cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
De rerum natura
Evolucion del vivent
Aquel constant movement de las particulas es tanben responsable de l'evolucion dels èssers vivents, Totes los atòms de segur pòdon pas se combinar de biais quin que siá, que « totes los còsses venon de semens definidas, an una maire determinada e creisson amb la facultat de conservar cadun son espècia » (II, 707-10). Mas abans de n'arribar aquí, la natura experimentèt dins de biais multiples, engendrant de monstres e d'organismes non viables, abans de ne capitar a produire des còsses que se transformèron pendent un long e complèxe procediment d'ensag e errors.
L'organ precedèt la foncion. Los diverses organs foguèron pas creats per una fin determinada, mas permetèron a la creatura que n'èra dotada de se'n servir per subreviure  :
" Pas res en efièt se formèt dins lo còs pel nòstre usatge; mas çò que se tranformèt, s'utiliza. Pas cap de facultat de veire existiguèt abans la constitucion dels uèis, pas cap de paraula abans la creacion de lenga, e las aurelha existiguèron plan abans l'ausida dels sons "(IV, 834-39)
Luènh d'aver començat dins un mitic edat d'aur, las espècias deguèron lutar per lor subrevida: " Fòrça espècias deguèron perir sens aver pogut se reproduire e daissar una descendéncia. Totas aquelas que veses respirar l'aire vivificant, es l'engana o la fòrça, o fin finala la velocitat que dempuèi l'origina los aparèt e servèt " (V, 855-59).
Epicur contra Aristòtel
Atribuissent al quita atòm lo movement de la generacion e lo cambiment que permet lo passatge d'un essent a un autre, Epicur s'opauda radicalament a la concepcion finalista d'Aristòtel. Per Epicur, existís pas de finalitat, mas doas causas: los « movements apropriats » dels atòms d'un costat, e de l'autre, los « pactes » misterioses amb que la natura se fixa de limitas. Aquò implica donc la causalitat dels fenomèns naturals e de la matèria, afranquida de tota finalitat : la natura es pas qu'una fòrça cega.
La concepcion de la natura coma assemblatge d'elements primièrs non caracterizats e immudables provòca una concepcion del void pròpra a Epicur, e en seguida a Lucrèci, que diferís d'aquelas del presocratics coma Empèdocles e Anaxagòr, pels quals existís un principi primièr dont totas las causas naturalas resultan. Lo non èsser al sens de Parmenides, es a dire coma principi anientant, es oas utilizat per Epicur e Lucrèci : segon eles, los còsses primièrs o atòns an lo meteis estatut ontologic que lo void. Li real se compausa del meteis biais de void o d'atòms, e lo non èsser fa partit del real al meteis títol que los còsses.
Lo bonaür coma abséncia de trebol
La fin ultima de la vida umana es l'aténher lo bonaür e mermar lo patiment. I a pas de tòca morala mai nauta que de facilitar l'obtencion del bonaür per se e sos companhs. Segon la doctrina epicuriana, qual es en mesura d'escapar als mals fisics pòt aténher lo bonaür. Fòra de la fam, de la set, de la dolor, las seulas entravas al bonaür son las terrors imaginàrias, coma lo foncionament de la rason, s'aplicant a la coneissença de la natura, pòt nos ajudar a nos desliurar. Aquel estat que lo treble n'es absent se nomena « ataraxia » (du grèc ἀταραξία, ataraxía significant « abséncia de treble », « impassibilitat »).
Lucrèci es fòrça critica al vejaire de tot çò que pòt desviar d'aquela serena contemplacion de la realitat. Cal subretot se desviar dels simulacres que trebolan la nòstra serenitat. L'amor n'es lo perfièt exemple, que « Vènus fa dels sieus amants las joguinas dels simulacres » (IV, 1101). Tanpauc cal crénher la mòrt: « La mòrt es donc pas res per nosaltres e nos tòca brica, que la natura de l'arma aparéis coma mortala. » . Coma « pas cap de malaur pòt aténher aquel qu'es pas mai », voler perlongar la vida quand fa pas que balhar patiment es donc absurd (III, 940).
Lucrèci explica la cresença als dieus coma una mena pels òmes de s'explicar de fenomèns naturals incomprensibles, coma los tèrratrems, la granissa, lo fólzer o lo tròn: « O raça malastruca dels òmes, qu'atribuiguèron als dieus aqueles fenomèns e que lor prestèron de colèras crudelas! » (V, 1195). Denoncia de biais repetit la barbariá dels sacrificis umans » e rebuta amb fòrça en consequéncia tota manifestacion religiosa de tipe organizat:  " La pietat, es pas de se mostrat la tèsta velada davant una pèira, es pas s'aprochar de totes los altars, es pas se prosternar al sol palma obèrta en fàcia d'estatuas divinas, es pas d'asagar los altars amb la sang dels animals, tampauc apondre de preguièras a las preguièras; mas puslèu es plan de gaitar totas causa d'aquel mond amb serenitat " (V, 1198-1203).
Lo locus amoenus
Lucrèci presenta sul pic la voluptat coma associada a la natura. Aquò se traduch per la vida videnta pel concèpte de locus amoenus, « luòc agradable ont s'encontram entre amics, alongats dins l'èrba fresca ». Aquela idèa d'un luòc retirat, fòra de portada de las turpituds de la vida politica corrompuda, aurà una granda fortuna mai tard, e lo locus amoenus ven rapidament un topic de la literatura latina abans d'inspirar los poètas de la renaissença. Lo savi s'encontra « entre se » amb sos amics, dins lo plaser de l'escambi sens identificacion. Lo luòc de predileccion del savi se presenta coma una mena de jardin claus que se pòt pas partir sens regret per torner dins lo mond exterior e l'univèrs ont regna la violéncia. Aquela violéncia, que l'òbre de Lucrèci reson tot lo long, menaça lo mond : es un dangièr per la gama armoniosa de las causas, una fòrça que s'opausa a la pluralitat e a la diversitat, font d'una tan granda jubilacion, de las causas del mond.
Istòria del manuscrit
Afrontant tota cresença religiosa, lo grand poèma de Lucrèci essent completament casut dins l'oblit pendent l'Edat Mejana, fins a la descobèrta en 1417 d'un manuscrit del sègle IX per l'umanista italian Poggio Bracciolini, pendent d'escacions dins la bibliotèca d'un monastèri. Aquel manuscrit foguèt longtemps considerat coma essent la sola copiá anciana d'aquel poèma fins a la descobèrta de dos autres manuscrits del sègle IX (ms Oblongus e Quadratus, a Lèida) e, en 1750, de rèstes carbonizats d'un rotlèu de papir dins la vilá dels Papirs d'Erculanum. Quand Poggio Bracciolini fa circular son manuscrit, l'interés es plan viu coma o mòstra las nombrosas copiás manuscritas que se'n faguèt, qu'una cinquantena demoran.
Dins la pintura
Botticelli se seriá inspirat d'aquel poèma per penher sa celèbra allegoria del Printemps. S'agís mai precisament de l'invocacion a Vénus, amb que comença aquel poèma (I, 1-43), combinada amn una descripcion de l'arribada del printemps (V, 737-740) : " Lo Printemps ven e Vénus amb el; en avant l'eròi alat de la divesa, zefir; suls passes de Zefir, Flora sa maire lor prepara una rota florida de colors e de perfums ".
Interpretadion de Michel Serres
La coabitacion de la declinason fortuita dels atòms e d'un mond estable trapa un reson dins de filosofias modèrnas, coma dins aquela de Michel Serres. Aquel, analisant l'atomisme dins l'encastre de la mecanica dels fluids, mòstra cossí pòt se formar un equilibri « al mièg de las fluéncias », permetent als elements d'èsser pas emportats dins lo remolin ncessant de la matèria. « La totalitat de las fluxions se ten ensemble dins una fixitat relativa » fins a qu'un mond perisca. Quitament se Lucrèci fa pas cap d'allusion als fluids, es el de segur, per sas referéncias als « remolins », qu'es a l'origina d'aquela interpretacion. Lucrèci privilegia en efièt l'aspècte movementat, lo trabalh de desagregacion de la natura, sus l'immobilitat del mond. Sus aquèl subjècte s'opausa un pauc a Épicure, que, el, dona una granda plaça a « l'equilibri estable de la carn ».
Lumigny-Nesles-Ormeaux
Lumigny-Nesles-Ormeaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Villar de la Yegua
Villar de la Yegua es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Federacion dels Ensenhaires de Lenga e Cultura d'Òc
La Federacion dels Ensenhaires de Lenga e Cultura d'Òc o FELCO es una federacion creada en 1987 qu'òbra per la promocion de l'ensenhament de la lenga e cultura d'òc dins l'ensenhament public. Fedèra las associacions regionalas d'ensenhaires d'occitan de l'educacion nacionala, de la mairala a l'universitat, de las uèch acadèmias occitanas mai la Talvèra.
La tòca de la FELCO es de melhorar las condicions d'ensenhament, que siá pels escolans tant coma los ensenhaires.
Associacions academicas federadas a la FELCO
drecha|383x383px|Dialectes occitans segons Frederic Mistral
Partenaris de la FELCO
Fa partida de la coordinacion Anem òc qu'es a l'origina de las manifestacions per l'occitan.
Es membre de la FLAREP (Federacion per las Lengas Regionalas dins l'Ensenhament Public), de l'Associacion de Professors per las Lengas Vivas (APLV) e sòcia del Congrès permanent de la lenga occitana.
Es tanben membre activa de PQVNL (Collectiu per que visquen las nòstras lengas).
Villar de Peralonso
Villar de Peralonso es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Los Verds (França)
Personalitats : Cécile Duflot.
Galaxias deis Antenas
Lei galaxias deis Antenas (NGC 4038/NGC 4039) son una cobla de galaxias en interaccion situadas dins la Constellacion dau Corpatàs. Siguèron descubèrtas totei doas d'un còup per William Herschel en 1785.
Google (motor de recèrca)
PageRank
L'algorisme de Google es nomenat PageRank; aqueste sistèma permet d'afichar un ensems de resultats (sit web, pagina, document) segon una demanda compausada d'un o mantun mots. PageRank utiliza un biais recursiu per donar una nòta a una pagina web. Aquesta nòta es donada segon lo nombre e la nòta PageRank de las paginas qu'an un ligam vèrs aquela pagina.
Eutingen im Gäu
Eutingen im Gäu es una vilòta alemanda situada dins l'arrondiment de Freudenstadt e lo land de Bade-Wurtemberg. Se tròba a 30 km a l'èst de Freudenstadt e a 50 km al sud-oèst de Stuttgart. Es la sola comuna de l'arrondiment a èsser part de la Metropòli Regionala de Stuttgart. Comptava 5.509 abitants en 2011.
Tolosa (cançon)
Istoric de la cançon
Claudi Nogaròu, qu'a passat una enfança e una adolescéncia dificila a Tolosa, decidiguèt d'escriure aquesta cançon a un moment de sa vida. La primièra version de la cançon, escricha a son domicili de París, es donca relativament dura e es en discutissent ambe sa segonda esposa, Odette, que decidiguèt de ne far un per citar los mots de sa femna. Lo tèxt, que mescla a l'encòp d'elements del patrimòni material e immaterial de la vila, repren dins son refranh las paraulas de La Tolosenca escricha en occitan per Lucian Mengaud en 1845 :
Ciceron
Ciceron (en latin Marcus Tullius Cicero), nascut lo 3 de genièr 106 ab JC, a Arpino en Itàlia e mòrt lo 7 de decembre de 43 ab JC a Formia, foguèt un òme d’Estat, avocat e un autor roman.
Ciceron es conegut coma un dels esperits pus versadís de la Roma antica. Foguèt el que presentèt als romans las escòlas de la filosofia grèga e desvolopèt un vocabulari filosofic en latin, se distinguissent coma un lingüista, traductor, e filosòf. Un orador remirable e un avocat de primièra, Ciceron pensava probablament que sa carrièra politica èra sa realizacion majora. Uèi, es apreciat dempuèi per son umanisme e sos trabalhs filosofics e politics. Sa correspondéncia abondanta, subretot adreiçada al seu amic Titus Pomponius Atticus, aguèt fòrça influéncia, e foguèt a l'origina de l'art epistolar rafinat dins la cultura Europèa. Cornelius Nepos, lo biograf de Titus Pomponius Atticus al sègle I ab.C., comentèt que las letras de Ciceron contenián tant de riquesa e de detalhs "sus las inclinasons dels òmes importants, las flaquesas dels generals, e las revolucions dins lo govèrn" qu'assabentavan son lector subre l'istòria del periòde.
Pendent la segonda mitat bassacada del sègle I ab.C., marcada per las guèrras civilas e per la dictatura de Juli Cesar, Ciceron sostenguèt un retorn al govèrn republican tradicional. Pasmens, sa carrièra coma òme d'Estat foguèt marcada per d'inconsisténcias e una tendéncia a cambiar de posicion en responsa a las mudanças del clima politic. Son indecision se pòt atribuir a sa personalitat sensibla e impressionabla: teniá un aclinament a reagir d'un biais exagerat quand i aviá de mudanças politicas e privadas. "Auriá pas pogut suportar la prosperitat amb mai de mestresa e l'adversitat amb mai de coratge!" escriguèt Gaius Asinius Pollio, un òme d'Estat e istorian roman qu'èra son contemporanèu.
Primièrs ans
Ciceron nasquèt e 106 ab.C. a Arpino, una vila sus un puèg, a cent quilomètres al sud de Roma. Per aquò, pr'aquò foguèsse un grand mèstre de retorica e composicion latina, Ciceron foguèt pas "Roman" dins lo sens tradicional, e totjorn se sentiguèt envergonhat pendent tota sa vida.
Durant aquel periòde de l'istòria romana, s'òm voliá èsser considerat coma una persona de cultura, èra necessari de parlar grèc e latin. La nauta classa romana atal preferissiá utilizar la lenga grèga dins la correspondéncia privada, sabent que teniá d'expressions pus rafinadas e precisas, pus subtilas, e en partida per causa de la granda varietat de mots abstraches. Ciceron, coma la majoritat de sos contemporanèus, foguèt educat amb los ensenhaments dels antics filosòfs, poètas e istorians grècs. Los professors pus eminents de l'art oratòri dins la nauta classa tanben foguèron grècs. Ciceron utilizèt sa coneissença de la lenga grèga per traduire fòrça concèptes teorics de la filosofia grèga en latin, presentant aqueles atal a una granda audiéncia. Foguèt la seuna educacion que lo liguèt amb l'elèit roman tradicional.
L'escais-nom: Ciceron, en latin, significa. Los Romans tenguèron costuma causir escais-noms vertadièrs. Plutarc expliquèt que lo nom foguèt originalament donat a un del seu aujòl perque tenguèt uma croseta sus la punta del nas que semblèt un céser. Plutarc diguèt tanben que se prepausèt a Ciceron de cambiar aquel nom pejoratiu quand decidiguèt de dintrar en politica, mas refusèt, disent que el, Ciceron serà pus gloriós que Marc Aurèli Escauro ("amb cavilhas cofladas") e Caius Valerius Catullus ("Canhòt").
Ciceron volguèt seguir una carrièra al servici public civil passant los Cursus honorum. En 90 ab.C.–88 ab.C., Ciceron serviguèt Gnaeus Pompeius Strabo e Lucius Cornelius Sulla durant la Guèrra Sociala (91–88 a.C.), semblèt aver pas gaire d'interès per la vida militar. Ciceron foguèt, abans tot, un intellectual. Ciceron debutèt sa carrièra d'avocat vèrs 83-81 ab.C.. Son primièr plaid important conegut en 80 a.C., foguèt la defensa de Sexto Roscio, acusat de parricidi. D'acceptar aquel plaid foguèt un acte coratjós: lo parricidi èra considerat coma un crime orrible, e las personas acusadas pe]] e las personas acusadas per Ciceron, foguèron favorits del dictator Sula. La defensa de Ciceron foguèt un acte desfisança indirècte al dictator, e lo seu plaid foguèt fòrt o sufisent per que siá absolgut Roscio.
En 79 ab.C., Ciceron partiguèt en Grècia, Anatolia e Ròdes, benlèu per fugir la colèra de Sula. Ciceron viatgèt a Atenas, ont tornèt encontrar Tito Pomponio Atico, qu'èra vengut ciutadan onorari d'Atenas e presentèt Ciceron a d'Atenencs importants. A Atenas, Ciceron visitèt los luòcs sagrats dels filosòfs. Lo seu major ensenhant en retorica foguèt Apolonio Molon de Ròdes. Ensenhèt a Ciceron una forma d'oratòria pus extensa e mens intensa que vendrà caracterizar l'estil individual de Ciceron.
A la fin dels ans 90 e lo començament dels 80 ab.C., Ciceron se passionèt per la filosofia, çò qu'aguèt una granda importància dins sa vida. Introduguèt la filosofia grèga a çò dels romans e desvolopèt un vocabulari filosofic latin. En 87 ab.C., lo cap de l'Acadèmia fondada per Platon a Atenas tres cents ans abans, arribèt a Roma. Ciceron "inspirat per un extraordinari zèl per la filosofia", s'assetèt entosiasta a sos pès e beguèt la filosofia de Platon, arribant a dire que Platon èra son dieu. Admirava subretot lo seriós moral e politic de Platon, mas tanben respectava son imaginacion. Pr'amor, Ciceron refusèt la teoria de las Idèas d'aquel.
La seuna familha
Ciceron se maridèt benlèu amb Teréncia a 27 ans, en 79 ab.C. Segon las costumas de la nauta classa de l'epòca, foguèt un maridatge de convenéncia, mas perdurèt armoniosament aperaquí trenta ans. La familha de Teréncia èra rica, pr'amor aguèsse origina nòbla, aviá de ligams familials amb la plebs, los Terenti Varrones, e correspondent a las ambicions politicas de Ciceron tan sul plan economic coma social. Teréncia aviá una mièja sòrre (o benlèu cosina) nomenada Fabia, que venguèt Verge Vestal, çò que foguèt un grand onor. Teréncia foguèt una femna independenta e (citant Plutarc) "tenguèt mas interès dins la carrièra politica de son espós al punt que daissèt los afars de l'ostal". Foguèt una femna piosa e benlèu amb pès sus tèrra.
Dins los ans 40 ab.C., las letras de Ciceron a Teréncia venguèron pus cortas e frejas. Se planguèt a sos amics que Teréncia lo aguèt traït, mas expliquèt pas en quin sens. Benlèu lo maridatge simplament podèt pas s'arrengar amb la pression del tumulte politic de Roma. Se divorcièron en 45 ab.C. A la fin de 46 ab.C., Ciceron se maridèt amb una jove patriciana, Publilia. Se ditz que Ciceron aviá besonh del sieu argent, especialament puèi tornar pagar la dòt de Teréncia. Aquel maridatge durèt fòrça pauc temps.
Pasmens son maridatge amb Teréncia siá de convenéncia, Ciceron aguèt una granda afeccion per la seuna filha Tulia. Quand s'amalautiguèt subran en febrièr de 45 a.C. e moriguèt, Ciceron demorèt abatut. "Perdèri la unica causa que me ligava a la vida" escriguèt a Ático. Ático lo propausèt de venga lo visitar las primièras setmanas dempuèi aquel eveniment, per que lo consòle. Dins la granda bibliotèca d'Atico, Ciceron legiguèt tot çò que los filosofs grècs avián escrit sobre per vencre la tristesa, "mas la meuna dolor desrota tot consolament". Juli Cesar, Brutus e Servius Sulpicius Rufus li envièron letras de condolenças.
Cicero esperava que lo seu filh Marcus Tullius Cicero Minor venguèsse filosòf coma el, mas Marcus volguèt èsser militar. Rejuntèt l'armada de Pompèu em 49 ab.C. e dempuèi la desrota de Pompèu a Farsalia em 48 ab.C., foguèt perdonat per Juli Cesar. Ciceron l'envièt cap a Atenas per estudiar coma un discípol del filosòf peripatetician Cratipus en 48 ab.C., mas lo jove aprofechèt l'abséncia "de l'uèlh vigilant de lo seu paire" per "manjar, beure e èsser astruc".
Òbras
Ciceron foguèt declarat un pagan juste per la Glèisa Catolica, e per aquò fòrça de sas òbras foguèron preservadas. Sant Agustin e d'autres faguèron de citacions de "La republica" e "Las Leis", e li devèm que podèm recrear fòrça de sos trabalhs. Ciceron tanben creèt un concèpte abstrach de dreches, se basant sus la lei antica e costuma. Dels libres de Ciceron, sièis sus la retorica demòran, tanben, en partida, uèit libres sus la filosofia. De sos discorses, oitanta uèit foguèron transcriches, mas a pena cinquanta uèit sobrevisquèron.
Carrièra publica
thumb|180px|left|Marcus Tullius Cicero
Questor
Ciceron se formèt dins un temps de confusion civil e de guèrra. La victòria de Sula (primièra de fòrça guèrras civilas) donèt luòc a uma enfraestructura constitucionala que sabotèt la libertat, o la valor fondamentala de la Republica Romana. Las reformas de Sula esforcèron la posicion dels Equites, aquò argumentèt lo poder politic d'aquela classa. Ciceron foguèt un eques Italian e un novus homo, mas subretot foguèt un constitucionalista roman. Mas lo optimates jamai lo acceptèron realamente, portèron tort a sos esfòrces per reformar a la Republica al meteis temps que preservèt la constituicion. Foguèt pasmens capable de reüssir lo cursus honorum, ocupant cadun postes exactament a l'atge pus jove possible: Questor en 75 ab.C. (31 ans), Edil en 69 ab.C. (37 ans), e Praetor en 66 ab.C. (40 ans), ont serviguèt coma president del Tribunal de las Reclamacions. Foguèt dempuèi elegit Cònsol a 43 ans.
Cònsol
Ciceron foguèt elegit Cònsol en 63 ab.C. Son cocònsol aquela annada, Caius Antonius Hibrida, aguèt un ròtle minor. Desjoguèt una conspiracion per tombar la Republica, capitada per Catilina. Lo Senat balhèt a Ciceron lo drech d'utilizar lo Senatus Consultum Ultimum (declaracion de lei marciala), e faguèt per l'ocasion faguèt quatre discors (las famosas Catilinárias), que fin a uèi son exemples de primièra do son estil retoric. thumb|right|400px|Ciceron denóncia Catilina, [[fresca per Cesare Maccari, 1882-1888.]]
Catilina fugit e daissèt en plaça d'autres conspirators per empurar la revolucion de dedins, al meteis temps que Catilina auriá atacat la vila amb una armada de "descaigut e fanatics onèstes".
Puèi lo Senat decidiguèt lo castig de los conspirators. Coma lo país estava jos la lei marciala, e aviá paur que las opcions normalas (assignacion a domicili o exili), foguèron pas sufisentas per reprovar la menaça contra l'Estat. La majoritat dels Senators volèron la "pena extrèma", mas fòrça foguèron dissuadits per Juli Cesar. Marcus Porcius Cato Uticensis (Caton lo jove) defendèt la pena de mòrt e tot lo Senat d'acòrdi. Ciceron ordenèt que los conspirators foguèsson empreisonats a Tullianum, ont foguèron estranglats. Ciceron el meteis acompanhèt l'ancian cònsol Publius Cornelius Lentulus Sura, un dels conspirators, a Tullianum. Ciceron recebèt lo titre onorific "Pater Patriae" per aver reprimit la conspiracion, mas dempuèi visquèt amb la paur d'èsser jutjat o exiliat per aver condemnat ciutadans Romans a mòrt sens jutjament.
Exili e retorn
En 60 ab.C., Juli Cesar convincèt Ciceron per èsser membre del grop format per el meteis, Pompèu e Crassus, çò que pus tard foguèt nomenat lo Primièr Trionvirat. Ciceron refusèt perque suspectava qu'aquò aguèt nogut la Republica.
En 58 ab.C., Publius Clodius Pulcher, tribun dels plebèus, introduguèt una lei (Leges Clodiae) que amenacèt d'exili a qual que faguèt executat un ciutadan Roman sens jutjament. Ciceron, qu'executèt membres de la conspiracion de Catilina sens un jutjament, e que atraguèt la colèra de Clódius per avar desjogat son alibí dins un procès, tombèt jos la nòva lei. E foguèt exiliat. Arribèt a Tessalonica, en Grècia, lo 23 de Mai de 58 ab.C. L'exili lo faguèt caire en depression, coma se pòt veire dins una letra a Aticus que pensava se suicidar. Dempuèi lo nòu Tribun Titus Anius Papianus Milan votèt en favor del retorn de Ciceron. Tornèt en Itàlia lo 5 d'agost de 57 ab.C., a Brundisium. Foguèt acolhit per una multitud e per la seuna querida filha Tulia.
Ciceron tornèt integrar la politica, mas perdèt dins una ataca contra una lei de Cesar. La conferéncia en Luca, en 56 ab.C., forcèt Ciceron a cambiar la seuna posicion e a suportar lo Trionvirat. Amb aquò, Ciceron tornèt a sos trabalhs literaris e daissèt la politica pels ans seguents.
La Guèrra Civila de Juli Cesar
thumb|left|180px|Caius Julius Caesar. La luta entre Pompèu e Juli Cesar venguèt pus intensa en 50 ab.C. Ciceron causiguèt lo costat de Pompèu. Quand Cesar invasiguèt Itàlia en 49 ab.C., Ciceron fugiguèt de Roma. Cesar temptèt d'atraire la favor de Ciceron, mas aquel sortiguèt d'Itàlia e viatgèt a (Dyrrachium), na Illíria ont Pompèu estava. Ciceron dempuèi viatgèt com las fòrças de Pompèu fins a Farsalia en 48 ab.C. . Perdèt a fe dins la competéncia e intencions del grop de Pompèu. Aprèp la victòria de Cesar a Farsalia, Ciceron tornèt a Roma, mas amb prudéncia. Cesar perdonèt e Ciceron temptèt de mantenir son trabalh politic, esperant que Cesar ressusite la Republica e sas institucions.
Dins una letra a Varrus lo 20 d'abril de 46 ab.C., Ciceron empurèt una estrategia jos la dictatura de Cesar. Pasmens, foguèt completament susprés per l'accion dels Liberatores, qu'assassinèron Cesar en 44 ab.C.. Ciceron foguèt pas dins la conspiracion, mas los conspirators foguèron certan que auriá simpatizat amb eles. Marcus Junius Brutus nomenèt Ciceron e li demandèt que restaure la Republica quand levèt lo punhal ensangnosit aprèp l'assassinat. Dins una letra escrita en febrièr de 43 ab.C. a Trebonium, un dels conspirators, Ciceron, diguèt que desegèt aver èsser convidat a "aquel gloriós branquet de las Ides de Març" ! Ciceron venguèt un cap popular pendent lo periòde d'instabilitat aprèp l'assassinat. Aviá pas gaire de respècte per Marc Antòni, que se voliá vengar dels assassins de Cesar. En cambi de l'amnistia dels assassins, Ciceron faguèt que lo Senat que considère pas César coma un tiran.
Oposicion amb Marc Antòni, e mòrt
Ciceron e Marc Antòni venguèron dos òmes pus importants de Roma: Ciceron foguèt lo pòrtavotz del Senat, e Marc Antòni lo cònsol, cap de la faccion Cesariana, e executor oficial del testament de Cesar. Los dos òmes jamai foguèron en amistat. Quand Octavian, l'eretièr e filh adoptiu de Cesar, arribèt en Itàlia en abril, Ciceron empurèt un plan contra Marc Antònia. En setembre, Ciceron comencèt a atacar Marc Antònio dins una seria de discors nomenat Filipicas.
Ciceron apuièt Decimus Junius Brutus Albinus per èsser governador de la Gàllia Cisalpina e influencièt lo Senat per que declare Marc Antòni coma un enemic de l'Estat. Mas lo plan de Ciceron manquèt. Marco Antòni e Octavianus se reconcilièron e venguèron aliats, amb Lepidus, formant lo Segond Triunvirat dempuèi las batalhas del Forum Gallorum e de Mutina.
Ciceron foguèt atacat en justícia viciosament. Se sorprenguèt lo 7 de decembre de 43 ab.C. Abandonant sa vila, Formias dins una litièra anant sus còsta, ont esperava de s'embarcar cap a Macedònia, quand los assassins, Herenius (un centurion) e Popilium (un tribun), arribèron. thumb|right|200px|Ciceron a gaireben 60 ans, bust de marbre.
Aprèp que foguèt descobèrt, los darrièrs mots de Ciceron serián estats: "I a pas res que dega èsser mal fat, soldat, mas tempta de me tuar corrèctament." Faguèt la colada la tèsta fòra de la litièra mostrant que voliá pas resistir. Segon Plutarc, Herenius lo matèt primièr, e puèi li copèt la tèsta. Segon los òrdres de Marc Antòni, las mans, qu'escriguèron las Filipicas, foguèron tanben cortadas e nemadas amb la tèsta al Forum Roman
Lèg
Ciceron foguèt un escrivan talentós e energic, amb un interès dins una granda varietat de tèmas en acòrdi amb las tradicions filosoficas e ellenisticas. La qualitat e accessibilitat de sus tèxtes favorizèron la grand distribucion e inclusion dins los programes escolars. Son trabalhs es pus influent de la cultura Europèa, e fins a uèi constituisson un còrpus pus importants del material primari per escriure e revisar l'istòria romana.
Villar de Samaniego
Villar de Samaniego es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Ispringen
thumb|250px|Ispringen durant l'ivèrn Ispringen es una vila alemanda situada dins lo districte d'Enz de l'estat de Baden-Württemberg. Comptava 6.017 abitants en decembre de 2012.
Tibet (omonimia)
Lo nom de Tibet se pòt aplicar a tres entitats geograficas:
Labrilhana
Labrilhana (La Brillanne en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Toponimia
La forma occitana modèrna es Labrilhana mentre qu'en occitan medievau èra Lebrinhana (cf. Ch. Rostaing, 1950, Essai sur la toponymie de la Provence, p. 403-404).
En grafia classica s'escriu Labrilhana. En grafia mistralenca s'escriu Labrihano (segon lo diccionari de Mistral, Lou Tresor dóu Felibrige).
thumb|left|250px|Panèu.
Istòria
De nombroses vestigis de l'epòca gallo-romaine an #èsser trobats
Sench Amaci
Sench Amaci (Saint-Chamassy en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Labrilhana
Istòria
A e s, la glèisa paroissiale Sant-Agathe e las siás intradas levavan del abbaye Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon. Labrilhana dépendait de las avesques de Sisteron a l'Edat Mejana, lo fèu s'es morcelé entre divèrses pichons senhors pel continuament.
Sench Amaci
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [ʂɛ̃ n ɕɒ’maʂi]. Las fòrmas ancianas son Sanctus Eumachius, en latin, al sègle XIII, Sen Amachii en 1365, Sen Chamaci al sègle XVI. Eumachius, nom greco-latin, sent escur, seriá un confesseur del sègle VI, onorat en Engolmés; segon lo site de las comunas de Dordonha, son nom francés es Saint Ymas, ,.
Labrilhana
Istòria
Un bac en permetent de traversar la Durance a testificat en 1270. Fasiá partida mai freqüentats. Autre recors economic ligada a la Durance : un peatge èra establit en travers del riu e taxava los radeliers #que la davalavan.
La comunitat levava de la viguerie de Sisteron.
Aux et s, l’église paroissiale Saint-Agathe et ses revenus relevaient de l’abbaye Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon. Labrilhana dépendait des évêques de Sisteron au Moyen Âge, le fief s’est morcelé entre plusieurs petits seigneurs par la suite.
Adelaïs de Forcauquier|Forcauquier donne Labrilhana aux Templiers (et le domaine d’Aulun à l’évêque de Sisteron), mais l’évêque de Sisteron Pierre de Sabran avait imposé un échange à l’ordre des chevaliers du Temple. Une fois majeur, le comte Guillaume IV de Forcalquier rétablit les dons conformément à la volonté de sa bisaïeule.
La communauté relevait de la viguerie de Sisteron.
Quenne
Quenne es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha.
Geografia
Quenne fait partie de l'agglomération d'Auxerre, c'est une commune membre de la Communauté de l’Auxerrois
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Pesenàs
Pesenàs (Pézenas en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : villa Pedinatis... ecclesia S. Petri en 990, castel quem vocant Pedenaz, cap a 1036, castello de Pedenatis, cap a 1059, in Pedenas, cap a 1076, Pedenas, Pedenaz en 1112, ad castrum Pedenatii en 1117, castellum de Pedenas en 1118, Petrus de Pedenach en 1131, Petri de Pezenaz en 1140, S. Petri de Pezenatio en 1147, Ermengavus de Pezenacio et Poncius de Pezenaz en 1150, Petrus de Pedenaz en 1151, honore de Pedenaz en 1154, ad Pedenaz en 1155, ad Pezenacium en 1158, Pontius de Pedenatio en 1160, apud Pedenas en 1170, in camino Pedenacii en 1175, P. de Pezenas, de Pezenaz en 1191, ad Pedenacium en 1199, in castro Pedenati en 1201, castrum de Pedenatio, de Pedenacio en 1209, castri de Pedenacio en 1270, de Pezenas, de Perenas en 1341, castrum et comitatus Pedenacii en 1368, a Perenas en 1380, domus hospitalis S. Johannis de Pedenacio, a la fin del sègle XIV, la ville de Pesenas en 1420, Pezenas en 1424, Perenas, contat de Pessrenas en 1426, eglise de Pezennas en 1518, Pezenaz en 1570, Pézennas en 1579, Pezenas en 1613, 1643, 1708, 1740-60, 1771, 1770-1772 (mapa de Cassini).
D'unas grafias del sègle XIV e XV mòstran un rotacisme (confusion entre [z] e [r] en posicion intervocalica). Pesenàs es identificat tradicionalament amb lo nom de vila antica Piscinae (Plini, Ist. naturala), çò que sembla justificar lo gentilici francés Piscénois, mas aquela suposicion es en contradiccion amb las fòrmas medievalas e amb las règlas d'evolucion fonetica del lengadocian. En realitat, l'etime es *Pedenatis, formacion probablament gallica, a partir del nom preceltic *Pédenu de Pèine (aiga), que passa a costat de la vila, amb lo sufixe tonic -àtis,. D'aprèp l'evolucion ulteriora, l'idronime èra accentuat sus la primièra sillaba.
Luòcs e monuments
thumb|upright| Escalièr de l'otèl de Lacòsta.
Pòl celèst
thumbnail|right|300px|Lo pòl nòrd celèst es lo punt dins lo cèl a l'entorn del qual las estelas semblan de tornejar en rason de la rotacion de la tèrra sus son axe. Se pòt veire l'[[estela polara prèp del centre de rotacion.]] En astronomia, los dos pòls celèstes tenon los punts de l'esfèra celèsta vèrs que puntan l'axe de rotacion de la Tèrra e a l'entorn de que lo cèl semble doncas virar. Aqueles pòls celèstes son de punts de referéncia importants pels astronòms e los geografs e la determinacion de lor posicion sus la copòla celèsta es fondamentala. L'axe de rotacion de la Tèrra es pas fixe amb lo temps, atal la posicion dels dos pòls celèstes vària al cors del temps. Par exemple, fa gaireben 14,000 ans, foguèt l'estela Vega que determinèt lo pòl nòrd celèst, e serà coma aquò dins gaireben 12,000 ans.
Pòl nòrd celèst
thumbnail|left|Guida per determinar l'estela polara e Arcturus a partir de la Granda Orsa L'estela polara se tròba èsser una estela brilhanta actualament prèp del pòl nòrd celèst. Sa declinason es actualament de 89° 15'. Doncas se situa a mens d'un gra (un còp e mièg lo diamètre aparent de la Luna) del pòl nòrd celèst. A causa de la precession dels equinòccis va correspondre de mai en mai al pòl nòrd celèst al cors del sègle XXI.
Pòl sud celèst
I a pas d'estela brilhanta marcant lo pòl sud celèst. Sigma Octantis es l'estela pus prèpa, mas es pas especialament remirabla (sa magnitud aparenta es de 5,5). Es pus practic d'utilizar la Crotz del Sud que las estelas Acrux e Gacrux (respectivament basa e somet de la crotz) forman una linha que prolongada dins lo sens Gacrux Acrux de 4,5 còps la distància los separant permet d'aténher un punt prèp del pòl sud celèst.
Universitat de Nòva York
L’Universitat de Nòva York (en anglés : New York University (o NYU), ancianament University of the City of New York) es una universitat privada americana situada a Nòva York. Son campús principal es situat dins lo quartièr de Greenwich Village de Manhattan. Fondada en 1831 par l’òme politic american Albert Gallatin e un grope de nòvayorkés, l’Universitat de Nòva York es venguda la mai granda universitat privada de tòca non lucrativa del país, amb un nombre total d’estudiants que supera 40,000. L’Universitat amassa quinze establiments (Schools, Colleges e Divisions) despartits sus sièis campús a travèrs Manhattan.
thumb|left|250px|Escut de la NYU
Murasaki Shikibu
Murasaki Shikibu (n. en 973 - m. en 1014) foguèt una escrivana e poetessa japonesa.
Es coneguda subretot per son roman psicologic Lo dit deu Genji en 1008.
Villares de la Reina
Villares de la Reina es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Esparròs
Esparròs (Esparros en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, Bigòrra e eras Baronias Gasconas. Administrativament, que's tròba en departament francés deths Hauts Pirenèus dera region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Galariá de las bandièras dels païses del mond
Aqueste article presenta las bandièras dels païses de la lista dels païses del Mond.
Esparròs
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Galariá de las bandièras dels païses del mond
<font size="+1" color="brown">M
Myanmar: vejatz Birmania
Esparròs
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [éspa'rròss] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Bernardus Raymundi d'Esparros en 1095, Raymundum de Sparros, cap a 1120-1130, Arramun d'Esparros cap a 1140, ''Rn. de-Sparos cap a 1170, Petrus et Bernardus Raymundi de-Sparos, en latin, en 1300, Esparros'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Rodion Malinovski
Rodion Malinovski (23 de novembre de 1898, Odessa - 31 de març de 1967, Moscòu) es un manescau e ministre de la Defensa de l'Union Sovietica. Aguèt un ròtle important dins la victòria sovietica durant la Segonda Guèrra Mondiala e participèt a la modernizacion de l'Armada Roja durant la premiera partida de la Guèrra Freja.
Esparròs
Toponimia
Segon Dauzat, Esparròs, dab eth sufixe aquitanic -ossum, que significaré « perpau-limit ». Segon Negre, Esparròs que vien deth nom latin d'òmi Asper, dab eth sufixe aquitanic -ossum. Segon R. Aymard, Esparra, Esparron qu'èran ara origina hortalessas barradas dab paus. Eths prumèrs castèths deths barons d'Esparròs qu'èran benlhèu atau.
Segon Miquèu Grosclaude, eras fòrmas ancianas justifican pas era proposicion de Negre. Era d'Aymard qu'associa un radicau germanic dab un sufixe aquitanic, çò qui pausa un problèma de cronologia; que caleré supausar un càmbiament de sufixe. Eth nom que s'explica benlhèu dab eth gascon esparra, « pau, perpau, palissada, palengat ».
Rodion Malinovski
Jovença e formacion
Benlèu originari d'una familha caraïta convertida au catolicisme, s'engatjèt coma volontari a 15 ans dins l'armada russa per participar a la Premiera Guèrra Mondiala. Mandat en França dins lo còrs expedicionari rus en França en 1916, faguèt partida dei mutins reprimits per agitacion bolchevica. Pasmens, Malinovski acceptèt de demorar sus lo frònt de l'Oèst fins a la fin de la guèrra en intrant dins la Legion Russa dei Volontaris. Acabèt lo conflicte sosoficier e recebèt la crotz de guèrra 1914-1918.
La Segonda Guèrra Mondiala
Preparat a l'ataca alemanda, Malinovski capitèt de mantenir la coësion de sei tres divisions. En aost de 1941, venguèt cap de la 6 Armada. Puei, dirigiguèt egalament la 12 Armada dins lo quadre d'una còntra-ofensiva en Donbass. En decembre, foguèt nomat comandant dau Frònt Sud e, en despiech de mejans limitats, aprofichèt la concentracion de la Wehrmacht dins la region de Moscòu per estabilizar sei posicions. Pasmens, en genier de 1942, Timochenko comandèt una ofensiva mancada en Ucraïna. Estalin, qu'aviá sostengut l'ataca, designèt Malinovski coma responsable de la revirada mai, gràcias a sei competéncias e a sei contactes au sen dau NKVD, l'enquista còntra eu menèt pas a son arrestacion.
En julhet de 1942, foguèt cargat de protegir la region de Don mai la feblessa numerica de sei fòrças l'empachèt d'arrestar leis atacas alemandas en direccion de Caucàs. En setembre, Malinovski recebèt lo comandament de la 66 Armada, una unitat sensa experiéncia mai dotada d'un equipament complèt. Fins a octòbre, luchèt donc sus lo frònt nòrd d'Estalingrad per empachar l'enceuclament de la vila per leis Alemands. Aqueu succès li permetèt de venir cap adjonch dau Frònt de Voronej mai, tre decembre de 1942, foguèt tornarmai mandat a Estalingrad per participar a la còntra-ofensiva sovietica coma cap de la 2 Armada de la Gàrdia. Amb aquela armada poderosa, foguèt cargada de blocar lei còntra-ofensivas alemandas destinadas a rompre lo sètge sovietic de la vila. I aguèt un ròtle decisiu dins la victòria sovietica e Estalin li donèt lo grade de coronèu generau. Malinovski recebèt tanben l'òrdre de Sovorov e venguèt amic amb Nikita Khrushchov.
En 1943, Malinovski comandèt divèrsei frònts en Ucraïna onte menèt d'ofensivas per liberar lo territòri. En març, foguèt nomat generau d'armada e enregistrèt una victòria importanta dins la region de Zaporijia en octòbre. Puei, de decembre de 1943 a d'abriu de 1944, menèt d'atacas dins lo sud d'Ucraïna e participèt a la presa de Kherson e d'Odessa. En aost de 1944, participèt a l'invasion sovietica de Romania après lo passatge dau país dins lo camp aliat. Amb lo generau Fiodor Tolbukhin, capturèt mai de 400,000 òmes e, lo 10 de setembre de 1944, Estalin li acordèt la distincion de manescau de l'Union Sovietica. Foguèt egalament nomat cap de la comission aliada en Romania e recebèt lo comandament de l'armada romanesa per atacar Ongria onte sei fòrças prenguèron Debrecen lo 20 d'octòbre de 1944. Après aquela victòria, deguèt atacar Budapèst onte se turtèt a una resisténcia acarnada e ben organizada. Après plusors mes de combat, prenguèt finalament la capitala ongresa lo 13 de febrier de 1945. Puei, assegurèt la perseguida dei fòrças alemandas en retirada en Eslovaquia e en Àustria. Conquistèt ansin Viena lo 4 d'abriu de 1945. Per aquelei succès, Malinovski recebèt l'Òrdre de la Victòria.
En mai de 1945, Malinovski foguèt transferit en Asia per participar a la planificar de l'ofensiva sovietica còntra Japon. En aost de 1945, menèt ansin una partida de l'assaut sovietica qu'anientèt aisament lei fòrças japonesas presentas en Manchoria. Foguèt alora nomat Eròi de l'Union Sovietica.
Après la Segonda Guèrra Mondiala
Après 1945, Malinovski comandèt lei fòrças sovieticas en Extrèm Orient. En particular, s'ocupèt de la formacion e de l'avitalhament deis armadas chinesa e nòrd-coreana pendent la Guèrra de Corèa. En parallèl, Estalin contunièt de la promòure au sen deis organs de direccion dau Partit e dau país. Intrèt ansin au Soviet Suprèm de l'Union Sovietica en 1946 e au Comitat Centrau dau Partit en 1952. Après la mòrt d'Estalin, Malinovski gardèt son pòste. En 1957, Khrushchov lo nomèt ministre de la Defensa car s'inquietava deis ambicions politicas de Georgy Zhukov. Malinovski demorèt ministre fins a sa mòrt.
Durant aqueu periòde, sostenguèt la modernizacion e la professionalizacion de l'Armada Roja e lo desvolopament de la dissuasion nucleara. Pasmens, èra opausat a una reduccion tròp importanta dei fòrças convencionalas sovieticas car pensava possible una guèrra convencionala còntra l'OTAN. Enfin, maucontent de l'aventurisme de Khrushchov durant la crisi dei missils de Cuba, Malinovski participèt a sa destitucion.
Lista dels primièrs ministres de Liban
thumb|220px|Blason de Liban. Aquesta es la lista dels de primièrs ministres de Liban. Malgrat pas aver una determinacion en aquò de sens en la constitucion, per tradicion dempuèi lo 1943 lo primièr ministre a d'èsser musulman sunnita. Malgrat aiçò, fòrça foguèron crestians.
Gabelon
Lo gabelon es un sinonime de doanièr. Jol Regim Ancian, èra lo doanièr encargat de collectar l'impòst sus la sal, la « gabèla »
Khofo
200px|left|thumb|Estaua deu faraon Khofo, Musèu deu Cairo Khofo (tanben conegut dab la version ellenizada deu son nom Keòps), faraon egipcian de la IV dinastia bastidor de la mei grana de las tres Piramidas de Giza: la Grana Piramida de Giza dab las piramidòtas de las reinas, un temple e un mastaba per ua de las soas hilhas. Que he tanben bastir lo temple de la divessa Atòr a Dendera e ua inscripcion de las fondacions deu temple de Bastet a Bubastis que'u mentau.
Deu punt de vista administratiu que desenvolopè la foncion de tiati (mena de purmèr ministre) entà ahortir lo poder deu faraon ; lo son hilh Kaoab qu'aucupè aquesta foncion shens non pas vàder rei arron per'mor d'etsra mort abans lo son pair.
Khofo qu'èra lo hilh deu faraon Snefro ; a la soa mort que i avó divisions enter los sons hilhs (Djedefra, Khafra, Djedeher e Baefra) qui s'acabèn dab la victòria de Khafra (Khefren en grèc) qui bastí la dusau mei grana piramida de Giza e dilhèu lo Gran Esfinx de Giza, medish se i a un debat per'mor de la semblança enter lo cap de l'Esfinx e l'estatua de Khofo trovada a Abidòs per l'egiptològ anglés Flinders Petrie.
Villares de Yeltes
Villares de Yeltes es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Edgar Degas
Edgar Degas (n. Hilaire-Germain-Edgar Degas en 1834, m. 1917) foguèt un pintre francés pionièr de l'impressionisme.
Charles Baudelaire
thumb|right|Charles Baudelaire per [[Nadar]] Charles-Pierre Baudelaire (París, 1821 - idem 1867) foguèt un poèta, critic e traductor francés.
Foguèt un dels poètas mai influents del sègle XIX, e lo nomenèron lo poèta maudit a causa de sa vida de boèmi e sos ensags.
Enfança
Nasquèt a París lo 9 d'abril de 1821.
Lo sieu paire, Joseph-François Baudelaire (ancian preceptor, pintor e cap del Burèu de la Cambra dels Pars), foguèt lo que comencèt son ensenhament.
La seuna maire, Caroline Archimbaut-Dufays (filha d'emigrants franceses a Londres pendent la revolucion de 1793), avià pas 30 ans quand nasquèt Charles-Pierre.
Li ensenhèt l'anglés.
Quand Baudelaire nasquèt, Joseph aviá ja seissanta ans e un filh d'un maridatge anterior, Claude-Alphonse.
Baudelaire serà abarit per la sirventa de la familha, Mariette.Ne sabèm pas grand causa sus ela, mas aguèt una granda influéncia subre la familha. Baudelaire la se ramentarà dins un poema de "Las Flors del mal"
Jean-François Baudelaire moriguèt en 1827, quand Charles n'aviá pas sièis ans, en daissant un pichon eiretatge.
Sa maire se tornèt maridar per convenença amb Jacques Aupick, un de sos vesins, de quaranta ans, que capitèt d' èsser general comandant de la plaça fòrta de París, e qu'èra estat probablament lo sieu amant dempuèi temps. Aquò aguèt un grand impacte emocional sus Baudelaire, que o visquèt coma un abandon, e pas jamai ne capitèt aver una bona relacion amb Aupick.
Aprèp las jornadas revolucionàrias de 1830, aqueste venguèt coronèl a causa de sa participacion a la campanha d'Argeria.
Dos ans mai tard foguèt nomenat cap de l'Estat Major e tota la familha anèt a Lion, ont demorèron quatre ans que lai Baudelaire estudièt al Collège Royal de Lion. Mas Baudelaire s'anujèt e s'escapèt per l'imaginacion del sieu empreisonament. La siá maire, en tot s'impregnar de la personalitat d' Aupick, venguèt de mai en mai rigida e puritana.
En 1836 lo sieu marit ven general de l'Estat Major. Tornèron a París, ont Baudelaire foguèt intèrne al Collège Louis-le-Grand pendent doas annadas e mièja.
Legiguèt alara Sainte-Beuve, Chénier e Musset, que mai tard los criticarà. Obtenguèt lo títol de bachelièr superior, mas per una fauta encara desconeguda, foguèt expulsat del collègi...
Joventut boèmia
thumb|450 px|right|...[[autoretrach... ]] En 1840 Baudelaire s'inscriguèt a la Facultat de Drech.
Comencèt tanben dse se far amb Gérard de Nerval, Sainte-Beuve, Théodore de Banville e Balzac. Ven intim amb Louis Menard, que se consacrava a la taxidermia e a la viviseccion d'animals.
Comencèt de menar una vida dissoluda, amb bagarras constantas amb la siá familha a causa de sa dependéncia a las drògas e los ambients boèmis que frequentava. Visitava las prostituidas e mantenguèt ligams amb Sarah, una jove poesa d'al Quartièr Latin. Charles la nomena La Louchette. Probablament ela li balhèt la sifilis.
Dins Las Flors del mal, Baudelaire escriu un poèma que i fa referéncia a Sarah, probablament escrich al moment de la ruptura e del començament d'una relacion amb Jeanne Duval.
La conducha de Baudelaire orrorizava la seuna familha.
Son pairastre, malcontent de la vida dissoluda e libertina que menava Baudelaire, qu'el lo se seriá volgut far dintrar dins la carrièra diplomatica, ensaja de l'aluenhar dels ambients boèmis de París.
En març de 1841 un conselh de familha l'envia a Bordèu amor n'embarque cap a las Mars del Sud. Pendent lo trajècte, que durèt dètz-e-uèch meses, viatgèt fins a Calcuta en companhiá de comerçants e d'oficièrs de l'armada.
De retorn en França, s'installèt tornarmai a París e tornèt a sas ancianas costumas desordenadas.