cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sant Dreseri
Sant Dreseri
Sant Dreseri ven de Desiderius, avesque de Langres au sègle III o avesque de Viana (Isèra) au sègle VI. Dreseri sembla una fòrma mièja-sabenta de Daidièr.
Lion
Lion, istoricament vila industriala, aculhiguèt al sud de la vila nombrosas industrias petroquimicas long de Ròse, nomenat lo corredor de la quimia. Après la partença e la barradura de las industrias textilas, Lion s'es progressivament recentrada sus los sectors d'activitat de tecnicas de punta, talas que la farmacia e las biotecnologias. Lion es tanben la segonda ila estudianta de França, amb quatre universitats e plusors grandas escòlas. Enfin, la vila a conservat un patrimòni arquitectural important anant de l'epòca romana al sègle XXen en passar per la Renaissença e, per exemple, los quartièrs del Lion Vièlh, de la còla de Fourvière, de la peninsula e de las pendas de la Croix-Rousse son marcats sus la lista del patrimòni mondial de l'UNESCO.
Sant Dreseri
Corbeçac
Corbeçac, ancian nom puòi ancian determinant de Sant Dreseri, vendriá dau gentilici latin *Corbicius o *Corvicius (Rohlfs, Studien..., p. 149; Hamlin, SATH, p. 101-02), amb lo sufixe prelatin -atis; la finala foguèt influenciada per Corbeçac (Gard) e venguèt -ac. Corbeçac èra una proprietat galloromana.
Lion
Geografia
center|700px|thumb|Vista de Lion dempuèi un pont sus Ròse, al fons lo tuc de la Crotz Roja
Istòria
Lo luòc de Lion a èsser ocupat dempuèi la preïstòria e la primièra vila data de la Roma anciana. Una cita de l'istorian Fernand Braudel presenta plan la riquesa e la complexitat de istòria de Lion : « ''Lo destin de Lion es pas pas mai simple qu'aquel del fleuve. Tota vila, sens dobte, es un èsser complicat, Lion mai qu'una autra, que frapper l'istorian per la siá riquesa, las siás brusques transformacions, las siás originalitats, quitament las siás étrangetés. Es pas lo meteis d'un sègle dins lo sègle seguent e, mai obligada que disposicion de lo sieu plen gré, passa sens fin d'una originalitat a una autra. Es, siá sola, un malaisit problèma de l'istorian de França, benlèu lo problèma clau, segurament lo indicateur clau'' ».
Toponimia
La fòrma Lion pòt viéner, meilèu que dau latin Lugdunum, d'ua fòrma ipercorrècta *Lugudunum, segon Dauzat.
Personalitats ligadas amb la comuna
vinheta|Clemença de Borges.
Mursili Ièr
Mursili I (mòrt vèrs 1590 avC) es un rèi itita que reinèt vèrs 1600-1590 avC. Succediguèt a Hattushili I (vèrs 1630-1600 avC) e foguèt remplaçat per Hantili (vèrs 1590-1560 avC). Son rèine marquèt l'apogèu de la poissança militara deis Ititas amb d'incursions victoriosas vèrs lo sud que permetèron de prendre e de pilhar Alèp (vèrs 1600 avC) e Babilònia (vèrs 1595 avC). Pasmens, mau capitèt de se mantenir dins aquelei vilas car deguèt s'entornar dins son reiaume per reprimir de revòutas. I foguèt assassinat, probablament a l'iniciativa de son successor.
Polydamas d'Escotossa
Polydamas d'Escotossa siguèt un deis atlètas grègo mai famós de l'Antiquitat.
Polydamas d'Escotossa siguèt campion dei Juecs Olimpics de pancraci en -408. Aquel atlèta joisse d'una gròssa fama e sei proesas siguèron sovent comparadas an aquelei d'Eracles. Especialament, afrontèt un lion sensa arma sus lo mont Olimp, e ganhèt una escomessa bandida per lo grand Darios en s'impausant, còup après còup, còntra lei tres melhors campions pèrsas.
Miribel-les-Échelles
Miribel-les-Échelles es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Geografia
Situada en fàcia del massís, Miribel-les-Échelles es coma un balcon sul massís de la Chartrosa. Aquela comuna aperten al Parc natural regional de la Chartrosa.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|250px|left|La nòstra-Madama del Castèl davant [[Dintratz-dos-Guiers, Los Echelles e las Gargamèlas de la Echaillon]]
thumb|250px|left|Notre-Dame du Château devant [[Entre-deux-Guiers, Les Echelles et les Gorges de l'Echaillon]]
Centenera de Andaluz
Centenera de Andaluz es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon. Aperten a la comarca agrària d'Almazán e a la comarca de Berlanga.
Agora
Dins la Grècia antica, l' agora (del grèc ) designa lo luòc de rassemblament politic e mercantil de la ciutat. Los capeloí n'en son los comerciants. Es una compausanta essenciala de concèpte de polis, fins a qu'Aristòtel tracte los barbars de non civilizats, qu'avián pas d'agora. Dins l'Atenas antica, la majoritat de las institucions politicas (Boleuterion, Elièu,...) avián lor seti a l'agora. Tanben i aviá de bastits religioses e de monuments en onor dels eròis de la patria ateniana. Fin finala, Fòrça escòlas filisoficas donavan sus l'agora, coma l'escòla del Portic de Zenon de Cition. Un resson modèrne seriá lo Speaker's corner d'Hyde Park a Londres.
Es tanbenun tèrme utilizat dins l'arquitecture e l'urbanismedins las vilas modèrnas. Lo forum n'es l'enacion romana.
Cambridge
thumb|left
Cambridge ( prononciacion en anglés : [ˈkeɪmˌbɹɪdʒ]) es una ciutat del Reialme Unit situada a 80 km al nòrd-èst de Londres a la broa de la ribièra Cam. La vila es coneguda especialament per èstre un centre universitari màtger del Reialme Unit, après la ciutat d'Oxford. Es lo centre administratiu del comtat de Cambridgeshire. A recebut l'estatut de ciutat en 1951.
En 2018, la populacion de la vila èra estimada a 125 758 abitants, dont mai de 24 000 estudiants (entre losquels mai de 17 000 estudiants de l'universitat de Cambridge). Uèi, 31 collègis son gerits de biais autonòm e independant, assegurant l'albergament e lo seguit pedagogic dels estudiants mentre que l'universitat s'encarga de l'ensenhament.
Uèi Cambridge es un centre de technicas de punta escaissat lo Silicon Fen (d'après Silicon Valley). Sa fòça economica e inovairitz repause sus las industrias de l'informatica, la biologia e de startup coadas per l'universitat. Mai de 40 % de la populacion an un diplòma d'education superiora, siá mai de dos còps la mejana nacionala.
Montcornelh e Grasan
Montcornelh e Grasan o Moncornelh e Grasan (Moncorneil-Grazan en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Montcornelh
Segon Dauzat e Rostaing, Montcornelh que'i format de mons « montanha o sèrra », dab un nom de valor topografica, derivat de còrn. Segon Negre, Montcornelh que'i format de montem « mont » e deu nom « romanic » (---> latin) d'òme Cornelius. Aqueste còp, Negre qu'ei mei crededer que Dauzat e Rostaing.
Guantànamo
Guantánamo es una vila de Cuba e la capitala de la província de Guantánamo. Situada a una quinzena de quilomètres al nòrd oèst d'una baia prigonda, la baia de Guantánamo, sa populacion est d'uns 208,000 abitants, la majoritat vivent de la cultura de la cana de sucre e de coton. La vila de Guantánamo fuguèt fondada en 1796 per aculhir los Franceses fugissent Aïtí e se desvelopèt al sègle XIX. Es la capitala d'una província eteroclita ont de deserts que butan pas que des cactus succedisson a de monts verdejants.
Los abitants de la vila son nomenats los Guantanameros.
La basa de Guantánamo
thumb|250px|Mapa de la baia de Guantanamo amb representacion de la basa estatsunidenca en color clara. Lo nom de la vila donèt son nom a la baia e a la basa navala militara estatsunidenca a l'intrada d'aquela. Lo nom de Guantánamo venguèt mondialament celèbre après l'implantacion d'un camp de detencion dins aquela basa en 2002 per emprisonar des « combatents enemics » preses dins las accions de l'armada dels EUA a l'estrangièr avent seguit los atemptats de l'11 de setembre de 2001.
La basa navala es situada a al sud de la ciutat e a una superfícia de  repartida suls dos costats de l'intrada de la baia, enebissent a la vila tot accés dirècte al mar. La basa abriga en permanéncia près 7,000 militaris estatsunidencs e lor familha, vivent gaireben en autarciá. Occupat dempuèi la guèrra ispanoamericana de 1898, lo territòri es arrendat pel govèrn dels EUA per par an dempuèi lo 23 de febrièr de 1903 (jos la presidéncia de Theodore Roosevelt). Pagat annadièrament per chèc dels EUA, Fidel Castro se fasiá fòrt d'aver pas jamai tocat un sol d'aqueles chècs (levat aquel de 1959, an qu'arribèt al poder sus l'illa, tocat « per error »). La basa pòt pas èsser cedida sonqu'amb lo consentament d'ambedoas partidas.
Cançon
La vila es tanben coneguda per la guajira Guantanamera, una canson cubana mai celèbra, escricha per Joseíto Fernández en 1928 o 1929.
Alexandre Blanc
thumb|250px|Alexandre Blanc en 1921 Alexandre, Marius, Enric Blanc (en francés: Alexandre Blanc; Camps, 14 de setembre de 1874 – Alfortville, 26 d'agost de 1924) èra un regent e politician occitan que foguèt deputat de Vauclusa de 1906 a 1910 e de 1914 a 1924.
Un regent vengut deputat
De 1890 a 1893, Alexandre Blanc foguèt escolan-mèstre a l'Escòla normala d'Avinhon. Aprèp que capitèt son diplòma foguèt nomenat a Montèus ont demorèt fins a 1906. En 1903, venguèt secretari del tresen congrès de las Amicalas de regents que se debanèt a Marselha. En 1905, signèt lo Manifèst dels regents sindicalistas en qualitat de membre del conselh federal dels regents de Vauclusa. Militèt tanben a la Libre Pensée du Vaucluse que representèt, en 1904, al congrès de la Liura Pensada de Var, al Luc.
Tre 1900, se marquèt a la Federacion socialista de Vauclusa, l'endeman del congrès d'Avinhon e que s'inicièt la ruptura amb lo Partit Obrièr Francés (POF).
A partir de 1903, Alexandre Blanc joguèt un ròtle màger dins la Federacion; l'an seguent ne venguèt, durant lo congrès de Cavalhon, lo secretari general. Pro lèu, la Federacion aderiguèt al Partit Socialista Francés e Blanc la metèt en contacte amb la Federacion locala aderenta al Partit Socialista de França. Pro lèu, l'unitat se realizèt e Pierre Vaillandet del Partit Socialista francés venguèt lo primièr secretari de la Federacion unificada. Pasmens, quand foguèt desplaçat a Bordèu, foguèt Blanc que li succediguèt. A la direccion del movement, Blanc representèt la Federacion de Vauclusa als congrèsses del Partit Socialista de Limòtges, en 1906, e puèi de Sant Estève en 1909.
En 1906, los grops de l'arrondiment d'Aurenja lo presentèron a las eleccions legislativas. Segon lo Jornal dels regents, recebèt "lo sosten moral e pecuniari de l'Amicala" dels regents. Elegit al congrès federal de Pertús en Vauclusa, Blanc quitèt lo secretariat de la Federacion. Foguèt pas reelegit en 1910 mas tornèt trobar son sèti en 1914. Durant aquelas doas legislaturas, collaborèt a la Comission de l'Ensenhament e de las Bèlas Arts.
De l'oposicion a la guèrra al Comitat director del Partit Comunista
Blanc se mostrèt adversari de la politica facha pel Partit Socialista SFIO durant la guèrra de 1914-1948. En 1914, son programa electoral indicava ja sa causida d'aplicar lo programa integral del Partit, e en primièr, l'entente internacionala dels trabalhadors. Aprèp la naissença, en 1915, d'un corrent minoritari dins lo partit, en Haute-Vienne, que anequeliguèt l'unanimitat qu'existiá abans al sen de la SFIO fàcia a la guèrra, Blanc èra un dels que participèron, en 1916, a la conferéncia socialista internacionala de Kiental, en Soïssa.
Recebèt puèi una convocacion de la Commission administrativa permanenta (CAP) del Partit. Blanc i respondèt en dire qu'agissiá en armonia amb las decisions dels congrèsses internacionals. La Federacion de Vauclusa se solidarizèt amb el. Bientôt, Blanc appartient al Comitat per la defensa del socialisme internacional e signèt l'appel qu'adreçava lo comitat a las Federacions socialistas. A mai, se neguèt a tota participacion ministeriala del Partit socialista.
La patz tornada, la Federacion de Vauclusa lo placèt coma cap de lista per las eleccions de 1919 e foguèt reelegit. L'an seguent, participèt al congrès socialista d'Estrasborg. Foguèt elegit al conselh d'administracion dem Poulaire. Au nom du Comité pour la troisième Internationale, il se prononce pour la Résolution d'adhésion à celle-ci et signe la motion Cachin-Frossard qui va dans ce sens. Al congrès de Tors, en decembre de 1920, il est assesseur lors d'una séance. 42 mandats du Vauclusa de 46 èran favorables a l'adesion. Blanc foguèt elegit al Comitat director del Partit Comunista.
Lo primièr secrétaire général du PC, Ludovic-Oscar Frossard disait de lui que toutes les cigales du Midi chantaient dans sa gorge. Il sollicite sa réintégration dans le corps enseignant, mais au moment où sa demande venait d'être acceptée, il mourait le 26 août 1924 à Alfortville.
Il avait publié au début de sa carrière un ouvrage intitulé L'Université au village.
Istòria de Botan
L’Istòria de Botan es l'istòria dau Reiaume de Boton qu'es un pichon estat independent d'Imalaia situat entre Índia e China.
De la Preïstòria a la formacion de Botan
Lo territòri botanés sembla poblat per d'èssers umans dempuei 11,000 ans. Durant l'Antiquitat Auta, foguèt influenciat per la civilizacion de la Vau d'Indus. Entre 100 av. JC e 600 ap. JC, foguèt lo centre d'un estat dich Monyul que faguèt probablament partida de Tibet. Pasmens, son istòria es quasi desconeguda.
Lo bodisme se difusèt dins lo país a partir dau sègle VI ò dau sègle VII. Venguèt rapidament un element d'unitat de la region. En 747, lo mèstre Padmasambhava (tanben dich Guru Rinpoche) i fondèt plusors monastèris (Taktshang, Kurjey Lhakhang...). Durant aqueu periòde, Botan èra devesit entre de reiaumes rivaus que lo pus important èra aqueu de Bumthang. Au sègle XI, aquela fragmentacion contunièt amb l'arribada de Tibetans que menèron lei sieunas divisions dins lo país.
L'unificacion de Botan comencèt en 1616 amb l'arribada d'un refugiat tibetan dich Shabdrung Ngawang Namgyal. Per aquò, organizèt un programa de construccion de monastèris fortalesas (lei dzongs) per tenir lo territòri. Instaurèt tanben una direccion dobla amb un cap espirituau (lo Je Khempo) e un cap administratiu (lo Desi Druk). Pasmens, aqueu sistèma declinèt pauc a pauc e lo poder passèt pauc a pauc entre lei mans de governadors regionaus dichs penlop. En 1865, après una guèrra brèva, lei Britanics annexèron lei tèrras drudas dau sud dau reiaume. Puei, Boton conoguèt plusors guèrras civilas que s'acabèron en 1907 amb la victòria d'un penlop dich Ugyen Wangchuck (1907-1926).
Lo protectorat britanic
Lo 8 de genier de 1910, lo país foguèt plaçat sota protectorat britanic per lo tractat de Punakha. Pasmens, gardèt una autonòmia fòrça importanta e Londres s'ocupèt unicament de la diplomacia botanesa. Fins a sa mòrt, lo rèi Ugyen Wangchuck assaièt de modernizar lei transpòrts e lei comunicacions, de sostenir lo comèrci e de melhorar l'eficacitat de l'administracion. Son fiu Jigme Wangchuck (1926-1952) contunièt son òbra. En particular, centralizèt l'Estat, establiguèt un sistèma modèrna de collècta deis impòsts e ordonèt la construccion d'infrastructuras (rotas, escòlas, espitaus...).
Senta Sabina e Bòrn
Senta Sabina e Bòrn (Sainte-Sabine-Born en francés) es una anciana comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Dempuèi lo 1èr de genièr 2016 es comuna delegada de la comuna novèla de Beaumontois en Périgord.
Istòria de Botan
La modernizacion dau reiaume
En 1949, amb l'independéncia deis Índias Britanicas, Londres abandonèt son ròtle de protector e lo fisèt ais Indians. Pasmens, dins lo corrent d'aqueu procès, Botan venguèt nominalament totalament independent e New Delhi gardèt solament un ròtle de « guida » dei relacions exterioras dau reiaume. Pauc a pauc, l'independéncia botanesa venguèt una realitat e lo país venguèt sòci dei Nacions Unidas en 1971.
La modernizacion dau país contunièt durant lo rèine de Jigme Dorji Wangchuck (1952-1972). Considerat coma lo paire dau Botan modèrne, aqueu rèi creèt una assemblada nacionala de 130 deputats (1953), limitèt lei poders reiaus, reformèt la justícia, la polícia e l'armada, creèt una banca centrala e una moneda, ordonèt una reforma agrària e aboliguèt l'esclavatge (1956). Pasmens, son periòde veguèt tanben l'arribada de dificultats importantas amb la venguda de refugiats tibetans en 1959) e l'assassinat dau Premier Ministre reformator Jigme Dorji en 1964.
La « botanizacion » dau país
Lo rèine de Jigme Singye Wangchuck (1972-2006) marquèt una rompedura amb sei predecessors marcada amb l'adopcion d'una politica de « botanizacion » e de « purificacion » de la societat. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1970, expulsèt la màger part dei refugiats tibetans e reconoguèt la sobeiranetat China sus Tibet en 1992. Puei, dins lo corrent deis annadas 1980-1990, adoptèt una tiera de lèis per promòure lei tradicions e la lenga nacionalas. Enfin, expulsèt tanben mai de 100,000 personas, generalament d'origina nepalesa, que poguèron demostrar una nacionalitat botanesa anteriora a 1958.
Senta Sabina e Bòrn
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria de Botan
La « botanizacion » dau país
En despiech d'aquela politica racista, Jigme Singye Wangchuck contunièt de democratizar leis institucions amb una limitacion suplementària dei poders reiaus. De mai, sota la pression indiana, modernizèt lei fòrças armadas per luchar còntra lei guerilhas separatistas d'Assam qu'utilizavan lo sud dau territòri botanés per atacar Índia. Abdiquèt en favor de son fiu Jigme Khesar Namgyel Wangchuck en 2006.
Senta Sabina e Bòrn
Senta Sabina
La prononciacion es [ʂe n tɒʂa’binɒ]. Lo nom es atestat Sancta Sabina au mièg del sègle XIV. Sabina es lo nom d'una martira de Roma al sègle III, , ,.
Istòria de Botan
Botan dempuei 2006
Lo rèi novèu contunia la politica de democratizacion de son paire e assaia de redurre la dependéncia a respèct d'Índia. Ansin, Thimphu melhorèt sei relacions amb Islamabad e Pequin. Pasmens, de desacòrdis importants demoran amb China, especialament regardant la definicion de la frontiera entre lei dos país.
En 2013, lo reiaume conoguèt sa premiera alternància politica amb la victòria suspresa dau partit democratic dau pòble de Tshering Tobgay. Nomat Premier Ministre, anoncièt un programa de decentralizacion, de reduccion dei despensas de la monarquia, de lucha còntra lo caumatge, de dubertura dau país ais investiments estrangiers e de reduccion dau deute public.
Milon de Crotone
Milon de Crotone, enfant de Diotime, espós de Myia, filha de Pitagoras, siguèt un deis atlètas mai celèbres de Grècia. Obtenguèt son premier titre en juniors en -540. Tre aqueu moment, Milon collecciona lei victòrias ambé 6 titres ai Juecs Olimpics, 7 titres ai Juecs Pitics, 9 titres ai Juecs Nemèus e 10 titres ai Juecs Istmics.
U (omonimia)
U pot èsser:
Cerbón
Cerbón es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Percy Bysshe Shelley
Percy Bysshe Shelley (n. en 1792, m.1822) foguèt un poèta anglés del Romantisme.
Lardièrs
Lardièrs ò Lardiers /lar'dje/ (Lardiers en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
Lo vilatge es situat a 766 m d'altitud.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Gwern-ar-Sec'h
Gwern-ar-Sec'h en breton ( Vern-sur-Seiche en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Sègle XVI abC
../.. | sègle XVIII abC | sègle XVII abC | sègle XVI abC | sègle XV abC | sègle XIV abC | ../..
Istòria
v. 1600-1590 : rèine dau sobeiran itita Mursili I. Perseguissent lei campanhas de son paire vèrs lo sud, capitèt de vencre e de pilhar Alèp (v. 1600 avC) e Babilònia (1595 avC). Pasmens, mau capitèt de se mantenir dins aquelei regions car deguèt reprimir de revòutas intèrnas menadas per l'aristocracia itita. Foguèt finalament assassinat e remplaçat per son bèufraire Hantili. Son rèine constituís l'apogèu militar de la poissança itita. 1595-1594 : disparicion de la dinastia amorrita de Babilònia après lo pilhatge de la vila per leis Ititas. Aprofichant lo caòs, de Cassitas prenguèron lo poder e fondèron una dinastia. v. 1550 : aparicion progressiva de la civilizacion micenèa en Grècia continentala. v. 1530 : conquista de Sumèr per lei Cassitas de Babilònia. Aquò permetèt de restaurar una larga partida de la poissança babiloniana.
Sciéncias e tecnicas
v. 1600 : generalizacion de la produccion de vèire en Egipte e en Orient Mejan. v. 1600 : redaccion dau papirús Edwin Smith sus l'anatomia. v. 1555 : redaccion dau papirús Ebers sus lei malautiás. Presenta de descripcions e de tractaments per plusors malautiás importantas coma lo diabèta.
Utu-hegal
thumb|right|[[Fotografia d'un fragment de muralha amb una inscripcion dedicada au rèi Utu-hegal.]]
Utu-hegal es un rèi sumerian d'Uruk que reinèt a la fin dau sègle XXII avC. Es famós per sa victòria còntra lei Gutis, un pòble originari dei Monts Zagros qu'aviá migrat en Mesopotamia. Foguèt remplaçat dins de circonstàncias mau conegudas per Ur-Nammu d'Ur qu'èra benlèu son fraire.
Pontoy
Pontoy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
La ferme de Cama, aujourd'hui disparue, apparaît encore en 1635 sur la carte "Territorivm Metense" d'Abraham de Fabert d'Esternay.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Vivièrs (Vivarés)
Vivièrs (Viviers en francés) es una comuna d'Occitània en Bas Vivarés que administrativament se tròba dins lo departament d'Ardecha e la region d’Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups. Lo gentilici es vivarés, vivaresa.
Segon las mapas d', de Cantal Passion e de l'ASLRF, la comuna es au nòrd de la linha ca- e cha-. Lo bas-vivarés es un parlar lengadocian septentrionau, en cha- mas pas en -aa.
Geografia
Vivièrs, situada en riba dreita de Ròse, vila medievala, capitala de Vivarés dempuèi lo sègle V, uèfra aus visitaires un vertadièr musèu d'arquitectura a cèu ubèrt. Es tanben una vila esportiva embé sos equipaments de lésers: piscina municipala, gimnàs embé centrala fotovoltaïca, pòrt de plasença e ròdous d'escorreguda.
Sidamo (lenga)
Lo sidamo (autonim sidaamu afoo, sidaamu qaale) es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Etiopia.
Localisacion
Lo sidamo es parlat majoritariamant dins l'anciana zòna Sidamo de la Region dels pòbles del Sud venguda en 2020 l'estat de Sidama. Los sidamo se nomenan sidaama. La lenga es apelada sidaamu afoo « la boca dels sidaama » o ben sidaamu qaale « los mots dels sidaama ».
Classificacion
Lo sidamo es una lenga coshitica orientala de las tèrras nautas. Fa partida d'un pichon sosgrop amb lo gedeo.
Cidones
Cidones es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Martin Niemöller
Martin Niemöller (14 de genièr de 1892 - 6 de març de 1984) foguèt un pastor e teologian alemand. S'opausèt al regim nazi.
''Quand los nazis venguèron quèrre los comunistas Diguèri pas res, qu'èri pas comunista.. Quand venguèron quèrre los socialdemocratas Diguèri pas res, qu'èri pas socialdemocrata. Quand venguèron quèrre los sindicalistas Diguèri pas res, qu'èri pas sindicalista. Quand venguèron quèrre los josieus Diguèri pas res, qu'èri pas josieu. Puèi me venguèron quèrre E i aviá pus degun per protestar.''
Wiernsheim
Wiernsheim es 'na comuna de Baden-Württemberg en Alemanha, 'la es situada dins l'arrondiment d'Enz, dins l'aira urbana Nordschwarzwald, dins lu district de Karlsruhe. N-i 'ribeten mai d'una familha vaudesa deu Piemont. 'Las fondeten lu vilatge de Serres ente podem trobar la Waldenserstraße, la ruá deus vaudés. L'occitan vivaroaupenc n-i era parlat enquera dins l'annadas 40.
La Genevraie
La Genevraie es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
Situada a 5 quilomètres del Merlerault, La Genevraie fa partida del costat del Merlerault.
Située à 5 kilomètres du Merlerault, La Genevraie fait partie du canton du Merlerault.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo prieuré de Bénédictins La nòstra-Madama a la Genevraie a fondat cap a 1160 per Foulques del Merle (vestigis).
Cigudosa
Cigudosa es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Arc composit
Un arc composit es un tipe d'arc constituït d'un assemblatge de materiaus variats (fusta, òs, bana, nèrvi...). Aquela tecnica de fabricacion permetiá d'aumentar la poissança e la portada de l'arma. Foguèt l'arma emblematica dei nomadas d'Eurasia coma lei Huns ò lei Mongòls.
Friedrich Nietzsche
thumb|200px|Friedrich Nietzsche, 1882 Friedrich Wilhelm Nietzsche (Röcken bei Lützen, Alemanha, 1844-1900) foguèt un filosòf alemand e un dei pensaires modèrnes pus influents.
Saint-Fiacre (Còstas d'Arvòr)
Sant-Fieg en breton (Saint-Fiacre en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Friedrich Nietzsche
Estudièt a l'Universitat de Bonn. En 1865, a Leipzig, faguèt seis estudis de filologia e en 1869 venguèt professor de filologia classica a Basilèa. En 1878 abandonèt lei classas, en causa d'una malautiá, puèi passèt leis estius a Sils Maria e la rèsta de l'an a la Ribiera occitana, gaireben sempre solitari e amb de recalivadas dins sa malautiá. En 1889, tombèt dins la deméncia; s'efaissèt lo 3 de genier de 1889 a Turin (quand encòntra una veitura que son cochier foeta violentament lo chivau, se sarrèt de l'animau, enlaçèt son còu e esclatèt en plors, enebissent a quau que fugue de se sarrar lo chivau). Passèt los dètz darriereis ans de sa vida dins un estat mentau quasi vegetatiu. Après sa mòrt, l'interpretacion de son òbra foguèt desfigurada per l'imatge de la foliá e per la propaganda nazi.
La pensada filosofica de Nietzsche, d'un caractèr poetic e personau marcat, es una critica dei valors tradicionalas de la cultura occidentala e l'assai d'elaborar una filosofia novèla. Se distinguisson tres periòdes dins sa pensada:
Son tres periòdes totalament diferents mai an un sistèma e una unitat perfècta.
La critica de la cultura occidentala
L'origina de la cultura occidentala se deu cercar dins lo mond grèc, ont se manifèstan clarament doas valors complementàrias:
La cultura occidentala se fondamenta subre la dissociacion d'aquestas doas valors e subre la somission de la vida a la rason. Socrates foguèt lo colpable d'aquesta dissociacion e dempuei Socrates, Grècia se presenta coma lo mond de la clartat, ont la rason trionfa subre leis instints. Sometre la vida a la rason es una error. La cultura occidentala, per aquò, es endecada dempuei son origina, per aver instaurat la racionalitat a quin prètz que siá. Aquesta error dogmatica se rosiga quand Platon inventèt l'esperit pur e l'idèa dau ben meteis. Per eliminar aquesta error de basa, cau criticar lo dogmatisme platonic dempuei totei leis ambits onte se manifèsta: la morala, la religion e la filosofia.
Lo vitalisme
La cultura occidentala es ja arribada a sa decadéncia, e cau premanir l'emancipacion de l'òme de totei lei valors moralas per li donar lo drech a la vida. Aqueu es lo pretzfach dau vitalisme.
Lo niilisme
Lo niilisme es un movement pròpri de l'istòria de la cultura occidentala. L'esperit occidentau, causat per lei valors fictivas, torna niilista e pèrd la fe en aquestei valors. Alora, la cultura rèsta sens sens, pr'amor que lo niilisme es una fòrça destructritz de la basa de la cultura occidentala, de Dieu, dau Dieu monoteïsta. Aquest Dieu mòr pr'amor qu'entre totei l'avèm assassinat. Quand prendrem consciéncia d'aqueste fach podrem alora despassar l'estat niilista, en bastissent una taula novèla de valors que menarà au subreòme.
L'òme e lo subreòme
L'òme es un èsser sens far, un pònt entre la bèstia e lo subreòme, l'unic animau que s'es pas encara assolidat. Cau superar l'òme o tornar a l'animalitat primitiva. Mai l'òme es l'animau que pensa au futur, qu'es capable de concebre d'ideaus.
Tres son estadas lei versions de l'ideau uman:
Forum roman
Lo forum roman es dins l'Antiquitat la plaça publica ont los ciutadans romans s'amasson per tractar d'afars comercials, politics, economics, judiciars o religioses, tot coma l'agora dins lo mond grèc. Un dels primièrs forums foguèt aquel establit a Roma sus las ribas del Tibre près del primièr pòrt fluvial de la vila: lo Forum Boarium (literalament lo « Mercat dels buòus »). Sa construccion comencèt a l'epòca de la fondacion de l'urbs.
Pendent l'expandiment territorial de Roma, de colonias se fondèron a l'imatge de la metropòli, amb las meteissa institucions e los meteisses equipaments urbans. Caduna donc possedís lo sieu forum a l'entorn de que s'organiza la vila.
Etimologia
Lo mot forum ven de foris significant « fòra » e designant tanben una « pòrta », que lo luòc ont se bastiguèt aquel de Roma èra un vast palun, situat fòra de las pòrtas de la vila. Foguèt assecat pas que mai tard amb la construccion de la Cloaca maxima jol reailme del rei etrusc Tarquin l'Ancian.
Foncion
A l'origina, los pimièrs forums romans son de plaças de mercat ont los bordièrs locals venián vendre lors produchs en directe als abitants. Amb l'evolucion demografica de la vila de Roma, la venta al detalh dirècte fa plaça a un comèrci de gròs amb l'aparéisson d'intermediaris que compravan los produchs dels bordièrs per lo revendre als abitants prenguent una marge per lor benefici. Los menudièrs sont alara escampilhats per tota las vila e asseguran la distribucion dels produchs près dels abitants.
Fàcia a la demanda creissenta, los forums se multipliquèron e s'especializèron. Acabèron per èsser nomenat segon los produchs venduts, coma lo forum Boarium pels bovids, lo forum Holitorium pels produchs ortalièrs, lo forum Piscarium pel peis, lo forum Vinarium pel vin, lo forum Suarium pels suids a Roma o encara lo forum Hordiarum per l'òrdi a Colonha .En mai de sa foncion primièra de plaça de mercat, lo forum roman venguèt un luòc de granda mèscla sociala ont de personas venent de totas las categorias socialas se crosant. Las activitats que s'i debanan s'aarstan pas a la venta al detalh o al comerci de gròs mas concentron totas las activitats publica: economicas, judiciàrias, politicas, financièras e religiosas. A l'entorn del Forum Roman de Roma, se realizan fòrça edificis destinats a abrigar e desvelopar aquelas activitats : de temples, de basilicas, de rostras, de curias, de porticas e de botigas (tabernae). La transformacion progressiva del forum que, d'una plaça de mercat, ven lo centre del poder roman, mena los òmes de poder e los arquitèctes a concebre de nòus forums que lo plans s'adapton pel melhor a totas lors foncions. Los forums imperials de Roma se realizan dins per aquò e ofrissent de novèlas solucions per cada activitat, fasent mòstra de la glòria del comanditari. Los forums de las vilas provincialas son en sguida bastits sus aquel modèl que varia sonque per far lo pas a la topografia. Unes forums pòdon s'especializar dins las activitats politicas per abandonar lor foncion primièra de plaça del mercat mas d'autres pòdon al contrari desvolopar gaireben sonque la activitats comercialas centre|thumb|400x400px|Fresca de l'« Ostal de Julia Felix » de Pompèi representant las activitats del forum.
Arquitectura
Lo forum roman es tradicionalament bastit près del centre de la vila marcat pel crosament de las doas vias màger : lo cardo e lo decumanus. Es possible qu'un forum siá bastit fòra de tota vila pel magistrat responsable de l'entreten del malhum rotièr d'una província. La vila qu'acaba per se desvelopar alara a l'entorn de la plaça ne garda lo nom, coma es lo cas pel Forum Livii o Forum Julii.
U (municipalitat)
U o Uh es una municipalitat de 18,6 km² e 3192 abitants al nòrd-èst de l’illa de Pohnpei, en Micronesia. Lo vilatge principal es. Ten son nom de l’estat tradicional d’U.
Karl Barth
thumb|right|300px|Karl Barth en 1955.
Anthracotherium
thumb|Anthracotherium siguec un mamifèr, aué escantit, que demorèc en diuersi continents demest er oligocèn e eth miocèn. Anthracotherium ei un genre pròpi dera familha de mamifèrs escantits des Anthracotheriidae. Es anthracotheriums formen un grop de mamifèrs proches der ipopotam qu'apareishen en er inici de l'oligocèn e s'escantiren pendent eth miocèn. Èren probablaments semiaquatics.
Descripcion
Anthracotherium avia 44 dents. Demorèc pendent er oligocèn en Euròpa, Africa, Asia e America del Nòrd. Anthracotherium desapareishèc ena fin deth miocèn, dilhèu per dus arrasons; eth cambi climatic e tanben ua competicion damb d'autes artiodactils coma es suids e es ipopotams qu'avec lòc, sembla éster, en Euròpa.
Eth genre Anthracotherium ei tipic dera familha des Anthracotheriidae probablaments pr'amor qu'ei eth genre mès ben estudiat. Era anatomia dera maishèra inferior a sigut plan ben estudiada e aué se pensa qu'Anthracotherium, coma d'autes genres d'aguesta familha, ère proche der ipopotam e dilhèu en siguec un ancessor. Es descurbiments mès navèths suggereishen, ath sòn torn, qu'es anthracotheres e es ipopotams èren tanben dera familha dera balena.
Eth nom deth genre vò díder bèstia deth carbon pr'amor qu'es prumèrs fossils sigueren trapats en diversi estrats de lignit europèus deth terciari.
Anthracotherum magnum demorèc en Euròpa e avia era mesura d'un ipopotam mès tanben i aguec tanben d'autes espècies mès petites. Aguest genre demorèc tanben en Egipte, Índia e America del Nòrd ).
Es 9 espècies confermades enquia aué son: Anthracotherium siminthus, Anthracotherium morsvialense, Anthracotherium minus, Anthracotherium minimum, Anthracotherium bumbachense, Anthracotherium meneghinii e Anthracotherium merycopotamus. Aguest darrèr descrit per Falcone e Cantley dejà en 1847.
Totes es espècies son escantides. D'autes sinonims scientifics d'Anthracotherium son Anthracohyus, Anthracokeryx e Anthracothema.
Referències
1.- w.circoloculturalegrassi.it/museo/Anthracotherium.html (en italian)
Pierre Bachelet
thumb|Pierre Bachelet en 1988 Pierre Bachelet, nascut lo 25 de mai de 1944 a París (França) e mòrt d'un cancèr lo 15 de febrièr de 2005 còsta París a Suresnes (Nauts de Sèina), es un autor, compositor e cantaire francés.
Sa familha es originària de Picardia : aital, Pierre Bachelet passa una partida de son enfança a Calais, la vila de son paire. Evòca d'alhors la Picardia (lo Nòrd de França) dins mantunas de sas cançons, en particular dins Les corons, cançon emblematica de son repertòri.
Obten una primièra gròssa capitada discografica comerciala en avent compausat la benda sonòra del film Emmanuelle de Just Jaeckin : 1,4 milion de 33 torns (albums) e 4 milions de 45 torns son estats venduts. Pierre Bachelet participa tanben a la musica dels films Coup de tête e La Victoire en chantant de Jean-Jacques Annaud, Les bronzés font du ski de Patrice Leconte e Gwendoline de Just Jaeckin. A tanben realizat la musica del film Histoire d'O en 1975, la dels Enfants du marais (1999) e de Un crime au paradis de Jean Becker (2001).
Pierre Bachelet ven mai que mai un cantaire plan popular en França dins las annadas 1980 (fins a 1990) seguida a la plan gròssa capitada del títol Elle est d'ailleurs en 1981, puèi Les corons al succès comparabla en 1982. Demest los autres tubes de Pierre Bachelet, se pòt citar Marionnettiste e En l'an 2001 en 1985, Vint ans en 1987, L'homme en blanc a la fin de l'annada 1989, Pleure pas Boulou e Flo (en duò amb Florence Arthaud) en 1990.
Glyptodon
Lo gliptodont (Glyptodon clavipes, gr. "Dent ranurat") es una espècia extincta de mamifèr cingulat de la familha Glyptodontidae.
Aqueste animal, ligat als actuals armadillos, èra natiu d'America. Lo gliptodont mesurava près de 3 m e pesava près de 1,4 t, en essent equivalenta en forma e tamanho a un Volkswagen Escaravat. Èra erbivòr e, per la siá constitucion, se supausa que foguèt pas fòrça agila. La siá defensa contra los predadors se basava en lo sieu clèsc rigit. Las desparièras espècias se distinguisson pels patrons e tipes de clèsques. Pendent milenis, fòrça d'aquestes clèsques demorèron vuèges al cors de las planicies d'Uruguai, Riu Grand del Sud e d'Argentina, en servint probablament de refugi pels umans primitius de la region.
Calendau (revista)
Calendau foguèt una revista felibrenca mesadièra publicada a Montpelhièr entre febrièr de 1933 e junh de 1945, dirigida per Pèire Azemà.
Besançon
Istòria
Classificada vila d'Art e d'Istòria, la vila de Besançon possedís un ric passat istoric que lo sieu patrimòni architectural n'es un testimòni fòrt. Dempuèi la fondacion d'un oppidum gallés, la vila a pas cessat de se desvolopar e de engrandir-s'abans de venir un centre cultural, militar e economic de primièr òrdre. Après germanica après francesa, la capitala comtoise a gardat de nombrosas traces dels desparièrs periòdes de la siá istòria de la Antiquitat a sègle XIX.
Dietrich Bonhöffer
Dietrich Bonhoeffer [], nascut lo 4 de febrièr de 1906 a Breslau (pol. Wrocław), mòrt lo 9 d'abril de 1945 al camp de concentracion de Flossenbürg en Bavièra, près de l'actuala frontièra germanochèca, pastor protestant, teologian e militant antifascista.
Khoms
Khoms (arab : الخمس) es una vila portuària del nòrd-oèst de Libia e lo cap luòc de la chabiyat d'Al Morqob. Se situa a 120 quilomètres a l'èst de Trípol dins la region istorica de la Tripolitània. Lo celèbre site arqueologic de Leptis Magna se trapa a un pauc mai de tres quilomètres de la vila. Sa populacion èra de 202 000 abitants en 2009.
Istòria
Khoms foguèt fondada pels Turcs de l'Empèri Otoman al sègle XVI. Comencèt a venir importanta al sègle XIX, quand son pòrt comencèt a exportar l'alfa. Se desvolopèt pendent lo periòde de colonizacion italiana (1911-1943).
Dins periòde d'estabilitat lo pòrt fa comerci del ton, l'exportacion dels dàtils e de l'òli d'oliva. Khoms es tanben conegut per sas fabrica de sabon. Tanben mena lo torisme mercé al site de Leptis Magna, inscrich al patrimòni mondial en 1982.
La vila se rebelèt pendent la revòlta libiana de 2011.
Personalitat
Khoms es la vila natala del pintre Mario Schiffano (1934-1998) del vam d'Andy Warhol.
Cihuela
Cihuela es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Ramon Rogièr Trencavèl
Biografia
Raimon Rogièr èra lo filh de Rogièr II Trencavèl e d'Azalaís de Tolosa, e lo nebot de Ramon VI de Tolosa. Viviá al castèl comtal de Carcassona que foguèt construch per sos aujòls al sègle XI. Aviá esposat Agnès de Montpelhièr e d'aquela union nasquèt un filh, Ramon II Trencavèl.
Malgrat qu'èra pas catar, Raimon Rogièr aviá adoptat una actitud permissiva e liberala, pro caracteristica dels senhors de Lengadòc, en matèria de religion. D'efièch, comptava sus la comunautat jusieva per administrar Besièrs, son segond fièu per òrdre d'importància. Pasmens los eveniments advèrses se precipitèron e cambièron la vida del país e de sos dirigents. En seguida de l'assassinat de son legat Pèire de Castelnòu en 1208, lo papa Innocenci III declarèt una guèrra al catarisme, e metèt en camin la Crosada contra los Albigeses. A l'encòp faguèt prononciar de senténcias d'escomenge envèrs los senhors de Lengadòc (çò que concernissiá, entre d'autres, Ramon Rogièr e son oncle Ramon VI de Tolosa) qu'èran estats jutjats tròp permissius envèrs los "erètges" e balhèt lor tèrra en preda.
A la mièg-1209, los crosats s'acampèron a Lion e comencèron de caminar vèrs los territòris occitans. En junh, Raimon de Tolosa, vesent lo dangièr se sarrar, decidiguèt de far acte de contricion e prometèt de luchar contra l'eresia. Alara son escomenge foguèt levat e sas tèrras venguèron protegidas dels crosats.
Aquestes darrièrs se virèron alara vèrs Montpelhièr e cobejavan las tèrras de Raimon Rogièr. Aqueste temptèt de seguir los passes de son oncle mas los legats del papa refusèron de daissar que se rencontrèssen pendent que los crosats caminavan sus Besièrs que ne faguèron lo sac en julhet. Aquò butèt Raimon Rogièr a se replegar sus Carcassona.
Lo, los crosats comencèron lo sètge de la ciutat. Coma vassal del rei d'Aragon, Ramon Rogièr pensava que Pèire II lo vendriá secórrer, mas aqueste darrièr, vassal dirècte del papa, preferiguèt la via diplomatica e joguèt lo mediador. Las negociacions capitèron pas e lo rei tornèt partir. L'aiga venguèt a mancar dins la ciutat, çò que provoquèt sa reddicion vèrs lo 15 d'agost.
Raimon Rogièr prenguèt en carga las negociacions. Çò que s'i passèt es somés a d'especulacions. Foguèt arrestat pendent los parlaments o se constituiguèt otatge en escambi de la vida dels abitants de la ciutat? Çò segur es que se retrobèt embarrat dins una de sas pròprias bassas-fòssas e los abitants de Carcassona foguèron caçats de la vila sens poder prendre de qué assegurar lor per viure.
Qualques meses mai tard, Raimon Rogièr moriguèt al fons de son croton, versemblablament d'una dissentariá, causa que s'adobèt plan per Simon de Montfòrt que se poguèt aital apoderar dels territòris dels Trencavèls.
Calendau
Calendau pòt designar :
Foulognes
Foulognes es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
Foulognes Es una municipalitat del Bessin situada a 17 quilomètres de Bayeux, 20 quilomètres de Sant-Lô e 34 quilomètres de Can. Aperten al costat de Caumont-lo Ventilat e a la Comunitat de municipalitats Intercom Balleroy Lo Molay-Littry. Las municipalitats limitrophes de Foulognes son Planquery a l'oèst e al nòrd, Santa-Honorine-de-Ducy al nòrd-es, Livry al sud-es e Cormolain al sud e sud-oèst. La municipalitat a traversat per la Soquence, afluent en marge drech de la Drôme.
Foulognes est une commune du Bessin située à 17 kilomètres de Bayeux, 20 kilomètres de Saint-Lô et 34 kilomètres de Caen. Elle appartient au canton de Caumont-l'Éventé et à la Communauté de communes Intercom Balleroy Le Molay-Littry. Les communes limitrophes de Foulognes sont Planquery à l'ouest et au nord, Sainte-Honorine-de-Ducy au nord-est, Livry au sud-est et Cormolain au sud et sud-ouest. La commune est traversée par la Soquence, affluent en rive droite de la Drôme.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bourguébus
Bourguébus es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Haussignémont
Haussignémont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ciria
Ciria es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Mamot lanós
Lo mamot lanós (Mammuthus primigenius) foguèt una espècia de mamifèr de la familha dels elefantids uèi desapareguda. Amb son espessa forradura de long pelses, èra una espècia adaptada al clima extrèm de l'edat de gèl. Mammuthus primigenius aviá una talha similara a la de l'elefant asiatic actual. Se son trobat fòrça òsses e de defensas corbadas, e tanben de còsses entièrs congelats, d'exemplars d'aquesta espècia de mamot en Siberia, per las islas de l'Artic e en America del Nòrd. Lo primièr especimèn complèt d'aqueste animal se descobriguèt en 1806, près de la desbocadura del riu Lena, en Siberia.
Talmud
Lo Talmud (תלמוד en ebrieu) es un escrich d'importància e d'autoritat del Judaïsme, que conten de discussions rabinicas sus la lei jusieva, l'etica jusieva, las tradicions, las legendas... Es una font fondamentala de la legislacion, de las tradicions e de las exortacions moralas. A dos components: la Mišnah e la Gemara (una discussion de la Mišnah), mas los tèrmes Talmud e Gemara son usats de manièra intercambiabla. Lo Talmud espandís los escriches de la Torah, e es la basa de la màger part de la literatura rabinica. Lo Judaïsme considèra lo Talmud coma una partida de la tradicion orala e lo Tanaḥ una partida de la tradicion escricha. Lo Talmud pòt completar e explicar lo Tanaḥ mas, per definicion, lo pòt pas contradire.
Sainte-Pience
Sainte-Pience es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Umar
thumb|right|Representacion d'Umar (a drecha) sus una miniatura pèrsa de la fin dau sègle XVI.
Sainte-Pience
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Umar
Umar (vèrs 582-591, La Mèca - 7 de novembre de 644, Medina) foguèt lo segond califa musulman de 634 a 644. Succediguèt a Abu Bakr as-Siddiq (632-634) e foguèt remplaçat per Uthman (644-656). Premier califa dich « comandaire dei cresents », aguèt un ròtle major dins l'expansion e l'estructuration de l'islam.
D'efiech, après un periòde d'oposicion a la religion novèla, venguèt companhon de Maomet tre leis ans 616-617. Faguèt rapidament partida dei caps principaus de la comunautat musulmana e participèt ai conflictes que permetèron la presa de La Mèca per Maomet. Après la mòrt d'aqueu darrier en 632, venguèt un dei conselhiers pus importants dau califa Abu Bakr as-Siddiq e aguèt un ròtle dins la repression de la revòuta iniciada per certanei tribús aràbias còntra lei musulmans. Conselhèt tanben de començar lo trabalh de compilacion de l'Alcoran e dei tèxtes juridics islamics.
En 634, foguèt designat coma successor per Abu Bakr. Sota sa direccion, lo Califat veguèt lo renfòrçament dei poders dau govèrn centrau gràcias a una tiera de reformas administrativas que permetèron la creacion d'una estructura estatala vertadiera. En parallèl, foguèt organizada la perseguida de l'expansion militara amb la conquista de la Pèrsia Sassanida e de plusors províncias bizantinas importantas coma Egipte.
L'origina e la jovença d'Umar
Omar nasquèt a La Mèca dins lo clan dei Banu Adi qu'èra cargat d'arbitrar lei desacòrdis entre lei diferentei tribüs de la region. Sa data de naissença es mau coneguda per leis istorians. La situan entre 582 e 591 segon leis estudis e lei declaracions de l'imam An-Nawari (vèrs 582-583), de l'istorian pèrse Tabari (entre 582 e 591 ) ò d'Umar eu meteis (584 ).
Son paire èra dich Al-Khattab ibn Nufayl e sa maire Hintimmah. Fasián partida de la classa mejana de la societat e Umar recebèt una educacion avançada per son epòca inclusent l'escritura, leis arts marciaus, la lucha e l'equitacion. Descurbiguèt tanben la literatura e la poesia. Gràcias a aquela instruccion, Umar poguèt succedir a son paire e participar ais arbitratges entre tribús. Venguèt tanben marchand e realizèt divèrsei viatges en Euròpa e en Pèrsia. I poguèt estudiar lei societats localas mai seis afaires comerciaus prosperèron gaire e Umar foguèt jamai un marchand ben riche.