cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ada Lovelace
Relacion amb las matematicas
En delà d'aver de relacions amb Charles Babbage, Ada aguèt l'oportunitat de conéisser personalament Sir David Brewster (fisician britanic), Charles Wheatstone (fisician e inventor britanic, conegut especialament pel sieu trabalh dins l'electricitat), Charles Dickens (romancièr anglés) e Michael Faraday (quimista e fisician anglés, inventor del motor electric, dels generadors e de la dinamo).
Coma primièra femna dins lo mond dels ordenadors, Lovelace ocupa un espaci sensible dins lo quadre de las figuras istoricas e nos remembra que las femnas e l'informatica an totjorn agut una relacion estrecha, dempuèi lo començament, en ocupant un ròtle decisiu e pas simplament una preséncia testimoniala.
Son estadas fòrça las femnas qu'an realizat de grandas aportacions a l'informatica, mas sonque Ada compta, amb un lengatge de programacion que pòrta lo sieu nom. En 1979 lo Departament de Defensa dels Estats Units creèt un lengatge de programacion basat sul Pascal en onor d'Ada Byron, nomenat lengatge de programacion ADA. Foguèt la primièra reconeissença de son trabalh dempuèi sa mòrt.
Águas Frias (Santa Catarina)
Águas Frias (Santa Catarina) es un es una vila de l'estat brasilièr de Santa Catarina.
.台灣
.台灣 (táiwān, en ideogramas chinés tradicionals, còdi punycode: .xn--kpry57d) o .台湾 (Taiwan, en ideogramas chinés simplificats, còdi punycode: .xn--kprw13d) es lo nom de domeni en chinés per Taiwan. Foguèt delegat lo 25 de junh de 2010. Lo còdi latin es .tw.
Monte Águila (Chile)
Monte Águila es una vila del sud de Chile. Sa populacion èra estimada a 6.090 abitants en 2002. Lo gentilici es monteagulino.
Afaire dau 15en còrs
L’afaire du 15 còrs designa una campanha de denigrament e d'estigmatizacion organizada en aost de 1914 per la ierarquia militara còntra lei soudats provençaus dau 15 còrs d'armada. En despiech dei pèrdas importantas subidas per aquela unitat e de quauquei desmentiments oficiaus, lei soudats provençaus foguèron victimas de discriminacions au sen de l'armada francesa fins a 1918. De mai, lei victimas foguèron jamai reabilitdas.
La revirada de l'ofensiva en Lorena
Format a partir de soudats principalament originaris de Provença, deis Aups e de Corsega, lo 15 còrs d'armada èra principalament compausat au començament de la guèrra per lei 29 e 30 divisions d'infantariá e per quauquei batalhons de caçaires aupencs. Plaçat sota la direccion dau generau Espinasse, fasiá partida de la II armada comandada per lo generau de Castelnau. Dins l'encastre dau plan XVII, foguèt concentrat en Lorena onte deviá participar a l'invasion de la Lorena Alemanda definida dins lo Plan XVII.
Ofensiu, aqueu plan donava una gròssa importància ais atacas d'infantariá teniá pas pron còmpte deis evolucions tecnicas de la fin dau sègle XIX e dau començament dau sègle XX (generalizacion dei mitralhièras, desvolopament de l'artilhariá pesuca...). Au contrari, leis Alemands avián compres l'interès deis armas novèlas e establits de fortificacions solidas, protegidas per de canons e de mitralhièras, que permetián de fornir a un pichon nombre de defensors la poissança de fuòc necessària per arrestar de cargas d'infantariá ò de cavalariá. Ansin, lo plan defensiu alemand foguèt de laissar lei Francés s'avançar en fòra de sei posicions lòng de la frontiera per lei destrurre ambé de tirs d'artilhariá pesuca.
La concentracion dau 15 còrs en Lorena se debanèt dau 5 au 14 d'aost. En despiech deis òrdres de Castelnau de pas atacar avans la fin de la concentracion, la 30 division participèt a l'ataca còntra lo vilatge de Lagarde organizada lo 10 d'aost. L'endemans, deguèt abandonar l'endrech après una viva còntra-ofensiva alemanda e la pèrda de 2,000 òmes.
Tres jorns après aquela batalha saunosa, lo 15 còrs, establit a Serres e Drouville, foguèt engatjat dins l'ofensiva generala vèrs l'èst. Basada sus l'infantariá, aquela ataca anava se turtar ai fortificacions alemandas dau sector qu'èran protegidas per de pèças d'artilhariá pesuca. Ansin, tre lo premier jorn de l'ofensiva, la 29 division perdiguèt aperaquí 2,600 òmes en causa dei bombardaments. Pasmens, lo 15 còrs capitèt d'avançar e de conquistar seis objectius qu'èran lei vilatges de Coincourt e de Moncourt. Lo 17, agantèt Dieuze que foguèt ocupat sensa resisténcia significativa. A partir d'aquela posicion, ataquèt e ocupèt Bidestroff onte deguèt arrestar una violenta còntra-ataca.
Enterin, leis Alemanha avián detectat lei dificultats de joncions entre lei 15 e 20 còrs d'armada francés. Per agravar aqueu problema, lo generau Foch, comandant lo 20 còrs, aviá atacat Morhange sensa l'autorizacion de Castelnau. Rebutada per la resisténcia alemanda, son ofensiva aviá entraïnat la quasi destruccion de la 39 division e necessitat lo desplegament de la 11 division que podiá plus sostenir l'ofensiva principala de la II armada. Lo 20 d'aost, lei 15 e 16 còrs ocupavan donc una posicion fòrça malaisada. Dins la nuech, la situacion contunièt d'evolucionar a l'avantatge deis Alemands car d'òrdres mau recebuts entraïnèron lo retirament dei tropas cargadas de protegir lo flanc nòrd dau 15 còrs.
Lo 20 d'aost, l'armada alemanda poguèt donc organizar una importanta còntra-ofensiva còntra lei tres còrs d'armada francés. Atacat a partir de plusors direccions diferentas, lo 15 còrs foguèt esquichat per l'artilhariá e recebèt l'òrdre de se retirar a 10h. Dins lo caòs, de batalhons de caçaires aupencs foguèron cargats de tenir plusors vilatges per alentir la progression alemanda e certaneis unitats foguèron enceucladas e capturadas. Finalament, doas mitralhièras installadas a l'entorn de Bidestroff permetèron de protegir la retirada.
Lo bilanç dei combats de la jornada foguèt de 9,800 soudats e 180 oficiers perduts. Sus leis uech regiments d'infantariá implicats dins l'ofensiva, cinc èran reduchs a dos batalhons e tres a un solet batalhon. Lei caçaires aupencs avián tanben perdut una partida importanta de seis efectius e lei 23 e 27 batalhons, qu'avián assegurat la màger part dei combats defensius durant la retirada, alinhavan respectivament 350 e 550 òmes.
L'afaire e sei consequéncias
En despiech dei problemas de comunicacions entre lei 15 e 20 còrs d'armada, la revirada de l'ofensiva francesa en Lorena es principalament liada ais errors de concepcion dau Plan XVII. Au contrari de çò qu'imaginava la pensada militara francesa, la tactica dei cargas generalas d'infantariá èra obsoleta en fàcia de la poissança de fuòc que podián reünir mitralhièras e canons. Pasmens, per sostenir lo morau de la populacion e sa fisança en l'armada, aquela revirada podiá pas èsser publicament reconeguda. En mai d'aquò, lo generau Joffre, comandant de l'armada francesa, èra estat personalament implicat dins la concepcion dau plan. Per se sostar auprès dau Ministèri de la Guèrra, Joffre èra donc obligat de trobar un bòchi emissari. Òr, coma lo 20 còrs èra format de soudats lorrencs que podián politicament pas èsser accusat de coarditge durant un conflicte còntra Alemanha, sa chausida se portèt sus lo 15 còrs. Tre lo 21, telefonèt donc au ministre Adolphe Messimy per designar l'unitat coma responsabla de la desfacha.
La reaccion de Messimy foguèt viva. A son instigacion, lo senator e jornalista especializada dins lei questions militaras Auguste Gervais publiquèt lo 24 d'aost un article assassin, dins lo jornau Le Matin, intitulat « La vertat sus l'afaire dau 15 còrs » qu'accusava lei soudats meridionaus dau 15 còrs de coarditge :
Aquel article repreniá lei classics deis etnotipes estacats ai « Meridionaus ». Suscitèt una viva polemica lei Francés entre defensors dei Provençaus e partisans de Gervais. En fàcia de l'escandòl, Gervais foguèt ostracizat fins a la fin de sa vida, Messimy foguèt remplaçat per Alexandre Millerand lo 25 d'aost e lo meteis jorn, Joffre deguèt reconóisser publicament lo coratge dei tropas meridionalas engatjadas dins de combats durs per defendre Nancy. En revènge, Joffre e Foch, responsables de la desfacha foguèron jamai inquietats.
.香港
.香港 (Xiānggǎng, Hong-Kong en ideogramas chinés simplificats emai tradicionals, còdi punycode: .xn--j6w193g) es lo nom de domeni en chinés per Hong Kong. Foguèt delegat lo 25 de junh de 2010. Lo còdi latin es .hk.
Calagurris
Calagurris foguèt una ciutat dels vascons d'Hispania Tarraconensis. Èra bastida sus un puèch dins la val de l'Èbre, sus la riba del riu Cidacos, sus la via entre Cesaraugusta e Legio VII Gemina (Leon), sus un terren plan, san e ric, ont se podava cultivar de cerealas, fruchs e legums, e tanben plan segurament de vinha e olivièrs
Guèrra de la Premiera Coalicion
La Guèrra de la Premiera Coalicion se debanèt de 1792 a 1797 durant lei guèrras de la Revolucion Francesa. Foguèt entraïnada per la declaracion de guèrra de la França revolucionària a Àustria lo 20 d'abriu de 1792. Après l'execucion dau rèi e la crenhénça europenca de l'exportacion deis idèas revolucionària au rèsta dau continent, lo conflicte se generalizèt rapidament e opausèt finalament França a una coalicion gropant la màger part deis estats d'Euròpa. S'acabèt en 1797 per una victòria francesa que rompèt la coalicion europenca après una tièra de succès militars. Uneis episòdis d'aquela guèrra son venguts de partidas importantas de l'istòria de la Republica Francesa coma la batalha de Valmy o la Levada en massa.
Rapey
Rapey es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo nom del pòble, Rappey, a testificat dempuèi 1353. Rapey Aperteniá al bailliage de Encants. A l'esperital, la municipalitat dépendait de Jorxey. Lo 21 de mai de 1837, lo Sr. Châtelain, Cònsol de la municipalitat de Rapey, e los membres del burèu l'assemblada electorala son injustement acusats de fraude electoral, farà jurisprudence jos Louis-Philippe.
Paicî
Lo paicî es una lenga oceaniana parlada a Nòva Caledònia.
Localizacion
Lo paicî es parlat dins lo nòrd de Nòva Caledònia. La magèr part dels locutors vivon sus la còsta èst, entre las valadas de Ponérihouen e d'Amoa. D'autres son establits dins la valada de Koné, sus la còsta oèst, e tamben al sud de Ponérihouen.
Classificacion
Lo paicî es una lenga caledoniana, un grop de las lengas oceanianas del sud restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.
Águas Mornas
Águas Mornas es un es una vila de l'estat brasilièr de Santa Catarina.
Jazz in Marciac
Jazz in Marciac (JIM) es un festenal de jazz que se debana sus un periòde de tres setmanas, mai sovent de fin de julhet a mièg agost, a Marciac en Occitània.
Consacrat a l'origina al jazz tradicional, lo festenal se diversifica jol vam de Jean-Louis Guilhaumon, principal del Collègi de Marciac, e ven en unes ans un dels mai importants e mai apreciat d'Euròpa. Aculhís gaireben 200 000 visitors ( 225 000 en 2010 ) e es considerat coma un dels mai importants festenals de França. Dempuèi l'inauguracion de la sala de l'Astrada en mai de 2011, Jazz In Marciac prepausa tanben una sesilha culturala fòra de las tres setmanas de festenal.
Jazz In Marciac es juridicament basat coma associacion lei de 1901 e dispausa d'un budgèt de 3,3 milions d'euròs.
Wynton Marsalis, trompetista e ambassaissador qu'ama lo festenal (a la seguida de Bill Coleman e Guy Lafitte ) es present a cada edicion dempuèi 1991. Escriguèt una Marciac Suite. Una estatua a son imatge foguèt erigida sus la plaça del cavalièr d'Antras pròche de la periferiá del còr de vilatge.
Programacion
Aquel festenal aculhiguèt fòrça musicians de renomenat internacionala coma:
Bonnac (Cantal)
Bonnac (Bonnac en francés) z-es 'na comuna auvernhata situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Abulnacus, en 944, Albuniacum, en 999, Bonnat, al sègle XIV, Bonat, en 1439, Bonnacum al sègle XV, Bonnac, en 1610, Bonnat, en 1690. Bonnac ven d'un nom latin d'òme, *Apulinus, qu'òm pòt interpretar coma « sortit d'Apúlia », o eventualament varianta e derivat d' Apilus, amb lo sufixe -acum, , latinizacion del sufixe gallés -āco(n). Bonnac èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre Apulinus. La prononciacion actuala se compausa de bon- (nasalizat) e de -na, segon Cristian Omelhièr, çò que justifica una grafia Bonnac, o etimologicament Bolnac, mas lo descodatge seriá malaisat se i aviá pas de cas semblables de l + nasala prononciats -nn-. Lo nom es donc diferent de Bonac, de Bonac o de Bonac, eiretèirs de Bonus + -acum.
Nòtas
<references group="N"/>
Arno Peters
vinheta|Projeccion Gall-Peters, autor Penarc esquèrra|sens_quadre|[[:en:Florence_meridian|Las termièras esquèrra e dreta de la mapa de Peters que son dens l'estreit de Bering, atau Russia tota qu'ei amuishada suu costat que cau. Greenwich gran cercle Estreit de Bering gran cercle (traucant Floréncia en Italia, véder Florence meridian)/ Verd: Longitud de Greenwich e la vielha linha de cambiament de data. Roi: Longitud de Floréncia e la linha de Peters de cambiament de data. autor Watchduck Arno Peters (Mai 22, 1916 – Deceme 2, 2002) qu'a desvolopat ua mapamonde dita la "Mapa deu Monde de Peters". Aquesta mapa qu'ei basada sus la projeccion cartografica dita uei de Gall–Peters.
Arno Peters qu'ei un istorian e geografa alemand vadut a Berlin lo 22 de mai de 1916. Que comencè la soa carrièra a Hollywood a la fin deus ans 1930 en estudiar la realizacion, l'industria e l'art cinematografics en America. Un còp doctor de l'universitat Friedrich-Wilhelm en 1942, Peters que comença los sons recèrcs en ua istòria deu monde sincronoptica.
Joenessa
Arno Peters que's passa lo joenèr a Berlin, en Alemanha dab lo hrair, Werner e los pairs Lucy e Bruno. Que recebèvan sovent convidats estrangèrs e qu'ei atau qui coneishó l'activisme sociau pr'amor deu ròtle deus pairs en la movença sindicau.
Lo pair qu'estó incarcerat un temps brac peu regim Nazi a la fin de la Dusau Guèrra mondiau. Peters que si hasè dab astre au licèu autant com ciclista que com nadaire. Que practiquè d'alhors la natacion e la plonjada dinc a 85 ans tot dòi abans la soa mort.
Un còp tornat en Alemanha, arron estudis de cinèma a Hollywood, que podó Peters melhorar lo procèssus de produccion cinematografic alemand e en 1940 que sortí lo film, "Immer Nur Du" ("Juste tu tostemps "), ua comedia musicau modèrna. Qu'èra, aus 25 ans, lo cineasta mei joen d'Alemanha.
.公司
.公司 (gōngsī, "entrepresa", còdi punycode .xn--55qx5d) es un nom de domeni chinés que correspond al .com. Mes en servici en Republica Populara de China èra pas reconegut al defòra abans lo 18 de genièr de 2014.
Arno Peters
Apòrts
En 1942 Peters qu'obtienó un doctorat, dab ua tèsi sus la propaganda politica a la Friedrich-Wilhelm University (uei Humboldt University de Berlin), en istòria e jornalisme. Aquesta idea que'u viengó d'abòrd a l'universitat on l'expausè largament en la tèsi titolada Film as a Means of Public Leadership. Que passè un gran temps de la soa vita a l'universitat, en estudiar l'istòria mondiau de mòda sincronoptica: qui s'interèssa egaument a totas las parts deu planeta. Aquestes estudis que'u hasón concéber la soa cronologia d'ua istòria mondiau sincronoptica. Ua istòria qui considèra que consacra un espaci e un temps egaus e simultanèus a totas las parts e totas las votz deu monde, encamarlant lo temps istoric de 1000 ab. J.-C. dinc a 1952 ap. J.-C. Ua istòria apitada sus l'idea que totas las civilizacions e país e son en relacions e influéncias simultanèas. Peters que tribalhè hòrt sus la soa mapa deu monde autanlèu en 1967, e non ne'n parlè pas dinc a la conferéncia de premsa de Bonn en mai de 1973. En 1974 Peters que fondè l'Institute for Universal History a Bremen, Alemanha, dont èra director. Qu'estó distinguit com professor onorari per l'Universitat de Bremen e que tribalhè a Bremen dinc a la soa mort lo 2 de deceme de 2002.
Ua esbaucha de la soa mapamonde qu'estó publicada en 1952.
En la mestior qu'a contribuit a amuishar, Peters, lo biais eurocentric, nòrd emisferic e etnocentric de la màger part de las mapas despuish los cartografas davancèrs e Gerardus Mercator (un flamenc que hasèva meilèu ua mapa per la navigacion). Mauaisit qu'ei solide e jamei satisfasent de representar la tèrra o tot còs celèste sus ua susfàcia plana. La projeccion de dadas geograficas deu modèle ellipsoïde de la Tèrra de cap a un sistèma de coordonadas planas qu'a tostemps com consequéncia la desformacion de las areas, de las fòrmas, de las distàncias e d'autas proprietats. En causir tau o tau projeccion l'utilizator que pòt preservar dadas que l'impòrtan mes per fòrça au detriment d'autas. Aquesta causida dens las projeccions cartograficas qu'ei màgerment, au finau, l'expression de causida politicas.
Pr'amor non trobava nada mapa satisfasenta, Peters que desvolopè la soa. En 1974 que sorteish la Mapa deu monde de Peters, qui pretend a la representacion mei precisa deu planeta. Qu'estó ua partvirada dens lo biais de pensar lo monde e hòrt d'organismes non governamentaus tèrç mondistas que l'utilizaràn d'ara enlà.
Aquesta mapa que creè d'auta part ua controvèrsia. La projeccion de mapa que Peters a dit aver desvolopat, qu'èra estada mei o mensh presentada jà un sègle mei abans peu Reverend James Gall, escocés qui s'inspirava eth medish de tribalhs anteriors (deu soïsses Lambert per exemple). A maugrat Peters e reïvindiquèsse la mapa com la "de Peters", la soa projeccion non èra prumèra qui pause lo principi d'ua representacion mei justa au par de la realitat. Uei que parlan de la projeccion Gall-Peters.
La projeccion que desvolopè que da en efèit ua representacion talha-exacta de las tèrras emergidas. Que permet que tienen tots los continents e país ua egau representacion. Que torna plaçar l'equator au miei e que cambia significativament la vision socializada e globalizanta d'un monde europèocentrat. La projeccion de Peters qu'essaja de s'afranquir de l'imatge eurocentric deu monde, capabla de representar las latitudas hautas dinc aus 90º. Las destorçudas minoras que's tròban en las latitudas mejanas, on viven la màger part de la gent. Aquesta projeccion que permet de representar la superficia reau de las tèrras, mes fòrmas e distàncias que'n son modificadas. Qu'existeish ua version modificada de la mapa, dont son mensh desformadas los contorns. Mei de 80 milions de mapas de Peters que's son venudas de per lo monde pr'amor que constituiva ua responsa que cercavan la gent. Las mapas apeadas sus la projeccion Peters que son promovudas per l'UNESCO, e que son largament utilizadas en las escòlas britanicas. En 1989 Peters que publiquè The Peters Atlas of the World, qui d'aqueth temps, èra lo sol atlàs a representar totas las zònas sus ua medisha escala proporcionada a las lors areas reaus.
Que podem citar tanben la "Carte du Monde: l'Homme et le développement" apeada en 1997 sus la projeccion deu professor de cartografia de Brussèlas Frank Canters.
Véder tanben
Meridian 11°15' Èst
Étrigny
Étrigny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha Franca Comtat.
Zœbersdorf
Zöbersdorf en alemannisch (Zœbersdorf en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Étrigny
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Òussa
Òussa (Osse-en-Aspe en francés) qu'ei ua comuna de Bearn situada dens la Vath d'Aspa e administrada peth departament deths Pirenèus Atlantics dera region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Se ditz anar (o ir) ad Òussa.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei ['ɔwsɔ]. Eras fòrmas ancianas que son Oussa en 1196, Ouce, en 1343, Ousse au sègle XIVau, Ousa en 1449, Oussa en 1463, Ousse en 1608, Osse (mapa de Cassini, ara fin deth sègla XVIIIau).
Segon Dauzat qu'ei un nom d'aiga prelatin.
Segon Miquèu Grosclaude, era grafia Ou- non correspón, au sègle XIVau, ara prononciacion [u], mès ara prononciacion [ɔw], donc a un diftongue. Eth nom ei donc pas un idronime de tipe Ossa. Eth milhor candidat qu'ei Òlsa. Aqueth nom qu'ei atestat en 1252, a prepaus d'un present a Senta Maria d'Auloron : Bernard d'Olça. Olça qu'ei probablament Òussa. Olce qu'ei eth nom d'un castèth a Ihòldi, en País Basco; aqueth darrèr nom que vien deth basco Oltzo, « mur, construccion en pòstes », qui deu estar era origina d'Òussa.
Antuco (volcan)
L'Antuco (2,985 m) es un volcan actiu situat dins lo centre-sud de Chile.
Sant Joaquim
Sant Joaquim pòt essèr:
Phan Thiet
Phan Thiet (en vietnamian Thành phố Phan Thiết) es la vila de la provincia de Binh Thuan, Vietnam. Sa populacion èra estimada a 350,000 abitants, en 2009. Sa superfícia totala es 206 km².
Frénois (Còsta d'Aur)
Frénois  es una comuna francesa administrada per lo departament de Còsta d'Aur de la region de Borgonha.
Lista de fortificacions d'Azerbaitjan
La lista de fortificacions d'Azerbaitjan es una lista de fortificacions del país. La lista, compren de castèls, tors, fortalesas e d'autras fortificacions intactes, significants, famosas o documentadas, doncas, aquela lista es pas completa.
Renoir
Renoir pòt designar :
Basserclas
Basserclas (Bassercles en francés) qu'ei ua comuna gascona de Shalòssa, situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [ba'serkləs]. Las fòrmas ancianas que son in parrochia de Bassercas en 1270, Batserkes en 1305, Basercles (mapas de 1714 e 1733).
Dauzat, shens certitud, qu'explica lo nom per l'adjectiu bas e un derivat deu vèrbe sarclar.
Shens certitud tanpauc, Bénédicte Boyrie-Fénié qu'i tròba un compausat de vath (latin valle) e de l'eretèr de circu « cerc, circ » : la configuracion de çò qui's ved en devath deu vilatge que pòt har pensar a ua vath semicirculara.
Promèti
thumb|right|[[Fotografia d'una mòstra de promèti metallic.]]
Lo promèti es un element quimic de simbòl Pm e de numèro atomic 61. Descubèrt en 1945 per una còla estatsunidenca, es un lantanid radioactiu fòrça rar en causa de l'instabilitat de seis isotòps. Sa massa totala dins la crosta terrèstra seriá inferiora a 600 g. Per aquela rason, a pauc d'aplicacions dins la vida vidanta.
Istòria
L'existéncia dau promèti foguèt postulada per lo premier còp en 1902 per lo quimista chèc Bohuslav Brauner (1855-1935). Aviá estudiat lei proprietats dei lantanids identificats au començament dau sègle XX e observat de diferéncias relativament importantas entre lo neodimi e lo samari. Per leis explicar, supausèt la preséncia d'un element desconegut entre lei dos. 12 ans pus tard, lo Britanic Henry Moseley (1887-1915), aguent descubèrt un metòde de mesura dau numèro atomic, confiermèt l'abséncia de l'element 61 dins la taula periodica dau periòde.
Aquò entraïnèt la formacion de mai d'una còla scientifica destinada a trobar aquel element. D'anóncias foguèron realizadas en 1926 per d'Italians e d'Estatsunidencs, a partir d'estudis de mineraus de tèrras raras coma la monazita, mai lei resultats dei dos grops èran erronèus. Puei, en 1941, una còla estatsunidenca bombardant de mòstras de samari amb de protons e de deuterons descurbiguèt un element desconegut, presentat coma l'element 61, que dispareguèt avans sa caracterizacion. O diguèt ciclòni mai la descubèrta foguèt pas acceptada.
Quimia e proprietats
La quimia dau promèti es encara mau coneguda en causa de la raretat d'aquel element e de son abséncia d'aplicacions vertadieras. Ansin, una partida importanta de sei proprietats e caracteristicas son solament d'estimacions.
Proprietats atomicas
Situat dins lo blòt f de la taula periodica, entre lo neodimi e lo samari, lo promèti es un lantanid qu'a de proprietats quimicas intermediàrias entre aquelei dos elements. Sa configuracion electronica es [Xe] 4f5 6s2 e, coma la màger part dei tèrras raras, assaia d'adoptar lo nombre d'oxidacion +III per s'assemblar amb d'autreis atòms.
Occuréncia e isotopia
Lo promèti a 38 isotòps e 18 isomèrs coneguts. Totei an una instabilitat relativament importanta qu'explica que la preséncia de promèti dins la natura siegue rara e excepcionala. Lei dos principaus, que fòrman l'ensems dau promèti naturau terrèstre, son lo promèti-145 e lo promèti-147 qu'an de periòdes radioactius respectius de 17,7 ans e de 2,6 ans. Pasmens, lo segond sembla pus comun car es lo resultat de desintegracions pus frequentas. Leis autreis isotòps son sintetics e an de periòdes radioactius inferiors a una annada, franc dau promèti-146 (5,53 ans).
Dins lo rèsta de l'Univèrs, la preséncia de promèti es estada detectada dins l'espèctre de tres estelas (l'estela de Przybylski, HD 965 e HR 465). L'origina d'aquelei traças es desconeguda mai, en causa de la durada de vida limitada deis isotòps dau promèti, sa formacion auriá agut luòc dins lei jaç pus extèrnes de l'estela.
Quimia dau promèti e de sei compausats
Lo promèti metallic a doas formas de cristallizacion conegudas, dau tipe exagonau compact e dau tipe cubic centrat, e un ponch de fusion estimat de 890°C. Es capable de reagir amb l'acid nitric per formar lo nitrat Pm(NO3)3 e amb l'amoniac per formar l'idroxid Pm(OH)3. Una reaccion es tanben possible amb l'acid cloridric per formar lo clorur de promèti PmCl3. Un fluorur, un bromur, un iodur, un sulfat, un oxalat e un oxid son egalament estats sintetizats. Totei aquelei compausats son basats sus l'ion Pm3+, çò qu'es en coeréncia amb lei conoissenças actualas sus lei lantanids. An una color roge ò ròsa.
Produccion
La produccion de promèti es força febla e lei procès utilizats varian segon leis isotòps. Lo pus produch es lo promèti-147 que s'obtèn de plusors biais diferents.
Leis Estats Unis d'America foguèron lei productors principaus de promèti fins ais ans 1980 e au desmantalament deis installacions dedicadas a aquela operacion. Uei, la màger part de la produccion es donc subretot assegurada per Russia.
Aplicacions
Leis aplicacions dau promèti son raras e, entre totei seis isotòps, regardan unicament lo promèti-147. La pus importanta es la fabricacion de compausats luminós gràcias a sei proprietats radioactivas. A remplaçat lo radi dins aqueu ròtle. Es tanben de còps utilizat coma fònt de calor dins de dispositius cardiacs e de recèrcas son en cors per l'utilizar dins la fabricacion de fònts leugieras de raions X.
Beuvry-la-Forêt
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region dels Nauts de França.
Geografia
200px|left|thumb|Beuvry-lo-Bòsc en lo sieu costat e lo sieu arrondissement Beuvry-lo-bòsc es una municipalitat del país de Pévèle situada près de Orchies (existís d'en un autre luòc una comunitat de comunas entre las doas vilas).
La vila a talhat en doas per la autoroute A23 #que connècta Lille a Valencianas, las doas parts son : Beuvry-centre e Beuvry-estacion
200px|left|thumb|Beuvry-la-Forêt dans son canton et son arrondissement Beuvry-la-forêt est une commune du pays de Pévèle située à proximité d'Orchies (il existe d'ailleurs une communauté de communes entre les deux villes).
La ville est coupée en deux par l'autoroute A23 qui relie Lille à Valenciennes, les deux parties sont : Beuvry-centre et Beuvry-gare
Istòria
La vila èra una dependéncia de la Abbaye de Marchiennes a partir del IXe sègle, e per aquela rason fòrça ligada a Marchiennes (e mai se uèi en dos costats desparièrs). Pas #venir una parròquia a despart entièra #qu'en 1227.
La ville était une dépendance de l'Abbaye de Marchiennes à partir du IXe siècle, et pour cette raison très liée à Marchiennes (bien qu'aujourd'hui dans deux cantons différents). Elle ne devint une paroisse à part entière qu'en 1227.
Chappes (Ardenas)
Chappes es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region de Champanha e Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|400 px|un còrs de granja al centre del pòble
thumb|400 px|un corps de ferme au centre du village.
Numancia (Hispania)
Numancia o Numantia en latin es una vila antica del nòrd d'Hispania (près de l'actuala Soria) que resistèt pendent vint ans a la conquiste romana, entre -153 e -133. Aquela luta ferotge, que los romans arrivèron pas a capitar, se plaça dins l'ecastre de la Tresena Guèrra Punica. Mai d'un general aboquèt per la prene abans que le Senat i envie lo seu melhor cap, Escipion Emili, lo venceire de Cartage.
Lo sèti de la vila
Aprèp un sèti implacable de quinze meses, los Romans fin finala venquèron de la vila en -133 : vencuts par la fam, los numancians se suicidèron e incendièron la ciutat. Lo general roman i ganhèt l'escais de "Numantinus".
Aquel episòdi istoric inspirèt, entre autres, una tragedia a Miguel de Cervantes : Lo sèti de Numancia (1585). Carlos Fuentes tanben l'evòca dins lo recuèlh de novèlas istoricas : "L'irangièr".
Nòtas et referéncias
<References/>
Burelles
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
.网络
.网络 (wǎngluò, "malhum", còdi punycode .xn--io0a7i) es un nom de domeni chinés que correspond al .net. Mes en servici en Republica Populara de China èra pas reconegut al defòra abans lo 18 de genièr de 2014. La version en ideogramas tradicionals (.網絡) es pas utilizada.
Referéncias e nòtas
.cn
Saint-Maixme-Hauterive
Saint-Maixme-Hauterive es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre.
Insureccions federalistas
Leis insureccions federalistas son una tièra d'insureccions que se debanèron en França durant la Revolucion Francesa après l'eliminacion dei deputats Girondins per lei Montanhards entre lo 31 de mai e lo 2 de junh de 1793. Se lo movement foguèt aisament vencut en Normandia, la Vau de Ròse necessitèt la mobilizacion de fòrças importantas per sometre Lion e Provença. Segon la situacion, lei federalistas formèron d'alianças ambé lei reialistas coma a Nantes o a Tolon. La repression foguèt saunosa e lo movement federalista totalament esquichat.
Diogènes de Sinope
Dins un viatge a Egina foguèt capturat per de piratas e menat en Creta per èsser vendut coma esclau e declarèt al marcand que li demandava çò sabiá far que sabiá « governar los òmes ». Foguèt comprat per un ric Corintian qu'admirava son independéncia d'esperit, Xeniades de Corint, que li donèt lèu la libertat, e li encarguèt d'elevar lo sieu filh. Demorava a Corint mas passava los ivèrns a Atenas.
Existís de versions diferentas de la causa de sa mòrt: seriá mòrt a causa d'una infection duguda à mordedura d'un can qu'auriá panat son òs, per se noirir. D'autras fonts afirman que lo faguèt morrir l'ingestion d'un pofre crus, après una jòga, o alara, decebut, auriá volontariament arrestat de respirar.
Es conegut dins l'istòria coma un despresós de la cultura e influiguèt mai pel seu biais de viure que pas per los sieus ensenhaments filosòfics. Los ancians explicavan tota mena d'anecdòtas sus Diògenes, la mai coneguda que ne ditz que viviá dins un barrica.
Representacions de Diogènes
Diogènes foguèt fòrça representats divèrses dins l'istòria de l'art, sovent coma personificacion del mesprètz de las convencions socialas.
Bévillers
Bévillers es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
Bévillers Se situa entre Beauvois-en-Cambrésis e Carnières.
Bévillers se situe entre Beauvois-en-Cambrésis et Carnières.
Sitor
Sitor (Citou en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luòc:
Malicòrna
Malicòrna (en francés Malicorne) es una comuna occitana de Borbonés situada dins lo departament d’Alèir e la region francesa d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Modul (idrologia)
En idrologia, lo modul correspond al debit mejan interannadièr, es una sintèsi dels debits mejans annadièrs (Q🇮🇳) d'un riu sus un periòde de referéncia (al mens 30 ans de mesuras consecutivas).
Es generalament exprimit en mètres cubes per segonda (m/s o m⋅s).
Ciutat Vedada
La Ciutat Vedada (var. Ciutat Proïbida o Ciutat Enebida ; 紫禁城 en chinés) a Beijing, China, qu'ei lo monument nacionau Musèu Palais ; que ho sede de las corts imperiaus e deus govèrns imperiaus desempuish las dinastias Ming dinc a Qing.
Que vadó musèu en 1925 dab ua hèra rica colleccion d'artefactes e d'òbras d'art qui ua partida e ho emportada a Taipei (e uei conservats dehens lo Musèu Nacionau deu Palais) a l'escasença de la des.hèita e de l'exili de la China Nacionalista.
La soa bastida que's debanè enter 1406 e 1420. En 1987 que ho inclusa dehens la lista deu Patrimòni Mondiau de l'Umanitat per l'UNESCO.
Saint-Césaire (Quebec)
Saint-Césaire es una comuna de Quebèc.
Bacin idrografic
thumb|right|250px|Bacin idrografic de la [[:ro:Râul Latoriţa|ribièra Latorița en Romania.]]
Un bacin idrografic es l'espaci drenat per un riu e sos afluents. L'ensemble de las aigas que tomban dins aquel espaci convergisson cap a un meteis punt de sortida sonat emissari : riu, lac, mar, ocean, etc.
Lo bacin iidrografic es limitat per un aigavèrs que correspond sovent a las linhas de crèstas mas pas totjorn. Las aigas de pluèja dels dos costat d'aquela linha rajan dins doas direccions diferentas.
Canton d'Astahòrt
Lo canton d'Astahòrt es ua anciana division administrativa d'Agenés, situada en Gasconha, dens l'arrondiment d'Agen, lo departament d'Òut e Garona e la region d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània. Las 8 comunas son despuish 2015 dens lo canton deu Sud-Èst Agenés, burèu centralizator a Lairac. La lenga autoctòna es l'occitan gascon.
Istòria
Lo canton se creèc pendent la Revolucion. I agoc tanben un canton de Lairac entre 1790 e 1801 .
Clairac
Clairac (Cleyrac en francés) es una comuna deu Vasadés istoric, en Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Fresnes (Còsta d'Aur)
Fresnes  es una comuna francesa administrada per lo departament de Còsta d'Aur de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Adinfer
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Julia Gillard
Julia Eileen Gillard (nascuda lo 29 de setembre de 1961 a Barry, al País de Galas) es una femna politica australiana.
Pichona malautejava e lo metge conselhèt a sos parents de s'installar dins un país mai caud. Arribèron en Austràlia en 1966.
Foguèt lo cap del Partit trabalhista australian e lo Primièr ministre d'Austràlia de junh de 2010 a junh de 2013.
Trébry
Trebrid en breton ( Trébry en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Contré
Contré es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Saint-Cyr (Vinhana)
Saint-Cyr es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Viena e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas limitròfas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Suècia
Suècia (en suedés: Sverige), oficialament lo Reialme de Suècia (en suedés: Konungariket Sverige), es un país de l'Euròpa del Nòrd, en Escandinàvia. Suècia a de frontièras terrèstras amb Norvègia a l'oèst e amb Finlàndia al nòrd-èst, e es religada a Danemarc pel pont sus l'estrèch d'Ø̈resund.
Son gentilici es suedés -esa.
Amb, Suècia es lo tresen país de l'Union Europèa en superfícia. Ten una populacion totala de 9,2 milions d'abitants. Suècia a una densitat de populacion de 20 abitants per quilomètre carrat, mas la densitat pus fòrta es dins la mitat meridionala del país. A l'entorn de 85% de la populacion viu en airal urban. La capitala de Suècia es Estocòlme, la quala es tanben la vila pus poblada, amb 1,3 milions d'abitants, e 2 milions dins l'airal metropolitan. Las autras vilas pus pobladas son Göteborg e Malmö.
Preïstòria e Antiquitat
Lo territòri suedés foguèt cubèrt de glaç durant lei periòdes glaciaris. L'installacion de l'èsser uman dins la region se debanèt après lo rescaufament dau clima. Lei traças pus ancianas, en Escània, datan de 8,000 av. JC. Formadas de caçaires culheires, aquelei populacions avancèron pauc a pauc vèrs lo nòrd. Fins a 6,000 av. JC, lo Maglonesian foguèt la cultura dominanta seguit per la cultura de Kongemose (6,000-5,200 av. JC) e per la cultura d'Ertebolle (5,200-4,000 av. JC). En parallèl d'aquela cultura, d'autrei grops existiguèron au nòrd coma lei culturas de Fosna e de Hensbacka, contemporanèas dau Maglonesian, que foguèron remplaçadas per lei culturas de Nostvet e de Lihult. A partir de 4,000 av. JC, de culturas caracterizadas per terralhas particularas (cultura megalitica dei betas d'embut, cultura de la terralha perforada, cultura de la terralha cordada) apareguèron ambé lo desvolopament de l'agricultura.
L'utilizacion dau bronze apareguèt dins lo corrent dau millenari II av. JC. La societat escandinava dau periòde acomencèt tanben de s'organizar a l'entorn de clans ierarquizats prefigurant lo modèl viking. A partir dau sègle VI av. JC, de contactes èran establits ambé lei culturas dau sud de la Mar Baltica. Lei premierei descripcions — limitadas — de la region foguèron l'òbra d'autors romans coma Tacit. L'utilizacion dau fèrre foguèt relativament tardiva que comencèt au sègle VI ap. JC. Lo modèl clanic se renforcèt coma lo mostra lei cavaments de tombas de guerriers mostrant l'importància de l'armament. Lo periòde veguèt tanben l'aparicion dei premiers navigators escandinaus. Se contentant encara de viatges d'exploracion ò amb un objectiu unicament comerciau, foguèron a l'origina dei premierei rotas maritimas utilizadas per lei Vikings.
Lo periòde viking
Au començament de l'Edat Mejana, Suècia fasiá partida de l'espaci viking e partejava alora una cultura comuna ambé lo rèsta d'Escandinàvia. Navigators audaciós e combatents disciplinats, lei Vikings organizavan d'incursions còntra leis estats europèus pus rics qu'entraïnavan sovent lo pilhatge deis endrechs mau defenduts. A respèct dei Norvegians e dei Danés, lei Suedés, dichs Varegs, s'interessèron ai rius de Russia e a la Mar Negra ont intrèron en relacion ambé l'Empèri Bizantin. Maugrat de pilhatges recurrents, fondèron un important ret comerciau ambé la construccion de comptadors e de vilas e aguèron un ròtle primordiau dins la formacion dau Rus' de Kiev, premier estat eslau situat entre Nòvgorod e Kiev.
La formacion de Suècia
La formacion acomencèt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XI amb una dinastia originària de Gotaland qu'entreprenguèt d'impausar lo cristianisme. En 1164, un arquevescat foguèt fondat a Uppsala. Au sègle seguent, la pression de la Liga Anseatica entraïnèt la dubertura dau reiaume au comèrci estrangier. Estocòlme, fondada en 1252, ne'n venguèt la capitala.
En despiech de la fin dau periòde vareg, lei Suedés gardèron d'ambicions territòrialas en Mar Baltica. Una crosada — probablament legendària — seriá estada organizada tre lo sègle XII per convertir lei Finés. En revènge, a partir de 1249, lei crosadas suedesas son ben attestadas. Durèron fins a 1323 e foguèron marcadas per de combats murtriers còntra lei pòbles finés e baltics. Au sègle XIV, Suècia èra venguda una poissança regionala de remarca gràcias ai ressorsas mineralas de Dalarna (fèrre, coire... etc.). Assaièt de conquistar lei territòris danés sus la riba orientala de Sund. Prenguèt Escània en 1332 mai deguèt finalament l'abandonar en fàcia dei còntra-ofensivas danesa organizadas per lo rèi Valdemar IV (1340-1375).
L'Union de Kalmar
A la mòrt sensa eiretier de Valdemar IV, sa filha Margarida qu'èra la frema dau rèi Haakon VI de Norvègia, faguèt designar son fiu Oluf coma rèi e obtenguèt la regéncia. Après la mòrt de son marit, venguèt tanben regenta de Norvègia. Òr, gràcias ai liames tescuts entre lei diferentei dinastias escandinavas, Oluf èra tanben pretendent a la corona suedesa. Après sa disparicion prematura en 1387, Margarida gardèt lo contraròtle de Danemarc e de Norvègia e se portèt candidat a la corona de Suècia. Lo rèi Albèrt de Mecklembourg foguèt reversat per son aristocracia e Margarida dirigiguèt lei tres reiaumes nòrdics fins a sa mòrt en 1412. En 1397, chausiguèt son nebòt Eric coma successor e una assemblada de senhors danés, norvegians e suedés definiguèt a Kalmar lei modalitats de l'union entre lei tres estats.
Pasmens, lo conflicte entre Danés e Suedés s'agravèt e entraïnèt l'abdicacion d'Eric de Pomerània en 1439. Cristian d'Oldenborg restaurèt un temps l'Union mai en Suècia, la realitat dau poder passèt pauc a pauc a de regents. Son fiu Joan I foguèt elegit rèi de Danemarc sensa dificultat (1483) mai deguèt luchar per sometre Suècia (1497). Son successor Cristian II decidèt d'assassinar seis adversaris au sen de l'aristocracia suedesa (chaple d'Estocòlme en 1520), çò que precipitèt la fin de l'Union. Dalecàrlia se revoutèt sota la direccion de Gustav Vasa (1523-1560). Leis insurgents capitèron de caçar lei Danés fòra de Suècia en 1523.
La Reforma
Après sa victòria, Gustav Vasa reorganizèt lo reiaume e la monarquia i venguèt ereditària en 1544. La Reforma recebèt un acuelh favorable e una dieta l'adoptèt oficialament en 1527. Pasmens, a la fin dau sègle, lo rèi Sigismond III Vasa (1587-1632), qu'èra rèi de Suècia e de Polonha-Lituània en union personala, assaièt de restaurar lo catolicisme. Aquò entraïnèt una revòuta dirigida per un fiu de Gustav Vasa, Carles IX (1604-1610). Divèrsei guèrras contunièron entre lei dos reiaumes a prepaus dau contraròtle dei regions balticas. Venguèron un conflicte periferic de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648) e s'acabèron en 1629 per la conquista suedesa de Livònia franc de la partida sud-èst d'aquela region. Aperavans, lo país aviá pres Estònia (1561-1582), Ingria e Carèlia (1617).
La Guèrra de Trenta Ans
Suècia, encoratjada per França, participèt a la Guèrra de Trenta Ans a partir de 1630 dins lo camp protestant. Lo rèi Gustau II Adolf (1611-1632) ganhèt una tiera de batalhas còntra leis Imperiaus mai foguèt finalament tuat a la batalha de Lutzen. Sa filha Cristina (1632-1654) sota la regéncia d'Axel Oenstierna que contunièt la politica dau rèi. Après l'intervencion dirècta de França dins lo conflicte, la situacion dei Suedés, menaçadas per de còntra-ofensivas imperialas, se melhorèt e Suècia faguèt partida dei venceires de la guèrra. Ai Tractats de Vestfàlia, obtenguèt la Pomerània Anteriora, lo pòrt de Wismar e lei principats eclesiastics secularizats de Brema e de Virden.
L'expansion au detriment de Danemarc
A la fin dau sègle XVI, Danemarc e Suècia participèron ensems a la Guèrra de Livònia que permetèt ai Suedés d'obtenir Estònia en 1561-1582 e ai Danés l'illa d'Ösel en 1573. Pasmens, la rompedura de l'equilibri europèu — favorable ai Suedés — entraïnat per la Guèrra de Trenta Ans foguèt la fònt de tensions entre Copenaga e Estocòlme. De 1643 a 1645, una premiera guèrra s'acabèt per una victòria suedesa e l'annexion de Jämtland, de Gotland e d'Ösel. Puei, una segonda guèrra opausèt tornarmai Danemarc, aliat a Polonha-Lituània, e Suècia. S'acabèt per una victòria novèla dei Suedés que prenguèron lo contraròtle de Bohus, d'Halland e d'Escània.
Lo reculament suedés en fàcia de Russia
Una guèrra aguèt tornarmai luòc entre Danemarc e Suècia dins l'encastre de la Guèrra d'Olanda de 1675 a 1679. Aliada a la França de Loís XIV, Suècia ataquèt leis aliats alemands dei Províncias Unidas per leis empachar de concentrar sei fòrças còntra lei Francés. Pasmens, l'armada suedesa foguèt desfacha a la batalha de Fehrbellin per Brandeborg. Estocòlme mantenguèt son integritat territòriala car Loís XIV refusèt d'acceptar la mendra pèrda per son aliat au Tractat de Nimega.
Lo sègle seguent foguèt caracterizat per l'emergéncia de la poissança russa que s'afirmèt en Mar Baltica au detriment de Suècia. D'efèct, en 1700, acomencèt la Granda Guèrra dau Nòrd qu'opausèt Suècia a la quasi totalitat de sei vesins. En 1700, Danemarc foguèt aisament vencut e se retirèt dau conflicte fins a 1709. Lei Rus subiguèron tanben una desfacha dura a Narva mai la lònga campanha còntra polonesa li permetèt de se reorganizar. Ocupèron Ingria, Livònia e Estònia. En 1709, lo rèi Carles XII (1697-1718) foguèt batut a Batalha de Poltava que s'acabèt per la destruccion de la màger part de l'armada suedesa. Aquò donèt l'avantatge ai Rus que conquistèron Finlàndia en 1714 e intrèron en Suècia en 1718. Après la mòrt de Carles XII, lei Suedés foguèron obligats de cessar lo combat e d'abandonar la màger part de sei conquistas dau sègle XVI (Carèlia, Estònia, Livònia, sud de la Pomerània anteriora e leis evescats de Brema e de Verden). De mai, Suècia fasiá d'ara endavant plus partida dei poissanças majoras dau continent europèu.
Après aquela desfacha, la Cort se devesiguèt entre doas faccions favorablas siá a una aliança anglorussa siá au mantenement de l'aliança francesa. Lo partit favorable ai Francés capitèt de convencre lo govèrn d'acomençar una guèrra còntra Russia en 1741. Pasmens, s'acabèt per una revirada e per la pèrda dau sud-èst de Finlàndia en 1743. Aquò amaisèt pas la situacion au sen de la Dieta e lo lassitge generau fàcia au blocatge politic dau reiaume permetèt au rèi Gustau III (1771-1792) de demenir lo poder de la chambra en 1772. D'ara endavant mèstre dau govèrn, engatjèt una politica de modernizacion dau país. Pasmens, de tensions intèrnas importantas contunièron d'agitar la vida politica e la populacion. En 1788, Gustau III declarèt la guèrra ai Rus per assaiar sensa succès de resòuvre aqueu problema. Lo conflicte s'acabèt per una patz blanca e lo rèi foguèt assassinat dos ans pus tard.
Lei guèrras napoleonencas
En 1810, lo manescau francés Bernadotte foguèt elegit prince eiretier de Suècia. Tre l'annada seguenta, prenguèt la direccion dau país en causa de la senilitat dau rèi Carles XIII (1808-1819). Après la revirada francesa en Russia, rompèt sei relacions ambé Napoleon I e jonhèt lei coalizats. En particular, se destrièt a la batalha de Leipzig (1813) e menacèt Danemarc, aliat dei Francés. Aquò li permetèt d'obtenir Norvègia per compensar la pèrda de Finlàndia. Pasmens, aqueu restacament foguèt pas una annexion mai una union personala que laissèt ai Norvegians seis institucions e sa constitucion.