cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
La Livinièra
La Livinièra o La Livinhièira (en francés La Livinière) es una comuna lengadociana situada administrativament dins lo departament d'Erau e la region d'.
Los gentilicis son vinhèirol -a e vinhairon -a.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
La Livinièira
La prononciacion es [la libi'njejro]. Las fòrmas ancianas son : villa Cella-vinaria quae dicitur Terras en 869-870, illo castello et illas forcias de a la Lavineria, cap a 1032-1060, castrum quem vocant Lavineira en 1069, ecclesiam S. Stephani de Cella-Vinaria en 1102 e cap a 1182, castellum de Lavineria en 1127, castrum de Lavineria en 1175-1176, de Lavinaria, ad Lavinaria en 1262, prior de Lavineria en 1275, 1351, 1362, prieuré de La Livinière en 1661, la Livigniere en 1740-1760, la Liviniere en 1740-1760 e 1770 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat, La Livinièira ven del nom latin d'òme Lavinius, amb lo sufixe -aria, puèi aglutinacion tardiva de l'article; se pòt tanben pensar a una alteracion de la vinièra (latin vinearia, « vinhal ») ; segon Hamlin, La Livinièira, proprietat galloromana, es un derivat del gentilici latin Lavinius, benlèu amb lo sufixe -anum, alterat abans la data de las primièiras atestacions, per càmbiament de sufixe jos l'atraccion paronimica de l'ancian occitan vinièra, del latin vinaria, « vinha »; cella « monastèri », atestat Cella-Vinaria (benlèu per *Cella Lavinaria) a poscut èsser confondut amb l'ancian demonstratiu cela e remplaçat per l'article definit la (cf. Cel Mans > Le Mans).
Calamiac Bas, Calamiac Naut
Lo nom es atestat sus la mapa de Cassini : Calamiac B[a]s, H[au]t en 1770 (Cassini). Calamiac èra probablament un domèni galloroman, format de l'escais-nom [cognomen] latin Calamus amb lo sufixe -i-acum; cf. Calamiac a Sadirac (Gironda). Una autra possibilitat seriá, amb lo sufixe gallic o pregallic (sic) -iaco, lo tèma oronimic preindoeuropèu *kal-am-.
Marquesat de Saluças
Lo Marquesat de Saluças es un ancian país situat al Levant de las Aups, dins lo Piemont actual. Sa màger part, al ponent, es dins las Valadas Occitanas. La capitala dau país es Saluças. Fondat al sègle XII, foguèt annexat per França en 1549 puèi escambiat contra Bressa amb l'estat savoienc en 1601. Foguèt integrat dins lo principat de Piemont. Saluças e Carmanhòla venguèron chaplòcs de províncias.
Geografia
Al mai grand, lo marquesat caupiá las Valadas occitanas entre Pò (mai al nòrd) e Estura (mai al Sud), un bocin de la plana a ponent (del Cardet a Coni) e d'exclavas mai luènh dins Piemont (Carmanhòla, Centalle) e las Langas.
Al moment de sa disparicion, compreniá: e las exclavas:
Lo marquesat de Buscha ne fasiá part entrò 1361 que foguèt cedit a Piemont: Buscha, Tarantasca.
Istòria
L'istòria comença amb Manfred Ier (mòrt en 1175), filh de Bonifaci del Vast e eretièr amb lo fraire Guilhèm de Buscha d'una partida dels vastes domenis pairals situats entre Pò, los Alps e Estura. En eliminant progressivament los senhors locals, espandís son autoritat sus un territòri unificat, emai pro entrevescat amb lo marquesat de Buscha. Lo primièr a portar lo títol de marqués de Saluças foguèt Manfred II (1175-1215), filh d'aquel Manfred. Jos Manfred III (1215-44), lo marquesat de Saluças es parcialament vassal de Savòia. Tomàs I (1244-96) annèxa la comuna e lo districte de Coni e la Valle d’Estura a son Estat, de tal biais qu'a la fin del sègle 13en lo marquesat constituís un ensemble pro compacte, amb las vals d'Estura, de Mellea, de Maira e de Pò, emai lo planòl que davala dels Alps Cotians fins a Carmanhòla, al mièg dels domenis de Savòia. Lo marquesat a agut una vida plan trebolada jos Manfred IV (1296-1334, 1336-1342), Frederic I (1334-36) e Tomàs II (1342-57), a l'encòp per las agressions de l'exterior e per la discòrdia intèrna suscitada per l'ambicion de Manfred del Cardet, filh del segond lièch de Manfred IV.
Enrodat pels Estats de Savòia e preissat cap a l'Oèst per Daufinat, valent a dire França, lo marquesat de Saluças, per se salvar l’independéncia, s'es degut apiejar en alternança sus los unes e los autres, en aprofiechant lors desacòrdis. Los marqueses de Saluces an recebut lo sosten dels Visconti e del Monferrat, e an pas refusat de far omenatge als poderoses vesins. An atal pogut demorar independents. Jos Tomàs III (1396-1416), lo marquesat, e en particular la capitala, a conegut un periòde de florison culturala. Son successor Loís I (1416-1975) a obtengut de duc de Savòia lo títol de lòctenent del ducat (1444) e del rei de França, li es estat ofèrt lo governament de Gènoa (1458). Loís II (1475-1504), aspirant a la succession a Monferrat, s'es retrobat a se batre amb Carles I de Savòia, qu'en 1487 ocupèt Saluças e una partida granda del marquesat. A sa mòrt, Loís se’n poguèt tornar dins son estat, se gardant totjorn del costat dels reis de França, Carles VIII e Loís XII. A la debuta del sègle XVI, lo marquesat de Saluças se perdèt Coni e la Val d'Estura, passats jos la dominacion de Savòia, e d'autras tèrras vengudas entre las mans dels princes d'Acaia. Se trobèt redusit a las Vals de Pò, de Varaita, de Maira, de Grana e de Bronda. Jos Michel Antòni (1504-28), ainat de Loís II, lo marquesat, per sa politica d'amistat de cap a França, patiguèt las consequéncias de las desfachas francesas en Itàlia, en 1513, en 1522 e 1523. Los fraires Francés e Joan Loís, filhs de Loís II, se sotmetèron a Francés I de França coma dalfin de Vianés.
De notar que l'ostau de Saluças aviá d'autras brancas que durèron mai de temps: Verçòl, Paisana, Montrós, Lo Cardet, Dogliano, La Manta, Lequio.
Sant Ilari (Rasés)
Sant Ilari (Saint-Hilaire en francés) es una comuna lengadociana en Carcassés situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
La comuna de Sant Ilari es a mièg camin entre Limós e Carcassona dins la region de Carcassés. La comuna es ocupada en granda partida per la selva domaniala de Crausse Rabassié. Lo riu de Lauquet es al tèrme de sa partida nòrd. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luòc:
Istòria
L'istòria de Sant Ilari es fòrça ligada a la de son abadiá. Comença a l'epòca dels romans mas los rèstas mai importants son de l'Edat Mejana. Al sègle III, l'abadiá foguèt bastida en primièr dedicada a Sant Sarnin, puèi a Sant Ilari, evesque de Carcassona al sègle VI. Lo vilatge s'espandiguèt a l'entorn de l'abadiá dins los sègles.
Los abats bastiguèron de barris a l'entorn del vilatge per s'aparar dels trebolums de la Guèrra de Cent Ans. Un tèxte de 1386 designa qui garda las claus de las pòrtas de la vila. En 1574, lo vilatge foguèt brutlat e en partida destruit pels protestants del senhor del Vilar.
Lòcs e monuments
thumb|200px|Abadiá de Sant Ilari Abadiá de Sant Ilari
Anciana abadiá benedictina fortificada, fondada a la fin del sègle VIII, dedicada en primièr a sant Sarnin. Al sègle X aprèp la volontat del comte de Carcassona, l'abadiá cambièt de nom e foguèt dedicada a sant Ilari, primièr evesque de Carcassona al sègle VI. Lo monastèri foguèt astrat fins al sègle XIII, mas amb la Guèrra de Cent Ans patiguèt de damatges, de la pèsta negra e dels periòdes de famina. Plaçada jos la comenda en 1540, l'abadiá tanquèt las pòrtas en 1748. En 1531, los monges de Sant Ilari descobriguèron lo primièr vin petejaire al monde: la blanqueta. Uèi se visita.
Lopian (Erau)
Lopian (Loupian en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
.bio
("bio" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 2 de junh de 2014.
Lopian (Erau)
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : alode de Lupiano en 961, S. Severo in villa Lupiano en 990, in castro Lupiano en 1099, castello de Lupiano en 1116, apud Lupianum en 1134, ecclesiam S. Ceciliae de Lopiano en 1135, de Lopiano [varianta : Lopiana], en 1138, castro Lupiani en 1165, castello de Lopiano en 1178, castrum de Lupiano en 1191, 1194, 1224, S. Cecilie de Lupiano en 1182, de Lupiano en 1219, catrum Lupiani en 1224, de Luppiano en 1344, de Lupiano, de Luppiano a la fin del sègle XIV, Lopia en 1426, 1459, Lupian en 1495, 1518, Lopian en 1529, 1643, Lupian en 1570, Loupian en 1626, cap a 1683, 1708, 1740-60, 1770-72 (mapa de Cassini), les eglise, ch[âte]au et village de Loupian en 1740-60.
Segon Dauzat, Lopian ven del nom latin d'òme Lŭppius, amb lo sufixe -anum ; segon Hamlin, Lopian ven del gentilici latin Loppius, amb lo sufixe -anum. Lopian èra una granda proprietat galloromana.
Quartetto Noûs
Lo Quartetto Noûs es un qüartet de còrdas italian fondat en 2011.
Istòria
Lo Quartetto Noûs es format de quatre joves musicians italians. Nasquèt en 2011 al Conservatòri de la Soïssa Italiana de Lugano.
Volvic
Volvic [vulˈvi], Vorvic [vuʁˈvji] o enquèra Òrvic [ˈɔʁvi] (Vóuvi en nòrma mistralenca ; Volvic en francés) z-es una comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups. La comuna z-es coneguda per son aiga minerala e per sa pèira d'origina volcanica utilizada dins le bastiment.
Nòtas
<references group="N"/>
Boissy Mauvoisin
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Leys d'Amors
L'òbra dicha Leys d'Amors es una gramatica occitana, benlèu la mai anciana de totas las lengas romanicas, e un tractat de poesia. Lo títol complet es Las flors del gai saber, estier dichas las Leys de amors.
Istòria
Existisson diferentas versions d'aquesta òbra, que foguèt redescobèrta e publicada pel primièr còp entre 1841 e 1843 per Fèlix Gatien-Arnould. Tornèt èsser publicada en 1919 pel lingüista Josèp Anglada.
Las Leys d'Amor se prepausan de
Pargue nacionau Noel Kempff Mercado
Lo pargue nacionau Noel Kempff Mercado es una resèrva naturala dau nòrd-èst de Bolívia. Creat lo 28 de junh de 1979, pòrta lo nom dau naturalista bolivian Noel Kempff Mercado assassinat dins lo pargue en 1986. Foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO en 2000.
Amb una superficia de 15,234 km², una altitud situada entre 100 e 750 m, un clima tropicau e de precipitacions anualas entre 1,700 e 2,500 mm, permet de protegir cinc tipes d'ecosistèmas : seuva pluviala d'altitud, seuva pluviala negada lòng dei rius, seuva eissucha, savana d'altitud e paluns de savana.
Couffy
Couffy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loir e Char e la region dau Centre.
Geografia
Lo territòri communal a adaigat pels rius Doncas que e Fouzon. Lo confluisson d'aqueles dos corses d'aiga es sul territòri de la comuna.
Le territoire communal est arrosé par les rivières Cher et Fouzon. Le confluent de ces deux cours d'eau est sur le territoire de la commune.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Vilobí del Penedès
Vilobí del Penedès es un municipi de la província catalana de Barcelona e de la Generalitat de Catalonha.
Vulcain
Vulcain èra un grop de Heavy metal francés format en 1981 a París a l'entorn dels fraires Puzio, Daniel lo cantaire e guitarrista, e Vincent a la bassa. Es tanben compausat de Didier Lohezic (guitarra) e Franck Vilatte (batariá).
En 1986, enregistrèron una represa en version hard rock de On nous cache tout on nous dit rien de Jacme Dutronc.
Lo grop s'es desseparat en 2021 pr'amor de la marrida santat de Daniel Puzzio.
Viver i Serrateix
Viver i Serrateix es un municipi de la província catalana de Barcelona e de la Generalitat de Catalonha.
Genay (Metropòli de Lion)
Genay es una comuna francesa situada dins la Metropòli de Lion e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La parròquia de Joannacum o Jaennac aperténer al Franc-Lionés que èsser un temps la capitala.
Venguda una municipalitat del departament del Ain l'an 1790, ne fa alavetz partida del canton de Trévoux. Lo 1èr de genièr de 1968, a ligat al departament del Ròse e al canton de Neuville-sur-Saône.
En 1969, dintre en la comunitat urbana de Lion, uèi lo Grand Lion.
Joaquín Rodrigo
Joaquín Rodrigo Vidre (Sagunt, 22 de novembre de 1901 - Madrid, 6 de julhet de 1999), compositor valencian.
Biografia
Joaquín Rodrigo nasquèt a Sagunt lo jorn de Santa Cecelha (patrona de la musica). Perdèt la vista a tres ans, après aver contractat la difteriá. Comencèt a estudiar lo piano e lo violin a uèit ans. Malgrat èsser fòrça conegut per la seuna òbra per a guitarra, jogava pas d'aquel instrument.
Estudièt amb Francesc Antich a Valéncia e amb Paul Dukas a París. Aquel darrièr o considerava coma dels seus discípols melhors. Aprés una brèva demorança en Espanha, tornèt a París, ont estudièt la musicologia, d'en primièr amb Maurice Emmanuel e mai tard amb André Pirro. En 1925 recebèt lo Prèmi Nacional de Musica per Cinco piezas infantiles per orquèstra. A partir de 1947 venguèt professor d'istòria de la musica, ocupant la cadèira Manuel de Falla a la Facultat de Filosofia e de Letras de l'Universitat Complutense de Madrid.
La seuna òbra mai celèbra, lo Concierto de Aranjuez per guitarra e orquèstra, foguèt compausada pendent la Guèrra Civila Espanhòla (entre 1938 e 1939) a París. Foguèt jogada a Barcelona lo 9 de novembre de 1940 pel guitarrista Regino Sainz de la Maza. Lo Concierto de Aranjuez es l'òbra mai populara e difusada de Rodrigo, que se faguèron d'innombrables enregistraments e arranjaments per diverses ensems, tanben foguèt adaptada per d'interprètas pop.
Lo succès d'aquel concèrt provoquèt per Rodrigo fòrça comandas de virtuoses, coma lo flautista James Galway e lo violoncellista Julian Lloyd Webber. En 1954 Rodrigo va compausèt Fantasia para un gentilhombre, jos la comanda d'Andrés Segovia. Lo seu Concierto andaluz, per quatre guitarras e orquèstra, es una comanda de Celedonio Romero, interpretat per el meteis en companhiá dels seus tres filhs.
En 1991, Rodrigo recebèt lo títol de Marqués de los Jardines de Aranjuez de las mans del rei Juan Carles Ier. Tanben recebèt lo prestigiós Prèmi Prince d'Astúrias en 1996 e l'Òrdre de las Arts e de las Letras de la Republica Francesa en 1998.
Se maridèt amb la pianista turca Victoria Kamhi lo 19 de genièr de 1933, a Valéncia. L'unica filla, Cecelha, nasquèt lo 27 de genièr de 1941. Moriguèt en 1999 a Madrid. Joaquín Rodrigo e la seuna esposa, Victoria, son enterrat al cementèri d'Aranjuez.
Musica
Rodrigo es conegut coma representant màger del nomenat nacionalisme castissista, movement nacionalista musical present en l'Espanha pendent la postguèrra. Lo succès inicial del Concierto de Aranjuez incitèt lo compositor a ensejar mai d'un còp aquela formula qu'aviá demostrat la seuna capacitat de contacte amb lo public, al nivèl local mas tanben internacional. Atal, Rodrigo optèt per la formula concertanta, qu'adaptèt per la guitarra sola o doas o quatre, mas tanben pel violoncèl, piano, flauta e cliquetas. A més, l'element nacional es totjorn present dins la seuna òbra, amb de referéncias al folklore espanhòl o a la tradicion urbana de la sarsuela (per exemple, dins lo Concèrt-Serenada per arpa).
Segon Tomás Marco, . A que, lo quita Rodrigo respondèt: .
Los concèrts per solista e orquèstra mòstran totjorn la mèsma estructura, tres moviments de racina nacionalista, los dos tèrmes ritmics e lo centra fortament melodic, amb de possibles lusiments pel virtuós e un acompanhament orquestral simple.
Òbras (Lista no exaustiva)
200px|rigth|thumb|Monument a Joaquín Rodrigo a [[Aranjuez]]
Vagüe
Vagüe o Ios (Youx en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region de la region d'Auvèrnha Ròse Aups.
Nòtas
<references group="N"/>
Tuissan
Tuissan ( pron. locala:, Tuchan en grafia mistralenca e Tuchà en grafia de Savartés ; Tuchan en francés) es una comuna lengadociana, dins lo país de las Corbièras, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Convencion Anglorussa de 1907
thumb|right|Partiment dei zònas d'influéncia en [[Iran après l'acòrd de 1907.]]
Tuissan
Tuissan es una zona de produccion dels vins de las Nautas Corbièras, Fitor, corbièras e muscat de Ribesaltes.
Convencion Anglorussa de 1907
La Convencion Anglorussa de 1907 fuguèt un acòrd signat lo 31 d'aost de 1907 entre lo Reiaume Unit e l'Empèri Rus a Sant Petersborg. Definiguèt lo partiment dei zònas d'influéncia de Londres e de Moscòu en Iran, en Afganistan e au Tibet :
Tuissan
Geografia
Tuissan es una vila de las Corbièras situada al pè del Mont Tueis ?, sul Pichon Verdoble, prèp del jonhent amb Tarrasac. Tuissan es situada a 18 km de Durban de las Corbièras, a 19 km d'Estagell, a 27 km de Ribesaltes, a 31 km de l'aeropòrt de Perpinhan - Ribesaltes e a 37 km de La Grassa. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las atestacions ancianas son Villa Tuxsani…, ecclesia Sancti Johannis de Tusciano en 1119; Turanum en 1215; Villa de Tuxano en 1215; De Tuysano en 1295; Tuixan en 1341; Tuissanum en 1360; Ecclesia Sancti Johannis de Tussiano en 1228-1494; Tuysan al sègle XIV; Tuyssa en 1538; Tucha en 1538; Tuissan en 1590; Tuchan en 1781; Tuchà en 1912 (Savartés). Tuishan vendriá d'un nom latin d'òme Tuscius, ambe ū long, acompanhat del sufixe -anum. Lo consonantisme pòt far pensar que i a un ligam entre lo nom del Mont Tauch (en francés) e Tuissan (= Tuishan); mes, caldriá precisar lo vocalisme occitan del primièr.
Volaure
Volaure [voˈlawʁə] (Vollore-Ville en francés) es una comuna auvernhata dau departament dau Puei de Doma e de la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Geografia
vinheta|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las atestacions ancianas son Lovolautrum castrum au sègle VI, Voloyre en 1257, Voloure en 1259, Las atestacions ancianas son Volort en occitan ancian en 1316, Volubrio en 1333, Volubri en 1535 , Vollorre au sègle XVIII sus la mapa de Cassini e Vollore-Chignore (a la Revolucion?).
Istòria
La comuna de Senta Aga foguet creada en 1868 d'una partida dau territòri comunal.
La viala ten una petita devisa en occitan : Sèm de Volaure, sarrèm la pòrta e laissèm plòure.
Nòtas
<references group="N"/>
Rètia
Rètia es una region ancian de l'Euròpa Centrala que fuguèt una província de l'Empèri Roman.
Panònia
Panònia (Pannonia en latin) es una region anciana de l'Euròpa Centrala situada au sud de Danubi dins leis estats actuaus d'Ongria, de Croàcia, de Serbia, de Bòsnia e Ercegovina, d'Eslovènia, d'Àustria e d'Eslovaquia.
Adrada de Haza
Adrada de Haza es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Pentagòn
Un pentagòn (var. pentagòne ) es un poligòn constituït de cinc cimas e de cinc costats. Pòu èsser regular ò irregular. Un pentagòn regular es un pentagòn que sei cinc costats an la meteissa longor.
Norica
Norica es una region de l'Euròpa Centrala que fuguèt una província de l'Empèri Roman. Son nom vèn dau Reiaume de Norica que fuguèt lo premier estat conegut de la region.
.army
("armada" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2014.
Ironda e Buron
Ironda e Buron (Yronde-et-Buron en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Abajas
Abajas es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Ironda e Buron
Nòtas
<references group="N"/>
Aguas Cándidas
Aguas Cándidas es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Saint-Gabriel-Brécy
Saint-Gabriel-Brécy es una anciana comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia. Venguda lo 1èr de genièr de 2017, comuna delegada de la comuna novela de Creully sur Seulles, foguèt definitivament suprimida lo 1èr de junh de 2020 coma las autras comunas delegadas de Creully sur Seulles
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Alevisme
L'alevisme es una branca religiosa eterodòxa de l'islam apareguda dins lo corrent dau sègle XIII. Se formèt au sen dei populacions turcas a partir dau chiisme duodeciman mai i mesclèt unei trachs religiós turcs e, de còps, bizantins ò armènis. Ansin, es classat au sen dei tradicions dau sofisme e presenta de diferéncias importantas a respèct dei corrents islamics ortodòxs coma lo sunisme ò lo chiisme. Au començament dau sègle XXI, es principalament implantat dins lei regions orientalas d'Anatolia tendriá una comunautat d'aperaquí 15 milions de fidèus.
L'alevisme tèn pas de dògmas constrenhents e es devesit entre unei tendàncias diferentas que son pas totjorn clarament definidas. La tradicion e la transmission oralas i an un ròtle important. En fòrça dei tèxtes sacrats comuns ambé leis autrei musulmans coma l'Alcoran, leis escrichs de basa principaus de l'alevisme son lei Buyruks que son una compilacion de versets coranics, de citacions de Maomet, dei dotze imams, de dialògs, d'imnes e de racòntes afirmant lei principis alevis. Lei principis que son comuns ai divèrsei brancas de l'alevisme son :
L'alevisme tèn un sistèma d'iniciacion dich Dört kapı kırk makam (Quatre portaus, quatre etapas en occitan) format de divèrsei reglas basadas sus l'Alcoran permetent d'agantar lo nivèu de l'òme perfèct :
Per agantar aquelei nivèus, leis alevis donan a l'Alcoran un sens aparent e de sens esconduts, especialament ai versets regardant lei condicions de vida ò lei limits tecnologics dei sègles ancians. Ansin, l'alevisme dona una importància gròssa a l'estudi e a la lectura. Aquò a entraïnat l'aparicion de diferéncias importantas a respèct dei brancas ortodòxas de l'islam coma l'abséncia d'obligacion de cumplir lei cinc preguieras quotidianas ò lo romavatge a La Mèca. De romavatges sus lei tombas dei sants ò dins certanei luòcs sants naturaus son considerats coma pus importants. De mai, lo luòc de reünion religiós deis Alevis es pas la mosqueta mai lo cemevi. Lei rites i son magerament centrats sus la remembrança de Dieu segon de practicas eissidas dau sofisme.
Un autre rite important au sen de la communautat alevi es lo musâhip. Es un liame religiós entre dos òmes (e tanben entre sei fremas après sei maridatges) qu'implica una solidaritat fòrça importanta entre elei. Aquelei liames son establits d'un bias estrict entre personas parlant la mema lenga, d'un temps similar, de la mema religion, dau meme endrech e de la mema condicion sociala.
Enfin, lei comunautats alevis son dirigidas per de caps religiós dichs dede (ò baba dins certanei regions). Son origina varia segon lei comunautats. Dins certanei, dèu èsser un descendent de Maomet, dins d'autrei, es elegit per lei fidèus. Son ròtle es de faire aplicar lo drech religiós, de dirigir lei ceremònias e de predicar. Pasmens, aqueu ròtle es limitat car es pas considerat coma lo representent de Dieu mai solament coma un guida.
Camins incas
thumb|right|L'[[Empèri Inca e son ret de camins avans la conquista espanhòla.]]
Lei camins incas (caminos del Inca en espanhòu) èran un ret de rotas bastit e utilizat per l'Empèri Inca. La capitala, Cusco, n'èra lo centre e lo ret anava de Quito au sud de Santiago de Chile. D'una longor totala de 22,500 km, èra fach de dos aisses nòrd-sud principaus (un litorau e un montanhós) qu'èran liats entre elei per de rotas segondàrias èst-oèst.
Coma leis Incas avián pas lo mestritge de la ròda, lei camins èran utilizats per de caminaires ò per d'animaus destinats au transpòrt de marchandisas. Un jaç de caladas ò de còdols permetiá de protegir la superficia. Pasmens, dins lei regions deserticas, lo camin èra solament definit per de paus. L'entretenença èra assegurada per l'Estat e lo ret rotier permetiá lo transpòrt de bens, lo desplaçament deis armadas e la circulacion de l'informacion.
En 2014, lei vestigis d'aquel ensems de rotas foguèron classats au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat per l'UNESCO.
Sebastòple
right|thumb|upright 3.2|Vista de Sebastòple
Bréry
Bréry es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat
Sebastòple
Sebastòple (Sebastople en grafia mistralenca ; Севастополь, Sevastopol’ en ucraïnian e rus; Aqyar en tatar de Crimèa) es una vila d'Ucraïna, pus granda vila de la peninsula de Crimèa e pus grand pòrt de la Mar Negra.
Bréry
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sebastòple
Foguèt bastida per Catarina II de Russia en 1783, amb la tòca de donar un pòrt comercial e militar de l'Empèri Rus sus la Crimèa novèlament conquistada.
Albillos
Albillos es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Sebastòple
Es administrativament una ciutat ucraïnesa de l'estatut especial, destriada de la Republica autonòma de Crimèa. Dempuèi l'annexion russa de 2014 es passada de facto jos administracion de la Federacion de Russia. La situacion geografica del pòrt de la vila faguèt de Sebastòple una ciutat d'importància estrategica a travèrs l'istòria. La vila foguèt la basa navala de la flòta russa de la Mar Negra, e per aquò foguèt considerada coma una vila d'estatut separat de la rèsta de la Peninsula de Crimèa que son imprtància militara ne faguèt una vila tancada.
.navy
("marina" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2014.
Aguilar de Bureba
Aguilar de Bureba es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Boissy sans Avoir
Boissy-sans-Avoir es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Ivelinas e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
.gives
("dona" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2014.
Poligòn
thumb|right|Exemples de poligòns.
Un poligòn (var. poligòne ) es, en geometria euclidiana, una figura geometrica plana formada d'una linha trencada sarrada (egalament dicha « linha poligonala »), es a dire d'una seguida ciclica de segments consecutius. Aquelei segments son dichs « bòrds » ò « costats ». Un poligòn es dich « crosat » se dos costats non consecutius son secants e « simple » se l'interseccion de dos costats es vuege ò reducha a una cima per dos costats consecutius. La soma deis angles d'un poligòn simple despend unicament de son nombre de cimas. Se fau nòtar que, dins lo cas d'un poligòn simple, i a sovent confusion entre lo poligòn e sa superficia intèrna.
Adolphe-Félix Gatien-Arnoult
Doctor en letras, agregat, es professor a Nivèrns, Borges, Rems, Nancí abans d'ocupar la cadièra de filosofia a la facultat de Tolosa, en 1830. Opausant liberal a la Monarquia de Julh, es cònsol màger de Tolosa, deputat de la Nauta Garona de 1848 a 1849 d'esquèrra. Opausat au Segond Emperi, es president de la comission municipala de Tolosa après lo 4 de setembre de 1870. Est tornarmai deputat de la Nauta Garona al grop de l'esquèrra republicana, que presidís. Membre de l'acadèmia de las sciéncias de Tolosa, es tanben secretari perpetual de l'acadèmia de las inscripcions e Bèlas Letras de Tolosa e mainteneire dels Jòcs Florals. A publicat las Leis d'Amor.
Poligòn
La nicion de poligòn es generalizada sus una superficia per de figuras definidas per de segment d'ortodromia (linha de pus cort camin), en dimension 3 per lei polièdres e, per una dimension quina que siegue, per lei poliotòps.
Republica de Cracòvia
La Republica de Cracòvia o Vila Liura de Cracòvia fuguèt un estat polonés pichon qu'existiguèt de 1815 a 1846. Èra centrat sus la vila de Cracòvia e contrarotlat per Russia, Prússia e Àustria. Pasmesns, aviá una constitucion intèrna qu'autorizèt una autonòmia importanta per la gestion deis afaires intèrns. En 1830-1831, la Republica fuguèt la basa d'avitalhament de l'insureccion polonesa e, après la guèrra, son autonòmia demeniguèt e la vila fuguèt ocupada per l'armada austriana de 1836 a 1841. En 1846, se debanèt una insureccion còntra leis Austrians que fuguèt rapidament desfacha. Sa revirada entraïnèt l'annexion de Cracòvia a l'Empèri Austrian.
Dinastia Qajara
La Dinastia Qajara fuguèt una dinastia iraniana que reinèt sus Pèrsia de 1786 a 1925. Aqueu periòde fuguèt marcat per lo declin dau país que perdiguèt divèrsei territòris au profiech dei Russia, dei Reiaume Unit, deis Omanés — d'aperaquí 1780 a 1880 — e reconóisser l'independéncia d'Afganistan. A partir de la fin dau sègle XIX, lo país venguèt tanben l'enjòc de luchas d'influéncia entre Rus e Britanics que finiguèron per devesir lo país entre una zòna russa au nòrd, una zòna britanica au sud-èst e una zòna neutra entre lei doas. Aquel acòrd permetèt d'empachar la colonizacion de Pèrsia mai entraïnèt un afondrament economic. Durant la Granda Guèrra, Pèrsia fuguèt parcialament ocupada per leis Otomans entraïnant una reaccion russa e britanica. De 1917 a 1919, lo país fuguèt ocupat per lei Britanics, ço qu'entraïnèt l'afondrament totai dau poder de la dinastia que perdiguèt lo poder tre 1921 e fuguèt oficialament destituida en 1925.
.republican
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2014.
Alfoz de Bricia
Alfoz de Bricia es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
.rehab
(acorcha de rehabilitation, "restauracion" o "recuperacion" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2014.
La Tórreta
La Torreta [laˈtyʁtɔ] (La Tourreto en nòrma mistralenca ; Yssac-la-Tourette en francés) z-es una comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe..
Nòtas
<references group="N"/>
.tirol
(region d'Àustria e d'Itàlia) es un nom de domeni generic de tipe geografic. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2014.
Pebre de Caiena
Lo pebre de Caiena (var. de Caièna ) es una varietat de l'espècia de pebron Capsicum annuum, que lo sieu fruch s’emplega coma espècia.
Laureta (Itàlia)
Loreta (Laureto en grafia mistralenca ; Loreto en italian) es una comuna de, situada dins la província d'Ancòna, dins la region de las Marchas, en Itàlia centrala.
Alfoz de Quintanadueñas
Alfoz de Quintanadueñas es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
.nhk
(acorcha de 日本放送協会, Nippon Hōsō Kyōkai, en japonés) es un nom de domeni generic per la television publica de Japon. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2014.
Janissari
Lei janissaris (var. geníssers) èran un còrs militar d'infantariá d'elèit de l'Empèri Otoman qu'existèt de 1368 a 1826. Formats d'esclaus recrutats per fòrça au sen dei populacions crestianas somesas au govèrn otoman, aguèron un ròtle decisiu dins lei principalei victòrias dau periòde d'expansion de l'Empèri. Foguèron a l'origina de l'introduccion de tacticas novèlas ò de reglas novèlas coma la generalizacion de mesuras d'igièna dins lei camps militars. Pereu, unei janissaris ocupèron de pòstes d'importància au sen de l'administracion, de l'armada ò dau govèrn.
Participèron tanben ai luchas intèrnas per lo poder e lei janissaris declinèron en parallèl de l'autoritat dei sultans. Au sègle XVIII, èran venguts una tropa nombrosa, indisciplinada e ineficaça que participava gaire a la defensa dau territòri. En revènge, partisans dau conservatisme per defendre seis interès e privilègis, se revoutèron mai d'un còp còntra lei sultans sospichats de voler reformar lo còrs. En 1826, un complòt d'amplor foguèt donc organizat per lo sultan Mahmut II que s'acabèt per lo chaple dei janissaris.
.hamburg
(Amborg, ciutat d'Alemanha) es un nom de domeni generic de tipe geografic. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2014.
Ivan Organt
thumb|Ivan Organt (2019) Ivan Organt (Sant Petersborg / URSS, 16 d‘abrial de 1978, en rus Иван Ургант) es un actor e presentator de la television rusa.
Lo 15 d‘abrial de 2013 dins lo programa gastronomic „Smak“ (lo gost) Ivan Organt a badinat d’estatjants d’un vilatge ucraïnian. Pendent la preparacion d’un plat a parlat: „Ai talhat un api absoludament asimetricament… Saique ai dich non completament corrèctament. Ai talhat de legums que un commissari roge d’estatjants d’un vilatge ucraïnian“. Aquelas paraulas aguèron una granda resonança publica e provoquèron un escandal diplomatic entre Ucraïna e Russia.
Champvans-les-Moulins
Champvans-les-Moulins es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Exagòn
thumb|right|Exagòn regular.
Un exagòn (var. exagòne ) es un poligòn constituït de sièis cimas e de sièis costats. Pòu èsser regular ò irregular.
Alfoz de Santa Gadea
Alfoz de Santa Gadea es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Francillon
Francillon es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Endre e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
.engineer
("engenhaire" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2014.
Cephalaspidomorphi
Los cefalaspidomorfs (Cephalaspidomorphi) son un taxon de peisses sens maissas. La majoritat dels sieus membres son atudats; pasmens, las lampreas actualas son de còps que i a consideradas coma de cefalaspidomorfs, amb lo sieu reng que s'estendriá dempuèi lo Silurian e Devonian fins als nòstres jorns.
Lampreas
Fòrça articles considèran e mai los Cephalaspidomorphi coma una classa amb un sol grop actual, las lampreas (Petromyzontiformes).
Marauçan
Marauçan (Maraussan en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Ameyugo
Ameyugo es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Mont Cassin
Lo mont Cassin (Mount-Cassin en grafia mistralenca ; Montecassino o Monte Cassino en italian) es un puèg culminant a d'altitud situat en Itàlia, sul territòri de la comuna de Cassino, a l'oèst del vilatge, dins la província de Frosinone e la region del Laci.
Ternay (Ròse)
Ternay en arpitan (Ternay en francés) es una comuna arpitana administrada per lo departament de Ròse de la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Los Altos (Castelha)
Los Altos es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Marauçan
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Hamlin, Marauçan ven del cognomen latin de bassa epòca Maurentius, amb lo sufixe -anum; la reduccion dens la vocala iniciala -au- > -a- es normala. Marauçan èra una proprietat galloromana.
Altable
Altable es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Saint-Sauveur (Sòma)
Saint-Sauveur (Somme) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Corçan
Corçan (Coursan en francés) es una comuna lengadociana en Narbonés, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
Comuna de l'airal urban de Narbona situada a 7 km de Narbona sus Aude e sus la linha Bordèu - Seta
Accès per la RN 9 e per l'A9 vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Clima
Corçan a un clima mediterranèu. La tramontana i bufa sovent violentament. Al contrari, lo marin es doç e umid, mena crums, pluèja o auratge.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Villa Corcianum en 933, Castrum de Cortiano en 1195, Castrum de Corciano en 1265, De Curciano ~ Corciano en 1364, Corsien en 1382, Corssan en 1406, Corsa en 1468. La prononciacion occitana es Coursá (grafia de l'abat Sabarthès), donc [kur'sa]. Corçan vendriá d'un nom latin d'òme, Curtius, ambe'l sufixe latin -anum,. Cf. Corçà o Corçà.
Anguix
Anguix es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Beòcia
La Beòcia o Beocia es lo nom istoric de la region a l'oèst d'Atica, en Grècia, amb la capitala a Orcomen e centre màger a Tebas. Ara es un nomós de Grècia amb 2.952 km² e 150 000 abitants. Es entre Tessàlia (al nòrd), Atica (a l'èst), Lòcrida (a l'oèst) e lo canal de Corint (al sud), e la capitala es Levàdia. L'economia es subretot agricòla. Los sieus produches tradicionals son lo fèrre e lo marbre.
Los gentilicis son beòci -òcia, beocian -iana.
Desmostylia
Desmostylia son un òrdre atudat de mamifèrs placentaris marins que comprenon quatre genres, coneguts a l'Oligocèn e al Miocèn. La forma de la denticion e l'esqueleta suggerisson qu'èran amfibis e erbivòrs e que dependián de l'abitat litoral (costièr). Los sieus parents vius mai prèps son los proboscidis (d'elefants) e los sirenis (manatís).
Magalaç
Magalaç (Magalas en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Guèrra Austroprussiana
Causas de la guèrra
Foguèt entraïnada per la rivalitat entre Berlin e Viena a prepaus de la supremàcia dins leis afaires alemands agravada a partir de 1848 per l’oposicion entre lei dos estats sus la question de l’unificacion alemanda. D’efèct, Prússia èra favorabla au projècte de Pichona Alemanha que sa realizacion necessitava d’unificar lo país a l’entorn de Berlin e de’n exclure leis Austrians. Per sostenir sa posicion, Prússia obtenguèt lo renfòrç d’Itàlia qu’èra lèsta a atacar l’Empèri Austrian dins lo sud en cambi de l’annexion de Venècia. Pasmens, coma lo resultat de la guèrra anava entraïnar un cambiament prefond deis equilibris entre poténcias europèas, lo cancelièr prussian Otto von Bisarck capitèt d’esplechar la question dei Ducats conquists a l’eissida de la guèrra de 1864 còntra Danemarc. Ocupats per Àustria e Prússia, la question èra venguda una fònt de tensions entre lei dos govèrns car Viena èra opausada a una annexion dei territòris per Prússia qu’èra demandada per la populacion.
Magalaç
Toponimia
La prononciacion es [maga'las]. Las fòrmas ancianas son : Barnerii de Magalas en 1065, cellam S. Marie de Magalaç en 1079, a Magalatis, de Magalaz en 1089, S. Petri Stephani de Magalatis, cap a 1089, capellani de Magalaz en 1130, de castro Magalaz, cap a 1140, Berengarius de Magalatio en 1152, G. de Magalate en 1153-1154, ad Magalatium en 1160, Petri de Magalaz en 1166, P. Deodati de Magalacio en 1169-70, S. Laurentio de Magalato en 1170, Petrus de Magalato en 1172, de Magalacio en 1178, Maria de Magalaz en 1195, de Magalatio en 1216, castrum de Magalaco, bajulus de Magalaco en 1247-1248, castrum de Magalacio en 1271, de Magalaton en 1323, de Magalatio en 1361, Magalas en 1529, 1571, 1585, de Magalassio, al sègle XVI, Maguelas en 1622, de Magalatio en 1636, Magalas en 1643, 1708, 1740-60, 1770-1772 (mapa de Cassini).
Guèrra Austroprussiana
Causas de la guèrra
Per empachar aquela annexion, leis Austrians assaièron donc d’organizar una campanha en favor d’un prince non prussian, ço qu’èra defenduda per un acòrd signat en 1864. La repòsta de Bismarck foguèt de proclamar l’annexion unilaterala dei ducats. Puei, lei dos estats reüniguèron sei partisans au sen de la Confederacion Germanica e mandèron un ultimatum au camp advèrs per retirar sei tropas dei ducats. Pasmens, per de rasons logisticas, Àustria deguèt tanben començar de mobilizar sei tropas. Aquela manòbra foguèt considerada coma ostila per Bismarck e l’armada prussiana ataquèt l’Empèri Austrian e seis aliats.
Magalaç
Toponimia
Segon Dauzat, Magalaç ven d'un mot pregallic *mag-, « tuca », amb lo sufixe -al-, d'aquí maguela en lengadocian, « turon escalabrós », puèi s'ajustèt un sufixe, prelatin -ate o pejoratiu latin -acium ; Hamlin accèpta lo preindoeuropèu *mag-, « tuca », en ajustant lo sufixe -al-atis; aquel nom s'aplicava a l'origina a l'oppidum del Puèg de Montfau, a 600 m au nòrd-èst de Magalaç.
Vinhòla (illa)
Vinhòla (Vignolo en grafia mistralenca ; Vignole en italian) es una illa de la lòna de Venècia, en Itàlia, situada dins la laguna nòrd-èst près de Venècia e al sud de Sant'Erasmo. Es separada de l'illa de La Certosa e aquesta de Sant'Andrea per doas vias navigablas.
Magalaç
Toponimia
Delamarre explica lo nom per magalate, « la princièra », de magalā, « princessa » (o magalos, « prince » ). Magalaç èra eventualament lo neutre toponimic d'un nom de persona *Magalatis (= *Magalo + -ati-).
Guèrra Austroprussiana
Debanament de la guèrra
Lo debanament de la guèrra foguèt cort e leis operacions militaras devesidas en tres frònts principaus : Après aquelei combats, l’emperaire austrian capitèt d’organizar una armada novèla per protegir lo nòrd d’Àustria. Assaièt tanben de trobar un sostèn estrangier. Pasmens, Russia èra favorabla ais interés prussians car Bismarck aviá organizat una conferéncia russoprussiana per contenter lei revendicacions russas en Euròpa Orientala. De son caire, França preferiguèt tanben pas participar a la guèrra car Napoleon III pensava demandar una compensacion territòriala ai Prussians en cambi de sa neutralitat. Enfin, lo Reiaume Unit teniá ges de mejan d’intervencion terrèstra. Ansin, Àustria finiguèt d’acceptar de negociar la fin de la guèrra.
Magalaç
Puèg de Montfau
Las fòrmas « ancianas » son Mountfo en 1865, Le Pech Mounso ou Montfeo en 1894, Montfo en 1970. Es un oppidum important de l'Edat de Fèrre. Frank R. Hamlin l'explica curiosament per mont e fòrt, çò que Joan Pèire Chambon refusa : -r se mantén. Coma -ANU > -o s'es espandit a tot l'oèst del departament (segon Ernèst Negre) Negre a rason d'i trobar lo latin fanu, « temple ». Escriure Montfan o, pr'amor de las evolucions posterioras [-ò] > [-ãn] e del risque de confusion, Monfò.
Guèrra Austroprussiana
Consequéncias
Lei condicions impausadas per Bismarck foguèron basadas sus sa volontat de favorizar l’unificacion d’Alemanha a l’entorn de Prússia e de pas transformar Viena en enemic acarnat. Ansin, Àustria deguèt dissòuvre la Confederacion Germanica e abandonar sei drechs d’intervencion dins leis afaires alemands mai perdiguèt ges de territòri franc de la region de Venècia donada ais Italians. Leis estats dau sud demorèron tanben independents car França èra opausada a una annexion prussiana de la region. En revènge, lo nòrd d’Alemanha, ocupada per lei fòrças prussianas, foguèt fòrça modificat : la màger part de la region foguèt annexada per Prússia e lo rèsta deguèt jónher una Confederacion d’Alemanha dau Nòrd contraròtlada per lei Prussians.
Monoxid de carbòni
Lo monoxid de carbòni es lo mai simple dels oxids del carbòni. La molecula es compausada d'un atòm de carbòni e d'un atòm d'oxigèn; sa formula bruta s'escrui CO e sa formula miègdesvolopada C≡O o |C≡O|. Aquel còrs compausat es a l'estat gasós dins las condicions normalas de temperatura e de pression.
Rüdiger Safranski
250px|thumb|Rüdinger Safranski Rüdiger Safranski (Rottweil, Württemberg, 1 de genièr de 1945) es un escrivan e filosòf alemand. Es conegut subretot per encausa de sas biografias e òbras criticas sus mantun pensador.
Arandilla
Arandilla es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Monoxid de carbòni
Lo monoxid de carbòni es un gas incolor, inodor, non irritant. Es fòrça toxic pels mamifèrs mas indetectable per eles. Per l'Òme, es la causa de fòrça intoxicacions domesticas, sovent mortalas, que se pòt evitar per l'utilizacion d'un detector de monoxid de carbòni. Son emanacion, venent d'una combustion incomplèta de compausats carbonats, es accentuada per una marrida alimentacion en aire fresc e/o una marrida evacuacion dels produchs de combustion (ventilacion). La mescla amb l’aire es aisida que sa densitat es pròche d'aquela de l’aire.
Estructura orbitalara
Las orbitalas molecularas que descrivon l'estructura del monoxid de carbòni son pro semblables a aquela del diazòt N2. Las doas moleculas an caduna quatorze electrons e gaireben la meteissa massa molara. A primièra vista, se poiriá pensar, a tòrt, que l'atòm de carbòni es divalent dins lo mesomèr C=O e qu'es donc un carbèn. Pasmens, l'isomèr de resonança –C≡O+ es la forma predominanta, coma l'indica la distança interatomica de 112 pm, que correspond puslèu a un triple ligam. En consequéncia, la molecula CO presenta un moment dipolar inversat al repècte de las previsions que se poiriá far mercé a l'electronegativitat de C e de O : una leugièra carga parciala negativa demora sul carbòni.
Proprietats quimicas
Dins las condicions normalas de temperaturas e de pression, lo monoxid de carbòni es un gaz incolor e inodor, fòrça pauc soluble dins l'aiga. Los sieus punts de bolh e de fusion, e subretot sa densitat gasosa son pròches d'aqueles de l'azòt molecular. Mas l'asimetria d'electronegativitat explica qu'es fòrça mai reactiu que l'azòt molecular e jòga un ròtle de ligand dins de complèxes metallics. Sa toxicitat o sa metastabilitat en dejós de lo mòstra.
Lo primièr sens de l'equacion reversibla de Boudouard es una reaccion de descomposicion quimica. amb una variacion d'entalpia de 39 kcal/mol. La cinetica d'aquela reaccion reversibla es favorizada per de superfícia de metals e d'oxids metallics, per exemple lo fèrre e sos oxids. Se la reaction se realiza amb una cinetica sufisenta, es mièjarealizada vèrs e complèta en dejós de.
Lo monoxid de carbòni es absorbit per una solucion saturada de clorur cuprós dins de l'acid cloridric que precipita. Aquel precipitat, composausat d'addicion jos forma de cristals blancs permetava amb l'aparelh Orsat de dosar de biais volumetric lo monoxid de carbòni entre d'autres gases. L'analisi d'aquel gas industriel, combustible, es realizada de biais comun fòrça abanç de 1880.
Formacion del monoxid de carbòni pendent de combustions incomplètas
quand l'oxigenacion del fogal es pas sufisenta per brutlar complètament los gases formats a partir de la matèria, mas la reaccion es pro exotermica per auçar e mantener la temperatura al delà de, lo monoxid de carbòni se forma puslèu que lo dioxid de carbòni, segon l'equilibri de Boudouard. En dejós d'aque lindal, la molecula CO es metastabla, a fortiori a temperatura e pression ambiantas. Pasmens se descompausa fòrça lentament, e subretot al contacte de superfícia per formar de dioxid de carbòni e de carbòni. Es seguent aquela reaccion reversibla que lo carbòni es transportat al cor dels procediments siderurgics o, mai surprenent, al cor de mecanismes bioqimics in vivo.
Combustion e usatges industrials ancians
Lo monoxid de carbòni reagís amb lo dioxigèn per formar de dioxid de carbòni sueguent la reaccion exotermica amb una variacion d'entalpia de -67,5 kcal/mol. Es parque es preparat en quantitat considerabla dins lo gazogèn de tipe Siemens. Aquel gas (combustible en preséncia d'aire) es lo produch d'una combustion incomplèta de sisas de carbon, la tòca essent de mantener una temperatura importanta (superiora a 950°C) per favorizar la produccion de monoxid de carbòni fàcia al dioxid.
La pirolisi del carbon de tèrra per exemple permet d'obtenir lo gas d'olha que conten près d'un desen de massa en monoxid de carbòni (mai sovent, los gases manufacturats d'en primièr produchs pels besonhs de l'esclairatge contenon subretot de diidrogèn, de metan, d'oxids de carbòni).
Autre exemple: la projeccion d'aiga o de vapor d'aiga sus de carbon portat al roge, permet d'obtenir lo gas a l'aiga, encara nomenat après purificacion gas de sintèsi. Aquela reduccion de la vapor d'aiga es menada a, catalizada sus un lièch de Fe2O3 e d'autres oxids metallics.