cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grigòri Raspótin
Las originas misteriosas
Après 1868, i a pas mai, en aparéncia, de registres consultables; pasmens demòran de formularis originals redigits a l'escasença d'un censament de tot l'Empèri. Lo censament de 1897 es plan fach. Al nom de « Grigori Iefimovitch Raspotin », es mencionat qu'aquel èra dins sa 28a <abbr class="abbr" title="Vingt-huitième"> <abbr class="abbr" title="Vingt-huitième"> annada e son annada de naissença es tanben indicada : 1869. I a pas d'autra precision al subjècte de sa naissença.
Se de segur lo nom d'ostal « Raspotin » es plan mencionat dins de registres, lo nom de bateg del paire de Raspótin, Nòvikh ( Новых ), es tanben plan indicat. Mai, dins los archius consultats per Platonov, pas mens de sèt familhas del meteis vilatge èran nomenadas Raspotin. L’istorian nota alara en mai « gorrin », lo mot « raspout'e » significava tanben, a l’epòca, « crosada » o « caireforc », e èra donc frequentament utilizat coma chafre per aqueles qu'abitavan tal luòc. De chafre, « Raspotin » venguèt nom d'ostal, atal benlèu foguèt le cas amb la familha d'Iefim. Uèi ara, « Raspotin » es un nom que s'encontra en Siberia.
Jovença
Après una casuda accidentala dins las aigas geladas d’un riu son ainat, Andreï, e el, son victimas d’una pneumonia. Andréï morís, mas Grigòri garís de sa fèbre ardenta. Aquel tanben passa de periòdes de depression e de subrexcitacion incontrarotlables. Ajuda son paire dins los trabalhs de la bòrda e garda d'aquela enfança las manièras rufas dels païsans siberians, los vestits largs e pauc sonhats, e las mans encoissinadas.
A l’edat de setze ans, es subjècte a de crisis misticas e a d'apareissons marialas, a la seguida de la vision d’un àngel luminós aparegut pel camp. Avidament comença la lectura de la Bíbla, fins a ne venir un exegèta. Practica l’ascetisme, a vegada demora tres setmanas claus dins la cròta de son paire e, al sortir, los païsans van lo visitar per reculhir sos oracles. Pendent quinze ans, altèrna la vida de païsan mogic al vilatge e de retiradas dins de monastèris ont encontra los starets per seguir lor ensenhament. Mas tanben fa mòstra d'excès d’energia e de pulsions diversas, amb una sexualitat abondanta que satisfach aisidament. thumb|Monestèri de Verkhoturskii thumb|Monastèri de Verkhotorié, ont Raspotin demorèt tres meses. En 1888, a l'edat de dètz e nòu ans, esposa una jova païsana del vilatge de Dobrovnoïé, Praskovia Feodorovna. Cinc enfants naisson d'aquel mariadatge : Mikhail e Georguiï morisson lèu, Dimitri, nascut en 1895, Maria en 1898 e Varvara en 1900. Malgrat fòrça escarts sexuals, sempre torna cap a son esposa.
Vida de caminaire
En 1894, alara que trabalha dins los camps, auriá agut a vision d'una Verge luminosa. Makari, un monge ascèta que considèra coma son paire esperital, li conselha d'abandonar son mestièr de bordièr, d'intrar mai en dabant dins la religion e d'integrar lo mont Atòs, en Grèca. S'ana per un viatge a pé de mai de 3 000 km que pren mai de detz meses, mas es decebut pels monges del mont Atòs. Sul camin de retorn, fa arrèsts dins fòrces monastèris e foguèt mai de dos ans après sa partença que torna a çò de sa femna e son jove filh Dimitri, nascu en 1895.
Pasmens, contunha a viure de periòdes de mistica e d'ermita, percorrissent la Siberia occidentala e subrevivent mercé a la predicacion, la caritat e l'almòina, trucan la pòrtas dels monastèris e prenguent amb lo temps e sas peregrinacions una reputacion de savi e de medecimaire : "Es pas ièu que garrissi, es Dieu".
Va sovent de pelegrinatges, subretot a Kazan e a Kyiv : las gents començon a venir de tota la region per escotar sos pecats. Lo clergat ortodòxe s'inquièta de son succès, mas i pòt pas trobar res de dire. Totjorn mai de fidèls venon a sas reünions, menant de malauts ont exercís sos talents de garissor. Sa reputacion s'espandís mas, mentretant, contunha una vida de gorrin, de beveire, de batalhaire, de seductor e quitament panaire. left|thumb|Lo prince eritièr Alexis, unic filh del tsar [[Nicolau II, en 1909.]] Pendent totas aquela annadas, intra en contacte amb las multiplas sèctas que naisson sus las tèrras de la religion ortodòxa. Es entre autre encargat d'acompanhar un jove monge al monastèri de Verkhotorié, ont demorèt tres meses. Aquela clastra es en realitat tengut per la sècta dels khlysts que mescla, per la dança, la flagellacion (d'ont lor nom de « flagellants ») e l'extasi, l'erotisme e la religion, çò que li conven fòrça plan. Son misticisme ven doctrinari e lo mena a la realizacion d'escuras teorias sus la regeneracion pel pecat (lo mai celèbre precèpte es "Per s'aprochar de Dieu, cal pecar fòrça" ) e los exceses de totas menas. Seriá estat un estudiant d'aquela sècta, mas sens jamai i aver estat iniciat, i perfeccionant son don per l'ipnòsi e la mascaria.
L’arribada a Sant-Petersborg
A la prima de 1904 a Petersborg, Raspotin demanda l'espitalitat a l'evesque Teofan, inspector de l'Acadèmia de teologia de la capitala, que l'ajuda amb de letras de recomandacion. Sa tòca es d'encontrar Nicolau II, tròp occidentalizat al sieu vejaire, per far viure a la vertadièra arma russa. Son protector, lo vicari de Kazan, li dona una letra de recomandacion destinada a l'evesque Sergui, que s'inquiéta tanben de la crisi esperitala que rosega la Russia.
Conquerit per Raspotin, l'evesque lo pren jos sa proteccion e lo presenta a l'arquevesque Teofan de Poltava, confessor d'Alexandra Fyodorovna, al prèire Jean de Cronstadt e a l'evesque Ermogèn de Saratov. Totes foguèron estabosit de la fervor religiosa de Raspotin e de son talent de predicator. Lo bendeguèron, lo considèron coma un starets, veire coma un enviat de Dieu, e l'introduson près de la granda-duquesa Militza e de sa sòrre la granda-duquesa Anastasia, filhas del rei Nicolau Ier de Montenegro, maridats a dos fraires, respectivament lo grand-duc Peter Nicolaïévitch e lo grand-duc Nicolaï Nicolaïevitch, cousins d’Alexandre III. Pasmens, Raspotin torna dins son vilatge siberian e torna a Petersborg pas qu’en 1905.
Près de la familha imperiala
thumb|La familha imperiala : [[Aleksandra Fyodorovna|Alexandra Fyodorovna e Nicolau II amb lors cinq enfants.]] La tsarina, longtemps inquièta de donar pas d'eritièr mascle a la corona, aviá pres l'abitud de s'acompanhar de fòrça mistics e garissors, coma Mèstre Felip o Papus. Es sedusida per Raspotin, mai que Mèstre Felip que li aviá anonciat unes ans la naissença de son filh Alexis, li aviá tanben anonciat la venguda d'un grand predicator qu'aviá nomenat Nòstre Amic. Una audicion près de l'arquipreire taumaturg Joan de Cronstadt convenç aquel darrièr de l'autenticitat dels poders del starets.
Mejans la granda-duquesa Militza e de sa sòrre, la granda-duquesa Anastasia, lo « starets » es presentat a la familha imperiala  in corpore  dins lo palais Alexandre, lo 1èr de novembre de 1905. Ofrís d'icònas a cadun. Lo tsarevitch Alexis sofrissent d'hemofilia, Raspotin demanda a èsser menat al cabèç del jove malaut aleitat a la seguida d'una casuda, que provoquèt un enòrme ematòma al genolh. Li impausa las mains, li fa de contes siberians e capita atal, se paréis que, a arrestar la crisi e a lo solaçar après unes jorns. Segon d'unes, aquò s'explicariá pel simple fach que la medecina de l'epòca ignora las proprietats de l'aspirina que se dona al jove malaut. Aquel medicament es un anticoagulant, factor donc agravant de l'emofilia. Lo simple fach de levar aqueles « remèdis » donats al malaut – coma l'aspirina – podava pas que melhorar son estat. Raspotin explicarà mai tard a un amic que sos poders de garison se basan suls sieus dons d'ipnòsi e l'utilizacion de medicaments tradicionals de Siberia.
Los parents son sedusits pels dons de medecinaire d'aquel umble « mogic» que sembla tanben aver aquel de profecia. Alexandra se convenç que Raspotin es un messatgièr de Dieu, que representa l'union del tsar, de la Glèisa e del pòble e qu'a la capacitat d'ajudar son filh per sos dons de medecinaire e sa preguièra. Sa reputacion permet a Raspotin de venir indispensable; pren fòrça lèu un ascendent considerable sul parelh imperial. Invitat a fòrça recepcions mondanas, conéis fòrça femnas ricas. Raspotin inquièta e fascina: son agach traucant es dificil de sosténer per sas admiratriças, fòrça cedan a son gaubi ipnotic e lo prenon per amant e medecinaire. Una d'aquelas, Olga Lokhtina, se marida amb un general influent mas credul, devient sa mestressa, lo lòtja a çò d'ela e lo presenta a d'autras femnas d'influéncia, coma Anna Vyrobova, amica e confidenta de la tsarina, e Monia Golovina, nebòda d'aquela. Mercé a d'abilas mesas en scèna, se produch a Sant-Petersborg o al Palais imperial de Tsarskoie Selo, la residéncia principala del tsar, dins de sesilhas d'exorcisme et de preguièras. De racontes de gorrinitges, pretenduts o verais, començan alara a se multiplicar e far escandal.
En 1907, lo tsarevitch, a la seguida de contusions, es victima d'emorragias intèrna que los mètges capitan pas a contrarotlar e que lo fasián fòrça sofrir. Al deseper foguèt crida Raspotin, que après aver benesit la familha imperiala, intra en pregaria. Après detz minutas, acabat, se relèva disent : "Obrís los uèis, mon filh". Lo tsarevitch se desvelha sorrisent e, a aquel moment, son estat melhora rapidament.
A partir d'alara, ven un familiar de Tsarskoie Selo : es encargat devigilar sus la santat de la familha imperiala, çò que li dona las entradas permanentas al Palais. Es recebut oficialament a la Cort. Pasmens, malgrat la plena fisança del tsar, ven lèu impopular près de la Cort e del pòble, es rapidament considerat coma l'« àngel marrit ». Es alara a l'encòp amat, detestat e crentat. Se supausa que s'enriquiguèt, çò paréis èsser pas cap de bias lo cas, son sol luxe essent de portar una camisa de seda realizada per Alexandra e una magnificas crotz que pòrta al còl, tanben ofèrt per la tsarina.
Contunha al contrari de menar una vida dissolguda de bevendariás e de gorrinariás, garda lo pèl gras e barba mesclada. Organiza de fèsta a çò d'el, ont domina lo sèxe – fins a detz relacions sexualas per jorn – e l'alcoòl. Presica sa doctrina de redempcion pel pecat d'entre aquelas damas, impacientas d'anar al lièch avec per realizar sa doctrina, que considèran coma un onor. left|thumb|242x242px|Raspotin, lo major-general Mikhaïl Potiatin e le colonel Dmitri Loman. Foto de Karl Bulla, vèrs 1904-1905. Après la revolucion russa, Raspotin se truca al President del Conselh Piotr Stolypine. Nomenat en julhet de 1906, reformator energic, aquel vòl modernizar l'Empèri rus, permetent als païsans d'acquerir de tèrras, organizant un repartiment melhor de l'impòst e acordant a la Doma, lo parlament rus, mai de poders. Per una repression feròç, arrèsta las èrsas d'atemptats, melhora lo sistèma ferroviari e aumenta la produccion de carbon e de fèrre. Stolypine comprend pas l'influéncia d'aquel mougic mistic sul parelh imperial, alara que Raspotin repròcha al Primièr ministre son ufan, caracteristica de la classa dels grands proprietaris terrencs que n'es eissit.
Pendent l'afar dels des Balcans, en 1909, Raspotin penja cap al partit de la patz près de la tsarina e d'Anna Vyrubova contra la rèste dels Romanovs. Pensa que l'armada imperiala, sortida flaca de la desfacha de 1905 contra Japon, es pas prèsta de se lançar dins un novèl conflicte. Pòt pas arrestar los eveniments, mas quand França e lo Reialme Unit interven contra Russia, capita a convencre Nicolau II d'espandir pas lo conflicte a l'Euròpa tota.
Stolypine fa vigilar Raspotin per l'Okhrana, la polícia secrèta. Los rapòrts acablan lo « starets ». L'escandal Raspotin espelís en 1910 dins una campanha de premsa orquestrada per de deputats de la Doma e de religioses, que dononcian la natura gorrina de Raspotin, tocant indirectament lo tsar. En 1911, Raspotin es escartar de la Cort et exiliat a Kiev, mas, dins una transa, prediu la mòrt venenta del ministre : "La mòrt seguís sa pesada, la mòrt cavalga sus son esquina". Decidís alara de partir en pelerinatge cap a la Tèrra Santa, mas tornèt a la Cort a la fin de l'estiu. Lo 14 de setembre de 1911, alara que Stolypine ven d'autorizar los païsans a quitar lo mir, lor permetent alara d'accedir a la proprietat individuala de la tèrra, e qu'aquela reforma es acclamerada per tota la Russia, lo Primièr ministre es assassinat pel jove anarquista Dmitri Bogrov, a l'Opèra de Kiev, en preséncia de la familha imperiala, dels ministres, dels membres de la Doma e de Raspotin. Aquel assassinat marca la fin de las reformas, alara que la situacion internacionale ven instabla.
Lo 2 d'octobre de 1912, lo tsarevitch Alexis, en desplaçament en Polonha, es victima, seguent un accident, d'una novèla emorragia intèrna fòrça importanta, que risca de provocar sa mòrt. Lèu avertit, Raspotin intra en extasi debans l'icòna de la Verge de Kazan, e quand se relèva, acabat, manda al Palais lo messatge: "Avètz pas cap de crenta. Dieu vegèt las vòstras lagremas e ausiguèt las vòstras pregàrias, Mamka . ''. Al recébre lo telegrama, l'estat de santat del tsarevitch Alexis s'establiza e, l'endeman, comença a melhorar: l'enfladura de sa camba se redusís, e l'emorragia intèrne s'arrèsta. Los mètges pódon lèu lo declarar fòra de dangièr e quitament los mai ostile al « starets » devon convenir que s'èra realizat un eveniment quasi miraculós de garison a distància. Salvador, torna triomfalament a Sant Petersborg.
La Granda Guèrra
Al delà del desmembrament de l'Empèri Otoman e la question dels Balcans, se metent en plaça las conditions d'una guèrra generala. Raspotin e los sieus aliats de la patz arresta la caminada de la Russia cap a la guèrra. Lo servici del rensenhament britanic estima qu'es en efièt en ligam amb lo banquièr Serge Rubinstein e los malhums alemands. Lo 29 de junh, Raspotin es escotelat per una mendicaira, Khionia Gosseva, una anciana prostituida, al sortir la glèisa de son vilatge sibérian. L'enquèsta mòstra que l'òrdre venguèt del monge Iliodòr (de son verai nom Sergei Mikhailovich Troufanov) que li repròcha sas cresenças khlyst. Après aquel atemptat e son restabliment, l'importànça de Raspotin ven màger e son influéncia s'espandís dins totes los domènis : interven dins las carrièras dels generals, dins aquela dels metropolits e quitament dins la nominacion dels ministres, mas la paur l'envasiguèt. Comença a beure mai d'alcoòl, a participar a encara mai de seradas de gorrinèr e d'orgias dins los cabarets tsigans. Es pas mai lo « starets » ascetic que tot lo mond respectava. Pasmens, malgrat son caractèr gorrinièr e son aspècte totjorn ment plasent, sas conquèstas femeninas son totjorn mai nombrosas dins la nauta societat.
Le 1èr d'agost de 1914, Alemanha declara la guèrra a la Russia. Lo patriotisme rus s'exalta – subretot a causa de las primièras astradas militars – e Raspotin vei sa favor mermar. Rapidament pasmens, la situacion militara se degalha : ivèrn rigorós, manca d'armament, de progiement, comandament indecís. Decidit a prene la situacion en man, Nicolau II s'installa sul front, daissant la regéncia a son esposa e a son conselhièr privat, Raspotin.
Aquel darrièr se fa alara totjorn mai d'enemics, subretot d'entre los politics, militars e lo clargat ortodòxe que, al començament, l'aviá pasmens plan aculhit, mas que son inconducha revoltava. Los piègers calomnias espelisson al meteis temps que fa desastre. En 1916, a la Doma, la tsarina, qu'es d'origina alemanda, e Raspotin son obertament accusats de far lo jòc de l'enemic.
L’assassinat de Raspotin
L’istorian Edvard Radzinsky podèt donar los detalhs d"aquel assassinat mercés als archius de la Commission extraordinària de 1917 e lo dossièr secrèt de la polícia russa.
La familha Romanov, gelosa las favors que beneficia Raspotin, trucat per sa reputacion escandalosa, sos gorrinitges, ont de noms de femnas de la nauta noblesa son implicadas, s’opausa totjorn mai obertament al « starets ». E mai, en plena guèrra mondiala, se sosentend al benefici de l’Alemanha. Mai d'un complòts s'ordisson contra el.
Una conjuracion acaba a son assassinat dins la nuèch del 16 al 17 de decembre  de 1916 alara qu’es l’invitat del prince Fèlix Iossopov, marit de la granda-duquessa Irina, neboda del tsar. D'entre los conjurats màger lo grand-duc Dimitri Pavlovitch, cosin de Nicolau II, lo deputat d’extrèma-drecha Vladimir Porichkevitch, l’oficièr Sokhotin e lo doctor Stanislas Lazovert. Iossopov, qu'es aquò d'el que se realizèt l’assassinat, ne publica, en 1927, lo raconta detalhat mas un pauc arrangat. Lo cadavre es trobat lo 19 de decembre de 1916 lo matin d'òra. Gelat e cobèrt d'una jaç espessa de glaç a l'entorn d'un mantèl de vibre, lo cadavre tornèt pujar a la superfícia de la Neva al nivèl del pont Petrovsky. La galariá de fotos de polícia expausat al Musèu d’isòria politica de la Russia de Sant-Persborg mòstran lo visatge de Raspotin desfonsat per de tusts e lo còs perçat de tres balas tiradas a bot portant. L’autopsia, facha lo quita jorn de la descobèrta a l’Acadèmia militara pel professor Kossorotov, revèla que Raspotin es mòrt ni del poison, ni de las balas, ni de las commocions e dels tusts garçats, mas que la preséncia d’aiga dins los palmons probará que respirava encara al moment ont èra geta dins la Nevka.
Fòrça personas avent ausit la novèla venguèron prene d’eau ont Raspotin foguèt trobat mòrt: esperavan atal reculhir un pauc de son poder misteriós.
Raspotin foguèt enterrat lo 4 de genièr de 1917 (22 de Decembre de 1916) dins una capèla en construccion, près del palais de Tsarskoïe Selo.
La vespre del 22 de març, sur òrdre del novèl Govèrn revolucionaire, se sortís de tèrra de còs de Rapotin e brutlat, s'espandisson las cendres pels bòscs a l'entorn. Mas, segon la legenda, sol l'ataüc auriábrutlat, lo còs de Raspotin seriá demorat intacte las flamas.
La legenda
Raspotin auriá predich a la tsarina : ''
De jornalistas e òmes politics ostils a l'Ostal Romanov faguèron corrir la rumor que Rasptina seriá estat l'amant de la tsarina. L’istorian Edvard Radzinsky, segon lo dossièr secret de la polícia russa acquerit amb Sotheby's, relativiza l'erotomania e lo gorrinitge sexual de Raspotin: lo desfloratge de monjas o lo viòl de damas de la nauta aristocracia serián pas aquí tanben de rumors colportadas per de personas inquiètas de son influéncia sus la Cort o ostils al regim monarquic. thumb|Caricatura de N. Ivanov mostrant lo parelh imperial dins las mans d'un Raspotin diabolizat. Vèrs 1916. Coma l'aviá predich, son assassinat serà seguit d'eveniments terribles. Tres mes après la fin de Raspotin, lo tsar Nicolau II deu abdicar (2 de març de 1917), lo 22 març la tomba del « starets » es profanada pels bolchevics, son còs brutlat e sas cendras escampilhadas. La familha imperiala es chaplada dins las cròtas de la vilá Ipatiev, a Iekaterinborg, dins la nièch del 16 al 17 de julhet de 1918. E la Russia s'entregafar dins una terribla guèrra civila pendent mai de tres ans…
Après 1917, l'imatge de Raspotin es fòrça utilizadat pear la propaganda bolchevica per simbolozar la descasença morala del regim ancian. Tanben foguèt utilizada, desformada, amplificada, a partir  de 1917 per la literature puèi, a partir de 1928, pel cinèma e la television, que ne faguèron una expleitacion a la limita de fantastic e de l'erotisme.
Un penis momificat de, que seriá lo sieu, es conservat e expausat al Musèu de l'erotisme de Sant-Petersborg pasmens l'origina de l'òme es pas gaire probable.
Amb los ans, Raspotin, plan "diabolizat", venguèt fin finala un mite, servent de pretèxte a fòrça dirigents politics russes e europèus per s'exonerar de lors quita responsabilitats dins los eveniments tragics arribats en Russia.
Neoexpressionisme
thumb|right|Exemple de pintura neoexpressionista.
Lo neoexpressionisme es un movement artistic aparegut en Euròpa Occidentala e, dins una mendra mesura, ais Estats Units a la fin deis ans 1970 en reaccion a l'art conceptuau e l'minimalista. Sei tenents revendican un retorn a una pintura figurativa en adoptant un estil fòrça emotiu e una iconografia provocatritz. Lor objectiu es de tornar venir a una expression subjectiva, materiala e gestuala de la pintura. Aqueu corrent dominèt lo mercat de l'art occidentau durant leis ans 1980 avans de declinar. Lei movements Transavantgarde (Itàlia), Junge Wilde (Alemanha) e Figuration Libre (França) son lei corrents neoexpressionistas principaus dau periòde.
Lo neoexpressionisme foguèt fòrça criticat en causa de la volontat de mai d'un artista estacat au movement de concebre d'òbras principalament destinadas au mercat de l'art. L'antifeminisme e l'antiintellectualisme de certanei figuras dau movement foguèron tanben l'objècte de criticas.
Saussa de sòja
thumb|right|Saussa sòja.
La saussa de sòja (var. salsa de sòja) es una saussa d'origina chinesa producha per fermentacion de proteïnas vegetalas. Apareguda vèrs 200 avC, se difusèt en Asia Orientala e en Asia dau Sud-Èst onte venguèt un condiment apreciat. En China e en Corèa, es tradicionalament fabricada a partir de grans de sòja mai existís una varianta importanta en Japon qu'es producha a partir d'una mèscla de grans de sòja e de blat. Es un liquid de color ambrada, brunèla ò rogenca, mai ò mens sorn. Contèn fòrça acids aminats liures e a un gost marcat e salat que permet de relevar la sabor dau ris blanc. Descubèrta per leis Europèus a la fin dau sègle XVII, la saussa sòja se difusèt en Occident amb la multiplicacion dei contactes entre Euròpa e l'Extrèm Orient.
Civilizacion zapotèca
thumb|right|[[Fotografia dei vestigis de Monte Albán.]]
La civilizacion zapotèca es una civilizacion mesoamericana que se desvolopèt dins la vau d'Oaxaca dau sègle VI avC au sègle XVI apC. Estructurada a l'entorn d'un sistèma de castas, lei Zapotècs èran una societat urbanizada qu'aviá lo mestritge de l'escritura e un nivèu tecnologic relativament avançat dins la region. Lei vilas de Monte Albán, de Teozpotlan e de Mitla èran sei centres principaus mai aperaquí 200 vilas son estadas identificadas per leis arqueològs. Avián una religion politeïsta centrada sus de divinitats similaras a aquelei d'autrei pòbles mesoamericans e que necessita probablament de sacrificis umans. Pasmens, lo culte dei rèires i ocupava tanben una plaça importanta.
Istoricament, lei Zapotècs establiguèron de relacions amb leis autrei pòbles mesoamericans e leis Olmècs e lei Maias aguèron una certana influéncia sus lo desvolopament de sei crèires religiós. Pasmens, intrèron tanben en conflicte amb leis estats establits au nòrd de la vau d'Oaxaca. Conoguèron son apogèu entre lei sègles III e VII apC. Après aqueu periòde, abandonèron lo site de Monte Albán, probablament en causa d'una manca de ressorsas. Puei, foguèron envaïts per lei Mistècs. Aquò entraïnèt una tiera de guèrras que s'acabèron per una aliança entre l'aristocracia dei dos pòbles vèrs 1280. Lo territòri zapotèc foguèt finalament conquistat per leis Espanhòus entre 1522 e 1527 mai de revòutas importantas aguèron luòc en 1550, en 1560 e en 1715. Durant aqueu periòde, lei Zapotècs perdiguèron pauc a pauc sei tradicions estatalas mai gardèron una cultura pròpria. En 2020, lei lengas zapotècas èran ansin encara parladas per 490,000 personas en Mexic.
Origèn
Origèn (en grèc ancian / Ôrigénês) es lo paire de l'exegèsi biblica. Teologian del periòde patristic, Nasquèt a Alexàndria v. 185 e mòrt a Tir v. 253.
Es tanben un dels Paires de la Glèisa e « mai grand engèni del cristianisme antic amb sant Agustin » segon la formula del cardenal Jean Daniélou. Pasmens, al contrari de fòrça Paires de la Glèisa, jamai foguèt canonizat coma un sant per la Glèisa catolica.
Biografia
Nais en Egipte dins una familha crestiana. En 202, jol règne de Septimi Sever, la Glèisa d'Alexàndria es secutada e son paire Leonides morís martirizat : son filh assistís a sa mòrt per descapitacion. Volgava lo seguir dins lo martiri, mas sa maire capitèt a l'empachar en amagant sos vestits. La mòrt de Leonides daissa sens fonts una familha de nòu personas, sos bens avent estat sasits. Origèn ven pasmens aparat per una femna rica e de tria. Pasmens, coma lotjava ja un eretic del nom de Pau, sembla qu'Origèn, que professava la mai estricta ortodoxia, seriá demorat sonque pauc de temps. Segon Eusèbi de Cesarèa, queli consacra lo seisen libre de son Istòria ecclesiastica, Origèn deu alara trabalhar per far viure sos nombroses fraires e sòrres. Instruch dins las bèlas-letras e las santas Escrituras, ensenha la gramatica per provesir lo besonhs de sa familha. En 215, Quitament plan jove, succedís a son mèstre Clemenç d'Alexàndria al cap de la Didascalèa a l'Escòla teologica d'Alexàndria (escòla catequetic). Se signala alara per una rigiditat de principis e de mòrs que lo mena de se castrar per se sostraire a tota tentacion.
Per acquerir son entièra independéncia, Origèn vend sa bibliotèca per una soma que li balha un revengut quotidian net de 4 obòlas, que li sufison en rason de son extrèma frugalitat. Dona de leçons publicas a Cesarèa en Siria la jornada, e consacra a l'estudi de la Bíblia mai granda partida de sas nuèchs, menant una vida d'ascèta regda. Segon unas tradicions, portava tan luènh la pensada, qu’ensenhava e de femnas coma als òmes crentavan que situacion podava far escandal pels pagans e realizèt a la letra Matèu (« i a d’eunucs que se fan d’espreles eunucs pel reialme deks cèls ») e Marc (« se ta man es per te una escasença de casuda, copa la »), es a dire que se castrèt. Una tala accion, se realament se passèt, èra en partida de segur degut al fach que cresiá que lo cretian deviá seguir l'ensenhament de son mèstre sens pas cap d’escart. Mai tard dins sa vida, pasmens, visquèt de rasons qu’aurián podut li far jutjar de biais diferent avant de se decidir a un tal acte. Dins son ensenhament donat Cesarèa, regrèta son acte, qu'atribuís a l'error que constituís la lectura literala de las Escrituras. De la vertat istorica d’aquesta castracion ne dobtèron unes discípols. Se supausèt qu'èra d'una pachaca espandida pels rivals d'Origèn, que volgavan reduire son importança o damatjar sa reputacion.
Se’n va a Atenas en ajuda de las glèisas d'Acaia.
En 250, jol règne de Deci, es persecutat e, quitament empresonat e torturat, acaba pas d'escriure per encoratjar sos companhs e compausa son libre Contra Celse. Quitament se torna èsser liure, morís pau après, vèrs 253, benlèu de las seguidas de sas nafras.
Segon Jeròni d’Estridon, seriá mòrt a Tir, e auriá estat enterrat dins la catedrala.
Tres sègles après sa mòrt, Origèn es anatematizat, e donc declarat eretic, jol 11n anatematisme del segon concili de Constantinòble.
Eritatge
vinheta|Origèn, representacion dins un manuscrich datat de 1160, Bayerische Staatsbibliothek, Munic
Paire de l'exegèsi biblica
Son metòde exegetic utiliza la distinccion entre tres sens de l’Escritura: le sens literal, lo sens moral e lo sens esperital, correspondent a las tres partidas de l’òme, lo còrs, l’alma e l’esperit.
Son entrepresa mai importanta foguèt las Exaplas, edicion de la Bíblia ont presenta, sus sièis colomass lo tèxte ebrieu de l’Ancian Testament e las diferentas versions grègas alara en usatge.
La tradicion evangelica
Segon Eusèbi, Origèn, dins lo primièr dels libres Sus l'Evangèli segon Matèu, conta atal la tradicion:
Lo tractat suls Principis
I presenta una doctrina mistica que s’apròcha d’aquesta dels Gnostics : cresiá a la preexisténcia de las almas dins una region superiora, d'ont èran vengudas animar los còrs terrèstres. Podavan, pendent la vida, se purificar e s'auçar cap a la felicitat suprèma per la comunicacion intima amb Dieu. Sosteniá encara que Jèsus Crist es filh de Dieu sonque per adopcion, que l'alma de l'òme a pecat quitament avant d'èsser unida al còrs, que las penas de l'Infèrn son pas eternalas.
Segon Origèn, Dieu es transcendent e infinit. Engendra eternalament lo Filh, son imatge. Mejans lo Logos (Vèrbe), creèt una multitud d’esperits purs qur, levat Jèsus, s’alunhan d’El e venon alara d’almas. Lor dona de còrs concrèts al respècte amb la gravetat de lors decas: còrs d’àngels, d’òmes, o de demònis.
Aquestas almas, Mercé a lor liura decision, pòdon s’aprochar de Dieu o se n’alunhar. Lo salvament equival al retorn a la perfeccion originala, a aqueste moment las almas auràn de « còrs de resurreccion ». Lo verai ideal es aquesta coneissença complèta, que los filosòfs an pas qu’entrevist, mas que lo crestian pòt acquerir complètament se se desliga de la matèria.
Lo còrs fisic es donc un castig, mas mentrtant lo mejan per que Dieu se revèla e sosteen l’alma dins son elevacion. Dieu vòl pas contrénher l’alma, e utiliza donc l’educacion pel Logos, que los agents foguèron los filosòfs, Moïses e los profètas pel pòble josieu, e plan segur Jèsus en qui s’incarnèt lo Filh de Dieu.
Origèn admet, coma Agustin d'Ipòna, l'existéncia dels antipòds. Fonda aqueste avís sus d’escrichs de Sant Clement.
L'origenisme
Son sol ovratge especulatiu verai, lo De principiis, a lo caractèr d’una recerca obèrta a una epòca ont pas cap de doctrina èra encara fixada per un concili ecumenic. Origèn es un pensaire en movement, curiós, prolific, e jamai un doctrinari agutû.
Es après sa mòrt que las tèsis expausadas fan l'objècte de controvèrsias. La primièra tèsi que fa problèma es aquesta de la preexisténcia de l’alma, atal Dieu auriá creat los èssers esperitals, mas una partia d’aquestes auriá rebutat Dieu. La gravetat e la rapiditat d’aqueste refús auriá menat a la creacion dels àngels, dels demònis o dels òmes. Lo mond material auriá donc estat creat per donar als òmes la possibilitat de se restacar.
La segonda es la teoria de l’apocatastasi, Origèn cresent que la natura tornarà a son estat original. Atal, los pecaires coma los demònis van progressivament se purificar per tornar a l’estat original qu’es bon,.
Un dossièr acampat per Panfili e Eusèbi de Cesarèa al sègle IV, titulat Apologia per Origèn, pren la defensa d'Origèn dins aquesta controvèrsia.
Aquesta querèla de postum sus Origèn mèna vèrs l'an 400, dins un concili nacional convocat per l'evèsque d'Alexàndria, Teofili d'Alexàndria, a la condamnacion de l'origenisme. Teodòr d'Alexàndria escriu al papa Anastasi que li transmeta las dificultats pausadas per Origèn, çò que contribuirà a la condamnacion de la doctrina.
Enseguida, aquestas tèsis foguèron tanben condamnadas, jos Justinian, al sinòdi de Constantinòble de 543, puèi alconcili de Constantinòble II de 553. Sebretot, l'accuseront d'aver sostengut la cresença en la reïncarnacion e la preexisténcia de l'alma avant la naissença.
Lèu Reabilitat, Origèn demora una referéncia de Saint Tomas d'Aquin, que cita plan sovent sos comentaris dels Evangèlis dins sa Catena Aurea, e del papa Beneset XVI que lo fa un omenatge piejat a Roma pendent una audiença que li consacrèt lo 2 de mai de 2007.
Un teologian ardit
Origèn foguèt lo primièr d’assajar de far una sintèsi de la sciéncia teologica, çò que se nomenarà mai tard una soma, amb subretot lo tractat dels Principis. Segon el, Dieu auriá creat primièr lo Logos, puèi los logikoi del grec, creaturas purament racionalas e imaterialas. De desvelopaments de sos tèmas, en mai d’aprigondiments doctrinals esbleugissents, l’expausèron, après sa mòrt, d’acusacions de subordinatianisme.
Influenciat per l’estoïcisme e lo platonisme, Origèn, a fòrça d'insistir sus la tipologia e l'allegoria, remanda la teologia de l'Istòria, al punt d’especular sus la preexisténcia de las almas e l'eternitat del mond. Mai, aviá legit e explicitat Filon d'Alexàndria, qu’aviá mostrat que lo cosmos, los astres « lo solelh, la luna, l'ensems del cèl, l'univèrs (...) son muguts e transferits de contunh » (De cherubim, c. 88). Aquesta concepcion fixista del mond foguèt subretot una de las causas de las acusacions d'eresiarc que foguèron lançadas contra el al sègle V e VI. Se sap mai qu’aquesta idèa foguèt utilizada al sègle XIII per Siger de Brabant.
Omelia 12 sul Libre de l'Exòde :
La sciéncia biblica
Origèn es a l'origina de l'interpretacion segon los quatre sens de las Escrituras e de la Lectio divina practicada dins los monastèris.
Erasme escriviá dins lo De Ratione Studii, redigit a Londres en març de 1506 : « En fach de teologia, après las Santas Escrituras, pas res de melhor de legir qu'Origèn — ex theologia, secundum divinas litteras, nemo melius Origene. »
Òbras
Origèn es reputat aver daissat una òbra considerabla en grèc, que Jeròni estimava a près de 2 000 volums, mas que demora pas qu’una fèbla partida (Clavis Patrum Græcorum, 1410-1525) a la seguida de la destruccion sistematica de sas òbras, entrepresa jos Justinian. La majora partiada de las òbras que dispausam vend de las traduccions en latin de Jeròni e Rufin d'Aquilèa.
D’entre sos escrits, se destria sos Comentaris sus tota l’Escritura santa.
Es tanbe l’autor d’escrichs polemics (Contra Cèlse, refutacion del Discors verai de Cèlse) ), dogmatics (Suls principis, De principiis) e exegetics (Omèlias, Comentaris).
Se pòt apondre:
Las Òbras complètas d’Origèn foguèron publicadas a Basilèa per Erasme (1536), a París (1733-1759), a Wurtzborg (1776-1794), a Berlin (1831-46), 24 v. in-8, e de nòu estampat dins la colleccion de l’abatMigne (1860).
Las Philosophoumena o Refutacion de las eretgias foguièron transmeses jos son nom, mas Son pas d’el, qu’aqueste obratge foguèt compausat a Roma. Aqueste obratge foguèt atribuit tanben a Ipolit de Roma.
Joseph Fitzmyer assagèt de li atribuir lo fach d’aver espandit a totes los josieus, e per sempre, la responsabilitat de la mòrt de Jèsus, anant al delà de Joan 19:6 e 15 per qui son lo « principals sacrificators » que reclaman la crucifixion de Jèsus.
Metropòli d'Ais Marselha Provença
La Metropòli d’Ais Marselha Provença (en francés e oficialament Métropole Aix-Marseille-Provence) es un agropament de comunas provençalas a l’entorn de Marselha e d’Ais. Es una metropòli francesa de l’estatut especial creada per las leis 2014-58 del 27 de genièr de 2014 e 2015-991 del 7 d’agost de 2015 que fusiona 6 estructuras intercomunalas a partir dau 1èr de genièr de 2016. Correspond a 92 comunas que 90 son dins lo departament dei Bocas de Ròse, una dins Vauclusa e una dins Var.
Amb 0 abitants, la metropòli caup 93 % de la populacion de Bocas de Ròse e 37 % de la populacion de l’ensem de la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Per sa populacion constituís la premiera intercomunalitat d’Occitània (que n'agropa aperaquí 11% de la populacion totala) e la segonda de l’estat francés.
Istoric
La metropòli se creèt d’un biais autoritari que leis elegits d’una granda part deis agropaments de comuna èran còntra la fusion.
Divisions
La metropòli es devesida en 6 territòris.
Lista dels presidents d'Uruguai
220px|thumb|right|Blason d'Uruguai. Lo president d'Uruguai es lo cap d'Estat e del govèrn del país. En cas de manca, lo vicepresident ocupa lo poder.
Segon la constitucion actuala, lo president e lo vicepresident son elegits per un periòde de cinc ans per la populacion, sens possibilitat de reeleccion immediata.
Vaquí la lista dels presidents d'Uruguai, dempuèi 1830.
Periòde de transicion (1890 fins a 1931)
L'ekonomio kreskis. José Batlle y Ordóñez, Fondator del Batllismo, kreis “sociala stato”.
Dictatura de Terra e Baldomir (1931 e 1943)
Aprep la mòrt de Batlle e de la Crisi economica de 1929, lo president Gabriel Terra devenèt dictator. Escotèt eleccions generalas en 1938 - las primièras amb participacion de femnas. Durant la segonda guèrra mondiala, Uruguai suportèt leis Aliats.
Decadéncia de la democracia (1959 fins a 1973)
En 1958, lo partit Nacional o Blanco ("Partit Nacional" o "Partit Blanc") ganhèt l'eleccions aprèp 93 ans de govèrns del Partit Colorado. Lo govèrn nou adoptèt refòrmas economicas e ataquèt agitacions politicas de trabalhadors. Los Blancs comencèt governar en 1959 amb seriós problemas a causa de la reduccion de la demanda per produchs agricòlas. Ta situacion augmentèt lo caumatge e l’inflacion. En Montevideo comencèt accions del gròp guerrilhèr Tupamaros.
Poursac
Poursac es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas limitròfas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Richemont
Richemont pòt èsser:
Pastenaga
Pastenaga pòt designar:
Johann Jürgens
thumb|Johann Jürgens en 2012
Johann Jürgens (nascut en 1985) es un actor alemand.
Valar
Los Valar (singular Vala) son los Poders d'Arda al mond fantastic de la Tèrra Mejana creat per John R.R. Tolkien.
Los Valar son los catorze esperits poderoses de la raça dels Ainur que dintrèron a Arda aprés la siena creacion, per rengar las causas e luchar contra lo mal menat per Melkor.
Al començament demorèron a l'illa d'Almaren, mas apuèi sa destruccion e plan abans lo revelhar dels elfs, s'establiguèron a Aman e alià i fondèron Valinor.
Son los mai importants dels Ainur, testimònis de las visions d'Eru, e responsables de la creacion d'Arda. Per ansin, Melkor anèt a Arda per la reclamar per el.
Los Valar an pas una forma concreta, maugrat que sovent pòdon èsser vists jos l'aparénçia d'elfs o d'òmes. Totun, que son desir es demorar dins l'invisibilitat.
Los Valar son pas de dieus, malgrat que los òmes sovent los veson aital. Son mai que mai d'emissaris o de regents d'Eru, lo Dieu de l'Univèrs de Tolkien, qu'interven pas normalament dins los afars del Mond.
Noms
Aquestes sen los noms dels Valar cossí los nomentavan los Eldar. A la Tèrra Mejana podián èsser coneguts amb d'autres noms d'origina Sindarin; Varda, per exemple, èra atanben coneguda amb lo nom d'Elbereth. Los ômes los coneissián amb d'autres noms, de còps divins, e los nans nomenavan Aulë, son creador, Mahal. Los noms dins aquesta listat son pas reals e se pòdon pas trobar en cap de luòc mas solament lors títols (l'excepcion es Oromë. Los Valar mascles son nomenats "Senhors dels Valar", e las femelhas son nomentadas "Reinas dels Valar" o Valier.
Senyors dels Valar
Manwë Súlimo, Rei dels Valar
Ulmo, Rei del Mar
Aulë, lo Fabre
Mandos (Namo), lo Jutge
Irmo (Lorien), Mèstre del Desir
Tulkas Astaldo, Campion de Valinor
Reinas de los Valar
Varda Elentari, Reina de las Estelas, femna de Manwë
Yavanna Kementari (Palurien), Balhadora de fruches, femna d'Aulë
Nienna, Senhora de la Compassion e lo Dòl
Estë, la Doça, femna de Lorien
Vairë, la teisseira, femna de Mandos
Vana, la eternament Jove, femna d'Oromë
Nessa, la Dançaira, femna de Tulkas
D'autres noms
Los Aratar (Sindarin: los Suprèms) son los uech Valar majors: Manwë, Varda, Ulmo, Yavanna, Aulë, Mandos, Nienna e Oromë. Melkor, lo mai poderós de totes, es pas considerat un d'aqueles.
Lorien e Mandos son de fraires e son coneguts amassa amb lo nom de Fëanturi o "Mèstres dels Esperits".
Gregorio Conrado Álvarez
Gregorio Conrado Álvarez Armelino (n. 1925, m. 28 de decembre de 2016) militar (general), foguèt president (de facto, dictator) d'Uruguai entre 1981 e 1985.
Louvières-en-Auge
Louvières-en-Auge es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Francesa Daga
Francesa Daga (Françoise Dague, en francés) es una personalitat occitana. Cantaira, cantèt amb los Balets occitans de Tolosa, e Rosina de Pèira
Possedís una colleccion fòrça importanta de vestits tradicionals del País Tolosan.
El Rourell
El Rourell es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Rouperroux-le-Coquet
Rouperroux-le-Coquet es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Jòc d'adreça
Lo jòc d'adreça es una classa de jòc.
Sortosville-en-Beaumont
Sortosville-en-Beaumont es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Khonso
thumb|140px|left|Khonso deu cap deu haucon thumb|140px|left|Khonso momifòrme Khonso qu'ei lo diu egipcian de la lua, de la fertilitat, deu hat e deu temps. Que pòt estar representat dab un còs envolopat de bendas o dab un còs uman e un cap de haucon. Dens los dus cas qu'ei cohat deu simbòl de la lua.
Caravaca de la Cruz
Caravaca de la Cruz es una vila de la region espanhòla de Múrcia. Sa populacion èra estimada a 25,688 abitants en 2007. Sa superfícia totala es de 859 km².
Beauvernois
Beauvernois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Salomó
Salomó es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
.భారత్
.భారత్ (bharat, còdi punycode: .xn--fpcrj9c3d) es lo nom de domeni en telogo per Índia. Foguèt delegat lo 7 de genièr de 2011. Lo còdi latin es .in.
Reiaume de França
thumb|200px|left|Armas deu Reiaume de França e de Navarra Lo Reiaume de França (var. Reialme de França) qu'èra un estat monarquic feodau fondat per Uc Capet en 987 e qui s'acabè en 1791 dab l'instauracion de la Monarquia Constitucionau Francesa après la Revolucion Francesa, devath lo regnat de Loís XVI de França.
Lo Reiaume de França que ho establit sus lo territòri de la Francia Occidentau, era medisha gessida de la particion de l'Empèri Carolingian qui èra estat partajat e dividit enter los eretèrs de Carlesmanhe. Uc Capet que succedí a Loís V de França (en vertat "Rei deus Francs") e, durant lo periòde conegut com l'Ancian Regim, los sons descendents que regnèn suu reiaume (qui hore vertadièrament aperat Reiaume de França sonque quauques generacions adarrond).
Durant aqueth periòde, los descendents d'Uc Capet que's succedín en tres dinastias : los Capecians dits "dirèctes", los Valés e los Borbons.
Lo Reiaume de França que ho associat dab lo Reiaume de Navarra devath lo regnat de Felip IV de França e deus son successors dinc au rei Carles IV de França ; que tornèn definitivament a s'associar après lo coroament deu Noste Enric (Enric III de Navarra e IV de França) ; que constuín atau lo Reiaume de França e de Navarra.
Isla deus Judius
thumb|200px|Execucion deu Templèrs left|300px|thumb|Jardin deu Verd-Galant L'Isla deus Judius (aperada tanben posteriorment Isla deus Templèrs) qu'èra ua isleta situada au ras de la punta Oest de l'Isla de la Ciutat a Paris.
Que hon totas juntadas a l'Isla de la ciutat durant lo regnat deu Noste Enric en bèth formar çò qui ei uei lo Jardin deu Verd-Galant.
Maat
thumb|200px|left|Maat Maat qu'ei la divessa egiciana de la justícia. Qu'ei simbolizada per la pluma d'estruci e que'n pòrta ua suu cap.
Maat qu'ei presenta au moment de la pesada deus còrs deus defunts (qui ei dens la mitologia egipciana lo moment deu jutjament deus morts) e la soa pluma d'estruci que pesa suu platèu opausat au còr jutjat (lo còr d'un òmi juste que deu estar mei legèr que la pluma de Maat).
Grenant-lès-Sombernon
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Artem Mikoyan
Artem Ivanovich Mikoyan (5 d'aost de 1905 - 9 de decembre de 1970) èra un engenhaire e un conceptor d'avion sovietic. Es famós per son associacion ambé Mikhail Gurevich au sen dau burèu d'estudi Mikoyan-Gurevich que foguèt a l'origina deis avions militars MiG.
Foguèt guierdonat dos còps dau títol d'Eròi dau trabalh socialista e elegit sièis còps coma deputat dau Soviet Suprèm. Son fraire Anastas èra un òme politic de premier plan de 1935 a 1965.
Sant Carles de la Ràpita
Sant Carles de la Ràpita es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Sent Julian (Corresa)
Sent Julian (dau Vendonés) (Saint-Julien-le-Vendômois o ancianament tanben Saint-Julien-le-Vendonnais en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Toponimia
I a tot plen de sents nommats Sent Julian, mas aici deu èsser Sent Julian de Briude, martir mòrt en 304 o benlèu Sent Julian l'Espitalier, sent legendari,. Per ara, Lo Vendonés es lo nom d'una bòria.
Per lo determinant de la fòrma francesa Saint-Julien-le-Vendômois, francizacion e trasvestiment de Vendonés, l'idèa circula d'una error de la companhia de chamins de fer París-Orleans, mas en 1801 lo nom oficiau èra dejà Saint-Julien-le-Vendômois.
Neubrandenburg
thumb|Neubrandenburg (2015)
Manwë
Manwë Súlimo (del Valarin Mânawenûz) es un personatge fictiu de l'univèrs de J.R.R. Tolkien, la Tèrra Mejana. Es un Ainu, lo rei dels Valar, marit de Varda Elentari, fraire del Senhor Escur Melkor (Morgoth), e Rei d'Arda. Viu sus lo Mont Taniquetil, la montanha mai nauta del mond. Es lo mai grand en autoritat, mas pas en poder, dels Valar.
Manwë s'abilla amb vestits blus e a tanben los uelhs blaus. A un sceptre de safir fach per el per los Nholdor. Los Vanyar son los sieus elfs preferits, e demoran amb el e Varda al Mont Taniquetil.
Manwë vòl dire 'Lo Benesit'. Sulimo vòl dire "Lo Senhor dels Vents". Los sieus títols includison 'Lo Vielh Rei', 'Lo Rei d'Arda', 'Senhor de l'Alenar d'Arda', e 'Senhor de l'Oèst'.
Manwë es, amassa amb Melkor, lo mai ancian dels Ainur, e lo que compren melhor la volontat d'Eru. Quora Melkor semenèt la discòrdia dins la Musica dels Ainur, Manwë finiguèt per aver tot lo pes de la simfonia. Quand Arda foguèt creada, Manwë ne foguèt nomentat governador, e pr'aquò son títol mai comun es lo de "Lo Vielh Rei". Manwë èra un regent bon, compassiu, sens desir de poder per el. Mas comprenguèt pas ben lo mal e tanpauc lo reconeguèt en son fraire. Liberèt Melkor de Mandos, en tot li permetre manejar Fëanor, empeissonar los Dos Arbres, assassinar Finwë, robar los Silmarils e causar la revòlta dels Nholdor. Per caufar los Eldar, faguèt que Aulë fabriquèsse lo Solelh e la Luna, pr'amor que sabiá que lo revelhar dels Atani èra pròche, e envièt Thorondor e las Aglas a susvelhar. Aprés la casuda de Morgoth, Manwë l'exilièt al void. A la Batalla Dinal, quand Melkor fugiguèt, es dich que lo Vielh Rei e lo Senhor Escur luchèron als replanats de Valinor.
Orexa
Orexa (pr. Oreisha; en espanhòu Oreja) qu’es ua comuna gascona, de lenga basca. Administrativament, qu’es de la província de Guipuscoa dens la comunautat autonòma espanhòla deu Bascoat.
Istòria
La comuna qu’es creada en 1845 a partir d’un parçan de Tolosa. Qu’es de la diocèsi de Pampalona. Lo nom oficiau qu’èra en espanhòu Oreja dinc a 1987. , ,