cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
David Hume
Las idèas d'espaci e de temps
Aquela idèas son examinadas pas que dins lo Tractat de la natura umana: Hume i tornarà pas mai en seguida. I balha pas una impotança granda e abòrda subretot aquel subjècte per mostrar que las tèsis cartesianas se trompan a lor subjècte. Per Descartes, la matèria es equivalenta a l'espaci. I a una substança pertot ont i a largor, longor, prigondor. Pòt donc pas aver d'atòm, car poirà pas avoe de limita a la division de l'espandiment geometric.
Aquela caracterizacion de l'espaci temps es importanta dins la mesura qu'anóncia la concepcion humiana de l'identitat. En efièch, dins los darrièrs capítols del libre I del Tractat, Hume ataca la nocion d'identitat metafisica (l'idèa qu'una causa seriá, o poiriá èsser, « en se » d'esperela e pas res pus) e mòstra que l'identitat es une construccion de l'esperit, que discrimina d'esperse d'objèctes que se pòt pas destriar en se los uns dels autres.
La nocion de probabilitat
Hume destria entre dos monds del conéisser : la quita coneissença, e la probabilitat. La primièra concernís estrictament las relacions entre idèas, alara que la segonda tracta las causas de fach. Aquela oposicion es centrala per tota la filosofia humian car exprimís l'idèa que la coneissença empirica eissida de la nòsta encontra amb lo mond, pòt pas èsser racionalament justificada fins al fondaments. La probabilitat jonh dins aquel sens lo celèbre problèma de la causalitat, car, unò cp que la critica esceptica mostrèt cossí nòsta abituda d'associar causalament los eveniments repausant pas sus un fodament racional, la solucion es de se fiasar al nòstre sens. En efièch, dins la pertisa màger de las escasenças, es a dire amb probabilitat mai granda, nos enganan pas.
La relacion de causalitat
Quand un eveniment es la causa d'un autre, se pensa plan sovent çò que n'es de la connexion entre los dos tèrmes de la causalitat, connexion censada far seguir lo segond tèrme del primièr. Mas, remarca Hume, percebèm pas res mai dins una seriá d'eveniments sonque los eveniments que la constituisson; autrament ditch, la nòstra coneissença d'una connexion necessària es pas empirica. Mas d'ont, levat la percepcion, poiram nos venir aquela coneissença? Hume nega que poiriam pas aver una idèa de la causalitat sonque pel fach que dos eveniments sempre s'èran succedits : realizam alra una mena d'anticipacion, que nos representa que lo segond tèrme deu se realizar, quand lo primièr se realiza. Aquela conjonccion constanta de dos eveniments e l'espèra e l'anticipacion que ne resulta per nosaltres es tot òç que poiram conéisser de la causalitat: las nòstras idèas pòdon pas penetrar mai davant dins la natura de la relacion de la causa a efièch.
Que que siá, lo problèma demora de saber çò que justifica nòstra cresença en la connexion causala en que aquela connexion consistís. Per Hume, aquela cresença es una mena d'instincte, fondada sul desvolopament de las nòstras abitudas e del nòstre sistèma nerviós. Aquela cresença es donc impossible a eliminar, eò pt pas èsser fin finala provda per pas cap d'autra mena d'arguments (deductius o inductius).
Kant, que diguèt mai tard « desrevelhat de son sòmil dogmatic » per aquel apròchi, l'utilisarà en inaugurant la teoria transcendantala dins sa Critica de la rason pura.
L'induccion
Lo concèpte d ' abituda ten una plaça fondamentala dins la pensada d'Hume. Que percebèm pas la causalitat de biais dirècte, la cresença se fabrega non pas per une percepcion dirècta de çò que religa de fenomèns, mas per la conjoncion constanta entre dos fenomèns o mai. Per exemple, quand avèm en fàcia de nosaltres un fuòc o un objècte abrandat, mai sovent se pòt sentir sa calor: la conjoncion entre ambedos fenomèns, lo fuòc e la calor, nos permet de creire (e de saber) que calfa lo fuòc. Aquela experiéncia repetida aumenta la fòrça de nòstra creissença, en proporcion de son intensitat e del nombre de còp que se repèta.
Coma aquò supausa que la cresença se desvolopa amb lo temps, pensam instinctivament que lo passat es un guida fisable al resoècte del futur. Per exemple, las leis de las orbitas permetton de descriure los comportaments passats de las planètas, e de là supausam qu'aquelas leis foncionan tanben pels comportaments futurs. Mas cossí aquel principi d'induccion que supausam pòt èsser justificat? Hume evòca doas possibilitats mas las critica ambedoas. Per Hume, semble qu'avèm un instincte que nos pòrta a creire que lo futur serà semblable al passat, instincte fondat sus l'abitud, exactament coma perr la causalitat. Aquela cresença espontanèa, segon que l futur serà semblable al passat sul plan de las règlas de causalitat, fa partit del foncionament de l'esperit. La podèm pas rebutar sens rebutar tanben una partida essenciala del procedimentque nos permet de crear de la coneissença e de saber. Atal, quand modeliza lo foncionament de l'esperit uman, Hume desperel utiliza l'abituda e l'observacion (tanben aquelas de las percepcions de l'esperit, es a dire de las idèas) per liberar de principis.
Segon Karl Popper, lo filosòf escocés seriá estat lo primièr a aver pla clarificat lo problèma de l'induccion, que Popper nomena « lo problèma d'Hume ». Mas segon Popper la solucion donada per Hume a aquel problèma seriá insatisfasanta, qu'Hume n'arrivariá a una concepcion irracionala de la constitucion de la coneissença.
L'identitat del ièu
Avèm pas d'impression particulara d'un ièu, mas li tornant portar d'idèas e d'impressions. Avèm espontanèament l'impression qu'el nòstre ièu es un, qu'es unificat, alara que las impressions que recebèm, elas, cambian. Quand comença a analizar lo concèpte de ièu, a la fin del libre I du Tractat, Hume prepausa lo rasonament seguent: lo ièu es supausat estable e substancial, alara que totas las impressions son variablas. I a donc pas d'impression a partir de que poiriam derivar una idèa del ièu. Lo « ièu », s'es una idèa, sembla donc a priori una idèa fictiva.
Aquela concepcion trenca amb la metafisica classica, illustrada pel cogito cartesian. Rebuta la concepcion substancialista de l'alma (segon que aquela seriá una substenciala metafisica imateriala, imortala, ontologicament diferenta dels fenomèns « reals »), concepcion dogmatica que repausa sus la fe puslèu que sus la rason o l'experiéncia, e que pas res pròva. Dempuèi lo començament, Hume deáuri rebutar una tala concepcion : la sciéncia de l'òme cerca a analisar e a comprene lo fonctionament de l'esperit; supausa sul pic que l'esperit es un fenomèn, somés a las meteissas leis de causalitat que tot autre fenomèn dins l'univèrs, e que se pòt l'estudiar pels meteis mejans. Sonque l'esperit es constituit per diverses elements (las diferentas « relacions filosoficas », l'imaginacion…) e vei s'escampar en el de percepcions a vegada fòrça diversas. Pasmens, cresèm espontanèament en l'existéncia del ièu, en l'idèa que sèm un eseprit unificat. Coíssí l'idèa d'ièu naís de las leis del psiquisme uman?
Avèm tendéncia a pensar que sèm sempre la meteissa persona, qu'el nòstre ièu actual es lo meteis que fa cinc ans, malgrat los cambiaments que tòcan fòrça aspèctes de la nòstra personalitat. Poiriam, a partir d'aquí, cercar un se sosjacent, un substrat que demora lo meteis jols autres cambiaments, puèi nosdemandar quina es sa natura e òç que lo destria dels accidents que nos tòcan.
Mas Hume nega que poscam far la mendra diferéncia entre un tal ièu misteriós e los cambiaments que pretendèm que li apartenon o que'n ven. Donc, quand nos examavan, podèm sonque percebre pas que d'ensembles d'idèas e de sentiments. L'introspeccion permet pas jamai percebre una substéncia que poiriam nomenar « IÈU ».
A aquel nivèl de l'enquèsta, lo ièu pas res pus qu'un agregat de percepcions ligadas, e, segon Hume, aquelas percepcions aparten pas a res que compausa lo quita ièu. L'alma seriá tanben una comunautat que possedís una cèrta identitat, non pas en vertut de son esséncia, mas per la composicion d'elements cambianr de contunh. Lo problèma de l'identitat del ièu se transforma alara, per Hume, en aquel de l'unitat de l'experiéncia individuala, car l'esperit pòt saisir de relacion reala qu'explicariá que cèrtas sensacions e pas d'autras forman un tot compausat nomenat « ièu ». La natura d'aquela coesion demora inexplicada, e Hume, tornant sus sa teoria dins l'apendix del Tractat, declara qu'aquela teoria del ièu lo satisfasiá pas completament.
Las neurosciéncis dona uèi un nòu esclaratge sus aquel problèma amb per exemple la nocion d'omeostasia que podava pas conéisser Hume (veire Damasio)
Les passions
Un exemple de realizacion d'un metòde expérimental dins lo domèni de la sciéncia de l'òme es l'analisi de las passions del libre II del Tractat de la natura umana. Partant d'una analisi d'unes cas particulars (l'orguèlh e l'umilitat), Hume bastís una teoria de las passions. la mes enseguida a l'esprova en examinant mai a fons aquelas doass passions. Passant a d'autres cases, ensag de mostrar que se pòt espandre aquela teoria, li fasent subir de correccions. Los cases novèls s'intègran tanben a la teoria. Mas, en mai la confrontacion e de cases variats que dona l'experiéncia, Hume prepausa d'experimentacions de sa teoria, elaborant d'experiéncias de pensadas ont diferentas circonstanças ligadas a las passions son somesas e a de variacions. Aquelas experimentacions permeton tan de confirmar la validitat de la teoria, que de mostrar qu'es capabla de rendre compte de cases en aparéncia contràrias. Atal, non solament la teoria es elaborada per induction, mas sa fonctonalitat (rendre compte del mecanisme de tota passion, quitament dins los cases que pausan problèma) es mostrada.
L'ensemble del livbe II sus las passions se prepausa de mostrer experimentalament un sistèm de las passions descrivent la mecanica de las passions, d'explicar la causalitat de las nòstras actions e d'establir cossí las passions donan de sens existencials al mond empiric, limitat per l'espaci e lo temps, ont vivem.
Sistèma de las passions
Totas las passions son per Hume simplas e uniformas. E mai son d'impressions d'existéncia originalas, escapant d'aquel fach al domèni de la rason, coma Hume lo ferà aparéisser en detalh dins son analisi de la volontat.
Hume prepausa pas de definir las passions (çò qu'es impossible, que son simplas e originalas), mis de ne descrire las circonstanças :
Aquela descripcion pren la forma d'una teoria de las relacions entre impressions, qualitats, subjècte de las qualitats e objèctes de la passion. Aquelas nocions forman un sistèma, tèrme que renvia pas a una teorizacion purament intellectuala de las passions, mas al caminament empiric de Newton. Hume espèra tanben establir un sistèma sus la basa d'un pichon nombre de principis capables de rendre compte dels fenomèns estudiats, del meteis biais que los scientifics s'efòrçan de rendre compte dels mecanismes de la natura en multiplicant pas los principis explicatius : s'agís d'èsser econòme en ipotèsis e de confrontar los principis a d'experimentacions per tòca confirmar la justesa del sistèma (principi de parcimonia ou  rasor d'Occam)
Per qualitat, Hume entend unas proprietats, coma la beutat, susceptibles de produire en nosaltre d'impressions. Per subjècte, Hume entend l'objècte (causa, èsser vivant) portaire d'aquelas qualitats. Par objet de la passion, Hume entend l'objet auquel la passion se referís. Per exemple, analisant la passion de l'orguèlh, bjècte deu produire en nosaltre un sentiment agradable per unas d'aquelas proprietats; aquel subjècte nos deu èsser ligada d'un biais, de mena que se produtz una transicion entre lo sentiment de la qualitat e lo nòstre ièu. Aquel ièu, coma es atal ligat a una qualitat, es alara lo quita objècte de la passion de l'orguèlh. Atal, la propretat d'un ben digne d'elògi es per son proprietari un subjècte d'orguèlh.
La volontat
La volontat e lo liure arbitre, o libertat de la volontat, son analisats per Hume coma de passions. La discussion al respècte de la libertat es l'escasença d'establir la motivacion de las nòstras accions e de descriure lo sistèma de las passions d'un biais aquel còp dinamic.
Lo liure arbitre descriu la proprietat qu’auriá la volontat umana de se determinar liurament — veire arbitràriament — a agir e a pensar, per oposicion al determinisme o al fatalisme, qu'afirman que la volontat es determinada dins cadun dels sieus actes per fòrça que l'i obligan. L'alternativa que pausa Hume es la seguenta: o avem pas cap motiu quand volem, ou  alara la volonta es sempre determinada. La primièra partida de l'alternativa se revèla absurda, qu'a per consequéncia que, se la nòstra volontat es liura, alara la nòstras volicions son lo fruch de l'azard : atal seriam fols o irresponsables, etnos actes rebatrián pas res de substancial de fondamental en nosaltre.
La tèsi d'Hume es tal que la doctrina de la libertat de la volontat destrusís la morala, alara que rasonam cada jorn segon la doctrina de la necessitat: supausam en efièch de contunh que los actes d'altrú an una motivacion, e pòt pas anar autrament se supausam que le comportament d'altrú es intelligible. Per consequéncia, aqueles actes son determinats e pròpris a un individú segon son temperament e sas disposicions; dins aquelas mesura sonque un individu pòt èsser blaima o lausat.
Fenomenologia de l'espaci e del temps
Las passions s'arrestan pas de modificar los nòstre rapòrts a las causas, quitament a nosaltre e a altrú. An fòrça efièch sus las quita condicions de l'experiéncia que son lo temps et l'espaci, e sus la percepcion que n'avèm. Lor donan una dimension viscuda qu'Hume ne dona unes exemples.
Atal, l'oposicion del naut e delu bas, coma valors, a pas cap de fondament objectiu : los umans associan en efièch, dins fòrça culturas, la nautor amb la noblesa e la poténcia, e lo bas amb la bassesa morala, la feblesa, eca. Pas cap de donada de l'experiéncia pòt rendre compte d'aquel biais de sentir l'espaci e d'i organizar de cresenças, qu'unas son religiosas (lo Cèl per oposicion als Ifèrns). Pasmens, se pòt partir de la nòstra situacion espaciala objectiva, e notar que nòstre còrs deu donar mai d'esfòrces per pujar (e encara aquò a de limitas, que podem nos deslurar de la gravitat) que per davalar (càser). Mas, los esfòrces que donam dins d'autres domènis, per exemple intellectuals, son associats al plasir de l'exercici, a l'excelléncia, al gausiment ressentís pendent la realizacon d'una activitat esquèrra. L'esfòrç produsís donc de passions agradablas.
Per transicion, lo naut se trapa alara colorat per aquelas passions.
Critica del racionalisme moral
Hume prepausa dos arguments per rebutar la teoria que destriam o determinam lo ben e lo mal mejans la rason. Aqueles dos arguments repausan sus sa teoria de las passions.
Lo primièr argument consistís a definir la rason coma una facultat de destriar lo verai e lo fals. Mai, verai e fals existisson pas que per une relacion entre l'idèa d'un objècteet l'impression d'aquel objècte. Hume avent defini la passion coma una impression d'existéncia originala, sauriá pas èsser raportada a pas res d'autre qu'ella meteissa. Autrament dich, una passion es ni veraia ni falsa. La concluson es donc que la rason sauriá pas rendre compte de las impressions moralas.
Lo segond argument consistís a remembrar que la rason, coma Hume lo desmontrat al libre II del Tractat de la natura umana, produtz pas cap d'accion. Mas la moralitat influéncia las nòstras passions e accions. Donc, se tal es lo cas, la rason sauriá destriar lo ben e lo mal dins las nòstras accions.
Perque la rason es impoderosa dins lo doèni practic, sola una impression pòt pretendre a l'estatut de sens moral. Es aquel estatut qu'es d'esperel es aicí mes en causa; demora que la rason permet de destriar çò sus que pòt i aver jutjament moral; per consequéncia, lo sens moral, a-racional d'esperel considerat, es per tant pas irracional.
Lo sens moral
Mas contra las atacas contra lo ròtle de la rason dins l'apreciacion del comportament, Hume argumenta que la conducha imorala es pas tala en s'oposant a la rason. Sosten que las cresença moralas son intrinsècament motivadas, perque creire que tuar es un crime, es d'aquel fach èsser motivat per un principi moral intèrne a tuar pas e  blaimar aquel crime. Remarca alara que la rason sola pòt pas res motivar, descobrís sonque de vertats de fach e de logica, e aquò depend pas que de nòstres desirs e preferéncias de saber s'aquelas vertats poirián nos incitar a l'accion.
La rason sola realiza donc pas de cresença morala. Per Hume, la morala repausa ultimament sul sentiment, la rason fasent pas que preparar la via al nòstre jutjaments sensibles per l'analisi dels problèmas morals. aquel arguments contra los fondaments racionals de la morala son venguts d'arguments antirealistas : per un fach moral, èsser un fach real existissent dins lo mond e èsser una font intrinsèca de motivacion son doas causas entièrament diferentas. I a donc oas cap rason de creire en la realitat dels fachs morals.
Fondament sociopolitic de la morala
Per Hume, i a pas de motius morals sens societat. Se la natura dona la matèria, coma lis disposicions e intereses nòstre, es per l'institucion que los individus pòdon alargar lor orizont moral e es per l'educacion e los artificis dels òmes politics que los nòstre motius acaban per èsser interpretats d'un biais proprament moral.
Origina de las societats
Cercant l'origina del sens moral de la justícia, Hume es menat a expausar una teoria de l'origina de las societats. Per Hume, en efièch, i a pas de justícia sens convencion. Cal donc d'en primièr explicar l'origina de las convencions, per explicar enseguida justícia, e lo sens de la justícia que ne resulta.
L'origina de las convencions pòt pas èsser, als uèlhs de Hume, las finalitats que s'atribuís a una societat : es absurd de pensar que las societats foguèron creadas per tòca de gausir de cèrts avantatges, coma un plus grand poder, una reparticion avantatjosas dels pretzfachs e una seguretat mai granda dels bens, alara qu'aqueles avantatges son pas coneguts dins un estat supausat de natura (e per Hume imaginari e d'un interés filosofic gaireben nul). A l'estat incult, l'òme a en efièch una vision fòrça limitada de son existéncia e de sos rapòrts a altrú. Es pas capable de concebre espontanèament lo plan d'una societat que li denariá d'avantatges que pòdon pas trobar l'idèa enlòc dins l'estat ont se troba.
Cal donc que l'òme constata aqueles avantatges, sens los aver cercats. L'origina de las societats pòt atal relevar d'una finalitat naturala inscricha en l'òme e qu'aquel darrièr auriá pas pus qu'a descobrir; deu s'agir d'un vam natural.
aquela origina es, per Hume, l'instincte sexual. L'atirança dels sèxes e sas consequéncias son en efièch las solas donadas empiricas qu'explican que d'èssers poderoses viure ensemble e crear que siá qu'un rudiment de vida sociala. Mas, d'aquela union naisson d'enfants que los paires se socian, e la consequéncia non prevista es que los enfants prenon conscéncia dels avantatges d'una tala associacion.
Justícia e proprietat
Per Hume, prenent consciéncia d'avantatges de la societat, los òmes comprenon qu'es aquí lo sol biais d'estabilizar la proprietat. L'òme, en efièch, es dins la situacion seguenta : d'un costat, conéis dins un estat supausat de natura, que son interés e aquel d'aqueles pròches, e es aquí per el tota la morala  : la sieuna partialitat constituís son sens de la moralitat; d'un autre costat, los bens exteriors que possedís pòdon li èsser levats per violéncia, de meteis que pòt utilizar la violéncia per prene los bens d'altrú. Un còp descobèrt que la societat pòt far créisser lo gausiment dels bens, l'egoïsme natural deaparéis pas, mas tropa logicament una mai granda satisfaccion dins l'establiment d'un encastre comun capable de garantir la proprietat. Es aquela garantida que crea la justícia.
Las règlas de la proprietat
Es per la proprietat que las relacions umanas s'estabilisan, permetant als òmes de s'assegurar de lors bens, de produire de bens de melhora qualitat per la division del trabalh e de'n possedar mai. Mas aquela institucion de la proprietat, e de la justícia, deu encara seguir de règlas per satisfar l'égoïsme uman. Hume enóncia de règlas: la proprietat deu poder far l'objècte de transferiments consentits (escambis).
La promesa
En mai de proprietat e l'escambi, la societat repausa tanben sul respècte de la paraula donada. Dins aquel cas, coma dins los precedents, es impossible de supausar que los òmes son equitables sens supausar çò qu'es de demostrar. Per explicar la promesa, cal cercar un motiu de tenir sa promesa que siá pas le sens del dever: es al contrari, per Hume, lo sens del dever que dèu èsser explicat per aquel motiu.
Economia
David Hume foguèt lo primièr, dins son Ensag sus la balança (1752), de descrire lo mecanisme d'ajustament dels estòcs d'aur en situacion d'esacnadalh aur. En efièch, Hume denóncia la paur infondada partejada pels govèrns a subècte de l'eventuala fugida d'ar que seriá provocada per un deficit comercial. Segon Hume, sus l'ensemble de las nacions comerçantas instauran lo principi de l'escandalh aur, un tal esquèma es envisageable: 1) Un país es en deficit comercial (o en excedent comercial). 2) Deu reglar a partir de l'aur possedat (o se far remborsar en aur). Enregistra donc de sortidas (o d'intradas) d'aur. 3) Segon lo principi de l'estaladalh aur, i a alara contraccion de la massa monetària (o aument) e donc bassa del pretz (o auça). 4) Lo apís ven alara mai competitiu a l'internacional que sos peses son mai flèbles al respècte del rèste del mond (o lo contrari). 5) La balança dels pagaments se torna equilibrar, amb la meteissa quantitat d'aur qu'al començament.
Okavango
Okavango o Cubango es lo tresen cors d'aiga de l'Africa Australa per sa longor (entre 1 600 e 1 800 km). Sa font es près de la vila de Huambo en Angòla centrala, abans de traversar Namibia per aténher Botswana. Las aigas d'Okavango an la particularitat de jamai rejónher l'ocean, lo cors del fluvi s'acaba pel vast dèlta d'Okavango dins lo desèrt de Kalahari, es un fluvi endoreïc.
David Hume
Estetica
La beutat es una emocion o un plaser que sentem quand percebem quicòm que trobam bèl. Existís en nosaltre e non dins lo quita objècte, es perque Hume parla de jutjament de gost puslèu que de bèl; lo bèl e lo laid, coma lo ben o lo mal moral, son de produccions de l'esperit. Dins l'encastre de la sciéncia de l'òme, se pòt comprene cossí e perque l'esperit produtz aqueles jutjaments (morals o estetics), al resècte del quals critèris, e dins qualas circonstanças.
Okavango
Percors
esquèrra|vinheta|L'Okavango A la seguida d’un accident geologic, se perd dins lo sec desèrt de Kalahari puslèu de desbocar dins l'Ocean Indian. Alara, se nomena lo fluvi quie tropa jamai la mar.
David Hume
Estetica
Çò que nos sembla bèl es d'en primièr çò qu'es util o çò que nos sembla foncionar plan Un animal provesit de la forma que cal per profeitat dels sieus punts fòrts, nos semblaram bèl e peovocara en nosatre una sensacion d'agrement quand lo veiram. Del meteis biais, en arquitectura, un pilar deu èsser larga a sa basa e fin al suc, qu'aquela forma nos dona una impression de seguritat, alara que la fòrma invèrsa evòca en nosaltre de là qu'una bèla òbra d'art es una òbra que se caracteriza per l'equilibri de sas formas, qu'aquelas formas evòcan en nosaltre l'assegurença, la soliditat, la santat, la vigor, alara que de formas desequilibradas nos fan sonhar la asuda ou à la souffrance.
Okavango
Percors
Près de l'estrecha Listra de Caprivi (Namibia), la coa de padena (panhandle) que separa lo Botswana e l'Angòla, lo fluvi Okavango serpeja entre las verdas pradas inondablas. Entre doas fracturas de la rusca terrèstra, aquel corredor mena a una depression ont lo fluvi s'espandís enseguida dins un vast dèlta.
David Hume
Estetica
S'aquelas emocions son producha pel quita esprit quand percep un objècte, demora a explicar cossí aquel foncionament se realiza. Per aquó, Hume se referís al concèpte de simpatia, concèpte fondamental dins la pensada humiana. Quand una forma desagradabla, per exemple aquela d'un òme malaut, provòca en nos lo desplaser, aquel desplaser se realiza dins la mesura ont simpatizam amb l'òme que volem o imaginam. Un òme malaut patís de sa malautiá, o al mens o pensam; mas, aquela soufrança que percebem e/o imaginam se transmet a nosaltres, per simpatia, e la sentam quand nos tòca [N 8]. La simpatia es un instincte uman qu'es pas mogut per un interés estrech. Pensam trobar bèlas las muralhas d'una ciutat que volem la destruccion, que nos donan une impression de soliditat e d'assurança, alara que son un obstacle a la realizacion de nòstre objectiu particular. Atal, mercé a aquela composanta desinteressada de l'esperit qu'es la simpatia, l'estetica e la morala son a un cert gra desinteressats. Los bens d'un òme ric pòdon èsser agradables al nòstre vejaire, sens que n'avem d'interés qu'i sián ligats; pasmens, la simpatia pòt passar per una relacion filosofica, per exemple aquela de contigüitat, e podem aver de simpatia per quita òme parce que possíeds de causas que trobam bèlas.
Okavango
Percors
D'un debit de gaireben quinze miliards de mètres cubics annals, sas aigas se pèrdon dins un gigantesc dèlta de 15 000 km2, formant un labirint d'illas, de canals e de lagunas. Pasmens, los ans de fòrt debit, una pichona partida de l'aiga rejónh lo Zambèzi via un dels sieus afluents, lo Magwekwana.
Lengas non
Las lengas non (o lengas nun, lengas noun, lengas nun mbam-nkam), parladas en Cameron, constituïsson un dels grops de las lengas grassfields de l'èst. Fan partida de la branca grassfields de las lengas nigèrocongolesas.
Okavango
Percors
Aquel espaci es en partida la resèrva naturala de Moremi Game Reserve. Es de fòrça granda importança per plan d'espècais d'aucèls, de mammifèrs, de peissons, de reptils, d'amfibians e de vegetals, mas es menaçat per la volontat dels païses que travèrsa (Angòla, Namibia, Botswana) d’expleitar sas aigas, bastissent de paissièras e de canals per l'irrigacion, fòrça importanta dins aqueles païses fòrça arids.
Lengas non
Classificacion
La classificacion del non es, :
David Hume
Estetica
Aquela concepcion de l'estetica pausa pasmens un problèma. Totòm a pas los meteisses gosts, unes tròban atal objècte bèl alara que d'autres lo trobaram passable o laid. Cossí, alara, escapar a un relativisme envasissent e manténer una certa norma de gost? Dins la mesura ont la natura umana constituís un foncionament invariable de l'esperit umain, qué que siá pòt pas èsser bèl : mas aquò sufís pas a explicar las diferéncias de jutjament, a vegada fòrça primas, que corrisson sus una òbra o sus una autra. Hume s'ataca al problèma dins son ensag De la nòrma del gost (Of the Standard of Taste), ont ensag de descriure las qualitats d'un bon critica d'art. Un bon critica, çò dich, deu aver tres qualitats: La primièra qualitat es pas qu'una qualitat en poténcia se delora la sola possedida pel critica. Las segonda e tresena qualitats son de fach constitutivas de l'experiéncia del critica; mai se compara d’òbras diferentas, mas s'agusa son sens de la comparason, son gost et los jutjaments que n'emanan. Un critica cultivat e assidú serà tan mai capable de percebre la mendre nuanças d'una òbra e de portar sus l’òbra un jutjament dins la mesura ont aurà cultivat la o las capacitat(s) que li permet de portar aquel jutjament.
La question de la religion
La religion demora un subjècte pauc evocat dins lo Tractat de la natura umana. Hume ne parla que dins paucas escaenças. Quand araca la concepcion cartesiana substancialista de l'alma, fa pas que refutar Descartes, e insistís de conclure son capítol precisant que la filosofia quitament saupèsse pas atacar la religion. Alara, Hume refutariá pas que lo cartesianisme, sens s'atacar als dògmes religiós (entre autre los crestians). Pasmens, critica la credulitat dels òmes : liga encora pas aquela a la religion, mas çò que ne dich anóncia clarament las objeccions contra los miracles de l ' Enquèsta sus l'entendement uman.
Los miracles
Segon Hume, se l'experiéncia nos mena a creire naturalament qu'una causa produirá sempre lo meteis efièch, e que lo futur semblarà al passat, es que consideram pas que los fenomèns advenon segon una probabilitat : es rare, mas possible, qu'un malaut classificat tetraplegic torne caminar, qu'aquò ja foguèt observat. A contrario se largui una pèira que teni dins ma man, segur que cairà, que cada còp que l'ai fach casèt, e atal l'observèron totes los òmes dempuèi lo començament de l'umanitat. Es per aquel modèl que tiram çò que se nomena las leis naturalas.
Un miracle essent quicòm que va contra aquelas leis (coma la resurreccion d'un òme), Hume nos explica qu'es ja, dins la quita definicion, impossible d'i creire. Las leis de la natura son en efièch d'una probabilitat tan fòrta (observadas per totes, sempre e pertot) que constituisson una pròva unifòrma definitiva contra los miracles.
Encara, caldriá, per atestar de l'existéncia del miracle, una pròva contrària e superiora a aquela de la lei naturala, çò que demanda un testimòni d'un miracle que la falsetat seriá encara mai miraculosa que lo quita fach.
Mas, pas cap de testimòni uman saupriá pas remplir aquela condicion, qu'un miracle es pas jamai atastat per pro d'òmes d'un saber, d'un bon sens e d'una educacion dignes d'una fisança absoluda, e aqueles eveninements son pas jamai completament publics. Mai, los recits al subjècte de miracle se trobam subretot dins de nacions ignorantas e barbaras, çò que forma un argument mai contra aqueles.
Fin finala Hume mòstra que l'estonament e la cresença natural de l'òme pel meravilhós, quand se mescaln amb lo sentiment religiós, anoncian la fin del « bon sens ». Dins aquel cas, lo testimòni de l'òme val pas res pus.
Hume conclutz donc que se pòt pas rasonablament creire al miracle, e qu'una religion fondada e afirmada pels sieus miracles es un necitge (mas se salva fàcia a la religion crestiana, que dich fondada sonque per la fe personala).
Istòria naturala de la religion
Abans Hume, existissiá doas menas d'istòria : l'istòria profana e l'istòria religiosa. La primièra mena d'istòria s'ocupa dels fachs istorics (coma las batalhas, los règnes, las luchas politicas, eca.) alara que la segonda seguís l'istòria de las idèas religiosas. La segonda mena d'istòria, aquela que se podava nomenar « religiosa », fasiá a partir del començament aleujança al sagrat: preniá per aqurida la vertat de la Tradicion (o puslèu d'una certa tradicion) e jutjava a posteriori l'istòria de las idèas religiosas al respècte d'aquela tradicion. Es lo cas per exemple per Jacques-Bénigne Bossuet, que redigiguèt de libres importants d'istòria religiosa.
Hume serà lo primièr d'abolir la distinccion entre istòria religiosa e istòria profana. En efièch, l'istòria religiosa patís d'un manca logic: pretend estudiar una certa istòria, mas deu d'en primièr far aleugéncia al sagrat, autrament dich se deu d'o presupausar. L'istòria, del moment que pretend far aleujéncia a son objècte quitament abans de l'estudiar, realiza un cercle logic. L ' Istòria naturala de la religion evita aquel trebuc. Hume i estudia la religion coma fenomèn istoric, amb una evolucion progressiva pendent l'istòria que seriá degut e de causas immanentas e non pas a una providéncia transcendanta o extrafenomenala. Mai l'amaga pas : l'origina de la religion es de cercar dins la natura umana, donc mejans l'istòria o per l'istòria, e non pas coma directament eissit de quicòm de transcendant. Per èsser pas accusat d'ateïsme, Hume pren pasmens garda a se declarar en favor de la thèse du dessenh intelligent, que l'òrdre del mond es la pròva qu'aquel foguè creat per un demiurg.
Tanben se pòt destriar subretot tres estapas dins lo desvolopament istoric de la religion : Lo politeïsme precedís istoricament lo monoteïsme. Es lo produch immediat de la natura umana, la tota primièra forma de religion. Los primièrs òmes, en efièch, se pausavan pas la question de la causa primièra, tanpauc podava concébre l'idèa d'un Dieu unic. Çò que concebon d'en primièr, es çò que se trap immediatament debant eles, a saber las fòrça de la natura (per exemple lo vent o lo monson). Per l'efièch de lor imaginacion, los òmes van antropomorfizar aquelas fòrça: van lor donar un esperit, des passions, eca. e ensejar de lo plaire. De là los diferents dieus dels panteons politeïstas. Perque las diferentas fòrças de la natura se succedisson e son a vegada contradictòris, los politeïsta de'n conclure que lors dieus luchan tanben entre eles. Lor rapòrts amb los dieus es aquel d'un comèrci : en escambi d'un sacrifici, demandam una favor al dieu, e se lo dieu complís pas, se pòt adreiçar a un autre dieu concurrent.
Lo monoteïsme, qu'arriba en seguida, ven de l'imaginacion. Un cresent politeïsta piós, per plaire a son dieu, tendrà a aumentar pauc a pauc sos atributs. Atal, Zèus o Jupitèr, mai d'èsser un dieu d'entre los autres, ven lo rei dels dieus. Mas l'imaginacion s'arrèsta pas aicí, e es possible d'imaginar que Zèus o Jupitèr siá encara mai que lo rei dels dieus, mas lo sol dieu vertadièr, veire lo creator exclusiu del mond. Sul pic, ven Dieu, e lo autres dieus s'amagan.
La tèsi del dessenh intelligent arriba plan mai tard dins l'istòria. Aquela tèsi es, se diriá, mai nauta e mai « pura » filosoficament. Repausa tota sus d'arguments a posteriori e a pas besonh de la Revelacion per èsser fondada: al contrari, se vòl fondada tota sus la sciéncia e la reflexion, es a dire sus de fachs tractats per la rason, puslèu que sus las escasenças de la fe e de la passion. Una tala tèsi supausa un cert gra d'evolucion intellectuala, dins la mesura ont es lo produch d'una longa soscadissa e s'apièja sul vam de las sciéncias de la natura. Lo dessenh intelligent es en realitat una inféréncia, repausant sus una induccion logicament larga. Quand vesem un relòtge o quin que siá objècte manufacturat, n'inferam qu'aquel objècte foguèt fabregat per una man umana, e non pas per l'azard, a causa de l'òrdre qu'unís sa partidas. L'argument del dessenh intelligent consistís a dire qu'e n'es del meteis pel mond de la natura, que l'òrdre se podèt crar pas que per un èsser conscient (es a dire per un demiurg o per Dieu).
Hume pretend se ligar a aquela darrièra tès, mas se pòt aisidament la desconstruire mejans la critica dels miracles al capítol X de l ' Enquèsta sus l'entendament uman, e se vei largament tornada en question dins los Dialògs sus la religion naturala.
Se lo monoteïsme es istoricament mai avançat que lo politeïsme, aquò empacha pas Hume de se mostrar discrectament critica a son subjècte. L’argument màger avançat en favor del dessenh intelligent es la « cresença universala dels òmes dins un creator suprèma », que seriá « la marca o lo sàgel » d'aquel creator, mas l’Istòria naturala cita de contunh de cases contraris, d'en primièr lo politeïsme que se pausa pas la question de la causa primièra.
Gradinhan
Gradinhan (Gradignan en francés) es una comuna bordalesa de Guiana, lingüisticament gascona, administrada pr'au departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
David Hume
Istòria d'Angletèrra
D'entre las òbras istoricas o istoriograficas que realizèt, l ' Istòria d'Angletèrra es de luèh la mai importanta: près de 6 volums, amb en mejana entre 300 e 400 paginas A4, contant l'istòria d'Anglatèrra dempuèi l'arribada dels primièrs romans sus l'illa fins a « Gloriosa Revolucion » de 1688. Aquela òbra foguèt tanben un dels mai populars que Hume aja jamai realizada. Quitament se, uèi, es gaireben pas mai coneguda dels istorians, foguèt l’òbra mai venduda del filosòfs pendent près d'un sègle après sa publicacion.
Tubulidentata
L'òrdre dels tubulidentats (Tubulidentata) compòrta pas qu'una familha, los oricteropidats (Orycteropodidae) creada per una sola espècia : l'oricteròp del cap (Orycteropus afer).
Comunautat de comunas deus Luis en Bearn
La comunautat de comunas deus Luis en Bearn (o comunitat...) qu'ei ua intercomunalitat, bearnesa, situada dens lo departament deths Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Lo son còdi SIREN qu'ei 200067239.
Tubulidentata
1,30 m, un cap fòrt alongat s'acabant amb un morre, a d'aurelhas grandas. Encara que siá un formiguièr, la maissa compren qualques molaras. Los pès son dotats de quatre dets en avant e cinc en arrièr que tòcan totes lo sòl. An d'arpas fòrtas qu'englòban los dets, contràriament a las arpas dels autres Mamifèrs, çò que los plaça dins lo grop dels Ongulats.
Comunautat de comunas deus Luis en Bearn
La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens la varianta bearnesa.
Tubulidentata
La fòrma fòrça caracteristica de las dents a donat son nom al grop dont los fossils mai ancians coneguts datan de l'Oligocèn inferior. Son de dents en colomna de creissença continua, sens esmalt, compausadas de prismas exagonals d'ivòri nombroses que lor centre es ocupat per un canal pulpal. Las dents an pas de rasigas.
Comunautat de comunas deus Luis en Bearn
Istòria
La comunautat de comunas deus Luis en Bearn qu'estó creada lo 1er de gèr de 2014, per fusion de :
David Hume
Istòria d'Angletèrra
L ' Istòria d'Anglatèrra, pasmens, es pas directament de filosofia. Coma son nom l'indica, s'agís d'una istòria detalhada de tota l'Anglatèrra. Lo dessenh del filosòf es pasmens comprensible segon dos vejaires. D'un costat, Hume aguèt sempre un grand interés per l'istòria : aquela, coma sèrva d'experiéncia, es absoludament cruciala per quin que pretend cercar l saber. Perque tot ven de l'experiéncia, alara es dins l'istòria que cal cercar d'exemples, de cases particulars que confirman o denegan tal o tal principi general. D'un autre costa, lo projècte de science de l'òme conten dempuèi lo començament una ambicion totalisanta : dins lo Tractat de la natura umana, l'objectiu de Hume es de modelizar lo foncionament de l'esperit uman, de lo tornar per de règlas e per d'axiòmas. Aicí, son objectiu es de retéisser los fenomèns que se debanèron dins l'istòria l'Anglatèrra. Hume ensag aicí, amb l'istòria efectiva d'una nacion particulara, l'Angletèrra, çò que de per abans aviá fach pel foncionament general de l'esperit.
Gradinhan
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
David Hume
Istòria d'Angletèrra
L ' Istòria d'Anglatèrra es un exemple d'aplicacion del metòde istoric, qu'es desperel una aplicacion o una branca de la sciéncia de l'òme. L'istorian percebent pas direcatment los ligams de causalitat a l’òbra dins l'istòria, se deu emplegat los retéisser, per tornar lo fial de l'istòria. Çò fasent, dona d'exemples novèls a la coneissença en general, al meteis temps qu'afirma lo quita metòde istoric : coma dich Michel Malherbe, « l'història es una sciéncia probabilitària non tan dins çò qu’establís, mas encara dins çò per que establís. Tot progres es en coneissença e en metòde ».
Comunautat de comunas deus Luis en Bearn
Istòria
Lo 1er de gèr de 2017, que recebó per fusion, shens cambiar de nom :
David Hume
Après sa mòrt
La responsa de Kant a Hume es de segur un dels aspèctes mai coneguts de la posteritat de Hume. A la seguida de Kant, a vegada se podèt considerar que l'escepicisme de Hume aviá passat per sempre. Dins aquela dralha, lo naturalisme e lo psicologisme de Hume son jutjats erronèus e representant una mena de transicion necessària entre l'esperit scientific natural (mas contradictòri quand se pren per objècte) e la filosofia coma sciéncia critica. Aquela contradiccion intèrna foguèt diversament utilizada : Nietzsche i vei une impossibilitat per la « rason » de se fondar d'esperelz o de se justificar; Husserl, al contrari, ne fa l'adversari del sieu metòde, amb per objectiu de fondar la filosofia coma sciéncia rigorosa, la fenomenologia.
Fonts
Stanford Encyclopedia of Philosophy : Internet Encyclopedia of Philosophy :
Comunautat de comunas deus Luis en Bearn
Istòria
Que i a donc comunas qui dintrèn en 2014 e comunas qui dintrèn en 2017. thumb|center|300px|L'anciana CC deu canton d'Arsac
Composicion
thumb|500px|center|Mapa de las comunas de la CC. thumb|500px|center|Mapa de las densitats de populacion.
Véder tanben
thumb|450px|left|Mapa deths EPCI deths Pirenèus Atlantics eth 1èr de gèr de 2019
Miramont de Guiana
Miramont (Miramont-de-Guyenne en francés) es una comuna agenesa situada dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Gitada
Una gitada designa una plataforma permanenta qu'es utilizada per l'acostament e l'amarratge d'un naviri.
Diplopoda
Los diplopòdes (Diplopoda), mai coneguts jol nom de milapatas, son una d'artropòdes miriapòdes. Se compausan de segments nombroses. Los quatre primièrs pòrtan un parelh de patas simpla, los seguents son fusionats dos per dos e mòstran d'aqueste fach dos parelhs de patas per anèl. An pas de croquets venimoses coma los quilopòdes, lor regim alimentari es vegetarian e detritivòr. Per se defendre se pòdon enrotlar e emeton de substàncias repulsivas e toxicas.
Classificacion
Se ne còmpta environ 8000 s.
Sosclassas :
Théodore de Bèze
Théodore de Bèze o de Besze) (24 de junh de 1519 a Verzelai en Borgonha - 13 d'octobre de 1605 Genèva) foguèt un umanista e un teologian protestant francés.
Sant German de las Salas
Sant German de las Salas, fòrma imaginària (Saint-Germain-de-Salles en francés), es una comuna occitana de Borbonés situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Grândola
Grândola es una vila portuguesa dins los Distrite de Setóbal, region (NUTS II) de l'Alentejo e subregion (NUTS III) de l'Alentejo Litoral, amb près de 6 800 abitantes.
Notas e referéncias
<References/>
Batalha de Mantinèa (418 avC)
La batalha de Mantinèa se debanèt en 418 avC durant la Guèrra de Peloponès. Opausèt lei fòrças de la Liga de Peloponès dirigidas per Esparta a una coalicion gropant Atenas, Argos, Mantinèa e Elis. S'acabèt per una victòria espartenca que permetèt a la ciutat dau sud de Peloponès de gardar son influéncia sus la region e d'empachar una generalizacion de sa revòuta.
Siaugues-Sainte-Marie
Siaugues-Sainte-Marie (Siaugues-Sainte-Marie en francés) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Courchelettes
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
la vila de Courchelettes es una dels limits del departament del Nòrd Courchelettes (59 - dpt del Nòrd) e Corbehem (62 - dpt del Passatge de Calava)
200px|left|thumb|Courchelettes dans son canton et son arrondissement présence sur les gravures de la famille de Croÿ et sur les cartes de Cassini sous l'appellation Courcelettes confluence de canaux : canal de la Sensée et canal de la Scarpe
la ville de Courchelettes est une des limites du département du Nord Courchelettes (59 - dpt du Nord) et Corbehem (62 - dpt du Pas de Calais)
Istòria
Al Mejan Age, guèrra incessant entre lo senhor de Vitry-en-Artés e de Courchelettes, e lo senhor de
En 1863 installacion de la primi&egrave;ra raffinerie de petr&ograve;li francesa a Courchelettes per la societat Pau &Cie ; nouvellement cr&egrave;a #qu'imp&ograve;rta del petr&ograve;li en proced&eacute;ncia de Pennsylvanie. Transporté Per vaissèl fins al pòrt de Calava, lo brut es de contunh encaminat sul luòc de Courchelettes per canaux.
En 1937 Naissença del Paxalumin complèxe de étanchéité bitume-metal
Au Moyen Age, guerre incessante entre le seigneur de Vitry-en-Artois et de Courchelettes, et le seigneur de Douai
En 1863 installation de la première raffinerie de pétrole française à Courchelettes par la société Paix &Cie ; nouvellement crée qui importe du pétrole en provenance de Pennsylvanie. Transporté par bateau jusqu'au port de Calais, le brut est ensuite acheminé sur le site de Courchelettes par canaux.
En 1937 Naissance du Paxalumin complexe d'étanchéité bitume-métal
Gendreville
Gendreville es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Boinat de Tuda
Boinat de Tuda (en francés e oficialament, Boisné-la-Tude) es 'na comuna de Charanta, sus la frontiera entre lenga d’òc e peitavin-sentongés. Fuguet creada lo 1èr de genièr de 2016, per la fusion de la comuna occitana de Julhaguet e de las comunas peitavinas-sentongesas de Chavanac e Charmant. Las tres comunas son demoradas de las comunas delegadas. Lo chapluec es a Charmant.
Toponimia
Per las comunas delegadas, veser los articles individuaus: Charmant, Chavanac, Julhaguet.
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Ferrette
Pfirt en alemannisch (Ferrette en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Estrech de Kerch
L' estrech de Kertch (en rus: Керченский пролив, Kertchenski proliv ; en ucraïnian: Керченська протока, Kertchenska protoka ; en tatar de Crimèa: Keriç boğazı ; grèc ancian: Κιμμερικός Βοσπόρος o Bosfòr cimmerian), es un estrech que liga la mar Negra e la mar d'Azov, desseparant la peninsula de Kertch en Crimèa a l'oèst de la peninsula de Taman (krai de Krasnodar, Russia) a l'èst, una mena de prolongament de Caucàs.
Lo principal pòrt de l'estrech es Kertch, en Crimèa, que balhèt lo nom a l'estrech.
La Marchia
La Marchia (La Petite-Marche en francés) es una comuna occitana de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Chastèl (Cantal)
Chastèl  o Chastèl sobre Murat (Chastel-sur-Murat en francés) z-es 'na anciana comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Sainte-Gemme
Sainte-Gemme pòt essèr:
Chastèl (Cantal)
Dempueis lo 1èir de genèir 2017, es comuna delegada de la comuna novèla de Murat, amb Murat, chapluòc.
Saint-Hilaire-au-Temple
Saint-Hilaire-au-Temple es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Chastèl (Cantal)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saint-Hilaire-au-Temple
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
A, aquela distincion a apertengut als templiers de la commanderie de la Neuville , e es d'aquela epòca que la municipalitat tira, en partida, lo sieu nom.
Lo 19 d'octòbre 2004, la met del primièr rail del TGV Es pel ministre dels transpòrts, Gilles de Robien, a #èsser facha sus la comuna.
Château-Thierry
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region dels Nauts de França.
Dommartin-Lettrée
Dommartin-Lettrée es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saint-Hilaire-au-Temple
Istòria
Aux, cette seigneurie a appartenu aux templiers de la commanderie de La Neuville , et c'est de cette époque que la commune tire, en partie, son nom.