cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Coahuila
Las cinc pus grandas vilas de Coahuila son la capitala de l'Estat de Saltillo; la segonda es Torreón; la tresena es Monclova (anciana capitala de l'Estat); le quatrena es Ciudad Acuña; e la cinqena es Piedras Negras.
Sosprefectura
En França, la sosprefectura es la vila capluòc d'un arrondiment. Es tanben lo luòc ont se situa los servicis administratius e lo bastiment qu'ostala lo sosprefech e sos servicis.
Anastasi III
Anastasi III (mòrt en junh de 913) foguèt lo 120 papa de la Glèisa Catolica d'abriu de 911 a junh de 913. Succediguèt a Sèrgi III (904-911) e foguèt remplaçat per Landon (913-914).
Eissit de l'aristocracia romana, èra benlèu lo fiu illegitim de son predecessor Sèrgi III. Son pontificat es fòrça mau conegut mai se debanèt durant un periòde d'afebliment de la papautat qu'èra sota l'autoritat dau còmte de Tusculum Teofilacte I.
Constellacion
thumb|right|200px|Mapa de la constellacion d'[[Orion]] Una constellacion es un dels 88 parçans imaginaris que devesisson lo cèl — o l'esfèra celèsta —. Lo tèrme es tanben tradicionalament emplegat per designar un grop d'estelas visiblas e que forman amassa una configuracion o un dessenh particular.
Unas constellacions plan conegudas forman de dessenhs familiars d'estelas lusentas. D'exemples son Orion (que conten una figura de caçaire), Leon (formada d'estelas lusentas que delimitan lo dessenh d'un leon), Escòrpi (un escòrpi), e Crotz del Sud (una crotz).
Constellacions de Ptolemèu
En mai de las dotze constelaciones del Zodíaco abans presentadas, Ptolemèu apletèt en lo sieu inventari autre 36 figuras:
Las 48 constelaciones inscrichas per Ptolomeo en l'Almagèst foguèron las unicas reconegudas dins lo mond occidental fins a la fin de l'Edat mejana. Amb excepcion d'Argo Navis, que foguèt dividida en quatre constelaciones mai tard, totas elas foguèron adoptadas sens de cambiaments per l'Union Astronomica Internacionala.
Nayarit
Nayarit  es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic.
Milán Füst
thumb|right|180px|Un bust de Milán Füst a Budapèst. Nascut en 1888 a Budapèst e mòrt dins la meteissa vila en 1967, escrivan e poèta. En ongrés, lo seu nom se ditz «Fusht Milann».
Giambattista Basile
Giambattista Basile (Nàpols, 1566 o 1575 - Giugliano in Campania, 23 de febrièr de 1632) es un poèta, cortesan e escrivan italian.
Archaea
Las arquèas o Archaea son microorganismes unicellulars desprovedits de nuclèu cellular e d'organits. D'aparéncia similara a las bacterias, son longtemps estadas consideradas com bacterias particularas, adaptadas aus mitans extrèmes. Totun, lo desvolopament de las tecnicas de sequenciatge genetic mostrè diferéncias importantas. Maugrat contestacions, las arquèas estón alavetz classadas dens un regne distint deu vivent. Uei, aquera idèa es globaument acceptada per la comunautat scientifica.
Milán Füst
Sa vida
Estudiant a Budapèst, publica sos prumièrs escrits dins la revista Nyugat en 1908.
Giambattista Basile
Es subretot conegut pel recuèlh Lo Conte dels contes (Lo Cunto de li cunti overo Lo trattenemiento de peccerille), mai comunament designat jol títol de Pentamerone.
Milán Füst
Son òbra
Poesia
Archaea
Descobèrta e istòria evolutiva
La descobèrta de las arqueobacterias es ua consequéncia deu desvolopament de la filogenetica. En 1977, los microbiologistas estatsunidencs Carl Woess (1928-2012) e George E. Fox (vadut en 1945) identifiquèn un sosgrop distint de procariòtas dens un arbe filogenetic fondat sus l'estudi de sequéncias d'ARN ribosomic 16S. Aqueth sosgrop estó iniciaument nommat « arqueobacterias » mes Woese insistí sus las soas diferéncias dab la rèsta deus procariòtas. Drin a drin, que's desvolopè donc l'idèa de l'existéncia d'un tresau regne deu vivent enter los eucariòtas e los procariòtas. Totun, aquera vision n'estó pas partatjada per tota la comunautat scientifica e de personalitats com Thomas Cavalier-Smith (1942-2021) preferín considerar los arqueobacterias com un embrancament particular dens lo regne de las bacterias. Mes s'impausè lentament pr'amor que las descobèrtas d'arqueobacterias se multipliquèn. En parallèl, lo tèrme « arquèa » remplacè « arqueobacteria » entà illustrar la diferéncia enter los dus regnes.
Milán Füst
Son òbra
«Változtatnod nem lehet» (Te faire cambiar es pas possible) 1914
Giambattista Basile
Biografia
Nascut a Nàpols dins una familha de la classa mejana, Giambattista Basile foguèt cortesan e soldat près de mai d'un princes italians, coma lo Dòge de Venècia. Segon Benedetto Croce seriá nascut en 1575, alara que d'autras fonts seriá nascut en 1566.
Milán Füst
Son òbra
Pròsa
Archaea
Descobèrta e istòria evolutiva
L'estudi de l'istòria evolutiva de las arquèas es un subjècte de recèrca complicat. En efèit, los fossiles ancians son rares e l'identificacion de trèits distintius es complèxa. N'es pas donc possible d'establir ua cronologia segura de l'aparicion e de l'evolucion de las arquèas. Segon Woese, constitueishen, dab los procariòtas e los eucariòtas, un linhatge distint deu vivent qui seré gessida d'ua medisha colonia d'organismes ancestrau. Au contrari, per Radhey S. Gupta o Thomas Cavalier-Smith, los eucariòtas e las arquèas son gessits deus procariòtas. Uei, n'es pas possible de concludir sus la validitat d'aqueras teorias mes l'existéncia de las arquèas com regne es globaument acceptada.
Giambattista Basile
Biografia
Giambattista Basile comencèt a escriure de poèmas a Venècia puèi es enseguida tornat a Nàpols per servir coma cortesan jos la proteccion de Don Marino II Caracciolo, prince d'Avellino a qui decidiguèt son idilli L'Aretusa (1618). A sa mòrt, èra vengut Comte de Torrone.
Archaea
Descobèrta e istòria evolutiva
Recentament, cau notar l'aparicion d'ua tresau teoria. Segon era, los eucariòtas serén gessits de la fusion enter linhatges d'arcquèas de procariòtas. La descobèrta de trèits comuns aus eucariòtas e aus procariòtas d'ua part e aus eucariòtas e aus arquèas d'auta part favoriza la soa difusion. Aqueras fusions poirén estar la consequéncia de relacions simbioticas enter organismes.
Milán Füst
Son òbra
«A feleségem története» (L'istoria de ma femna)1942
Giambattista Basile
Biografia
Basile es subretot conegut per aver escrich un recuèlh de contes napolitans titulat Lo cunto de li cunti overo Lo trattenemiento de peccerille (en napolitan significa « Lo conte dels contes o Lo divertiment dels mainats »). Aqueles contes foguèron publicats en dos volums après sa mòrt per sa sòrra Adriana en 1634 e 1636 jol pseudonim de Gian Alesio Abbatutis.
Giambattista Basile passèt fòrça temps dins las corts nobiliàrias del reialme de Nàpols. Los contes du Pentamerone se debanan dins los bòscs e los castèls de la Basilicate, e subretot près de la vila d'Acerenza.
Archaea
Classificacion
Lo classament de las arquèas es un maine en evolucion constanta e las oposicions i son frequentas. En efèit, es dificile de ligar enter eths los grops d'arquèas actuaument coneguts. En consequéncia, classificacions diferentas existeishen. Dus embrancaments, los Euryarchaeota e los Crenarchaeota, son presents dens la màger part deus classaments mes la rèsta de las arquèas es integrada a grops provisòris.
Giambattista Basile
Presentacion del Conte dels contes
Lo Pentamerone de Basile es bastit jol modèl del recit encastre intercalant de racontes secondaris estructuralament ligats a l'intriga màger. I a cinquanta contes, escampilhats en cinc jornadas s'acabant per una eglòga.
Archaea
Caracteristicas cellularas
D'un punt de vista morfologic e fisiologic, las arquèas son hèra divèrsas. Son èstes unicellulars dab ua talha variant enter 0,1 e 15 µm, mes d'arquèas pòden formar agregats o filaments d'ua longor anant dinc a 200 µm. Pòden aver ua fòrma d'esfèra (clesc), d'espirala, de bastonet (bacilles), de rectangle... Totun, l'estructura generau d'ua arquèa es pròcha de la de las bacterias procariòtas. La paret cellulara es generaument compausada de lipides e d'ua jaça S. Lo materiau genetic, format de cromosòmas circulars, n'es pas protegit per un nuclèu cellular. Pasmens, la natura deus lipides es diferenta d'aqueths utilizats per las bacterias e los eucariòtas. En mei, las parets cellularas de las arquèas pòden estar formadas d'ua jaça simpla, causa impossibla dens los dus autes regnes. Ua auta particularitat concerneish los mecanismes de transcripcion de l'ADN qui son similars aus deus eucariòtas.
Giambattista Basile
Presentacion del Conte dels contes
Giambattista Basile reculhiguèt e adaptèt de contes eissits de la tradicion orala dels sud d'Itàlia, sens pasmens exclure de fonts escrichas (Le Piacevoli Notti de Straparola) e l'apond d'un estil a vegadas trivial e d'autras sofisticat e preciós que fa son originalitat. En efièch, quitament sr l'encoratge oral del recuèlh es discutit, a l'ora d'arar, los arguments invocats per rebutar l'inspiracion orala de l'autor ne sont pas sufisentament fòrts per que abandona aquela idèa.
De resons d'aqueles recits se trapan dins de contes de Charles Perrault e dels Fraires Grimm, qu'amavan fòrça una granda admiracion a aqueles contes napolitans (prefàcia dels Contes dels fraires Grimm de 1812). Es par exemple lo cas de Pèl d'ase ("L'orsa", II, 6), de Cendrilhon ("La Gatta cennerentola", I, 6), del Cat botat ("Cagliuso", II, 4), de las Fadas ("Las doas pichina pizzas", IV, 7 e "Las tres fadas", III, 10), de La bèla dormanta ("Solelh, Luna Talia", V, 5) de Perrault; d'Ansèl e Gretèl dels Grimm ("Nennillo et Nennella", V, 9).
Archaea
Caracteristicas cellularas
Lo metabolisme de las arquèas es tanben variat. Per exemple, arquèas pòden produsir los lors compausats organics a partir d'ua hont de carbòni minerau shens apòrt de lutz. Au nivèu fisiologic, existeish organismes aeròbis, anaeròbis facultatius o estrictament anaeròbis.
Giambattista Basile
Presentacion del Conte dels contes
Lo Cunto es conegut jol nom de Pentamerone, un títol utilizat pel primièr còp dins l'edicion Bulifon de 1674 fasent allusion al Decameron de Boccace, qui presenta la matritz del genre e que se debana tanben en Jornada regropant detz istòrias cadunas. Pasmens la construccion de la compilacion de Basile es un pauc diferenta, amb un recit encastre (obertura) que d'esprel conten un conte meravelhós que trapa son acabament dins la concluson o cinquanten conte, un pauc al biais de las  mila e una nuèits.
Archaea
Abitat
Las arquèas son sustot coneishudas per la soa preséncia dens los mitans extrèmes (guèisers, humaròlas sosmarins, jaç de petròli... ). Las arquèas extremofilas son alofilas, termofilas, alcalofilas e acidofilas. Apartienen a grops diferents. Los recòrds de subervita son excepcionaus : 25 % de saus peu genre Halobacterium, ua temperatura de 113 °C e una pression de 250 bars per Pyrolobus fumarii o un pH egau a 0 per Picrophilus torridus. Atau, aqueths organismes son estudiats peus exobiologistas pr'amor que las lors condicions de vita son similaras ad aqueras observadas o imaginadas sus autas planetas. Totun, las arquèas pòblan tanben los mitans ordinaris e son donc presentas dens un nombre gran d'abitats. Per exemple, dens los oceans, pòden representar 20 % deus microorganismes.
Reproduccion
La reproduccion de las arquèas a lòc de faiçon asexuada per division binària, per fission multipla o per fragmentacion. N'i a pas meiòsi e tots los descendents an lo materiau genetic identic. Après la replicacion de l'ADN, los cromosòmas son separats e la cellula se divideish. Aquera replicacion implica enzims e mecanismes similars ad aqueths observats en los eucariòtas. Totun, las proteïnas de la division cellulara qui participan a la creacion de la paret cellulara en formacion son similaras aus lors equivalents bacterians.
Giambattista Basile
Presentacion del Conte dels contes
La traduccion de Benedetto Croce (Bari, 1925) tornèt far descobrir l'òbra en Itàlia, al meteis temps venguèt la basa a de novèlas traduccions estrangièras (en anglés, per Penzer, 1932).
Archaea
Relacion dab l'èste uman
En 2023, l'existéncia d'arquèas patogènas n'es pas demostrada. Totun, relacions son estadas prepausadas enter la preséncia d'arquèas productoras de metan e de malaudias parodontalas.
Ans 1850
../.. | Ans 1820 | Ans 1830 | Ans 1840 |  Ans 1850 | Ans 1860 | Ans 1870 | Ans 1880 | ../..
Istòria
1851 : començament de la Revòuta Taiping amb la presa de la vila fortificada de Yong'an. Dins lo nòrd dau país, començament de la Revòuta dei Nian après una venguda deis aigas catastroficas dau Fluvi Jaune. 1852 : en França, un referendum restaurèt l'Empèri sota la direccion de Napoleon III. 1852 : perseguida dei debats e dei luchas regardant l'abolicion ò lo mantenement de l'esclavatge amb la publicacion dau roman Uncle Tom's Cabin de la jornalista e escribana Harriet Beecher Stowe (1811-1896). Succès major, lo libre agravèt lei tensions entre lei dos camps e aguèt un ròtle important dins lei progrès de l'abolicionisme entre lei populacions dau nòrd deis Estats Units d'America. 1853 : conclusion de la Crompa Gadsden amb Mexic. Permetèt l'annexion d'un territòri d'aperaquí 77,000 km² dau nòrd mexican en cambi de 10 milions de dolars. Aquò deviá permetre de bastir un camin de fèrre transcontinentau mai lo projècte mau capitèt. Lo territòri novèu foguèt integrat au sen de Nòu Mexic (après la Guèrra de Secession, una partida foguèt cedida a Arizòna). 1853 : progrès de la Revòuta Taiping après la conquista de Nanquin (19 de març) que venguèt la capitala de l'insureccion. En revènge, una ofensiva dei rebèls en direccion de Pequin mau capitèt a la fin de l'annada maugrat l'ocupacion de Tianjin (30 d'octòbre). 1853-1854 : en Japon, arribada d'una flòta estatsunidenca cargada de fòrçar lo país a abandonar sa politica isolacionista. En parallèl, mòrt dau shogun Tokugawa Ieyoshi que foguèt remplaçat per Tokugawa Iesada. Dins lei fachs, sei conselhiers assegurèron la gestion de l'Estat. Lei Japonés foguèron obligadas de signar la Convencion de Kanagawa que durbiguèt lei pòrts de Shimoda e de Hakodate ais Estatsunidencs. França, lo Reiaume Unit, Russia e lei País Bas impausèron rapidament de tractats similars. Aquò marquèt la fin de l'isolacionisme japonés. L'efiech sus lo prestigi dau Shogunat foguèt catastrofica e aquela umiliacion aguèt un ròtle important sus la restauracion dau poder de l'emperaire (→ 1867). thumb|right|[[Fotografia d'una posicion d'artilhariá britanica durant la Guèrra de Crimèa.]]
Cultura
1853 : fin de la bastida dau Palais de Dolmabahçe a Istambul. Mesclèt divèrseis estiles d'origina europèa (barròc, rococò e neoclassic) amb de trachs islamics e venguèt lo centre administratiu principau de l'Empèri Otoman fins a 1922.
Oèd
Un oèd o oadi (venent de l’arab وادي (  ouādī  ), « valada, lièch de riu, riu »), es un tèrme generic designant un fluvi d'Africa del Nòrd e de las regions mièg deserticas amb un regim idrologic fòrça irregular. Subretot present dins las regions endoreïcas, s'anima pendent de raras e fòrtas precipitacions. Mas sovent es sec, pòt conéisser d'aigadas espectaculara, carrejant d'enòrmas quantitats de fanga, que provòcan a vegada de cambiament de lièch.
Los oèds de las valladas del Tibesti son nomenats enneris. Mai pichons, existisson d'oèds dins las regions mediterranèas a çò nòstre e en Espanha, conegudas jol nom de « ramblas ».
Etimologia
« Oèd » ven de l'arab وادي oadi, (vengut guad en espanhòl).
Fibra
Una fibra es una formacion elementària, vegetala o animala, d’aspècte filamentós, se presentant mais sovent jos forma de fais. S'utilizada tanben aqueste tèrme per extension per designar de materials minerals o sintetics avent lo mèsme aspècte.
Tipologia
Las fibras son presentadas e l'estat natural un pauc pertot dns l'univèrs. Son mai sovent l'ossada dels vegetals (lin, coton). S'encontran tanben dins de minerals (amiant).
L'Òme, mejans son industrias, fabrica fòrça varietats de fibras sinteticas, semisinteticas, o a partir d'elements naturals, mas tenen pas aquestas formas (nilon, fibra optica).
Las fibras pòdon èsser classificadas segon lor origina, lor longor, lor consisténcias o quitament segon lor utilizacion.
Mai sovent se destria doas grandas familhas : las fibras naturalas e las fibras dichas « quimicas » mas lo tèrme anglosaxon man-made fibers (fibras realizada per l'òme) seriá melhor que totas las fibras an una composicion quimica. Atal lo coton es compausat de cellulòsa exactament coma la viscòsa fabricada per l'òme.
Fibras d'origina vegetala (cellulosics)
vinheta|Una eissarpa facha de fibras de bambós e de ribans
Michoacán
Michoacán es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic. La capitala n'es Morelia.
Alexandrin
200px|thumb|[[Lissandre lo Grand per Jean Simon Berthélemy.]] L'alexandrin qu'ei un vers qui deu son nom a l'òbra francesa Li Romans d'Alexandre on e ho emplegat. En francés (lenga on l'acent tonic e cad tostemps sus la darrèra sillaba de cada mot) qu'ei compausat de 2 emistiquis de 6 pès, qu'ei a díser un total de 12 pès.
L'occitan, au contre deu francés qu'a ua accentuacion naturaument marcada sus l'abans darrèra sillaba (e, au contre deu catelhan, non possedeish pas cap paraula proparoxitona). En aparéncia doncs, l'alexandrin occitan (lo gran vers de l'Etat d'Aur de la litteratura occitana) que conta 12 vers en inclusent la darrèra sillaba accentuada e en i bèth arrestar lo conte deus pès (lo vers que pòt donc contar ua sillaba mei, se la darrèra paraula b'ei accentuada sus l'avant darrèra sillaba).
Exemples
Lo darrèr pè qu'ei marcat en negre e la cesura dab ua barra :
:Jo'm cranhi que vosauts / hètz tot a la bambòla, :Brave e digne guerrièr / que l'Espanha regarda, :Se dins lo desespèr / un òme s'abandona
Oaxaca (estat)
Oaxaca es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic.
Lista alfabetica dels genres de carnivòrs
S
rapace
La bèla dormenta
thumb|300px|La bèla dormenta (Sleeping Beauty), pintura d'Henry Meynell Rheam La bèla dormenta o La bèla dormenta del bòsc o La bèla del bòsc dorment es un conte de fadas nascut de la tradicion orala. Las versions mai difusadas del conte son, en òrdre cronolologic, Talia, Solelh e Luna, de l'italian Giambattista Basile (Pentameron, 1634), La bèla del bòsc durmient, del francés Charles Perrault, (Los contes de maire l'auca, 1697) e Dornröschen o La Bèla dormenta del bòsc, dels alemands Jacob e Wilhelm Grimm (de Contes de l'Enfància e del fogal, 1812).
Ara, las versions mai popularas son los recits basats sul conte de Charles Perrault e influenciats per d'elements dels Fraires Grimm. Lo succés de la version cinematografica de Walt Disney Pictures, de 1959, contribuiguèt fòrça en la popularizacion de l'istòria a escala mondial.
Trama
La sinòpsis seguent se basa sul raconte de Perrault e dels Fraires Grimm (los elements caracteristics de la version de Basile son mencionat en la seccion "Variantas"):
Après una longa esterilitat un rei e sa reina an una filha. Invitan a una fèsta, en onor de la mainada, de menas de fadas o damas que mejançant de mascariás lor autrejan de dons positius. Mas alara interven una dama o fada qu'avián oblidat de convidar, qu'otratjada, declara que lo jorn que la mainada farà los quinze -o setze- ans se fiçarà lo det amb lo fus d'un rodet e ne morirà. Mas una de las fadas o damas convidadas qu'aviá autrejat pas encara lo sieu don a la princessa merma aquel malefici: la princessa se fiçarà lo det, mas puslèu que de morir dormirà un sègle.
En van, lo rei enebís totes los rodets dins lo sieu reialme e que se los creme totes. Atenguent l'edat indicada, la princessa, curiosa dins una tor del castèl, tròba una vielhòta que fiala amb un rodet. La gojata lo pren, se fiça lo det e cai endormida. Lo sòm s'espandís a totes los abitants del castèl, e aquel es amagat per una espessa vegetacion.
Cent ans après un prince ausís l'istòria de la bèla dormenta e se dirigís cap al castèl amb la tòca de la desrevelhar. La vegetacion li dobrís passatge. Quand arriba dins lo castèl tròba la princessa endormida e demòra captivat per sa beutat. A aquel moment ela e totes los estatjants del castèl se desrevelhan, e mai tard lo prince e la princessa se maridan.
Un còp los dos joves maridats, lo prince torna al sieu reialme. Alà revèla pas als sieus parents çò qu'arribèt amb la princessa, amb la paur que sa maire, que se ditz qu'es en partida ogra, se vire contra son esposa e los filhs que poirián aver amb ela. Los enfants son fin finala dos: una dròlla que se nomena Auròra, e un mainat que se nomena Jorn.
Al morir lo rei, lo prince eireta de la corona e mena al sieu reialme son esposa e sos enfants. Alà son plan recebuts per totes, levat per la reina maire.
Un jorn lo rei deu s'absentar e sa familha demòra al palai. Alara la reina maire ordona al cosinièr d'aucir Auròra e la preparar per la manjar. Mas lo cosinièr fa que son esposa amague la mainada e a la plaça d'Auròra cosina un anhèl, que la reina maire manja segura qu'es la sieuna felena. Çò meteis se repetís amb lo prince Jorn e amb la reina consòrt (qu'aviá estat la bèla dormenta): totes son amagats de l'ogressa a l'ostal del cosinièr. Mas finalament l'ogressa passa près de l'ostal e ausís lo rire dels mainats. Furiosa de l'engana ordena que se prepare una olassa emplida de sèrps, de grapauds e tota mena de creaturas marridas e mortalas. Son intencion es d'i metre dedins la consòrt, lo cosinièr, son esposa e los mainats.
Quand s'anava executar la senténcia, arriba lo rei, mas, al veire tot aquò, l'ogressa se geta dins l'ola e es devorada per totas las verminas qu'i a dedins. Lo rei deliura son esposa, los enfants, lo cosinièr e sa femna, e fa las onors a aqueles darrièrs per aver protegit sa familha e totes vivon aüroses per sempre.
Lo nom de la protagonista
Dins la version de Basile la protagonista se sona Talia (del grèc Thaleia, "espelida"), dins aquela  de Perrault a pas nom pròpri e dins la version alemanda dels Fraires Grimm se nomena Dornröschen.
Dins la version de Perrault Auròra es lo nom de la filha de la protagonista, mas dins lo balet de Chaikovsky ven lo nom de la maire. Lo film de Disney conservèt aquel transferiment.
Lo nom del conte
Lo nom del recit mai difusat dins la lenga latinas, La bèla dormenta, (que s'apond "del bòsc") ven del nom que li donèt Perrault. Mas Perrault titola son conte amb una ipallaja "La Belle au bois dormant", que seriá La bèla del bòsc dorment.
L'estil
Alara que la version dels Fraires Grimm es fòrça basica per li donar mai d'embeliment e simplicitat, Perrault apond de comentaris perspicaces e quitament umoristics, atal o fa après aver contat lo desrevelh de la princessa: «Fin finala, fasiá quatre oras que parlavan e avián pas encara conversat de la mitat de las causas qu'avián de dire.»— Charles Perrault "«Lo prince ajuda la princesa a se levar e vegèt qu'èra toda vestida, e amb granda magnificéncia; mas s'abstenguèt de li dire que sos vestits èran d'una autra epòca e qu'encara portava colareta; totun ne pareissiá pas mens bèla.»— Charles Perrault"centre|thumb|600x600px|Víktor Vasnetsov (1848-1926): La princessa dormenta (Спящая царевна, 1900-1926).
Fonts
Las fonts del raconte conjugan çò popular e oral amb çò cultivat e escrit. Se coneisson de precedents indians, grecolatins, islandeses, occitanocatalans e franceses. Lo brot del raconte (la domaisèla presa dins un sòm sobrenatural que se desvelha per l'intervencion d'un amant) es ja present en los tèxtes seguents:
Haridwar
Haridwar (o Hardwar) es una vila de l'estat d'Uttarakhand en Índia.
Cabrejas del Pinar
Cabrejas del Pinar es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon. Aperten a la comarca de Pinares.
Haridwar
Administracion
Almora es lo capluòc del districte d'Haridwar.
La bèla dormenta
Fonts
- Saga Volsunga (tèxte islandés anonim escrit a la fin del sègle XIII, mas basat sus de poësias tradicionalas precedentas): Brunilda (Brynhild) se fa malsapiosa del dieu Odin, que l'embarra dins un castèl alunhat endarrièr d'una paret de bloquièrs, alà dormís enrodada d'un anèl de flamas fins que òme la salve e se maride amb ela. L'eròi Sigurd (lo Sigfrid del Cant dels nibelungs) es qu'i capita fin finala.
Haridwar
Demografia
Al recensament de 2011, la populacion de la vila èra de 228 832 abitants, e l'aglomeracion, sonada la metropòli, comptava 310 796 abitants.
La bèla dormenta
Fonts
- Blandin de Cornoalha (poèma occitanocatalan de fins del sègle XIII o del començament del XIV): Un paire fa que la siá filha Brianda caigue dins un sòm prigond e garda lo sieu còs dorment dins la tor d'un castèl aparada per dètz cavalièrs, una sèrp, un dragon e un sarrasin. Blandin venç los guardians e desrevelha la princessa gràcias a un aucèl. Ambedós s'enamoran e se maridan.
Haridwar
Romivatge
Lo Ganges desboca sus las planas de Nòrd d'Índia a Haridwar, luòc d'un romivatge indo important. Tots los dotze ans, se debana la fèsta de kumbha mela.
La bèla dormenta
Fonts
- Fraire de Joi e Sor de Plaser (poèma occitanocatalan de la mitat del sègle XIV): La princessa Sòr de Plaser se dormís misteriosament. Lo sieu paire comanda de bastir pel camp una tor inaccesibla ont despausa a la dormilhosa. Lo prince Fraire de Jòia ausís çò qu'arribèt e s'enamora de la princessa sens la veire. Lo prince aprend magia amb Virgili e mercés a ela es lo sol que capita a intrar dins la tor. Emprenha la princessa dormida, que se desrevelha pas. Fin finala un aucèl la desrevelha en li depausant d'èrbas sus la man e se n'avisa lo prince.
Haridwar
Romivatge
thumb|left|450px|Lo Ganges a Haridwar
La bèla dormenta
Fonts
- Perceforest (Tèxte francés compausat vèr 1340): inserida din l'òbra i a una istòria que las deas Vènus, Lucina e Temis assistisson segon el a una invitacion per la naissença de la princessa Zellandina. Lucina li fa lo don de la santat, mas Temis, otratjada pel fach que los paires de la mainada an obliat de metre un cobèrt per ela, la condemna a morir quand se fiçarà amb una estèla lo primièr còp que fialarà. Pasmens Vènus merma lo malefici cambiant la mòrt contra un sòm que durarà fins que l'estèla siá levada. Quand Zellandina grandís s'enamora de Troilo, cavalièr qu'es obligat a anar far de prètzfaches per se mostrar digne d'ela. Absent Troilo, s'acomplís lo malefici e Zellandina cai dormida. Un aucèl transpòrta Troilo fins a la tor inaccesibla ont la princessa dormís. Ailà Troilo l'embarassa sens la desrevelhar; lo mainat, al nàisser, popa lo det de la sa maire e li extrai alara l'estarengla e la sortís del sòm. Fin finala la princessa e Troilo se maridan.
Lo poèmas occitancatalans e Perceforest utilizan de matèria de Bretanha.
Del raconte dels Grimm se sap que la narratritz de qui l'auriá reculhit èra Marie Hassenpflug, residenta d'Èssa, e se sap a l'ora d'ara qu'èra pas païsana, mas una ciutadana letrada que descendiá de refugiats uganauds franceses, çò qu'enfòrça la teoria de l'origina francesa de l'istòria alemanda. Los quites Fraires Grimm, suspectant que l'istòria veniá de la version de Perrault, pensèron la refusar, mas la semblança amb l'istòria de Brunilda los convenquèt de l'inclure coma un raconte autenticament alemand.
Lo tèma del long sòm emmascat, centre del raconte, a tanben de precedents dins l'antiquitat classica en la legenda d'Epimenides (qu'aquel demorèt, segon çò que ditz, en dorment dins una cauna pendent 57 ans) e dins la legenda crestiana dels Sèt dorments d'Efès (que fugison de la persecucion de Deci se refúgian dins una balma qu'i demòran dorments pendent dos sègles).
Dins los racontes i a tanben de tèmas segondaris amb de precedents reconeissables:
- La masca asirosa e venjadora: L'agent femenin sobrenatural qu'arriba alara qu'èra pas invitada a un festin pòt venir de l'antiquitat classica: Afrodita, non invitada per las femnas de Lemnos; Artemis, a qui Enèu oblidèt d'ofrir un sacrifici, mas sustot Eris, que foguèt pas invitada a las nòças de Tetis e Pelegi. Segon aquela legenda Eris se presenta a las nòças e lança una poma d'aur amb l'inscripcion “per la mai bèla” çò que provòca la disputa d'Afrodita, Èra e Atena. En causissent coma jutge lo prince Paris de Tròia e caduna de las tres divessas ensaja de lo subjugar. Èra li ofrís poder politic, Atenea l'adreiça militara e Afrodita la femna mai polida de la tèrra, la grèga Elena, esposa de Menelas d'Esparta. Paris concedís la poma a Afrodita, rauba Elena e provòca la Guèrra entre Tròia e los aquèus.
Marcèl Bonet
Marcèl Bonet (en francés Marcel Bonnet, Sant Romieg, Bocas de Ròse, 1922 - 2007) foguèt un erudit, istorian e escrivan provençal d'expression occitana, majoral del Felibritge en 1962.
La bèla dormenta
Fonts
- L'esposa asirosa envèrs l'amanta que lo sieu marit a concebut amb el d'enfants: Aquel tèma, que se tròba dins lo recit de Basile, es visible dins lo mite de Leto qui, emprenhada per Zèus, fa nàisser Febo e Diana (lo solelh e la luna, coma se nomenan los enfants de la princessa de Basile) e Èra, esposa de Zèus, la perseguís.
- L'esterilitat en aparéncia incurabla seguent la concepcion d'un filh qu'aurà una sòrta especiala: Aquel tèma present en çò de Perrault e dels Grimm, es ja recurrent dins la Bíblia (Sará e Abraam, Rebeca e Isaac, Raquèl e Jacòb, Manoac e son esposa, Ana e Elcaná, Isabèl e Zacàrias ) e dins las tradicions crestianas extrabiblicas (Joaquim e Anna concebon Maria après una longa esterilitat).
Landon
Landon (mòrt en febrier ò en març de 914) foguèt lo 121 papa de la Glèisa Catolica de julhet ò aost de 913 a febrier ò març de 914. Succediguèt a Anastasi III (911-913) e foguèt remplaçat per Joan X (914-928). Relativament brèu, son pontificat es fòrça mau conegut car la màger part dei documents de la cancelariá de Landon son perduts. Pasmens, foguèt marcat per lo renfòrçament de la menaça representada per lei pilhards arabis installats lòng dau litorau italian que capitèron d'organizar mai d'una incursion còntra la region de Roma.
Calatañazor
Calatañazor es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
La bèla dormenta
Fonts
Un recit un pauc semblant a la bèla dormenta (quitament al recit de Basile) es conegut coma Lo noven conte del capitani, que s'inscriu abitualament dins Las mila e una nuèits, e mai se Victor Chauvin lo considèra una interpolacion qu'introduguèt lo traductor J. C. Mardrus e que prenguèt d'un conte publicat per Guillaume Spitta Bey a París en 1883.
Interpretacion
Lo conte faguèt l'objècte d'interpretacions subretot psicologicas.
Alara, dempuèi una focalizacion psicoanalitica, Bruno Bettelheim sosten que lo tèma central de totas las versions de la Bèla dormenta es que los paires pòdon pas evitar lo desrevelh sexual dels sieus enfants. La fiçada simboliza la primièra emorragia menstruala (menarca), lo sòm lo periòde de maturacion abans d'èsser disponibla per una iniciacion sexuala oportuna e tanben l'isolament narcissic qu'arriba a aquela se produtz pas. Lo poton del prince es l'iniciacion.
Del punt de vista de la psicologia analitica, lo conte es vist coma l'union de dos contraris dins lo procediment de perfeccionament de l'ego. M.L. von Franz sosten que lo significat darrièr lo conte es cossí influís sul complèxe mairal negatiu, que la figura enfoscada de la maire i produsís d'èssers susceptibles, que demoran de contunh ignorats. Atal, los 100 ans de sòm representarián la dilacion del començamenti de la sexualitat adulta, dilacion qu'a per causa aquel excès de susceptibilitat.
Per sa part, la critica feminista se'n prenguèt a la protagonista, condemnada a la passivitat a l'espèra d'un òme que la salva, coma simbòl de la situacion de la femna dins la societat patriarcala. D'autoras coma Hélène Cixous prepausan la reescritura de totas aquestas istòrias que repetisson las versions classicas enfortint lo sistèma patriarcal. Ela meteissa fa quitament una relectura del conte classic qu'implica de mermar un tal sistèma puslèu que de l'enforçar. Segon aquela lectura lo conte mòstra un òme qu'a de besonh de la femna coma una "monaca", un èsser bèl mas manipulable, e perque pòsca prene l'actitud activa e la possibilitat creatritz a besonh que la femna siá "endormida".
Version de Disney
En l'an 1959 sortiguèt lo film basada suls contes classics dels Fraires Grimm e de Charles Perrault, produsit per Walt Disney Pictures, ont i a fòrça las modificacions, las mai notablas, que lo paire de la princessa e la maire de la princessa (que dins aquela version la princessa se sona Auròra) e lo paire veuse del prince (que dins aquela version lo prince se sona Felip) avián ja establit que los sieus enfants se maridarián per que se mantengan las bonas relacions entre los dos de reialmes. La princessa dòrm pas cent ans, coma en las autras versions, las bonas fadas son pas mai que tres, la masca marrida que lança lo malefici a la princessa viu dins un castèl sinistre, tenebrós e proïbit nomenat la Montanha Proïbida, e sequestra lo prince gaireben fins a las darrièras scènas del film. Las tres bonas fadas (que dins aquela version se sonan Flòra, Fauna e Prima) se fan passar per las tantas de la princessa e per de camparòlas que vivon en un ostalet abandonat del bòsc nomenat la Cabana del Lenhaire per l'aparar de la masca marrida (que dins aquela version se sona Malefica) e amagant, cambiant e rebatejant lo veritable nom e la veritabla identitat de la princessa protagonista pendent totes aqueles setze ans.
Notas
<div class="listaref" style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; list-style-type: decimal;">
Bacin de Lac
Lo bacin de Lac qu'ei un parçan centrau de Bearn e per aquesta rason qu'ei tanben aperat còr de Bearn. Qu'ei un parçan on industrias importantas que's desenvolopèn a partir de la annadas 50 dab la descoberta d'un jaç de gaz a Lac e la bastida d'ua usia alumini Pechiney.
Bassuet
Bassuet es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Zacatecas (estat)
Estat de Zacatecas es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic. La capitala n'es Zacatecas.
Senta Radegonda (Perigòrd)
Toponimia
La prononciacion es [ʂe n tɒrade’gũ n dɒ]. Lo nom es atestat en latin en 1365, Sancta Radegundis. Sancta Radegundis es una reina dels francs al sègle VI, molhèr de Clotari Ier, filh de Clodovèu, que fondèt un monastèri a Peitieus e moriguèt monja, , ,. Radegonda es una fòrma sabenta.
Montanhòl
Montanhòl, (Montagnol en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Paul Sereno
200px|vinheta|drecha|Paul Sereno Paul Callistus Sereno (vadut en 1957) ei un paleontològ american dera Universitat de Chicago qu'a descurbit quaqu'es espècias de dinosaures en diuersi continents. A menat excavacions en lòcs coma Mongolia Interiora, Argentina, Marròc e Nigèr (1). Qu'ei un professor ena Universitat de Chicago e tamben un explorador resident dera National Geographic.
Ei eth hilh d'un cartièr dera pòsta (2) e professor d'art ena Prairie Elementary. Paul Sereno demorec pendent era sua infancia en Naperville, Illinois, e se grasec ena Naperville Central High School. Eth sòn descurbiment més conegut ei eth deth Sarcosuchus imperator (tamben conegut coma Supercroc) en Hadaoufaoua, en eth desèrt deth Tenere, en eth Nigèr.
Es fossil descrits per Sereno e sòn equipa son:
Caltojar
Caltojar es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Paul Sereno
Dinosaures
º Afrovenator
º Nau metriau tath Charcharodontosaurus
º Deltadromeus
º Ecarcharia
º Eodromaeus
º Eoraptor
º Erliansaurus
º Graciliceratops
º Nau materiau tath Nerrerasaurus
º Jobaria
º Kryptops
º Neimongosaurus
º Nigersaurus
º Naues especias de Psittacosaurus
º Rajasaurus
º Reptorex
º Rugops
º Spinastropleus
º Suchominus
D'autes reptils fossils:
º Marasuchus
º eth Pterosaures african
º Sarcosuchus imperator
º Araripesuchus
º Keprosuchus
º Laganosuchus maghrebensis
En 14 d'aost de 2008 Sereno auia discurbit un cementeri dera Edat de Peira en Gobero, en eth desèrt saharian deth Nigèr. Atau, e damb eth sòn grop d'arquològs i trabalhéc pendent ueit ans (3)(4). A sigut aperat pera revista People coma ua des 50 persones més beròies dera planeta.
Eth doctor Sereno a confundat eth Project Exploration (http: //www.projectexploration.org ), ua organizacion educatiua sens ànim de lucre tà encoratjar es més joens tà seguir estudis de sciencia.
Gesséc en eth video de 2009 Dinosaur discoveries en tot retipant un aute classic dera CBS, Walter Kronkite (1991). Aguest video siguec vist de nau en eth Disney Channel finau ans 1990.
Fichièr:Paul_Sereno_in_2007.jpg
Referencies
1. ^ Briggs, Helen (12 December, 2007). "New meat-eating dinosaur unveiled" (Web). News article about; Carcharodontosaurus iguidensis was one of the largest meat-eaters that ever lived. BBC NEWS. Retrieved 2007-12-15.
2.^ Spalding, D.A.E., 1993, Dinosaur Hunters: 150 years of extraordinary discoveries, Key Porter Books, Toronto, p. 284
3.^ Dell'Amore, Christine (14 August, 2008). "Ancient Cemetery Found; Brings "Green Sahara" to Life" (Web). News article about; Dinosaur hunters have stumbled across the largest and oldest Stone Age cemetery in the Sahara desert. NATIONAL GEOGRAPHIC NEWS. Retrieved 2008-08-15.
4.^ Gwin, Peter (September, 2008). "Green Sahara" (Web). Feature story about; Lost Tribes of the Green Sahara - How a dinosaur hunter uncovered the Sahara's strangest Stone Age graveyard. NATIONAL GEOGRAPHIC. Retrieved 2008-08-15.
Pagines Web
·	Paul Sereno's website
Saint-Maurice-aux-Forges
Saint-Maurice-aux-Forges es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Paul Sereno
Pagines Web
·	Five Ancient Crocs
Giovanni Battista Rogeri
Giovanni Battista Rogeri (Bolonha, 1642 - 1710) que ho un laütièr eslhèva deu cremonés Nicolò Amati mes tanben un mèste de l'escòla breissana (amassa dab Gasparo da Salò e Giovanni Paolo Maggini.
Que vadó a Bolonha mes qu'estudiè a Cremona dens lo talhèr d'Amati. Arron que s'installè a Breissa on e continuè de desvolopar lo son estil ; per aquesta rason qu'ei associat dab l'escòla breissana.
Lo son hilh, Pietro Giacomo Rogeri que ho lo son eslhèva e donc, com eth, que's hè laütèr.
An Spidéal
An Spidéal (Spiddal en anglés) es un villatge d’Irlanda, en lo Comtat de Galway (Connacht), sus la riba del Ocean Atlantic. L'irlandés qu’ei la primièra lenga de la localitat.
Diable de Tasmania
Lo diable de Tasmania (Sarcophilus harrisii) es un marsupial carnivòr que set tròba sonque a l'estat salvatge dins l'estat insular australian de Tasmania. Lo diable de Tasmania es l'unic membre vivent del genre Sarcophilus. Amb la talha d'un can pichon, mas robust e musculat, lo diable de Tasmania es a l'ora d'ara lo marsupial carnivòr mai gròs del mond, après l'atudament del lop marsupial en 1936. Se caracteriza per son pelatge negre, la pudentor e los crits extrèmament fòrts e esglasiants qu'emet quora es amenaçat, e sa ferocitat quora s'alimenta. Se sap qu'es un predator e que s'alimenta tanben de carronhas. Malgrat que siá subretot solitari, s'alimenta de còps que i a en grops.
Lo diable de Tasmania desapareguèt del continent australian aperaquí 400 ans abans de la colonizacion europèa en 1788. Coma èran vists coma una menaça pel bestial en Tasmania, los diables foguèron caçats fins a 1941, quora foguèron protegits oficialament. Dempuèi lo decènni de 1990, la malautiá de las tumors facialas del diable de Tasmania a demesit significativament lo nombre de diables e amenaça a l'ora d'ara la subrevivença de l'espècia. Lo govèrn de Tasmania a començat un programa per reduire l'impacte de la malautiá.
Taxonomia
Lo naturalista George Harris escriguèt la primièra descripcion publicada del diable de Tasmania en 1807 e la nomenèt Didelphis ursina. En 1838, lo diable foguèt renomenat Dasyurus laniarius per Richard Owen abans que en 1841 Pierre Boitard lo moguèsse al genre Sarcophilus e lo renomenèsse Sarcophilus harrisii, o «carnòfil de Harris». Una revision taxonòmica posteriora, publicada en 1987, ensagèt de cambiar lo nom de l'espècia en Sarcophilus laniarius, en se basant sus un registre fossil continental de paucs individús. Totun, aiçò foguèt pas acceptat per la granda majoritat de la comunitat taxonomica, de sòrta que se retenguèt lo nom S. harrisii, mentre que S. laniarius es estat relegat a una espècia fossila. D'analisas filogeneticas indican que lo parent vivent mai pròche del diable es lo gat marsupial e qu'a una relacion mai distanta amb lo lop marsupial.
Descripcion
esquèrra|vinheta|Las mostachas del diable l'ajudan a detectar de presas. Lo diable de Tasmania es lo marsupial carnívor vivent mai gròs d'Australia. Ten una constitucion abaissada e espessa, amb un cap gròs e una coa que fa, aperaquí, la mitat de so longor corporala. Lo diable emmagazina de graissa corporala al nivèl de la coa, de sòrta que los exemplars malauts an sovent una coa prima. Causa inusuala aquò d'un marsupial, sas patas anterioras son leugièrament mai longas que las posterioras. Los diables pòdon córrer fins a 13 km/h sus de distàncias cortas. Lo pelatge es negre, amb qualquas tacas blancas irregularas al pitre e al darrièr. Los mascles son sovent mai gròsses que las femèlas, amb una longor mejana de 65,2 cm, amb una coa de 25,8 cm e un pes mejan de 8 kg. Las femèlas an una longor mejana de 57 cm, amb una coa de 24,4 cm e un pes mejan de 6 kg. S'estiam a sièis ans la longevitat mejana d'un diable de Tasmania salvatge, e mai qu'en captivitat pòscan viure mai longtemps.
Lo diable a de longas mostachas a la cara e en rulls naut del cap. Las mostachas li permeton detectar de presas cerca en la foscor e l'ajudan a saber quand i a d'autres diables près pendent l'alimentacion. Quand se esvera, lo diable pòt produsir una fòrta pudor, que rivalitza quitament amb la de la mofeta. L'audida es lo sieu sens en dominant e a tanben un excellent sens del olfacte. Cossí que los diables caçan de nuèch, sembla que la siá vision es mai aguda en blanc e negre. En aquelas condicions, pòdon detectar facilament d'objèctes en movement, mas an de dificultats a l'ora de veire d'objèctes estacionaris. Una analisi de la fòrça mossegadora dels mamifèrs en proporcion a la siá mesura corporala mòstra que lo diable a la mossegada mai potenta de quin mamifèr viuent que siá. La poténcia de la maissa se deu en partida a lo sieu cap relativament gròs. Un diable de Tasmania a tanben un ensems de dents que creis lentament al cors de la siá vida.
Reproduccion
drecha|vinheta|480x480px|Fasas del desvolopament en la maduració de las crias de diable de Tasmania. Las linhas diagonalas indican la quantitat de temps que cal per un cambiament; per exemple, cal 41 jorns perque a un diable li cresca lo pelatge arreu del còrs. Las femèlas començan a criar quand atenhon la maturitat sexuala, sovent a lo sieu segond an de vida. En aquel ponch, venon fèrtils un còp per an e produsisson divèrses òvuls mentre los dura lo zel. Lo aparellament debana en març, en luòcs protegits, pendent tant lo jorn coma la nuèch. Los mascles se pelejan per las femèlas pendent l'epòca de aparellament e las femèlas se aparellen amb lo mascle en dominant. Los diables son pas monògams e las femèlas se aparellen amb divèrses mascles se lo mascle en dominant las susvelha pas après aparellar-se i. La gestació dura 21 jorns, a la fin que ne naisson 20-30 crias, caduna que ne pesa, aperaquí, 0,18-0,24 grams. Quand naisson las crias, i a una competéncia ferotja quand se mòvon de la vagina al marsupi. Un còp dins lo marsupi, caduna d'elas demòra enganchada a un mugró pendent los seguents cent jorns. Lo marsupi de la femèla de diable de Tasmania, coma çò del uombat, s'òbri vèrs lo darrièr, de sòrta qu'es fisicament malaisit per la femèla interaccionar amb las crias dins lo marsupi. Malgrat la mesura de la ventrada a la naissença, la femèla a solament quatre mugrons, de sòrta que i a pas jamai mai de quatre mainatjons nodrint-se a lo marsupi; cossí mai vièlha ven una femèla, mai pichonas seràn las siás ventrades. De mejana, subrevivon mai femèlas que mascles.
Dins lo marsupi, las crias que s'alimentan creisson rapidament. Après 15 jorns, las parts extèrnas de l'aurelha venon visiblas. Las paupetas son aparentas après 16 jorns, las mostachas après 17 e los pòts après 20. Lo pelatge comença a créisser quand an 49 jorns e ven complet a l'edat de 90 jorns Los sieus uèlhs s'òbran pauc après lo desvolopament de lo sieu pelatge — entre 87 e 93 jorns — e las bocas pòdon començar a daissar anar lo mugró als 100 jorns d'edat. Daissan lo marsupi 105 jorns après nàisser; pareixen de pichonas còpias de los sieus parents e pesan, aperaquí, mièg quilogram. A diferéncia de las crias de cangur, los diables joves tòrnan pas al marsupi, mas que demòran al què tres meses mai. Se aventuren defòra del què pel primièr còp entre octòbre e en decembre, abans de venir independentes en genièr. Las femèlas de diable de Tasmania son ocupadas amb la cria de los sieus filhs pendent, aperaquí, sièis meses de l'an.
Ecologia e comportament
vinheta|Malgrat que los diables de Tasmania son nocturnes, los agrada prene lo sol. Al bòrd de l'uèlh esquèrre d'aquel diable se vei una cicatriu aquerida en combat. Los diables de Tasmania s'estendon e son fòrça comuns arreu de Tasmania. Vivon en totes los abitats de l'isla, en i comprenent los entorns de las zònas urbanas e los agradan en particulara los bòsques escleròfils e las zònas boscoses litoralas. Lo diable de Tasmania es un caçaire nocturn e crepuscular e demòra pendent lo jorn entre arbustos frondosos o dins un què. Los exemplars joves pòdon tanben escalar d'arbres, mas aiçò ven mai malaisit a mesura que creisson. Los diables pòdon tanben nadar. Son animals predominantament solitaris e forman pas de grops. Ocupan de territòris de 8–20 km², que pòdon encavalcar-se considerablament amb los d'autres animals. esquèrra|vinheta|Un diable en se manjant un ualabi atropellat per una veitura aquel meteis jorn. Los diables de Tasmania pòdon caçar de paissièras de fins a la mesura d'un pichon ualabi, mas a la practica son oportunistas e manjan carronya mai sovent del que caçan de paissièras vivas. Malgrat que lo diable preferís los uombats, manja tota mena de pichons animals nadius, mamifèrs domestics (en i comprenent de fedas), ausèls, peisses, insèctes, granhotas e rèptils. La siá dièta es fòrça variada e depend de la neuritud disponibla. De mejana, se manjan 15% de lo sieu pes corporal cada jorn; totun, pòdon se manjar fins a 40% de lo sieu pes corporal dins mièja ora se n'an l'oportunitat. Los diables de Tasmania eliminan tota rèsta d'un cadavre, devorant los uasses e lo pelatge en mai de la carn e las vísceres. En aquel aspècte, lo diable s'es ganhat la gratitud dels grangers de Tasmania, doncas que la velocitat que netejan un cadavre contribuissi a evitar que s'estendan d'insèctes que altrament poirián prejudiciar lo bestial.