
Maugrat lei reformas realizadas durant lo sègle XIX, l'Empèri Otoman foguèt victima dau desvolopament dau nacionalisme entre lei pòples europèus. Acomença de se manifestar tre lo començament de transformacions enregadas per Mamud II. Va venir rapidament la causa principala de sa desagregacion. D'efèct, cada país vengut independent venguèt un fogau anti-turc e lo ponch de partença de nacionalisme novèu entre lei pòples vesins. De mai, lei movements nacionalistas dei populacions crestianas (Grècs, Sèrbes...) podián tanben obtenir aisadament lo sostèn de país occidentaus.
Ansin, la màger part deis insurreccions de populacions musulmans mau capitèron e s'acabèron per de victòrias, mai o mens malaisadas, per leis Otomans. Per exemple, foguèt lo cas de la revòuta de Osman Pazvandoglu en Bosnia (1796-1807) o d'aquela dau pacha Ali de Tebelen en Albania (1803-1822). En revenge, l'eissida deis insurreccions de populacions europèas foguèt generalament diferenta. Ansin, de 1804 a 1830, la question sèrba foguèt un ponch essenciau de la diplomàcia europèa e lo país obtenguèt l'estatut de territòris vassaus de l'Empèri amb una autonomia importanta.
Puei, dins leis annadas 1820, se debanèt la guèrra d'independéncia grèga. Acomençat en 1821 per la crida de l'arquevèsque de Patras, lo conflicte s'agravèt en 1822 après unei chaples de Turcs e de Grècs. Leis Otomans ocupèron lei vilas principalas de Morea e lei Grècs obtenguèron lo sostèn de Russia fins a la signatura dau tractat d'Akkerman que donèt lo protectorat de Valaquia e Moldàvia ai Rus. Abandonats per son aliat, lei Grècs capitèron adonc d'obtenir l'ajuda de França e Anglatèrra que destruguèron la flòta turca a Navarin (1827). En 1828, Russia s'impliquèt tornarmai dins la guèrra e prenguèron Andrinòple e Erzurum menaçant Trebizonda. Ansin, en 1830, l'Empèri deguèt reconóisser l'independéncia grèga e lo drech per lei Rus de s'installar sus lo Danubi.
Après Grècia, foguèt lo torn d'Egipte qu'obtenguèt son independéncia en 1833 e lo contraròtle de Siria e de Palestina. Una guèrra novèla aguèt luòc per la seguida entre 1839 e 1841 que permetèt au sultan de reprendre aquelei doas regions. Puei, maugrat la victòria turca durant la Guèrra de Crimèa (1854-1856), lei movements nacionalistas, sostenguts per Russia o Àustria, contunièron. Ansin, en 1860, Valaquia e Moldàvia s'uniguèron per crear Romania maugrat l'oposicion dau Sultan. Enfin, la formacion de Bulgaria, que venguèt independenta en 1908, entraïnèt la pèrda de la màgert part dei territòris europèus de l'Empèri. Aqueu movement foguèt renforçat per leis iniciativas de país europèus coma Russia e França. Lo premier averèt una novèla guèrra en 1877 e lo segond ocupèt Liban en 1860 per ajudar la formacion d'una província autónoma e Tunisia onte foguèt establit un protectorat (1881).
La Premiera Guèrra Mondiala e l'esclatament de l'Empèri
thumb|right|Manifestacions còntra lo Sultan en Istambol en [[1908.]]
Leis annadas 1900 e 1910 foguèron un periòde de crisi grèva per l'Empèri que sa participacion a la Premiera Guèrra Mondiala va causar son explosion e sa disparicion.
D'efèct, en 1908, se debanèt la Revolucion dei Turcs Joves que l'objectiu èra de modernizar tornarmai l'Empèri. Desvolopant lo nacionalisme turc, foguèron pas capables de s'opausar a l'annexion de Bosnia per leis Austrians e a l'invasion de Libia per leis Italians. Puei, entre 1912 e 1913, l'Empèri perdeguèt la màger part dau rèsta de sei territòris europèus a l'eissida dei Guèrras Balcanicas.