cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Parçan
Los parçans d'Occitània
N'i a pas enqüèra nat descopatge clar ni definitiu deus parçans d'Occitània. Mes i a elements concrets que permeten ja de har ua prefiguracion de tots los parçans occitans:
En comparason dab la situacion occitana, lo movement catalanista a elaborat ua lista e ua carta pro precisa de las comarcas deus País Catalans, a mei se i a enqüèra quauques esitacions de detalh.
thumb|right|200px|Comarcas de [[Galícia]]
Descentralizacion
Escarton que designa ua entitat de basa qui compausava la Republica deus Escartons (o lo Grand Escarton), dens los Aups Occitans, en avent Briançon per capitala, de 1343 dinc a la fin deu Regim Ancian. S'i deishava ua plaça importanta a l'autonomia e a ua prefiguracion de la democracia dirècta.
Descopatge territoriau
Lo descopatge èra omogenèu. Cada escarton avèva un territòri contigú dab autes escartons.
Descentralizacion
Ua comunautat montanhòla (en italian comunità montana) ei ua associacion de comunas de montanha, dens l'estat italian, qu'existesih dempuish la lei 1102 deu 3 de deceme de 1971. Totas las regions de montanha d'Itàlia ne tienen. Las Valadas Occitanas de l'estat italian atau an comunautats de montanha que jògan un ròtle un drin similar a las comarcas de l'estat espanhòu. Que tienen un ròtle important dens l'amainatjament deu territòri. Daubuas qu'an pres mesuras de sostien a la cultura occitana.
Descopatge territoriau
Lo descopatge ei omogenèu. Cada comunautat montanhòla a un territòri contigú dab las autas.
Nomicacion
En generau, las comunautats montanhòlas tienen noms simples de valadas coma "Vath Maira (Val Maira)".
Descentralizacion
Los "país" e las comunautats d'aglomeracion de l'estat francés se crèan a l'iniciativa de las comunas, mes dab l'acòrdi e l'autorizacion de l'estat centrau. No's ligan pas estreitament a las regions, ja qu'en tot cas las regions non son pas autonòmas.
Son tipics de l'encastre administratiu francés. Que designan un tipe recent d'entitat administrativa francesa. Que son quasi sinonims (e hèra emplegats) de parçan; mes que i pòt aver ua confusion. En hèit, lo "país" se crèa segon los rapòrts de fòrça deus elegits locaus: segon los cas, pòt estar concordant o non dab lo concèpte de parçan qu'ei mei identitari, mei istoric e mei estable.
Be cau precisar qu'en lenga francesa, lo tèrme "pays" ei hèra vague, ja que pòt designar tant lo país administratiu francés, o ben lo parçan/comarca (non oficiau en França), o ben tota auta mena de territòri.
Descopatge territoriau
Los "país" e las comunautats d'aglomeracion de l'estat francés qu'an un descopatge pro sople mes hèra desordenat. Non son pas obligats d'inserí's dens los limits de las nombrosas entitats oficialas francesas preexistentas (region, departament, arrondiment, canton). Es possible de trobar comunas "isoladas" que non son pas integradas dens los "país" environants ni dens las comunautats d'aglomeracion environantas. Parts importantas deu territòri non hèn pas partida de cap de "país" ni de cap de "comunautat d'aglomeracion". Cèrtas comunas pòden apertiéner a l'encòp a un país e a ua comunautat d'aglomeracion (que non coïncideishen pas). En tot cas la configuracion d'aqueras entitats que complica lo descopatge administratiu e qu'empacha de véder ua organizacion clara e comprensibla dens los escalons de la "descentralizacion" de l'estat francés.
Nominacion
Los "país" e las comunautats d'aglomeracion de l'estat francés tienen:
Vejatz tanben intercomunalitat.
Descentralizacion
Los cantons de l'estat francés que son subdivisions administrativas rigidas e ancianas deus departaments. N'an pas nat poder decisionau; que son la basa territoriala de las "eleccions cantonalas" que serveishen a elegir los "conseus generaus" dirigint los departaments.
Descopatge territoriau
Lo descopatge territoriau qu'ei omogenèu e coordenat dens l'espaci: cada comuna francesa es dens un canton. Los cantons son hèra mei petits e hèra mei nombrós que los parçans en generau. S'insereishen exactament dens los limits deus departaments.
Nomicacion
Cada canton tien lo nom deu son caplòc, per exemple, lo "canton d'Ortès".
Vènus (planeta)
Composicion
L'atmosfèra de Vènus es principalament compausada de dioxid de carbòni (96,5%) e d'azòt (3,5%). Pasmens, de dòsis feblas d'autreis elements foguèron egalament detectadas coma d'acid sulfuric, d'acid cloridric, de fluorur d'idrogèn, d'argon, d'aiga, d'oxigèn e de monoxid de carbòni.
Troposfèra
La troposfèra es lo jaç inferior e lo pus dens de l'atmosfèra. Tèn 99% de la massa de l'atmosfèra per una espessor egala a environ 68 quilomètres. A la superfícia de la planeta, la pression mesurada es egala a. Ansin, lo dioxid de carbòni es plus un gas mai un fluid supercritic. En consequéncia, lo clima de Vènus es marcat per un efèct de sèrra fòrça important. La temperatura mejana de la superfícia es d'aperaquí, pus auta que la temperatura de fusion dau plomb, dau zinc o de l'estam. De mai, la temperatura varia gaire entre lo jorn e la nuech en causa de l'espessor de l'atmosfèra maugrat una durada de 116,5 jorns terrèstres per una jornada sus Vènus. La variacion durant lei diferentei sasons es tanben fòrça febla car l'excentricitat de son orbita e l'enclinason de son axe son pas grandas. Dos jaç principaus compausan la troposfèra :
Auta atmosfèra e ionosfèra
Enfin, l'ionosfèra de Vènus es situada entre 120 e e se compausa de tres jaç principaus respectivament entre 120 e, entre 140 e  e entre 200 e. Lei nivèus importants d'ionizacion son solament mantenguts dau costat esclairat per lo Soleu. Dins lei dos premiers jaç, l'ion principau es O2+. Es Oundefined+ per lo tresen.
Camp magnetic
Vènus a un camp magnetic fòrça feble causat per l'interaccion entre sa ionosfèra e lei particulas cargadas dau vent solar. La planeta es donc quasi pas parada contra lei radiacions cosmicas. Aquela abséncia foguèt una sospressa car lei scientifics pensavan de trobar un efèct dinamo dau fach de la similitud entre Vènus e la Tèrra. Leis ipotèsis generalament avançadas per explicar aqueu fenomèn son l'abséncia de movements de conveccion dins lo mantèu o d'un nuclèu liquid.
Orbita e rotacion
Vènus orbita a l'entorn dau Soleu a una distància mejana egala a 108 milions de quilomètres (0,7 UA) en 224,65 jorns. Son excentricitat (0,01) es la pus febla dei planetas dau Sistèma Solar. Sa rotacion a l'entorn de son axe es tanben la pus pichona. De mai, es l'unica planeta amb una rotacion retrograda. Es fòrça lenta car un jorn de Vènus dura 243,018 jorns terrèstres. L'origina d'aquela rotacion es pas coneguda. Leis ipotèsis principalas son la collision amb un còrs important au començament dau Sistèma Solar o, pus rarament, l'influéncia de son atmosfèra espessa.
Satellits
Vènus a ges de satellits naturaus. Dins aquò, tèn dos quasi-satellits coneguts dichs 2002 VE🇮🇳 e 2001 CK🇮🇳.
Observacion
Vènus a una magnitud variant entre -4,6 e -3,8. Es donc lo tresen astre pus brilhant dau cèu après lo Soleu e la Luna. Pòu donc èsser vist facilament per l'uelh uman. De còps, es d'alhors visibla durant la jornada. Coma es una planeta interiora, son elongacion maximala es egala a 47,8° a respèct dau Soleu. Coma per Mercuri e la Luna, Vènus mostra de fasas diferentas pendent son orbita. En revenge, en causa de son atmosfèra espessa, ges de detalhs son visibles dempuei la Tèrra.
Astronòms ancians
Vènus èra coneguda coma l'estèla dau matin o dau sera per divèrsei civilizacions. Pitagòras mostrèt au sègle IV avC que leis estèlas dau matin o dau sera èran un astre identic. En 1032, l'astronòm Avicena observèt un transit de Vènus e deduguèt qu'èra pus pròcha dau Soleu que la Tèrra e mai de còps darrier lo Soleu. Puei, d'astronòms arabis observèron e imaginèron l'existéncia dei transits de Mercuri e Vènus entre lei sègles XII e XIII.
Recèrca amb lei telescòpis terrèstres
Après, gaire de progrès foguèron fachs fins au desvolopament deis observacions radar, ultravioletas e espectroscopicas au sègle XX. Durant leis annadas 1900, lei premierei mesuras espectroscopicas de Vesto Slipher detectèron pas de rotacion e mostrèron donc l'existéncia d'un periòde de rotacion pus lòng que supausat. Dins leis annadas 1950, l'existéncia de la rotacion retrograda de la planeta foguèt descubèrta e enfin, son periòde de rotacion foguèt calculat durant lo decenni seguent amb de mesuras radars. Puei, lei mesuras amb radar dau telescòpi Arrecibo permetèron egalament de veire la preséncia de zonas reflectissentas a la superfícia de la planeta e de realizar la premiera cartografia inclusent, per exemple, lei Maxwell Montes, pendent leis annadas 1970.
Exploracion amb de missions espacialas
Lei fenèstras de tir vèrs Vènus an luòc totei lei 19 mes e, entre 1962 e 1985, caduna veguèt lo lançament de sondas. Ansin, lo nombre dei missions espacialas, especialament sovieticas, per Vènus es fòrça important :
Premierei missions
La premiera mission per Vènus, Venera 1 en 1962, foguèt tanben la premiera mission interplanetària modèrna e lo començament dau programa sovietic Venera. Pasmens, lo contacte amb la sonda foguèt perdut avans l'arribada a l'entorn de Vènus. Ansin, maugrat la revirada de Mariner 1, la premiera sonda operacionala mandada vèrs Vènus, Mariner 2, foguèt estatsunidenca a la fin de 1962. Lei mesuras de la sonda descurbiguèron la temperatura auta de la planeta e son abséncia de camp magnetic.
Fin deis annadas 1960 : premiereis intradas atmosfericas
En març de 1966, la sonda Venera 3 venguèt lo premier objècte arribant sus una autra planeta. Pasmens, son sistèma de comunicacion foncionèt pas. En revenge lo 18 d'octòbre de 1967, l'assai seguent capitèt e Venera 4 mandèt de donadas durant sus la temperatura e la composicion de l'atmosfèra. Dins aquò, leis engenhaires ignoravan l'existéncia d'una pression importanta per Vènus e la sonda foguèt tròp alentida per son paracasuda : la batariá s'èra donc encalada a de la superfícia. L'endeman, la sonda estatsunidenca Mariner 5 arribèt tanben per estudiar la composicion, la densitat e la pression de l'atmosfèra. Aquelei missions permetèron d'estimar la pression entre 75 e. Amb aquelei donadas, lei Sovietics mandèron en 1969 doas sondas, Venera 5 e 6, equipada de bloquiers resistent a de pressions de e de paracasudas pus pichons. Ansin, aquelei sondas capitèron de subreviure fins a de la superfícia mandant d'informacions durant quasi.
Annadas 1970 : aterratges a la superfícia
En 1970, la sonda Venera 7 foguèt mandada amb de proteccions sufisentas per resistir a de pressions egalas a. Pasmens, après un problèma de paracasuda, la sonda aterrèt probablament sus lo costat e poguèt solament emetre un senhau feble sus la temperatura durant. En revenge, lei sondas Venera 8, 9 e 10 capitèron lor mission amb la transmission de donadas per lei tres aparelhs e de premiers imatges de la superfícia per Venera 9 e 10.
Enterin, la mission Mariner 10, en transit per Mercuri realizèt 4000 fotografias de l'atmosfèra de Vènus. Puei, en 1978, la NASA mandèt doas missions per faire intrar quatre sondas dins la superfícia e cartografiar la planeta per radar. L'orbitaire Pioneer Venus Orbiter, que realizèt lei mesuras radar, restèt en marcha fins a 1992. De son caire, la mission Pioneer Venus Multiprobe tenguèt d'informacions sus la composicion, lei vents e lei transferiments de calor de l'atmosfèra.
Annadas 1980 : fin dau programa Venera
Entre 1979 e 1982, quatre sondas Venera (11, 12, 13 e 14) mandèron de moduls a la superfícia de Vènus per estudiar lei tempèstas electricas (11 e 12), la composicion dei terrens e prendre d'imatges en color (13 e 14). Lei doas sondas seguentas, Venera 15 e 16, orbitèron a l'entorn de Vènus per cartografiar la planeta per radar. Foguèt lei darrierei missions dau programa Venera. D'efèct, en 1985, lei Sovietics mandèron sei darrierei sondas per Vènus, Vega 1 e 2 en transit vèrs la cometa de Halley, que larguèron de balons atmosferics per estudiar lei condicions vèrs d'altitud.
Annadas 1990 : cartografia radar
Dins leis annadas 1990, lo nombre de missions per Vènus demeniguèt amb solament doas visitas. Dins aquò, la premiera, Magellan, permetèt la cartografia radar de 98% de la superfícia e de 95% dau camp de gravitat amb una resolucion pus auta que lei missions precedentas. En revenge, la mission Cassini-Huygens, a destinacion de Jupitèr, realizèt solament dos passatges entre 2006 e 2007.
Missions actualas
A l'ora d'ara, la mission de l'Agéncia Espaciala Europèa es en cors a l'entorn de Vènus dempuei 2006. Estúdia l'atmosfèra e sei nívols, lei caracteristicas de la superfícia, especialament la temperatura e lei plasmas enviroutant la planeta. Ansin, descurbiguèt lei vortèx dei regions polaras. Deuriá èsser rejonch per la sonda japonesa Akatsuki en decembre de 2010.
Exploracion umana
Vèrs la fin deis annadas 1960, una mission umana foguèt prepausada per la NASA vèrs Vènus. La mission podiá utilizar la màger part dei materiaus dau programa Apollo e passar a l'entorn de la planeta après un viatge de quatre mes.
Cultura
Coma Vènus es l'astre pus brilhant dau cèu, la planeta a una posicion privilegiada dins la cultura umana. Ansin, foguèt dicha Ishtar per lei Babilonians e probablament observada a partir dau sègle XVI avC. Leis Egipcians e lei Grècs ancians creguèron que leis aparicions de Vènus de matin o de sera èran causadas per dos còrs diferents. D'efèct, Vènus èra Tioumoutiri e Ouaiti en Egipte antica e Φωσφόρος (Phosphoros) o Ἐωσφόρος (Eosphoros) dins la Grècia antica. Puei, vèrs lo sègle IV avC, lei Grècs comprenguèron qu'i aviá un astre solet e lo nomèron Afrodita segon lor deessa de l'amor. La latinizacion Phosphoros donarà lo nom Lucifèr. En Pèrsia, la planeta foguèt associada amb la divessa Anahita e lo nom persan modèrne de Vènus, Nahid, vèn d'aquela divinitat. Enfin, Vènus e sei movements èran tanben la basa d'un calendier religiós.
Devinalha
Una devinalha es una enigma. Començan totas per la question : De qu'es acò? o De qu'es? De qu'es? o ''Que s'es? Que s'es?'' selon los luòcs. Òm parla de jogar a ''De qu'es acò? De qu'es acò?''.
Exemples de devinalhas
Lo teulat.
Una nòsa.
L'olivièr.
L'uòu.
Homo ergaster
Homo ergaster, o « l'Òme mestieral », del latin ergaster (du grec ancien ἔργον, érgon, « trabalh »), es una espècia atudada del genre Homo, apareguda en Africa fa unas 1,9 milion d'anadas. Gaireben totes los fossils uèi atribuits a aqueste taxon èran an estat atribuits a Homo erectus.
Istorica
vinheta|KNM-ER 42700 En 1975, los paleoantropològs Groves e Mazak foguèron los primièrs a identificar e a nomenar l'espècia Homo ergaster, a partir d'una mandibula (KNM-ER 992) descobèrta en 1971 al Kenya per l'equipa de Richard Leakey. Enseguida, de descobèrtas de fossils venguèron enriquir l'ipodigma d'aquesta espècia, coma l'esquelet gaireben complet del Dròlle de Turkana, descobèrt en 1984 per l'equipa de Richard Leakey.
En 1991, Bernard Wood, a l'epòca a l'universitat de Liverpool, prepausèt d'espandre lo nom dHomo ergaster al grop african de fossils dHomo erectus, mai generalista e mai primitiu que lo grop indonesian e chinés. Dins aqueste vejaire, Homo erectus seriá uèi considerat coma exclusivament asiatic. Per fòrça cercaires, los fossils umans africans de l'espòca époque an en efièch d'especificitats que justifican lor classament dins una espècia destriada. Aqueste vejaire foguèt mai sovent adoptat per la comunautat dels paleoantropològs e los fossils africans de per abans atribuits a Homo erectus son presentadas ara coma essent d'Homo ergaster, una espècia plan pròcha dels Homo erectus asiatics, mas mai primitiva.
Cronologia
Homo ergaster es atestat en Africa entre unes 1,9 e 1 milion d'annadas abans lo present. Al començar son existir, coabita amb Homo rudolfensis, Homo habilis, e Paranthropus boisei en Africa de l'Èst.
Morfologia
Son volum endocranian varia de 750 a, amb una tendéncia a aumentar amb lo temps. Aqueste creis del volum del cervèl sembla aver estat favorizat per une consomacion regulara de carn.
Los especimens decobèrts avián una talha estimada entre e, per un pes de 50 a. Lo dimorfisme sexual d'aquesta espècia seriá mai redusit que per Homo habilis. Homo ergaster demora pasmens plan arcaïc de cara, amb un nas absent e una maissa plan prognata.
Sos membres inferiors mai longs qu'aquestes d’Homo habilis fan d’Homo ergaster un bon marcaire. Las ancas de las femnas demoran al contrari mai largas qu'aquestas de l’Homo sapiens femna.
Cultura e tecnicas
Homo ergaster utiliza d'aisinas de pèiras talhadas mai afinadas que los davancièrs. Es considerat coma l'inventor de l'industria acheuleana, apareguda en Africa de l'Èst fa 1,76 Ma e que leu s'espandís per tot lo continent african. Las doas aisinas tipicas d'aquesta industria son lo bifàcia e lo pigasson.
Aquestas aisinas liticas e son perfil corporal permeton de supausar que viá puslèu de caça que carronha. Plan abans lo mestritge del fuòc, Homo ergaster auriá manjat de la carn animala sens la poder far coire. E la carn cruda es plan malaisida de mastigar e de digerir que la carn cuecha. Demanda un aparelh de mastegatge e un sistèma digestiu plan mai desvolopat qu'aquestes dels Òmes modèrnes. Homo ergaster auriá primièr talhat o espotit la carn amb d'aisinas liticas, çò qu'auriá permés de ganhar una partida dels avantatges de la coseson. La realizacion d'aquesta mena de premasticatge auriá dobèrt la dralha a un cambiament evolutiu cap a la reduccion de la talha de las dents, dels muscles masticatòris, e de la longor dels intestins. La cara se seriá alara modificada venent mai prima. De dents mai pichonas aurián favorizat lo developament de la paraula,.
La talha del cervèl dels nenons d’Homo ergaster ( ) fa supausar que serián estat gaireben tan desprovesit que los nenons d’Homo sapiens. Homo ergaster deviá donc benlèu protegir sa progenitura pendant d'annadas, çò qui deviá demandar una estructura de familha solida.
Sortida d'Africa
Homo ergaster es pas lo primièr membre del genre Homo a sortir d'Africa, conquerissent de d'abitats novèls. Coma per sos davancièrs, resultava pas de segur per el per el d’una estratagia, mas sonque de seguir las fonts de noiritura.
Las descobèrtas d’Homo georgicus e d'un nombre creissent de sites asiatics vielhs d'al mens 2 Ma coma Riwat al Paquistan, , Longgudong e Longgupo (2,48 Ma) en China, Masol (al mens 2,6 Ma) en Índa del Nòrd, son de mòstra de sortidas d'Africa per una o mai espècias umanas precedentas.
Filogenia
Homo ergaster seriá l’aujòl d'Homo erectus en Asia. Es probable que siá tanben l’aujòl d'Homo antecessor en Euròpa.
Lo taxon essent considerat per unes cercaires coma pertinent fins al començar lo Pleïstocèn mejan, Homo ergaster poiriá èsser l'aujòl comun dHomo rhodesiensis e dHomo heidelbergensis.
KNM-ER 992
vinheta|Replica de la mandibula KNM-ER 992 La mandibula fossila KNM-ER 992 datada de fa 1,5 milion d'annada foguèt descobèrt en 1971 per una equipa menada per Richard Leakey a Koobi Fora (Ileret), près del lac Turkana al Kenya. Foguèt considerada coma l'olotipe d'Homo ergaster per Groves e Mazák en 1975,.
KNM-ER 3733
KNM-ER 3733 es un crani descobèrt en 1975 a Koobi Fora per Bernard Ngeneo, membre de l'equipa de Richard Leakey. Aqueste crani gaireben complet ten una capacitat d'unes. Son edat es estimat a, fasent d'el un dels mai ancians fossils significatius coneguts d'Homo ergaster.
Lo dròlle del Turkana
Lo fossil mai complet descobèrt fins ara ven d'un jove especimèn, classificat coma KNM-WT 15000, exumat en 1984 a Nariokotome, a l'oèst del lac Turkana (Kenya) escaissat « Dròlle del Turkana ». Foguèt descobèrt per Kamoya Kimeu, membre de l'equipa de Richard Leakey, e Alan Walker,.
L'Òme de Buya
Los rèstes de l'Òme de Buya, los Cranis de dos umans e lors grands òsses longs, foguèron descobèrt dins lo desèrt de Danakil en Eritrèa en 1995.
Thorigny-sur-Marne
Thorigny-sur-Marne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Homo ergaster
L'Òme de Buya
Segon los cercaires, aquete Homo ergaster viviá dins un bosc près d'un grand flume, amb una fauna plan diversificada (21 espècias de vertebrats, 16 de mamifèrs). Per l'Òme de Buya, l'evolucion mai evidenta ven de las cambas plan pauc arcadas e de pés amb dets parallèls adaptats per caminar e corrir. La maissa es massissa. Los parietals son gaireben parallèls. La conservacion del crani permetèt una reconstitucion numerica qu'indica un volum cranian de, mai dels dos tèrces d'aquestes d'Homo sapiens, una fòrta irrigacion sanguina, una asimetria semblabla a aquesta del cervèl modèrne.
Thorigny-sur-Marne
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Homo ergaster
L'Òme de Buya
Fòrças traças daissadas per sas aisinas de pèiras foguèron observadas sus d'òsses d'antilòps, d'ipopotams e d'unes crocodils, mas pas d'autres predators coma los leons o las iènas. Los òmes de Buya anavan cercar fins a luènh las pèiras que causissián menimosament per lors aisinas; las talhar supausa una cèrta abiletat, de memòria, e de capacitats de concepcion en tres dimensions, çò que fa pensar a una practica de la transmission e de l'aprendissatge. L'Òme de Buya data de fa d'un milion d'annadas, ,.
Gara del Haugar
drecha|sens_quadre La gara del Haugar es una gara ferroviària de la linha de Tolosa a Baiona, situada sul territòri de la comuna del Haugar, dins lo departament de la Nauta Garona.
Lei
La lei (del latin lex, legis, que significa ) designa una de las fonts del Drech, l'ensems dels tèxtes dictats o decretats per l'autoritat superiora, formulats per escrich en seguint unas proceduras especialas, que totes los subjèctes i son somés.
Gara del Haugar
Foguèt mesa en servici en 1862 per la Companhiá dels Camins de fèrre del Miègjorn.
Es una gara de la SNCF, desservida per de trens TER d'Occitània.
Situacion ferroviària
Establida a 185 mètres d'altitud, la gara es situada al punt quilometric (PK) 28,290 de la linha de Tolosa a Baiona, entre la gara de Murèth e la gara de Longatges Noèr.
Micrognathozoa
Limnognathia maerski Kristensen & Funch, 2000 es la sola espècia dels Micrognathozoa. Son d'animals microscopics cilindrifòrmes (0,15 mm sus 0,1 mm) descoberts dins una font de l’Illa Disko al Groenlàndia. De Micrognathozoa son estats observats dins las illas Crozet dins lo sud de l'ocean indian.
Estanhac
Estanhac (Étagnac en francés) es una comuna situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània.
Segon Xavier Lansade, lo parlar de la comuna es lo lemosin.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Lista daus maires
miniatura|centre|La mairariá d'Estanhac.
Luecs e monuments
La Gòra n-i cola a la limita de la comuna.
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Bibliotèca Publica de Nòva York
thumb|right|Intrada de la bibliotèca centrala de la Bibliotèca Publica de Nòva York.
La Bibliotèca Publica de Nòva York es una ret de bibliotècas publicas situadas dins la vila de Nòva York. Fondada en 1895, èra en 2017 la tresena pus importanta bibliotèca dau mond amb mai de 50 milions de referéncias. Es gerida per de fons tant publics que privats e tèn de liames amb fòrça bibliotècas estatsunidencas e internacionalas.
Pteropodinae
Aquesta sosfamilha de Megaquiroptèrs compren los genres seguents :
Huecas
Huecas es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Blanzac
Blanzac (Blanzac en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los blanzaniers.
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Blanzac en Nauta Vinhana
Les Veys
Les Veys es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Peloponès
thumb|Imatge satellit del Peloponès amb las limitas dels set [[Nomes de Grècia|nomes modèrnes (en blanc).]]
Geografia
Peloponès s'espandís sus una superfícia de e constituís la partida miegjornala de la Grècia continentala, qu'es separada pel golf de Corint al nòrd. De fach, es una peninsula sonque mercé al fach que foguèt ligat al continent per l'istme de Corint (pasmens tecnicament parlant, siá vegut una illa dempuèi l'escavament del canal de Corint en 1893).
Es ligat al continent pel pont Rion Antirion, acabat en 2004.
La peninsula se caracteriza per un relèu montanhós e de las costas fòrça descopadas. Son punt culminant es lo mont Taiget. En se mèsme possèda quatre peninsulas orientadas cap al sud: d'oèst cap a l'èst, la Massenia, lo Mani amb lo cap Matapan, la peninsula d'Epidaure Limira amb lo cap Malèu e l'Argolid, al tèrme nòrd èst.
A l'entorn de Peloponès i a dos grops d'illas: las illas Saronicas à l'Èst e las Illas Ionianas que sièis d'entre elas son a l'Ouèst; la setena, Citaèra, es al sud, al larg de la peninsule d'Epidaure Limira.
Antiquitat
Peloponès èra nomenat tanben "Argos" (principala poténcia de l'epòca) per Omèr. Dins l'antiquitat classica, es divisat entre de ciutats que las principalas sont Esparta, Argos e Corint. Lo centre de la peninsula es constituit per l'Arcadia. Dins lo nòrd oèst, lo sanctuari d'Olimpia es un dels mai importants de Grècia, e a l'èst i a los sanctuaris d'Epidaure e de Nemèa.
Peloponès ten una plaça pro minora pendent lo periòde roman, ont constituís la província d'Acaia. Corint, capitala de la província, es alara la vila màger de Grècia.
Edat Mejana
A partir del sègle XII, se nomena Morèa (en grèc Μωρέας o Μωριάς), mot d'etimologia incertana,. La Morèa es conquerida après la Quatrena Crosada pels Francs de Guilhèm de Champlitte e de Jaufré d'Acaia, que fondèt un principat en 1248: lo principat d'Acaia o de Morèa. A la mort de son filh, lo principat passa als Angevins de Nàpols (1278) puèi alas Navarreses (1396), en luta contra los Bizantins.
Los Grècs capitèron a tornar conquerir la partida mai granda de la peninsula al començament del sègle XV, mai l'arribada dels Turcs los obliguèt a acceptar lor sobeiranetat. Las darrièras plaças bizantinas e francas de Morèa foguèron integradas a las possessions de Venècia dins la segonda mitat del sègle XV.
Demografia
Las principalas vilas modèrnas de Peloponès son (cens 2001):
Transports
thumb|Mapa del malhum autorotièr e ferrat de Peloponès en 2007.
Doas autorotas de peatge, e doas vias aviadas passan per Peloponès. Permeton lo ligam amb Atenas passant lo canal de Corint a l'èst per de ponts e lo nòrd de la Grècia pel pont Rion Antirion que passa lo golf de Corint.
Lo malhum ferrat de Peloponès gerit per l'OSE, la companhiá nacionala dels camins de fèrre grècs mai sovent de via metrica. Es long de, un dels malhum metric mai long d'Euròpa. La linha principala mena cap a Atenas per Corint, puèi se divisa en dos troces: lo long de la costa nòrd (Linha del Pirèu cap a Patras) e lo long de la costa oèst cap a Kalamata via Trípol (Linha de Corint a Kalamata). Las autres linhas segondària son centradas a l'entorn de la vila de Pirgos dins l'oèst de peninsula e ligan: Patras, Katakolo e Olympia.
En 2011, aquel malhum es gaireben tot entièrement desafectat. Una linha de via normala foguèt bastida entre lo novèl aeropòrt d'Atenas e la Gara de Kiato, remplaçant una pichona partida de l'ancian malhum.
La linha de camin de fèrre de cremalh de Diakofto cap a Kalavryta es tanben un dels principals exemples del malhum ferrat de la peninsula.
De ligams maritims permeton jónher Itàlia dempuèi lo pòrt de Patras. D'autres ligams van de Killini per ligar las illas Ionianas (coma aquelas de Zant e de Cefalonia).
Los dos principals aeropòrts de Peloponès son a Patras (Aeropòrt d'Araxos de Kalamata).
Genocidi
Se nomena genocidi lo fach delictuós d'exterminar un collectiu uman, per fin de far desparéisser lo grop que ne fa partida, independentament que siá un grop etnic, nacional, religiós, politic o d'autre tipe.
Tennessee Williams
Thomas Lanier Williams III, mai conegut per son escais Tennessee Williams (Columbus, 26 de març de 1911 - Nòva York, 25 de febrièr de 1983), foguèt un celèbre escrivan e dramaturg american. Ganhèt lo Prèmi Pulitzer de teatre en 1948 per son òbra Un tramvai sonat Desir, e en 1955 per La gata sul tet cremador. Recebèt tanben lo prèmi de la Critica Teatrala de Nòva York per dos libres Lo zòo de cristal (1945) e La nuèch de l'iguana (1961). Son òbra de 1952, La rosa tatoada li permetèt d'aver coma guerdon lo Prèmi Tony. Mantun critic literari dison que Williams escriviá en estil gotic meridional. Es famós internacionalament subretot per encausa de l'adaptacion cinematografica de sos escriches.
Albaida
Albaida es un municipi de la comarca de la Val d'Albaida (País Valencian). La vila se situa a 85km al sud de la capitala del país: Valéncia.
Sajàs
Sajàs (Sajas en francés) qu'es ua comuna gascona de Comenge (?), en Savés, situada dens lo departament de la Hauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Aeronau
Una aeronau es un mejan de transpòrt capable de se desplaçar dins l'aire terrèstre. Se distinguís doas categorias d'aeronaus : l'aerostat e l'aerodin. L'utilizacion d'aqueles aparelhs es l'aeronautica, los practicants son los aviators e las aviatrises.
L'aerostat
thumb|150px|right|Una montgolfièra Aquel aparelh es comunament nomenat « pus leugièr que l'aire », sa massa essent mendre que la de l'aire desplaçat. La sustentacion es assegurada mercé a la butada d'Arquimèdes. Per produire aquela fòrça, un aerostat utiliza una envelopa contenent un gas pus leugièr que l'aire ambient: d'aire caud per la montgolfièra, d'èli pels glòbes de gas. Dins lo plan orizontal, l'aerostat es immobil a respècte de l'aire ambient: se desplaça mercé als vents. Lo contraròtle de la trajectòria se pòt solament far en cambiant d'altitud per cercar de corrents dins la direccion desirada.
Sajàs
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Sajàs qu'èra de l'eleccion de Ribèra-Verdun, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de la diocèsi de Lombèrs e de la senescaucia de Tolosa. Le vocable de la glèisa qu'es Sent Martin. Tanlèu 1790, Sajàs qu'èra deu canton de Riumas.
Aeronau
L'aerostat
Lo glòbe dirigible es un glòbe de gas equipat de motors que li permeton de contraròtlar sa trajectòria.
L'aerodin
thumb|150px|right|Avion [[Fairey Swordfish sul camp d'aviacion.]] Comunament nomenat « pus pesucs que l'aire », sa sustentacion es assegurada per una fòrça aerodinamica, la fòrça portadoira, producha mercé a de velas. Las velas demandan un vent relatiu per produire una fòrça portadoira.
Aquel vent relatiu es creat pel movement de las velas dins la massa d'aire.
De notar, qu'al començament de l'aviacion, se cerquèt d'imitar los aucèls amb de maquinas alatejant : los ornitoptèrs.
Usatges de las aeronaus
thumb|Avionet pulverizador en operacion
Usatge Civil
Dins aquela categoria i a las aeronaus que fan de vòls regulars e pontuals de transpòrt de merças e de passatgièrs, e d'autres usatges pus pontuals coma per susvelhar, pels secors, per s'entrenar o per l'usatge recreatiu.
thumb|Avion A380 s'enlairant
Vòls de linha regulara
Son los vòls de las aeronaus que cobrisson subretot lo transpòrt de passatgièrs o de merças.
Los vòls de linha pòdon ligar de vilas d'un meteis país fins a de longs vòls internacionals, segon los tipes d'avion. Las linhas aerianas abitualament utilizan sos aeronaus pròpris o atribuits meses a la disposicion dels clients e pòdon far partida d'alianças o acòrds amb d'autras linhas aerianas.
Es una activitat fòrça larga que son trabalh es de mantenir los servicis aerians amb lo personal, lo carburant, los avions, la distribucion e logistica, lo servici de restauracion, los motors, rotacions, assegurança, gestion de las operacions en tèrra, etc.
Avions per s'entrenar
L'usatge d'aeronaus per entrenar los pilòts es una necessitat per far de professionals experimentats que pilòtan los aparelhs.
Abitualament se servisson d'avions monomotors pichons e d'eliç coma per exemple los Cessna 172. En aquest cas son a usatge de léser, a causa de sa simplicitat e de son prètz accessible. Es doncas facil d'en logar per s'entrenar o pel léser.
Vols en glòbes
Vegeu l'article principal Glòbe
S'utiliza las aeronaus mens leugièras que l'aire per transportar de passatgièrs en vòls recreatius. Aqueles aparelhs an un compartiment en forma de panièra pels passatgièrs, lo pilòt, l'equipatge necessari per mantenir las condicions permetent la sustentacion de l'aeronau. Aquest panièr es mantengut a l'envolopa principala d'aire per de tirants resistents al pes de carga.
Vòls de planador
thumb|Dos planadors sus una pista d'aterriment, cal notar la forma prima del dessenh e la grandor de las alas Los planadors s'utilizan pel léser e los passionats. Per començar a volar cal que lo planador siá pro naut, perque aja l'energia potenciala iniciala necessària e profèite d'autres mejans naturals per far son vòl. Lo pilòt alara que se servís de las variacions de nautor per ganhar en velocitat, tanben aprofèita los corrents atmosferics e termics. La practica per trobar un corrent consistís a volar en espirala per obtenir la nautor fins a aténher de vòls longs en temps e distància. .
Vòls acrobatics
Consistís a far las acrobacias amb las aeronaus dessenhadas exprès. An de caracteristicas de resisténcia especialas dins son estructura, perque atenhon nauts nivèls d'acceleracion (mesurada en mai d'un g).
Idravions
Son d'avions capables de s'envolar e amarir. Los pòrts se pòdon trobar sus de grands lacs o sus la mar.
Per los far sostenir sus l'aiga, aquelas aeronaus son equipadas de flotadors anfibis, que dispausan de ròdas amb atal pòdon s'adaptar a totes tipes de pistas d'aterratge.
Se pòdon utilizar per largar d'aiga suls encendis
Vòls amb ultra leugièr
thumb|ultra leugièr motorizat|200px Son leugièrs e amb de plans fòrça simples de l'estructura, facha de tubes metallics d'un aliatge leugièr.
La forma pòt èsser tan simpla com aquela d'un dèlta o ben la d'una aeronau carenada e instrumentada. En fach se distinguisson simplament pel nombre de sètis, o se se tracta simplament de paracasudas o parapentas que sián motorizats o pas.
Usatge d'elicoptèrs
thumb|Elicòpter de l'equipa medicala mobila neerlandesa en servici d'urgéncia Los elicoptèrs son las aeronaus fòrça utilizadas pels vòls civils a causa de la sa polivaléncia. La capacitat de s'enlairar verticalament los rend fòrça apropriats sus de pistas cortas o dempuèi d'espacis redusits coma per exemple de terrassas d'envòl. Es abitual d'utilizar los elicòpters pels servicis publics de las vilas, per de tascas de susvelhància o de secors al ferits o en cases d'encendi. Dins los cases d'urgéncia son utils perque son capables d'arribar lèu sus los luòcs ont efectuar las tascas de salvament, subretot per las catastròfas d'accès dificil. Pòdon tanben servir en cases d'urgéncias quand cal una vision aeriana de situacions complicadas e dels movements de las gents, pòt tanben transportar los expèrts e l'esquipament al luòc designat.
Sent Blancat (Comenge)
Sent Blancat  (Saint-Plancard en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge, situada en eth departament dera Hauta Garona e era region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Aeronau
Usatge militar
Lo nombre d'aeronaus d'usatge militar es petit, en comparason amb lo grand nombre d'aeronaus civilas. Son los avions de caça, elicoptèrs a autres avions prevists per las armadas, son adaptats dempuèi lo civil o dessenhats especialament per transportar cargas e soldats o entrenar los pilòts.
Sent Blancat (Comenge)
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Aeronau
Avion de caça
Los avions de caça servisson pel combat aire-aire amb d'autras aeronaus, aquò diferéncia del bombardièr, que visa los objectius fixes al sòl.
Es pauc grand e son dessenh valoriza la velocitat, l'agilitat, l'armament e los sistèmas qu'incorpora per fixar e perseguir ciblas.
Sent Blancat (Comenge)
Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, ara seguida de Longnon, Sent Blancat que representaré Pancratius, martir a Roma deth temps de Dioclecian,. En realitat, i a pas cap de dobte : Sanctus Pancratius qu'es eth dedicatari dera glèisa e Brancat es ua fòrma occitanoromanica plan près de Blancat. Negre que considèra tanben Sent Blancat representa eth agionime Pancratius.
Aeronau
Bombardièrs
Lo bombardièrs son dessenhats per atacar los objectius largant una carga de bombas. Se caracterizan per son autonomia, la granda capacitat de carga e de sistèmas de navigacion de long cors e d'autoproteccion.
Usatges mixtes
Aqueles avions son capables per exemple de bombardar e son agençats per servir dins lo combat aire-aire.
Sent Blancat (Comenge)
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Sent Blancat qu'èra de Nebosan, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Tolosa. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Blancat (< Pancratius). Tanlèu 1790, Sent Blancat qu'èra deth canton de Montrejau. Eth nom revolucionari qu'èra Vallon-Libre en l’an II.
Personalitats ligadas damb era comuna
Georges Fouet, arqueolog Louis Saint-Blancat,pintre
Lista dels presidents de la Dominica
Lo president es lo cap d'Estat de la Dominica. Es elegit per un periòde de cinc ans per lo Parlament.
Vaquí la lista dels presidents de la Dominica dempuèi l'independéncia, en 1978.
Beillé
Beillé es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Estacion de Longatges Noèr
drecha|sens_quadre L'estacion de Longatges Noèr es una estacion ferroviària de la linha de Tolosa a Baiona, situada sul territòri de la comuna de Longatges e a proximitat de Noèr, dns lo departament de la Nauta Garona.
Foguèt mesa en servici en 1862 per la Companhiá dels Camins de fèrre del Miègjorn.
Es una gara de la SNCF, desservida per de trens TER d'Occitània.
Situacion ferroviària
Establida a 196 mètres d'altitud, la gara es situada al punt quilometric (PK) 34,176 de la linha de Tolosa a Baiona, entre la gara del Haugar e la gara de Carbona.
Organizacion dels Païses Exportadors de Petròli
L’Organizacion dei País Productors de Petròli (OPEP) es una organizacion internacionala creada en setembre de 1960 per coordenar lei politicas petrolieras de sei membres e assaiar de mantenir la produccion mondiala a un nivèu compatible amb seis interès. Per aquò, l'organizacion fonciona coma un fòrum de discussions entre estats amb de conferéncias regularas que permèton de fixar de quòtas de produccion. L'objectiu es de regular l'ofèrta per mantenir lei pretz gràcias a l'influéncia de l'organizacion que representava, en 2020, entre 40% e 45% de la produccion jornadiera e au mens dos tèrç dei resèrvas conegudas.
Pasmens, aqueu mecanisme es limitat per l'existéncia de productors importants que fan pas partida de l'OPEP (Estats Units d'America, Russia...). De mai, l'organizacion dèu faciar de tensions importantas entre membres, especialament dins la region dau Golf Arabopersic, e lei recèrcas en cors per desvolopar de fònts d'energia alternativas ai combustibles fossis. Ansin, en 2016, foguèt creat un dialòg alargat, dich OPEP+, entre lei membres tradicionaus de l'OPEP e dètz autrei productors de petròli importants.
De la creacion de l'organizacion a la crisi petroliera de 1973
La naissença de l'OPEP s'inscriu dins la fin dau periòde coloniau e de l'òrdre economic instaurat dins l'industria petroliera durant leis ans 1940 amb la formacion dau carteu dei Sèt Sòrres. Format per sèt companhiás anglosaxonas ben implantadas en Orient Mejan, aquel oligopòli dominava lo mercat gràcias au contraròtle de la màger part dei jaciments e deis infrastructuras de transpòrt, de rafinatge e de distribucion. Preocupat per seis interès, mantenguèt un pretz bas que li permetèt de desvolopar l'usatge dei produchs petroliers dins lo mond occidentau. Pasmens, aquò limitava fòrça lei gasanhs dei país productors. De mai, coma o mostrèt lo còp d'estat organizat en 1953 per la CIA en Iran, permetiá ais Occidentaus d'intervenir dirèctament dins leis affaires internes dei govèrns de la region.
Aquela situacion cambièt lentament amb l'emergéncia de corrents modernistas dins lo Tèrç Mond. Lo panarabisme tenguèt un ròtle major dins aquela evolucion car enregistrèt de succès importants (nacionalizacion dau canau de Suèz en 1956) que renforcèron sa popularitat e obliguèron seis adversaris a menar de reformas. Dins aquò, leis estats arabs avián pas lei ressorsas financieras per seguir aquela politica. Comencèron donc de s'interessar au desvolopament de l'industria petroliera e a un partiment pus equitable de sei revenguts.
Aquò entraïnèt la creacion de l'OPEP per assaiar de metre en plaça un quadre favorable a la defensa de seis interès. Pasmens, demorèron inicialament dins la dependéncia dei companhiás anglosaxonas qu'avián lo mestritge dei tecnologias. Au començament deis ans 1970, lei Sèt Sòrres èran ansin encara proprietaris de 85% dei jaciments coneguts. Aquò cambièt amb la guèrra de Kippur en 1973 qu'opausèt Israèl, sostengut per leis Occidentaus, a una coalicion de país arabs.
thumb|right|[[Fotografia de la crisi petroliera de 1973 ais Estats Units.]]
D'efiech, per luchar còntra lo camp israelian e seis aliats, leis estats arabs decidèron d'aumentar lo pretz dau barriu de petròli que passèt de 2,59 $ en octòbre de 1973 a 11,65 $ en març de 1974. En parallèl, aprofichèron lo conflicte per nacionalizar una partida ò la totalitat de sei jaciments d'idrocarburs. Un exemple caracteristic dau periòde es l'Arabia Saudita. En 1945, un premier acòrdi amb Washington permetèt l'esplecha dei ressorsas petrolieras dau reiaume per de companhiás estatsunidencas. Per aquò, creèron l'Arabian American Oil Company. Aquela situacion perdurèt fins a 1972 quand lo govèrn saudian decidèt de s'atribuir 25% dau consòrci. Un an pus tard, en represalhas dau sostèn estatsunidenc a Israèl, prenguèt lo contraròtle de 60% de la companhiá. Puei, lo procès de nacionalizacion s'acabèt en 1980 e l'entrepresa prenguèt lo nom de Saudi Arabian Oil Company.
La demenicion de la dependéncia petroliera occidentala
thumb|right|[[Fotografia de doas plataformas petrolieras en Mar dau Nòrd.]]
Lei movements de nacionalizacion e l'aumentacion dei pretz permetèron ai país de l'OPEP de trobar lei fons necessaris a son desvolopament. Ansin, lei monarquias dau Golf venguèron fòrça ricas. Pasmens, la crisi de 1973 inquietèt en Occident car, dins un contèxte economic malaisat, mostrèt la dependéncia petroliera de mai d'un estat. Leis Europèus e leis Estatsunidencs adoptèron donc de programas de diversificacion de sei provesiments e d'economias energeticas.
Lo premier ponch foguèt facilitat per lei pretz auts qu'autorizèron l'esplecha de jaciments d'accès pus complèxs coma aquelei de la Mar dau Nòrd ò dau Golf de Mexic. Lo desvolopament de l'extraccion foguèt tanben encoratjat dins lei país que fasián pas partida de l'OPEP, compres dins lo blòt sovietic. En particular, aquò entraïnèt la descubèrta de jaciments importants en Asia Centrala. Impossibles d'esplechar durant la Guèrra Freja en causa d'una concentracion importanta de sofre (16% per lo jaciment de Tengiz), son uei a l'origina de produccions importantas.
Lo segond ponch veguèt lo desvolopament de programas destinats a utilizar d'autrei fònts d'energia per la produccion electrica (energia nucleara en França...), a privilegiar d'autrei mejans de transpòrt (bicicleta dins lei vilas neerlandesas...) e a melhorar l'eficacitat energetica deis aparelhs electrics e termics. Contuniat dempuei leis ans 1970, aquel esfòrç a menat a una demenicion lenta de la demanda de produchs petroliers en Euròpa Occidentala.
La politica de defensa dau pretz dei productors
La reaccion occidentala geinèt pauc lei país gropats au sen de l'OPEP. Au contrari, un equilibri s'establiguèt rapidament per assaiar de mantenir de pretz relativament auts permetent de contentar totei lei productors. Plusors factors explican aqueu fenomèn que governèt l'industria petroliera de la fin dau sègle XX. Lo premier es la necessitat de mantenir un pretz sufisent per assegurar la rendabilitat de l'industria petroliera occidentala. D'efiech, un nombre important de jaciments esplechats a partir deis ans 1970 necessitan de procès complèxs d'extraccion ò de purificacion. Sei còsts d'esplecha son donc ben superiors a aquelei observats en Orient Mejan, çò que favorizèt lo mantement dei pretz.
De son caire, l'OPEP adoptèt una politica de gestion de sei resèrvas a tèrme lòng. Ansin, en despiech de l'aumentacion regulara de la demanda mondiala d'idrocarburs, aumentèt pauc sa produccion e adoptèt en 1982 un sistèma de quòtas destinats a mantenir l'equilibri entre lei productors de l'organizacion. L'objectiu èra de permetre d'assegurar la subrevida de l'industria petroliera, basa quasi unica dei richessas de la màger part dei país productors, durant de generacions. La part de l'OPEP dins la produccion mondiala demeniguèt donc pauc a pauc durant leis ans 1980 avans de s'estabilizar a l'entorn de 40-45% durant leis ans 1990-2000. Pasmens, en empedissent una aumentacon importanta de l'ofèrta, aquela politica favorizèt tanben lo mantenement de pretz auts.
L'OPEP dempuei lo començament dau sègle XXI
thumb|right|[[Fotografia d'un jaciment d'arenas bituminosas.]]
Dempuei lo començament dau sègle XXI, lo statu quo deis ans 1980-1990 es menaçat per un ensemble de crisis e d'evolucions intèrnas e extèrnas : Aqueu contèxte favoriza lei conflictes entre productors (guèrras dei pretz de 2014 e de 2020) e entraïna l'emergéncia d'un quadre novèu de discussion que sembla demenir l'importància de l'OPEP. Ansin, en 2016, foguèt creada l'OPEP+ qu'integrèt Russia e Cazacstan. Puei, en 2020, la guèrra dei pretz iniciada per l'Arabia Saudita durant l'epidèmia de coronavirüs foguèt reglada per de discussions entre Estatsunidencs, Sauditas e Rus.