cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Picaudon
Lo picaudon es un formatge occitan de lait crus de chabra, de pasta frescha e de crosta florida blancha o blava.
Es produit dins dos departaments, Droma e Ardecha, de la region de Ròse-Aups, e benefícia d'una AOC despuèi 1991 e d'una AOP.
Lait
Lo lait de chabra es reculhit en Ardecha, dins Droma, dins lo canton de Barjac dins Gard e dins l'enclava de Vauriàs en Vauclusa. Una chabra dona en mejana tres litres de lait per jorn e la fabricacion d'un picaudon demanda aumens mèig litre de lait.
Fabricacion
Dins lo respècte de la tradicion artesanala, los productors mesclan lo lait entièr e crus de chabra amb una brisa de calh. Delicadament, montan la calhada ambé la culhèira dins d'escudelons.
Un autre metòde de fabricacion AOC consistís a lavar la crosta tres còps o mai pendent un afinatge d'un mes aumens. Aqueste metòde es dit « Dieulofetz », delh nom de la comuna de Droma.
Economia
La produccion èra de 500 tonas en 2003.
Lo picaudon pertòcha 360 elevatges de chabras e mai de mila emplecs dirèctes. Permet de preservar una agricultura de montanha. Las chabras desbartassan los èrmes e mai son capablas d'eschalar dins los arbustes; paran eficaçament lo territòri còntra los fuòcs.
Cap Blanc-Nez
Forma, ambe lo cap Gris-Nez situat mai al sud, lo Grand Site dels Dos Caps, labellizat Grand Site de França dempuèi 2011. Aqueste ensemble es l'un dels sites emblematics del pargue natural regional dels caps e paluns d'Opale, e l'un dels mai atractius del nòrd de la França (2,5 milions de visitaires per an ).
Fromont
Fromont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Sainghin-en-Mélantois
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region dels Nauts de França.
Istòria
La primièra mencion del nom de Sainghin a levat en un document datat del 5 d'agost de 977. Lo primièr senhor de Sainghin conegut es Rogier de Sengin e lo sieu sojorn féodale se trobava al centre del bòsc.
La première mention du nom de Sainghin est relevé dans un document daté du 5 août 977. Le premier seigneur de Sainghin connu est Rogier de Sengin et sa demeure féodale se trouvait au centre du bois.
Senet
right|200px|thumb|La reina [[Nefertari jogant au senet.]]
left|200px|thumb|Senet d'[[Amenhetep III, Musèu de Brooklin.]]
Règlas
Probable ajòu d'autes jòcs de taula com los Chivaus, lo jòc de l'auca e aute Parchesi, lo senet que's joga dab ua taula, pèças de colors diferentas entà que cada jogador pòsqui destriar las soas, e ua mena de dat. Lo dat deu senet n'ei pas cubic com los de uei lo dia e, en vertat, qu'ei compausat de quate tròç de husta dab duas caras desparièras (ua plata e l'aute arronda). Los quate que son lançats amassas e la resulta numerica que's compta segon las combinasons de caras que pareishen. Aquò que balha la possibilitat de har un 1 (un tròç que muisha la cara plata), 2, 3, 4 (respectivament autants de caras platas) e 6 (sonque caras arrondas). Non i a donc pas cap lòc peu 5.
Lo pretzhèit deu jòc qu'ei de har sortir totas las pèças de la taula (lo purmèr jogador a escàde's i que ganha). Segon las versions, que's comença en pleant la purmèra linha en alternar las pèças deus dus jogadors (ua auta version que consisteish a las har entrar chic a chic sus la taula). Entà poder sortir las soas pèças, los jogadors non deven pas n'aver cap demorada sus la purmèra linha. Quan ua pèça e cad sus ua de l'aute jogador qu'escàmbian las loas posicions. Totun aquò non's pòt pas har si duas pèças deu medish jogador e's segueishen (que "s'emparan" alavetz) e, se tres pèças parièras e's segueishen, l'aute jogador non las pòt pas quitament despassar.
Lo tablèu que compta casas especiaus com nun (la mar grana celestiau, la 27), lo jogador qu'i cad que deu tornar entà la casa ankh ("vita", la 16). La casa nefer ("beutat", casa 26) b'empara e las pèças qu' i caden, alavetz, que son a l'acès de las atacas de l'aute jogador.
Entà har sortir ua pèça que cau har lo nombre exacte e non se pòt pas sortir de las casas 28, 29 e 30 sens respectivament har 3, 2 o 1.
Joan Baptista Senac
Joan-Baptista Senac (1693–1770) qu’ei un mètge gascon. Qu'ei considerat coma lo fondator de la cardiologia. Qu’ei tanben prumèr mètge deu rei Loís XV de França e suberintendent de las aigas mineraus deu reiaume.
Biografia
Après l’enfança a Ariés, Joan-Baptista Senac que vau au collègi d’Aush, puish que seguish estudis de medecina, dont ua partida a Leyde (Holanda) dab lo professor renovator Herman Boerhaaven (1668-1738), puish a Londres dab lo gran John Freind (1675-1728).
En 1719, qu’ei nomat doctor en medecina a Montpelhièr e, en 1721, mèste es arts a Tolosa.
Lo 10 d’aost 1721, que’s marida dab Maria-Terèsa Tanet, hilha de mercadèrs aisats. Que partishen tà Paris. Ne tornaràn pas en Gasconha. Lo coble qu’a tres mainats : Joan (1723), Terèsa (1729), Gabrièu (1736).
En 1723, qu’entra a l’Acadèmia Reiau de las Sciéncias. Que vad doctor de la Facultat de Medecina de Rems en 1725, e prumèr mètge deu rei Loís XV en 1727.
Que’s mòr lo 20 de deceme 1770 a Versalhas. Loís XV, a maugrat deus sons 60 ans, ne prenguerà pas un navèth mètge.
Lo mètge
Joan-Baptista Senac que hè devís reconeguts, per exemple qu’explica perqué e coma un negat s’estofa.
Qu’ei progressista e que seguish las nautats quan las demonstracions son concludentas. Que sosteng las tèsis de l’Aleman Georg Ernst Stahl (1659-1734) qui vòu separar la medecina de la quimia (remèdis). Que sosteng tanben lo mètge Théodore Tronchin (1709-1781) qui practica l’inoculacion (que s’agish de méter en contacte ua persona dab un pauc de substància tirada de vesiculas d’un malaut drin atacat per la variòla).
Qu’estudia lo còr, las malaudias cardiacas, qu’identifica signes foncionaus associats, coma l’aritmia, la dificultat de respirar, lo desalen, o l’edèma de las camas. Qu’ei considerat coma lo fondator de la cadiologia.
Lo pintre Diego Rivera (1886-1957) que plaça Joan-Baptista Senac a l’endavant de la grana fresca Histoire de la cardiologie a l'entrada de l'Institut de cardiologia de Ciutat de Mexic.
Òbras
Sur les noyés, Jean-Bastiste Sénac, 1725
Traité de la structure du cœur, de son action et de ses maladies, T.2, M. de Sénac,  1783
Referéncias
Du lieu de naissance et des attaches gasconnes de Sénac, premier médecin de Louis XIV. Guy Sénac de Monsembernard, Bulletin de la Société Archéologique, Historique, Littéraire et Scientifique du Gers, 4e trimestre 1987, p.407-437
Ménil-sur-Belvitte
Ménil-sur-Belvitte es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Joan Baptista Senac
Referéncias
Sénac de Meilhan, 1736–1803, Guy Sénac de Monsembernard, 1969
Ménil-sur-Belvitte
Geografia
Lo vilatge a situat a parièra distància — aperaquí — de Rambervillers e de Baccarat. La Belvitte #que lo travèrsa es un afluent drech de la Mortagne.
Joan Baptista Senac
Referéncias
Sénac (Jean-Baptiste), Biographie universelle, vol. 42, Hippolyte de la Porte et Renauldin, p.1
Ménil-sur-Belvitte
Geografia
Le village est situé à égale distance — environ 7 km — de Rambervillers et de Baccarat. La Belvitte qui le traverse est un affluent droit de la Mortagne.
Joan Baptista Senac
Referéncias
Histoire de la cardiologie, Pascal Gueret,  2016
Ménil-sur-Belvitte
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Institut d'Estudis Catalans
L'Institut d'Estudis Catalans (sigla IEC) es una institucion academica, scientifica e culturala catalana dont la tòca es la recèrca scientifica dins totes los domenis, e mai especialament la recèrca dins totes los aspèctes de la cultura catalana.
Descripcion
Sas foncions son reconegudas pel decret reial 3118/1976 del 26 de novembre 2 e la resolucion de la Generalitat de Catalonha del 17 de mai de 2001, per las qualas son publicats sos estatuts, que reprenon la letra e l'esperit dels acòrdis fondators.
La societat a sa sedença sociala dins la vila de Barcelona e a establit de delegacions dins tot son perimètre geografic d'accion (article 6 dels estatuts). Aquel camp d'accion cobrís totes los luòcs de lenga e de cultura catalanas (article 1 del decret reial 3118/1976).
La seccion filologica de l'IEC emplena la foncion d'acadèmia de la lenga catalana. Es actualament en carga de revision del Diccionari catalan valencian de las Balearas e sos poders normatius son reconeguts en Catalonha, a las illas Balearas e en Andòrra. En Rosselhon, malgrat lo caractèr oficiós de la lenga, lo Conselh general del departament de Pirenèus Orientals li reconeis egalament son autoritat de régulation3. Dins la Benda d'Aragon, sa reglamentacion de fach es utilizada perque lo catalan es pas oficial. Dins la Comunautat valenciana, son regits per las règlas de l'Acadèmia valenciana de la lenga, que son en fach los meteisses que las de la CEI (veire Règlas de Castellón). Dins aquela Comunautat, l'IEC a pas de sèti net, mas desvolopa sas activitats dins lo Centre d'octobre per la cultura contemporaine4, sèti actual de l'Acció Cultural del País Valencià e d'autras entitats pancatalanes.5
La CEI, en mai de far de declaracions de natura lingüistica, s'es prononciada sus d'aspèctes de natura politica, criticant l'aplicacion de l'article 155 de la Constitucion espanhòla e la destitucion del governament de la Generalitat6 e qualificant de "presonièrs politics" los politicians empresonats en seguida del procediment d'independéncia de Catalonha.7 Tot parièr, defend lo drech a l'autodeterminacion d'aquela comunautat autonòma espanhòla e l'idèa dels Païses catalans.4
Aquelas presas de posicion, aital coma los corses, publicacions e eveniments organizats per la CEI, son estats qualificats per l'istorian e escrivan José Luis Corral de « nacionalisme pan·catalan monolitic e exclusiu ».
Istòria
Es una de las organizacions creadas en aquel temps per promòure lo catalan e la cultura catalana. Se pòt atal egalament citar la Bibliotèca de Catalonha, l'Escola Industrial, l'Escola Superior de Belles Arts, e l'Escola del Treball.
L'institut s'ocupa primièr fondamentalament d'estudi de l'istòria, del classament e de la preservacion de l'art romanic dels Pirenèus.
En 1911, quatre ans après sa creacion, l'Institut se dividís en tres seccions : historico-arqueologic, presidida per Rubió, filologic, presidida per Antoni Maria Alcover, e sciéncias, presidida per Miquel Àngel Fargas. Eugeni d'Ors ven secretari de l'Institut e los tres presidents de seccion, president a tot de ròtle de l'Institut per periòde de quatre meses.
En 1922, es admés a l'Union academica internacionala.
Saint-Sixt
Saint-Sixt en arpitan (Saint-Sixt en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Geografia
La comuna se situa a dos quilomètres al sud-èst de La Roche-sur-Foron.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Fontenay-sur-Vègre
Fontenay-sur-Vègre es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Ptydepe
Lo ptydepe es una lenga construcha inventada per Václav Havel dins sa pèça Vyrozumění (1965). Es una lenga absurda que sa tòca es d’èsser un lengatge de l’administracion desprovesit d’ambiguitat e de sentiments.
Economia de Colómbia
L'economia de Colómbia, la 5 de l'America Latina après Brasil, Mexic, Argentina e Veneçuèla. Durant l'an 1999, lo país enregistrèt la siá primièra creissença negatiua dempuèi los ans trenta, en trincant un recòrd de creissença sostengut superior al d'autras economias de la region, ma coneguèt una creissença positiva entre 2002 e 2007, malgrat lo fach que lo país patissiá d'un violent conflicte armat. Una part de la creissença foguèt deguda a las mesuras d'austeritat del govèrn, l'enfasi en la reduccion del deute public, e a una estrategia orientada cap a la creissença de las exportacions, al melhorament de la seguretat intèriora, e als preses enauçats dels produches primaris. Aquesta creissença ajudèt a redusir la pauretat de 20%.
Ptydepe
Segon la wikipèdia anglesa, l’autor trabalhèt sus la lenga amb son fraire Ivan Havel, un matematician. Pasmens ges de pròva es pas balhada. L’istòria es virada de cap a l’acceptacion o lo refut d’utilizar aquela lenga. Dins l’administracion descricha, la mai granda part del mond renóncian a aprene la lenga, tròp dificila. En mai d’aquò, se ditz que demèst lo mond qu’arriban a la practicar, la lenga coneis una evolucion naturala amb la sorgida d’ambiguitats e l'expression de sentiments.
A la fin de la pèça se parla d’emplegar una autra lenga, mai naturala, lo chorukor, mas finalament tòrnan a la «lenga mairala» (en chèc, mateřština).
Economia de Colómbia
Se pensa que lo trafic de drògas (principalament cocaïna e cannabis) representa 10% del PIB del país.
Ptydepe
Exemple de tèxte
Dins lo primièr tablèu de la pèça un dels personatges legís un tèxte en ptydepe: ''Ra ko hutu d dekotu ely trebomu emusohe, vdegar yd,stro renu er gryk kendy, alyv zvyde dezu, kvyndal fer tekynu sely. Degto yl tre entvester kyleggh: orka epyl y bodur deptydepe emete. Grojto af xedob yd, kyzem ner osonfterte ylem kho dent d de det detrym gynfer broenomuz fechtal agni laj kys defyj rokuroch bazuk suhelen. Gakvom ch ch lopve rekto elkvestrete. Dyhap zuj bakgydalox ibem nyderix tovan gyp. Ykte juh geboj. Fys dep butrop gh.''
La revirada n'es pas donada.
Lexic
Lo lexic es pas gaire conegut que quora se’n parla dins la pèça, dins lo cors de lenga ptydepe. Aprenèm aital que «qué que siaga» se ditz «gh» e que lo mot «f» es estat reservat pel cas que calguèsse trobar quicòm encara mai general que «qué que siaga».
S’apren tanben que lo mot mai long a 319 letras. I a tanben una lista d’interjeccions. Aital òsca se ditz «frnygko jefr dabux altep dy savarub goz terexes».
Vladimir Jankélévitch
Vladimir Jankélévitch es un filosòf e musicològ francés, nascut a Borges lo 31 d'agost de 1903 e mòrt a París lo 6 de junh de 1985.
Biografia
Vladimir Jankélévitch nasquèt dins una familha d'intellectuals jusieus russes qu'aviá fugit los pogròms antisemitas dins lor país. Son paire mètge, Samuel, foguèt un dels premièrs de traduire Sigmund Freud en francés; tanben tradusiguèt d'òbras d'Hegel e Schelling e publiquèt d'articles dins las revistas de filosofia.
Vladimir Jankélévitch intrèt en 1922 a l'École normale supérieure ont estudièt la filosofia; i aguèt per mèstre Léon Brunschvicg (1869-1944). En 1923, encontrèt Henri Bergson amb qui mantenguèt una correspondéncia.
Foguèt lo primièr a l’agregacion en 1926, e s'anèt a l'Institut francés de Praga l'an seguent. Ensenhèt fins a 1932 e escriguèt una tèsi sur Schelling. De retorn en França, ensenhèt dins de licèus de Can e de Lion abans d'integrar l'universitat de Tolosa en 1936 e de Lilla en 1938.
A mes de genièr de 1940, intrèt dins la clandestinitat a Tolosa ont passèt los ans de guèrra (jos mai d'una identitat coma André Dumez). Foguèt revocat lo 18 de julhet de 1940 per aver pas la nationalitat francesa « a títol originari », puèi destituit un segond còp per causa de l' « estatut dels josieus » en decembre de 1940.
S'engatgèt dins la Resisténcia e diguèt: « Los nazis d'òmes sonque per asard ». Sa sòrre Ida (1898-1982) se maridèt amb lo poèta Joan Casso. Pendent l'Occupacion, Vladimir Jankélévitch capitèt a far venir tota sa familha a Tolosa, ont Joan Casso èra vengut comissari de la Republica en junh de 1944. Recebèt l'ajuda del rector de l'Institut catolic de Tolosa, Monsenhor Bruno de Solages, e tanben dels francmaçons, coma ala familha d'Enric Cailhavet. Ditz, contra Sartre, que là èra lo moment verai de s'engatjar, e qu'alara, far de morala, èra pas d'escriure un Cahier pour une morale o un Traité des vertus (coma o farà mai tard), mas de distribuir des tracts per las carrièras riscant sa vida. Per el, la morala consistís a s'engatjar, «non pas a realizar una virada de conferéncia pendent que s'engatja a s'engatjar».
Tornèt, en octobre de 1947, coma professor a la Facultat de Lilla. De 1951 a 1979, foguèt titulari de la cadièra de filosofia morala a la Sorbona. Venguèt doctor honoris causa de l'Universitat liura de Bruxèlas en 1965. A la Sorbonne, en mai de 1968, esposèt « còs e alma l'insurreccion estudianta ».
Sa pensada
Professor a la Sorbona pendent près de trente ans, Vladimir Jankélévitch marquèt de generacions d’estudiants per sa leiçons de morala e de metafisica mas tanben per sa personnalitat.
Sos obratge màger son Le Traité des vertus, Le je-ne-sais-quoi et le presque-rien, o La Mort. Tanben portèt un agach novèl sus la musica dels sègles XIX e XX. Dins L'imprescriptible, compausat de dos tèxtes («Dans l'honneur et la dignité», 1948, e «Pardonner ?», 1971), Vladimir Jankélévitch torna sus un article qu'aviá fach pareisser en 1965 dins lo n° 103 de la Revue Administrative. Aquel obratge contribuiguèt a definir la nocion d'imprescriptibilitat dels crimes contra l'umanitat, al moment ont los crimes dels nazis èran a èsser cobèrts prr la prescripcion.
Filosòf engatjat, foguèt de totes los combats de son sègle (Resisténcia, memòria de l’indicible; engatjament per la defensa de la filosofia pendent los Estats generals de la filosofia en 1979 . Es chafrat « lo caminaire infatigable de l'esquèrra » a cause de sa participacion a fòrça manifestacions, jonhant filosofia e istòria viscuda. La pensada morala de Vladimir Jankélévitch mena a una vida viscuda segon l’òrdre del còr qu'aquel darrièr, e sonque el, constituís l'estructura veraia d’acte de sa filosofia. Son combat èra de far reconéisser la preeminéncia absoluda de la morala sus tota autra insténcia.
Son òbra es centrada a l'entorn de tres axes de pensada :
La metafisica del « sabi pas qué » e del « gaireben pas res »
Vladimir Jankélévitch es, seguent Bergson, lo filosòf del devenir, que vòl susprene « sul fach », « èsser a » venir, en flagrant delicte, en equilibri sus la prima punta de l'instant ! Que parle de la mòrt, de la libertat, de l'intencion, de l'intuicion, de l'acte, e fin finala de l'amor, ensag d'encerclar l'instant al mai près e dempuèi ambedos costats (avant, dins lo « pas encara », e après, dins lo « jamai mai », que son pas simetrics), sempre tornant dire qu'es impossible.
Dins la continuitat de l'interval que mena a aquel instant, tot es possible e l'èsser « se fa redond » sus aquel capital en esperança, sus aquela potentialitat : es de segur question de libertat, d'intuicion, de creacion, d'amor, mas de luènh e a la tresena persona (subretot dins lo cas de la mòrt). Après, dins l'autosatisfaccion del fach complit, l'èsser se torna formar a l'entorn de son egoïstat, de sos sovenirs tintats de complasença e de nostalgia: de mòrt, de libertat, d'amor, ise'n tracta pas mai. Mas demora d'aquel instant brevissime, d'aquel « gaireben pas res » ont l'èsser mermèt fins a èsser gaireben pas pus res per amar, un « sabi pas que » que landa dins l'atmosfèra, coma un embelinament, e pas res pus serà pas mai coma avant.
Es lo felibre de la transcendéncia quotidiana, lo filosòf mistic, que ditz prene l'expression « sabi pas qué » del quita sant Joan de la Crotz que cita endacòm mai fòrça sens ne partejar la fe, aquel salt dins lo desconegut. Lo sol salt que'n faguèt l'experiéncia es aquel de l'instant quin que siá, aquel de l'amor o, per exemple, aquel de la tentacion : descriu, coma sol o pòt far quin que siá l'experimentèt, lo pescador encara en equilibri, aviat cap avant e rtengut cap arrièr, « èsser a » cabussar.
Sa concepcion de la libertat es pas estatica, calada dins un estat de consciéncia mas dinamiqca e progression de contunh cap a un al delà de consciéncia totjorn de conquerir: "la libertat es de demorar fidèl a sa quita presa de consciéncia, aquela es pas un expausant, ni un criptograma, mai un dinamisme e una mobilitat".
La morala de l'intencion benfasenta
Un dels paradòxes de la morala es atal: lo dever moral es infinit e certan, sabi que devi far, e de biais absolut, mas, per venir efectiu, deu passar per de mejans limitats e ipotetics e ambigús, sai pas que ni cossí far: « Entre la finitud d'un poder limitat per la mòrt e l'infinitat del dever moral o de l'amor, la contradiccion paradoxala se dobrís fins al paroxisme de l'absurd e de l'intenable. » (Le paradoxe de la morale ch. 2, par. 4). Un autre biais d'aprochar aquel paradòxe es d'aprochar la morala de l'amor que n'es lo motor secret : tot lo problème de l'agent moral coma de l'amant es de « far caber lo maxim d'amor dins lo minim d'èsser » (Le paradoxe de la Morale ch. 3, par. 14).
L'estetica de l'inefable
Passionat per la musica (per exemple lo repertori del piano) e musicològ, sa pensada es tant filosofica qu'estetica. Escriguèt una dosena d'obratges sus la musica e los compositors qu'admira (Gabriel Fauré, Maurice Ravel, Claude Debussy, Franz Liszt etc). Es una de las originalitats de son òbra que se destria tanben pels tèmas abordats. Influenciat per Bergson, pasmens se jamai foguèt son escolan mas a qui consacrèt son primièr obratge, Jankélévitch tanben desvelopèt una reflexion sus l'existéncia de la consciéncia dins lo temps. Se pòt trobar una introduccion a sa pensada dins lo libre d'entretens Quelque part dans l'inachevé (Éditions Gallimard) ont Béatrice Berlowitz dialoga amb lo filosòf sur l'ensemble dels tèmas. Pendent cinquanta e set ans, Vladimir Jankélévitch escriguèt a Louis Beauduc, ancian de l'École normale supérieure; escambis amassat jol títol Une vie en toutes lettres (Éditions Liana Levi) testimònia de l’itinerari filosofic e personal del filosòf.
Procedissent per variacions a l'entorn d'unes tèmas dominants - lo temps e la mòrt, la puretetat e l'equivòc, la musica e l'inefable - la filosofia de Jankélévitch s'efòrça de tornar, dins l'òrdre del discors, la precaritat de l'existéncia. Es d'en primièr l'esséncia fòrça fragila de la moralitat que pren l'atencion del filosòf : la fugaça intencion morala es pas qu'un « sabi pas qué », de contunh menaçat de descasença, es a dire de casuda dins l'impuretat. Sol l'amor en efièch, inestimable dins sa generositat infinida, dona una valor a tot çò qu'es. Apasimanta e voluptueosa, la musica tanben testimònia d'aquel « gaireben pas res » - preséncia eloquenta, inocéncia purificanta - qu'es pasmens quicòm d'essencial. Expression de la « plenitud exaltanta de l'èsser » dins lo meteis temps qu'evocacion de l'« irrevocable », la musica constituís l'imatge exemplar de la temporalitat, es a dire de l'umana condicion. Que la vida, « parentèsi de pantaissada dins la rapsodia universala », pòt pas èsser qu'una « melodia efemèra » talhada dins l'infinit de la mòrt. Çò que pasmens torna pas a son insignifiança o a sa vanitat : que lo fach d'aver viscut aquela vida efemèra demora un fach eternal que ni la mòrt ni lo desesper pòdon pas anientar.
Sergei Eisenstein
thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935. Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein (en rus: Сергей Михайлович Эйзенштейн) o Sergejs Eizenšteins (en leton) (nascut a Riga lo 23 de genier de 1898 - mòrt a Moscòu l'11 de febrier de 1948) foguèt un cineasta leton e rus (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'URSS e dins l'istòria dau cinèma. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma.
Vida e formacion
Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la Revolucion d’Octòbre.
Leis Òbras
Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala Lo savi. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge La grèva (1924), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de La grèva, trenquèt amb lo Proletkult.
Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la Revolucion de 1905 que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: Lo cuirassat Potiomkin (1925). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic.
Lei Caps d'òbra
thumb|300 px|right|...
Realizèt l'òbra geniala Octòbre (1927), reconstruccion dei fachs decisius de 1917, basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc John Reed Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond.
Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais Estats Units. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en Mexic, que i rodèt lo filme incomplet ¡Que viva México!, una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ¡Viva Villa!; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments Tormenta subre Mexic. Una quita amiga d'Eisenstein, Mary Seaton, n'utilizèt una autra part dins lo filme Temps au soleu, d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican.
Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en URSS. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau Prat de Bezhin, basat sus un cònte d'Ivan Turgenev, foguèt interromput per la censura.
Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse Aliexandr Nevskii (1938), son primier filme sonòr, amb la musica de Serguei Prokofiev, amb lo quau ganhèt lo prèmi Stalin. Amb Ivan lo Terrible (1942) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar Ivan IV, que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, La conjuracion dei boiars, foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en 1953, cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic.
Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma Teoria e tecnica cinematografica, La forma dins lo cinèma, Reflexions d'un cineasta e Realizacion cinematografica, en mai d'articles e d'assais multiples.
Montferrand de Perigòrd
Montferrand de Perigòrd (Montferrand-du-Périgord en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Toponimia
La prononciacion es [mũ n fe’rɑ̃ n ] [deperi’gɔr]. Lo nom es atestat en latin Castrum de Monte Ferrando dins la segonda meitat del sègle XIII. Lo determinant es ajustat en 1894, Dauzat e Rostaing precisan que l'atestacion es de 1272. Montferrand es format de l'occitan mont, del latin (mons) montem e ven d'un nom d'òme Ferrand. Dauzat e Rostaing precisan p. 469 que Ferran es un nom germanic, puslèu que l'adjectiu ferran, « gris » ; Lo site de las comunas de Dordonha considèra que lo nom es d'origina germanica tanben. Enfin, Tanet e Hordé pensan que Ferrand ven de l'ancian occitan ferrenc, « gris clar, color de fèr », adjectiu que s'aplicava a la rauba d'un chaval. A tòrt o a drech, l'usatge occitan es de considerar que Ferrand es l'equivalent de Fernand e de la fòrma longa Ferdinand en francés, nom probablament d'origina germanica.
Violeta Parra
Violeta del Carmen Parra Sandoval (4 de octobre de 1917 - 5 de febrier de 1967) es una artistea chiliana, coneguda jol nom de Violeta Parra, que tornèt al vam la musica populara e tradicionala de son país e la faguèt conéisser fòra de Chile.
Biografia
Nasquèt a San Fabián de Alico, dins la region de Chillan, al sud de Chile, d'un paire professor de musica, e d'una maire païsana, que jòga de la guitarra e canta. A nòu ans d’edat, Violeta comença s'interessar a la guitarrra e al cant, compausa sas primièras cançons a dotze ans d’edat. Fa d’estudis de professor a l’Escòla Normal de Santiago de Chilie, e mentretant, comença a se produire dins de salas pichonas.
En 1938, esposa Luis Cereceda, aguèron dos enfants: Isabel Parra e Ángel Parra, que s'orientarán mai tard eles tanben cap a la carrièra musicala e artistica. Violeta se separa de son espós en 1948.
Se torna maridar amb Luis Arce, aguèron doas filhas: Carmen Luisa e Rosita Clara.
A partir de 1952, conselhada per son fraire Nicanor Parra, percorrís Chile en enregistrant ebnotant las cançons folcloricas e tradicionalas de son país. Aqueste viatge li fa mentretant prene consciéncia de la riquesa musicala del Chile.
Compausa de cançons, realiza de tapisseriás e d’esculpturas amb « çò que pòt encontrar », a l’azard de son umor creatritz.
En 1954, Violeta Parra es convidada en Polonha amb sos enfants Isabel e Ángel, visita amb eles l'Union Sovietica e l'Euròpa. S'établís pendent dos ans en França, ont enregistra sos primièrs discs de musica tradicionala, e de composicions personalas. Pendent aqueste viatge, apren la mòrt de sa filha Rosita Clara, nòrta 28 jorns après sa partença.
Encontra d’artistas e d’intellectuals europèus, puèi torna al Chile, ont expausa un pauc mai tard sas tapisseriás.
En 1960, encontra l'antropològ e musician soís Gilbert Favre, que ven l'amor de sa vida, e a qui dedicarà una de sas cançons d'amor mai conegudas (Gracias a la vida, Corazón maldito, El gavilán, gavilán, Qué he sacado con quererte, entre autras).
En 1961, comença una virada amb sos enfants Isabel e Ángel, en Finlàndia, en URSS, Alemanha, Itàlia e França, e s'installa a París per tres ans ont enregistrarà amb Isabel e Ángel Parra l'album Un río de sangre (label Arion). Expausa sas tapisseriás en 1964 al Pavillon de Marsan, e ven la primièra sudamericana a expausar individualament sas òbras al Lovre.
Demora a Genèva entre 1963 e 1965, amb Gilbert Favre, e viatja en Soïssa. Costejan fòrça d’artistas de passatge. Sas tapisseriás son expausadas a l’universitat de Genèva. Sa filha Carmen-Luisa e sa fallèna Tita (Cristina) demoran a Onex,.
De retorn en Chile, installa un capitèl grand dins lo fauborgs de Santiago. Ne vol far un Centre de las arts, sostenguda per sos enfants e d'autres artistas coma Patricio Manns, Rolando Alarcón e Víctor Jara, mas sens capitar a motivar o interessar lo grand public. Enregistra de discs novèls, viatja en Bolívia en 1966, dona una seria de concèrts al Sud de Chile, puèi torna a Santiago per contunhar l’òbra al Centre de las arts, ont escrirà sas darrièras cançons.
Sa relacion amb Gilbert Favre, que se’n va en Bolívia en 1966 (ont serà cofondator del grop musical Los Jairas), s’acaba; aqueste drama personal li inspira una de sas cançons mai conegudas, Run Run Se Fue Pa'l Norte.
Lo 5 de febrier de 1967, a quaranta e nòu ans d’edat, e après mai d’un assags, Violeta Parra se suicida al revolvèr dins los fauborgs de Santiago.
Posteritat
Sa cançon mai coneguda es Gracias a la vida, popularizada pel mond per Joan Baez, María Dolores Pradera, U2, Mercedes Sosa, Elis Regina, Colette Magny e María Farantoúri, Florent Pagny, etc.
En 2017, Lula Pena la canta dins son tresen album, Archivo Pittoresco.
Fondacion Violeta Parra
Una fondacion li es dedicada en julhet de 1991. Actualament presidida per sa filha Isabel Parra, son objècte es d’acampar e organizar la memòria e l'òbra de Violeta Parra.
Nòtas e referéncias
<references responsive="" group="">
Anglés
L'anglés Fichièr:ltspkr.png es una lenga indoeuropèa dau grop germanic qu'es principalament parlada en America dau Nòrd, dins leis Illas Britanicas e en Oceania. Lenga principala dei relacions internacionalas (politica, economia, sciéncia...) dempuei la premiera mitat dau sègle XX, aviá, au començament dau sègle XXI, aperaquí 400 milions de locutors primaris e, benlèu, un miliard de locutors segondaris.
Sa formacion comencèt au sègle VI apC ambé l'invasion de l'archipèla britanic per plusors tribüs germanicas pendent lei Grandeis Invasions. Durant l'Edat Mejana, l'anglés vielh foguèt fòrça influenciat per lo noroèc, per lo normand e per lo francés. Parlat inicialament per lei classas popularas, comencèt de venir la lenga de l'elèit d'Anglatèrra a partir dau sègle XV. Aprofichant l'expansion coloniala britanica, se difusèt sus totei lei continents e formèt d'ensems lingüistics importants en fòra de l'archipèla britanic, ais Estats Units, en Canadà e en Austràlia.
L'anglosaxon
La premiera forma d'anglés foguèt la lenga anglosaxona (ò vièlh anglés), parlada dau sègle VI apC a 1066. Se desvolopèt a partir dei lengatges d'un ensems de tribüs germanicas originàrias de Frísia, de Saxònia, de Jutlàndia e dau sud de Suècia (Angles, Saxons e Jutes). Aprofichant l'afondrament de l'Empèri Roman, desbarquèron dins leis Illas Britanicas e comencèron de repossar lei populacions cèltas, que parlavan britonic e latin, vèrs l'oèst.
Lo vièlh anglés èra devesit entre quatre grops de dialèctes que correspondián ai parlars de Mercia, de Northumbria , de Kent e dei principats saxons occidentaus. Après divèrsei conflictes, especialament còntra leis invasions vikingas, lo Reiaume de Wessex s'impausèt coma la principala poissança, durant lo rèine d'Alfred lo Grand (871-899), e lo saxon occidentau venguèt la basa de l'estandard escrich. Pasmens, lei diferents dialèctes subrevisquèron lòngtemps a l'orau, benlèu fins au sègle XIII.
L'anglés mejan
thumb|right|Division deis Illas Britanicas a la fin dau sègle IX avC.
Lo tèrme « anglés mejan » designa divèrsei formas de la lenga anglesa, parladas entre lo sègle VIII e lo sègle XVI. Durant aqueu periòde, l'anglés conoguèt mai d'una evolucion importanta en causa de contactes ambé de populacions vikingas e francesas (subretot normandas). L'apòrt dei Nordics aguèt principalament entre lei sègles VIII e IX quand lei Vikings conquistèron la mitat d'Anglatèrra e i fondèron un ensems territòriau dich Danelaw. Aqueleis envaïsseires parlavan lo noroèc e influencièron lei dialèctes anglosaxons pus septentrionaus. Aquò entraïnèt la difusion au sen de l'anglosaxon de trachs nordics coma lei pronoms començant per th- (they, them, their) que remplacèron seis equivalents anglosaxons (hie, him, hera).
L'autre apòrt major dau periòde foguèt entraïnat per la conquista normanda d'Anglatèrra en 1066. Après de combats saunós, lo duc de Normandia Guilhem lo Conquistaire venguèt rèi d'Anglatèrra e i importèt lo sistèma feudau francés. La tèrra foguèt ansin donada a de senhors d'origina francesa e mai occitana ambé leis evolucions dinasticas ulterioras. Aquò impausèt de lengas d'oïl, principalament l'anglonormand e lo francés, coma lengatge deis elèits. Favorizèt tanben la difusion d'un gròs nombre d'emprunts, especialament dins lei domenis de la politica, de la legislacion e dau prestigi sociau.
L'anglés premodèrne
L'anglés premodèrne designa l'anglés parlat entre 1500 e 1700. Sei caracteristicas principalas son l'evolucion dei vocalas lòngas de l'anglés mejan, que cambièron de prononciacion, e un esfòrç important d'estandardizacion.
L'evolucion de la prononciacion dei vocalas lòngas, dich grand cambiament vocalic, comencèt tre lo sègle XIV e durèt fins a la fin dau sègle XVI. En anglés mejan, lei vocalas lòngas avián la meteissa prononciacion que son equivalent dau bas latin, lei vocalas « puras ». En plaça, en anglés premodèrne, aquelei vocalas lòngas venguèron de diftongs ò veguèron son autor aumentar. Per exemple, lo /aː/ evolucionèt pauc a pauc vèrs [eɪ] (coma dins make) ò lo /eː/ venguèt [iː] (coma dins mice). Aquelei transformacions explican lei diferéncias actualas de prononciacion entre lei vocalas anglesas e lei meteissei letras dins d'autrei lengas.
Durant aqueu periòde, lo prestigi de l'anglés aumentèt fòrtament e, ambé lo declin de l'usatge de l'anglonormand e dau francés a la Cort, la lenga foguèt tornarmai parlada per leis elèits. Aquò permetèt l'emergéncia d'un estandard novèu que se desvolopèt a partir de divèrsei fònts :
L'anglés modèrne
En parallèl d'aqueleis evolucions, l'anglés modèrne foguèt clarament codificat e son estandard foguèt largament ensenhat gràcias a la formacion de sistèmas educatius destinadas a tota la populacion. Entre lei trabalhs pus importants, pòdon èsser citats lei diccionaris A Dictionary of the English Language, escrich en 1755 per Samuel Johnson (1709-1784), que permetèt de fixar la nòrma dins leis Illas Britanicas, e l’American Dictionary of the English language, publicat en 1828 per Noah Webster (1758-1843), qu'aguèt un ròtle similar per l'anglés american. D'autra part, l'usatge de dialèctes non estandards foguèt fòrça estigmatizat, especialament au Reiaume Unit. Aquò menèt a la disparicion progressiva dei parlars pus populars.
A partir dau sègle XVII, l'anglés comencèt de se difusar sus totei lei continents gràcias a l'expansion coloniala britanica. En particular, la lenga s'implantèt en America dau Nòrd, en Oceania, en Índia, dins lo Sud-Èst Asiatic e dins divèrsei territòris africans. Au sègle XX, lei periòdes sucessius de dominacion de l'Empèri Britanic e deis Estats Units d'America entraïnèron lo remplaçament dau francés per l'anglés coma lenga dominanta dei relacions internacionalas. Pasmens, dempuei 1945, lo primat politic, economic e culturau estatsunidenc a entraïnat un desplaçament dau centre de gravitat de la lenga vèrs leis Estats Units.
Classificacion
L'anglés es una lenga indoeuropèa que fa partida dau grop occidentau dei lengas germanicas. Au sen d'aquel ensems, es enclusa dins lo sosgrop anglofrison que se devesís entre lei lengas anglosaxonas (anglés, scòts e anglosaxon) e lo frison.
Difusion geografica
L'anglés fa partida dei lengas pus difusadas dins lo mond amb, en 2006, 400 milions de locutors primaris e 1,1 miliards de locutors segondaris. Pasmens, aqueleis estimacions varian fòrça segon lo biais d'estimar lo nivèu requist per èsser considerat coma locutor.
L'anglés èra, en 2017, la lenga mairala de la màger part de la populacion deis Estats Units (257 milions ), dau Reiaume Unit (60 milions), de Canadà (20,9 milions ), d'Austràlia (17,8 milions ), d'Irlanda (4,2 milions) e de Nòva Zelanda (4,0 milions ). Una gròssa comunautat anglofòna existís tanben en Africa dau Sud (5,2 milions ). Enfin, i a plusors país pichons, generalament eissits de l'Empèri Britanic, que son considerats coma de país anglofòns coma Jamaica, Guyana, Belize, divèrseis illas antilhesas.
Pasmens, l'anglés es lenga oficiala dins plusors autrei país ont es mestrejat solament per una pichona partida de la populacion. Dins aqueu cas, pòu tanben tenir lo ròtle de lenga veïculara, de lenga d'ensenhament ò de lenga marchanda. Es sovent lo cas de territòris que faguèron partida de l'Empèri Britanic sensa conóisser un poblament europèu important e que gardèron una partida de seis institucions pròprias. D'exemples caracteristics son Índia e Nigèria.
Enfin, en causa de l'influéncia internacionala actuala deis Estats Units dins lei domenis scientifics e economics, l'anglés es parlat per la màger part deis elèits mondiaus. En mai d'un país, coma França, son ensenhament es vengut obligatòri e certanei populacions, coma aquelei dei regions escandinavas, an desenant l'anglés coma lenga segonda de la vida vidanta.
Dialèctes
En causa de la difusion mondiala, l'anglés es una lenga que presenta un gròs nombre de dialèctes. Segon seis originas e seis influéncias, es possible de lei classar dins cinc ensems principaus que son lei dialèctes deis Illas Britanicas, dialèctes d'America dau Nòrd, lei dialèctes d'Oceania, l'ensems dei dialèctes caribs, africans e sud-asiatics e lei dialèctes filipins.
Lei dialèctes deis Illas Britanicas
Leis Illas Britanicas presentan de variacions basadas sus la region e sus la classa sociala dau locutaire. Lo pus prestigiós es lo dialècte dich Received prononciation (RP) qu'es utilizat per l'elèit dau sud-èst d'Anglatèrra e, normalament, per lei mèdias nacionaus coma la BBC. Dins aquò, son usatge vertadier es limitat a 3% de la populacion.
Per lo rèsta, i a quatre dialèctes principaus en Anglatèrra (nòrd, centrau, sud-oèst e sud-èst), dos en Irlanda (anglés d'Ulster e anglés irlandés), un au País de Galas e un en Escòcia. Totei an mai d'un sosdialècte. Lei parlars pus septentrionaus presentan de trachs eissits dau noroèc (per lei dialèctes nòrd, escocés e d'Ulster) e dau scòts (en Escòcia e en Ulster). Au País de Galas, lei parlars utilizan plusors mots cèltas coma « cwm » en plaça de « coombe » (« vau » en occitan). Enfin, lei dialèctes irlandés an gardat de formas gramaticalas disparegudas dins leis autrei dialèctes e presentan plusors variacions de prononciacions.
Lei dialèctes d'America dau Nòrd
A respèct de l'archipèla britanic, l'America dau Nòrd presenta una certana omogeneïtat dialectala. D'efiech, lei transicions entre dialèctes son continuas, lei diferéncias relativament feblas e lei trachs principaus identics. Lo parlar nòrd-american estandard es dich « General American » (GA). Un aspèct major dei dialèctes americaas es la prononciacion dau son /r/ qu'es generalament realizada, au contrari dei dialèctes britanics que l'an abandonada. L'anglés american, especialament ais Estats Units, a tanben un ensems de mots que li son pròpri. Certanei son passats dins l'anglés internacionau coma « O.K. », « human resources » ò « blizzard ».
D'un biais generau, es possible de destriar sièis ensems dialectaus en America dau Nòrd que son lei cinc parlars estatsunidencs principaus (nòrd, interior, sud e oèst), l'anglés african vernacular (parlat per lei populacions d'origina africana) e l'anglés canadenc. Lei pus marcats son lo dialècte estatsunidenc meridionau, l'anglés african vernacular e l'anglés canadenc. A respèct dau GA, presentan sustot de diferéncias dins la prononciacion dei vocalas.
Lei dialèctes d'Oceania
Oceania foguèt colonizada per lei Britanics a partir de 1788. Inicialament, i mandèron de presoniers, de foncionaris e de militars. Pasmens, pauc a pauc, i aguèt tanben un movement d'imigracion, especialament après la descubèrta de jaciments de metaus preciós dins lo corrent dau sègle XIX. Ansin, lei dos dialèctes anglés principaus de la region, aquelei d'Austràlia e de Nòva Zelanda, son relativament pròches e son demorats similars a l'anglés sud-african – egalament un anglés d'origina coloniala – e a l'anglés dau sud-èst d'Anglatèrra (pròche dau GA). Son marcats per un contrast marcat entre vocalas lòngas e cortas. Au nivèu gramaticau, l'anglés australian imita l'anglés estatsunidenc en conjugant lei subjèctes pluraus collectius a la tresena persona dau singular.
Lei dialèctes caribs, africans e sud-asiatics
Lei dialèctes caribs, africans e sud-asiatics de l'anglés fòrman ges d'ensems omogenèu. Lei dialèctes estandards sud-african e indian son basats sus la gramatica dau RP britanic. Pasmens, lo premier a tendància de prononciar certanei sons sensa aspiracion (/p, t, t͡ʃ, k/) e lei r son sovent prononciats [ɾ] en plaça dau r fricatiu present dins lo RP. Lo segond presenta de diferéncias dins la prononciacion dei consonantas /t/, /d/, /θ/ e /ð/. De còps, lei locutors de l'anglés indian utilizan de prononciacions que marcan la preséncia d'un h mut (per exemple, dins « ghost »).
Lei dialèctes filipins
Ai Filipinas, lo dialècte principau es l'anglés filipin qu'es basat sus l'anglés estatsunidenc generau en causa de la colonizacion de l'archipèla per Washington. En causa d'aquela influéncia, totei lei /r/ son prononciats e l'accent dei Filipins educats presenta de similaritats amb aqueu de Califòrnia. Pasmens, l'anglés filipin presenta de diferéncias importantas de prononciacion de plusors autrei sons. Son liadas ai lengas mairalas (tagalòg, cebuano...) deis abitants dau país. Regardant la gramatica, l'anglés filipin seguís aquela de l'anglés estatsunidenc mai a adoptat de manieras pròprias de notar lei datas e leis enumeracions.
Usatges de la lenga
En 2018, l'anglés èra la lenga oficiala de jure ò de facto de 54 estats sobeirans e de 27 entitats non sobeiranas. Es tanben lenga oficiala e lenga de trabalh de la màger part deis institucions internacionalas coma l'Organizacion dei Nacions Unidas (ONU), de l'Organizacion dau Tractat de l'Atlantic Nòrd (OTAN) ò l'Organizacion Mondiala dau Comèrci. De facto, es pereu la lenga premiera de la màger deis institucions de l'Union Europèa (UE).
De mai, dempuei la segonda mitat dau sègle, l'anglés s'es impausat coma la lenga principala dei sciéncias e dei tecnicas. Ansin, uei, totei lei publicacions pus prestigiosas, coma Nature, son anglofònas e la quasi totalitat deis articles scientifics importants son traduchs en anglés. Dins lo camp tecnic, l'usatge de l'anglés es preponderant dins la quasi totalitat dei domenis novèus coma l'informatica ò l'aviacion.
Enfin, la lenga a una influéncia culturala majora, especialament dins lo cinèma, en causa de l'importància culturala deis Estats Units d'America dins lo mond actuau. Aquò contribuís fòrtament a la difusion de la lenga, generalament dins sa forma nòrd-americana.
Alfabet
L'anglés utiliza l'alfabet latin de 26 letras. Utiliza de còps de diacritics per escriure de mots d'origina estrangiera, especialament per leis emprunts dau francés (fiancé, à la carte, soupçon...).
Consonantas
Lo tablèu aicí dessota representa la prononciacion estandarda dei consonantas anglesas :
Gramatica
L'anglés es una lenga SVO que sa gramatica despend de l'òrdre dei mot e de l'utilizacion d'auxiliars.
Noms
L'anglés destria pas lo genre de sei substantius franc d'aqueu deis individús, dei país e dei naviris (considerats coma femenins) e, dins certanei cas, deis animaus. Lo plurau es generalament marcat per l'apondon d'un -s a la fin dau mot. Dins certanei cas, aquò entraïna una transformacion limitada de la fin dau substantiu coma, per exemple, process que vèn processes, church que vèn churches ò story que vèn stories. I a tanben quauqueis excepcions, sustot de tèrmes eissits dau latin, qu'an un plurau pròpri coma fungus que vèn fungi.