cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Class
Discografia
CLASS - Aproape De Tine (1998)
01. Aproape De Tine (03:17)
Bièrra
Caracteristicas nutritivas
Eissida de l'òrdi, la bièrra a de caracteristicas nutritivas pròchas d'un pan liquid. Pasmens, sei caracteristicas nutritivas precisa varian segon lo tipe de bevenda e lo mòde de consumacion. Es donc un aliment relativament energetic ambé 30 e 70 kcal per 100 mL. Es una fònt de vitamina B e de mineraus coma lo potassi. L'etanòl pòu èsser una fònt de perilhs per la santat dins lo cas de consumacion importanta. De mai, una consumacion importanta pòu favorizar l'obesitat.
Class
Discografia
02. Dansează În Noapte (04:14)
Bièrra
Produccion e consumacion
La produccion de bièrra es una industria globalizada formada de companhiás multinacionalas e de braçariás artesanalas presentas sus de mercats locaus. En 2014, lo montant d'operacions dau sector èra de 494,4 miliards de dolars estatsunidencs e lo volum de bièrra producha èra de 176 miliards de litres. Lei país productors principaus èran China (26,8%), leis Estats Units d'America (11,9%), Brasil (4,7%), Alemanha (4,6%) e Mexic (4,5%).
Class
Discografia
03. Întrebări (03:52)
Bièrra
Produccion e consumacion
Lei país consumators de bièrra son sustot de país anglosaxons e de país d'Euròpa Centrala. Lei pus importants son Alemanha (161 l/ab/an), la Republica Chèca (157 l/ab/an), Irlanda (141 l/ab/an), Àustria (111 l/ab/an) e lo Reiaume Unit (100 l/ab/an). Entre leis autreis estats, se fau tanben nòtar leis Estats Units d'America (82 l/ab/an) e China que representan de mercats de remarca en causa de sa demografia importanta.
Class
Discografia
04. Vom Fi Împreună (03:00)
Bièrra
Efiechs sus la santat
Leis efiechs de la bièrra sus la santat an conegut una mutacion prefonda dempuei lo sègle XIX. D'efèct, avans aqueu periòde, èra utilizada coma cosmetic, medicaments e aliments. Plusors mètges antics la conselhavan per luchar còntra la fèbre (Ipocrates) ò lo diabète (Aretèu). De mai, la bièrra podiá remplaçar l'aiga contaminada car leis agents patogèns èran destruchs durant lo braçatge.
Lei reformas igienistas eissidas de la Revolucion Industriala e lo desvolopament de la lucha còntra l'alcoolisme cambièron aqueu ponch de vista. Uei, es donc considerada coma una fònt de riscs majors per la santat en causa dei proprietats cancerigènas de l'etanòl. De mai, segon lo mòde de vida dei consumaires, la bièrra favoriza lo desvolopament de l'obesitat.
Class
Discografia
06. Tu Ştii (03:37)
07. Kill The Brain (02:52)
09. La Max (03:06)
10. Uneori (04:16)
11. Altcineva (03:44)
12. Încă O Dată (03:54)
13. Tornado (03:24)
CLASS - Color (2000)
01. Spune-mi Ce Simti (03:34)
02. Euforia (03:06)
03. Nu Mai Pot (03:31)
04. Asturias (Theme) (04:50)
05. Hora De Baieti (03:31)
07. Mama Spunea (03:05)
08. Zambeste (03:38)
10. Elvis (02:34)
CLASS - Hipnotizat (EP)(2001)
02. E Noapte In Texas (02:58)
03. Te Visez Mereu (Remix) (04:52)
05. A Dui Doina (Remix) (03:58)
06. Te Visez Mereu (03:37)
CLASS - Intr-o Zi (2002)
01. Spune-mi Cine (03:14)
02. Nu Mai Eşti (03:42)
03. Visare (04:52)
04. Te Aştept (03:17)
06. Intr-O Zi (03:23)
07. Luna Mi-A Zâmbit (03:33)
08. Povestea Unei Mingi (02:54)
09. M-Ai Minţit (05:08)
10. E Vară E, PRO FM (03:45)
CLASS - Pentru Dragoste (2004)
01. Pentru Dragoste (03:39)
02. Fără Tine (Club Mix) (03:49)
03. Tu Ai Plecat (04:23)
04. Spune-mi (02:34)
06. N-Am Vrut Să Te Cred (03:44)
07. Pentru Dragoste (Funk Mix) (02:58)
08. Fără Tine (03:16)
09. Numai Tu (03:52)
10. Ştiu Ce Vrei (03:00)
11. Pentru Dragoste (Hard Mix) (04:08)
CLASS - EVO (2005)
01. Na, Na, Na (03:26)
02. Oare Tu Ştii (03:16)
03. Spune-mi Unde Eşti (03:56)
Craonne
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region dels Nauts de França.
Class
Discografia
04. Vino Mai Aproape (03:21)
Craonne
Geografia
Craonne est à mi-chemin entre Laon et Reims (à environ une trentaine de kilomètres de chacune de ces villes). Le village avant 1914 avait une forme triangulaire correspondant aux trois rues principales et il s'étendait sur les pentes du plateau du Chemin des Dames, prenant à cet endroit le nom de « plateau de Craonne ». Le nouveau village a été installé dans la vallée, au sud-ouest de l'ancien village.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Class
Discografia
05. Tu Eşti (02:28)
06. Ce Pot Să Fac (03:08)
Bertrimont
Bertrimont es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Class
Discografia
07. Căsuţa Noastră (03:45)
08. Vis Împlinit (03:54)
Bertrimont
Geografia
Comuna apertenenta a la Comunitat de municipalitats dels 3 Rius crèa lo 1er en genièr 2002, a dirigit per Jean-Luc Cornière,.
Class
Discografia
09. I Feel Love (03:28)
Bertrimont
Geografia
Commune appartenant à la Communauté de communes des 3 Rivières crée le 1er janvier 2002, elle est dirigée par Jean-Luc Cornière,.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Class
Discografia
10. U La La (03:29)
11. Na, Na, Na (English Version) (03:25)
Nubécourt
Nubécourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Class
Discografia
CLASS - Infinit (2007)
Leontopithecus rosalia
Lo tamarin leon daurat es un primat endemic de Brasil, de la familha dels Callitrichidae e del genre Leontopithecus. Es present unicament dins la selva atlantica brasiliana, dins l'Estat de Rio de Janeiro, e segon d'unes autors tanben dins lo sud d'Espírito Santo. A l'ora d'ara se trapan principalament dins la resèrva biologica de Poço das Antas e dins la resèrva biologica d'União, e vivon dins las plus nautas estratas de la selva primària. Se pòdon encontrar tanben dins las espandidas de selvas segondàrias. Èra autrecòps considerat coma una sosespècia, uèi es una espècia a part entièra, coma las autras espècias de tamarins leons. Las pròbas d'estudis filogenetics mòstran que lo tamarin leon negre es l'espècia pus pròche del tamarin leon daurat. I a pas de fossil conegut de l'espècia.
Nubécourt
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Class
Discografia
01. Castel De Nisip (03:47)
Leontopithecus rosalia
Amb d'autres tamarins leons, es lo sòci pus bèl de la sosfamilha dels Callitrichinae e pòt pesar fins a 800 g. Lo pelatge varia del daurat a l'iranja amb una crinièra caracteristica, que li donèt son nom popular. Ten d'arpas en plaça de las onglas e lo tresen det de la man es fòrça long e servís per cercar de predas. Lo dimorfisme sexual es pas marcat. Lo cran es pichon e mens robust que los autres tamarins leons. A 30 dents, las incisivas essent similaras als ulhals.
Class
Discografia
02. Numai Cu Tine (04:16)
Leontopithecus rosalia
Son d'animals diurnes e fòrça actius a las primièras oras del matin. Los comportaments socials son fòrça similaris a los dels autres primats. Vivon en grops de 9 individús maximum, organizats en grops familials, la poliandria essent correnta. La poliginia se pòt produire dins una mendra mesura. Los territòris varian en talha e pòdon aver fins a 217 ectaras de superfícia. La fragmentacion de l'abitat a fait cavalcar nombroses territòris. Son d'animals omnivòrs, se noirrisson de fruits, d'invertebrats e de pichons vertebrats pendent la sason de las pluèjas e de nectar pendent la sason sèca. An un repertòri variat de vocalizacions, que son emesas dins des contèxtes especifics. Donan naissença a de bessons après una gestacion de 130 jorns. Los mascles ajudan s'ocupar de la progenitura, e de la progenitura dels ans passats.
Class
Discografia
03. Ocean În Deşert (03:53)
04. Ever Wonder (04:17)
Leontopithecus rosalia
Es una espècia en perilh d'escantiment, classada coma espècia en perilh per l'UICN e l'ICMBio. SE reproduson gaireben exclusivament dins la réserva biologica de Poço das Antas, e d'União e dins de fragments de selva a proximitat, dins lo bacin del flume São João, dins l'Estat de Rio de Janeiro. I a aperaquí 3 200 individús en libertat, gràcia a d'innombrables esfòrces de conservacion e de reproducion de l'espècia. Las populacions captivas son relativament importantas e establas. Lo tamarin leon d'aur es una espèce emblematica de la conservacion de la selva atlantica brasiliana.
Class
Discografia
05. Balamook (03:10)
06. Believe Me (04:05)
07. Stay With Me (03:39)
08. În Somn (04:11)
09. Am Visat (04:25)
10. Ocean În Deşert (Remix) (04:04)
Hubal
Hubal (هبل en arab‎i) èra una de las principalas divinitats preislamicas de la Ka'aba a la Mèca.
Cauvèiras
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas que son : Caubeyrastri (de ~), au sègle XIII, Cauberiis (parrochia Sancti Petri de ~), en latin, au sègle XIII, Caubeyras (apud ~), en 1342, Caubeyras, en 1383, Cauberas, Caubayras, en 1461. La prononciacion qu'es [kaw'ßɛjrəs].
Cauvèiras que ven probablament deu latin calvus, « cauv, cappelat, clòscapelat », dab lo sufixe collectiu -arias, e designa tucas denudadas, desprovesidas de vegetacion, en generau pr'amor de las eishartigadas de l'Edat Mejana.
Frankie Manning
thumb|250px|Frankie Manning en 2008 Frankie Manning (Jacksonville, Florida, 26 de mai de 1914 – Manhattan, Nòva York, 27 d'abril de 2009) foguèt un dançaire, ensenhaire e coreograf american. Es considerat coma un dels creador de l'estil sonat Lindy Hop.
Farreiras e Sant Mari
Farreiras e Sant Mari (Ferrières-Saint-Mary en francés) z-es 'na comuna auvernhata situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Farrèiras, que a l'origina èra pas paròcha, se desvolopèt al sègle XIX encausa de la RN 122 e del chamin de ferre. Aquò fai que en 1890, lo chapluòc se mudèt a Farrèiras e lo nom oficial de la comuna, qu'èra Saint-Mary-le-Cros, venguèt Ferrières-Saint-Mary.
Nòtas
<references group="N"/>
Aigas Vivas (Gard)
Aigaviva   ò Aigas Vivas o Aiga Viva, Aigaviva (Aigues-Vives en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Montagaudin
Montagaudin (Montagoudin en francés), es una comuna deu Vasadés istoric, en Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Aigas Vivas (Gard)
Aigas Vivas
Aigas Vivas es atestat en 1099, Aquaviva. Aigasvivas ven del latin aqua, « aiga » e viva (parièr en occitan) o de lors resultats en latin vulgar e en occitan, lo tot al plural.
Montagaudin
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Aigas Vivas (Gard)
Aigas Vivas
Aig(u)a(s)viva(s) es un sintagma espandit coma toponime mai que mai en occitanoromanic (i a pas d'exemple, per las comunas o los municipis, d' *Aguaviva en iberoromanic o d' *Eauxvives en galloromanic; vertat es qu'en espanhòl o en portugués, l'adjectiu seriá diferent). Es mai que mai al plural, benlèu pas dempuèi l'origina, mès demòra al singular dins Aiguaviva de la Selva e Aiguaviva de Bergantes, los municipis catalans (lo monestier d'Aigües Vives, a Carcaixent, al País Valencian, usa çaquelà del plural). Lo nom demanda pas de traduccion e pòt èsser motivat per la preséncia de rius, de fonts, o de rius que naisson de fonts; en mai del sens literal e concret, la motivacion del nom poguèt èsser son aspècte melioratiu o valorizant : es benlèu pas per azard se, almens per las comunas e municipis, se tròba sonque en clima mediterranèu o oceanic d'influéncia mediterranèa e s'es absent de Lemosin, d'Auvèrnhe e de Gasconha, que l'aiga i manca pas. Dins la practica, se limita (totjorn per las comunas o municipis), al catalan, al lengadocian meridional e oriental e aicí a la broá del provençal : a donc un caractèr regional net.
Pataranum
I a un cementèri de Pataran al sud-èst de la comuna, près d'un luòc ont se trobèron de vestigis arqueologics. Lo nom de Pataranum es atestat en 1434 e los abitants d'aquel luòc se serián recaptats a Aigas Vivas, un còp que los Sarrasins agèron desrocat Pataranum. Mas es malaisit de saber se lo nom es latin o s'es latinizat en partent de la prononciacion del nom al sègle XV.
Montagaudin
Toponimia
Dauzat e Rostaing supausan que se tracta de mont e deu nom de persona germanic Coldin, damb la preposicion « a ».
Ernèst Negre (citat per Bénédicte Boyrie-Fénié) causís puslèu lo nom germanic Agodinus, totjorn damb lo producte de montem. Es sigut per B. Boyrie-Fénié, que precisa [o puslèu qu'imagina] que la diftongason de -o- non tonic en -au- es regulara en gascon.
Demografia
-->
San-Gavino-di-Tenda
San Gavinu di Tenda en còrs (San-Gavino-di-Tenda en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega‎ e la region de Corsega.
Geografia
San-Gavino-di-Tenda es una municipalitat del Nebbio (Nebbiu en lenga corse), una microrégion situada al nòrd de la Corsega, entre la Balagne e la plana de la Marana. Es la una dels dètz comunas constituenta çò costat de la Nautor-Nebbio. Fasiá partida de la anciana piève de Santo Pietro dins l'anciana província del Nebbio.
San-Gavino-di-Tenda est une commune du Nebbio (Nebbiu en langue corse), une microrégion située au nord de la Corse, entre la Balagne et la plaine de la Marana. Elle est l'une des dix communes constituant le canton du Haut-Nebbio. Elle faisait partie de l'ancienne piève de Santo Pietro dans l'ancienne province du Nebbio.
Vernai
Vernai (en francés: Vernaix) es una comuna occitana de Borbonés situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
Vernay, XIIIe s., Vernayum, 1327 (PB 148, 32)E. Negre
Betoncourt-sur-Mance
Betoncourt-sur-Mance es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Betoncourt-Sus-Mance a mencionat dempuèi 1223 en un tractat que # Gerard 1er sire de Chauvirey cedís per el als fraires del abbaye de Cherlieu lo quatren dels #dire del pòble.
Betoncourt-sur-Mance est mentionnée dès 1223 dans un traité par lequel Gerard 1er sire de Chauvirey cède aux moines de l'abbaye de Cherlieu le quart des dîmes du village.
Saint-Parize-en-Viry
Saint-Parize-en-Viry es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat #portar provisoirement lo nom de Montvert.
Au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune porta provisoirement le nom de Montvert.
Verquiera
Verquiera (Verquières en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Sant Desirat (Vivarés)
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Margarita Salas
Margarita Sala es una bioquimica espanhòla. Nascuda en Canero, Espanha, lo 30 de novembre de 1938. Es doctoressa en quimia per l'Universitat Complutense de Madrid. Ela e lo sieu marit Eladio Viñuela trabalhèron en Estats Units al bòrd de Severo Ochoa.
Berville (Sèina Maritima)
Berville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Arbre
Un aubre (var. abre, albre, aure, arbe, arbo, arbre ) es un vegetau lignós de pòrt aut, passant generalament mai de 5 m, format d'un ret de raiç e d'un tronc mai ò mens desvolopat subremontat d'una corona distinta. A l'opausat, un aubrilhon presenta un pòrt pus bas e es devesit, sovent tre sa basa, en mai d'un tronc. Dins aquò, divèrsei formas de transicion existisson entre aquelei dos tipes.
Alumini
L'alumini es un element quimic (simbòl : Al) de numèro atomic 13, de massa moleculara 26,98, de massa volumica 2,70 g/cm3 e de temperatura de fusion 660°C. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, se presenta sota la forma d'un metau blanc e leugier. Es un element relativament frequent dins l'Univèrs que forma aisament de compausats coma la baucita. Per consequéncia, l'alumini natiu es fòrça rar dins la natura.
Berville (Sèina Maritima)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Arbre
Lei fuelhós son d'aubres ambé de fuelhas ben desvolopadas e generalament caducas, es a dire que lo fuelhatge tomba dins lo corrent de l'autona. Pasmens, aquela nòrma es pas generalament e plusors fuelhós an un fuelhatge persistent, especialament en Occitània (agreu, lausier, euse...). Lei fuelhós fan partida de la classa deis angiospèrmes (Angiospermae) qu'es caracterizada per un ovul situat dins un ovari sarrat.
Alumini
Foguèt isolat per lo quimista danés Hans Christian Oersted (1777-1851) en 1825 e lo quimista alemand Friedrich Wöhler (1800-1882) en 1827. Es produch industrialament dempuei lei trabalhs realizats entre 1854 e 1860 per lo Francés Henri Sainte-Claire Deville (1818-1881). Sa produccion demorèt lòngtemps limitada en causa de son besonh fòrça important en electricitat. Pasmens, sa resisténcia a la corrosion e sa leugieretat li permetèron de trobar d'aplicacions dins l'industria e sa produccion aumenta regularament dempuei leis ans 1940. En 2014, la produccion mondiala èra de 49,3 milions de tonas e l'alumini èra ansin lo segond metau pus utilizat après lo fèrre.
Arbre
La durada de vida d'un aubre pòu èsser fòrça lònga e aisament agantar plusors sègles. Certaneis especimens de Pinus longaeva an mai de 5,000 ans e son leis organismes vivents pus vielhs coneguts a l'ora d'ara sus la Tèrra.
Istòria evolutiva
A l'ora d'ara, l'aubre pus ancian qu'es conegut es l'Archaeopteris qu'auriá viscut i a 370 milions d'annada durant lo Devonian (419 Ma - 359 Ma). Agantava probable 40 m d'autor amb un diamètre de 1,5 m a la basa. Podiá ja benlèu formar de seuvas importantas. D'un ponch de vista evolutiu, fa partida dei progimnospèrmas qu'es a l'origina dei doas classas actualas d'aubres. Pasmens, i aviá encara de diferéncias importantas coma una reproduccion assegurada per d'espòras.
Alumini
Istòria
De saus d'alumini foguèron utilizats tre l'Antiquitat, au mens per lei Grècs e lei Romans per sei proprietas astringentas ò medicalas. Pasmens, l'existéncia de l'element foguèt pas sospichada avans la fin dau sègle XVIII. Sa descubèrta aguèt luòc en 1808 e foguèt l'òbra dau fisician e quimista britanic Humphry Davy (1778-1829) qu'identifiquèt la preséncia d'un metau desconegut dins l'alum.
Oxigèn
L’oxigèn es un element quimic de simbòl O e de numèro atomic 8. Se situa dins la linha II e dins la colona 16 de la taula periodica. A donc un pes atomic relativament feble (15,999) mai una electronegativitat fòrça importanta (la segonda pus auta). Fa partida dei non metaus e, dins lei condicions normalas de pression e de temperatura, sa forma principala es lo dioxigèn O2. Gasós, constituís 21% dau volum totau de l'atmosfèra terrèstra.
Margarita Salas
Salas e Viñuela formèron impulsèron l'investigacion bioquimica en Espanha. Salas trabalha en en CSIC e a dirigit mai de 50 tèsis doctoralas.
Alumini
Istòria
Dich alumini, lo metau novèu foguèt isolat per lo premier còp, sota una forma impura, per lo quimista danés Hans Christian Oersted (1777-1851) a partir d'una reaccion quimica entre lo clorur d'alumini anidre e un amalgama de potassi. Aquò foguèt confiermat dos ans pus tard per lo quimista alemand Friedrich Wöhler (1800-1882). Puei, la preséncia d'alumini foguèt descubèrta dins la baucita per lo Francés Pierre Berthier (1782-1861).
A partir de 1846, lo quimista francés Henri Sainte-Claire Deville (1818-1881) comencèt un lòng trabalh sus l'alumini. En 1854, capitèt de'n produrre lei premiers lingòts que foguèron presentats a l'exposicion universala de 1855. Puei, melhorèt lo procès de produccion, çò que menèt a l'invencion dau procès que pòrta son nom en 1860. Melhorat en 1886 — d'un biais independent — gràcias au desvolopament de l'electrolisi per un autre Francés, Paul Héroult (1863-1914), e per l'Estatsunidenc Charles Martin Hall (1863-1914), aqueu procès (dich Hall-Héroult) demorèt utilizat fins a la Segonda Guèrra Mondiala.
En 1887, un autre procès foguèt trobat per lo quimista austrian Carl Josef Bayer (1847-1904) qu'estudièt la dissolucion de l'alumina, contenguda dins la baucita, dins una solucion de soda. Conegut per sa produccion de fangas rojas fòrça toxicas, lo procès Bayer se desvolopèt lentament en causa de problemas de rendabilitat mai venguèt pauc a pauc largament preponderant dins lo corrent dau sègle XX.
Caracteristicas fisicas
L'alumini es un metau non magnetic relativament leugier que sa color varia entre l'argent e lo gris. Es ductible e malleable, çò que permet un usinatge aisat dins l'industria. Es un bòn materiau reflector de la lutz visibla, deis infraroges e deis ultraviolets pròches. Per consequéncia, prend fuòc dificilament.
Oxigèn
Element frequent dins l'Univèrs, l'oxigèn pòu formar de compausats fòrça variats coma d'oxids e divèrsei substàncias organicas. Tènon un ròtle fòrça important dins lei mecanismes dau vivent, especialament lo dioxigèn, l'aiga e lo dioxid de carbòni.
Alumini
Caracteristicas fisicas
Sa densitat (2,6989 ) e son module d'elasticitat valon aperaquí un tèrç d'aquelei de l'acier. Son limit d'elasticitat se situa entre 7 e 11 MPa. Sei proprietas termicas e conductritz son tanben relativament bònas que sa conductivitat vau 59% d'aquela dau coire per una densitat tres còps pus febla. L'alumini pòu egalament venir supraconductor amb una temperatura critica de 1,2 K e un camp magnetic d'aperaquí 100 Gs.
Oxigèn
De l'Antiquitat a l'aparicion de la quimia
thumb|left|Retrach de [[Michael Sendivogius.]]
Alumini
Caracteristicas quimicas
La caracteristica quimica pus remarcabla de l'alumini es sa resisténcia a la corrosion quand es expausat a l'accion de l'èr. D'efèct, se forma un jaç protector d'oxid d'alumini a la superficia dau metau. Pasmens, aquela resisténcia es fòrça reducha en preséncia de saus clorats. Per exemple, lo clorur de sòdi l'oxida facilament.
Oxigèn
De l'Antiquitat a l'aparicion de la quimia
Se la descubèrta de l'oxigèn es relativament recenta, d'observacions de sa preséncia ò de sei proprietats aguèron luòc tre l'Antiquitat. La pus anciana coneguda a l'ora d'ara es aquela de Filon de Bizanci (vèrs 280-220 avC) que s'interessèt a la combustion d'una candèla plaçada dins una campana sotada dins d'aiga. Observèt una montada dau nivèu de l'aiga dins la campana mai expliquèt lo fenomèn per una transformacion d'un volum d'aire en element fuòc. Durant la Renaissença, Leonardo da Vinci (1452-1519) repetiguèt aquela experiéncia per la combustion e capitèt de l'estendre a la respiracion.
A la fin dau sègle XVI ò au començament dau sègle XVII, l'alquimista polonés Michael Sendivogius (1566-1636) isolèt una mòstra de dioxigèn gasós mai mau capitèt de d'identificar sa natura. En revènge, observèt una partida de sei proprietats biologicas e li donèt lo nom de cibus vitae. Per aquela rason, Sendivogius es de còps considerat coma lo premier descubraire de l'oxigèn.
Dos sègles pus tard, Robert Boyle (1627-1691) demostrèt que l'aire es necessari a la combustion. Puei, totjorn au sègle XVII, lo quimista anglés John Mayow (1641-1679) capitèt d'isolar la partida de l'aire necessària a la combustion e a la respiracion. Estimèt son volum a 20% dau volum totau de l'aire e la diguèt spiritus nitroaereus. Mayow mesurèt tanben l'aumentacion de massa d'una mòstra d'antimòni avans e après sa combustion. Concluguèt que lo spiritus nitroaereus deviá se combinar amb lo metau. Puei, generalizèt aqueu resultat a la respiracion dins un obratge paregut en 1688. Marcant de progrès importants, sa teoria desvolopèt l'idéa d'una extraccion dau spiritus nitroaereus de l'aire per lei paumons, de son transpòrt per lo sang e de sa consumacion dins lei muscles.
Arbre
Istòria evolutiva
Pendent lo periòde seguent, lo Carbonifèr (359 Ma - 299 Ma), lo clima caud e umid favorizèt la formacion de seuvas gigantas sus una partida importanta de la planeta. Una evolucion importanta se debanèt, probablament vèrs 319 Ma, ambé l'aparicion deis aubres de granas. Un aubre tipe d'aquela èra es lo Lepidodendron (30 m d'autor e 3 m de diamètre) que sei fossils se tròban sovent dins lei jaciments de carbon. Lo periòde veguèt tanben l'aparicion dei premiers conifèrs i a aperaquí 320 milions d'annadas. Un exemple caracteristic n'es lo Ginkgo biloba qu'es una espècia de « fossil vivent » que data d'aquela epòca.
Alumini
Isotòps
Un nombre important d'isotòps de l'alumini existisson ambé de nombres de massa evolucionant de 21 a 42. Pasmens, solament dos isotòps s'observan dins la natura. Lo principau es l'alumini-27 (quasi 100%) qu'es l'unic isotòp estable. Lo segond es l'alumini-26 qu'es radioactiu mai qu'a un periòde pron lòng (7,17.105 ans) per formar de traças detectablas. Se forma a partir de la desintegracion d'atòms d'argon tocats per de raionaments cosmics de protons. Aquel isotòp es utilizat per la datacion d'objèctes.
Castèlnòu de Braçac
Perimètre del territòri
Situacion abans la creacion de Font-riu :
Montagney-Servigney
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Alumini
Ocurréncia
L'alumini seriá lo 14 element pus frequent dins l'Univèrs per fraccion massica. Dins la crosta terrèstra, es lo metau pus abondós (8,3% per fraccion massica) e lo tresen element pus frequent, après l'oxigèn e lo silici, en causa de la preséncia importanta de silicats contenent d'atòms d'alumini. En revènge, en causa de sa densitat febla, seriá pus rar dins lei jaç pus prefonds (2% dins lo mantèu, negligible dins lo nuclèu).
Craonnelle
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region dels Nauts de França.
Alumini
Ocurréncia
Se troba rarament sota forma nativa dins la natura car, en causa de son afinitat importanta ambé l'oxigèn, forma facilament d'oxids ò de silicats. Per exemple, lei feldspats, que son lei mineraus pus comuns de la superficia terrèstra son d'aluminosilicats. Dins aquò, en despiech dau taus aut d'alumini dins la crosta terrèstra, lei mineraus susceptibles d'una esplecha economica son relativament rars. D'efèct, la baucita, minerau principau d'alumini, necessita de condicions climaticas tropicalas per se formar. Ansin, lei jaciments principaus se situan en Austràlia, en Brasil, en Surinam, en Guinèa, en China, en Índia, en Indonesia, en Russia e en Jamaica. La descubèrta d'alumini natiu dins la natura es recenta ambé d'observacions dins d'environaments privats d'oxigèn (interior de certanei volcans ... etc.), dins de fònts frejas oceanicas e coma produch dei procès biologics de certanei bactèris.
Craonnelle
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saint-Priest-la-Prugne
Saint-Priest-la-Prugne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Léger e la region de Ròse-Aups.
Sazeray
'Sazeray' (nom francés; lo nom occitan es pas documentat) es una comuna d'Occitània, en Lemosin, situada dins lo departament d'Endre e la region dau Centre e Vau de Léger.
Oxigèn
Lo periòde de la teoria dau flogistic
Durant lei sègles XVII e XVIII, plusors sabents realizèron d'experiéncias entraïnant una produccion importanta de dioxigèn. Entre lei pus famós, se pòdon citar Robert Hooke (1635-1703), Ole Borch (1626-1690), Mikhail Lomonosov (1711-1765) e Pierre Bayen (1725-1798). Pasmens, foguèron pas capables d'identificar sa descubèrta probablament en causa de la teoria dau flogistic que dominava la quimia d'aqueu temps. D'efiech, aquela teoria explicava la combustion per l'existéncia d'una substància, dicha flogistic, qu'èra perduda quand un materiau èra cremat. L'aire i aviá ges de rótle.
Sazeray
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Alumini
Procès Deville
Après aquela etapa, la mescla es plonjada dins una solucion de soda que permet de dissòudre unicament l'aluminata de sòdi. Gràcias a una filtracion, se separa ansin l'aluminata de sòdi liquid dau rèsta dau minerau. Puei, un barbotatge de dioxid de carbòni permet de precipitar l'alumina (sota forma idratada) e de tornar constituir lo carbonat de sòdi (qu'es generalament reciclat). L'alumina recuperada es alora calcinada per eliminar l'aiga, çò que permet son utilizacion industriala.
Oxigèn
La descubèrta de l'oxigèn
La descubèrta de l'oxigèn es generalament atribuïda au farmacian Carl Wilhelm Scheele (1742-1786). Entre 1771 e 1775, isolèt de dioxigèn gasós a partir d'oxid de mercuri e de nitrats. O diguèt « aire de fuòc ». A respèct de sei predecessors, identifiquèt la natura gasosa dau dioxigèn. Dins aquò, en 1774-1775, lo Britanic Joseph Priestley (1733-1804) realizèt d'experiéncias similaras d'un biais independent e arribèt a la meteissa conclusion. Es ansin de còps creditat de la descubèrta de l'oxigèn car publiquèt sei resultats tre 1775 (contra 1777 per Scheele).
Alumini
Combinason dei procès Bayer e Hall-Héroult
Lo mecanisme actuau pus utilizat per la produccion d'alumini utiliza la baucita coma minerau e combina lei procès Bayer e Hall-Héroult per extraire e purificar lo metau. Necessita quatre a cinc tonas de minerau per obtenir una tona de metau. A tanben besonh de quantitats importantas d'electricitat e engendra la formacion de fòrça curum, principalament lei fangas rojas. Sa premiera etapa es la conversion de la baucita en alumina (oxid d'alumini Al2O3) segon lo procès Bayer. Lei doas reaccions quimicas seguentas ne'n son lo còr : L'aluminat de sòdi intermediari NaAlO2 es fòrça soluble dins lei solucions fòrça basicas. Pasmens, leis autrei compausants de la baucita lo son generalament pas. Aquò causa sa precipitacion e entraïna la formacion de fangas rojas que concentran de produchs toxics coma de metaus pesucs (en particular, lo cadmi).
Oxigèn
La descubèrta de l'oxigèn
Pus tard, Antoine Lavoisier (1743-1794) proclamèt aver comprés la natura gasosa dau dioxigèn avans lei dos òmes mai aquò es pauc probable. En revènge, gràcias d'experiéncias de combustion pus precisas, capitèt d'identificar l'oxigèn coma element quimic en 1777. Revolucion majora dins l'istòria de la quimia, aquò li permetèt tanben de donar son nom definitiu a l'oxigèn a partir dei mots grècs ὀξύς (« acid » en occitan) e -γενής (« productor »). D'efiech, Lavoisier pensava que l'oxigèn èra lo constituent deis acids en causa de son ròtle dins la corrosion. Aquela error foguèt compresa en 1812 mai èra tròp tard per cambiar de nom.
Alumini
Combinason dei procès Bayer e Hall-Héroult
Puei, l'alumina es convertida en alumini segon lo procès Hall-Héroult. Son principi de basa es l'electrolisi d'una solucion d'alumina e de criolita portada a una temperatura situada entre 950 e 980°C. Au catòde, a luòc la reaccion que dona lo metau amb una puretat de 99% : A l'anòde, se debana la reaccion seguenta : L'alumini format au catòde raja au fons de la solucion ont es recuperat. Aqueu movement dau metau degalha pauc a pauc l'electròde qu'es generalament remplaçada totei lei cinc ans. L'anòde de carbòni es consomada per la produccion de dioxid de carbòni que s'acompanha d'un desgatjament de difluor. Dins leis installacions modèrnas, l'anòde es donc regularament remplaçada e lo gas carbonic es filtrat per recuperar lo difluor qu'es tornat injectar dins la solucion per regenerar la criolita.
Oxigèn
Lo desvolopament deis aplicacions industrialas de l'oxigèn
thumb|right|Esquèma d'una experiéncia de [[1924 destinada a produrre de dioxigèn.]]
Après sa descubèrta, l'oxigèn demorèt un objècte d'estudi important tant per lo desvolopament de la quimia que de l'industria. En particular, mai d'un procès foguèt concebut per produrre de dioxigèn liquid. Lo premier foguèt inventat per lo Soís Raoul Pictet (1846-1929) que mesclèt reaccions quimicas e operacions fisicas per obtenir una pichona quantitat de dioxigèn liquid en 1877. Pasmens, foguèt necessari d'esperar lo trabalh de James Dewar (1842-1923) per de dispausar d'un volum sufisent per realizar de mesuras.
Alumini
Combinason dei procès Bayer e Hall-Héroult
S'es necessari, l'alumini produch pòu subir una purificacion suplementària segon lo procès Hoopes. Es tanben un metòde utilizant una electrolisi dins un bacin de fèrre que son fons es cubèrt per un jaç format d'una una mescla de coire, d'alumini e de silici que tèn lo ròtle d'anòde. Es cubèrta per de jaç de carbòni. Lei jaç intermediaris son fachs d'una mescla de fluorurs de sòdi, d'alumini, de bari e de criolita. Lei jaç superiors son formats d'alumini en fusion. De cambas de grafit i son sotadas e jogan lo ròtle de catòdes. Aqueu procès permet la migracion d'ions Al3+ vèrs la superficia e purifica lei jaç superiors. Permet d'agantar de taus de puretat d'aperaquí 99,99%.
Wavrans-sur-l'Aa
Geografia
upright=3|center|thumb|Panorama de la municipalitat, en la vallée al centre (glèisa, abitat, bastiments ligats a l'activitat umana. Lo primièr plànol a format d'un camp ; lo posterior plànol pels coteaux calcaires, compausat de zònas forestalas e dubèrtas, e d'un cèl nuageux| Panorama de la municipalitat de Wavrans sul Aa e de los sieus environs, en mai 2009. Lo territòri communal es inclus en lo perimètre del Parc natural regional dels Caps e Marais de Opale. A situat sus la vallée de la Aa, en amont de Lumbres, d'Arcas, Sant-Omer... La municipalitat a caracterizat per un relief de cuesta pro abrupt, e la preséncia de coteaux calcaires, antany e encara pâturés per fedas. L'autre vessant a constituit d'un sistèma de monts e vallons mai doces, a vocacion agricòla.
Oxigèn
Lo desvolopament deis aplicacions industrialas de l'oxigèn
Lo premier procès comerciau foguèt l'òbra de Carl von Linde (1842-1934) e de William Hampson (1854-1926). Basat sus la destillacion d'aire liquefiat a temperatura bassa, permetèt la generalizacion d'aplicacions industrialas coma lo calamèu oxacetilenic.
Alumini
Combinason dei procès Bayer e Hall-Héroult
La quantitat d'electricitat necessitada per aqueu procès es fòrça importanta de l'òrdre de 13,000 a 17,000 kWh per tona. Per exemple, en 2001, aperaquí 5% de la produccion d'electricitat estatsunidenca totala èra destinada a la produccion d'alumini. La consomacion electrica es generalament de l'òrdre de 15 kWh per quilograma d'alumini produch (siá 52-56 MJ/kg). Ansin, lei despensas d'electricitat representan entre 20 e 40% dau còst totau de la produccion e leis usinas son donc generalament localizadas dins d'endrechs ambé de fònts d'energia pauc caras e abondosas (rius, jaciments de gas naturau... etc.).
Wavrans-sur-l'Aa
Geografia
La municipalitat a traversat per la D 192, en connectant Lumbres al nòrd e Remilly-Wirquin al sud-es. La D 225 permet de retre's al sud a Ouve-Wirquin. Sant-Omer se situa a aperaquí 20 minutas en veitura ; Béthune (via lo autoroute A26), Boulogne-sus-Mar (via la N 42) e Calava (via l'A26 / E15) son caduna a aperaquí 40 minutas.
Oxigèn
La descubèrta dei ròtles biologics de l'oxigèn
Coma o mòstra leis experiéncias de Leonardo da Vinci ò Michael Sendivogius, d'indicis dau ròtle de l'oxigèn foguèron observats tre lo periòde de la Renaissença. De mai, a la fin dau sègle XVIII quand l'element oxigèn foguèt descubèrt, la teoria de John Mayow permetiá d'explicar una partida dau foncionament de la respiracion animala.
Alumini
Reciclatge
L'alumini es teoricament reciclable a 100% sensa pèrda de sei qualitats naturalas. Lo procès principau qu'existís necessita de fondre de curum d'alumini (principalament de botelhons) e de desgasar lo produch en fusion avans apondre lei metaus (fèrre, zinc, coire... et.c) necessaris en foncion de l'aliatge desirat. L'avantatge major d'aqueu metòde es la consomacion pus febla d'electricitat que representa solament 5% de la quantitat utilizada per lo procès de produccion a partir de la baucita. En revènge, lo reciclatge aganta pas 100% dau metau car de pèrdas existisson sota forma de « dross » (de curum d'oxid d'alumini se formant a la superficia dau liquid en fusion ). De mai, es pas possible de mesclar d'aliatges diferents durant lo procès de fusion. Conegut dempuei leis ans 1900, lo reciclatge de l'alumini foguèt rarament utilizat fins ais ans 1960 avans de conóisser un desvolopament important a la fin dau sègle XX. Ansin, per exemple, en 2009, 32% de la produccion francesa èra eissida dau reciclatge.
Oxigèn
La descubèrta dei ròtles biologics de l'oxigèn
Aquela dei vegetaus comencèt d'èsser compresa per Joseph Priestley que placèt alternativament una rata e una planta dins una mòstra de dioxigèn. Observèt que la respiracion de la rata « bleçava » lo gas de la mòstra qu'èra « restaurat » per la planta. Tre 1778, Jan Ingenhousz (1730-1799) demostrèt que la lutz solara èra necessària au bòn debanament d'aqueu fenomèn. Enfin, Jean Senebier (1742-1809) concluguèt en 1796 que la respiracion vegetala èra basada sus un procès invèrs a aquela deis animaus. Aquò menèt a la descubèrta de la reaccion de fotosintèsi, tèrme formulat au sègle XIX, qu'es pas encara totalament compresa a l'ora d'ara.
Wavrans-sur-l'Aa
Geografia
upright=3|center|thumb|Panorama de la commune, dans la vallée au centre (église, habitat, constructions liées à l'activité humaine. Le premier plan est formé par un champ ; l'arrière plan par les coteaux calcaires, composé de zones forestières et ouvertes, et d'un ciel nuageux| Panorama de la commune de Wavrans sur l'Aa et de ses environs, mai 2009. Le territoire communal est inclus dans le périmètre du Parc naturel régional des Caps et Marais d'Opale. Il est situé sur la vallée de l'Aa, en amont de Lumbres, Arques, Saint-Omer... La commune est caractérisée par un relief de cuesta assez abrupt, et la présence de coteaux calcaires, autrefois et encore pâturés par des moutons. L'autre versant est constitué d'un système de monts et vallons plus doux, à vocation agricole.
Braux-Sainte-Cohière
Braux-Sainte-Cohière es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region del Grand Èst.
Oxigèn
Proprietats atomicas
L'atòm d'oxigèn a uech electrons que son estat fondamentau es 1s2 2s2 2p6. A donc sièis electrons de valéncia e doas proprietats de remarca :
Arbre
Istòria evolutiva
Durant lo Triassic (252 Ma - 201 Ma), lo Jurassic (201 Ma - 145 Ma) e lo Cretacèu (145 Ma - 65 Ma), lei conifèrs conoguèron un desvolopament fòrça important e colonizèron la màger part dei mitans ecologics. Aquò durèt fins a l'aparicion dei premierei plantas de flor a la fin dau Cretacèu. A l'origina deis angiospèrmes, donèron naissença ai fuelhós que dominèron pauc a pauc lei seuvas de 65 Ma a 2 Ma. D'aqueu temps, la màger part de la superficia terrèstra èra cubèrta d'aubres.
Wavrans-sur-l'Aa
Geografia
La commune est traversée par la D 192, reliant Lumbres au nord et Remilly-Wirquin au sud-est. La D 225 permet de se rendre au sud à Ouve-Wirquin. Saint-Omer se situe à environ 20 minutes en voiture ; Béthune (via l'autoroute A26), Boulogne-sur-Mer (via la N 42) et Calais (via l'A26 / E15) sont chacune à environ 40 minutes.
Alumini
Produccion
Lo minerau principau d'alumini es la baucita qu'es una mescla d'oxids e d'idroxids d'alumini e de fèrre. Descubèrta en 1821 dins lo vilatge dei Bauç, en Provença, son esplecha industriala acomencèt en 1860. França e leis Estats Units d'America ne'n foguèron lei dos productors pus importants fins ais ans 1950-1960. Dempuei aqueu periòde, lei jaciments principaus, que son l'objècte d'una esplecha industriala, se tròban en Austràlia (1 productor mondiau), en America dau Sud e en Africa.
Wavrans-sur-l'Aa
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Anciennement "Wavrantis Villa", Mencionat al sègle. La distincion i aviá jonch a aquela de Remilly. Sant Omer, grand apôtre dels Morins, #morir a Wavrans. Lo vilatge patís de nombroses damatges en 1944.
Anciennement "Wavrantis Villa", mentionné au siècle. La seigneurie était unie à celle de Remilly. Saint Omer, grand apôtre des Morins, mourut à Wavrans. Le village subit de nombreux dommages en 1944.
Alumini
Produccion
L'industria de transformacion dau minerau se tròba fòrça alunchada dei jaciments en causa de sei besonhs importants d'energia electrica. De mai, en causa de la natura estrategica de l'alumini, mai d'un país mantèn una produccion sus son territòri. En 2014, la produccion mondiala èra de 49,9 milions de tonas. China n'èra largament lo premier productor (47%) seguida per Russia (7%), Canadà (6%), leis Emirats Arabis Units (4,9%) e Índia (4,3%). Lo rèsta dau mond n'assegurava 30,5%.
Aplicacions generalas
L'alumini es lo metau non ferrós pus produch dins lo mond. Es utilizat sota la forma d'aliatges, amb una concentracion d'alumini situada entre 92% e 99%, que permèton de melhorar sei proprietats mecanicas. Lei metaus intrant dins la fabricacion d'aqueleis aliatges son principalament lo coire, lo zinc, lo manganès, lo magnèsi e lo silici. Leis aplicacions son fòrça nombrosas :
Aplicacions dei compausats aluminats
L'oxid d'alumini Al2O3 dich alumina es fòrça utilizat coma minerau d'alumini. Pasmens, pòu tanben servir coma absorbent de l'aiga dissòuta dins leis idrocarburs e empachar lo desvolopament de mosiduras, coma catalisador de certanei reaccions quimicas e coma abrasiu dins l'industria.
Plusors sulfats d'alumini an d'utilizacions diversificadas dins l'industria modèrna. Lo pus important es Al2(SO4)3·(H2O)18 que sèrv per produrre d'aiga potabla ò per fabricar dau papier, deis agents d'amorçatge dau fuòc, d'additius alimentaris ò dau cuer. Lo sulfat d'alumini e d'ammonium (NH4)Al(SO4)2·12H2O e lo sulfat d'alumini e de potassi ([Al(K)](SO4)2)·(H2O)12 intran dins la fabricacion de mordents e dins la preparacion dau cuer.
Toxicologia
L'alumini es un metau pauc toxic (DL50 orala de 6207 mg/kg dins lo rat siá aperaquí 500 g per un èsser uman de 80 kg) qu'a ges de ròtle conegut dins lei procès biologics. Pasmens, en causa de sa difusion mai e mai importanta dins l'environament e dins lo comèrci, l'estudi de sa toxicitat es vengut un subjècte important.
Dins l'òme, de traças toxicas d'alumini pòdon se formar dins leis òs e dins lo sistèma nerviós centrau, especialament dins lo cas de pacients amb una foncion renala demenida. D'efèct, l'alumini pòu intrar en competicion ambé lo calci entraïnant un risc d'osteoporòsi. Quand se troba a de concentracions fòrça autas, pòu tanben atacar la barriera ematoencefalica. Totjorn, dins lo sistèma nerviós, l'alumini es sospichat de tenir un ròtle — encara pauc clar — dins la malautiá d'Alzheimer. Enfin, de riscs d'allergia existisson.
Oxigèn
Proprietats atomicas
L'oxigèn a donc una reactivitat que presenta de similituds amb leis autreis elements de la colona 16 de la taula periodica mai pòu pas practicar, au contrari d'aqueleis elements, l'ipervaléncia (es a dire plaçar 18 electrons dins sa valéncia per s'estabilizar). En causa d'aqueu limit, sei proprietats quimicas an donc una certana similitud amb aquelei de l'azòt qu'es son vesin dirècte, especialament sa capacitat de crear de liames quimics amb un atòm d'idrogèn. De mai, pòu, coma l'azòt, formar de liames idrogèn.
Arbre
Istòria evolutiva
Aquela preséncia pus importanta dei fuelhós dins lei seuvas mondialas contunia dempuei lo començament dau periòde de refrejament actuau i a 1,5 milions d'annadas. Pasmens, lei modificacions climaticas liadas ai desplaçaments dei glaciers e ai cambiaments de la temperatura mejana entraïnèron de variacions importantas dins la reparticion deis espècias ambé de fenomèns de disparicion durant lei fasas d'avançadas dei glaç e de recolonizacion deis espacis liberats pendent lei periòdes de reculament.
Oxigèn
Ocurréncia
Segon lei mesuras espectrograficas realizadas dempuei la Tèrra, l'oxigèn es lo tresen element pus present dins la Via Lactèa. En massa, sembla ansin formar 0,9% dau Soleu, 23,1% de l'atmosfèra de la Tèrra, 49,2% de sa crosta e 88,8% de seis oceans.
Aquela abondància relativa s'explica per lei mecanismes de fusion nucleara que se debanan au còr deis estelas. D'efiech, quand an agotat sei resèrvas d'idrogèn, leis estelas de tipe solar son capablas d'entraïnar de reaccions de fusion de seis atòms d'èli que menan a la formacion d'oxigèn.
Isotòpia
En 2019, 17 isotòps de l'oxigèn èran estats identificats. Tres son estables. Sus Tèrra, lo pus frequent es l'oxigèn-16 (99,76%) qu'es format per la fusion de l'èli contengut dins lei nuclèus estellars. Pasmens, existís tanben l'oxigèn-17 (0,04%) e l'oxigèn-18 (0,20%). Lo premier es eissit de cicles de fusion dichs cicle CNO que pòdon aver luòc la fusion de l'èli. Lo segond se fòrma a partir de nuclèus d'azòt-14 creats per lei cicles CNO.
Leis isotòps instables an de periòdes radioactius fòrça febles (122,24 s per la pus lònga). An pauc d'aplicacions franc de l'oxigèn-15 qu'es utilizat en medecina per realizar de tomografias per emission de positrons.
Quimia e proprietats dei compausats oxigenats
En causa de sa reactivitat, l'oxigèn es susceptible de formar de compausats amb mai d'un autre element. Son estat d'oxidacion i es sovent egau a -2 car son electronegativitat auta li permet d'atraire fòrtament leis electrons deis autreis atòms. Pasmens, se tròba tanben l'estat -1 dins lei peroxids e d'estats fòrça rars son estats identificats en certanei moleculas (-1/2, -1/3, +1/2, +1 e +2).
Dioxigèn
Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, lo dioxigèn O2 es la forma pus frequenta de l'oxigèn.
Generalitats
thumb|right|[[Fotografia d'una mòstra de dioxigèn liquid.]]
Piney (Auba)
Piney es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Arbre
Metabolisme
Leis aubres – coma leis autrei vegetaus – son d'organismes autotròfes, es a dire que produson la sieuna matèria organica a partir d'aiga e de saus mineraus posats dins lo sòu e de dioxid de carbòni transformat gràcias a l'energia solara segon lo mecanisme de fotosintèsi. L'absorpcion dei saus mineraus es realizada per lei racinas e lei fuelhas son la basa de la fotosintèsi gràcias a la clorofilla.
Braux-Sainte-Cohière
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Piney (Auba)
Geografia
Piney se situe sur le territoire du parc naturel régional de la forêt d'Orient.
Arbre
Racinas
thumb|right|Racinas d'un [[Olea europaea|olivier.]]
Warlus (Pas de Calais)
Warlus (en picard e tanben en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Piney (Auba)
Istòria
Napoleon es passat per Piney en 1814, a l'endeman de la batalha de la Rothière. I a dormit una nuèch, dins un ostal #que #èsser aquela de François de Luxemborg, 1er pòrti de Piney per la gràcia del rei Henri III. #Que i aja fach los sieus estudis a Brienne-lo-Chateau es pas #que coincidence.
Warlus (Pas de Calais)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Piney (Auba)
Istòria
Napoléon est passé par Piney en 1814, au lendemain de la bataille de la Rothière. Il y a dormi une nuit, dans une maison qui fut celle de François de Luxembourg, 1er duc de Piney par la grâce du roi Henri III. Qu'il ait fait ses études à Brienne-le-Chateau n'est que coincidence.