cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oral (flume)
L'Oral a la font prèp del mont Kruglaya dins los Orals, raja cap al sud parallèlament e a l'oèst de la ribièra Tobol que s'escola cap al nòrd, a travèrs Magnitogorsk, e a l'entorn de l'extemitat sud d'Oral, a travèrs Orsk ont vra capa l'oèst durant aperaquí 300 quilomètres, a Orenburg, quora la ribièra Sakmara la rejonh. D'Orenbourg, contunha cap a l'oèst, passa en Cazacstan, vira puèi tornarmai cap al sud a Oral, e serpentejant a travèrs una larga plana entrò aténher la mar Caspiana a qualques quilomètres d'Atyrau, ont forma un dèlta a 46 ° 53′N 51 ° 37 ′ E.
Froidevaux
Froidevaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Monthòrt
Monthòrt o Monhòrt de Shalòssa (Montfort-en-Chalosse en francés) qu'ei ua comuna gascona de Shalòssa, situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [munt'hɔrt]. Las fòrmas ancianas que son Sanctus Petrus de Oiosses aus sègles XI-XII, Montfort (mapas de 1638 e de 1651), Monfort (mapas de 1714 e de 1733).
Monthòrt qu'es format de mont, deu latin mons, montem e de l'adjectiu qui vien deu latin fortis, « hòrt, fortificat », qui mòstra la valor militara deu lòc.
Monthòrt qu'ei ua parròpia dont la glèisa dependèva de l'abadia de Divielle (nom francés). L'aglomeracion qu'estó e fortificada au sègle XII. Que'n hèn ua bastida au sègle XIII. Lo nom d'origina de la parròpia que vien probablament deu nomen Oius dab lo sufixe -otz(e).
Busan
Busan (hangeul:부산; hanja: 釜山;prononciat en corean: /pusʰan/), oficialament Ciutat metropolitana de Busan ), es la segonda pus granda vila de Corèa del Sud aprèp Seol, amb una populacion d'aperaquí 3.6 milions d'abitants. La populacion de l'aira metropolitana, qu'inclutz las vilas vesinas de Gimhae e Yangsan, es d'aperaquí 4.6 milions.
Es situada dins la region de Yeongnam, al extrèm sud-èst de la peninsula de Corèa en riba de la Mar de Japon. La vila es un centre per la cultura, l'educacion e un pòl economic dins la region. Es lo pòrt pus important de Corèa del Sud e lo cinquen al nivèl mondial en tonatge. La vila presenta una extension importanta, amb de quartièrs separats per las montanhas que l'enròdan al nòrd e a l'oèst e per la val del riu Nakdong. Lo quartièr de Jagalchi (자갈치 시장) situat prèp del pòrt es fòrça famós per son mercat dels peisses, sas carrièras estrechas e sas nombrosas botigas.
Divisions administrativas
En 1957, Busan reformèt sa division administrativa amb la creacion de 6 novèls districtes o gu: Busanjin-gu, Dong-gu, Dongnae-gu, Jung-gu, Seo-gu, e Yeongdo-gu. Actualament, la vila compta 15 gu e 1 gun (comtat):
Boadilla del Monte
Boadilla del Monte es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
António José de Ávila
António José de Ávila, 1 Duc d'Ávila e Bolama (1806-1881) professor e òme politic foguèt primièr ministre de Portugal entre lo 4 de genièr e lo 22 de julhet de 1868.
Lo Castelet (Leberon)
Toponimia
Joan d'Alhaud crompa al s. XVIII la senhoria dau Castelet. . Fau doncas restablir l'article, qu'exista dins los Castelets vesins (Aups d'Autra Provença, Var...) e escriure Lo Castelet.
Istòria
Lo Castelet es destrusit e voidat de sa populacion en 1390. Es repoblat après 1478 ambe mond venguts d'Auvèrnha.
Joan Alhaud, çurgenh de Lormarin, ven senhor dau Castelet en 1753.
A la revolucion francesa, Lo Castelet ven Castellet, comuna de las Bocas de Ròse. Es transferit au departament de Vauclusa a la creacion d'aqueu, en 1793. En 2018, lo nom oficiau dau Castelet ven Castellet-en-Luberon.
Chevillon (Iona)
Chevillon  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Lalac
Lalac (Lalley en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region d’Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Mandé Sidibé
Mandé Sidibé (Bafoulabé, 20 de genièr de 1940 - Neuilly-sur-Seine, França, 25 d'agost de 2009) foguèt un politician e economista malian. Ocupèt lo cargue de primièr ministre de Mali entre 2000 e 2002.
Sant Empèri Roman Germanic
Lo Sant Empèri Roman Germanic (alemand: Heiliges Römisches Reich; latin: Sacrum Romanum Imperium: Sant Empèri Roman de la Nacion Germanica) èra una union de territòris d'Euròpa Centrala entre l'Edat Mejana e l'Edat Modèrna plaçats jos l'autoritat d'un emperaire roman germanic. Lo primièr emperaire roman germanic foguèt Otto I en 962 de l'èra crestiana. Lo darrièr foguèt Francés II, qu'abdiquèt e dissolguèt l'empèri en 1806 durant las Guèrras Napoleonencas. Lo Sant Empèri nasquèt en 962 de la Francia Orientala, eissida del desmembrament de l'Empèri Carolingian pel Tractat de Verdun, e foguèt l'entitat predominanta d'Euròpa Centrala durant gaireben un millenni, fins a la sa dissolucion en 1806 per Napoleon Ièr.
Al sègle XVIII, compreniá la màger part de las actualas Alemanha, Republica Chèca, Àustria, Liechtenstein, Eslovènia, Belgica e Luxemborg, e tanben una part de la Polonha actuala e una porcion dels Païses Basses. Anteriorament, n'avián format part la totalitat dels Païses Basses e de Soïssa, l'èst de França e lo nòrd d'Itàlia.
La formacion de l'Empèri
thumb|right|Partiment de l'[[Empèri Carolingian en 843 entre Francia Occidentala (ròse), Francia Mediana (verd) e Francia Orientala (jaune).]]
La formacion dau Sant Empèri Roman Germanic acomencèt en 843 pendent lo partiment per lo Tractat de Verdun de l'Empèri Carolingian entre lei tres fius de Loís I lo Piós (814-840). Tres estats foguèron formats : Aquela division dau territòri carolingian va venir permanenta e l'autoritat dei govèrns centraus va lèu s'afeblir en causa dei divisions intèrnas dei reiaumes e de la pression ai frontieras d'envaïseires coma lei Vikings. Ansin, apareguèron d'ensems autonòms coma lei ducats o lei comtats que dispausavan d'una independéncia fòrça importanta e reconeissián solament un poder sobeiran nominau ai rèis centraus. Aqueu movement serà a l'origina de la societat feodala de l'Edat Mejana. Pasmens, totei leis estats carolingians foguèron pas pertocats au meme gras per aquela evolucion.
La Francia Mediana dispareguèt totalament tre la fin dau sègle IX quand son unitat se descompausèt en causa dei partiments entre leis eiretiers de la dinastia e de l'influéncia de l'aristocràcia locala que desirava venir autonòma. En Francia Orientala, lei ducs foguèron elegits per lei nòbles locaus. Puei, lo rèi foguèt tanben elegit per lei membres pus importants de la noblesa. La dinastia carolingiana perdiguèt donc rapidàment lo contraròtle de l'estat mai l'unitat dau reiaume demorèt. En 919, Enric I de Saxe foguèt elegit. Reinèt fins a 936 e capitèt de convéncer lo rèsta dei grands dau reiaume d'elegir son fiu Oton I coma rèi après sa mòrt. Aquò permetèt de fondar la dinastia otoniana que va dirigir l'Empèri fins a 1024.
La dinastia otoniana
thumb|right|Extension dau Sant Empèri Roman Germanic vèrs 1000.
De 919 a 1024, la dinastia otoniana dirigiguèt l'Empèri e consolidèt son unitat. Unei principis foguèron la basa d'aqueu procediment. Lo premier foguèt lo mantenement de l'autonomia dei ducats dau reiaume qu'èran a l'origina de la monarquiá electiva de Francia Orientala. Puei, lei rèis capitèron de desvolopar una clientèla importanta de vassaus que permetèt d'assegurar lor poder. Enfin, leis Otonians s'apielèron tanben sus la Glèise crestiana per renforçar l'estructura governamentala.
D'efèct, la relacion entre lo rèi e lei ducs èra l'element primordiau de l'unitat dau reiaume en formacion. Lei ducs èran quasi independents e la fònt dau poder reiau gràcias a l'eleccion dau rèi per lei senhors pus poderós. Per assegurar lor poder, leis Otonians deguèron donc se limitar a l'exercici dau poder de senhoriá sus lei ducs e reconóisser seis poders dins leis afaires intèrnes dei ducats. Aquò permetèt de donar una autonomia granda ai senhors dau reiaume e empachèt una desintegracion sus lo modèle d'aquela de Francia Mediana.
En fòra de la reconoissença dei drechs dei senhors pus importants, lei rèis de Francia Orientala desvolopèron tanben una clientèla pròpria per venir lei senhors feodaus pus poderós dau reaiume. D'efèct a la fin de l'Empèri Carolingian, la possession d'una clientèla importanta èra una condicion necessària per obtenir lo poder. Leis Otonians capitèron de se crear una clientèla d'evesques en cambi de territòris qu'èran recuperats a la mòrt de son titular. Aquò permetèt au rèi de pas dispersar sei domenis entre de familhas nòblas qu'avián tendéncia de venir pauc a pauc independentas dau poder centrau. Gràcias a aqueu sistèma, leis Otonians venguèron lei caps de la premiera clientèla europèa tre lo sègle X.
D'autra part, leis Otonians utilizèron egalament la Glèisa per consolidar l'administracion dau reiaume. L'Emperaire capitèt de prendre lo contraròtle deis institucions de la Glèisa presentas sus son territòri en cambi de divèrsei recompensas. Ansin, lei membres dau clergat aut èran nomats a l'iniciativa dau poder centrau e la Glèisa foguèt donc pauc a pauc integrada dins la gestion deis afaires imperiaus. Aquela politica culminèt a la fin dau sègle X quand lo nòrd d'Itàlia èra sota la dominacion dau Sant Empèri e qu'unei papas foguèron nomats per son cap.
La dinastia franconenca
La mòrt sensa eiretier de l'emperaire Enric II en 1024 marquèt la fin de la dinastia otonomiana e lo començament de la dinastia franconenca après l'eleccion de Conrad II. Va dirigir l'Empèri fins a 1125. L'unitat de l'Empèri foguèt renforçada e mai se l'aristocràcia obtenguèt certanei drechs permetent d'assegurar son autonomia.
Ansin, la dinastia franconenca contunièt la politica religiosa deis Otonians per administrar l'Empèri e dirigir la nominacion dei membres dau clergat aut. Per exemple, la nominacion dau clergat dei territòris imperiaus èra pas realizada per lo papa mai solament per l'emperaire. Au contrari, lo cap dau Sant Empèri contunièt de poder nomar o destituir lo papa coma en 1046. D'autra part, la dinastia assaièt d'introdurre e de propagar lo drech roman, en plaça dei lèis germanicas tradicionalas, e la patz entre lei territòris imperiaus. Per aquò, s'estendiguèt l'idèa de « Patz de Dieu » apereguda dins lo sud de França. Enfin, leis emperaires capitèron d'acabar lo procediment d'union de Borgonha dins l'Empèri. Aquela region èra ja sota lo contraròtle de l'emperaire dempuei l'adopcion d'Enric II coma eiretier per lo darrier rèi borgonhon mai lei Franconencs capitèron de l'unificar dirèctament au Sant Empèri.
Pasmens, leis emperaires deguèron acceptar una partida dei volontats d'autonomia dei membres de la noblesa auta de l'Empèri. Certanei fèus periferics coma Ongria venguèron independents. De mai, per l'eleccion d'Enric IV, l'aristocràcia capitèt de condicionar sa somission au rèi a la justesa de son rèine. Enfin, lo periòde de regéncia au començament dau rèine d'Enric IV venguèt la perseguida de l'afebliment de l'autoritat centrala en causa de la division de la Cort. En particular, la papautat retrobèt son independéncia
La Querèla deis Investiduras
La Querèla deis Investiduras se debanèt de 1075 a 1122 durant la fin dau periòde de la dinastia franconenca. D'efèct, aprofichant l'afebliment dau poder imperiau, la papautat retrobèt son autonomia e decidiguèt de luchar còntra la nominacion dau clergat dau Sant Empèri per l'emperaire. Entre 1075 e 1077, lo papa utilizèt son drech d'excomunicacion còntra Enric IV a prepaus de la nominacion de l'evesque de Milan. Après un conflicte de doas annadas, Enric IV deguèt se sometre. Pasmens, son fiu Enric V decidiguèt d'acomençar tornarmai aqueu conflicte e una solucion novèla foguèt acceptada per lei dos camps en 1122. L'emperaire gardèt lo drech de confirmar leis eleccions dei membres dau clergat. En revenge, lei procediments d'eleccions èran venguts mai independents, especialament en Borgonha e Itàlia. Enfin, una partida dei devers ancians dau clergat a respèct de l'emperaire dispareguèt. Ansin, la Querèla deis Investiduras s'acabèt per una desfacha politica de l'Emperaire que veguèt son poder demenir fòrtament.
La dinastia dei Hohenstaufen
Après la fin de la dinastia franconenca en 1125, doas familhas poguèron pretendre d'èsser elegidas a la tèsta de l'Empèri. La premiera foguèt la familha Welf e la segonda aquela dei Hohenstaufen. Aquò serà la fònt de divèrsei conflictes, especialament dins lo nòrd d'Itàlia, que s'acabèron per lo succès dei Hohenstaufen e per un renforçament de l'autonomia de l'aristocràcia imperiala.
La Ribèra (Gironda)
La Ribèra o La Ribèira (en francés: La Rivière) es una comuna d'Occitània, en Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda de la region  de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Sant Empèri Roman Germanic
La dinastia dei Hohenstaufen
D'efèct, après la mòrt d'Enric IV en 1125, foguèt elegit Lotari III de la familha Welf que reinèt fins a 1137. Au contrari dei dinastias precedentas, sa politica foguèt caracterizada per son sostèn au papa. Pasmens, a sa mòrt, lei Welf foguèron escartats e Conrad III dei Hohenstaufen foguèt elegit cap de l'Empèri. Aquò va entraïnar lo començament d'un conflicte recurrent dins lei vilas dau nòrd d'Itàlia entre lei partisans dau papa (Guelfs) e aquelei de l'emperaire (Gibelins). Aquelei trebols obliguèron Frederic I (1152-1190) d'intervenir dins la region per restaurar l'òrdre imperiau. Lo conflicte s'acabèt per una revirada per l'Emperaire, vencut a Legnano en 1176, que veguèt son influéncia demenir en Itàlia. Pasmens, Frederic aprofichèt aqueu conflicte per redurre lei possessions de la familha Welf en Alemanh. D'efèct, en 1175, Enric XII de Baviera, cap de l'ostau dei Welf, refusèt de l'ajudar durant sei campanhas. Aqueu refús foguèt pretèxt a un procès feodau victoriós per insubordinacion gràcias a una aliança entre lo poder imperiau e la màger part dei senhors dau reiaume. Dins aquò, sei territòris foguèron partejats entre lei senhors territoriaus de l'Empèri e lo domeni imperiau pròpri aprofichèt pas l'occasion per s'agrandir.
La Ribèra (Gironda)
Geografia
La petita comuna deu Fronsadés, partida deu Libornés, es en partida dens la ribèira de Dordonha e en partida dens lo tarrèir boscós e los platèus que la dominan. La vinha (vins roges d'apellacion Fronçac) es presenta dens tota la comuna, un pauc mens dens la ribèira. La comuna e lo sud-oèst deu borg son traversats per la RD 670, anciana RN 670, Liborna-Sent Andreus de Cubzac, que passa dens la ribèira a proximitat deu tarrèir (mot local per penjal, travèrs, còstas).
Sant Empèri Roman Germanic
La dinastia dei Hohenstaufen
A la mòrt de Frederic I, son successor Enric VI (1190-1197) assaièt de prendre lo contraròtle dau reiaume normand de Sicília e dau sud d'Itàlia e d'instaurar un poder centrau poderós dins l'Empèri. Pasmens, se turtèt a una resistància acarnada dei Normands e ai trebols causats en Alemanha per lo partit Welf. Sa mòrt prematura en 1197 marquèt sa revirada e lo començament d'un periòde d'instabilitat dau tròne imperiau fins a la reconoissança de Frederic II au començament deis annadas 1210. Son rèine veguèt lei Grands de l'Empèri obtenir de privilègis fòrça importants que van permetre lo desvolopament d'estats quasi independents dins l'Empèri. Aquò foguèt renforçat per la fin de la dinastia en 1250 que causèt un afebliment major dau poder imperiau.
La fin de l'Edat Mejana
thumb|right|Territòri dau Sant Empèri Roman Germanic vèrs lo sègle XIV.
Après lo declin dei Hohenstaufen, la fin de l'Edat Mejana veguèt la transformacion de l'Empèri que lo poder centrau venguèt relativament feble e que se centrèt mai e mai sus lei regions alemandas. D'efèct, l'afebliment dau poder imperiau contunièt en fàcia de la formacion d'estats poderós dirigits per lei princes-electors. Aquelei darriers veguèron lor poissança aumentar quand lo papa decidiguèt de fixar lo mòde d'eleccion de l'Emperaire e que venguèron lei membres solets dau collègi electorau. De mai, lo tròne imperiau demorèt vacant durant unei periòdes. Enfin, la papautat, que se desplacèt en Avinhon a partir de 1309, acomencèt tornarmai de luchar còntra lo poder imperiau sus leis afaires de la Glèisa, especialament dins lo nòrd d'Itàlia.
Aqueu procediment se debanèt en parallèl d'un reculament dei frontieras imperialas e de la pèrda d'influéncia sus lei regions perifericas. Lo fenomèn foguèt fòrtament marcat dins lei regions occidentalas en causa dei trebols de la Guèrra de Cent Ans. Certanei nòbles francés importants avián de fèus dins de reiaumes diferents. Lo rèi Carles V prenguèt possession dau Daufinat e de membres de sa familha obtenguèron de possessions imperialas coma Provença o Borgonha. Certanei familhas reconoguèron la senhoriá francesa. Enfin, de movements d'autonomia se debanèron dins d'autrei territòris occidentaus coma Soïssa ambé la creacion de la Confederacion dei Tres Cantons en 1291 e Itàlia.
Lo centre dau Sant Empèri se desplacèt donc dins lei regions alemandas a l'entorn dei familhas majoras de l'Empèri (Luxemborg, Wittelsbach e Hamsborg). Dins aquò, l'afondrament de l'Ostau dei Luxemborg vèrs la fin dau sègle XIV marquèt l'ascension dei Hamsborg que prenguèron lo poder dins leis institucions imperialas e lo gardèron quasiment fins a la fin de l'Empèri. Òr, lei possessions d'aquela familha èran principalament situadas dins lei regions orientalas de l'Empèri que van venir la fònt de la monarquiá poderosa austriana.
La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg
La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg foguèt realizada per lei premiers emperaires d'aquela dinastia, Frederic III (1440-1486), Maximilien I (1508-1519) e Carles Quint (1519-1558), gràcias a lor poissança que permetèt de redreiçar lo poder e l'imatge de l'Empèri. Unei reformas majoras foguèron consideras coma un projècte d'impòst comun e de patz generala entre leis estats imperiaus. Pasmens, fin finala, solament dos cambiaments foguèron definitivament adoptats : lei Ceucles imperiaus per organizar la defensa e la collècta de l'impòst e la Chambra imperiala per assegurar lo reglament dei diferents entre estats. La Dièta Imperiala vendriá egalament pauc a pauc lo forum politic e diplomatic de l'Empèri.
La Reforma e la patz d'Augsborg
La premiera mitat dau sègle XVI veguèt una tièra de dificultats per l'Empèri que deguèt faciar de guèrras e l'aparicion e lo desvolopament de la Reforma protestanta. D'en premier, durant lo rèine de Carles Quint, se debanèt divèrsei guèrras còntra França, de revòutas intèrnas (païsans entre 1524 e 1526) e còntra leis Otomans sostenguts per lei Francés. Pasmens, lo problema principau venguèt après lo reglament d'aquelei conflictes quand l'Emperaire decidiguèt de s'ocupar de la question religiosa causant una guèrra còntra lei Princes protestants. Va s'acabar per un compromés religiós (patz d'Augsborg) que va marcar la division confessionala de l'Empèri entre Protestants e Catolics.
D'efèct, durant la mager part de son rèine, Carles Quint deguèt luchar còntra leis ambicions francesas en Itàlia e dins lei regions situadas entre lo Reiaume francés e lo Sant Empèri. En 1529, après un premier conflicte lòng e acarnat, una patz foguèt signada per lei dos camps onte França gardèt la region borgonhona mai abandonèt sei pretencions sus lo nòrd d'Itàlia. Pasmens, França s'alièt ambé leis Otomans e de guèrras novèlas se debanèron en 1536-1537 puei entre 1542 e 1544. De lor caire, leis Otomans dirigit per lo sultan Soliman ataquèron l'Euròpa Centrala a partir deis annadas 1520. Venceires a Mohacs còntra Òngria, foguèron replegats per leis Austrians en 1529 e en 1532 dins la region de Viena. Pasmens, en 1541, foguèron lo torn de l'armada imperiala d'èsser vencuda durant una campanha en Òngria. Ansin, se Carles Quint capitèt d'arrestar lei progrès otomans en Euròpa, la frontiera orientala dau Sant Empèri demorèt un frònt major onte de fòrças importantas èran estacionadas.
Après aquelei succès, Carles Quint assaièt de reglar la question religiosa causada per l'aparicion dau Protestantisme en 1515. En 1521, Martin Luther foguèt condamnat per l'edicte de Worms. Pasmens, aquò empachèt pas lo desvolopament de la religion novèla e la conversion d'uneis estats. Crenhent una intervencion militara, leis estats protestants se gropèron dins una aliança militara dicha liga Smalkalda. En 1535, recebiguèron lo sostèn francés còntra l'Emperaire. Dins aquò, en 1546, la patz entre Carles Quint e Francés I entraïnèt lo començament de la guèrra per una ofensiva preventiva còntra lei fòrças catolicas. Pasmens, Carles Quint capitèt de redreiçar la situacion e averèt un succès decisiu a Mühlberg lo 24 d'abriu de 1547. Lei negociacions de patz foguèron malaisadas e s'acabèron solament en 1555 per la patz d'Augsborg. Marquèt un afebliment de l'autoritat imperiala restaurada per lei Hamsborg e lo principi deis estats imperiaus foguèt tornarmai afirmat. De mai, leis estats obtenguèron de drechs sobeirans novèus (batuda de la moneda...) e la division religiosa demorèt.
La Guèrra de Trenta ans
Lei divisions religiosas entre protestants e catolics foguèron pas amaisadas per la patz d'Augsborg. En plaça, leis estats formèron d'alianças militaras e preparèron un conflicte generau qu'acomencèt en 1618 a prepaus de la succession dau prince-elector de Boèmia. La guèrra se devesiguèt en quatre periòdes diferents de 1618 a 1648 e va constituir lo còp decisiu còntra l'unitat de l'Empèri. Veguèron l'intervencion dei poissanças vesinas coma Danemarc, Suècia e França e causèron de destruccions fòrça importanta sus tot lo territòri de l'Empèri.
Inicialament venceire, lo camp catolic deguèt pauc a pauc faciar leis armadas deis aliats deis estats protestants. Aqueleis intervencions èran motivadas per la desirança d'ajudar la religion protestanta o d'empachar la formacion d'un Empèri amb un poder centrau restaurat e sota l'influéncia de l'Ostau dei Hamsborg. L'intrada en guèrra de França foguèt l'element decisiu dau conflicte e va permetre la victòria dau camp protestant. A partir de 1641, leis estats catolics arrestèron lo conflicte e desmobilizèron sei fòrças sensa autorizacion de l'Emperaire. L'idèa de l' Empèri foguèt pauc a pauc abandonada e lei tractats de Vestfàlia establiguèron definitavament la libertat deis estats alemands. D'efèct, l'Empèri foguèt devesit entre 350 entitats dotats dau drech de vòte a la Dièta imperiala. Aquò permetèt de limitar l'influéncia dei Hamsborg e d'empachar la formacion d'una majoritat capabla de dirigir l'Empèri.
La rivalitat entre Àustria e Prussia
thumb|right|Frontieras dins l'Empèri en [[1789 avans lo començament de la Revolucion Francesa.]]
Après la Guèrra de Trenta Ans, la fin dau sègle XVII foguèt marcada per la politica de l'Emperaire Leopold I qu'assaièt de protegir l'Empèri còntra leis ambicions de Lóis XIV. Pasmens, la desintegracion contunièt dins leis annadas 1650 quand lo Dièta confirmèt lo drech deis estats d'obtenir d'impòsts de lor populacion per formar d'armadas. A partir dau sègle seguent, l'Empèri foguèt devesit entre lei zonas d'influéncia d'Àustria e de Prussia. Aquelei darriers èran venguts d'estats majors dau continent european e despassèron largament lo quadre dau Sant Empèri. Leis institucions de l'Empèri declinèron e venguèron solament un otís dins la politica de poissança dei dos estats. Dins leis annadas 1770, perdiguèron lo rèsta de lor importància e la patz de Teschen entre Prussia e Àustria foguèron pas garantida per leis estrucuturas imperialas mai per de reiaumes estrangiers coma Russia.
La disparicion de l'Empèri
thumb|right|Extension de la Confederacion dau Rin en [[1812.]]
En 1792, durant la Revolucion Francesa, lei doas poissanças principalas de l'Empèri s'alièron dins la Premiera Coalicion per luchar còntra França. Pasmens, aquela aliança aviá pas per objectiu la defensa de l'Empèri mai solament empachar l'autre d'aprofichar la victòria. De mai, certaneis estats, especialament Prussia, aviá tanben la desirança d'annexar de territòris eclesiastic per pagar lor esfòrç de guèrra. Ansin, lei tropas coalizadas poguèron pas resistir ais ofensivas francesas e divèrsei tractats de patz foguèron signats ambé la Republica francesa entre 1795 e 1797 marcant la revirada de la Premiera Coalicion.
Pasmens, aqueu reglament foguèt provisòri car en 1804, Napoleon decidiguèt d'afeblir Prussia e Àustria en sostenent certaneis estats alemands. Bavièra, Wurtemberg e Bada venguèron de reiaumes coma Prussia e Àustria. Puei, lo 12 de julhèt de 1806, uneis estats alemands decidiguèron de fondar la Confederacion dau Rin a París. Quitèron oficialament l'Empèri lo 1 d'aost seguent e se placèron sota proteccion francesa. Menaçat d'una ataca francesa còntra Àustria, l'emperaire Francés II acceptèt d'abdicar lo 6 d'aost de 1806 marcant la fin finala dau Sant Empèri Roman Germanic.
Organizacion politica
L'organizacion politica dau Sant Empèri Roman Germanic foguèt lo resultat d'unei procediments mai o mens ancians. La mager part èran compausats per de tradicions o de privilègis medievaus. Lei tèxts pus ancians foguèron escrichs a partir de la fin de l'Edat Mejana. Ansin, la nocion de constitucion foguèt definida solament dins lo corrent dau sègle XVII e se compausèt d'un assemblatge d'elements, escrichs o non, fòrça complèxe. Sa caracteristica principala foguèt que la sobeiranetat èra partejada entre leis estats imperiaus (Majestas realis) e l'Emperaire elegit (Majestas personalis).
Lei lèis fondamentalas
Unei tèxts, escrichs a partir dau sègle XII, compausan lei lèis fondamentalas de l'estructura imperiala. Lo premier foguèt lo Concordat de Worms de 1122 que permetèt de reglar lei questions suscitadas per la Querèla deis Investiduras. Marquèt una premiera separacion entre l'Estat e la Glèisa e donèt una basa novèla a la gestion deis afaires religiós. La segonda etapa importanta se debanèt en 1231 quand Frederic II deguèt donar dei drechs sobeirans a una partida de l'aristocràcia que va formar per la seguida l'ensems dei Princes imperiaus. Enfin, en 1356, foguèt adoptada la Bula d'Aur qu'es considerada coma la fondacion vertadiera de la Constitucion de l'Empèri. Permetèt de definir lo sistèma d'eleccion dau rèi e assaièt de redurre lei guèrras entre estats imperiaus.
S'apondiguèt durant lo sègle XIV lei concordats signats en 1447 entre lo Papa Nicolau V e l'Emperaire Frederic III. Regardavan leis afaires religiós coma lei libertats dau clergat, son mòde d'eleccion e lo sistèma de succession a la mòrt dau titular d'un territòri eclesiastic. Peui, en 1495 e 1521, doas decisions pertocavan l'adopcion dau principi de la patz entre leis estats e lo nombre de soudats que cada estat deviá fornir a l'armada imperiala. Aqueu sistèma foguèt completat en 1555 per la patz d'Augsborg qu'estendèt la patz au nivèu religiós.
Lei costumas
Au costat dei tèxts escrichs, lei costumas e la tradicion aguèron tanben un ròtle fòrça important dins l'organizacion politica de l'Empèri. Èran gropadas segon dos ensems. Lo premier regardava lei costumas elei e lo segond pertocava lo biais de leis aplicar. Lei costumas regardant la gestion deis afaires de l'Estat èran gropadas dins un ensems dich Reichsherkommen. Certaneis èran relativament importantas coma l'acòrd d'elegir solament un Alemand coma rèi de l'Empèri.
L'Arquevesque de Maiança
L'Arquevesque de Maiança èra un Prince-Elector qu'aviá un ròtle especiau, e principalament simbolic, segon la Bula d'Aur. Èra lo president dau collègi electorau e encargat dau sacre de l'Emperaire novèu. Èra tanben de drech archicancelier de l'Empèri e premier conselhier de la Dièta imperiala. Enfin, aviá una plaça particulara dins lo Conseu Aulic e dins la Chambra Imperiala de Justícia.
La Dièta imperiala
La Dièta d'Empèri faguèt son aparicion dins lo corrent dei reformas de la fin dau sègle XV e dau començament dau sègle XVI. Inicialament assemblada legislativa e forum de discussion entre representants dei territòris imperiaus, vendriá pauc a pauc l'institucion constitucionala e juridica suprèma de l'Empèri. Se reüniguèt regulament dins una vila de l'Empèri fins a 1653-1654. A partir de 1663, vendriá permanenta e s'installèt a Ratisbona. Èra devesit entre tres grops compausats dei Princes-Electors, dei Princes d'Empèri e dei Vilas d'Empèri. Una lèi necessitava l'acceptacion per lei tres grops e sa ratificacion per l'Emperaire. A partir de la Guèrra de Trenta Ans, lei membres catolics e protestants foguèron separats. La majoritat èra necessària per un vòte levat deis afaires religiós onte la regla èra lo consensus.
Lei Ceucles imperiaus
thumb|right|Lei Ceucles imperiaus au començament dau sègle XVI.
Lei Ceucles imperiaus apareguèron a partir de la fin dau sègle XV. Gropèron uneis estats mai pas aquelei dei Princes-Electors. Sièis foguèron formats en 1500 e s'apondiguèron quatre novèus en 1517. Lei fèus italians e la Cavalariá d'Empèri demorèron en fòra d'aquela organizacion. Avián per objectiu de desvolopar la solidaritat entre estats vesins, de protegir la patz dins l'Empèri, d'aplicar lei lèis, d'obtenir lo pagament deis impòsts e de condurre una politica comerciala. Avián una Dièta e venguèron d'elements importants per lo reglament deis afaires juridics au costat de la Chambra Imperiala de Justícia.
La Chambra Imperiala de Justícia
La Chambra Imperiala de Justícia foguèt creada oficialament en 1495 mai una institucion similara èra estada ja en plaça dempuei 1415. Sei membres èran nomats per l'Emperaire, lei Princes-Electors e lei Ceucles. Sa creacion marquèt un progrès major deis estats imperiaus còntra lo poder imperiau. Son objectiu èra de permetre lo reglament dei conflictes d'un biais juridic e non militar. Pasmens, son foncionament foguèt perturbat per de dificultats financieras regularas.
Lo Conseu aulic
Creat en 1501, lo Conseu aulic èra l'organ de justícia suprèm ambé la Chambra Imperiala de Justícia. Certaneis afaires, coma lei questions regardant lei fèus de l'Empèri, èran tractats solament per lo Conseu aulic. Sei membres èran nomats per l'Emperaire. Pasmens, coma l'Emperaire èra catolic, sei decisions èran consideradas coma parcialas per lei senhors protestants.
Leis Estats imperiaus
La nocion d'estats imperiaus gropa lei territòris qu'avián un sèti a la Dièta Imperiala. Èran devesits d'un caire entre estats temperaus e espirituaus e d'autre caire segon lor reng. Lo premier critèri aviá un ròtle important car certanei membres dau clergat èra lei caps espirituaus d'un territòri eclesiastic coma un diocèsi e tanben lei senhors temporaus d'un territòri imperiau. De mai, lei fèus eclesiastics avián de reglas de succession particularas e sovent defenidas dins leis acòrds entre l'Emperaire e la Papautat. La segonda caracteristica permetèt de destriar l'importància dau territòri :
Mastaba
200px|thumb|left|Un mastaba200px|thumb|Esquema d'un mastaba Un mastaba qu'ei ua mena de tombèu de l'Egipte antica a l'origina bastits entaus rei, puish per la familha reieu, los nòbles e los dignitaris. La paraula que vien de l'arabi per banc (çò qui ei ua referéncia a la soa forma). Lo "banc" qu'acessa la capera on e's s'aumora lo defutn e, en davath, demòras lo còs e lo tombèu sosterranhs e barrats.
Lo tombèu, desempuish las tempsadas mei ancianas de la civilizacion egipciana, que devèva semblar a l'ostau que lo defunt avèva abitat e provesir çò qu'avèva consomit e emplegat durant la soa vita. Lo mastaba qu'ei donc ua mena de casa o de palais.
Amulet
Amulet es una aira non inclusa en la comunautat de lo vilatge de Norton No. 69, Saskatchewan, Canadà. Foguèt creat com vilatge lo 1 de genièr de 1965. La comunautat a una poblacion de solament 33 personas.
Mastaba
La piramida qu'ei ua mena posteriora de tombèu e que sembla estar ua evolucion (la piramida graduada caperant un mastaba originau). La piramida mei anciana coneguda (la piramida de Djòser) que's tròba au miei d'ua mena de vilatjòt dab autas tombas, temples, un epaci entà celebrar la hesta Sed (lo jubilèu) com se hosse lo âlais deu faraon.
Amulet
Lo vilatge foguèt fondat en 1911 quan la gara de trens foguèt construcha en 1910. Un burèu de la pòsta, una botiga e dos elevadors de gran tanben foguèron construchs en 1910 mès tots foguèron tancats en 1973. Una escola foguèt construcha tanben en 1910 e alargada en 1919 mès tanben foguèt barrada en 1961. St. Boniface, la Glèisa Anglicana de Canadà foguèt construcha en 1916 mès mudada al vilatge de Weyburn Heritage en 1990.
Istòria
Abans de genièr de 1965, Amulet foguèt inclús com vilatge e reconstruch com comunautat non inclusa jos la jurisdiccion del vilatge rural de Norton aquel an.
Apollinar de Clarmont
vinheta|Apolinari a la batalha de Volhèc.
Apollinar de Clarmont (mòrt en 515) foguèt un comte d'Auvèrnha a l'epòca visigotica e avèsque de Clarmont. Menèt las armadas auvernhatas contra los francs de Clodovèu a la Batalha de Volhèc, en Peitau. Èra lo filh del poèta Sidòni Apollinar.
El Boalo
El Boalo es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
Lisa Mitchell
vinheta|Lisa Mitchell en conçèrt. Lisa Mitchell qu'es una chantatriz australiana. Es coneissuda per sa chançon Neopolitan Dreams.
.ଭାରତ
(còdi punycode: .xn--3hcrj9c) es lo nom de domeni en odisha per Índia. Foguèt delegat lo 18 d'abril de 2016, mas per ara es pas utilizat. Lo còdi latin es .in.
Alec Stock
Alec William Alfred Stock (Peasedown St John, Anglatèrra, 30 de març de 1917 – 16 d'abril de 2001) foguèt un fotbolaire e entrenador anglés.
Manuèl II de Portugal
Manuèl II, lo Patriòta o lo Malastruc nasut lo 15 de novembre de 1889 a Lisbona (Portugal) e mòrt lo 2 de juilhet de 1932 a Twickenham (Royaume-Uni), es lo darrièr rei de Portugal. regnèt de 1908 a 1910.
Segond filh de Carles I e de la princesa Amèlia d’Orleans, Manuèl puja sul tròn a la seguida de l’assassinat a Lisbona de son paire e de son fraire Loí Felip, prince reial. La proclamacion de la Republica portuguesa, en octobre de 1910, es a l’origina de sa depausicion.
Biografia
esquèrra|vinheta|220x220px|Retrach de Manuèl II, rei de Portugal. Filh cabdet de Carles I de Portugal e d'Amèlia d'Orleans, succedís son paire a son aïnat, assassinats lo 1èr de febrièr de 1908 pels republicans dins un atentat avent tocat la familha reiala. D'esperel foguèt nafrat. Accedís al tròn a 19 ans e essent pas destinat a regnar, aviá pas estat preparar per sa foncion. Lo 5 d'octobre de 1910, una revolucion comença l'obligant a fugir cap a Gibartar, possession britanica.
La Caillère e Saint Hilaire
La Caillère-Saint-Hilaire es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Blòc 0604
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
La Caillère e Saint Hilaire
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Manuèl II de Portugal
Biografia
En 1913, esposa Augusta Victòria de Hohenzollern (1890-1966), filha del prince Guilhèm e de la princesa nascuda Mariá Terèsa de Borbon-Sicílias. Aquesta es la filha de Matilda en Bavièra e donc la neboda de l'imperatritz Elisabèt de Wittelsbach. Guilèm de Hohenzollern es d'esperel filh de Leopòld de Hohenzollern-Sigmaringen e de Antònia de Portugal. Manuèl e Augusta Victòria aguèron pas d'enfants.
Abans de morir, se reconcilièt amb son cosin Duarte, duc de Bragança, descendent de l'ex-rei Miquèl I que designèt coma son successor.
Es enterrat al Panteon dels Braganças Lisbona.
La Caillère e Saint Hilaire
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Tomás Regalado
Tomás Regalado (1861-1906) militar e òme politic, foguèt president del Salvador entre 1898 e 1903.
Blòc 0605
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
Sa superfícia es de 0.
Apex
thumb|Apex es un pichon vilatge inuit situat en l'Illa de Baffin, en Nunavut. Solament a 33 abitants. Apex o Niaqunngut inuktitut es una comunautat inuit non inclusa en l'Illa de Baffin en Nunavut, Canadà. Se tròba a 5 km al sud-èst d'Iqaluit, en una pichona peninsula que dessepara Koojesse e Tarr. Istòricament Apex èra lo lòc on la majoritat d'inuits demoravon pr'amor qu'Iqaluit èra un lòc militar e enebit a cap persona que non trabalhèsse en la basa militara de Canadà. I a un refugi per la femna, una glèisa, una escòla per pichons e un petit hotel. La banlèga d'Iqaluit foguèt construcha en 1949, quan la Companhia de la Baia d'Hudson mudèt las sieunas operacions al sud de Baffin, en Ward Inlet e a la platja d'Apex, per favorir la pista de d'aterratge. Apex Hill es aprèp.
Jan Smuts
Jan Christian Smuts (Riebeek West, 24 de mai de 1870-Irene, 11 de setembre de 1950) es un militar e òme politic sudafrican). General dins l’armada dels boièrs, foguèt primièr ministre de l’Africa del Sud de 1919 a 1924 e de 1939 a 1948.
Daniel Bovet
Daniel Bovet (n. en 1907, m. en 1992) foguèt un bioquimista soís naturalitzat italian. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1957.
Jan Smuts
Es lo primièr qu’utilizèt lo mot apartheid dins un discors de 1917. Èra pasmens opausat a la discriminacion mesa en plaça pel partit nacional sudafrican.
Pesca a la pinassa
La pesca
Entà poder pescar, cau que la mar sii bèra, de l’avís deu pilòt. Aqueth òmi qu’a tanbei la carga de velhar a l’entertien deu materiau : lo hilat, la pinassa e lo parc. Que susvelha a contunar l’evolucion de la configuracion de la còsta : on se fòrman las hòchas e los bancs. Quèn la mar es com cau, que se’n va de quartièr en quartièr, aperar a la pesca en bohant dens la burna. Quèn retreneish la burna, los òmis que s’amanejan a preparar lo panetèir dab lo picaisho e lo pelhèc dab vin roge, e shets pèrder temps que halan de cap a la mar, au parc de la pinassa. Si los pescaires son pro numerós (au mensh un vintenat), la partida de pesca que va poder s’aviar. Deu temps que los uns e carcan lo hilat, lo garge que segueish lo bòrd de l’aiga en cèrca deu mélher cròt on har lo lanç. Lo pilòt que causeish los 7 avironaires ; los dus permèrs, los mei experimentats que balharàn la cadéncia, e lo darrèr, l’ancrèir, qu’ajudarà au pilòt tà las manòbras. Lo vaishèth qu’es dravat dinc a l’aiga a fòrça de braç. Lo pilòt que balha los òrdis : « Òh hissa ! », aiga dinc a la cinta, los òmis de tèrra que dan ua darrèra honhada tà har passar la pinassa darrèr lo permèr vagat, puish los ramaires contunan a avançar. Un còp eslunhats de la còsta, que güeitan lo senhau deu garge qui’us muisharà l’indret on deut anar la pinassa. Si la pesca e’s debana la nueit, lo garge que’s mèrca dab ua lutz. Quèn es pro pròcha deu bòrd, lo pilòt, en manejant lo govèrn, que comanda : « Arrèir ! Viratz ! Arrèir nòrd, naja sud ! ». Aubedissenta, la pinassa que s’arrevira. « Arrèir ! Arrèir pertot ! ». La pinassa qu’arrecula, e lo pilòt que lança lo malhòc ad un òmi de tèrra qui s’es avançat dens l’aiga. Lo malhòc e lo hilat au quau es arreligat per ua còrda d’un centenat de mètres, que son tirats suu sable, mentre que lo vaishèth e’s torna alunhar en desvirolant lo hilat. Quèn la mieitat deu hilat es desplegada, la pinassa que vira de man, de cap a la plaja, mei entau nòrd. Lo garge que hèi signa tà mercar l’endret on deut acostar. Dens las vagadas, los avirons mantienuts dens l’aiga, l’equipatge qu’aten la bèra (la calma), e l’andada portaira qui miarà d’un pos la pinassa suu sable. Aquera, qu’es deishada au bòrd de l’aiga, dab l’ancra plan arrapada. Gahats en cada estrem de la còrda, los pescadors que shirgan lo long hilat desplegat en miei cerc. Chic a chic, lo tracanard que’s sarra. « Tiratz suu plom ! » ce ditz lo pilòt qui’s hèi en davant dens l’aiga quèn la pòcha e s’apressa deu bòrd. Lo hilat a tèrra, tots qu’arriban d’aviada, e lavetz que shisclan crits de gaujor o de desapuntament. Sii çò que sii, cadun qu’i va deu son avís. Shens pérder temps, lo peish qu’es hicat dens cistèras e embarcat. - « Aus haishs ! » Ad aqueth òrdi brac, los pescadors qu’amassan lo hilat. L’ua arron l’auta, cada equipa de dus òmis, armada d’un pau, que receut lo son tròç deu hilat ; que carrà un vintenat de gualhards entà’u carrejar e arrecargà’u hens la pinassa.
Que s’i pòden tornar mantruns còps, aquò que depen si la mar damòra bèra e s’i a peish a gahar. Entà acabar la partida de pesca, que tornan miar la pinassa dovant lo parc, on hèn sovent un darrèr lanç : lo « lanç deu parc ». Los pescadors estadits qu’an enqüèra hòrt a har : pujar lo hilat trempe, tirar lo vaishèth de l’aiga, lo hicar suu carreton, lo halar suu sable. Dempuish 1979 la pujada dinc au parc qu’es assegurada pr’un motor pro gualhard qui hèi virar un trulh.
Lo partatge
Lo peish gahat qu’es trigat entà estar partatjat enter los pescadors presents. Qu’assajan de har parts las mei equitables qui’s puishquin, en tienent conte de la qualitat e de la quantitat. Lo pilòt qu’a dret a duas parts. Ua auta part qu’es reservada tà l’òmi qui apèra dab la burna. Ua tradicion de Lit e Micse : quèn l’un deus pescadors qu’a la hemna prenh, qu’a, de mei de la soa part, un bèth turbòt. Deu temps que’s hèi la triga, e que d’auts s’i hèn dab lo picaisho, un pescador qu’es carcat d’amassar dens un borret, las « mèrcas » de cadun : ua clau, un briquet, un cotèth, un craquit,.... Lo pilòt que hica cade objècte sus ua part de peish e cadun que s’arrecapta çò de son. Aquera costuma qu’es tostemps estada arrespectada.
Los peishs
Segon la sason, que’s pescan : De clar en clar, que’s gahan tanbei :
Cançon de Santa Fe
200px|thumb|Martiri de [[Santa Fe]]La Cançon de Santa Fe qu'ei un deus mei ancians tèxtes literaris escrit en occitan.
Ligams extèrnes
Tèxte de la cançon de Santa Fe sus Gallica http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k819b
Guanina
La guanina qu'ei ua basa azotada ostendent un cicle purina qui entra dens la composicion de certes nucleotids de las macromoleculas d'ADN e d'ARN. Que pòt formar tres ponts idrogèns dab la citosina, çò qui ei notament lo cas dens l'eliç dobla d'ADN.
Lo son nom per l'IUCPA qu'ei 2-aminò-1H-purin-6(9H)-òna e la soa formula bruta qu'ei C5H5N5O.
Istoricament que ho isolada en 1844 deus excrements deus ausèth marins (aperats  guano e emplegats en fertilizar la tèrra).
Brea de Tajo
Brea de Tajo es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
Hinckange
Hinckange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
VIau dinastia egipciana
thumb|left|600px|Noms de reis de la VI dinastia mentavuts dehens la [[Lista Reiau d'Abidòs]] La VI dinastia egipciana que marca la fin deu periòde conegut convencionaument com l'Ancian Empèri egipcian.
A despart deu hèit que la division de l'istòria egipciana e l'encadenament de la disnastias b'ei mei que mei convencionau (quitament ontologic) e shens cap relacion dab la vision qu'avón los egipcians antics sus la loa istòria (en mei deu hèit que la recèrcas e mòstran ua continuitat administrativa enter l'Ancian Empèri e la tempsada seguenta aperada Ièr Periòde Intermediari egipcian), que's cred que la VI dinastia qu'arribè au som d'ua purmèra Etat d'Aur en parallèle dab ua creishuda deu poder deus dignitaris e deus senhors locaus qui aflaquèn lo poder deu faraon.
Faraons de la VI dinastia
Altes Reich
Anglés american
thumb|upright=1.2|Proporcion dels locutors natius d'anglés als Estats Units segon lo recensament de 2000. Lo blau escurzit indica las mai nautas proporcions. L'anglés american (American English; en-US) es l'ensemble dels dialèctes e accents de la lenga anglesa originària dels Estats Units.
La lenga mai parlada dins los Estats Units, l'anglés es de facto la lenga comuna utilizada pel govèrnament federal e pels govèrnaments dels estats. Es considerat coma una lenga oficiala de 32 dels 50 estats.
Martín de Álzaga
thumb|200px|Martín de Álzaga Martín de Alzaga (Val d'Aramayona, Araba, País Basc, 11 de novembre de 1755 - Buenos Aires, 6 de julh de 1812) foguèt un comerciant e politician espanhòl. Joguèt un ròtle primordial dins l'istòria latinoamericana per sa participacion dins la lucha contra las Invasions anglesas.
Tadeusz Reichstein
Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1950, amassa amb Edward Calvin Kendall, Philip Showalter Hench, per sos estudis de las glandolas suprarrenalas e la descobèrta de la cortisòna.
Participi
En gramatica, lo participi es un mòde del vèrb que li dona las caracteristicas d'un adjectiu. Atal, « participa » a l’encòp d'una natura verbala e d'una natura de qualificatiu.
Dins las lengas flexionalas, se conjuga pas mas pòt se declinar coma un adjectiu, tant mai quand acompanha un nom, amb que pòt s'acordar.
En occitan, lo participi passat s'acòrda en genre e en nombre (per exemple cantat, -s ; cantada, -s) mas pas lo participi present (cantant). Lo participi present ten un ròtle verbal mas es pas adjectivat, puslèu s’utiliza una subordonada
Dins d’autras lengas, Coma lo latin, existís los participis passat e present mas tanben un participi futur: per exemple, morituri, "aquestes que van morir", es lo nominatiu masculin plural del participi futur del vèrb latin morire, « morir ».
Mai, son eritatge verbal li permet de recebre de complements e de marcas temporalas.
Es utilizat coma segond element donant lo sens lexical dins un temps compausat e a la votz passiva, amb un auxiliar (soi anat, he ido, I have gone...). En occitan, l’ensems en + participi present dona lo gerondiu.
I a de participis irregulars mas la majoritat se forman a partir de la raiç de l'infinitiu que s’aplica una terminason especifica segons la lenga.
Contrapunt
thumb|200px|Contrapunt extrèit d'ua [[fuga de Bach]]Dens la musica occidentau e lo solfegi, lo contrapunt (var. còntraponch) qu'ei ua tecnica de composicion qui consisteish a compausar duas linhas melodicas ritmicament independentas mes ligadas armonicament.
La paraula que vien de l'expression latina punctus contra punctus en referéncia a las duas linhas musicaus. Johann Sebastian Bach (enter autes) qu'a excellit dens aqueth art.
Óscar Jaenada
thumb|250px|Óscar Jaenada en 2012 Óscar Jaenada (Esplugues de Llobregat, Catalonha, 4 de mai de 1975) es un actor e comedian catalan.
Lengas indoarianas del sud
Las lengas indoarianas del sud son un grop de las lengas indoarianas. Aquelas son una branca de las lengas indoiranianas qu'apertenon se meteissas a las lengas indoeuropèas. Se parlan en Índia.
Classificacion
La classificacion de l'indoarian del nòrd-oèst es :
Montinhei (Charanta)
Montinhei (en francés Montigné) es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.