cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Quimia inorganica
De l'alquimia antica a la Renaissença
A l'origina, l'alquimia èra una filosofia ò un « art sacrat » qu'apareguèt probable an Alexàndria durant lo periòde ellenic d'Egipte. Son objectiu pus conegut èra la transmutacion dei metaus mai l'objectiu vertadier èra la purificacion de l'arma de l'alquimista. Sa basa teorica en quimia èra la teoria deis elements mai leis alquimistas menèron pauc a pauc de recèrcas novèlas e trobèron de substàncias desconegudas. D'efèct, a partir dau sègle VIII, leis Arabes comencèron de menar de trabalhs pus sistematics e mai basats sus d'experiéncias. Per exemple, foguèt lo cas de Jabir Ibn Hayyan (721-815) que descurbiguèt l'acid cloridric, l'acid nitric e l'aiga règia e benlèu l'acid citric, l'acid tartric e l'acid acetic. Aguèt tanben l'idèa d'aplicar certanei de sei descubèrtas a de domenis de la vida vidanta ò de l'artesanat per melhorar la tenchurariá e la metallurgia de son periòde.
Dins aquò, en despiech de seis avançadas dins la descubèrta de compausats inorganics novèus, l'alquimia èra pas una sciéncia vertadiera. Leis autors de publicacions utilizavan de còdis secrèts per n'enebir la lectura ai non iniciats e la reproductibilitat deis experiéncias èra sovent impossibla. De mai, a partir dau sègle XVI, la multiplicacion deis elixirs de santat entraïnèt l'aparicion d'arpians que sei motivacions èran unicament financieras.
L'introduccion dau metòde scientific
thumb|right|L'Alquimista, gravadura de [[1694 qu'illustra la transformacion de l'alquimia dau sègle XVII qu'èra a venir la quimia.]]
La rompedura entre l'alquimia e la quimia foguèt lònga. Compencèt probable ambé Paracelse (1493-1541) qu'establiguèt l'importància de la puretat dei medicaments donats ai malauts. Aquò favorizèt un melhorament dei tecnicas d'estudis – totjorn largament centrats sus l'inorganica. Aquelei progrès se debanèron entre lei sègles XVI e XVII segon tres aisses principaus gropant la tecnica, lei preparacions e lei combustions. Aquò permetèt d'inventar d'aparelhs novèus, d'identificar la nocion de gas e de mesurar lei transformacions d'un materiau cremat. Lei limits de la teoria deis elements apareguèron clarament amb aquelei descubèrtas e certaneis alquimistas comencèron de la considerar coma faussa.
Lo retorn dei teorias atomicas e corpusculàrias
La critica de la teoria elementària favorizèt lo retorn dei teorias atomicas. Per exemple, Francis Bacon (1561-1626) e Pierre Gassendi (1592-1655) i èran favorables. Sensa lei sostenir, René Descartes (1596-1650) desvolopèt tanben una teoria corpusculària – mai supausava la matèria facha de remolins. Pasmens, aquelei teorias èran totjorn sensa basa scientifica vertadiera.
Aquela situacion cambièt ambé la publicacion de la teoria eliocentrica de Nicolau Copernic (1473-1543) e lo desvolopament de la fisica. D'ara endavant, l'experimentacion venguèt lo fondament de la recèrca en plaça de l'especulacion. Ansin, Nicolas Lémery (1645-1715) publiquèt en 1675 un important libre gropant tota la conóissença empirica de la quimia dau sègle XVII.
L'òbra de Lavoisier
Après la renaissença dei teorias atomisticas e corpusculàrias, certaneis alquimistas e quimistas – la frontiera començava de venir fosca – comencèron a s'interessar ai bilanç dei reaccions. Johann Joachim Becher (1635-1682) e Georg Ernst Stahl (1659-1734) desvolopèron la teoria dau flogistic. Premier modèl assaiant de descriure e de preveire lo comportament quimic dei substàncias, explicava lei reaccions per de transferiments d'un còrs dich flogistic.
La teoria dau flogistic dominèt fins a la segonda mitat dau sègle XVIII. Entre d'autreis adversaris d'aqueu modèl, Antoine Lavoisier (1743-1794) estudièt lo ròtle de l'oxigèn dins la combustion, descurbiguèt lo principi de la conservacion de la massa e demostrèt l'inexténcia dau flogistic. En plaça, prepausèt de depintar la reaccion quimica gràcias a la conservacion de la massa e prepausèt una nomenclatura novèla amb una definicion modèrna de la nocion d'element quimic. Es ansin considerat coma lo precursor de la quimia modèrna.
La multiplicacion dei descubèrtas e dei disciplinas
Après l'òbra de Lavoisier, lei descubèrtas se multipliquèron en quimia e plusors disciplinas novèlas i apareguèron coma l'electroquimia. En particular, de progrès importants foguèron realizats en quimia organica que venguèt un camp de trabalh especific en causa de seis aplicacions economicas. Pasmens, en 1828, la sintèsi de l'urèa a partir de reactius inorganics per Friedrich Wöhler (1800-1882) aviá mostrat lo liame entre lei doas quimias tradicionalament reconegudas au sègle XIX.
En fòra de l'electroquimia, d'autrei disciplinas de la quimia inorganica faguèron de progrès importants coma l'espectroscopia, l'atomistica ambé la descubèrta de l'electron, de la valéncia, dei familhas d'elements quimics representadas dins la taula periodica e dei gas nobles. De mai, ambé lo desvolopament d'autrei disciplinas scientificas coma la biologia ò la medecina, la fin dau sègle XIX e lo començament dau sègle XX veguèron l'aparicion de disciplinas novèlas coma lo bioquimia. La quimia inorganica modèrna anava s'estructurar ambé lo rèsta e ambé l'estudi dei proprietats generalas regardant lei compausats quimics.
L'estructuracion de la quimia inorganica
La quimia inorganica modèrna s'estructurèt a partir dei descubèrtas d'elements novèus durant lo sègle XIX e dei valéncias variablas. D'efèct, certanei scientifics coma André-Marie Ampère (1775-1836) remarquèron rapidament de similaritats importantas entre lei proprietats d'elements diferents coma lo fluòr e lo clòr. La taula periodica prepausada per Dmitrii Mendeleiev (1834-1907) generalizèt aqueleis observacions que foguèron confiermadas per lei trabalhs sus la valéncia deis atòms. Puei, Alfred Werner (1866-1919) descurbiguèt plusors compausats diferents (ionics, d'idratacion, de coordenacion...) que mostrèron la diversitat dei liames quimics possibles. Pasmens, a sa mòrt, la manca de mejans d'observacions novèus limitèron lei progrès de la quimia inorganica a l'atomistica, dominada per lei fisicians, e au desvolopament d'otís novèus dins leis ans 1940.
L'adopcion dau modèl atomic
Dins lo corrent deis annadas 1900-1930, la quimia inorganica conoguèt d'evolucions importantas dins lo domeni de la recèrca atomica. Aquò permetèt de concebre de modèls per l'atòm e per lei diferents compausats quimics. Ansin, lei quimistas poguèron estudiar e explicar de proprietats novèlas liats a l'estructura intèrna de la matèria.
La formacion dau modèl atomic modèrne
L'adopcion de la nocion d'atòm passèt una etapa decisiva en 1804 ambé lei trabalhs de John Dalton (1766-1804). Pauc a pauc, l'idèa se generalizèt au sen dei quimistas. Pasmens, l'estructura precisa deis atòms, considerats coma d'esfèras, èra totalament desconeguda. Son estudi comencèt dins leis ans 1900-1910. En particular, en 1909, l'experiéncia de Rutherford descurbiguèt la natura « vueja » de la matèria. Permetèt de prepausar un modèl, dich modèl de Rutherford, ambé d'atòms formats d'un nuclèu positiu e d'electrons circulant sus d'orbitas similaras an aquelei dei planetas dau Sistèma Solar.
En despiech de sei progrès, lo modèl de Rutherford èra pasmens una fònt de dificultats car permetiá pas d'explicar la similaritat dei diferenteis atòms. D'efèct, dins un modèl planetari, leis orbitas son liuras e pòdon s'establir a de distàncias variablas. Òr, dins la natura, aquò es pas lo cas. Tre 1913, un novèu modèl foguèt donc prepausat per Niels Bohr (1885-1962). Segon aqueu modèl, l'atòm èra format d'un nuclèu cargat positivament e d'electrons en orbita. Pasmens, element novèu, aqueleis orbitas èran estrictament definidas e identicas entre lei diferenteis atòms d'un meteis element quimic. Pus eficaç, aqueu modèl permetiá d'explicar certanei fenomèns espectroscopic mai aviá encara de limits, especialament per explicar lei liames quimics.
Lo modèl actuau foguèt prepausat entre 1924 e 1926 a partir dei trabalhs de Louis de Broglie (1892-1987) e d'Erwin Schrödinger (1887-1961). Basat sus la natura ondulatòria dei particulas, considerava plus leis electrons coma de particulas mai coma de « nívols de probabilitat de preséncia ». D'ara endavant, leis electrons foguèron modelizats coma de foncions d'onda que lo carrat de sa nòrma representa una densitat de probabilitat de preséncia. Aqueu modèl capitèt d'explicar totei lei fenomèns espectroscopics observats e es totjorn en vigor a l'ora d'ara.
La formacion dei modèls de liames quimics modèrnes
Lo desvolopament dei teorias sus lo modèl atomic permetèt en parallèl d'avançar sus la modelizacion dei liames quimics. Se lo concèpte de valéncia èra conegut dempuei lo sègle XIX ambé lei trabalhs d'Edward Frankland (1825]-1899), de Friedrich Kekulé von Stradonitz (1829-1896), d'Archibald Scott Couper (1831-1892), d'Alexandre Boutlerov (1828-1886) e de Hermann Kolbe (1818-1884, la natura vertadiera dei liasons èra desconeguda.
En 1916, Gilbert Lewis (1875-1946) aguèt l'idèa de prepausar lo concèpte de partiment d'electrons per depintar la liason covalenta. Aquela idèa foguèt melhorada ambé lei progrès de la mecanica quantica e la concepcion dau modèl atomic modèrne en 1924-1926. D'efèct, en 1930, Edward Teller (1908-2003) prepausèt la premiera descripcion quantica de la liason quimica. Enfin, en 1931, Linus Pauling (1901-1994) prepausèt lo modèl modèrne dau liame quimic que permetèt de definir lo concèpte d'orbitala moleculara.
L'estructuracion de la sciéncia dei materiaus modèrnas
La sciéncia dei materiaus es un aspèct major de la quimia inorganica modèrna. Eissida de la metallurgia, de l'estudi dei materiaus de construccion e de l'estudi de materiaus dotats de proprietats electricas particularas coma lei semiconductors, a d'aplicacions dins mai d'un domeni important de la vida economica (siderurgia, automobila...). A l'origina, èra limitada ai metaus e ai ceramicas. Dins lo corrent dau sègle XIX e de la premiera mitat dau sègle XX, plusors autrei tipes de materiaus i foguèron aponduts coma lei polimèrs, largament eissits de la quimia organics, lei semiconductors e lei materiaus composits. Aquela tendància se confiermèt après la Segonda Guèrra Mondiala en causa dau desvolopament dei materiaus plastics e de l'electronica.
L'estructuracion de la quimia bioinorganica
La quimia bioinorganica aparaguèt au sègle XIX ambé Paul Ehrlich (1854-1915) que descurbiguèt lo ròtle dei metaus dins lo tractament de certanei malautiás. Pasmens, l'estructuracion de la disciplina foguèt lònga. Conoguèt una etapa importanta ambé la descubèrta de l'estructura de l'ADN onte lo fosfòr a un ròtle de remarca. Aquò entraïnèt la multiplicacion deis estudis sus lo comportament dei metaus dins l'organisme, especialament dins lei fenomèns de transpòrts e de catalisi.
L'emergéncia dei nanotecnologias
Imaginadas a partir de 1959 per Richard Feynman (1916-1988), la recèrca sus lei particulas de l'òrdre dau nanomètre comencèt d'un biais vertadier a la fin dau sègle XX. Mesclant fisica e quimia inorganica, es un domeni novèu que permet d'assemblar de materiaus ambé de proprietats diferentas dei materiaus tradicionaus. Uei, lo sector es en plen desvolopament e sembla aver d'aplicacions dins mai d'un domeni coma la sciéncia dei materius, la sintèsi quimica ò la medecina. Es donc considerat coma estrategic per mai d'un país e es l'objècte d'investiments importants.
La taula periodica deis elements
La taula periodica deis elements quimics es une representacion de totei leis elements quimics classats segon son numèro atomic e organizats segon sa configuracion electronica. Aquò permet ansin de gropar ensems leis elements aguent de proprietats quimicas pròchas.
Un grop designa una colona e reunís d'elements ambé de proprietats quimicas similaras. I a 18 grops que son definits ambé lo numèro de sa colona. Per exemple, la segonda colona fòrma lo grop 2 que compòrta lo berilli, lo magnèsi, lo calci, l'estronci, lo bari e lo radi. Toteis aqueleis elements an un sosjaç s emplit e un sosjaç p vuege.
Dins certanei descripcions de la taula, lei lantanides e leis actinides son de còps designats coma 19 grop en causa de l'omogeneïtat de sei proprietats.
Atomistica
Segon lo modèl modèrne, l'atòm es format d'un nuclèu de protons e de neutrons enviroutat d'un nívol d'electrons en orbita. Aqueu nívol es estratificat per de nivèus d'energia quantificats e leis electrons i ocupan de jaç (formats de sosjaç) ben definits. Leis electrons dau jaç extèrne son dichs electrons de valéncia. An un ròtle major dins lei proprietats quimicas de l'atòm car totei leis atòms assaian d'aquistar un jaç extèrne totalament emplit (coma aqueu dei gas nobles). Leis electrons dei jaç intèrnes son dichs electrons de còr.
Aumont (Jura)
Nom desconegut en arpitan (Aumont en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Jura e la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Quimia inorganica
Liasons covalentas, ionicas e metallicas
Lei liasons quimicas permèton de liar dos atòms entre elei. N'existís mai d'un tipe en foncion de la natura deis interaccions.
La liason covalenta es un recobriment de doas orbitalas atomicas qu'entraïna lo partiment d'electrons de valéncia entre dos atòms sus una orbitala comuna. Leis electrons partejats fan alora partida dei nívols electronics dei dos atòms de la liason, çò que pòu li permetre d'aquistar un jaç extèrne plen. Aqueu tipe de liason es fòrt e pòu èsser simple, doble ò triple. Son tanben direccionalas e lei compausats formats de liasons covalentas an donc de formas e d'angles ben definits.
D'un biais generau, lei liasons covalentas se fòrman entre atòms d'electronegativitats similaras. Pasmens, de còps, de liasons pòdon se formar entre dos atòms ambé d'electronegativitats diferentas. Dins aqueu cas, la liason vèn leugierament ionica e es dicha polarizada. En delà d'una diferéncia d'electronegativitat de 1,7, vèn totalament ionica.
La liason ionica es un autre tipe de liason fòrta. S'establís entre d'atòms aguent una diferéncia clara d'electronegativitat (1,7 per convencion). Dins aquela liason, un atòm pauc electronegatiu va donar un ò plusors electrons per formar un ion cargat positivament (cation). Leis electrons donats son prés per un atòm fòrça electronegatiu que vèn alora un ion amb una carga negativa (anion). Lei dos ions formats adoptan una configuracion electronica ambé de jaç extèrnes complèts.
Un exemple caracteristic de liason ionic es aquela dau clorur de sòdi (sal de cosina) NaCl onte lo sòdi, element pauc electronegatiu, laissa un electron au clòr qu'es fòrça electronegatiu. Lo premier adopta alora la configuracion dau neon e lo segond aquela de l'argon.
La liason metallica es descricha per divèrsei modèls mai ò mens sofisticats. Lo pus ancian e lo pus simple considèra que l'edifici metallic es fach de cations que cadun dòna un electron deslocalizat entre totei leis atòms. Una teoria pus avançada estudia leis orbitalas molecularas eissits deis interaccions entre atòms metallics. Son a l'origina de la formacion d'un nombre important d'orbitalas liantas e antiliantas que son confinadas dins un pichon espaci. Aquò entraïna alora la formacion de bendas d'orbitalas liantas e antiliantas que favorizan la deslocalizacion d'electrons dins lo metau.
Estructura moleculara
Lei moleculas son d'assemblatges d'atòms liats per de liasons covalentas. De fòrças pus feblas, coma lei liasons idrogèn ò lei fòrças de van der Waals pòdon lei mantenir a proximitat, a l'estat solide ò liquide. La constitucion d'aqueleis assemblatges es pas definitiva e lei moleculas pòdon se rompre per formar de montatges diferents. Aquela transformacion es dicha reaccion quimica.
En causa de la natura direccionala dei liasons covalentas e de diferéncias de nívols electronics entre lei diferenteis elements quimics, existís una gròssa diversitat d'estructuras molecularas. Aquela geometria dicta una partida dei proprietats d'una molecula coma sa reactivitat, sa polaritat, sa color ò son magnetisme. D'un biais generau, despend dau nombre d'atòms e dau nombre de « doblets non liants » presents sus aqueleis atòms. Aquelei doblets son formats de dos electrons dau jaç extèrne que participan pas a l'establiment d'una liason quimica. De modèls coma la teoria VSEPR permèton de preveire la geometria deis edificis moleculars a partir dau nombre de liasons e de doblets non liants.
Per exemple, dins la molecula d'aiga H2O, l'atòm d'oxigèn a uech electrons dins son nívol electronic (dos vènon dei liasons covalentas establits ambé leis atòms d'idrogèn). Sus aqueu totau, quatre electrons participan ai liasons e quatre demòran en fòra. L'atòm d'oxigèn a donc doas liasons e dos doblets non liants. Segon la teoria VSEPR, aquò correspond a una geometria coidada qu'es a l'origina de certanei proprietats importantas de l'aiga coma sa polaritat.
Leis alogèns
Formant lo grop 17 de la taula periodica, leis alogèns (principalament lo fluor, lo clòr, lo bròme e l'iòde) son un ensems fòrça important per la quimia inorganica. Fòrça electronegatius, an sèt electrons de valéncia e n'an donc besonh d'un uechen per obtenir una configuracion establa de gas noble. Per aquò, pòdon formar de liames quimics ambé la quasi totalitat deis autreis elements. En particular, son susceptibles de formar de compausats ionics ambé lei metaus (NaCl, FeCl3) e de compausats covalents ambé lei non-metaus, compres d'autreis alogèns (CCl4, ICl3). Lo fluor presenta la particularitat unica de poder reagir, dins certanei condicions, ambé lei gas nobles.
Lei gas nobles
Lei gas nobles (ò gas rars) son leis elements de la 18 colona. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, fòrman de gas monoatomics. Aguent un jaç electronic extèrne totalament emplit, son fòrça pauc reactius e an una energia d'ionizacion fòrça importanta. Sonc donc generalament depintats coma inèrts. Pasmens, dempuei leis ans 1960, quuauquei compausats formats de gas nobles e de fluòr son estats sintetizats.
Lei metaus
Lei metaus son d'elements liats per de liasons metallicas. Son generalament durs, opacs, lusents, malleables e an una bòna conductivitat electrica e termica. En quimia, n'existís mai d'un tipe diferent :
Lei solvents
Un solvent es una substància capabla de dissòudre, de diluir ò d'extraire d'autrei substàncias sensa lei modificar quimicament e sensa se modificar eu meteis. Son classats segon sei proprietats (polaritat, constanta dielectrica, poder d'ionizacion, ponch d'ebulicion... etc.). En causa de son ròtle dins lei fenomèns naturaus e de preséncia importanta dins l'environament, l'aiga es un solvent fòrça utilizat e estudiat.
Lei reaccions acidobasicas
Una reaccion acidobasica es una reaccion quimica entre un acid e una basa. Divèrsei definicions complementàrias deis acids existisson. Segon la teoria de Brønsted-Lowry, es una espècia capabla de liberar d'ions H+ dins un solvent protic (coma l'aiga per exemple). Dins aqueu cas, l'acid pòu se dissociar e se liar a de moleculas d'aiga per formar d'ions oxonium H3O+. Segon la definicion de Lewis, un acid es una espècia susceptibla d'acceptar un doblet d'electrons. Segon lei circonstàncias, se pòu utilizar un modèl ò l'autre. Existís tanben de poliacids e de polibasas e d'espècias, dichas amfotèras, que pòdon èsser acidas e basicas.
Lo pH (potenciau idrogèn) es una mesura de l'activitat quimica deis ions H+ en solucion. Es fòrça important per lei reaccions acidobasicas car depinta l'aciditat d'una solucion e lei possibilitats de reaccion entre leis acids e lei basas presents dins la solucion. De mai, d'un biais generau, a 25°C, una solucion amb un pH egau a 7 es dicha neutra, una solucion amb un pH inferior es dicha acida e una solucion amb un pH superior es dicha basica.
Lei reaccions d'oxidoreduccion e l'electroquimia
Una reaccion d'oxidoreduccion (ò reaccion redox) es una reaccion quimica amb un cambi d'electrons entre un oxidant, que pòu captar d'electrons, e un reductor que pòu ne cedir. Aqueu tipe de reaccion es frequent dins de domenis coma la metallurgia. En particular, es la basa de l'electroquimia qu'estudia lei relacions entre la quimia e l'electricitat. D'efèct, lei cambis d'electrons son de transferiments de cargas que pòdon donc participar a l'establiment d'un corrent electric. Aqueu fenomèn pòu donc èsser utilizat per orientar lei reaccions entre leis oxidants e lei reductors presents dins una solucion gràcias a l'aplicacion d'un potenciau chausit.
L'estat solide
L'estat solide de la matèria es caracterizat per l'abséncia de libertat de movement per lei moleculas ò leis ions que lo fòrman. D'efèct, dins aquel estat, de liames quimics son establits entre lei compausants dau solide que sa deformacion vèn malaisada. Dins aquò, un solide presenta una reactivitat e dei proprietats pròprias. Dos ensems importants de proprietats son aquelei de son ret cristallin e de sei fasas. D'efèct, coma un solide es pas perfèct, de defauts ponctuaus pòdon li donar de proprietats particularas e segon lei condicions de pression e de temperatura, l'estructura de sei fasas solidas pòu se transformar.
Leis organometallics
Un compausat organometallic es un compausat amb au mens una liason covalenta entre un atòm de carbòni e un metau. Lo carbòni pòu far partida d'un compausat inorganic (monoxid de carbòni CO) ò organic (grops idrocarburs). Lo metau pòu èsser un alcalin (liti), un alcalino-terrós (magnèsi), un metau de transicion (coire) ò un metau paure (estam). Son generalaments utilizats dins de procès de sintèsi ò de catalisi.
La catalisi
La catalisi depinta un ensems de fenomèns, entraïnats per una espècia quimica dicha catalisaire, permetent d'accelerar ò de reorientar una reaccion quimica. Per aquò, lo catalisaire participa a la reaccion e permet de'n modificar lo camin vèrs de reaccions necessitant una energia d'activacion mens importanta. Dins lei fachs, lo catalisaire tipic participa a una etapa de la reaccion e es regenerat avans la fin. Apareis donc pas dins lo bilanç de la reaccion.
Tres tipes de catalisi existisson :
Sciéncia dei materiaus
La sciéncia dei materiaus estudia lei relacions entre lei proprietats, la morfologia estructura e l'utilizacion dei materiaus. Domeni major de la recèrca e de l'engenhariá dempuei la fin dau sègle XIX, es largament basada sus la quimia inorganica car la metallurgia ò la cristalografia i tènon un ròtle primordiau. Uei, se raprocha dei nanotecnologias en causa dau desvolopament creissent d'aplicacions dei nanoparticulas au sen de l'industria dei materiaus.
Nanoparticulas
Particulas d'un diamètre nominau inferior a 100 nm, lei nanoparticulas son d'agregats de quauquei desenaus a quauquei miliers d'atòms qu'an de proprietats particularas en causa de sa talha pus pichona que lei particulas micrometricas. D'efèct, en causa de son diamètre feble, lei fòrças de superficia vènon pus importanta, çò qu'entraïna : Per aquò, l'usatge de nanoparticulas sembla durbir de domenis novèus dins mai d'una disciplina e son estudi es donc vengut un enjòc major de la quimia dau començament dau sègle XXI.
Bioinorganica
Situada entre la quimia e la biologia, la quimia bioinorganica s'interessa principalament ais espècias metallicas dins lei sistèmas biologics. Pòu pereu s'interessar a la sintèsi de complèxs artificiaus per comprendre lo foncionament dei sistèmas biologics ò per prendre ne reprodurre l'activitat. Aquò a d'aplicacions importantas en medecina e en toxicologia ambé lo melhorament dei modèls depintant lo foncionament deis organismes vivents ò lo desvolopament de medicaments novèus.
Rocavion
Rocavion  (Roccavione en italian) es una comuna italiana de la comunautat montanhòla de la Val Ges, dins las Valadas Occitanas. Administrativament dins la província de Coni, dins la region de Piemont.
Ròcafòrt (Valadas Occitanas)
Ròcafuòrt o Ròcafòrt o tanben Rocafòrt  (Roccaforte Mondovì en italian) es una comuna occitana dins las Valadas. Administrativament dins la província de Coni, dins la region de Piemont de l'estat italian.
Geografia
La comuna es situaa dins la Val d'Èl, tanben apelat la Val d'Èler.
Borgaas
12: Nonciaa (Annunziata), Barac (Baracco), Bertins (Bertini), Bonada (Bonada), Bòts (Botti), Dhò (Dho), Guirardas (Ghirarde), Norea (Norea), Rastèl (Rastello), Rolf (Rolfi), Sacons (Sacconi), Sant'Ana de la Prea (S. Anna di Prea).
Fèstas e eveniments
Ròcafuòrt: Lorisa: Dhò: Nonciaa: Norea: Prea:
Luecs e monuments
Bertins: Bonada: Dhò: Lorisa: Prea:
Scharhörn
Scharhörn es una isla alemanda desabitada situada dins la Mar del Nòrd, qu'aparten a la vila d'Amborg. Servís de resèrva naturala pels aucèls.
Bottrop
Bottrop (prononciacion: [ˈbɔtʀɔp]) es una vila alemanda situada en Ren del Nòrd-Vestfàlia, dins la region de Ruhr. Aquesta vila qu'a lo pòrt fluvial mai important de Ruhr, es la 49ena ciutat mai granda d'Alemanha. Comptava 116.498 abitants en 2012 per una superficia de 100,6 km².
Sèish (Hauts Pirenèus)
Geografia
Autes vilatges o quartièrs : Arisa, eth Pè de Sèish.
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [sèch] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Seiches (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII), Saiches en 1790.
Segon Dauzat e Rostaing, Negre, Alan Novèl, Sèish que vien deth latin saxum, « arròc ».
Miquèu Grosclaude que constata era unanimitat per eth latin saxum, « arròc, pèira » qui convién foneticament, mes es pas segur que sia era sola solucion.
Wikipèdia en occitan
La wikipèdia en occitan es la version en lenga occitana de l’enciclopèdia en linha Wikipèdia. Foguèt creada en març de 2003, lo 20 d'octobre o en decembre de 2003.
Respond a la manca actuala d’aisinas enciclopedicas en occitan. Coma las autras wikipèdias, es enriquesida e bailejada per de contributors benevòls, generalament apelats "editors" o "wikipedistas", enregistrats (amb un nom d'utilizaire) o anonims (IP).
L’administracion (valent a dire la velha contra lo piratatge e los possibles blocatges, e las operacions de supression d’articles) de la wikipèdia en occitan es bailejada per d’utilizaires dels dreches especials donats après una votacion dels utilizaires enregistrats.
La Wikipèdia en occitan utiliza la nòrma classica de l’occitan e n’accèpta las variacions dialectalas d’un biais coerent a l’interior dels articles coma es descrich dins la Carta lingüistica.
La wikipèdia en occitan a pas de politica d’admissibilitat dels articles. Lor existéncia dins una wikipèdia dins una autra lenga, l'interès de l’informacion, e subretot la manca d’autra aisina son los motius principals de creacion d’articles.
Estatisticas
Qualques chifras :
Fürth
Fürth (prononciacion alemanda: [fʏʁt]; en francic oriental: Färdd) es una vila alemanda situada dins lo nòrd de Bavièra, dins lo districte administratiu de Franconia centrala. Es actualament contigüa amb la vila, mai importanta, de Nurembèrg, que los centres de totas doas localitats se tròban pas qu'a 7 km l'un de l'autre.
Vejer de la Frontera
Vejer de la Frontera es un municipi de la província espanhòla de Cadis e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Villers-Campsart
Villers-Campsart es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Senac
Senac (Sénac en francés) qu'ei ua comuna gascona d'Astarac situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
Autes vilatges o quartièrs : Los Lonquets, los Heugarons. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Senac
La prononciacion qu'ei [sé'nak] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : de Senaco, en latin, en 1300, de Senaco, en latin, en 1342 e 1379, Senac en 1429, Senac (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).
Dab lo sufixe -acum, Dauzat e Rostaing que causeishen lo nom gallic d'òmi Senos, Rohlfs lo nom aquitan de persona Sendus, Negre lo nom aquitan Sendus o lo nom gallic Cennus, R. Aymard Seno (gallic ?),.
L'Ahitau
La prononciacion qu'ei [lahi'taw] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : De Fitali, en latin, en 1342, Lahitau en Sénac en 1737, Fitau en 1760, Lahitau (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).
Lo sens de ahitau qu'ei « qui ei au limit », e tanben « qui ei a despart », donc un vilatge, hòra deu borg. Ahitau que vien deu latin ad fitalem.
Istòria
Senac qu'èra parròpia abans 1789 e L'Ahitau non.
Villamartín
Villamartín es un municipi de la província espanhòla de Cadis e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Egocentrisme
Psicologia
Aquel concèpte foguèt utilizat pel psicològ soís Jean Piaget per senhalar l'incapacitat dels enfants de diferenciar lo seu pròpri punt de vista d'aquel dels autres. A la diferéncia del lengatge de comunicacion basat sus la dualitat question/responsa, sus la critica, sus la demanda, la menaça o sus totes los elements interaccionals, lo lengatge egocentric representa prèp dels tres quarts dins lo lengatge infantil pendent lo periòde d'edat comprés entre tres e sièis ans, acompanhat d'activitats solitàrias e de jòcs simbolics ont los mainatges fan de monològs o imitan las frasas realizadas per el meteis o pels autres.
Lo lengatge egocentric se pòt trobar tanben dins la fasa adulta, quand òm se deu d'afrontar una situacion particularament dificila, o completament inesperada o dins de circonstàncias euforizantas.
Distincion
L'egocentrisme se rapròcha de la megalomania e del narcissisme. L'egocentric s'ocupa en primièr de sa persona e pensa qu'es la premièra ocupacion dels autres. Al contrari de l'amor pròpri, l'egocentric s'ama pas coma es mas coma pareis èsser cap als autres, pensa qu'es l'unica causa del bonaür o del malur dels autres. L'egocentric se pòt veire coma salvador, tiran o martir d'aqueles que lo rodejan.
Atal l'egocentrisme diferís de l'egoïsme que paradoxalament, l'egocentric se preocupa fòrça dels autres (pasmens que los aime) perque s'estima segon la gaita e lo jutjament dels autres.
A l'opausat, l'allocentrisme es la tendéncia de far d'autrú lo centre de l'univèrs.
Regéncia
Una regéncia es un periòde de transicion dins lo corrent d'una monarquia caracterizada per la preséncia d'un individú ò d'un conseu exercissent lo poder au nom dau sobeiran titular tròp jove, absent ò incapable d'assumir sei foncions.
Herbeville
Herbeville es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Ivelinas e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Jaume Vallcorba
thumb|Jaume Vallcorba durant sa recepcion del Prèmi Nacional de Cultura catalan en 2014 Jaume Vallcorba i Plana, de còps que i a Santiago Vallcorba (Tarragona, 21 de novembre de 1949 - Barcelona, 23 d'agost de 2014) foguèt un editor e filològ catalan. Aguèt un ròtle preponderant dins lo catalanisme e la difusion de la literatura catalana, subretot a partir de son ostal d'edicion Quaderns Crema, fondat en 1979.
Per son prètzfach recebèt en 2014 lo Prèmi Nacional de Cultura atribuït per la Generalitat de Catalonha.
Anastasia Prykhodko
thumb|250px|Anastasia Prykhodko en 2009 Anastasia Kontiantýnivna Prykhodko (en ucraïnian: Анастасія Костянтинівна Приходько; Kyiv, 21 d'abril de 1987) es una cantaira ucraïniana. Interprèta de musica tradicionala e folk rock, famosa per son naut contralto, ganhèt en 2007 lo concors Russian Star Factory. Representèt puèi, en 2009, Russia al concors de l'Eurovision e acabèt en 11ª posicion.
En 2014 afortiguèt que cantariá pas mai en Russia qu'acusèt aquel país d'ocupar de parts d'Ucraïna.
Artis Pabriks
thumb|250px|Artis Pabriks Artis Pabriks (Jūrmala, 22 de març de 1966) es un politician leton. Foguèt ministre de la defensa de Letònia de 2010 a 2014 e es actualament deputat europèu dempuèi lo 24 de mai de 2014 dins lo Partit Popular Europèu.
Zahara
Zahara es un municipi de la província espanhòla de Cadis e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Saint-Germain-le-Vasson
Saint-Germain-le-Vasson es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
{{Comunas de|insee=14589
Luneta astronomica
thumb|La granda luneta de l'[[Observatòri de Niça.]] Una luneta astronomica o telescòpi refractor es un telescòpi optic que forma d'imatges d'objèctes luènh en utilitzant un sistèma de lentilhas convergentas ont la lutz se refracta. La refraccion de la lutz sus la lentilha de l'objectiu fa que los rais parallèls, venents d'un objècte fòrça luènh (en l'infinit), se concentran subre un punt del plan focal. L'imatge format per l'objectiu es la qu'observam a travèrs la lentilha oculara (qu'agís coma una lopa). Aquò permet de mostrar los objèctes luènhs majors e mai brilhants.
Division autoadministrada dels Was
La Division autoadministrada dels Was (ဝ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ တိုင်း [wa̰ kòbàɪɴ ʔoʊʔtɕʰoʊʔ kʰwɪ̰ɴja̰ táɪɴ] en birman) es una division administrativa autonòma de Birmania, creada lo 20 d'agost de 2010 a partir de la zona de l'Estat dels Chans qu'es controlada per l'Estat dels Was, de fach independent.
Religion d'Estat
Una religion d'Estat es una religion oficialament adoptada per un Estat generalament après una decision legislativa ò constitucionala. Pasmens, l'estatut de la religion d'Estat pòu presentar de variacions importantas entre lei país. Pòu ansin èsser l'unica religion autorizada ò solament tenir certaneis avantatges coma un sostèn financier, lei autrei cultes demorant liures.
Emetor del Pic de Miègjorn de Bigòrra
thumb|right|La tor hertziana amb lo bastit abrigant los aparelhs d'emission. L'emetor del Pic du Miègjorn de Bigòrra es una installacion permetent subretot la difusion de la television numerica e de la radio FM. Emet tanben d'ondas de telefonia mobila. Se situa al sud oèst de la region Occitània, dins lo departement dels Nauts Pirenèus, près de la vila de Banhèras de Bigòrra. Se compausa d'una tor nauta de 102 mètres e d'un bastit abrigtant los emetors. Aqueste site de difusion, apartenent a l'operator TDF (Télédiffusion de France), difusa sus una granda partida d'Occitània granda, fins a un seten del territòri francés.
Oaxaca de Juárez
Oaxaca de Juárez, generalament dicha Oaxaca, es una vila dau sud de Mexic qu'es la capitala de l'Estat de Oaxaca. Foguèt fondada en 1532 a partir d'un pòste militar mesoamerican bastit en 1486 e après una autorizacion reiala donada en 1522. La ciutat es venguda un centre demografic important de Mexic que teniá mai de 555,000 abitants en 2010.
Principi general del drech francés
En França, los principis generals del drech (o PGD) son de règlas de portada generala que respondon oficialament a tres critèris : En drech comunautari, la Cort de justícia de l'Union europèa reconeis tanben de principis generals del drech.
En drech internacional public, los « principis generals de drech reconeguts per las nacions civilizadas » son considerats coma una font de drech, en conformitat a l'article 38.1 (c) de l'estatut de la Cort internacionale de justícia.
Tradicionalament, la plaça dels principis generals del drech es fòrça reducha dins lo drech civil, qu'es plan codificat, e fòrça mai larg dins lo drech administratiu, qu'es plan jurisprudencial, que pendent fòrça temps, existiguèt plan pauc de tèxtes de portada generala s'applicant a l'ensemble de las activitats de l'administracion o a una partida substanciala de d'aquestas.
L'estatut d'aquestes principis generals, e subretot de l'interpretacion juridica, es debatuda en teoria del drech, unes autors realistas afirmant que servisson sonque a amagar lo poder normatiu creator dels jutges. De seguir exactament l'interpretacion correnta d'aquestes principis, sèm confrontat a un paradòxe : s'aquestas nòrmas ja existisson, perque cal una jurisdiccion que las « decobriscan »? Que significa, en tèrmes juridics, una nòrma qu'existiriá sonque de biais latent?
L'expression « principis generals del drech » foguèt consacrada après la Liberacion per un arrèst celèbre : CE, Ass, 26 d'octobre 1945, Aramu et autres (al respècte del principi dels drechs de la defensa). Lo Tribunal dels conflictes aviá estat lo primièr a l'utilizar dins son arrèst del 8 de febrièr 1873 Dugave et Bransiet.
Valor juridica dels principis generals del drech
Se totes los autors s'acòrdan per donar una valor suprareglementària als PGD, lor valor juridica al respècte de la lei, es a dire lor plaça dons la ierarquia de las nòrmas, faguèt l'objècte de controvèrsias doctrinalas.
Conven prmièr d'observar que totes los principes e règlas non escrichas an pas la mèsma valor juridica. Coma o faguèt observar lo comissari del govèrn Fournier dins sas conclusons sus l'arèst del 26 de junh de 1959 Syndicat général des ingénieurs-conseils, existís doas categories de principis non escrichs : Quina es la valor d'aquestes principis?
Segon una segonda tèsi, enonciada pel professor René Chapus, los principis generals del drech an una valor « infralegislativa e supradecretala ». En efièch, lor autor, lo jutge, ocupa un reng superior al poder executiu - que contraròtla - e inferior al poder legislatiu, qua la leis l'obligan.
Al contrari, lo jutge administratiu contrenh l'administracion als PGD, e tanben per sos decrets (actes administratius mai nauts).
Enfin, segon una tresena tèsi defenduda per Fournier, los PGD an la valor del tèxte que'n son deduchs. Atal, lo principi general del drech a l'egalitat, drduch de la Declaracion dels Drechs de l'òme e del citutadan, aurián una valor constitucionala.
Totes los principis generals del drech s'impausan al poder reglamentari autonòma de l'article 37 de la Constitucion (CE, Sec., 28 d'octobre de 1960, de Laboulaye).
Unes d'aquestes principis al mens an una valor constitucionala e lo quita legislator pòt pas derogar : es per exemple lo cas del principi d'egalitat d'accès als emplecs publics. Aquò quitament abilita pas lo jutge administratiu ordinari a escartar una lei que mesconeisseriá un principi general de valor constitucionala; pasmens es plan la valor constitucionala d'aquestes principis.
Lo quite Conselh d'Estat mai se reconeguèt la possibilitat de descobrir de principis fondamentals reconeguts per las leis de la Republica, de valor constitucionala, ensemble amb lo Conselh constitucional (CE, Ass., 3 julhet de 1996, Koné, Leb. p. 255).
Lista dels principis generals del drech
La lista dels principis generals del drech es dempuèi la Liberacion sempre mai provesida. Las listas que seguisson son donadas a títol d'exemples es pas exaustiva.
Principis relatius al drech de l'extradicion
Lo Conselh d'Estat a, sus aqueste punt, revelat un cèrt nombre de principis:
Châtelblanc
Châtelblanc es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Segús
Segús (Ségus en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra, en Lavedan e Vathsurguèra, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
Autes vilatges e quartièrs : Eth Cap dera Sèrra. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [sé'gus] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : A Segus, cap a 1200-1230, De Segurs en 1313, De Segua en 1342, de Seguis, de Seguirs en 1379, Segus ath sègle XIV, Segus en 1429, Ségus (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon R. Aymard, Segús que vien deth gascon segur (deth latin securus), apellacion feodau.
Segon Miquèu Grosclaude, segur, ath plurau, a pas cap de sens. Eth nom qu'ei escur.
Hermeray
Hermeray es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Ivelinas e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Beaufort (Jura)
Beaufort en arpitan (Beaufort en francés) es una anciana comuna arpitana administrada per lo departament de Jura de la region de la Borgonha Franca Comtat. Depuèi lo 1èr de genièr de 2019 es venguda comuna delegada de la comuna novèla de Beaufort-Orbagna.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Dennis Ritchie
thumb|250px|Dennis Ritchie en mai de 2011
Dennis MacAllistair Ritchie (Bronxville, estat de Nòva York, 9 de setembre de 1941 - Berkeley Heights, Nòva Jersei, 12 d'octobre de 2011) es un engenhaire american que participèt a la creacion d'Unix e del lengatge C.
Altruisme
L'altruisme en filosofia
Divèrsas escòlas pausan lo comportaments altruistas coma doctrina etica, es conegut atal coma la règla d'aur de la conducha e atal aparéis als primièrs pensadors grècs e orientals.
L'utilitarisme, per exemple, se basant sus aquel concèpte, quand una persona fa lo ben totjorn maximiza los beneficis cap als autres (predent pas en consideracion se damatja o pas sa pròpia persona).
Dempuèi Platon, se considèra que los politics e governants devon èsser altruistas, perque racionalament cecan lo benestar dels ciutadans que dependon d'eles. Al contrari i a la tirania, que deslegitima lo poder obtengut.
Ayn Rand, de son costat, considèra l'altruisme immoral, perque pòt menar al sacrifici de sa pròpia vida, renonciant a çò que se capitèt de melhor per un ben inferior. Tanben afirma que cercar son pròpi benefici es pas marrit, a condicion que se perjudique pas als autres e nimai se reinvindica de l'egoïsme etic. Nietzsche argumentava sus la mateissa linha, afirmissent que sonque los flacs an besonh de se refugiar dins l'altruisme per limitar las accions dels poderosos, per que pòscan exerçar lor drech a la vida.
L'altruisme biologic
En principi l'altruisme sembla contradire las leis naturalas, perque se pòt anar per qualques individús fin a metre en perilh sa vida pels autres e aquò va en contre de l'instint de conservacion basic de la seleccion naturala. Pasmens, se demostrèt que l'altruisme a un caractèr instintiu, per perpetuar sa pròpia espècia e atal transmetre los gèns, coma sosten Richard Dawkins (de biais que los ligams son mai fòrts entre los animals d'un meteis grop o emparentats).
Pels èssers umans aquel instint aparéis vèrs 18 meses, coma pels chimpanzés
L'altruisme dins la religion
L'altruisme es a la basa de fòrça principis religioses, inclusent las vias del bodisme cap a l'illuminacion o la soma de las leis eticas de las religions del libre. De fach, sa formulacion positiva e negativa foguèt declarada la basa comuna pel dialòg entre la religions al Parlament Mondial de las Religions en 1993
Pel bodisme l'altruisme se materializa dins las quatre vertuts essencialas:
Pel cristianisme, l'altruisme es la basa de la morala, perque sostend los presèptes de Jèsus que diguèt abans de morir: (Jn 15:9-17). Aquel commendament deuriá se substituir a las vièlhas leis judaïcas, inspiradas en la Lei del Talion e incita a amar fins als enemics. Aquel concèpte aparéis pas dins los escriches catequetics jos aquel mot modèrne, mas se pòt trobar jos de tèrmes coma caritat o propdan.
Divèrses adits islamics lausan l'altruisme. I auriá tres gras d'altruisme: donar als autres çò que necessitam pas coma la caritat, considerar lo propdan al meteis nivèl que se o de lo metre en dessús e se sacrificar pels autres en despièch del tot prejudici.
L'altruisme dins la societat
Las entitats sens tòca lucratiu, coma las ONG, se nomenavan abans altruistas perque perseguisson de fins socialas e pas sols economicas, coma l'empresa tradicionala. A la fin del sègle XX naissèron de concèptes coma la responsabilitat sociala entreprenariala o la banca etica, ont las empresas per fidelizar los clients e melhorar son imatge de marca entreprenon d'accions altruistas, coma per exemple participar a de projèctes al Terç Monde. Los beneficis eissits dels investiments sont balençats per la publicitat positiva generada.
L'altruisme es una de las basas que sosten la Declaracion Universala dels Dreches Umans, perque considèra los autres coma egals e en consequéncia amb los meteisses dreches, que se devon èsser atrejat, pasmens que personalament an pas besonh.
Droué
Droué es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loir e Char e la region dau Centre.
Geografia
La municipalitat a situat a Nombre|65|km}} al Nòrd-Oèst de Bles, la prefectura del Loir-e-Doncas que.
A vorejat, al sud, pel Egvonne, un afluent en marge drech del Loir.
La commune est située à 65 km au Nòrd-Ouest de Blois, la préfecture du Loir-et-Cher.
Elle est bordée, au sud, par l'Egvonne, un affluent en rive droite du Loir.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Iveta Radičová
Iveta Radičová, nascuda Karafiátová lo 7 de decembre de 1956 a Bratislava es una sociològa e femna politica eslovaca que foguèt presidenta del govèrn eslovac del 8 de julhet de 2010 a octobre de 2011.
Solidaritat
La solidaritat es un ligam d'engatjament e de dependéncia recipròcs entre de personas caduna tenguda a l'autres, sovent de membres d’un meteis grope ligats per una comunautat de destin (familha, vilatge, profession, entrepresa, nacion, etc.).
Nocion juridica
En drech, se fa referéncia a la solidaritat quand un ensems de personas an una obligacion en comun, que siá d'un deute eissit d'un contracte, d'un delicte, quasidelicte o ligada a la possession comuna d'una causa o d'un drech (per exemple pels membres d'una indivision). La nocion de solidaritat es donca ligada a aquela de societat, que siá de drech o de fach.