cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Evolucion (biologia)
Amb la descobèrta de la genetica per Mendel, los modèls de l’evolucion se son pauc a pauc precisat. Atal, dempuèi los ans 1930, la teoria sintetica de l'evolucion fa l’objècte d’un larg consens scientific. Las recercas actualas contunhan l’estudi dels mecanismes que permeton d’explicar los fenomèns evolutius. De procediment descobèrts après 1950, coma aqueles dels gèns arquitèctes, de la coevolucion e de l’endosimbiòsi, permeton de comprene melhor los mecanismes genetics en accion, de comprene l’evolucion de las espècias las unas al respècte dels autres o de descriure mai precisament los diferents ritmes de l’evolucion. Las logicas evolutivas son utilizadas e estudiadas dins de domènis plan diferents coma l'agricultura, l'antropologia, la biologia de la conservacion, l'ecologia, la medecina, la paleontologia, la filosofia, e la psicologia.
Istòria de la teoria de l'evolucion
Los òmes cercavan l'origina de la diversitat del vivent dempuèi lo periòde antic. L'idèa d'evolucion es ja presenta pels filosòfs grècs e romans (Empèdocles, Democrit, Epicur, Lucrèci). Pasmens, Aristòtel, coma fòrça autres, avián una concepcion fixista del vivent. Aquela vision demorèt dins la pensada occidentala fins al sègle XVIII. Las religions monoteïstas difusavan l'idèa fixista. Los racontes biblics, coma la Genèsi, afirmisson que totas las espècias viventas foguèron creada coma tal per Dieu. Mai, aquelas religions balhan a l'òme una plaça de tria dins lo vivent: seriá a l'imatge de Dieu e moralament superior a totas las autras espècias.
Pendent l'Edat Mejana, los debats filosofics en Euròpa occidentala son limitats per la dominança del dogmatisme crestian. Las autoritats religiosas condamnan fòrça tota idèa contradisent los escrichs biblics. Dins lo mond musulman, l'idèa d'evolucion torna per passadas. Al sègle IX, Al-Jahiz defend l'idèa que las espècias evoluan amb lo temps, e prepausa mai tanben una primièra teoria cercant a explicar aquela evolucion. Al sègle XIII, lo filosòf Nasir ad-Din at-Tusi sosten la seleccion dels melhors e l'adaptacion de las espècias a lor mitan. Aqueles escrichs butan al dògma de la genèsi e foguèron obliats pendent de sègles.
A la Renaissença de sabents coma Girolamo Cardano, Giordano Bruno e Giulio Cesare Vanini contradison lo dogmatisme religiós, pausan la question de l'origina de la vida, defendon de teorias poligenicas, veire l'idèa d'un aujòl comun als umans e als monins. Fàcia a l'Inquisicion, d'unes o paguèron de lor vida.
Darwin prepausa dins son obrtage de 1868, una « ipotèsi de la pangenèsi » qu'explica la transmission dels caractèrs acquerits, mas será enseguida contradicha per diferents estudis sus l'ereditat. August Weismann, a la fin del sègle XIX, teorisa la separacion estricta entre las cellulas germinalas (germèn) e las cellulas corporalas (soma), çò qu'interdís la transmission dels caractèrs acquerits. Quand se torna descobrir las leis de Mendel a la fin del sègle XIX e lo començament del XX es trebolada la compreneson dels mecanismes de l'ereditat e fa naícer la genetica. Es a l'origina de metòdes novèls dins l'estudi de l'evolucion, coma la genetica de las populacions.
Dins los ans 1940, la Teoria sintetica de l'evolucion, fondada entre autres per Theodosius Dobzhansky e Ernst Mayr, nais de l'articulacion entre la teoria de la seleccion naturala Darwiniana e de la genetica de Mendel. La descoubèrta de l'ADN e la biologia moleculaira venon acabar aquel edifici scientific. Dempuèi la biologia de l'evolucion es integrada a totas las disciplinas de la biologia e, en parallèl de son desvelopament, contribuís a remontar l'istòria evolutiva del vivent, e tanben a trobar de remèdis a las malautiás mai complèxas coma lo SIDA o lo càncer. Mai recentament, l'estudi de l'evolucion profiècha del desvelopament de l'informatica e del progrèses de la biologia moleculara, coama lo sequenciatge del genòma que permet lo desvelopament de la filogenia al respècte fòrça important de donadas.
Donna Summer
Donna Summer, nom artistic de LaDonna Adrian Gaines (1948 – 2012) foguèt una cantaira e compositora musical americana de Pop, Disco, Dance-pop e Rock, coneguda per los sieus succèsses en los ans 1970 e en lo començament dels ans 1980 amb cançons coma Hot Stuff, MacArthur Park, Love To Love You Baby, I Feel Love, On the Radio e She Works Hard for the Money, entre autras. Recebèt lo títol de «Reina de la musica disco».
Evolucion (biologia)
Principis generals
L'evolucion es la teoria scientifica que tracta de las espècias e explica los mecanismes de lor apareisson a partir d'espècias existentas o passadas. L'espècia, concèpte mai que realitat tangibla, es lo taxon de basa de la sistematica, pasmens se se pòt parlar de sosespècias. La realitat biologica es qu'une espècia es constituida de populacions que los individús pòdon se reproduire e engendrar una descendéncia viabla e fertila.
Donna Summer
Inicis artistics
Donna comencèt la siá carrièra a primairenca edat: amb solament uèch ans èra ja una de las voses que destacavan en lo còr de la siá parròquia. Durant la siá adolescéncia faguèt partida d'un grop cridat The Crow, e amb 18 ans se presentèt en Broadway a una audicion per la comèdia musicala Hair, en essent acceptada. Lo succès obtengut permetèt a la companhiá viatjar a Euròpa, lo que faguèt possible que Donna dintrèsse en 1967 en l'opèra de Viena, ont participèt a qualques produccions europèas de Porgy and Bess de George Gershwin, en grauant de mai qualques discs amb lo nom de Donna Gaines.
Evolucion (biologia)
Principis generals
L'evolucion es constatada: A l'escala dels temps geologics, l'evolucion mena a de cambiaments morfologics, anatomics, fisiologics e comportementals de las espècias. Charles Darwin imaginèt las basas de çò que venguèt la Teoria de l'Evolucion per exemple observant las ressemblanças e las diferéncias entre las diferentas espècias de pecics de las diferentas illas dels Galápagos pendent son vitge al bòrd del HMS Beagle. L'istòria evolutiva dels lemurifòrmes sus l'illa de Madagascar es un exemple pertocant illustrant la teoria de l'evolucion sus un ecosistèma precís.
Donna Summer
Inicis artistics
Per aquela epòca se maridèt amb Helmut Sommer, un alemand amb qual aguèt la siá primièra filha; la relacion durèt pas, mas Donna conservariá lo nom de familha de lo sieu marit en lo tradusint a l'anglés coma Summer (Estiu).
Evolucion (biologia)
Principis generals
A una escala de temps mai pròche d'aquela que pòt observar un uman, l'evolucion se manifesta mai sovent sonque al sen de las espècias : apareisson de populacions de bacterias resistentas als antibiotics, de populacions d'insèctes resistentas als insecticids, etc. A vegada pasmens, naisson rapidament de novèlas espècias, coma per exemple de segur la Pirala del milh (Ostrinia nubilalis), apareguda en Euròpa après l'introduccion pòstcolombiana d'aquela cultura d'origina mesoamericana possiblament per evolucion a partir d'una espècia locala, Ostrinia scapularis.
Donna Summer
Inicis artistics
En 1974 grauèt al bòrd de Pete Bellotte lo sieu primièr album, The Lady of the Night, amb l'ajuda de Giorgio Moroder, del coma s'extrai lo simple The Hostage que serà lo sieu primièr grand succès comercial.
Evolucion (biologia)
Estrategia de rasonament
Quand se pòt establir un ligam de parentat entre doas espècias diferentas, alara significa qu'una espècia ancestrala se transformèt en, al mens, una d'aquelas doas espècias. I a aguèt plan evolucion.
Donna Summer
Inicis artistics
Un an mai tard sortèt un segond album que marquèt una hita dins de la musica de l'epòca, tant a nivèl musical coma tecnician, doncas que per poder li donar format se crèa lo maxi-single, un tipe de disc de vinil de durada mièja que serà profusament utilizat per fòrça artistas durant las decennias de 1970 e 1980; aquel album arribèt a èsser nombre jonhi de ventas en Estats Units.
Succèsses contunhats
Après aquel primièr grand succès, seguiguèt una brilhanta carrièra que faguèt d'aquela cantaira un referent dins de la musica disco, amb una votz fòrça potent e unes ritmes que barrejan la musica soul e los ritmes europèus de l'epòca: lo dich Son de Munich representat per compositors coma Giorgio Moroder, qui obtendriá d'ans mai tard l'Oscar a la melhor banda sonòra per lo sieu trabalh en la pellicula L'Express de Miejanet.
Evolucion (biologia)
Estrategia de rasonament
Un ligam de parentat entre espècias fossils o actualas pòt se mostrar pel partatge d'al mens un caractèr omològ, es a dire vennt d'un aujòl. Aqueles indicis de parentat son decelables al nivèl de la morfologia, al nivèl molecular e quitament a vegada, per d'espècias fòrça pròches, al nivèl dem comportament. vinheta|Archaefructus liaoningensis, lo rèste mai ancian de [[flor conegut.]] Es mai sovent impossible d'afirmar qu'una espècia fossila es l'aujòl d'una espècia actuala, que jamai serà garantit que l'espècia actuala se diferencièt pas a partir d'una autra espècia pròche, mas que seriá pas estat descobèrta. En efièch, la conservacion de rèstes d'espècias atudadas es un eveniment relativament improbable subretot pels periòdes mai ancians. Se pòt sonque estimar los ligams de parentat, amb las autras espècias ja conegudas, actualas o fossilas. Per exemple lo fossil de flor mai ancian foguèt datat de 140 milions d'annadas. Aquel organ dons apareguèt sus Tèrra, fa al mens 140 milions d'annadas. Mas d'autras espècias pròches, amb de flors, existissián tanben de segur a aquel epòca. Pas degun es capable d'afirmar quina d'aquela espècias es l'aujòl de las plantas de flor actualas. Se cerca alara pas que las relacions de parentat, las relacions d'aujòl a descendent podent jamai èsser reconstituidas.
Donna Summer
Succèsses contunhats
Donna Marca la memòria sonòra dels ans 70 amb succèsses coma Hot Stuff, Last Dance, I Feel Love, On the Radio, MacArthur Park, Bad Girls e Love to Love You, en s'enfilant cossí lo de mès de naut referent de las discotècas e en essent consagrada coma la «reina de la musica disco». Los sieus tèmas barrejavan la ludentor de la siá cauda e potenta votz de mezzosoprano e de ritmes discs que començavan après un entratge de vèrses lentes e melòdics.
Evolucion (biologia)
Estrategia de rasonament
L'edat d'una espècia fossila, pasmens, indica l'edat minim d'apareisson dels caractèrs que ten. Es alara possible de tornar bastir l'istòria de l'evolucion, plaçant sus una escala dels temps l'apareisson dels diferents caractèrs. Los fossils nos indican que l'òrdre d'apareisson dels novelums evolutius esplan en acòrdi amb l'idèa d'una evolucion, que dins un esquèma general, va d'estructuras simplas cap a d'estructuras mai complèxas. Es tanben en acòrdi amb una origina aquatica dels èssers vivents, que las espècias fossilas mai ancianas vivián dins l'aiga
Donna Summer
Succèsses contunhats
Autentica hita de l'epòca foguèt la siá cançon Enough is Enough a duo amb Barbra Streisand, que foguèt per aquela la siá primièra (o unica) incursion en la musica de balh.
Evolucion (biologia)
Indicis morfologics
vinheta|Esquelèt de balena. En c figura lo rèste del maluc. vinheta|Las « mans » dels [[Mammalia|Mamifèrs an un meteis plan d'organizacion, çò que mòstra una omologia.]]
Donna Summer
Del genre dance al pop
A la fin dels 70, la musica disco què en lo descredit e las gents, en senhal de protèsta, arriba a destruir de pilas de maxi-singles amb maquinas de apiconar. D'autra banda, Donna renègue de qualqu'uns de los sieus succèsses mai sensuales, coma Love ton Love You, que cantarà pas mai. Se conta que Donna se retirèt de la vida nocturna pròpria de l'espectacle e adoptèt un fervor religiós gaireben puritans. Mas a la debuta dels 80 recuperariá vigéncia amb She Works Hard for the Money, amb un vidèo musical que se faguèt summament popular, qu'encarnava a una crambèra umiliada que li cal contunhar de trabalhar per subsistir.
Evolucion (biologia)
Indicis moleculars
vinheta|Animacion del doble eliç d'ADN.
Donna Summer
Del genre dance al pop
Donna Summer càmbia d'estil musical, en evolucionant cap al pop e mai se sens desbrembar los ritmes dançants. Graua de discs amb lo celèbre productor Quincy Jones, alavetz en auge per l'album Thriller de Michael Jackson; entre los tèmas que graua amb el, destaca State of Independence. Graua tanben qualque cançon de Bruce Springsteen.
Evolucion (biologia)
Indicis comportementals
Per unas espècias de Lacertids americans del genre Cnemidophorus, o lusèrp de coa en foet, existís pas mai que de femèlas. Aquelas espècias practican donc una reproduccion asexuada. Pasmens de simulacres d'acoblaments demoran : per se reproduire une femèla monta sus una autra dins un comportament similar a aquel d'espècias sexuadas. Aquel comportament d'origina ormonale se lo cal d'una origina recenta d'aquelas espècias partenogeneticas.
Donna Summer
Del genre dance al pop
A la fin dels 80, après divèrses ans de mens importància, recobra protagonisme amb l'album Another Place and Time produsit per Stock, Aitken e Waterman, los productors angleses de mòda, qu'avián lançat al estrellat a Kylie Minogue e en relançant a Bananarama e Cliff Richard, entre fòrça autres; los sieus principals succèsses d'aqueles ans son I Dòn't Wanna Get Hurt e This Time I Know Is for Real.
En l'an 2000 compausèt lo tèma The Power of One coma banda sonòra oficiala per la pellicula Pokémon: The Movie 2000 de la companhiá Warner Bros, jol nom de Donna Summer.
Evolucion (biologia)
Exemple d'evolucion a escala de temps umana: Podarcis siculus
vinheta|Podarcis siculus. De cernalhas de las roïnas pausadas sus l'illa de Prod Mrcaru en 1971 evoluèron en 36 ans de biais a prene un organ de digestion novèl absent de l'espècia d'origina : las valvas cecalas. Introduch en 1971 per l'equipa del professor Eviatar Nevo sus l'illa dalmata de Prod Mrcaru en mar Adriatica, la cernalha de las ruïnas (Podarcis siculus) i foguèt abandonat solet pendnet mai de tres decennias, l'accès a l'illa essent interdit per las autoritats iogoslavas, puèi pels conflictes ligats al partiment d'aquel país. En 2004, una equipa scientifica dirigida per Duncan Irschick e Anthony Herrel podèt tornar sus l'illa descobriguèt que Podarcis siculus aviá evolu,at en 36 ans, o gaireben trente generacions, de biais plan significatiu. La cernalha grandiguèt, sa maissa venguèt mai poderosa, e subretot cambièt de regim alimentari : d'insectivòr venguèt erbivòr, e de valvas cecalas apareguèron al nivèl dels intestins, çò que li permet de digerir las èrbas... Aquela descobèrta confirma, s'encara o caliá, que l'evolucion es pas una teoria d'entra las autras, mas un fenomèn biologic concrètament observable, e pas sonque pels virus, las bacterias o las espècias domesticadas. Cal pasmens notar qu'i aguèt pas cap modificacion de l'ADN de la cernalha pendent son sejorn sus l'illa, çò que vòl dire que l'informacion genetica èra sufisenta per s'adaptar a aquelas novèlas condicions de vida. Cal tanben notar que gaireben 1 % de la populacion de las cernalhas de las roïnas possedisson de valvas alara que lor regime alimentari demorèt insectivòr. Aquel exemple significa pas per tant una evolucion au sens de l'apareisson d'una novèla espècia. I a una adaptacion evidenta de la quita cernalha a son novèl environament.
Paleobiologia
La paleobiologia, estudi de la vida dels temps passats, permet de reconstituir l'istòria dels èssers vivents. Aquela istòria dona tanben d'indicis suls mecanismes evolutius en jòc dins l'evolucion de lzs espècizs. La paleontologia s'ocupa dels rèstes fossils dels èssers vivents. La paleogenetica, sciéncia recenta, estudia lo material genetic avent subreviscut fins ara. Aqueles dos vejaires son limitats a causa de domatge del material biologic amb lo temps. Atal, las informacions venent dels rèstes son tant mai rares que l'èsser vivent concernat es ancian. Mai, de condicions son mai propiças que d'autras a la conservacion del material biologic. Alara, los mitans anoxics o fòrça fregs empachan la degradacion dels rèstes. Los rèstes vivents son donc rares e son fòrça sovent insufisents per tornar far l'istòria evolutiva del vivent.
Analisi comparatiu dels caractèrs
Totes los èssers vivents actuals essent eissits d'un meteis aujòl comun, partejan de caracteristicas eritadas d'aquel aujòl. L'analisi de las semblenças entre èssers vivents dona fòrça nombrosas informacions sus lors relacions de parentat, e permet de contar l'istòria evolutiva de las espècias. La filogenia es la disciplina scientifica que cerca establir las relacions entre èssers vivents actuals e fossils a partir de l'analisi comparativa dels caractèrs morfologics, fisiologics o molecularas. L'analisi comparativa permet de contar l'istòria evolutiva dels diferents caractèrs dins las linhadas del vivent. L'evolucion dels caractèrs seguís pas obligatòriament aquelas de las espècias, de caractèrs (dichs convergéncia) podent èsser apareguts mantun còp de biais independan dins diferentas linhadas.
L'evolucion dels caractèrs e de las linhadas pòt èsser associada a d'eveniments geologics o biologics marcant l'istòria de la Tèrra, çò que permet de prepausar d'ipotèsis suls mecanismes a l'origina de l'evolucion de las espècias.
La natura dels caractèrs podent èsser analizadas es fòrça diversificada, e se pòt agir dels caractèrs morfologics (talha, forma o volum de diferentas estructuras), anatomics (estructura, organizacion dels organs), teissuts, cellular o moleculara (sequéncias proteïnica o nucleïdica). Aquelas diferents caractèrs donan d'informacions divèrsas e sovent complementària. Ara, los caractèrs moleculairs (subretot las sequéncias d'ADN) son privilegiadas, del fach de lor universalitat, de lor fiabilitat e del fèble cost de las tecnologias associadas. Pòdon pasmens pas èsser utilizats pendent l'estudi de fossils per quals sols los caractèrs morfologics son mai sovent informatius.
Modelizacion
La modelizacion en biologia de l'evolutcion se basa suls mecanismes de l'evolucion mes en evidéncia per pausar de modèls teorics. Aqueles modèls pòdon produire de resultats que dependon de las ipotèsis de partença d'aquel modèl, aqueles resultats podent èsser comparats a de donadas vertadièrament observadas. Se pòt tanben testar la capacitat del modèla per rebatre la realitat, e, dins un biais, la validitat de la teoria sosjacenta a aquel modèl. Los modèls dependon sovent de paramètres, que pòdon pas sempre èsser dzterminats a priori. La modelizacion permet de comparar los resultats del modèl e aqueles de la realitat per fòrça valors diferentas d'aqueles paramètres, e tanben determinar quinas son las combinasons de paramètres que permeton al modèl de descriure al mitan la realitat. Aqueles paramètres correspondon sovent a de paramètres biologics, e se pòt tanben estimar a partir del modèl de paramètres biologics dificils de mesurar. La justesa de l'estimacion d'aqueles paramètres depend pasmens de la validitat del modèl, la quala es a vegada dificil de testar. La modelizacion permet fin finala de predire d'evolucions por venir, utilisant las donadas actualas coma donadas de partença del modèl.
Experimentacion
L'evolucion experimentala es la branca de la biologia qu'estudia l'evolucion per de vertadièras experiéncias, al contrari de l'estudi comparativa dels caractèrs, que fa pas que gaitar l'estat actual dels èssers vivents. Las experiéncias realizant mai sovent l'isolament d'una o mai espècias dins un mitan biologic contrarotlat. Se daissa alara aquelas espècias evoluar pendent un cert temps, aplicant eventualament de cambiaments contrarotlats de condicions environamentalas. Se compara fin finala de caracteristicas de las espècias abans e après lo periòde d'evolution. L'evolucion experimentala permet d'observar l'evolucion en cors, e tanben de verificar de prediccions enonciadas dins l'encastre de la teoria de l'evolucion, e testar l'importança relativa de diferents mecanismes evolutius. L'evolucion experimentala pòt estudiar sonque de caractèrs evoluent rapidament, e se limita donc a d'organismes se reprodusent rapidament, coma los virus o los unicellulars, mas tanben d'organismes de generacion mai longa coma la drosofila o de rosegaires.
Un exemple : l'experiéncia de Luria e Delbrück.
Evolucion de las populacions
Perque los individús d'una populacion possedisson de caractèrs eritables diferents, e que sola una partida d'aqueles individús accedisson a la reproduccion, los caractèrs mai adaptats a l'environament son puslèu conservadas per la seleccion naturala. Mai, l'azard de la reproduccion sexuada fa parcialament aleatòris los caractèrs que serán transmeses, per efièch deriva genetica. Atal, la proporcion dels diferents caractèrs d'una populacion varia d'una generacion a l'autra, menant a l'evolucion de las populacions.
Apareisson dels caractèrs novèls
Aquò se produch per mutacion e recombinason genetica, o remanejament cromosomic. Mas aquò ne se debana sonque dins un individú, pas dins l'espècia entièra. Cal, per qu'aquel novèl caractèr s'espanda, l'efièch de la seleccion naturala e/o de la deriva genetica.
De caractèrs novèls apareisson tanben per simbiòsi pendent l'endosimbiòsi. La fusion dels partenaris inicials pòt menar a l’emergéncia d’una novèla entitat.
Variabilitat dels individús al sen de las populacions
Gaireben totes los individús d'una espècia son unics e diferents los uns dels autres. Aquelas diferéncias son observablas a quina que siá escala, a aquela de la morfologia fins a la moleculara. Aquela diversitat de las populacions a doas originas principalas: los individús son dissemblables que possedisson pas la meteissa informacion genetica e que subiguèron d'influéncias environamentalas diferentas.
La diversitat genetica se manifèsta per de variacions localas de la sequéncia d'ADN, formant diferents variants de la meteissa sequècia nomenats allèl. Aquela variabilitat a diferentas originas. D'allèls se pòdon formar espontaneament per mutacion de la sequéncia d'ADN. Mai, la reproduccion sexuada contribuís a la diversitat genetica de las populacions de dos bais: d'un costat, la recombinason genetica permet de diversificar las combinasons d'allèls reünidas sus un meteic cromosòma. D'un autre costat, una partida del genòma de cada parent es seleccionat aleatoriament per formar un novèl individú, coma lo genòma es en consequéncia unic.
La diversitat eissida de l'environament s'aquerís tot lo long de l'istòria de l'individú, dempuèi la formacion de las gamètas fins a sa mòrt. L'environament essent unic per cada luòc e cada moment, provòca d'efièchs unics sus cada individú, e a totas las escalas, de la morfologia fina a la biologia moleculara. Atal, dos individús possedissent la meteissa informacion genetica qon tanben diferents. Pòdon per exemple aver una organizacion e una expression diferenta de l'informacion genetica.
Democrit d'Abdèra
Democrit d'Abdèra o simplament Democrit (Democritus, Demokritos Δημόκριτος) (Abdèra, Tràcia, una colonia de Teos, 460 AbC - ? 370 AbC) èra un filosòf presocratic grèc, mèstre de Nausifanes que, amb Leucip, foguèt lo primièr a postular que tota la matèria es compausada per pichons elements indivisibles qu'el nomenèt «atòms».
Evolucion (biologia)
Ereditat
Los èssers vivents son capables de se reproduire, transmetent tanben una partida de lors caractèr fenetopic a lors descendants. Se detria la reproduccion asexuada, fasent intervenir pas qu'un individú, de la reproduccion sexuada pendent que dos individús metent en comun una partida de lor material genetic, formant atal un individú geneticament unic.
Democrit d'Abdèra
Apollodor d'Artemita ditz que nasquèt vèrs 460 AbC, mas Trasil de Ròdes lo fa naícer dos ans après. Lo quita Democrit, dins una letra, se dich 40 ans mai jove que Anaxagores. Èra lo filh d'Egesistrat o de Damasion o d'Atenocrit (tots aquestes noms li son donat coma paire segon los autors), qu'èra un òme fòrça ric que recebèt a çò d'el Xerxes Ièr Pèrsia quand passèt per Abdèra.
Evolucion (biologia)
Ereditat
Los caractèrs genetics, es a dire l'ensemble de las sequéncias d'acid nucleïc d'un individú, son pas totes transmese del meteis biais pendent de la reproduccion asexuada, qu'es una reproduction clonale, l'ensemble des séquences nucléiques est copié et l'information génétique contenue chez les deux descendants est alors identique. En revanche, lors de la reproduccion sexuada, se fa sovent que sonque una partida del material genetic siá transmesa. Pels metazoaris, los cromosòmas son sovent associats per parelhs, e sol un cromosòma de cada parelh e de cada parent es transmés a l'enfant. Mai, se los parents provesisson ambedos la mitat del contengut nuclear, lo material citoplasm ic es sovent donat per un sol dels dos parents (la maire pels mamifèrs). Atal, lo material genetic contengut dins las organitas mièjautonòmas, coma los cloroplasts e las mitocondrias, es transmés sonque per una partida dels individús de l'espècia (las femèlas pels mamifèrs).
Democrit d'Abdèra
Lo viatjaire
Lo paire mòrt, recebèt una granda fortuna e se'n anèt viatjar per satisfar sa set de coneissença. anèt en Àsia, lndia e Etiopia; escriguèt sus Babilònia e Meroe e plan segur visitèt Egipte, ont Diodòr de Sicília ditz que demorèt unes 5 ans. El mèsme disiá que pas cap de contemporanèu aviá visitat tant païses e fach tant de viatges, e encontrèt los matematicians egipcians (ἀρπεδόναπ-ται).
Tornèt a Grècia plen de coneissenças, mas se consacrèt encara a visitar Grècia. Dins sos estudis filosòfics, Leucip, lo fondator de la teoria atomica, aguèt sus el fòrça influéncia. Anaxagores, ne fa lo laus mai d'un còp.
Evolucion (biologia)
Transmission dels caractèrs aqurits, una ipotèsi non totalament rebutada
La teoria sintetica de l'evolucion, paradigme dominant actual, se fonda sus un determinisme genetic integral e escarta donc tota transmission ereditària de caractèrs aquerits pendnet la vida de l'individú. Pasmens tojorn mai d'òbras scientificas tornan sus aquel sistèma e retablisson per partida l'idèa d'una transmission ereditària de caractèrs aquerits que defendava lo lamarckisme.
Democrit d'Abdèra
Los atòms e lo void
Demòcrit pensava que s'una causa existís, alara li deu èsser eternala que, coma disiá Parmenides d'Elèa, «res ven de res». Pasmens, èra tanben perfièchament conscient que las causas que forman lo mond dins nòstre mitan son de contunh en cambiament e transformacion. Cossí resòlvre aqueste paradòxe?
Evolucion (biologia)
Transmission dels caractèrs aqurits, una ipotèsi non totalament rebutada
D'en primièr, de caractèrs dichs epigenetics al subjècte de l'estructura e l'organizacion dels genòmas son transneses pels parents al meteis temps sonque las quita moleculas d'acid nucleïc. Mai, la maire provesís l'environament citoplasmic de la cellula uòu del descendent, e transmés ainsi fòrça caracteristicas cellulaàrias a l'enfant. De modificacions epigeneticas conservadas dins la linhada germinala son ara descrich per fòrça espècias. Per las plantas existís une correlacion entre lo nivèl d'expression d'un gèn e sa metilacion. D'el meteis, pels mamifèrs fasèm lo testimòni de la metilacion d'una sequéncia transposabla qu'es inserida près d'un gèn particular. Lo gra de metilacion d'un transposon podent fin finala modular l'expression del gèn ont s'inserèt. L'estudi de l'epigenetica, longtemps abandonada, coneis un grand vam dempuèi la fin del sequenciatge de fòrça genòmas, coma aquel de l'òme.
Atal, un estudi de 2009 del MIT afirma provar una ereditat de cert caractèrs aquerits pels rosegaires. Mais, l’obesitat seriá pas sonque un efièch dirècte tocant los quitas individús tocats mas tanben un efièch transgeneracional. De donadas per l'òme e l'animal semblan mostrar que los efièchs d'una sosalimentacion subida per d'individús poirián en efièch èsser transmeses als descendents.
Democrit d'Abdèra
Los atòms e lo void
Segon Aristòtel, la teoria de l'atomisme de Democrit foguèt una reaccion a las teorias de Parmenides que negavan l'existéncia del movement, lo cambiament e lo void. Parmenides pensava que lo void equivaliá a «res». De mai, pensava tanben que lo movement èra impossible, qu'una causa se mòu se li cal mòure dins lo void e, se lo void existís pas, res se pòt pas mòure.
Demòcrit èra pas brica en acòrdi amb Parmènides e foguèt lo primièr pensaire de l'istòria a defendre l'existéncia del void, en mai de defendre tanben l'existéncia del movement mercés a sa teoria de l'atomisme ja explicada.
L'existéncia d'autres monds
Democrit foguèt tanben lo primièr a se rendre compte que çò que nosautres vesèm coma la Via Lactèa es la lutz d'un multitud d'estelas distantas. Aquò lo menèt a prepausar que l'univèrs conten fòrça d'autres monds, unes d'aquestes benlèu abitats:
.
La màger part de sos escrits son pas servats, foguèron destruits a l'Edat Mejana. Mas coneissèm unas de sas òbras que son citas per d'autres autors. Sabèm qu'escriguèt sus la fisica e las matematicas: Dels nombres, De la geometria, De las tangentas, De las mapas e Dels irracionals.
Demòcrit es nomenat «lo filosòf que ritz» qu'a un caractèr gaujós e per contra de Eraclit: «lo filosòf que plora».
L'alma e las sensacions
Per Democrit, l'èsser uman es un mond en miniatura e, doncas, la son alma pareis als atòms que constituisson l'univèrs. Alara, l'alma, coma principi de movement, ven presenta dins aquesta «frontièra de fa de viure». Una frontièra mobila qu'exprimís lo ritme de l'existéncia. Amb aqueste imatge, Democrit retorna al sens primitiu de l'alma coma buf, coma vida que s'identifica, en cada exalacion, al cosmòs. Dins aquesta frontièra se produson las sensacions.
L'etica
La màger partida de sos escrichs conservats parlan del comportament uman. Mai, la beutat, la justícia, l'amistat e la politica son de tèmas que sorgisson, entre d'autres, dins aquesta recèrca d'una etica de la rason de la solidaritat. Una de sas frasas mai conegudas son:
Mòrt de Democrit
Sa coneissença, per las sciéncias, matematicas, mecanica, gramaticiana, musica e filosofia, se traduguèt en fòrça libres que dona una lista Diogenes Laerci.
Cap de sas òbras foguèt conservada mai se sap qu'èran suls tèma de l'etica, filosofia, sciéncias naturalas, matematicas, astronomia, musica, poesia, ritme, sus Omèr, lingüistica, gramaticiana, medecina, agricultura, pintura, mitologia, istòria e mecanica (Vitruvi li atribuís unas invencions). Sembla qu'aviá tanben de coneissenças en perspectiva, mas los dos libres de tactica que li son atribuits per Fabricus (Τακτικὸν καὶ Ὁπλομαχικόν) son, en realitat, de Damocrit.
.gent
(neerlandés, Gant, vila de Belgica) es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuèi lo 13 de julhet de 2014.
Gas nòble
Lei gas nòbles ò gas rars son leis elements quimics dau grop 18 de la taula periodica. Forman una familha particulara de gas monoatomics fòrça pauc reactius :
! Periòde ! colspan="2" | Element quimic ! Numèro atomic ! Familha d'elements ! Configuracion electronica ! He ! Ne ! Ar ! Kr ! Xe ! Rn ! Og
Paisana
Paisana  (Paesana en italian) es una comuna de la Comunautat montanhòla  de las Vals Pò-Bronda-Infernòt, dens las Valadas Occitanas, Província de Coni dins la region de Piemont en  Itàlia.
Gas nòble
La reactivitat quasi inexistenta dei gas nobles es la consequéncia de l'empliment complèt de sei jaç electronics. Dins de circonstàncias particularas, es possible d'obtenir de reaccions implicant lei gas nòbles pus pesucs amb d'elements fòrça oxidants coma lo fluòr e l'oxigèn. L'abondància d'aquelei gas despend de son numèro atomic. L'èli es la segond element pus present dins l'Univèrs mai lo radon, radioactiu, es fòrça rar. Dins l'atmosfèra terrèstra, l'èli es relativament rar car sa massa febla li permet de s'escapar dau camp gravitacionau terrèstre. Lo gas rar pus frequent i es donc l'argon qu'es produch per la desintegracion radioactiva dau potassi-40.
La natura precisa de l'oganesson, identificat en 2006, es pas encara determinada.
Guèrra Sinovietnamiana
La Guèrra Sinovietnamiana se debanèt dau 17 de febrier au 16 de març de 1979 entre China e Vietnam. Foguèt causada per la volontat chinesa d'ajudar son aliat cambotjan envaït per Vietnam. Pasmens, après un mes de combat, lei fòrças chinesas foguèron blocats dins lo nòrd de Vietnam per lei milícias frontalieras vietnamianas sostengudas per d'unitats de l'armada regulara. En fàcia d'aquela revirada e de la resisténcia vietnamiana, lei tropas chinesas foguèron retiradas en març de 1979.
Guèrra Jiboti-Eritrèa
La Guèrra Jiboti-Eritrèa foguèt un conflicte frontalier entre Eritrèa e Jiboti, sostengut per França. Se debanèt dau 10 au 13 de junh de 2008 a l'entorn dau vilatge de Ras Doumeira. Lei fòrças de Jiboti capitèron de reprendre lo vilatge inicialament ocupat per leis Eritreans.
T-37
thumb|right|[[Fotografia d'un T-37A, version principala dau veïcul.]]
Lo T-37 es un carri leugier amfibiu URSS desvolopat au començament deis ans 1930. Fòrça leugier (3,2 t) e pauc armat (mitralhièra de 7,62 mm), foguèt produch a 2,625 exemplaris entre 1933 e 1936. Au començament de la Guèrra Germanosovietica, 2,225 unitats èran en servici. Subiguèron de pèrdas importantas en causa d'un blindatge quasi inexistent de 3 a 9 mm mai foguèron utilizats fins a 1943 per d'operacions de reconoissença ò de passatges de corrents d'aiga.
Cassinhòlas (omonimia)
Cassinhòlas pòt essèr:
Tours-en-Vimeu
Tours-en-Vimeu es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Geografia
Bourg picard Del Vimeu, situat sul plâteau del marge drech de la Bresles e a 19 km de la Mange, facilament accessible pel anciana RN 28 (actuala RD 928) e la autoroute.
Bourg picard du Vimeu, situé sur le plâteau de la rive droite de la Bresles et à 19 km de la Manche, aisément accessible par l'ancienne RN 28 (actuelle RD 928) et l'autoroute.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Dels trabalhs de voirie, cap a 1754, an permeses de descobrir sul territòri de la municipalitat un buste en bronze de Cybèle, #que çò comte de Caylus ne ven acquéreur e #que serà, a la siá mòrt, ofrit al Gabinet dels condecores ont es totjorn conservat. En 1852, dels registres portats per la Societat de las antiquaires de Picardie meton egalament al jorn las rèstas d'un fanum (temple gallo-romain) #que liuran tessons de ceramica, de las monedas, de las tuiles e de las lòsas en grès siliceux.
Des travaux de voirie, vers 1754, ont permis de découvrir sur le territoire de la commune un buste en bronze de Cybèle, dont le comte de Caylus devient acquéreur et qui sera, à sa mort, offert au Cabinet des médailles où il est toujours conservé. En 1852, des fouilles menées par la Société des antiquaires de Picardie mettent également au jour les restes d'un fanum (temple gallo-romain) qui livrent des tessons de céramique, des monnaies, des tuiles et des dalles en grès siliceux.
Demont
Demont (localament escrich Ëdmount ; Demonte en italian) es una comuna occitana de las Valadas Occitanas dins la Comunautat montanhòla  de la Val d'Estura. Administrativament es dins la província de Coni e la region de Piemont de l’Estat italian.
Tours-en-Vimeu
Nòtas
<references group=N/>
Tornada (atmosfèra)
Un tornado es un fenomèn meteorologic achavanit e violent que consistís en un revolum d'aire en rotacion rapida de quauquei centenaus de mètres. Pòu localament entraïnar la formacion de vents destructors (fins a 500 km/h), susceptibles de derrabar de brancas, de desracinar d'aubres e de destrurre de construccions umanas.
Etimologia
Lo tèrme « tornado » vèn probable de l'espanhòu tronada, aparegut au sègle XVI, per descriure lei revolums violents d'aire observats dins lei colonias d'America. L'anglés adoptèt rapidament lo mot sota la forma tornado. Puei, aqueu tèrme se difusèt vèrs leis autrei lengas per donar el tornado en espanhòu, el tornado en catalan, il tornado en italian, der Tornado en alemand, e la tornade en francés.
De l'Antiquitat ai premierei descripcions
Lei tornados son un fenomèn meteorologic conegut dempuei l'Antiquitat coma l'illustran divèrsei testimònis. Per exemple, au sègle VI apC, Gregòri de Tors (538 ò 539 - 594) depintèt un revolum que destruguèt una region ben localizada de la vau de Léger. Pasmens, lei tornados laissèron gaire de traças dins lei tèxtes ancians car son relativament pauc frequents dins lei regions restadas per leis estats principaus de l'Antiquitat e de l'Edat Mejana.
Aquò cambièt ambé l'arribada deis Europèus en America. D'efiech, la multiplicacion dei tornados observats per leis Espanhòus e, sustot, per lei colons anglés installats dins lei Tretze colonias necessitèt de crear un mot especific que foguèt « tornado ». A partir dau sègle XVIII, de scientifics comencèron de s'interessar au fenomèn. La premiera descripcion foguèt redigida en 1773 per un professor britanic dich Samuel Williams. Observèt una tromba marina venir un tornado, depintèt lo revolum e notèt la direccion dei vents.
La descubèrta dei paramètres favorables a la formacion dei tornados
Au sègle XIX, la colonizacion progressiva dau territòri estatsunidenc foguèt a l'origina de la fondacion de vilas dins de regions durant tocadas per lei tornados. Aquò entraïnèt pauc a pauc una intensificacion dei cèrcas meteorologicas sus lo fenomèn. Lo pus important foguèt menat, dins lo corrent deis ans 1880, per lo còrs deis engenhaires de l'armada estatsunidenca que formèt una còla de 2,000 volontaris per documentar totei lei cas de tornados dins lo centre e lo sud deis Estats Units.
Lo resultat permetèt de descriure lei paramètres favorables a la formacion de tornados. En revènge, lei servicis meteorologics mau capitèron d'utilizar aqueleis informacions per preveire l'aparicion de tornados. Ansin, lo National Weather Service – lo servici meteorologic estatsunidenc – refusèt de mencionar sei previsions tornadicas fins a 1938.
Dei premiers modèls a la descubèrta deis ecòs de cròc
La revirada dau còrs deis engenhaires de l'armada estatsunidenca demeniguèt l'interès per lei tornados fins ais ans 1920-1930. Pasmens, una tiera de catastròfas, especialament aquela dau tornado dei tres Estats en 1925 (747 mòrts), e lo perilh representat per lei tornados per leis avions suscitèron d'estudis novèus. Foguèron ajudats per lei progrès tecnologics que permetián, d'ara endavant, de realizar de mesuras au sen dei chavanas.
En particular, après la Segonda Guèrra Mondiala, lo desvolopament dau radar meteorologic permetèt d'obtenir d'informacions sus l'estructura verticala de l'atmosfèra dins lei nívols convectius a l'origina dei chavanas. Permetèron de definir lo premier modèl complèt dau fenomèn e, lo 25 de març de 1948, dos oficiers meteo estatsunidencs, E. J. Fawbush e R. C. Miller, capitèron de preveire per lo premier còp la formacion d'un tornado.
Un progrès decisiu dins la prediccion dei tornados foguèt la descubèrta, en 1953, deis « ecòs de cròc » per l'engenhaire estatsunidenc Donald Staggs. D'efiech, aquelei formacions, caracteristicas dei mesociclòns, èran a l'origina d'ecòs dins lei senhaus radars. Sa deteccion permetèt de trobar un mejan relativament simple per identificar lei tornados potencialament en formacion e aqueu metòde es totjorn fòrça utilizat a l'ora d'ara.
L'introduccion dei radars Doppler e la modelizacion dei chavanas tornadicas
Dins lo corrent deis ans 1950-1970, divèrsei progrès foguèron realizats pertocant la modelizacion dei tornados. Lo premier regardèt l'introduccion de radars meteorologics d'efiech Doppler que permèton un melhor deteccion deis ecòs de cròc. Ansin, lei sistèmas d'alèrta venguèron pus eficaç.
En parallèl, divèrsei trabalhs foguèron menats sus lei tornados. En particular, leis Estatsunidencs Robert Wilhelmson e Joseph Klemp estudièron lei chavanas tornadicas, especialament lei zònas d'ecòs de cròc. Capitèron de prepausar lo premier modèl complèt de chavana tornadica e d'i calcular lei variacions de temperatura e de velocitat dei vents e lei cambiaments d'estats de l'aiga. Dins lo corrent dau decenni, Joseph Klemp, ajudat per Richard Rotunno, contunièt sei trabalhs e estudièt la mesa en rotacion dei corrents ascendents e descendents au sen dei chavanas supercellularas. Aquò permetèt d'establir mielhs la circulacion dei vents dins lei mesociclòns.
Un autre trabalh important dau periòde foguèt aqueu dau Ted Fujita (1920-1998). Gràcias a d'estudis dei degalhs entraïnats per lei tornados d'America dau Nòrd, prepausèt una escala permetent de definir l'intensitat dau fenomèn. Son modèl s'impausèt rapidament e se difusèt dins lo rèsta dau mond. Pasmens, presentava de problemas importants en causa dei dificultats d'estendre un modèl de destruccion previst per lei construccions estatsunidencas a d'autrei país. Ansin, en 2007, foguèt remplaçat per l'escala de Fujita melhorada qu'es mai basat sus la velocitat dei vents.
Lei limits dei modèls actuaus
Maugrat totei lei progrès realizats durant lo sègle XX, la comprenença dei tornados es pas encara complèta a l'ora d'ara. Lo problema principau regarda lo liame entre lo revolum dau tornado eu meteis e lo mesociclòn. D'efiech, dins lo corrent deis ans 1960-1970, divèrsei cèrcas, especialament aquelei de l'Australian Bruce Morton, permetèron d'explicar son estabilitat e sa talha reducha a respèct dau mesociclòn. Pasmens, aquò permetèt pas d'explicar perqué lo revolum comença de se formar entre quatre e uech quilomètres d'altitud avans de se propagar vèrs lo sòu.
Lo modèl actuau dau tornado presenta tanben un segond problema dins sa descripcion dei tornados d'embuts multiples. En particular, existisson de pareus tornado principau - tornado satellit que son origina es encara desconeguda.
Definicion
Segon lei meteorològs, un tornado es un revolum violent d'aire, en rotacion en contact ambé lo sòu e amb un nívol dau tipe cumulus, qu'es generalament visible sota la forma d'un embut. . Se l'embut aganta pas lo sòu, lo fenomèn es dich embut nivolós.
L'embut a generalament l'aspèct d'una colona verticala mai de tornados mai ò mens penjadas existisson tanben. Sa basa es sovent enviroutat per un nívol de curum. Lei dimensions dei tornados ne fan un fenomèn localizat. Ais Estats Units, país onte lei tornados son fòrça estudiats, lo revolum mejan a un diamètre de 150 m e percor una distància de 8 km. Pasmens, de fenomèns pus importants pòdon aver luòc coma lo tornado d'El Reno (2013) que son diamètre foguèt estimat a 4,2 km e lo tornado dei tres Estats (1925) que percorreguèt 352 km.
La longor de l'embut es fòrça variabla car despend de l'autor dau nívol a l'origina dau tornado. Pòu mesurar de quauquei desenaus de mètres a plusors quilomètres. Enfin, la rotacion dau revolum pòu èsser dins lei sens ciclonics ò anticiclonics. Dins aquò, lei tornados anticiclonics son rars (1-2% segon lei observacions estatsunidencas) e an una intensitat e un diamètre febles.
Durada dau fenomèn
Pasmens, dins lei chavanas pus violentas, que son dichas chavanas supercellularas, lei condicions favorablas a la formacion de tornados, especialament lo corrent ascendent e lo mesociclòn, pòdon venir relativament estables e se mantenir en plaça sus de distàncias importantas. Dins certanei cas, la chavana pòu alora engendrar plusors tornados e se parla de còps de « familhas de tornados ». Per exemple, lo 3 de mai de 1999, 66 tornados se formèron en Oklahoma e en Kansas. Dins d'autrei cas, se fòrma totjorn un tornado unic mai son existéncia dura generalament plusors oras.
Embut
Leis embuts dei tornados presentan de variacions importantas de talhas e de formas. Es donc sovent malaisat de determinar l'intensitat dau fenomèn a partir de l'aspèct dau revolum. Pasmens, i a quauquei trachs mai ò mens generaus.
Dins lei tornados pus febles, onte lei vents passan pas 180 km/h, l'embut es sovent drech, lisc e non turbulent. Ambé l'intensificacion dau fenomèn, l'embut comença pauc a pauc de venir turbulent e tumultuós. Enfin, pendent lei fenomèns pus violents, de tornados segondaris pòdon se formar a l'entorn dau revolum principau. Lei vents i son sovent fòrça rapids que pòdon i agantar, a la basa, 480 km/h.
Certanei tornados presentan tanben d'embuts multiples :
Occuréncia
Lei regions pus favorablas a la formacion de tornados se tròban ai País Bas, au Reiaume Unit, dins certanei regions balticas, en Itàlia, en Alemanha, ais Estats Units d'America, en Uruguai e dins lei regions vesinas, en Bangladèsh,dins l'oèst d'Austràlia e en Africa dau Sud. Pasmens, de tornados pòdon se formar en la màger part d'America dau Nòrd e d'Euròpa, en Japon, lòng de la costat orientala de China, lòng de la vau de Ganges, ai Filipinas, en Austràlia, en Nòva Zelanda, en Africa dau Sud, en Uruguai e dins lo nòrd-èst d'Argentina.
En Occitània, l'endrech pus favorable a la formacion de tornados es lo departament de Var, especialament la zòna litorala dau Tolonenc e dau massís dei Mauras. D'autrei regions propícias son lei departements dei Bocas de Ròse e d'Erau e lei regions situadas a l'entorn de Lemòtges, de Periguers e de Brageirac.
Autrei fenomèns meteorologics semblant lei tornados
Existís divèrsei fenomèns similars ai tornados qu'entraïnan la formacion d'embuts :
Condicions de formacion
Tres condicions son necessàrias, au sen d'una chavana, a la formacion d'un tornado : La preséncia d'un corrent d'aire descendent favoriza mai l'aparicion d'un tornado mai es pas indispensabla.
La formacion de corrents d'aire ascendents
Una chavana violenta es entraïnada per lo rescòntre entre un jaç d'aire caud e umid d'altitud bassa e un jaç d'aire freg e eissuch d'altitud auta. D'efiech, la possada d'Arquimèdes favoriza la montada dei massas d'aire caud dins lei jaç superiors de l'atmosfèra onte son refrejats entraïnant la condensacion de l'aiga e la formacion de precipitacions.
Villayerno Morquillas
Villayerno Morquillas es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Tornada (atmosfèra)
La formacion de corrents d'aire en rotacion
Dins de condicions de cisalhament important dei vents, la diferéncia de velocitats pòu entraïnar l'aparicion d'un movement de rotacion dei vents a l'entorn d'un aisse orizontau. Dins certanei cas, aquelei vents pòdon intrar en interaccion amb un corrent ascendent. L'aisse de rotacion pòu alora bassacular e venir verticau. Puei, sota son influéncia, va entraïnar la mesa en rotacion dau corrent ascendent. Aqueu fenomèn de rotacion comença generalament dins lo troposfèra, entre quatre e uech quilomètres d'altitud. Lo diamètre d'un tal revolum, dich mesociclòn, pòu agantar un vintenau de quilomètres.