cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bernat Gui
Biografia
Dintrèt dins los òrdres a l'edat de detz e nòu ans (1280) venent novici al convent dominican de Limòtges. Ven prior d'Albi detz ans mai tard (1294), puèi de Carcassona, de Castras et de Limòtges. Fin finala, nomenat inquisitor de Tolosa en 1308 e ocupa aquesta foncion fins a 1323.
Mediòcre teologian, dona tota sa mesura dins sas novèlas foncions. Pendent sa carga, afrontèt las tres grands tipes d'eretgias de son apòca : le catharisme (1307–1323), lo vedisme (1316–1322) e los Beguins e Beguinas (1319–1323).
Aparten a la tresena generacion d'inquisitors, que l'institucion torna trobar son pes e son eficacitat après un periòde de contestacions. N'es tanben lo grand ordonator juridic. Es l'autor del primièr dels manuals d'Inquisicion, la Practica Inquisitionis hreticae pravitatis, redigit entre 1319 e 1323. Conegut per la severitat de sas senténcias, envia entre fòrça autres al lenhièr Pèire Autièr, dertièr « bon òme » eretic actiu en Lengadòc (abril de 1310). Participèt tanben al procès du franciscan e opausant a l'Inquisicion Bernart Deliciós (1319).
Montaigu (Jura)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bernat Gui
Biografia
Sas promocions coma evèsque li son autrejada pel papa Joan XXII en premi dels servicis renduts coma inquisitor. Recep atal en 1324 lo modèste evescat de Lodeva.
Istorian e agiograf de son òrdre, es l'autor de fòrça obratges de granda importança que entre autres un celèbre manual titulat Practica Inquisitionis hæreticae pravitatis (Manual de l'inquisitor) portant suas las practicas e los metòdes de l'inquisicion a l'usatge de sos fraires.
Dins la ficcion
Es un dels principals personatges del roman Lo Nom de la ròsa d'Umberto Eco, ont luta contra l'etetgia dolcinana dins la querèla politico-teologica sus la « pauretat de Jèsus » qu'opausa lo papa Jeon XXII, que n'es lo mandat, a l'emperaire roman germanic Loís de Bavièra e los franciscans menats per Michele da Cesena e Ubertin de Casale.
Cirat
vinheta|Ostal de la comuna de Cirat (Castelló) vinheta|Panoramica de Cirat (Castelló)
vinheta|Casa de Cultura (Cirat) vinheta|Torre del Palau dels Comtes de Cirat, o Torre dels Comtes Cirat es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
vinheta|Iglesia Parroquial de San Bernardo (Cirat, Castelló)
Clima eqüatorial
thumb|upright=2.2|mapa dels climas mondials
Lo clima eqüatorial es un tipe de clima de la zona cauda intertropicala. Concernís las regions mejacièras de l'eqüator.
Se caracteriza per una sola sason, de fòrtas precipitacions que los maxims d'intensitat son als equinòccis, e amb una fòrta calor gareben de contunh tot l'an. La temperatura mejana es de. Es un clima caud e umid, que dona la sensacion de mostor. La pression atmosferica es totjorn baissa. Los vents son rars, levat qualques tornadas o tifons ligats a de pressions localas flacas. Las pluèjas son gaireben quotidianas per un total anadièr d'uns. Las pluèjas son fòrça mai abondantas als equinòccis e se debanan puslèu en vesprada. En efècte, l'aire caud se carga en umiditat e coneis un moviment ascendant. Amb l'altitud, se produch un refregiment (amb formacion de nívols de tipe cumulonimbus) que provòca de pluèjas sovent violentas.
Los rius an sovent de debits gigantescs: lo flum Còngo raja per segonda e l'Amazonas, près de. Los sols son ruscats e donan la Laterita de color roja (a causa de la preséncia d'oxíd de fèrre), que los autres minerals solubles (en particular las basas) s'anèron. Son alara de sols paures. Sa vegetacion naturala est la sèlva densa (o jungla). thumb|left|Clima eqüatorial a Iquitos (Peró) thumb|250px|La sèlva eqüatoriala Guaianesa
Poidarrius
Poidarrius (Puydarrieux en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus dera region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Aute vilatge o quartièr : La Pena. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, Poidarrius que vien deu latin podium, « lòc haut, turon deu som mei o mensh arredondit » dab lo latin rivus, lo gascon arriu.
Segon Negre, Poidarrius qu'ei format deu gascon locau poi, dab la preposicion de e arriu.
Campeaux (Calvados)
Campeaux en normand (Campeaux en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Poidarrius
Toponimia
Segon Miquèu Grosclaude, lo sens literau qu'ei clar : « lo poi deus arrius ». Lo nom que demòra estranh pr'aquò e, auta curiositat, lo plurau qu'ei absent de la prononciacion actuau. Lo nom ei motivat pr'amor la mòta castrau, a 406 m ei en suspart au còp de la vath de la Baïsa Davant e de la de la Baïsa Darrèr ? o, atau com remarca R.Aymard, pr'amor ei a l'aigavèrs de tres comas ?
Campeaux (Calvados)
Geografia
La municipalitat a situat al nòrd del Bocage virois. Lo sieu bourg es a l'oèst del Bény-Bocage, a Unitat|11|km  al sud de Torigni-sus-Vire e a Unitat|14|km  al nòrd de Vire.
Lo territòri e lo sieu bourg an traversat del sud al nòrd per la rota départementale 674 (anciana rota nacionala 174) de Vire a Carentan. Campeaux A vorejat al sud per la Vire ont lo fleuve manlèva una vallée estrecha (las gargamèlas de la Vire) a partir de la siá confluence amb la Souleuvre. La sortida 40 de la autoroute A84 es al nòrd del bourg.
Lo ponch en culminant se situa al nòrd, al luòc-dich lo Val de las Maires. Lo ponch mai bas correspond a la sortida de la Vire del territòri, al sud-oèst. La municipalitat es bocagère.
La commune est située au nord du Bocage virois. Son bourg est à 8.5 km à l'ouest du Bény-Bocage, à 11 km au sud de Torigni-sur-Vire et à 14 km au nord de Vire.
Le point culminant (252 m) se situe au nord, au lieu-dit le Val des Mares. Le point le plus bas (64 m) correspond à la sortie de la Vire du territoire, au sud-ouest. La commune est bocagère.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Eslida
270px|vinheta|drecha vinheta|Iglesia Parroquial de El Salvador de Eslida
vinheta|Ermita del Cristo del Calvario de Eslida Eslida es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Fanzara
vinheta|Fanzara vinheta|Panorámica de Fanzara
Fanzara es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Espadilla
vinheta|Espadilla (Castellón) vinheta|Espadilla.
Espadilla es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
vinheta|LLavadors de Espadilla.
Yzengremer
Geografia
Yzengremer Es un vilatge de la còsta picarde, situat a 7,5 quilomètres de la Mange, près del anciana rota nacionala 25 (actuala RD 925) en connectant sustot  Abbeville al Tréport.
L'accès dins lo vilatge pòt se far a partir autoroutes (París-Dunquèrca) o  (Abbeville-Roan).
Yzengremer est un village de la côte picarde, situé à 7,5 kilomètres de la Manche, à proximité de l'ancienne route nationale 25 (actuelle RD 925) reliant notamment  Abbeville au Tréport.
L’accès au village peut se faire à partir des autoroutes (Paris-Dunkerque) ou  (Abbeville-Rouen).
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Yvrencheux
Yvrencheux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Geografia
Vilatge rural picard del Ponthieu, situat sul traçat d'una anciana via romaine #que demòra plan visibla sus las fòtos aerianas, e a trucat localement la Cauçada Brunehault. Se tròba a 15 km al nòrd-es de Abbeville
Uèi, la municipalitat es accessibla per la anciana rota nacionala 41 (actuala RD 941) en connectant sustot Sant-Riquier a Sant-Pol-sus-Ternoise
Village rural picard du Ponthieu, situé sur le tracé d'une ancienne voie romaine qui reste bien visible sur les photos aériennes, et est appelée localement la Chaussée Brunehault. Elle se trouve à 15 km au nord-est d'Abbeville
Aujourd'hui, la commune est accessible par l'ancienne route nationale 41 (actuelle RD 941) reliant notamment Saint-Riquier à Saint-Pol-sur-Ternoise
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Campigny (Calvados)
Campigny  es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
Campigny Es una municipalitat en fasent part del costat de Balleroy e de la comunitat de municipalitats Bayeux Intercom, situada a nòus quilomètres de Bayeux.
Campigny est une commune faisant partie du canton de Balleroy et de la communauté de communes Bayeux Intercom, située à neuf kilomètres de Bayeux.
Culla
vinheta|Culla (Alt Maestrat, Castelló) vinheta|Setena de Culla. Culla es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
vinheta|Torre Matella (Culla). vinheta|Panorámica de Culla (Castelló).
Yzeux
Yzeux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Geografia
Vilatge del Amiénois, situat en la vallée de la Soma, a unitat|16|km al nòrd-oèst d'Amians, facilament accessible pel anciana rota nacionala 1 (actuala RD 1001)
Village de l'Amiénois, situé dans la vallée de la Somme, à 16 km au nord-ouest d'Amiens, aisément accessible par l'ancienne route nationale 1 (actuelle RD 1001)
Nòtas
<references group=N/>
Canapville (Calvados)
Canapville (Calvados) en normand (Canapville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Batalha de Tarawa
La batalha de Tarawa se debanèt dau 20 au 23 de novembre de 1943 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt leis armadas estatsunidenca e japonesa e s'acabèt per una victòria aliada.
Fuente la Reina
Fuente la Reina es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Morbier (Jura)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ménerville
Ménerville es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Ivelinas e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Figueroles
vinheta|Figueroles vinheta|Figueroles.
Figueroles es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Puntós
Puntós (Puntous en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [pun'tous] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : Forto Begers de Puntaos enter 1153 e 1190, Gillelmus de Puntaos enter 1153 e 1190, Vitalis de Puntos en 1213, Puntaos en 1220, de Punctosio, en latin, en 1383-1384 e en 1405, de Puntonis, de Puntonibus, en latin, au sègle XV, Puntous (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).
El Forcall
vinheta|Església parroquial de l'Assumpció (Forcall, Castelló) vinheta|Ermita de la Consolacioneta (Forcall) Forcall es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Geldo
Geldo es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Èrsa
drecha|vinheta|Èrsa salivant sus la còsta salvatja de l'illa d'Yeu. drecha|vinheta|Èrsas dins l'Atlantic Nòrd - nau dins la [[tempèsta.]] Una èrsa, una ondada o una onda es una deformacion de la superfícia d'una massa d'aiga mai sovent causada pel vent. A l'interfàcia dels dos fluids màger de la Tèrra, l'agitacion de l'atmosfèra provòca sul oceans, mars e lacs, de movements de superfícia jos la forma de successions d'ondas, de mèsme anar mas diferentas. Los seïsmes màger, erupcions volcanicas o casudas de meteoritas crean tanben d'èrsas nomenadas tsunamis o onda de mar. La marèa es tanben a l'origina d'ondas plan particularas, nomenadas mascarets, que se produson dins las escasenças ont l'onda de marèa encontra un corrent opausat e de velocitat egala. Unes fenomèns meteorologics pòdon èsser a l'origin de tsunamis meteorologics, que l'èrsa pòt aver las mèsmas caracteristicas qu'aquesta d'un tsunami.
Los trins d'ondas provocats pel vent se propagan en se dispersant, las èrsas mai arcadas pòdon de rompre creant de turbuléncias e de corrents marins. S'agís d'ondas de gravetat, la fòrça de rampèl essent la pesantor: lor evolucion es determinada per las proprietats comunas a las ondas coma lo rebat, la refraccion e la difraccion.
La descripcion mai elementària d'aqueste fenomèn complicat repausa sus la nocion de nautor significativa d'un estat de mar. Quand la nautor d'una èrsa individuala passa excepcionalament aquesta nautor se dich « èrsas gigantas » podent causar de domatges importants a las naus que'n son surpresas.
Representacions matematicas
L'astronòm et matematician George Biddell Airy donèt la teoria mai simpla per d'ondas regularas (periodicas). L'onda d'Airy ten una superfícia liura de forma sinusoïdala. S'agís d'una representacion plan simplificada de la realitat, valabla en principi per d'ondas regularas de fèbla arcadura. L'arcadura es definida coma lo rapòrt de la nautor sus la longor d'onda. Aquesta teoria es pasmens eficaça per resòlvre fòrça problèmas practics, a condition de saber associar de caracteristicas pertinentas al fenomèn natural fòrça mai complicat que serà descrich çai dejós.
Se miram amb atencion las èrsas en mar, constatam que gaireben totas son pas sinusoïdalas: las crèstas son mai punchudas, los clòts mai plans. Aqueste aspècte es intergrat en remplaçant l'aproximacion d'Airy, al primièr òrdre, per d'aproximacions periodicas d'òrdre superior sovent atribuidas a Stokes. esquèrra|vinheta|Estampa japonesa, extracha de las trenta e sièis vistas del Fuji de [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] Observant la succession de las ondas, s'apercep que presentant gaireben pas de regularitat ; jamai i a doas èrsas identicas. Alara se descriu l'estat de la mar de biais estatistic. Un modèl simple repausa sus l'analisi espectral qu decompausa la superfìcia de la mar en una soma d'una infinitat d'ondas infinidament pichonas avent la mèsma direccion. Aquesta descripcion basada sus una simpla somma d'ondas d'Airy pren pas en compte las non linearitats introduchas per Georges Stokes, imperfeccion que se pòt satisfar mai sovent.
Sens aver recors a aquestes modèls mai complèxes, es sovent util de se'n tenir a una onda lineària e periodica de mèsma energia. En efièch, per d'ondas lineàrias, las proprietats quadraticas que son l'energia o la deriva de Stokes s'adicionan. Se pòt atal deduire l'essencial de las proprietats (nautor, velocitat de las particulas, pression…) associadas a las èrsas irregularas per la raíç de la soma dels carrats d'aquestas mèmas proprietats per d'èrsas regularas.
Propagacion de las ondas
Coma totas las menas d'ondas, subretot las ondas luminosas descrichas per l'optica, la èrsas pòdon se rebatre, se difractar e se refractar. aquestes fenomèns, aisits de caracterizar per d'èrsas regularas, se complican per las èrsas naturalas tot demorant qualitativament analogas. A la diferéncia dels fenomèns luminoses, las èrsas an de longors d'onda a nòstra escala, çò que facilita la compreneson.
Rebat
esquèrra|vinheta|280x280px|Mar brescada. Punta de las Balenas, [[illa de Re]] Lo rebat se realiza sus un obratge de nautor immergida importanta al respècte de la prigondor e de largor importanta al respècte de la longor d'onda.
Quand d'èrsas arriban en parallel a una levada se produch un rebat total, fenomèn d'onda estacionària. Sus la paret e a de distàncias proporcionalas a la mièjalongor d'onda s'obsèrva de ventres ont l'amplitud es lo doble de l'amplitud incidenta. Entre dos ventres successius i a un nos ont l'agitacion sembla desapareisser.
Se las èrsas arriban de biais la superposicion d'ondas incidentas e rebatudas produch una mar brescadas.
Difraccion
Los fenomèns se complican al vesinat d'un obstacle de dimensions pro pichon al respècte de las longors d'onda, coma una nau, o del tèrme d'una levada
Gaibiel
Gaibiel es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Èrsa
Difraccion
Fàcia a un obstacle, l'aproximacion de l'optica geometrica descriu lo comportament de la lutz a las escalas superioras a las longors d'onda, çò que fa apareisser una zona d'ombra rèire l'obstacle. Los obstacles encontrats per las èrsas avent sempre de dimensions de l'òrdre de las longors d'onda, cal utilizar la nocion de difraccion segon que produch sempre una agitacion dins l'ombra geometrica.
Refraccion
La diminucion de la celeritat amb la prigondor mena a de fenomèns de refraccion que s'interprètan simplament remarcant que la longor d'onda varia de biais proportcional a la celeritat. Un element de crèsta arribant de biais al respècte de las isobatas (linhas d'egala prigondor) possedís una extremitat que se trapa sus une prigondor inferiora a aquesta de l'autra extremitat. Las longors d'onda essent diferentas la crèsta bascula fins a s'aprochar de la direccion de l'isobata. De biais imatjat se dich que los nauts fonds frenan las èrsas.
Sus una plaja, las crèstas s'aprochan donc de la linha de riba fins a que la prigondor siá pro fèbla per que comença lo desplegament. Sus una punta i a concentracion de las ortogonalas (analògs als rais luminoses), donc aumentacion de l'agitacion e una atenuacion ligada a l'espelida dins una baia. Lo contornament d'una illòta pòt crear dins l'« ombra geometrica » un aument de l'agitacion per superposicion d'èrsas venent de dos costats.
Los corrents modifican tanben la velocitat de fasa e la relacion de dispersion. Induson donc tanben una refraccion.
Èrsas regularas e èrsas irregularas
La nocion d'èrsa regulara permet de resòlvre un cèrt nombre de problèmas pasmens que siá pro alunhada de la realitat fisica. En efièch, lo vent bufant sus la superfícia de la mar crea una agitacion erratica : es la mar del vent. Pendent la propagacion, la dispersion d'èrsas fòra de la region de generacion fa qu'aquestas prenon una aparéncia sempre mai regulara. Aquesta ondada s'aprocha de l'onda regulara sens i capitar que perd de compausanatas sens pas jamai venir un fenomèn monocromatic.
Problèma
vinheta|450x450px| Domèni de validitat de las teorias aprochadas per las ondas regularas, en foncion de la prigondor h, nautor de l'onda H, [[Frequéncia|periòde temporal de l'onda τ e pesantor g.]] Una èrsa periodica es caracterizada per En nombres sens dimension es caracterizada per Aquesta descripcion correspond a una modelizacion grossièra qu'ignora las irregularitats de las èrsas de la natura e lor aspècte tridimensional. Supausa tanben una prigondofor constanta pasmens se'n balhe en fòrça escasenças una aproximacion rasonabla.
Relèva del problèma mai simple de la mecanica dels fluids qu'ignora la viscositat, la compressibilitat, l'existéncia de remolins (escorriment irrotacional d'un fluid incompressible e perfièch). Dins aquestas condicions la descripcion euleriana classica del camp de las velocitats se reduisís a la recerca d'un potencial armonic. Lo caractèr non linear de la condicion a la superfícia liura interdich pasmens la recerca de solucions simplas encontradas dins d'autres problèmas fisics.
Unes tipes d'aproximacions son utilizats. Lo diagrama descriu dins un plan (prigondor relativa/cambradura) lo domèni de validitat de diferentas aproximacions de tipe desvelopament limitat bornat per la cambradura limita al delà de que l'èrsa rompa. Mai precisament la prigondor e la nautor son raportadas e la longor d'onda en prigondor infinida multiplicada per 2 \pi.
Aproximacions de Stokes
Una solucion naturala consistís a exprimir lo potencial e, enseguida, las diferentas grandors per de desvelopaments limitats en foncion del paramètre ka\,, es a dire de la cambradura supausada pichona.
Prenant que lo primièr tèrme del desvelopament s'obten un modèl linear pels camps de velocitat e pression, conegut jol nom d'onda d'Airy, qu'es donc valable en principi sonque per las èrsas de cambradura infinidament pichona, totes los tèrmes suprimits essent alara d'infinidament pichons d'òrdres superiors, donc de negligir. Presenta doas caracteristicas: Per de rasons de simplicitat, l'onda d'Airy es sovent utilizada al delà de son domèni de validitat teorica. Son caractèr lineari permet de superpausar las solucions, e de constituir atal un estat de mar pro realista jos la forma d'une soma d'èrsas de diferents periòdes e direccions.
Del moment que la cambradura es pas plan pichona pòt èsser preferible, per fòrça calculs mai laborioses, d'utilisar de modèls d'ondas d'amplitud finida obtenguts apondant de correccions d'òrdres superiors. Melhoran lo realisme que concernís los dos punts precedents.
Approximacions en aiga pauc prigonda
vinheta|400x400px|mouvement et dérive des particules en faible profondeur Lo desvelopament limitat de Stokes pèrd de sa significacion quand la prigondor relativa ven inferiora a 1/8 environ. Dins aquestas condicions s'obsèrva de crèstas plan ponchudas separadas per de clòts plan espandits. Aqueste fenomèn es pres en compte pel modèl de l 'onda cnoïdala que tend cap a doas limitas :
Aproximacions de la foncion de corrent
Lo modèl cnoïdal es gaire pas adaptat a las èrsas de fòrtes cambraduras.
Lo metòde utilizat es un pauc analòg a aqueste de las aproximacions de Stokes amb doas diferéncias. La foncion de corrent remplaça lo potencial e s'agís mai d'un desvelopament limitat clasic que que negligís los tèrmes d'òrdres superiors. Un còp causit lo gra de l'aproximacion, los coeficients son determinats en minimizant l'error al sens del metòde dels mendres carrats.
Aqueste metòde desvelopat per Dean puèi Dalrymple (1974) pòt donar d'aproximacions melhoras qu'aquestas que precedisson. Se pòt atal trapar la forma de l'èrsa de cambradura maximala, que presenta una crèsta punchuda formant un angle de 120°.
Instabilitat de las èrsas periodicas
En practica las èrsas son pas jamai exactament periodicas, e tanben en laboratòri, que las solucions matematicas periodicas son instablas : las ondas evoluan cap a d'autras formas, amb de trins d'èrsas irregularas (instabilitat modulacionala de Benjamin e Feir) o cap a la salivada (instabilitat de la crèsta, mostrada per Tanaka). Fòrça autras instabilitats existisson que pòdon crear espontanèament de formas en tres dimensions (èrsa en fèrre de caval per exemple).
Relacion de dispercion
Lo movement de las ondas se pòt considerar coma irrotacional, deriva donc d'un potencial. Coma l'aiga es gaireben incompressibla, aqueste potencial satisfach l'equacion de Laplace. Per las longors d'onda superioras a 30 cm, la tension superficiala se pòt negligir, e las solucions periodicas de fèble amplitud (ondas d'Airy) obesisson a una relacion de dispersion : amb Aquesta relacion dona la celeritat de propagacion de l'onda : Per d'onda regularas, aquesta relacion es corrècta à 10 % près en aiga prigonda, e l'error pòt aténher 30 % en aiga pauc prigonda. En efièch la celeritat tanben aumenta amb l'amplitud de las ondas.
Constatam que la velocitat de las ondas aumenta amb lo periòde: las ondas se dispersan, levat dins la limita de las fèblas prigondors. Atal los trins d'ondas mai longs provocats per una tempèsta arriban abans las ondas mai cortes. Per las grandas prigondors (al delà de la mitat de la longor d'onda), la velocitat de las ondas depend mai de la prigondor que la tangenta iperbolica tend cap a 1.
La relacion de dispersion permet tanben de comprene lo comportament de las èrsas prèp del litoral. Quand la prigondor diminís espacialament, lo periòde demora constant. Las formulas çai dessús provòca l'aument del nombre d'onda, donc la diminucion de la longor d'onda e de la celeritat.
Per simplificar, dins lo cas de l'aiga prigonda :
Velocitat de grop
La velocitat de grop C_g\,, velocitat del transpòrt d'energia varia de biais mai complèxe. Partant de l'aiga prigonda C_g\, aumenta de 20 % gaireben abans de decreisser ela tanben. Per grands fons C_g=C/2. Atal las ondas van mai aviadament que los grops : naisson al rèire del grop, lo passan e morisson a l'avant del grop. Per pichons fons C_g=C, e las ondas son pas mai dispersivas.
Energia e velocitat de deriva
La quantitat d'energia mecanica per unitat de superfícia de la mar (se dich densitat espaciala de l'energia) es, en mejana sul periòde de las ondas, egala a, dins lo cas de las ondas d'Airy. Aquesta densitat s'exprimís en jolas per mètre carrat, e es la soma de l'energia potenciala e energia cinetica. Quand las ondas se propagan frontalament cap la còsta, lo flus d'energia per unitat de longor de crèsta es C_g E_t. Sens dissipacion d'energia e sens corrents, aqueste flus es constant. D'ondas que se propagan cap a la còsta veson donc lor nautor 2a\, diminuir gaireben de 10 % abans d'aumentar fins a qu'acaban per se rompre, qunas la velocitat de las particulas d'aiga atenhon la velocitat de fasa de l'onda que los pòrta.
Las ondas son tanben associadas a una deriva. Sus l'ensemble de la colomna d'aiga aquesta deriva dona un debit de massa egala a E_t / C \,, que s'exprimís en quilogramas per mètre. Aqueste debit es la quantitat de movement del camp d'onda. La realizacion d'aqueste debit, pendent la propagacion, demanda un flus de quantitat de movement: atal las ondas pòrtan la quantitat de movement dempuèi la region ont lo vent los engendrèt, fins a las còstas ont aquesta quantitat de movement es transmesa al corrent litoral. drecha|vinheta|200x200px|Una èrsa formada per un fèrri
Movement del fluid
Dins la teoria d'Airy, las particulas de fluid descrivon d'ellipsas gaireben tancadas, que la talha decreis amb la prigondor. En aiga prigonda (prigondor superiora a la mitat de la longor d'onda) aquestas ellipsas son de cercles.
Lo fach que las ellipsas sián gaireben pas tancadas es une manifestacion de la deriva de Stokes. Près de la superfícia liura, la velocitat d'una particula d'aiga es mai importanta jos una crèsta que la velocitat opausada pendnet lo passatge del clòt venent. Ne resulta una deriva dins lo sens de propagacion d'ondas que pòt capvirar en prigondor. Per las ondas engendradas pel vent, aquesta deriva es de gaireben 1,5 % de la velocitat del vent per un estat de mar complètament desvelopat e en aiga prigonda.
Validitat e limitacions
Per una onda presa individualament, l'aproximacion d'Airy es particularament plan verificada dins lo cas d'una ondada constituida per d'ondas pauc cambradas se propagant al larg e somesas a pauc de vent. A mesura que la cambradura aumenta, ven sempre mai imprecisa mas es pasmens sovent utilizada a causa de sa simplicitat. Per de problèmas qui demandan una granda precision, l'amplitud de las ondas podent demandar una aproximacion superiora utilizada.
L'aproximacion d'Airy, ven fòrça imparfiècha dins las fèblas prigondors e se la due remplaçar per exemple per l'aproximacion cnoïdala. Es tanben imparfiècha dins una zona de ropmpadura, que siá dins la zona de generacion de la mar del vent o suls nauts fons.
Fin finala, per d'estats de mar reals (irregulars), se pòt obtener las caracteristicas d'ondas en superpausant un grand nombre d'ondadas d'Airy. Aquí tanben, se pót utilizar des correccions non lineara per tornar trobar de clòts mai plans que las crèstas (correccion de Creamer per exemple).
Salivada
Dins l'ensemble de las ondas engendradas pel vent, o dins los trins d'ondada se propagant per pichons fons o contra de corrents advèrses, unas ondas son tròp cambradas per èsser establas : se rompan.
Près d'un rivatge, a mesura que la prigondor diminuís, la forma de las ondas se modifica, primièr gaireben de biais simetric puèi en general amb una fàcia avant sempre mai règda fins l'instabilitat que se produch quand la nautor de l'onda es del mèsme òrdre que la prigondor. Quand l'onda saliva, l'essencial de son energia es dissipada en remolin e formacion de bofigas d'aire. La quantitat de movement qu'èra associada a l'onda contribuís a accelerar lo corrent dins la direccion de la salivada.
La forma d'una salivada al vesinat de la riba depend subretot del penjal de fons. Anant dins lo sens dels penjals creissents se destria mai sovent tres tipes de salivadas. La salivada progressiva o limpanta (spilling breaker en anglés) se produch mai sovent ss las plajas de fòrça fèble penjal. Las ondas començan salivar luènh de la riba amb una crèsta d'aspècte escumós qu'aumenta pendnet de la progression daissant en rèire una sisa d'escuma.
La salivada cabussanta (plunging breaker en anglés) es fòrça espectaculara amb de rotlèu qu'agradan los surfaires. L'èrsa s'enròtla a l'entorn d'una pòcha d'aire puèi s'aclapa creant un regiscle notable. Aquò ten a se produire mai sovent sus un penjal fòrt o sus un cambiament subte de la prigondor (un relaisset rocasut o un estèu). I a fòrça mai d'energia dissipada que d'energia rebat sus la plaja.
La salivada frontala o conflanta (surging breaker en anglés) se forma coma la salivada cabussanta mas l'èrsa puja la plaja avant que la crèsta se pòsca enrotlar. La zona de cabussada es fòrça estrecha e una granda partida de l'energia es rebatuda capa a las mai grandas prigondors.
Unes considèran tanben un cas intermediari entre las salivadas cabussant e conflanta (collapsing breaker). Puslèu de constituir un ròtleu, l'èrsa presenta una fàcia verticala abans de s'aclapar.
Observacions visualas
Las primièras donadas chifradas sus l'agitacion en mar foguèron lo resultat d'observacions visualas. L'observaire anonciava après unas minutas una nautor d'ondas, nomenada nautor significativa, e, mai rarament, un periòde mejan.
Aquesta observacions foguèron primièr realizadas per bastir d'estatisticas relativas a de sites donats. Son enseguida sistematizadas sus de naus, los resultats essent alara gropats per zonas geograficas.
Enregistraments analogics
La realizacion de captor d'ondadas associats a d'enregistraires sus papièr mostrèt l'evolucion de la superfícia liura pendent un enregistrament. Aquò permetèt de realizar un istograma de nautors d'ondas. Es alara mostrat que la mejana del tèrç de las nautors mai fòrtas essent pròche de la nautor significativa anonciada per un observator entraïnat, çò que constituís una definicion mai racionala.
Enregistraments numerics
L'informatica foguèt a l'origina de progrès espectaculars mercé a l'utilizacion d'enregistraments de mòstras.
L'istograma de las mòstras sembla mai o mens a un istograma normal o istograma de Gauss. Es confòrme al teorèma central limita que s'agís de la soma d'un grand nombre de tèrmes mai o mens independents. Es particularament plan verificat amb una ondada pauc cambrada. Dins la mar del vent las ondas cambradas presentan una dissimetria de las crèstas e de clòts analògs a aquesta qu efoguèron evocada al respècte de las ondas regularas. Coma dins fòrça domènis aquesta distorsion es negligida a causa de l'eficacitat de la lei de Gauss.
Metòdes
L'analisi espectral amassa diferents metòdes de representacion d'un senhal per una soma de sinusoïdas.
La transformacion de Fourier permet de descriure un senhal transitòri. L'idèa consistís a realizar un desvelopament en seria de Fourier d'un troç quin que siá del senhal que se fa tendre la longor cap a l'infinit. Las frequéncias de las compausantas s'apròchan de biais indefinit alara que lors amplituds tendon cap a zèro. Multiplicant per la longor d'analisi s'obten per cada frequéncia un resultat finit nomenat densitat d'amplitud. Pasmens que sián de nocions fisicas sens rapòrts, lo parelh amplitud/densitat d'amplitud es formalament de mèsma natura que lo parelh carga concentrada/carga repartida de la flexion (material).
Aquesta darrirèa tecnica es en principi aplicabla a l'enregistrament d'una tempèsta en mar que possedís un començament e una fin fòrça plan identificats. Malaürosament l'informacion obtenguda a la seguida de calculs importants es dificil a interpretar. Es preferable d'utilizar un metòde un pauc mai abstrach, tanben encontrat per las vibracions, que provesís a mendre cost d'informacions mai utilizablas.
Cas de las èrsas
L'idèa consistís a remplaçar lo fòrça long enregistrament per una sequéncia d'enregistraments disjonchs, per exemple d'un vintenat de minutas cada les tres oras.
La succession d'enregistraments dona una idèa rasonabla sus l'evolucion de la tempèsta (o de tot autre estat de mar) alara que cadun d'eles es supausat pro long per provesir una informacion estatisticament significativa mas pro cort per que lo nivèl d'agitacion aja pas tròp evoluat. L'enregistrament es atal considerat coma una partida d'un senhal qu'evolua pas pendnet un temps infinit. Aquestas consideracions pro foscs son precisadas per la nocion de procés estacionari.
L'error ligada a la pèrda de l'informacion situada fòra de l'enregistrament se traduch per un filtre que torna organizar sogon la frequéncia tot coma la densitat espectrala que la densitat d'amplitud. Dins lo cas de la èrsas s'apond una incertitud ligada al fach que dos enregistraments de mèsme longor realizats a d'epòcas diferentas donan pas exactament lo mèsme resultat.
Utilitat de la densitat espectrala
Quand una èrsa excitís un sistèma mecanic linear (per exemple una nau) la densitat espectrala de sa responsa (per exemple lo brandament de la nau) se deduch de la densitat espectrala de l'excitacion per l'intermediairi de la foncion de transferiment del sistèma.
Generalizacion
La densitat espectrala sufís per descriure una ondada epurada per son trajècte que possedís de crèstas quasirectilinhas. Dins la zona de eneracion s'observa d'ondas de cortas crestas. Aquestas pòdon se descriure coma de somas d'èrsas sinusoïdalas que son diferentas per lor frequéncias mas tanben per lors direccions, çò que mena a la nocion de densitat espectroangular.
Fòrça d'èrsas e ressac
L'ingenhaire escocés Thomas Stevenson realiza en 1843 un dinamomètre enregistraire epecial per mesurar la fòrça de las èrsas sus una superfícia verticala. Mòstra atal que la pression de l’aiga suls bauces, que varia amb lo tipe d'èrsas e la prigondor, pòt aténher 30 tonas / m2 pendent las ventadas d'ivernalas.
Lo ressac es lo retorn violent d'èrsas sus ela mèsmas que saliva contra un obstacle. Exercís un efièch de chucament, agissant sul transpòrt, los enlevaments e los depauses marins.
Per l’estimacion de la fòrça d'una èrsa, se destria las èrsas salivantas e las ondadas. La determinacion de las fòrça exercidas per las èrsas sus d'estructuras son de problèmas complèxes que son o resolgut experimentalament o sempre mai a de simulacions numericas coma amb lo logicial OpenFOAM per exemple.
Èrsa salivanta
Unas equacions permeton d'estimar la fòrça de l'accion de las èrsas dins de cas particulars. Per exemple, lo metòde de Minikin per la fòrça maximala d'una èrsa sus una paret verticala.
Ondadas
Las fòrças exercidas per las ondadas sus d'estructuras immergidas es un problèma complèxe d'idrodinamic. Los calculs demandan d'estudis estatisticas de las ondadas, devon prene en compte los diferents aspèctes de la fòrça que la traïnada, los efièch cumulatius de las èrsas, los efièchs de la difraccion de l'ondada per las estructuras fixas etc.
L'èrsa dins los domènis artistics
Las èrsas inspirèron fòrça artistas.
Champeau-en-Morvan
Champeau-en-Morvan es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Yonval
Yonval es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França.
Herbers
Herbés es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Yonval
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Higueras
Higueras es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Korzed
Korzed en breton ( Corsept en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament del Léger Atlantic e la region dels Païses de Léger.
Numeracion romana
Las chifras romanas èran un sistèma de numeracion utilizat pels Romans de l'Antiquitat per, amb solament sèt letras, escriure de nombres entièrs (mas pas lo zèro, que coneissián pas; o mai exactament que consideravan pas coma un nombre). La numerotacion foguèt normalizada dins l’usatge actual e repausa sus quatre principis:
Letra d’unita : I es una unitat per V e X, X es una unitat per L e C, C es una unitat per D e M. thumb|400px|La dintrada al [[Colisèu, amb la chifra LII (52)]]
Origina
Al Contrari d'una idèa recebuda, los chifras romans son pas acronimics: per exemple, C es pas, al començament, l’abreviacion de centum (escrich CENTVM). Los chifras, atestats dins d’autras lengas e escrituras d’Itàlia, essent al començament de simbòls separats, confonduts enseguida amb las letras. Atal, en numeracion etrusca (que l’alfabet tanben foguèt empruntat e adaptat pels Romans) se trapan los simbòls per, , , ,  e.
En fach, la critica modèrna reconeis que la numeracion romana es une subrevivéncia d'una practica arcaïca, anteriora a l'invencion quitament de l'escritura (e doncas, estrictament, preïstorica), e que trobam dins fòrça civilizacions.
Aqueles chifras serián derivadas de l'utilizacion de pals amb òscas e de la necessitat d'i far figurar de marcas: Lo pastre que deviá comptar las seuna bèstias sens saber enumerar prend simplament un pal que marca d'òscas, fa passar son troupèl devant el, e desplaça son òngle d'una òsca cada còp qu'una bèstia passa devant el: l'òsca finala correspond al nombre de bèstias, e sufís de marcar sa posicion per conservar lo nombre. Amb aquel sistèma, las primièras chifras son totjorn d'oscas simplas, mai tard transcrichas per d'« I ».
right|200px Lo comptarge ven malaisit quand lo nombre d’òscas atenh una ponhada, perque que l’uèlh percep pas clarament las colleccions aprèp de tres o quatre elements: legir IIIIIIII es practicament impossible (en comparason a VIII, fòrça mai aisit). Lo pastre es naturalament conduch a intercalar regulièrament d'òscas de forma diferenta, per servir de marca visuala; e lo gropament natural (per un pastre comptant suls seus dets) es de far de grops de cinq (de 10 pels Etruscs). Un tal gropament es totjorn utilizat a l'ora d'ara sus las règlas de mesurar.
La marca « cinq » natural poiria èsser una òsca mai loga (utilizada sus las règlas), o de biais (utilizada sus las talhas), mas aquelas doas marcas se distrian pas plan d'òscas simplas quand son transcrichas. Las marcas simplas fin finala utilizadas son formadas par una òsca dobla (de forma de V, o de quand se legís dins l'autre sens). Lo gropament seguent, de dètz òscas, es practicament totjorn una òsca en cròtz X. Las marcas ulterioras an de formas mai elaboradas, de tres òscas: 50 correspond a « V mai una òsca », çò que dona de formas en N, Z o E ; e cent correspond a « X mai una òsca », donant de formas en biais d'estela (Ж). Aquelas formas èran mens establas, e evoluèron mai tard de formas de dos trachs, en L per cinquanta, e C per cent.
Amb un pal atal marcat, lo pastre pòt marcar pro aisidament l'òsca ont s'arrestèt son compte. S'i tretze bètas, per exemple, son ongle s'arrèsta sus la tresena òsca aprèp la primièra desena, çò que se transcrich simplament XIII. Se n'i a vint e nòu, son ongle es dins una òsca avant la tresena desena, cò que se nòta XXIX. Se n'i a cinquante e nòu, son det passèt la primièra cinquantena, e se trapa dins una òsca avant la desena seguenta: LIX.
Aqulas marcas primitiva pòt menar a d'escrituras fòrça atipicas: per exemple, una òsca avant la desena avant cinquanta se notariá IXL (per trenta e nòu). Foguèt regularizèt en seguida, per formar lo sistèma conegut fins ara.
Notacion romana classica de basa
Aquel sistèma, que simplificava las ancianas numeracions grègas e fenicianas, permet d’escriure totes los nombres de 1 a 4,999, en utilizant las letras de l’alfabet latin mai semblantas als ancians sistèmas unaris. Pasmens aquel sistèma los remplacèt pas en totalitat, car il était trop simplifié et insuffisant pour exprimer tous les nombres (en particulier les nombres plus grands, qui ont donné lieu à toutes sortes d’extensions).
La complexitat del sistèma roman de basa (sens los nombres superiors a 4,999) apareis ja dins los exemples seguents:
Atal la concepcion complèxa, mesclant d'addicions e sostraccions èra tanben de mal comprene, tanben pels quita Romans que contunhèron a utilizar de sistèmas sonque additius que son eissidas aquelas formas « simplificatriças » (subretot pels calculs). Demorèt fòrça variantas respectant pas las règlas impausadas en dessús, e fasent apèl a las vertadièras originas sonque additivas d'aquel sistèma de numeracion.
De nombres pòdont s'escriure de mai d'un biais: per exemple 4 pòt s'escriure IIII (forma additiva) o IV (forma sostractiva).
La règla sostractiva romana es una règle d'usatge: se pòt sostraire I de V o X per notar 4 o 9, o sostraire X de L o C per notar 40 o 90, mas sostraire I d L ou C es pas practicat : un Roman escrich XLIX per 49 e pas IL, e XCIX per 99 e pas IC.
Las règlas sostractivas imposausadas foguèron totjorn daissadas al delà dels milièrs, coma ne testimònha l’escritura atestada e persistenta.
Mòde operatòri
Per coneisser la valor d’un nombre escrich en chifras romans, cal legir lo nombre de drecha a esquèrra, sufís d'apondre la valor del chifra, levat s'es inferior al precedent, dins aquel cas, se lo sostrach. Atal:
Exemples de chifras romans dins lo sistèma de basa
Un còp qu'aquelas convencions d’escritura foguèron pausadas, se sap escriure d'entièrs en chifras romans. Mas los matematicians de l'epòca n’utilizavan pas aquela notacion per fae d'additions o de multiplicacions, utilizavan l'abac. E atal utilizavan una numeration posicionala, mas sens aver consciéncia qu'aquela numeracion posicionala auriá podut servir a escriure de nombres mai grands.
Variantas a l'Edat Mejana e a la Renaissença
thumb|250px|Relòtge amb un quatre del relotgièr
A l'Edat Mejana, l’escritura de las chifras romanas es a vegadas abastardida.
De grafias possiblas existiguèron ensems liurement (coma ' per per tòca de mermar lo nombre de simbòls per extension de la règla sostractiva, o al contrari' per  per tòca d'utizar pas la règle sostractiva). Lo mòde operatòri se fixèt sonque recentament.
thumb|right|chifras romans espandits Dins de tèxtes dels sègle XV e XVI s'utiliza tanben:
Remarcam que dins los simbòls en dejós, lo nombre dels cercles o miègcercles (apostrophus en latin) indica un factor 10 aplicat al chifra medial qu'a l’origina poirriá èsser de fach la ligatura dels serifs verticals de las letras  acoladas indica en fach de segur un factor 10, lo I medial essent alara sovent omés quand los dos chifras sont acolats l’un a l’autre).
A l’origina, l'I medial èra mai long que l' designant l’unitat, e ressemblava mai a la longa barra verticala |, despassant al dessús de las barras unitàrias e jos lor linha de basa, atal una autra forma pròcha del auría degut semblar mai ai Þ|thorn medieval Þ encora utilizat a l'ora d'ara dins las lengas nordicas.
Remarcam tanben que las formas de miègcercle valan la mitat de la forma plena; la forma  apareis doncas tanben plan la mitat de  , o coma la ligatura de   .
Aquela teorizacion es en fach une adaptacion contemporanèu d’una anciana escritura grèga medievala, que la letra majuscula phi (Φ) èra tanben utilizada per designar lo nombre 1,000, e resultava d’una adaptacion a l’alfabet grèc del sistèma unari inicial utilizant de barras verticalas | per encastrat los multiples de 100, e una barra orizontala suplementària en cap per indicar un multiple de 1,000. Atal 1,000 a l’origina semblava mai a un enquadrat, que semblava desperel al phi grec. Atal l’apostrophus latin seriá tanben una aparéncia mai carrada, avant que siá confonduda amb un C capvirat.
Atal lo nombre 5,000 pòt se representat per   (500 × 10) am luòc de   . Mas coma totes los « C capvirats » son tanben ligats al I inicial, en fach se pòt ignorar la preséncia d'aquel I e transformar totes los « C capvirat » simplament en . Atal lo nombre 5,000 s’escrich alara simplament , e lp nombre 10,000 normalament escrich <span title="Nombre 10,000 en chifras romans">CCIↃↃ  s’escrich ara mai simplament.
Atencion. lo nombre 400 s’escrich ara normalament ' (500-100), es distincte de la forma istorica pauc usitada (ara non recomandada)   (100 × 10) per 1,000 (a l'epòca, 400 s’escriviá puslèu ' sens utilizar lo mòde sostractiu, per evitar la confusion). Se pòt per contra utilizar per designar sens ambiguïtat la notacion istorica de 1,000, s'avèm pas lo caractèr «  capvirat » ' (remplaçat aquí par la letra ', non ambigú s'es precedit pel I medial).
D’autres simbòls utilizant aquel principi de composicion serián estat utilizats per indicar los miliards (tres cercles) o miègmiliard (tres miègcercles). Remarcam que lo diamètre vertical es totjorn notat, e que lo traçat d’un autre diamètre o rai orizontal podava tanben èsser utilizat al liòc d’un cercle o miègcercle suplementari.
Pasmens, lo traçat utilizant simplament la letra ', capvirada en ' e plaçada aprèp la letra ', s’impausèt lèu (subretot en estampariá) ; de fach la forma del ' plan virat o  cap virat podiá prendre de parentèsis ( e ) ligadas a l'I medial. Se vei aquel usatge dins los ancians libres de comptes, de l'Edat Mejana fins a la Renaissença que la grafia se complexificava de contunh.
Variantas per l’insercion dels nombres romans dins un tèxte
A l'Edat Mejana, quand la grafia latina monumentala foguèt remplaçada per l’onciala, mai aisida a traçar amb la pluma, los chifras s’escrivián en letras minusculas coma lo demai del tèxte.
Alara, pe permetre l’insercion de nombres dins un tèxte, aqueles èran encastrats de Punts interiors per los distingar mai aisidament dels mòts. Per exemple, ·xxvıı· representava lo nombre 27 dins los manuscrichs medievals (la letra minuscula i portava pas encara de punt suscrich.