cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Taula periodica
La lèi deis octavas de John Newlands
Newlands diguèt sa teoria « lèi deis octavas ». Pasmens, maugrat la demonstracion d'una periodicitat fins au calci, aguèt pas de succès dins la comunautat scientifica. Au contrari, foguèt ridiculizat per de sòcis de la Societat de Quimia de Londres que s'opausèron a sa publicacion. Dins aquò, la qualitat dau trabalh de Newlands foguèt finalament reconeguda après la publicacion dei trabalhs de Dmitrii Mendeleiev.
La notacion deis elements mancants
L'idèa de laissar de plaças vuejas correspondent a d'elements de descubrir foguèt benlèu aquela dau quimista britanic William Odling (1829-1921). Rivau de Newlands, trabalhèt durant leis ans 1860 sus un modèl de classificacion fòrça pròche d'aquela de Mendeleiev. Pasmens, son accion negativa còntra Newlands lo descreditèt e son trabalh es desenant pauc conegut.
L'introduccion de la valéncia
Lo trabalh dau quimista alemand Lothar Meyer (1830-1895) es egalament una contribucion pauc coneguda a l'establiment de la classificacion modèrna deis elements car sa teoria foguèt publicada après lei trabalhs principaus de Mendeleiev. Dins sa premiera version, en 1864, prepausava lo classament de 28 elements dins 6 familhas definidas per lor valéncia. Pasmens, leis elements i èran totjorn classats per massa atomica creissenta.
En 1868, la segonda version dau tablèu de Meyer èra pus larga e corregiguèt certaneis errors. Pareguda en 1870, quauquei mes après lei trabalhs de Mendeleiev, ne'n renforcèt lo succès en completant la teoria dau Rus. En particular, introduguèt l'idèa de periòdes de longor variable que permetiá d'evitar lei regropaments fòrçats de Newlands.
La classificacion periodica de Mendeleiev
La premiera classificacion vertadiera deis elements quimics foguèt l'òbra dau quimista rus Dmitrii Mendeleiev (1834-1907) que publiquèt en 1870 lo premier tablèu periodic deis elements. D'efiech, se la forma de son premier tablèu èra diferenta de la classificacion actuala, Mendeleiev formulèt dins son trabalh plusors idèas novèlas que permetèron de transformar sa taula en otís d'analisi teorica dei proprietats de la matèria :
Lei trabalhs de Mendeleïev foguèron premier acuelhits per lo scepticisme de la comunautat scientifica. Pasmens, foguèron confiermats per la descubèrta deis elements predichs per Mendeleïev (galli en 1875, germani en 1876 e escandi en 1879). De mai, sei prediccions menèron a la correccion de plusors massas atomicas incorrèctas. Aquelei succès permetèron a la teoria periodica de s'impausar a la fin dau sègle XIX.
L'introduccion dau numerò atomic
A la fin dau sègle XIX, lei descubèrtas de l'electron e deis isotòps per Joseph John Thomson (1856-1940) permetèron a Henry Moseley (1887-1915) d'estudiar la correlacion entre la carga dau nuclèu atomic e l'espèctre X deis atòms. Aquò menèt en 1913 a l'utilizacion dau numerò atomic, en plaça de la massa atomica, per classar leis elements quimics. Foguèt una evolucion fòrça importanta que venguèt la basa de a taula periodica modèrna. Permetèt de resòuvre totei lei problemas d'incoëréncias presents dins lei trabalhs de Mendeleiev.
L'argon i èra plaçat entre lo clòr e lo potassi e la posicion dau telluri avans l'iòde foguèt confiermada. Enfin, dins lei metaus, l'òrdre entre lo niquèl e lo cobalt foguèt precisat. Moseley laissèt doas casas vuejas, lei 43 e 61, per dos elements encara desconeguts. Après aqueu trabalh, lei premierei taulas periodicas amb un aspècte modèrne apareguèron dins lo corrent deis ans 1920-1930.
L'introduccion deis actinids
Après l'aspècte modèrne de la taula periodica, la darriera etapa vèrs l'adopcion de la taula actuala foguèt l'introduccion dau blòt deis actinids. Foguèt una consequéncia dau Projècte Manhattan. Lo fisician Glenn Theodore Seaborg (1912-1999) qu'èra cargat d'isolar lo plutòni. Durant sei recèrcas, aquistèt una bòna conoissença de la quimia deis elements pus pesucs que l'urani. En 1944, la sintèsi de l'americi e dau curi permetèt de precisar la definicion d'aqueleis elements e de leis integrar dins la taula en dessota dei lantanids.
Règla de Klechkowski
La règla de Klechkowski, prepausada en 1962 per lo quimista sovietic Vsevolod Kletchkovski (1900-1972), es una lèi empirica permetent de preveire lo rempliment dei jaç e dei sosjaç electronics d'un atòm : lei sosjaç son emplidas afin que lei valors n + ℓ siegan creissentas, amb n lo nombre quantic principau e ℓ lo nombre quantic azimutau. Es la succession dei sosjaç electronics de cada periòde que determina l'estructura de blòts de la taula periodica.
Periòdes e grops de la taula periodica
thumb|right|Classificacion periodica deis elements.
Un periòde designa una linha de la taula periodica. Es definida per lo rempliment progressiu dei sosjaç electronics fins a agantar lo sosjaç s dau sosjaç electronic seguent. Lei proprietats deis elements varian generalament fòrça lòng d'un periòde mai pòdon, localament, èsser similaras e constituir de familhas d'elements quimics complètas, especialament dins lo blòt d (metaus de transicion) e, subretot, dins lo blòt f (lantanids e actinids).
Un grop designa una colona de la taula periodica. Cada grop forma generalament un ensemble d'elements amb de proprietats diferentas d'aquelei de sei vesins, especialament dins leis extremitats senèstra e drecha (blòts s e p) onte certanei grops an recebut de noms especifics : Lei grops 15 e 16 son respectivament dichs pnictogèns e calcogèns mai aquelei tèrmes son pauc a pauc venguts obsolèts.
Rai atomic
D'una maniera generala, lo rai atomic demenís lòng d'un periòde de la senèstra vèrs la drecha, es a dire dei metaus alcalins vèrs lei gas nobles, e aumenta se se percor una colona vèrs lo bas. Aquò s'explica per lei jaç electronics deis atòms :
Energia d'ionizacion
L'energia d'ionizacion correspond a l'energia necessària per retirar un electron a un atòm e formar un cation. L'electron retirat es lo mens liat au nuclèu e fa totjorn partida de la valéncia. Per un atòm donat, leis energias d'ionizacion aumentan car es pus malaisat de retirar un electron a un cation qu'a un atòm.
L'energia de premiera ionizacion aumenta generalament lòng d'un periòde e demenís lòng d'una colona. Dins lei periòdes, aquò s'explica per la natura establa dei cations formats dins lo grop 1 e per la natura fòrça instabla dei cations d'alogèns. Dins una colona, aquò s'explica per la facilitat pus granda de retirar un electron que fa partida d'un jaç electronic pus alunchat dau nuclèu.
Electronegativitat
L'electronegativitat es una indicacion de la tendància d'un atòm a atraire d'electrons. Despend dau numerò atomic e de la distància entre leis electrons de valéncia e lo nuclèu. D'una maniera generala, aquela grandor seguís l'energia de premiera ionizacion. Aumenta donc vèrs lo canton superior drech de la taula periodica e demenís vèrs lo canton inferior senèstre. I a pasmens quauqueis excepcions que son liadas a d'irregularitats dau rai atomic.
Afinitat electronica
L'afinitat electronica d'un atòm es la quantitat d'energia liberada quand un electron es apondut a un atòm neutre per formar un anion. Aquela grandor presenta de similituds amb l'electronegativitat. Leis alogèns an leis afinitats pus autas, ben superioras a totei lei autrei grops d'elements, e d'una maniera generala, lei non metaus an una afinitat superiora a aquela dei metaus.
Caractèr metallic
En foncion de sei proprietats fisicas e quimicas generalas, leis elements son classats dins tres categorias diferentas :
Au mai l'energia de premiera ionizacion, l'electronegativitat e l'afinitat electronica son feblas, au mai l'element a un caractèr metallic marcat. Recipròcament, lei non metaus an una energia de premiera ionizacion, una electronegativitat e una afinitat fòrta. Dins la taula periodica, lei non metaus se tròban donc dins lo canton superior drech e leis elements pus metallics se concentran dins lo canton opausat.
Tradicionalament, lei metaus son devesits entre cinc grops : Dins lei non metaus, son definits :
Familhas d'elements quimics
Leis elements son tradicionalament despartits dins 10 familhas :
Limits de la periodicitat
Au nivèu experimentau, lei proprietats fisicoquimicas deis elements de numerò atomic superior a 108 son pauc conegudas. Lo cas pus estudiat es lo copernici (Z = 112) qu'es un analòg dau mercuri. Podriá èsser un metau paure. Lo fleròvi (Z = 114) es tanben estat estudiat mai sei proprietats son pas ben compresas car sembla a un metau mai presenta un caractèr volatil marcat. Enfin, l'oganesson (Z = 118), teoricament un gas noble, podriá aver lo ocmportament d'un metalloïd e de proprietats de semiconductor.
Isotòps
Leis elements quimics son identificats dins la taula periodica per lor numerò atomic que representa lo nombre de protons que contèn lor nuclèu. Pasmens, pòu existir plusors atòms diferents per un meteis element car lo nombre de neutrons dins lo nuclèu pòu variar. Aqueleis atòms, qu'ocupan la meteissa casa dins lo tablèu, son dichs isotòps. An lei meteissei proprietats quimicas car an la meteissa configuracion electronica. En revènge, lei massas de lor nuclèu son diferentas, çò que pòu se tradurre per de proprietats fisicas diferentas dins certanei circonstàncias.
Extension de la taula periodica
Lo nombre maximau de protons e d'electrons que pòu contenir un atòm es desconegut. A l'ora d'ara, lei limits dei tecnicas d'observacion semblan fixar un maximom a Z = 130 e lei modèls quantics actuaus son pas capables de representar un atòm amb un numerò atomic superior a 137. D'autreis estudis, amb la presa en còmpte de paramètres suplementaris, son arribats a un limit de Z = 173.
Gossip
Gossip, e anteriorament The Gossip es un grop de musica de rock indie american. La formacion creada en 1999 a Olympia (estat de Washington) compren tres membres, la cantaira Beth Ditto, lo guitarrista Brace Paine e lo percussionista Hannah Blilie. Se faguèron conéisser tre 2006, gràcias a l'album Standing in the Way of Control.
Zarzalejo
Zarzalejo es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
Alan Walker
right|200px|thumb|Lo discjòquei [[Norvègia|norvegian-britanic Alan Walker en 2016]] Alan Olav Walker, nascut lo 24 d'agost de 1997 a Northampton (Anglatèrra), es un discjòquei, autor, compositor e productor britanic ambe d'originas norvegianas.
Es fòrça popular dempuèi la sortida de sa composicion Faded (au cant : Iselin Solheim) qu'es estada un tube planetari en 2015.
Lunaç (omonimia)
Lunaç pòt designar:
Valdampierre
Valdampierre es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Geografia
Valdampierre Se tròba dejós del Nivèl del Scenari del país de Bray (La mai bassa altitud es de 116m). Valdampierre A Compausat l'an 3 parts :
Valdampierre se trouve en dessous du Niveau du Plateau du pays de Bray (La plus basse altitude est de 116m). Valdampierre est Composé en 3 parties :
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Calandretas (educacion)
Los establiments escolars Calandreta son d'escòlas e collègis bilingües franco-occitans. Son d'equivalents occitans de Diwan pels bretons, Seaska pels basques, La Bressola pels catalans e ABCM-Zweiprachigkeit pels alsacians-mosellans.
La primièra Calandreta foguèt creada a Pau (Pirenèus-Atlantics) en 1979.
En 2021, existisson 65 escòlas, tres collèges e un licèu repartits sus 20 departaments per mai de 3900 escolans escolarizats.
Las Calandretas son d'escòlas a res non còsta e laïcas. Lo metòde practicat es lo de l'immersion lingüistica precòça. L'ensenhament dispensat seguís los programas de l'Educacion Nacionala. La pedagogia i es activa (inspirada de las tecnicas Freinet) per acompanhar l'enfant cap a l'autonomia, lo partatge e la ciutadanetat.
Calandreta dispausa d'un establiment d'ensenhament superior occitan APRENE (situat a Besièrs) ont son formats los professors d'escòla Calandreta. APRENE es reconegut per l'Educacion Nacionala e afiliat a l'ISLRF (Institut Superior de las Lengas de la Republica Francesa). La Confederacion de las Calandretas es sòcia del Congrès permanent de la lenga occitana.
Discors oficial
Lo discors oficial del movement Calandreta es lo seguent. Los enfants practican en complementaritat las doas lengas vivas, lo francés e l'occitan. An accès a las doas culturas que s'enriquisson mutualament. Lo metòde practicat es l'immersion lingüistica precòça, que desvolopa los mecanismes intellectuals de l'enfant e que lo dobrisson a d'autras lengas vivas, plan segur, mas tanben a d'autres lengatges mai abstraches coma las matematicas... Lo bilingüisme occitan-francés es a la portada de totes. L'environament lingüistic e cultural es determinant per la mesa en plaça d'un bilingüisme vertadièr.
Discors critic
Divèrses estudis sociolingüistics demòstran scientificament aquesta realitat ambigua, especialament dins lo domeni de las representacions diglossicas ont los escolans donan mai de valor -e donc mai de practica- al francés qu'a l'occitan.
En Erau
657, rue de la Croix Verte 34090 Montpelhièr Chemin Départemental 131 l'Aurelle dit de Carabotte 34150 Ginhac 7, rue franklin 34500 Besièrs 7 rue Rouget de l'Isle 34500 Besièrs 22 rue des Enfèdettes 34110 Mesa 2, rue Aigrefeuille 34000 Montpelhièr 33 avenue Lepic 34000 Montpelhièr 146, rue du Mas du Merle 34070 Montpelhièr 10 rue Jean Vigo 34120 Pesenàs Boulevard de Verdun, Ancienne Caserne Vauban 34200 Seta 1 rue Saint Vincent Salelles du Bosc 34700 Le Bosc Rue Jean Moulin 34300 Agde
En Gard
2, rue André Girard 30000 Nimes
Le Cristal 620, chemin des hauts de nîmes 30900 Nimes
16-18, rue de l'enclos roux 30100 Alès
En Aude
Impasse Santoline 11100 Narbona Rue du Plô Cité de Carcassonne 11000 Carcassona 1 rue de l'aiguille 11300 Limós 40, Grand'rue 11130 Sijan 46 avenue de la gare 11120 Bize Minervois 27, rue du Plô -Cité- 11000 Carcassone 3 chemin Dieudonné Costes 11000 Carcassone Impasse Robert Lafont 11100 Narbonne Rue Marcellin Albert 11160 Trausse Minervois
Dins Tarn
7 square Amiral Abrial, 81000 Albi 47 carrièra Briguibol 81100 Castras Centre Hospitalier rue René Cassin 81600 Gaillac
En Avairon
4 rue Bonnefé 12 000 Rodés 215 rue Maréchal de Tassigny, 12100 Milhau
En Nauta Garona
7 Rue Xavier Darasse, 31500 Tolosa 5, rue du Pont de Tounis 31000 Tolosa 4, avenue du Maréchal Lyautey 31600 Murèth 2, rue des Ormes 31320 Castanet Tolosan 2 chemin de l'autan 31550 Cintegabelle
Ostabarret
right|150px|thumb|Situacion deu País d'Ostabarret en Baisha Navarra Ostabarret qu'ei un parçan deu Bascoat, en Baisha Navarra, qui correspond au cors superior de l'arriu de Bidosa. Capvath qu'ei bordat peu país de Micse. Que hè part deu departament deus Pirenèus Atlantics.
Calandretas (educacion)
En Arièja
11 rue Henri Fabre 09100 Pàmias
Dins los Nauts Pirenèus
1 Rue Alphonse Cazes 65200 Banhèras de Bigòrra 1 avenue des Pyrénées 65310 La Lobèra Tarba 43 rue Nationale 65370 Bertren
Ostabarret
Que compren las comunas d'Arhantsusi, Bunuze, Hozta, Ibarrola, Jutsi, Larzabale-Arroze-Zibitze, Òstavath-Asme, Pagòla e Sent Just-Ibarre.
Que hasèva part deu reiaume de Navarra.
Calandretas (educacion)
En Provença
Ancien Lycée agricole Route de Caderousse 84100 Aurenja 87 Hameau Saint Jean 05000 Gap
Manú Teron
Manú Teron (en francés: Emmanuel Théron; Briey, 6 de julh de 1969) es un musician e cantaire occitan de Marselha. Es una figura preeminenta de la cançon occitana contemporanèa gràcias a son activitat al sen de mantun grop coma Gacha Empega o Lo Còr de la Plana, e mai dins la vida sociala e cultura del quartièr de La Plana.
Biografia
Emanuèl Teron nasquèt a Briey en 1969. A Marselha, tre 1988, faguèt d'estudis a l'Escòla de Bèlas Arts de Lumini qu'acabèt en 1992. Durant aquel periòde realizèt a l'encòp mantes viatges a l'estrangièr, mai que mai en Itàlia e en Bulgaria, per i estudiar las tradicions musicalas localas. Aital, a partir d'aqueles rescontres decidiguèt de se consagrar a l'estudi e a la difusion de la tradicion musicala occitana.
En 1991 comencèt sa collaboracion musicala amb la cantaira d'origina còrsa Barbara Ugo, e amassa creèron un grop, Leis auceus de nuech, amb un repertòri fondamentat mai que mai sus las musicas tradicionalas d'Itàlia e de Corsega. L'an seguent, en 1992, venguèt animador radiofonic e portava alara un programa dedicat a la musica de l'Euròpa mediterranèa e d'Occitània. Partiguèt puèi en Bulgaria per i ensenhar, de 1993 a 1995, lo francés en licèu. Aprèp sa tornada fondèt amb Barbara Ugo, una autra formacion inspirat per la musica de la Mediterranèa, I Mountanari.
L'an seguent, 1996, marquèt un cambiament important amb la creacion amb sa collèga còrsa e un novèl vengut, Samuel Karpienia, del grop Gacha Empega, que son primièr album, Polyphonies Marseillaises, espelit en 1997, foguèt una revelacion e consagracion.
Wikipèdia en arabi
La Wikipèdia en arabi (ويكيبيديا العربية Wīkībīdyā al-ʿArabiyya ou  ويكيبيديا، الموسوعة الحرة Wīkībīdyā, al-Mawsūʿa al-Ḥurra) es la version en lenga arabia de l’enciclopèdia en linha Wikipèdia. Foguèt fondada lo 9 de julhet de 2003.
Condal
Condal es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Geografia
Condal Fa partida de la Bressa louhannaise.
Es una municipalitat als tucs verdoyantes e boisées en dominant la vallée del Solnan.
Los sieus abitants an trucat los Condalois e Condaloises sus un territòri d'una superficie de 16,4 km² (siatz 25,8 hab/km²).
Condal fait partie de la Bresse louhannaise.
C'est une commune aux collines verdoyantes et boisées dominant la vallée du Solnan.
Ses habitants sont appelés les Condalois et Condaloises sur un territoire d'une superficie de 16,4 km² (soit 25,8 hab/km²).
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La municipalitat a format l'an 1809 de la fusion de las bourgs de Condal e de Sant-Sulpice.
La commune est formée en 1809 par la fusion des bourgs de Condal et de Saint-Sulpice.
Capian
Capian (Capian en francés) es una comuna bordalesa, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda e la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Triada Macdonald
Que pòrta lo nom deu psiquiatre neozelandés John Macdonald qui la descrobí.
Capian
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Capianum, en latin, sense data, parrochia de Capian, en 1273, cappella de Capiano, en latin, en 1361. Capian vendré dau nom gallés Cappios (o en fòrma latina, lo nomen Cappius), damb lo sufixe latin -anum, o gallés -anon (per Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom Cappianus, sense sufixe), ,. Capian èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'avèva per mèste Cappios / Cappius.
La Valeta (Provença)
La Valeta (La Valette-du-Var en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Lo gentilici es valetenc -a.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Las Bacantas
vinheta|Las Bacantas mesa en scèna per Brad Mays a Los Angeles en 1997. Las Bacantas (en grèc ancian / Bákkhai) es una tragèdia grèga d'Euripides producha en 405 AbC.
Boris Kolker
thumb|250px|Boris Kolker Boris Grigorevich Kolker (en rus: Борис Григорьевич Колкер; Tiraspol, Moldàvia, 15 de julh de 1939) es un ensenhaire e traductor esperantista russoamerican.
Las Bacantas
Personatges
La scèna es a Tèbas.
Resumit de l'òbra
Zèus partegèt lo jaç de la mortala Semelèa, filha del rei de Tèbas Cadmos. Enseguida de la gelosiá d'Era, folzeja Semelèa, mas tira alara son filh del ventre de sa maire e, s'entalhant la cuèissa, i cordura l'enfant per menar sa gestacion al tèrme.
Dionís passa son enfança e adolescéncia en Lidia, ont es adorat. Torna enseguida, jols trachs d'un mortel acompanhat de bacantas, a Tèbas, sa vila natala, ont encontra l'ostilitat de sa familha. Cerca a se venjar de Pentèu, son cosin (que refusa de lo reconéisser e de l'onorar coma un dieu), e tanben de totes que negan qu'es nascut de Zèus. Lèu, torna las femnas de la ciutat delirantas, las mena a sa seguida e las conduch dins la forèst, ont se liuran al culte orgiac de Dionís. D'entre elas i a Agavèa, la maire de Pentèu.
Cadmos decidís alara d'autorizar lo culte demandat, non pas qu'es convencut de sa divinitat, mas qu'aquò servís l'onor e l'interés de sa familha. Li devinaire Tiresias pensa tanben qu'aquesta actitud es la mai segura e la mai diplomata.
Pentèu descobrís la situacion e decidís d'i far bon òrdre, que son gran li balhèt lo govèrn de la ciutat. Fa emprisonar l'estrangièr, que resistís pas, e las femnas que l'acompanhan. Las bacantas son alara butadas al baujum furiós pel dieu; destruson e tuant tot çò que se trapa sus lor passatge.
L'estrangièr, miraculosament liberat, prepausa a Pentèu de s'amagar, vestit de bacanta, sul mont Citeron per constatar d'esperel las orgias dionisiacas, persuadit que son los plasers interdits qu'atrach las femnas pel mont. Pentèu accèpta, e se ridiculiza portant de vestits de femna. Anant al mont, es descobèrt per las bacantas, que lo trocejan sus òrdre de Dionís, Agavèa la primièra. Es sonque après aver tornat en trionf la tèsta de Pentèa al palais que s'apercep amb orror que tuèt lo sieus filh.
Dionís paréis alara, trionfant, avent trencat per dos còps aquestes que negavan sa divinitat e aquestes que l'acceptavan sonque per interés e prudéncia.
Fotografia
Etimologia
Lo mot « fotografia » foguèt creat per lo Britanic John Herschel a partir de doas raçinas grègas : Lo tèrme significa donc literalament « escriure amb la lutz ». Son abreviacion (« fotò » ò « fòto » ) es sovent utilizada.
Tecnologias precursoras
La segonda descubèrta decisiva que permetèt d'inventar la fotografia se debanèt en parallèl dei progrès de la quimia a partir dau sègle XIII. D'efèct, amb l'introduccion de metòdes pus scientifics au sen dau movement alquimista europèu a partir de la fin de l'Edat Mejana, Albertus Magnus (1193-1280) e Georg Fabricius (1516-1571) poguèron respectivament descubrir lo nitrat d'argent e lo clorur d'argent. Puei, la reaccion d'aquelei substàncias au contacte de la lutz foguèt estudiada en 1694 per lo quimista olandés Wilhelm Homberg (1652-1715).
Amb aquelei dos fenomèns, lo principi generau de l'aparelh fotografic foguèt imaginat dins lo corrent dau sègle XVIII. Per exemple, l'escrivan francés Tiphaigne de la Roche (1722-1774) lo depintèt clarament en 1760 dins son roman Giphantie.
Lo daguerreotipe
L'invencion de la fotografia aguèt luòc dins lo corrent deis ans 1820 e 1830. Foguèt l'òbra dei Francés Nicéphore Niépce (1765-1833) e Louis Daguerre (1787-1851). Lo premier s'interessava a la fotolitografia, es a dire ais operacions permetent de transferir un imatge vèrs un substrat. En 1822, capitèt de fixar per lo premier còp un imatge a un supòrt metallic. Puei, en 1826 ò en 1827, realizèt la premiera fotografia coneguda (lo Ponch de vista dau Gras) gràcias a una chambra sorna, una lentilha e una placa cubèrta d'una substància fotosensibla principalament facha de betum de Judèa. Pasmens, lo procès d'exposicion èra fòrça lòng e l'inventor s'associèt donc amb Louis Daguerre per redurre lei temps de pausa e de tractament.
Après la mòrt de Niépce en 1833, Daguerre orientèt sei recèrcas vèrs leis alogenurs d'argent. En 1837, metèt au ponch un procès, dich daguerreotipe, que permetèt de demenir lo temps de pausa de plusors oras a 20-30 minutas. Son sistèma èra generalament format d'una placa de coire cubèrta d'argent. Aquela placa èra expausada a de vapors d'iòde que permetián de formar, après reaccion amb l'argent, un jaç d'iodur d'argent fotosensible. Un còp plaçada a la lutz, la placa enregistrava un imatge invisible. Lo desvolopament èra realizat gràcias a de vapors de mercuri que formavan un amalgama amb l'iodur d'argent en foncion de l'intensitat luminosa recebuda per la placa. Aquò permetiá de revelar l'imatge qu'èra destacada de la placa per caufatge.
L'invencion dau negatiu e la multiplicacion dei procès fotografics
L'anóncia publica de l'invencion dau daguerreotipe lo 7 de genier de 1839 favorizèt la publicacion de trabalhs sus la fotografia. En particular, lo Britanic William Fox Talbot (1800-1877) publiquèt en 1840 un metòde permetent d'obtenir de temps de pausa similars a aquelei de Louis Daguerre. Dich calotipe, èra basat sus un supòrt fotosensible utilizat coma negatiu. A respèct dau daguerreotipe, la qualitat èra feble. En revènge, lo film negatiu permetiá de realizar de còpias d'un clichat e lo concèpte negatiu-positiu venguèt una basa de la fotografia. Ansin, en 1844, Talbot foguèt l'autor d'un libre illustrat amb de fotografias.
Totjorn a la fin deis ans 1830, lo quimista John Herschel (1792-1871) inventèt lo cianotipe en 1842. La substància fotosensibla èra una mescla de ferricianur de potassi e de citrat d'amonium ferric. Lo supòrt èra un fuelh de papier. Lo procès donava d'imatges blaus e necessitava de temps d'exposicion relativament febles (3-6 minutas d'estiu). Herschel foguèt tanben a l'origina de l'adopcion dei tèrmes « fotografia », « positiu » e « negatiu ». Tre 1843, la tecnica foguèt utilizada per la botanista Anna Atkins (1799-1871) per representar d'algas dins d'obratges de botanica.
En 1850-1851, Lo Francés Gustave Le Gray (1820-1884) e lo Britanic Frederick Scott Archer (1813-1857) desvolopèron un procès fotografic dich collodion umid qu'anava s'impausar fins ais ans 1870. Utilizava una solucion de nitrocellulòsa, d'alcòl e d'èter per melhorar la fixacion de l'imatge au supòrt. Son inconvenient èra que necessitava un tractament rapide per revelar l'imatge. Tres variantas d'aquela tecnica apareguèron : l'ambrotipe (un imatge positiu sus una placa de veire), lo ferrotipe ò tintipe (un imatge positiu sus una placa de metau) e un metòde basat sus un imatge negatiu sus una vitra. Lo collodion umid permetèt de melhorar la qualitat deis imatges e, melhorada mai d'un còp, la tecnica es en usatge per d'aplicacions scientificas necessitant de realizar de fotografias sus placa de veire.
L'invencion dau film fotografic
L'invencion dau film fotografic se debanèt a la fin dau sègle XIX. Comencèt amb lei recèrcas de Ferdinand Hurter (1844–1898) e de Vero Charles Driffield (1848–1915) sus leis emulsions quimicas e sus lei temps d'exposicion. Lo premier film fotografic flexible, fach de papier, foguèt inventat per l'Estatsunidenc George Eastman (1854-1932) qu'aviá fondat la companhiá Kodak en 1888. Un an pus tard, èra desvolopat lo premier film transparent a la basa de nitrocellulòsa.
Inicialament, l'usatge dau film foguèt limitat per lo caractèr fòrça inflamable de la nitrocellulòsa. Pasmens, aquel inconvenient foguèt corregit en 1908 amb l'aparicion d'un film d'acetat de cellulòsa desvolopat per Kodak. Leugiers e practics, lei films fotografics dominèron alora la fotografia fins a la generalizacion de la fotografia numerica au començament dau sègle XXI.
Lo desvolopament de la fotografia color
Lei fraires Lumière prepausèron lo premier sistèma comerciau de fotografia color, dich Autochrome, en 1907. Èra una tecnica de fotografia sus placa de veire que necessitava totjorn de temps de pausa lòngs e un tractament complèx. De mai, la sensibilitat èra limitada e per generalizar l'usatge de la fotografia color, serà necessari d'esperar l'aparicion dei premiers films color dins lo corrent deis ans 1930.
Lo premier foguèt prepausat per Kodak en 1935. Dich Kodachrome, èra format d'una emulsion de tres jaç respectivament sensibles au roge, au verd e au blau. Lo desvolopament èra relativament complèx e necessitava de tractar lei jaç a cha un. Melhorat en 1974, aqueu procès permetiá d'obtenir un bòn contraste e de colors vivas. Ansin, en despiech de son còst, lo Kodachrome favorizèt la popularizacion de la fotografia. Un an après son aparicion, la companhiá alemanda Agfa comercializèt a son torn un film color dich Agfacolor. A respèct de son concurrent, èra favorizat per un procès de desvolopament pus simple gràcias a l'incorporacion dei substàncias perdirècta metent de desvolopar lei colors dins l'emulsion presenta sus lo film. Ansin, après la guèrra, son concèpte foguèt représ e perfeccionat per metre au ponch lei films color que foguèron utilizats fins a l'emergéncia de la fotografia numerica.
Dins lo corrent deis annadas 1960, la companhiá Polaroid desvolopèt la fotografia color instantanèa. Permetiá d'estampar dirèctament la fotografia gràcias a un sistèma entraïnant lo contacte entre un reactiu alcalin favorizant lo desvolopament, lo positiu e lo negatiu de l'imatge.
L'aparicion de la fotografia numerica
Desvolopada a partir deis ans 1970, la fotografia numerica faguèt son aparicion comerciala en 1981 quand Sony prepausèt un aparelh (dich Sony Mavica) qu'enregistrava leis imatges sus un disc dur. Lo sistèma èra pasmens pas totalament numeric car la visualizacion dei fotografias èra facha sus una television. Lo premier aparelh fotografic numeric complèt foguèt lo DCS 100 de Kodak en 1991. Son còst ne limitèt l'usatge ai professionaus mai lo melhorament rapide dei tecnicas permetèt una demenicion dau pretz de fabricacion d'un tal aparelh a partir dau començament dau sègle XXI. Ansin, dempuei leis ans 2000, leis aparelhs numericas se son generalizats e la fotografia argentica classica es venguda fòrça minoritària.
La concepcion deis aparelhs numerics es similar a aquela deis aparelhs argentics mai lo film es remplaçat per un captor electronic fotosensible dau tipe CCD ò CMOS. Lo desvolopament a pas disparegut mai la fotografia pòu dirèctament visualizada sus ordenador ò estampada per un particular. De mai, es possible de modificar dirèctament la fotografia amb un logiciau adaptat. Enfin, lei fichièrs pòdon aisament èsser transferits d'un supòrt informatic a un autre.
Principis generaus e evolucion deis aparelhs fotografics
Un aparelh fotografic es compausat d'au mens una chambra sorna e una superficia fotosensibla. Aquel ensems es completat per de dispositius optics permetent de contraròtlar ò de melhorar lei caracteristicas de l'imatge coma un objectiu, un obturador ò un flash.
La chambra sorna permet d'obtenir una projeccion d'un imatge sus un ecran car permet de contraròtlar d'un biais precís lei limits dau flus de lutz que va intrar dins l'aparelh. La superfícia fotosensibla pòu èsser de dos tipes diferents. Dins lo cas de la fotografia argentica, s'utiliza d'emulsions de saus d'argent dispausadas sus una placa de veire ò una pellicula. Dins lo cas dau numeric, un captor permet d'enregistrar leis imatges sus un supòrt electronic separat (generalament una carta memòria).
L'objectiu es normalament posicionat au nivèu de la dubertura. Lo pus sovent, es associat amb un diafragma que permet de dosar la quantitat de lutz qu'intra e la prefondor dau camp. Un objectiu es un sistèma optic convergent format de plusors lentilhas e, de còps, de miraus que permet de formar d'imatges diferents sus l'ecran en foncion de sei reglatges. Lei paramètres principaus d'un objectiu son sa distància focala, sa dubertura maximala e lo format maximum de la superficia sensibla utilizabla. Pasmens, certaneis aparelhs (aparelhs simples destinats ais amators, aparelhs amb un objecti catadioptric) an de duberturas fixas. Existís tanben d'aparelh sensa objectiu que son dichs estenopèus. Lo ròtle de l'obturador es de contraròtlar lo temps d'exposicion de la superficia fotosensibla. Certanei chambras ancianas, especialament aquelei necessitant de temps de pausa lòngs, èran equipadas d'un tap en plaça de l'obturador.
Lo flash es un dispositiu d'esclairatge produsent un lume intens que permet d'illuminar lo subjècte. Aparegut en 1887, aqueu sistèma utilizava una pichona quantitat de magnèsi. Aquò èra perilhós car lo magnèsi es una substància fòrça inflamabla. De mai, l'entraïnament de la combustion èra manuau, çò qu'èra pas totjorn precís. Dins lei ans 1930, lei flashs de pouvera foguèron remplaçats per d'ampolas flash. D'usatge unic, èran formadas d'un filament qu'èra cremat dins una atmosfèra d'oxigèn. Puei, dins leis ans 1960, apareguèt lo flash electronic que fonciona segon lo principi dei lumes de descarga. Leugier e poderós, permet de produrre un lume similar an aquela dau jorn gràcias a la descarga dins un tube emplit de xenon de l'energia electrica contenguda dins de condensators.
Reglatges
Mai d'un reglatge de l'aparelh fotografic es necessari. La justesa d'aquelei reglatges condiciona la qualitat tecnica de l'imatge. La màger part deis aparelhs se'n ocupan automaticament. Lei reglatges principaus son :
Subjècte, composicion e lutz
Lo subjècte d'una fotografia es l'ensems dei causas representadas sus un imatge. Se pòu devesir entre un element principau e un decòr. Generalament, lo premier ocupa solament una pichona partida dau clichat. La composicion es l'art d'organizar lei formas a l'interior de l'imatge per metre en valor l'element principau. D'efèct, a respèct d'autrei formas artisticas, la fotografia necessita de definir un quadre que va establir un limit entre lo representat e lo non representat. Diferentei reglas son donc estadas definidas per melhorar e facilitar la composicion.
L'esclairatge dau subjècte es tanben un paramètre fòrça important car es lo lume qu'es enregistrat sus la superficia fotosensibla de l'aparelh. En particular, la lutz a d'efècts fòrça importants sus les contrastes d'un imatge e donc sus la lisibilitat de sei detalhs. Segon lei besonhs, es donc de còps necessari d'utilizar du lumes artificiaus per modificar l'esclairatge naturau.
Fotografia estereoscopica
La fotografia estereoscopica designa l'ensems de tecnicas fotograficas destinadas a produrre una impression de relèu. Divèrsei procès existission coma la juxtaposicion de dos imatges quasi similars ò la combinason d'imatges de color diferent. Certanei necessitan l'utilizacion de lunetas especialas. A l'ora d'ara, aqueu domeni es l'objècte de trabalhs importants au sen de l'industria cinematografica.
Fotografia de l'espèctre complèt
La fotografia de l'espèctre complèt es una tecnica apareguda dins lo corrent deis ans 1960. Utiliza de superficias fotosensiblas modificadas per èsser sensiblas ai longors d'ondas sus un espèctre anant de 350 a 1,000 nm. A respèct d'una fotografia classica, l'imatge d'espèctre complèt es donc tanben format per l'accion de raionaments infraroges e ultraviolets. Aquò permet de revelar de detalhs que son normalament invisibles per l'uelh uman.
Aquela tecnica a donc sustot d'aplicacions per lei policiers (medecina legala, enquista sus una scena de crime...) e per lei scientifics (astronomia, geologia...). De variantas existisson amb de films fotografics centrats sus de raionaments infraroges e ultraviolets donats.
Fotografia plenoptica
La fotografia plenoptica es una tecnica inventada en 1908. Permet d'enregistrar d'informacions sus lo camp luminós a l'origina de l'esclairatge de la fotografia (intensitat, direccion...). L'avantatge es de permetre de realizar la mesa au ponch durant lo post-tractament.
La fotografia artistica
L'utilizacion artistica de la fotografia es la pus anciana car, a son aparicion, mai d'un pintaire l'utilizèt per s'ajudar dins son trabalh. Pasmens, la fotografia venguèt rapidament un mòde d'expression distint que remplacèt la pintura dins sei ròtles tradicionaus (retrachs, representacions de scenas istoricas, decoracion...). A partir dau començament dau sègle XX, de corrents artistics pròpris a la fotografia comencèron d'aparéisser e de clichats foguèron acceptats dins lei colleccions dei musèus pus prestigiós.
La fotografia documentària es sovent restacada a la fotografia artistica. L'objectiu d'aqueu tipe de fotografia es d'escafar lo fotograf au profiech d'un imatge que se vòu realista e neutre. La fotografia sociala ò lo fotojornalisme ne fan partida. Certanei clichats documentaris venguts simbòls d'una epòca son fòrça famós.
Leis usatges populars
Uei, l'usatge popular de la fotografia es lo pus important au sen de la societat. D'efèct, dempuei la fin dau sègle XIX, leis aparelhs son venguts pus leugiers e la complexitat deis operacions de tractament s'es fòrça reducha. Lo còst a tanben fòrça demenit e la crompa d'un aparelh fotografic es d'ara endavant possible per la màger part deis abitants dei país desvolopats e per una partida significativa dau rèsta dau mond. Ansin, dempuei la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, de miliards de clichats son prés cada annada per de particulars.
Leis usatges scientifics e tecnics
La capacitat dei fotografias de sasir la forma e l'aspèct d'una causa ò de veire un raionament invisible presenta un interès major per lei scientifics e lei tecnicians. D'efèct, aquò permet de representar aisament un fenomèn e dins certanei cas, permet tanben de realizar de mesuras e d'analisis. La màger part dei sciéncias utilizan donc la fotografia e certanei brancas, coma l'astronomia, foguèron a l'origina d'inovacions ò de perfeccionaments dei procès. La polícia e la justícia, qu'an tanben de besonhs importants per gardar una representacion ò una descripcion deis individús e deis endrechs, utilizan pereu sovent la fotografia.
Lusinhac
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [lyʐi’ɲɒ]. Las fòrmas ancianas son Luginhacum, en latin, au segle XIII, Luginhac au segle XVI, Luziniat en 1760. Coma interpretar las fòrmas en Lugi- ? Lusi-, per'mor de la prononciacion perigòrda ? Lusinhac vendriá d'un nom latin d'òme, Lucinius (o Licinius), emb lo sufixe -acum, , , latinizacion dau sufixe celtic -ācon. Lusinhac èra probablament la propietat de Lucinius (o de Licinius). 300px|center|thumb|Paneu de Lusinhac.
Lo Pont de L'Arn
Geografia
Comuna situada dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc al pe de la Montanha Negra sus Arn tot prèp de de Masamet.
Torisme
A l'adrech de la Val de Toret i a d'ostals d'òstes, lo lac dels Sants Pèires es a qualques minutas.
Tanben i a un camp de tenis e un cobèrt, d'estadis, de jòcs de bolas e lo gòlf de la Baroja.
A de camins d'escorregudas cap la Val d'Òrb, lo Carós o los Monts de La Cauna.
Nòtas e referéncias
<References/>
Las Suplicantas (Euripides)
Las Suplicantas es una tragèdia grèga d'Euripides, consacrada a la guèrra dels set caps. Es representada pel primièr còp vèrs 423 AbC.. Son títol fa referéncia a la preséncia de contunh del còr e de femnas en plors sus l'empont.
Renato Corsetti
thumb|250px|Renato Corsetti en 2016 Renato Corsetti (Roma, 29 de març de 1941) es un esperantista e lingüista italian. Del temps del Congrès italian d'esperanto de 2007 foguèt causit president de la Federacion Esperantista Italiana.
Ramon Muntaner
Ramon Muntaner (vèrs 1270, Perelada - 1336, Ibiza) èra un oficier e un escrivan de la Companhiá Catalana. Ocupèt tanben divèrsei responsabilitats au sen dau Reiaume d'Aragon (governador deis illas au larg de Tunisia, camarlenc... etc.) e participèt ai luchas entre estats crestians de Grècia.
Es famós per son activitat de cronicaire depintant leis eveniments regardant l'expedicion deis Almogavres dins l'Empèri Bizantin (Crònica) e la vida dau Reiaume d'Aragon. Principalament escrich entre 1325 e 1332, aqueu trabalh cuerb un periòde que va de 1207 a 1328. En fàcia dei divisions dinasticas aragonesas, insistís sus l'importància de l'unitat de cultura e de destin que formava la basa de la comunautat aragonesa medievala.
Wikipèdia en persan
La Wikipèdia en persan (ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد Vikipedia, Daneshname-ye Azad) es la version en lenga persana de l’enciclopèdia en linha Wikipèdia. Foguèt fondada en decembre de 2003.
Cantal (omonimia)
Lo Cantal/Cantau/Chantal/Chantau pòt èsser:
Germigny (Iona)
Germigny  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Realizacions importantas de 1862 als nòstres jorns
1862 : Prevision d´una bibliotèca escolara.
5 de mai 1865 : Prevision d´un lavoir.
En Mai 1882 : Demanda de réhaussement del barrage del canal.
1889 : Emprunt per bastiment grop escolar e Comuna (impòrt 45 000 Fr).
1891 : Recensement:512 hab.
19 d'agost 1893 : Casuda de la foudre sul campanal (impòrt dels apariaments:4000 Fr).
28 de junh 1894 : Final del bastiment del grop escolar
en Agost 1900 : Bastiment de la pompa escor de las filhas.
En Junh 1902 : Bastiment d´un nòu cementèri.
En Decembre 1903 : Bandièra conscrit.
En Abril 1903 : Dubertura nòva cementèri.
En Novembre 1904 : Supression de la marre dels Vièlhs Camps.
En Agost 1905 : Bastiment pont-bascule e abric per pes (A costat de l´actuala abribus).
1er en abril 1913 : Désaffection de l´anciana cementèri.
1920 : Edification monument als mòrtes (crèa per Planson,27 500Fr),environat l'an 1921.
1937 : Bûcher de l´escor
Réalisations importantes de 1862 à nos jours
1862 : Prévision d´une bibliothèque scolaire.
5 mai 1865 : Prévision d´un lavoir.
Mai 1882 : Demande de réhaussement du barrage du canal.
1889 : Emprunt pour construction groupe scolaire et Mairie (montant 45 000 Fr).
19 août 1893 : Chute de la foudre sur le clocher (montant des réparations:4000 Fr).
Août 1900 : Construction de la pompe école des filles.
Juin 1902 : Construction d´un nouveau cimetière.
Décembre 1903 : Drapeau conscrit.
Avril 1903 : Ouverture nouveau cimetière.
Novembre 1904 : Suppression de la marre du Vieux Champs.
Août 1905 : Construction pont-bascule et abri pour poids (À côté de l´actuel abribus).
1er avril 1913 : Désaffection de l´ancien cimetière.
1920 : Edification monument aux morts (crée par Planson,27 500Fr),entouré en 1921.
26 novembre 1922 : Une partie de l´église classée aux monuments historiques, seconde partie classée en 1929.
Août 1936 : Projet eau potable
1937 : Bûcher de l´école
Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés
Era Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés (OFEA) ei er organisme deth Conselh Generau d'Aran que s’encuede des actuacions que tanhen ara politica lingüistica der aranés.
Guardatz tanben
Conselh Generau d'Aran
La Forêt-du-Parc
La Forêt-du-Parc en normand (La Forêt-du-Parc en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Illange
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Alameda
Alameda es un municipi de la província espanhòla de Malaga e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Illange
Istòria
En 2005, en lo moment de la disposicion d'una zòna industriala de 120 a sus las municipalitats de Bertrange e Illange, en bordure de la plana alluviale de la Moselle, los registres an permeses de descobrir un luòc del Neolític ancian (-5000). Un projècte de bastiment sus la mégazone (espaci mitoyen de Illange) a mes en marcha per octòbre 2012 : Lo bastiment d'un pol China-Euròpa.
Illange A dépendu del ancià archevêché de Trèves.
Sus lo sieu territòri se trobava lo castèl fòrt de Meilbourg #que i aguèt destruit pels messins l'an 1377.
Illange Fasiá partida de la distincion de Meilbourg fins a la Revolucion.
En 2005, lors de l’aménagement d’une zone industrielle de 120 ha sur les communes de Bertrange et Illange, en bordure de la plaine alluviale de la Moselle, les fouilles ont permis de découvrir un site du Néolithique ancien (-5000). Un projet de construction sur la mégazone (espace mitoyen de Illange) est mis en place pour octobre 2012 : La construction d'un pôle Chine-Europe.
Carta Europèa des Lengües Regionaus o Minoritàries
Reconeish es lengües definides coma "regionaus o minoritàries" coma expression de riquesa culturau e engatja es estats signants a hèr possible er ensenhament, en tot o en part, en aguestes lengües e tanben a poder utilizar-les ena administracion, ena justícia e enes miejans de comunicacion, entre d’auti domenis. Entrèc en vigor en aténher-se era ratificacion d’aumens cinc estats, eth prumèr dia de març de 1998.
Illange
Istòria
Illange a dépendu de l’ancien archevêché de Trèves.
Carta Europèa des Lengües Regionaus o Minoritàries
En Estat espanhòu entrèc en vigor eth prumèr d’agost de 2001. Non ei pas ratificada peth Estat francés.
Illange
Istòria
Sur son territoire se trouvait le château fort de Meilbourg qui fut détruit par les messins en 1377.
Carta Europèa des Lengües Regionaus o Minoritàries
Ratificacions
Los Estats seguents an ratificat la carta per rapòrt a las lengas citadas :
Illange
Istòria
Illange faisait partie de la seigneurie de Meilbourg jusqu’à la Révolution.
Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
Lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina, que se'n ditz comunament lo Prèmi Nobel de Medecina, es un prèmi atribuit per la Fondacion Nobel dins los domenis de la fisiologia e de la medecina.
Aquò es la lista dels laureats del Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina dempuèi sa creacion.
Seichebrières
Seichebrières es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Jòcs Olimpics
thumb|right|[[Drapèu olimpic definit en 1913 per Pierre de Coubertin.]]
Seichebrières
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa