cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Joan Francés Sudre
Joan Francés Sudre (mai conegut coma François Sudre, Albi, 15 d'agost de 1787 - París, 3 d'octobre de 1862) es un musician e linguista occitan, conegut per sa lenga universala musicala escaissada sòl-re-sòl.
Nemicolopterus
thumb|Nemicolopterus qu'ei benlèu eth pterosaure mès petit jamès descurbert enquia aué. Demorava pas coma d'autes pterosaures ena costa mès en es bòsqui Nemicolopterus crypticus ei un genre de pterosaure pterodactyloidea arboricola plan petit. S'a trapat ua esqueleta fossil gaireben completa en Joheol, ena China, en eth lòc de Jiufotang. Er olotipe ei eth solet individú enquia aué e a 120 milions d'ans. Demorèc pendent eth Cretacèu inferior, pendent er Aptian.
Fossils
Eth fossil siguec descurbert en es sediments on i auia argila, en Jiufotang, ena provincia de Jehol, ena China. Qu'ei plan ben conservat. Es paleontològs tamben an descurbert aquerò que pensen qu'ei er contengut der estomac deth pterosaure o teishit mòfle en eth fossil.
Anatomia
Nemicolopterus ei un pterosaure dera familha des Dsungariptoidea plan petit. Poderiá éster qu'er animal estosse un animal joen mès pas un qu'acabava d'éster vadut. A 7 cm de longada e 25 cm d'envergadura. Non auia pas dents. S'a descrit coma un pterosaure qu'auia un proces nasal miei, ua cresta deltapectoral de l'umer coma un coltèth e un proces posterior deth femur sus era articulacion damb era tibia plan desvolopat.
Eth cran héia 4,03 cm e era orbita 9,1 mm. Era henestra nasoantorbital ei plan petita mès pas tant coma en d'autes Pterodontidae coma Pteranodon o en es Ctanochasmatidae coma Ctenochasma e Pterodaustro.
Aquest pterodactil auia pas cresta sus eth cran. Es vertebres cervicals son cuertes e i a pas de costes cervicals, hèt tipic des Pterodactyloidea. Es 8 vertebres sacres son pas amassa en un synsacrum. Aguest pterosaure auia ua coa plan cuerta de sonque cuate vertebres. Eth fossil auia gastralias.
Filogenia e evolucion
Aguest pterosaure a pas es caracteristiques tipiques des Pterodactyloidea coma un cran rond per darrèr e a pas de cresta. Açò a hèt díder as scientifics qu'aguesta espècie ei ua des mès basals demest es Dsungaripteroidea. Que seriá eth grop frair des Ornithicheiroidea. Aguesti aurien auut per origina es animals anatomicaments semblants a Nemicolopterus, shens dents e shens cresta.
Ecologia
Aguest pterosaure demorava donques, proche der ocean mès en grani bòsqui de gimnospermes. Eth grad de corvatura dera darrèra falange deth pè, que sembla qu'ei unenc en aguesta espècie e sembla arremercar ua vida sus es arbes.Aguesta madeisha corvatura s'a trapat pendent es persosi moderns pr'amor que l'utilisen tà se penjar des branques. Auia pas un det oposable, coma es audèths.
Quauques pterosaures coma Anurognathidae Jeholopterus sembla que tamben demoraven sus es arbes. Qu'ei donques possible qu'aguest animal haja minjat insectes e volesse sus es bòsqui de gimnospermes que caperauen era China pendent es inicis deth Cretacèu.
Nuclèu Linux
Linux es un nuclèu de sistèma operatiu de tipe Unix. Lo nuclèu Linux es un logicial liure desvolopat per una larga comunautat de contributors. Per mai d'entresenhas suls sistèmas basats sul nuclèu Linux, vejatz las paginas Linux e Distribucion Linux.
Lo nuclèu es lo còr del sistèma, es el que s'ocupa de provesit los logicials d'una interfàcia per utilizar lo material. Lo nuclèu Linux foguèt desvolopat per Linus Torvalds al començament de las annadas 1990 per los compatibles PC, d'arquitectura x86. Dempuèi, foguèt portat sus mai d'una arquitectura coma m68k, PowerPC, StrongARM, Alpha, SPARC, MIPS, etc. Pòt èsser al còr tan d'un ordinator personal coma d'un superordinator, o tanben d'un sistèma embarcat coma un telefòn mobil o un assistent personal.
Sas caracteristicas principalas son d'èsser multitrabalh e multiutilizaire. Respècta las nòrmas POSIX çò que ne fa un brave eiretièr dels sistèmas UNIX.
Pontelhs e Bresís
Pontelhs (e Bresís) (Ponteils-et-Brésis en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Montsoèr
Mont Soèr o meilèu Montsoèr (Montsoué en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Istòria
Avant 1806, Montsoèr, dab Baús (Jusan) e Saint-Gilles (en francés), qu'estó incorporat a Montgalhard. En 1875, Montsoèr que vengó comuna e que li donèn Baús Jusan. En 1793, lo nom de la comuna qu'èra Boulens, puish Boulin en 1801.
Gwitevede
en breton (Plouzévédé en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Istòria
Plouzévédé Es una anciana parròquia primitive #qu'englobava antany los territòris de Plouzévédé (e la siá trève Berven), Tréflaouénan (e la siá trève Quéran) e Trézilidé. La preséncia d'un pichon oratoire accolé a la glèisa de Berven e trucat Lo Pénity (del breton "penet-ti" - marida de pénitence) sembla èsser l'indici d'un establiment monastique.
Berven, Anciana trèva, es uèi una simpla capèla, dédiée a La nòstra-Madama, de la parròquia de Plouzévédé. En lo moment de la revòlta del Léon en març 1793, Berven es lo un dels principals ponches d'adesion de las insurgés.
La primièra tèrra seigneuriale de Plouzévédé èra antany aquela de Coëtarmoal, erigida en marquisat en 1576 jol nom de la Ròca en favor de Troïlus de Mesgouez, capitani, governador e vice-rei de Tèrra-Nòva (1577). Plouzévédé dépendait antany Del évêché de Léon.
Plouzévédé est une ancienne paroisse primitive qui englobait autrefois les territoires de Plouzévédé (et sa trève Berven), Tréflaouénan (et sa trève Quéran) et Trézilidé. La présence d'un petit oratoire accolé à l'église de Berven et appelé Le Pénity (du breton "penet-ti" - maison de pénitence) semble être l'indice d'un établissement monastique.
Berven, ancienne trêve, est aujourd'hui une simple chapelle, dédiée à Notre-Dame, de la paroisse de Plouzévédé. Lors de la révolte du Léon en mars 1793, Berven est l'un des principaux points de ralliement des insurgés.
Aubilly
Aubilly es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
{{Image label|x= 3.16 {{Image label|x=0.348227679544|y=0.357067186152|scale=400|text=6px|Comuna amb 167 abitants (2000){{mida|80%|Bouleuse (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.545843252237|y=0.763375102821|scale=400|text=6px|Comuna amb 109 abitants (2000){{mida|80%|Bligny (2,2km)}}}} {{Image label|x=0.229812484883|y=0.594030040608|scale=400|text=6px|Comuna amb 248 abitants (2000){{mida|80%|Sarcy (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.761838123436|y=0.694999322184|scale=400|text=6px|Comuna amb 163 abitants (2000){{mida|80%|Bouilly (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.176673443949|y=0.479861305966|scale=400|text=6px|Comuna amb 87 abitants (2000){{mida|80%|Poilly (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.58100954136|y=0.102448429625|scale=400|text=6px|Comuna amb 193 abitants (2000){{mida|80%|Germigny (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.673973218965|y=0.0893143203852|scale=400|text=6px|Comuna amb 123 abitants (2000){{mida|80%|Janvry (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.943251116386|y=0.3669863791|scale=400|text=6px|Comuna amb 213 abitants (2000){{mida|80%|Coulommes-la-Montagne (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.227220749702|y=0.155925817692|scale=400|text=6px|Comuna amb 176 abitants (2000){{mida|80%|Treslon (3,9km)}}}}
{{clear|left}}
Gélannes
Gélannes es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La glèisa al portail oèst d'estil roman data del començament de la ; a, la distincion aperteniá a una de las mai ancianas e dels mai poderoses linhatges de la noblesa champenoise : lo nòble ostal champenoise de Traînel, testificada dempuèi 1079 en la persona de Pons Ier, senhor de Pont e de Traînel. Aquel linhatge se #apagar a.
Lo émergence economic de la municipalitat #començar abans lo regna de Louis XIV amb la bonneterie, #que se #desvolopar fins al mièg de la. Lo sieu essor se #estendre sus tota la region, amb un apogée entre 1910 e 1930 amb sustot la fabrica 'Dubreuilh', barrada l'an 1970.
A lo Sant-Louis, fèsta de las bonnetiers, los òmes e las femnas portavan las siás disfresses de fèsta, siá - pels òmes : disfressis tres piéces ombrívoles, - per las femnas : vestits longs a manjas gigot, de grands capèls en mousseline amb flors incrustades e de las bottillons.
La glèisa au portail ouest de style roman date du début du ; au, la seigneurie appartenait à une des plus anciennes et des plus puissantes lignées de la noblesse champenoise : la noble maison champenoise de Traînel, attestée dès 1079 en la personne de Pons Ier, seigneur de Pont et de Traînel. Cette lignée s'éteignit au.
L'émergence économique de la commune commença avant le règne de Louis XIV avec la bonneterie, qui se développa jusqu'au milieu du. Son essor s'étendit sur toute la région, avec un apogée entre 1910 et 1930 avec notamment l'usine 'Dubreuilh', fermée en 1970.
A la Saint-Louis, fête des bonnetiers, les hommes et les femmes portaient leurs costumes de fête, soit - pour les hommes : costumes trois piéces sombres, - pour les femmes : robes longues à manches gigot, de grands chapeaux en mousseline avec des fleurs incrustées et des bottillons.
Guadalope
En 2007 separèron d'aqueu departament l'arrondiment de las illas del Nòrd, que venguèron doas collectivitats territorialas: Sant Martin e Sant Bartomieu.
Lo capluòc es Basse-Terre.
Lo gentilici es guadalopenc -a.
Istòria
L'illa es descobèrta per Cristòl Colomb pendent sa segonda expedicion. I desbarca lo 4 de novembre de 1493 en partissent de Maria-Galanta. Pren contacte ambe los indigènas caribes. Aquestes li dison que lor lilla se sona Kalokaera, nom que los espanhòls modifican primièr en Karukera e que significa: illa de las bèlas aigas. Colomb la torna batejar (Santa María de) Guadalupe (de Extremadura) per de motius religioses. Pren possession del novèl territòri al nom dels reis d'Espanha e contunha sa recèrca del continent. Guadalope coneisserà una relativa preséncia espanhòla fins a 1635.
Pokémon
alt=Logo de la franchise Pokémon.|vinheta|Logotip de Pokémon. Pokémon (prononciat [<span title="[p] « p » dans « papa »">p u<span title="[.] indique la séparation entre deux syllabes">. <span title="[k] « c » dans « cabas »">k <span title="[e] « é » dans « clé »">e <span title="[.] indique la séparation entre deux syllabes">. ˈ<span title="[m] « m » dans « mou »">m <span title="[ɔ] « o » dans « sort »">ɔ <span title="[n] en français « n » dans « nous » ; ailleurs avec la langue un peu plus en arrière">n ]<span class="API nowrap" style="font-family:'Segoe UI','DejaVu Sans','Lucida Grande','Lucida Sans Unicode','Arial Unicode MS','Hiragino Kaku Gothic Pro',sans-serif;white-space: nowrap;" title="Alphabet phonétique international"> malgrat l'accent grafic; en japonés ポケモン, Pokemon , prononciat [<span title="[p] « p » dans « papa »">p o̞<span title="[k] « c » dans « cabas »">k <span title="[ʲ] indique la palatalisation">ʲ e̞<span title="[m] « m » dans « mou »">m õ̞ɴ]<span class="API nowrap" style="font-family:'Segoe UI','DejaVu Sans','Lucida Grande','Lucida Sans Unicode','Arial Unicode MS','Hiragino Kaku Gothic Pro',sans-serif;white-space: nowrap;" title="Alphabet phonétique international"> ) es un marca creada per Satoshi Tajiri en 1995, per de jòcs video editats per Nintendo, de mangas e de dessenhs animats, e quitament de films animats. A la fin de 2010 mai de 250 milions de jòcs s'èran venduts.
Nom
Lo nom Pokémon es l'acorcha de la romanizacion del japonés "monstres de pòcha", de l'anglés Pocket Monsters (' ポケットモンスター  Poketto Monsutā). En mai de la marca, lo mot designa los monstres que son los personatges centrals dels jòcs e dels racòntes.
Tipes e evolucion
Los pokémons a un o dos dels 18 tipes çai contra. Pòdon de còps evoluïr, mas pas mai de dos viatges.
Version occitana
La primièra generacion de pokémon reçaup de noms occitans per Danís Chapduelh en agost de 2016.
Lista dels pokémons
Veire:
Sestairòls
Sestairòls (Cestayrols en francés) es una comuna lengadociana en País d'Albi del departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Sestairòls es situada al centre del "Triangle d'Aur" Albi/Galhac/Còrdas e dedins lo vinhal galhaqués.
La comuna es eissida del gropament de tres parròquias: Sestairòls, Lincarca e Romanon (« cellam Romanorum », 1150, monastèri dels Romans).
Istòria
Aquel ancian vilatge fortificat data de l'Edat Mejana. Foguèt fondada pels senhors de Pena getats de lor fieu per la Crosada dels Albigeses.
Vath d'Arberoa
right|150px|thumb|Situacion de la vath d'Arberoa (inclusent [[la Bastida de Clarença) en Baisha Navarra]] La vath d'Arberoa qu'ei un parçan deu Bascoat, en Baisha Navarra, format de la vath de l'arriu de Harana. Que hè part deu departament deus Pirenèus Atlantics.
Lo Pueg (Seneç)
Lo Pueg (Le Poil en francés) es una anciana comuna provençala. Èra administrada per lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur de l'estat francés. Lo 1èr de genièr de 1974, foguèt incorporaa a Seneç, que n'èra pasmens separaa per lei comunas de Barrema e Blieus. Devenguèt una comuna associaa. Es gaireben despoblada (0 abitants en 0).
Toponimia
La primièra atestacion es In Poio en 1056. Mistral dona Lou Pue que se nòta Lo Pueg en grafia classica. La prononciacion locala sembla qu'evoluïguet en Lo Peu francizat en Le Poil per atraccion.
Lunaç (Lengadòc)
Lunaç o mens etimologicament Lunàs (Lunas en grafia mistralenca ; Lunas en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Lengadòc, administrada pel departament d'Erau de la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Los gentilicis son lunaçòl -òla/lunassòl -òla e lunaçenc -enca/lunassenc -enca. Segon Achard, es dich tanben lunatenc en rason de juòc de mots.
Geografia
La comuna es situada dins los cantons nauts d'Erau, entre las comunas de Lodeva e Lo Bosquet d'Òrb, entre lo riu Òrb et lo massís de l'Escandòrgue. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : villa Liurates [legir : Liunates o Lunates) en 886-900, villa Lunatis en 899, castro Lunetense en 909, villa Launates, al sègle X o XI (?) (identificacion malsegura), illos castellos de Lunatis, abans 1014 (?), loco qui dicitur Lunate, après 1073, castellum de Lunas en 1118, castro quod dicitur Lunas, terra Lunatensi en 1163, Guillelmum de Lunatio en 1174, de Lunaz en 1179, castrum de Lunacio en 1191, castro de Lunatio, alio castello de Lunacio en 1201, Guillelmus de Lunas en 1267 (?), de Lunacio en 1323, de Lunatio, de Lunacio en 1361, de Launacio, a la fin del sègle XIV, prieur de Lunas en 1571, 1585, Lunas en 1591, 1643, 1740-60, 1770-72 (mapa de Cassini) . Lo nom de Lunaç vendriá d'un nom gallic d'òme Launus, amb lo sufixe -ate . Delamarre se pronóncia pas per aqueste Lunaç, mas si per lo del Perigòrd e per Lunats, explicat pel nom gallic d'òme Lounos > Lūnos; dins d'autres cases, utiliza Launos. Segon Hamlin, Lunaç èra una granda proprietat galloromana o preromana, del nom explicable per un nom gallic d'òme Lunus (coma Lunhan), amb lo sufixe prelatin [gallic] -atis. La grafia e l'identificacion de las fòrmas del sègle IX son malseguras e l'evolucion au > u es pas admissibla en fonetica occitana, çò qu'empacha de prepausar Launus coma o fa Dauzat, mas si per d'autres noms.
Villar del Olmo
Villar del Olmo es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
Comunautat de comunas del País Belmontés
La Comunautat de comunas del País Belmontés es una comunautat de comunas francesa situada dins lo departament d'Avairon.
Composicion
Se compausa de las comunas seguentas :
Francés Totsants Gròs
100px|thumb|Retrach de Gròs dins l'edicion de 1841 thumb|left|Tèxte vodat a Pauline de Simane Francés Totsants Gròs (en francés: François Toussaint Gros; Marselha, 1698 – Lion, 1748) foguèt un poèta provençau.
Biografia
Estudièt a Marselha au collègi de l'Oratòri e entrèt gaireben dins leis òrdres sensa fin finala pronociar seis vòts. Amic de la marquesa Pauline de Simiane (felena de la Marquesa de Sévigné que demorava as Ais de Provença), dedicatriz de quauquei vèrs sieus, visquèt fòrça annadas a París onte se maridèt e aguèt d'enfants ; assagèt de faire de vèrs en francés. Puei, restèt a Lion onte aguèt una foncion administrativa de fermier e onte moriguèt.
Extrach dau prològ au public
[...] Vau respòndre a vòstra charrada. Vos mespresatz lo provençau, E mesme me tractatz fòrt mau De ce qu'augi ne'n faire usatge, Sachetz que parli lo lengatge Qu'au brèç ma maire m'a ensenhat, Que cada lenga a sa beutat ; Ne'n tròbi sovent dins la mieuna Qu'un autre porriá pas exprimar dins la sieuna. Ansin tau la crètz paura, e la ditz un jargon Que sa prevencion es ben granda, E son orguelh sensa rason, Au rèsta, sabètz ti qu'es la Lenga Romanda Anciana, respectada e maire en mesme temps De tots lei diferents lengatges Deis orientaus europencs: L'espanhòu, l'italian li devon seis omatges, Tot de mesme que lo francés. Aqueu francés, dont la doçor vos flata, Qu'a fòrça d'escurar fan venir bèu coma es De ma lenga es una sagata. Lo provençau se parlava autrei fes, Ai cors d'Anglatèrra e de França, En Provença s'es fach la premiera aliança Dau grèc, dau latin, dau gaulois. Es aquí que la rima es estada inventada. Tant i a cu tractarà ma lenga de patois Ieu li farai la petarrada.[...]
Blat
Lo blat es principalament cultivat en America dau Nòrd, en Euròpa, dins la vau de Ganges e dins lo Grand Plan de China dau Nòrd. En 2014, la produccion èra de 729 milions de tonas, principalament formadas de blat tendre e de blat dur. Lo premier es subretot utilizat per produrre de farinas destinadas a la fornariá. Lo segond es puslèu utilizat per la fabricacion de somolas e de pastas alimentàrias.
Leis originas dau blat modèrne
Lo blat modèrne es lo resultat d'un procès de mutacions naturalas e artificialas qu'an menat a l'aparicion d'una espècia vegetala novèla a partir dau patriòni genetic de tres autrei plantas. Dins aquela evolucions, dos eveniments tènon una plaça primordialas. Lo premier se debanèt i a 500,000 ans en Orient Mejan. Veguèt la fusion d'un blat fèr tenent 7 pareus de cromosòmas (Triticum urtatu) amb una espècia desconeguda qu'aviá tanben 7 pareus de cromosòmas. Aquò menèt a l'aparicion de l'espècia Triticum turgidum que foguèt probablament lo premier blat domesticat per l'èsser uman. Lo segond eveniment major aguèt luòc vèrs 7000 avC. Entraïnèt la fusion dei genòmas d'una varietat domesticada de Triticum turgidum amb Aegilops tauschii, una graminèa mediterranèa. Aquò donèt naissença au blat tendre (Triticum aestivum) que tèn un genòma constituït de 21 pareus de cromosòmas.
De l'Antiquitat a la Revolucion Industriala
Domesticat en Mesopotamia durant lo Neolitic, lo blat entraïnèt l'aparicion de l'agricultura dins la region dau Creissent Fertil. La consequéncia majora de sa cultura foguèt la sedentarizacion progressiva de certanei grops umans qu'adoptèron lei cerealas coma basa de son alimentacion. Segon lei descubèrtas arqueologicas, èra inicialament consumat crus mai l'idèa de lo coire apareguèt rapidament per fabricar de farinetas ò de fogassas. Dins l'alimentacion, èra conjugat amb de leguminosas coma lei favas, domesticadas en Mesopotamia vèrs 5000-4000 avC. Aqueu sistèma blat/fèvas permet de provesir la quasi totalitat dei besonhs nutritius umans e demanda unicament un complement reduch de carn. Dins lei país productors de blat, demorèt la basa de l'alimentacion fins au sègle XX.
Pus aisada que la cultura dau milh ò dau ris, lo blat es a l'origina d'un otilhatge especific que se melhorèt lentament durant l'Antiquitat e l'Edat Mejana. Lo premier aisse de desvolopament regardèt lo trabalh dei sòus amb, durant lo Neolitic, l'invencion dau baston escavaire per enterrar lei granas. Foguèt pauc a pauc remplaçat per divèrsei modèls d'araire amb de relhas mai ò mens poderós segon lei regions. La recòlta èra principalament realizada gràcias a de fauç, un otís ancian conegut dempuei au mens 12,000 ans. Pasmens, lei Cèltas utilizavan de maquinas de recoltar que sa concepcion foguèt perduda durant lo periòde roman.
Lei « revolucions verdas »
A partir de la segonda mitat dau sègle XIX, l'agricultura conoguèt de movements de mecanizacion e de racionalizacion de seis activitats. En causa de son importància alimentària, la produccion de blat foguèt fòrça tocada per aquela evolucion. Au nivèu tecnic, apareguèron de maquinas, d'engrais e de produchs destinats a luchar còntra lei malautiás e lei parasitas que permetèron d'aumentar fòrça la productivitat. Au nivèu economic, lo blat foguèt implantat dins de regions novèlas, especialament en China e en Índia. Aqueleis evolucions permetèron d'aumentar fòrça la produccion mondiala de blat amb una multiplicacion dei « revolucions verdas ».
Caracterizats per una aumentacion fòrta e rapida de la produccion alimentàrias, aqueleis episòdis favorizèron l'aumentacon de la demografia umana e aguèron d'efiechs importants sus l'estructura de la societat païsana en causa de la demenicion de la quantitat de man d'òbra necessària per assegurar la cultura e la recòlta dau blat. Dins lei país de produccion tradicionala, permetèron tanben una diversificacion dei culturas, generalament au profiech deis èrbas e dau norrigatge. Ansin, e mai s'es totjorn a l'origina de mai d'un manjar, lo blat veguèt son importància relativa dins l'alimentacion umana demenir durant lo sègle XX.
La question dau rescaufament climatic
Lei transformacions engendradas per lo rescaufament climatic, especialament l'acumulacion de periòdes eissuchs e cauds pus lòngs, deurián aver d'efiechs importants sus la produccion de blat. D'un biais generau, segon leis estimacions actualas, la productivitat dei regions de produccion tradicionala podriá demenir de 6% per cada gras Celsius d'aumentacion de la temperatura mondiala. Per faciar aquela situacion, de recèrcas son en cors per desvolopar de varietats novèlas capablas de resistir a de condicions d'ariditat pus importantas. Pasmens, es mau segur d'aqueu trabalh permete de compensar l'ensemble dei pèrdas. Ansin, un desplaçament dei culturas vèrs lo nòrd es possible.
Espècias actualament cultivadas
Au començament dau sègle XXI, doas espècias forman la màger part dei culturas mondialas de blat. La pus importanta es lo blat tendre ò froment (Triticum æstivum) qu'es cultivada dins lei regions de clima temperat, principalament en Republica Populara de China, en Índia, ais Estats Units, en Russia, en França, en Canadà e en Alemanha. Es destinat a la produccion de farina per lo pan. N'existís fòrça varietats adaptadas a divèrsei constrenchas geograficas coma la valor nutritiva, l'adaptacion ai riscs meteorologics ò la resisténcia ai malautiás. A l'ora d'ara, es la cereala pus cultivada dins lo mond.
Lo blat dur (Triticum durum) es l'autra espècia cultivada. Son usatge es tradicionau dins lo bacin mediterranèu, especialament en Itàlia, en Occitània e en Magrèb. Pasmens, sa preséncia es desenant importanta dins d'autrei regions e lo premier productor en 2020 èra China. Lo blat dur es principalament utilizat per produrre de pastas ò de somolas.
Espècias abandonadas
La seleccion dei doas espècias actualament dominantas foguèt un procès lòng marcat per l'adopcion e l'abandon de plusors tipes de blat. Se la màger part d'aquelei varietats es uei perduda, una partida es encara coneguda gràcias a de programas de conservacion e d'estudis agronomicas :
La chausida dei varietats
Se doas espècias constituïsson la màger part de la produccion actuala de blat, existís mai d'una varietat au sen d'aqueleis ensembles. Per exemple, en Occitània, se pòu citar lo blat molinier d'Ate qu'es l'objècte d'un programa de proteccion. La chausida de la varietat de semenar despend de plusors paramètres. Lo premier es liat au periòde de recòlta :
Leis autreis elements sovent considerats son d'òrdre tecnic ò economic. Dins lei premiers, se tròban l'adaptacion ai condicions meteorologicas, la resisténcia ai malautiás localas e lo calendièr de creissença. Aqueu darrier ponch es relativament important car permet au païsan de planificar son trabalh. Dins lei segonds, son presents l'equilibri entre lo rendiment e la produccion, que despend fòrça dau potenciau de la parcèla, e lei contractes eventuaus ja concluts per lo productor que pòdon demandar una qualitat de farina especifica. Dins la màger part dei cas, mai d'una varietat es seleccionada.
Lo desvolopament de la planta
Au començament de la germinacion, lei semenças dau blat son eissuchas. Après umidificacion, aparéis una premiera racina, dicha radicula, e una premiera fuelha. Puei, vèn la levada de la planta. Aquelei fenomèns son determinats per lo cumul jornadier de la temperatura positiva. Una quantitat mejana de 30 gras jorn (Dj) es generalament necessària per la germinacion e de 150 Dj per la levada. Durant aqueu periòde, un deserbatge pòu èsser realizat avans lo semenat ò entre lo semenat e la levada.
Lo ritme de formacion dei fuelhas es reglat per de factors coma la durada dau jorn e lo raionament solar recebut durant la levada. Aqueu fenomèn necessita generalament 80 a 110 Dj entre l'aparicion de dos grops de doas fuelhas. Lo periòde « quauquei fuelhas » es sovent l'ocasion d'un segond deserbatge. Pasmens, lo blat a tanben besonh d'un periòde de freg d'aperaquí un centenau de jorns, çò qu'explica l'impossibilitat de l'adaptar au clima dei regions tròp caudas. Durant aqueu periòde, an luòc la matada e l'aparicion de ponchs de creissença sosterranhs que seràn a l'origina deis espigas.
L'aparicion deis espigas se debana a la fin de la prima (mai-junh en Occitània) per esclatament de la gaina que protegissiá lei ponchs de creissença. Après la formacion dei flors, lo cicle de madurason dura aperaquí 45 jorns. La temperatura accelera lo fenomèn mai demenís lo nombre de grans portats per leis espigas.
Lei caracteristicas de la planta
Lei blats son de plantas erbacèas anualas, monocotiledonèas amb de fuelhas altèrnas que son formadas d'una estobla que pòrta una espiga de doas renguieras d'espiguets sessils e aplatits. Lei flors son nombrosas, pichonas, pauc visiblas e situadas sus leis espigas. Leis estoblas an lo ròtle de camba. Cilindrincs, vènon vuege per 	resorbcion de la mesola centrala. Contènon de fais que permèton lo transpòrt de la saba e qu'asseguran l'estructura de la planta.
Lo blat es quasi estrictament autogama. D'efiech, de mesuras realizadas sus de pès espaçats de 2,5 m mostrèron un taus de pollinisacion crosada limitat a 0,03%. Aqueu fenomèn s'explica per l'estructura de la flor que favoriza fòrça l'autofecondacion. Après fecondacion, l'ovari evoluís per formar lo gran.
La recòlta
La recòlta dau blat es una operacion importanta dins lei regions productritz car concentra sovent una gròssa quantitat de trabalh. Avans la mecanizacion de l'agricultura, mobilizava una man d'òbra considerabla e èra un eveniment sociau major (fèsta de la meisson). Compren doas etapas principalas : Aqueu procès permet tanben de recuperar divèrsei sosproduchs coma l'estobla qu'es utilizada per l'alimentacion animala. Uei, s'utiliza de maquinas adaptadas a l'agricultura intensiva per o realizar. La pus frequenta es la meissonadoira-bateira. L'amassaira-pressa es tanben fòrça utilizat per acampar leis estoblas e formar de ballòts de palha.
L'estocatge dei granas
Per o protegir còntra leis insèctes, lei rosigaires e leis azards meteorologics, lo gran dèu èsser estocat dins d'estructuras adaptadas, generalament de silòs. En particular, es necessari de susvelhar lo taus d'umiditat per empachar la germinacion e de separar corrèctament lei diferentei qualitats de grans. De mai, per de rasons de seguretat, fau limitar la preséncia de poussa per empedir la formacion d'una atmosfèra explosiva.
Lei malautiás
thumb|right|[[Fotografia d'una fuelha presentant de simptòmas de septoriòsi.]]
Lo blat pòu èsser victima de plusors malautiás causadas per d'agents patogèns variats (bactèri, bolets, virüs...). Pasmens, lei pus frequentas son d'origina fongica :
Lei destrucis dei cerealas
En fòra dei malautiás, leis insèctes representan la menaça pus importanta per la cultura dau blat. Un perilh relativament conegut es aqueu dei larvas de corcossons, una familha de coleoptèrs que pondon d'uòus sus lei grans estocats ò dins sei derivats coma la farina. Dins aquò, existís d'autrei menaças tant per la planta que per lo gran. En particular, mai d'un parpalhon pòu utilizar lo blat coma norridura per sei larvas.
En mai deis insèctes, d'aucèus ò de rosigaires pòdon representar una menaça per lei grans ò per lei semenats.
Consumacion
Lo blat es una cereala apropriada a l'alimentacion umana. Pasmens, sa consumacion dirècta es rara car lei grans son durs e pauc gostós. Lo pus sovent, lo blat es molinat laissant l'envolopa, lo gèrme e una pouvera blanca. Après separacion dau bren e dau gèrme, lo resultat es la farina de blat qu'es la forma principala de consumacion dau blat e, probablament, l'aliment principau de l'alimentacion umana actuala. D'efiech, la farina intra dins la fabricacion de mai d'un manjar dins de sectors coma la fornariá, la pastissariá ò la bescuchariá.
La farina de blat contèn principalament d'amidon, de proteïnas solublas (albuminas e globulinas) e insolublas (prolaminas, gliadinas e gluteninas) e, generalament, de mineraus. Lo blat tendre contèn generalament mens de proteïnas que lo blat dur. En revènge, lo blat assegura d'apòrts limitats de lisina e de lipids. Certanei vitaminas (A, B12 e C) i son egalament absentas ò presentas a de concentracions negligiblas.
Produccion
En 2014, la produccion mondiala de blat èra de 729 milions de tonas siá aperaquí 100 kg/abitant. Es principalament concentrada en Euròpa, en America dau Nòrd, en Índia e en China. Conoís una aumentacion regulara gràcias a de progrès important en matèria de seleccion dei varietats e d'aigatge.
Lo blat es generalament consumat dirèctament dins son país de produccion. Pasmens, en 2008, 128 milions de tona èran estadas exportadas. Leis importators principaus èran Egipte, Argeria, Brasil, Japon, Itàlia, Iran e Espanha. Lei dos premiereis exportators èran leis Estats Units d'America e França.
Villarejo de Salvanés
Villarejo de Salvanés es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
Trebizonda
Trebizonda (en turc Trabzon, en grèc modèrne Τραπεζούντα = Trapezounta [trapeˈzunda], en grèc bizantin Τραπεζοῦς/Τραπεζοῦντος = Trapezoũs/Trapezoũntos) es una vila del nòrd de Turquia, en Asia, en riba de la Mar Negra.
Actualament es una vila que la cultura turca i domina. Istoricament e fins al començament del sègle XX, es la cultura grèga que lai dominava.
Trebizonda foguèt lo centre de l'Empèri de Trebizonda qu'existiguèt de 1204 a 1461 e qu'èra un destacament de l'Empèri Bizantin.
Miquel Biada
Miquel Biada i Bunyol (Mataró, 25 de novembre de 1789 – Mataró, 2 d'abril de 1848) foguèt un entrepreneire catalan. Menèt la construccion de la linha ferroviària que liguèt Barcelona a Mataró.
Écuelles (Sèina e Marna)
Écuelles  es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Lance Tingay
Lance Tingay (Ilford, Anglatèrra, 15 de julh de 1915 - Wimbledon, Londres, 10 de març de 1990) foguèt un jornalista esportiu anglés.
Écuelles (Sèina e Marna)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Giraffa camelopardalis
La girafa es un mamifèr ongulat artiodactil e romiaire, originari de las savanas africanas e present de Chad fins a Sud-Africa. Lo mot girafa ven de l'arabi zarâfa. Après de milions d'annadas d'evolucion, la girafa a acquesit una anatomia unica amb un còl particularament alongat que li permet especialament de pàisser naut dins los arbres.
Monteirolet
Monteirolet (en francés Montrollet) es una comuna occitana de Lemosin situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Giraffa camelopardalis
Nòu populacions, que se destrian de per sas ròbas e formas, son estadas descritas pels naturalistas dempuèi lo sègle XIX parfois coma espècias a part entièra, mas generalament consideradas coma simplas sosespècias fins al sègle XXI. Pr'aquò la taxonomia de las girafas es a l'ora d'ara debatuda pels scientifics.
Monteirolet
Segon Xavier Lansade, lo parlar de la comuna es lo lemosin.
Giraffa camelopardalis
L’espècia es considerada coma vulnerabla per l'UICN : i aviá 155000 individús en 1985 e i a pas pus que 97,000 en 2015, siá una demesida de prèp de 40 % en 30 ans.
Monteirolet
Toponimia
miniatura|gaucha|300px|Panèl d'intrada de Monteirolet.
Giraffa camelopardalis
== Lista de las sosespècias == thumbnail|left|Tres girafas dins la savana africana
Monteirolet
Lista daus maires
miniatura|centre|La mairariá.miniatura|dreiha|Roge: La [[Comunautat de comunas de Charanta Lemosina|CC de Charanta Lemosina dins Charanta A. Frontiera òc/oïl<br/ >B. Comunas occitanas<br/ >C. Comunas emb un bocin occitan<br/ >D. Comunas peitavinas-sentongesas]]
Intercomunalitat
Dempuei lo de genier de 2017, Manòc fa partida de la comunautat de comunas de Charanta Lemosina. Abans la fusion d'intercomunalitats que fòrman la Charanta Lemosina, la comuna fasiá partida de la comunautat de comunas dau Confolentés.
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Wikipèdia en asturian
La Wikipèdia en asturian (Wikipedia n’asturianu) es la version en lenga asturiana de l’enciclopèdia en linha Wikipèdia. Foguèt fondada lo 20 de julhet de 2004.
Mahmoud Ahmadinejad
Mahmoud Ahmadinejad (n. 1956) engenhaire, professor universitari e òme politic, es lo president actual d'Iran.
Lengas kiowa-tanoanas
Las kiowa-tanoanas son una pichona familha de lengas amerindianas parladas per los kiowas e dins unes pueblos del Nòu Mexic als Estats Units per de populacions pueblos.
Classificacion
Wick Miller (1959), puèi Kenneth Hale (1962, 1967) establiguèsson la parentat del kiowa amb las lengas tanoanas.
Okapia johnstoni
L’ocapi es un animal descobèrt recentament (1900) e qu'èra considerat coma intermediari entre una girafa e un caval. Abita essencialament dins las selvas tropicalas de l'èst de la Republica Democratica de Còngo, dins la region de l'Ituri. La resèrva de fauna d'ocapis li es especificament dedicada.
William Auld
William Auld (en esperanto: Ŭiljamo Aŭldo; Erith, 6 de novembre de 1924 - Dolair, 11 de setembre de 2006) foguèt un poèta esperantista escocés. Aqueste escrivan, dels màgers en esperanto, foguèt candidat al Prèmi Nobel de Literatura en 1999.
Villeseneux
Villeseneux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
La Palús
La Palús (Lapalud en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Miuvachas
Miuvachas o Miauvachas (oficialament en francés Millevaches) es una comuna d'Occitània, en Lemosin, situada dins la Montanha Lemosina e lo Replanat de Miuvachas. Es administrada per lo departament de Corresa e la region de la Novèla Aquitània, ancianament de Lemosin.
Geografia
Comuna situada dins lo Massís Centrau qu'aperten au parc naturau regionau de Miuvachas en Lemosin. Lo vilatge de Miuvachas se es lo chapluec de comuna pus naut de lo Lemosin, quilhat entre 890 e 920 mètres d'altitud. Se situa sus l'aigavèrs entre los afluents de Léger e los de Dordonha. Au nòrd, Vinhana a la font a aperaquí 4 km dau borg, au sud,  Vesera, Luseja e Triosona son tot just distantas de 3 a 5 quilomètres.
Villaviciosa de Odón
Villaviciosa de Odón es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
Classificacion classica
En biologia, la classificacion classica vòl dire la classificacion scientifica acceptada. S'opausa a la classificacion filogenetica, qu'es la classificacion scientifica novèla, en utilizant las sequéncias d'ADN e l'analisi cladistica.
En botanica, la classificacion classica dels angiospèrmes es la classificacion de Cronquist (1981) e la classificacion filogenetica dels angiospèrmes e la classificacion APG (1998) o la classificacion APG II (2003).
Albert Marquet
Albert Marquet (nascut lo 27 de març de 1875 a Bordèu, Gasconha e mòrt lo 14 de junh de 1947 a Val d'Oise, França) foguèt un pintor occitan d'estils pòstimpressionista e fauvista.
Classificacion classica
Diferentas classifications
La classificacion classica a evoluit gràcias al trabalh de grands taxinomistas. Trabalhs que son estats integrats siá complètament, siá parcialament per la comunautat scientifica. Mas, contràriament a Linné, la màger part dels taxinomistas an trabalhat sus un ensemble restrench d'espècias.
Vaquí qualques unas d'aquestas classificacions:
Variscourt
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Aigasjuntas
Aigasjuntas (Aigues-Juntes en francés) es una comuna del comtat de Fois dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Sonan los abitants los aigas-luntals.
Geografia
thumb|center|300px|Panèl de cocar al centre d'Aigasjuntas.
Wikipèdia en waray-waray
La Wikipèdia en waray-waray es la version en waray-waray de l’enciclopèdia en linha Wikipèdia. Foguèt fondada lo 25 de setembre de 2005.
Faiçac
Faiçac (Fayssac en francés) es una comuna lengadociana en País d'Albi situada dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus).
Cabestrana
Fushigidane, en occitan Cabestrana, es un pokémon de la primièra generacion.
Lo nom
Lo nom japonés, フシギダネ Fushigidane, barreja los mots 不思議 fushigi (misteriós) e 種 tane (semença).
Lo nom occitan ven de cabòça estrana.
Lo nom anglés Bulbasaur, tanben utilizat en catalan, espanhòl e italian, es un derivat de l'anglés bulb (cabòça) e del grèc σαῡρος sauros (lausèrt).
Lo nom alemand Bisasam ven dels mots Bisamratte (rat muscat) e samen (semença).
Lo nom francés Bulbizarre ven de bulbe (cabòça) e bizarre (bizarre).
Lo nom corean, 이상해씨 Isanghaessi, ven de 이상 isang (estranh) e 씨 ssi (semença).
Beç
Los beces, o los bedoths, son d'arbres del genre Betula e de la familha de las Betulacèas.
Son comuns en Euròpa e butan generalament sus las tèrras pauras e sovent siliciosas, fins a 2000 m d'altitud, e dins las regions articas. Los beces son de plantas pionièras que constituisson sovent la premièra formacion arborada de la reconquista o de la colonizacion de landas per los bòsques. Aiman mai los sòls puslèu acids e umids. Los beces forman de bòsques sonats beçada, beçareda, beceda, becet, beçosa...
Sa rusca blanca, lissa e brilhanta porta mantuna tacas negras, sovent acompanhadas de crebassas. Existisson quatre espècias de beces en Euròpa, amb doas fòrça espandidas : Betula pendula e Betula pubescens, e dos arbrilhons de las regions articas : Betula nana, e Betula humilis. Se trapan tanben de beces en Asia e en America del Nòrd. En clima temperat, los beces vivon mens longtemps (30-40 ans), mas pus al nòrd (Suècia, Finlàndia, Siberia, etc.) pòdon viure fins a 100 ans e mai.
Es un arbre caducifòli que florís d'abrial a mai. Lo beç es fòrça conegut per sa rusca blanca, lissa e brilhanta, sas fuelhas pichonas coloradas de tintas verd clar al printemps e jaune a l’auton. Sa color blanca es deguda a la betulina, son principal constituent. Lo pòrt del brancum es sovent quilhat e relativament aerat, que filtra la lutz en estiu. Lo beç es considerat coma un bèl arbre d'ornament e sas caracteristicas li permeton de s'adaptar a tot tipe de jardin. Sas inflorescéncias son de catons alongats de de longor, quilhats puèi pendents pels mascles e de  quilhats per las femes. Sos fruits sont de samaras agropats en catons. Aquel arbre de la rusca blanca pelada pòt aténher 20 a 30 m de naut e fins a de diamètre a la basa. Las raices dels beces son pauc prigondas.
Las diferentas espècias
thumb|right|250px|Un beç (Betula pendula) en ivèrn
Chambretaud
Chambretaud es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group="N"/>
Claude Piron
thumb|200px|Claude Piron. Claude Piron (Namur, Belgica, 26 de febrièr de 1931 - Gland, Soïssa, 22 de genièr de 2008) foguèt un psicològ soís fòrça interessat per las lengas. Diplomatic amb títol de l'Escòla d'Interprètas de l'Universitat de Genèva, foguèt revirador a l'ONU de chinés, d'anglés, de rus e d'espanhòl. Après aver daissat las Nacions Unidas, trabalhèt per l'Organizacion Mondiala de la Santat, entre autras en Africa e Asia. En 1968 comencèt a practicar la psicoterapia, fins a la siá mòrt, a lo sieu gabinet de Gland (Soïssa), en s'ocupant sustot de la supervision de joves psicològs. Donèt de classas a la Facultat de Psicologia e de las Sciéncias de l'Educacion de l'universitat de Genèva de 1973 a 1994.
Claude Piron aprenguèt l'esperanto en la siá joinessa. Utilizèt aquela lenga dins nombroses païses, coma Japon, China, Ozbequistan, divèrses païses d'Africa e de l'America Latina, e l'ensenhèt a l'universitat de San Francisco (San Francisco State University, Humanities, 1981 e 1983). Es estat membre de l'Academia d'Esperanto.
Gene Pitney
thumb|250px|Gene Pitney en 1967
Gene Francis Alan Pitney (Hartford, Connecticut, 17 de febrièr de 1940 - Cardiff, 5 d'abril de 2006) foguèt un cantaire, compositor e tanben musician de rock american.
Villavieja del Lozoya
Villavieja del Lozoya es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
Jean-Philippe Lauer
thumb|200px|[[Piramida de Djòser]] Jean-Philippe Lauer (París, lo 7 de mai de 1902 - lo 15 de mai de 2001) que ho un egiptològ francés.
Vadut dens ua familha borgesa d'origina alsaciana qu'etudiè l'arquitectura. Conselhat peu son conhat a viéner tribalhar en Egipte e recomandat per Pierre Lacau auprès de l'egiptològ Cecil Mallaby Firth. Que tribalhè dab eth a horrucar e a restaurar l'ensemble arquitecturau de la Piramida de Djòser.
Taula periodica
La taula periodica deis elements (var. taula periodica dels elements; taula periodica deus elements) tanben dicha taula de Mendeleiev o classificacion periodica deis elements, es una representacion de totei leis elements quimics ordenats segon lor numerò atomic e lor configuracion electronica. Sa concepcion es atribuïda au quimista rus Dmitrii Mendeleiev que publiquèt en 1869 una classificacion basada sus aquelei principis. Pasmens, la forma actuala de la classificacion es pus tardiva e data deis ans 1920-1930. A conegut fòrça cambiaments en causa dei descubèrtas regularas d'elements novèus. Sa version actuala data dau 28 de novembre de 2016 e contèn 118 elements anant de l'idrogèn a l'oganesson.
Taula periodica
Codificacion dei colors per nombre atomic:
Lei trabalhs d'Antoine Lavoisier
La premiera classificacion deis elements quimics foguèt presentada en 1789 per lo quimista Antoine Lavoisier (1743-1794). I recapitulava leis elements coneguts durant aqueu periòde, lista qu'inclusiá lo caloric, la lutz o la cauç. I aviá de ges de nocion de periodicitat e l'interès major dau trabalh de Lavoisier foguèt de clarificar la definicion d'element quimic e de pausar de concèptes fondamentaus coma la conservacion deis elements durant una reaccion quimica. Pasmens, prepausèt un esbòç de classificacion amb lo regropanent deis elements en quatre categorias :
Lei triadas de Johann Döbereiner
La premiera observacion dau fenomèn de periodicitat foguèt l'òbra dau quimista alemand Johann Döbereiner (1780-1849). En 1817, notèt que la massa atomica de l'estronci (88) es egala a la mejana aritmetica dei massas atomicas dau calci (40) e dau bari (137). Òr, aqueleis elements an de proprietats quimicas similaras. En 1829, aviá descubèrt doas autrei « triadas » : aquela deis alogèns e aquela dei metaus alcalins.
D'autrei quimistas completèron aqueu trabalh que foguèt sintetizat en 1843 per Leopold Gmelin (1788-1853). Dins la premiera edicion de son Handbuch der Chemie, mencionèt l'existéncia dei tres « tetradas » e d'una « pentada » (azòt, fosfòr, arsenic, antimòni, bismut).
Lei tetradas de Jean-Baptiste Dumas
L'idèa de Döbereiner foguèt represa e melhorada per lo Francés Jean-Baptiste Dumas (1800-1884) en 1859. Observèt lei triadas conegudas e descurbiguèt una maniera novèla d'avançar d'un element a un autre : Leis increments de Dumas avián mai d'interès que la mejana aritmetica de Döbereiner car èran aplicables a totei leis elements coneguts. De mai, permetián d'aprochar la nocion de periòde car leis valors entre lo premier e lo segond d'un triada, lo segond e lo tresen e lo tresen e lo quatren èran fòrça similaras.
La vitz tellurica de Chancourtois
La descubèrta de la periodicitat dei proprietats quimicas deis elements es atribuïda au geològ francés Alexandre-Émile Béguyer de Chancourtois (1820-1886). En 1862, classèt leis elements quimics coneguts en foncion de lor massa atomica (qu'èran estadas calculadas en 1858 per Stanislao Cannizzaro). Normalizèt totei lei massas en prenent aquela de l'oxigèn, egala a 16, coma referéncia. Puei, considerèt que « lei proprietats deis elements son lei proprietats dei nombres » e organizèt leis elements quimics en espirala sus un cilindre de 16 partidas en sòrta que leis elements amb de proprietats similaras apareissan sus una meteissa colona.
Chancourtois remarquèt alora que certanei grops èran precisament alinhadas dins aquela representacion. Per exemple, èra lo cas de la tetrada oxigèn - sofre - selèni - telluri qu'avián de massas atomicas a pauc près multiplas de 16. Es per aquela rason que diguèt aquela representacion « vitz tellurica ». Pasmens, s'aqueu trabalh es la premiera classificacion periodica deis elements, interessèt pauc la comunautat scientifica car son autor èra pas quimista e aviá utilizat de tèrmes geoquimicas. De mai, sa publicacion a l'Academia dei Sciéncias èra pas acompanhada d'esquèmas explicatius, çò que rendèt lo tèxte incomprensible.
Un autre limit de la teoria de Chancourtois èra d'errors dins l'identificacion dei periòdes deis elements pesucs. Per exemple, gropèt ensemble lo bòr, l'alumini e lo niquèl. Òr, se lei dos premiers fan ben partida dau meteis grop, lo tresen presenta de proprietats diferentas.
La lèi deis octavas de John Newlands
En 1863, una autra classificacion periodica foguèt publicada per lo quimista John Newlands (1837-1898). I organizèt lei premiereis elements coneguts per massa atomica creissenta dins una taula de sèt linhas de maniera que lei proprietats quimicas deis elements d'una meteissa linha siegan identicas. Aquò li permetèt d'identificar una triada novèla formada dau silici, de l'estam e d'un element encara desconegut. Newlands prediguèt ansin l'existéncia dau germani. Pasmens, aviá pas laissat de casas vuejas dins sa taula per acuelhir d'elements novèus. De mai, coma Chancourtois, sa taula aviá de problemas per identificar la periodicitat per leis elements pus pesucs que lo calci.