cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aulòs
Toponimia
Dauzat prepausa, sense certitud, un nom latin d'òme Aulus (que se tròba tanben, ambe de sufixes diferents, a Aulús e als diferents Aulon), ambe lo sufixe aquitanic -ossum (latinizat). Mès las fòrmas ancianas, que Dauzat deviá pas conéisser, son Olos en 1272 e 1445, Olas en 1390. L'aglutinacion de la preposicion a es probabla : (vau) a Olòs > Aulòs, çò que règla pas la question de l'origina del nom.
Leuilly
Leuilly (en picard;  Lœuilly en francés e oficialament) es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França. Lo 1èr de genièr de 2019 ven caplòc de la comuna nòva d’Ô de Selle.
Geografia
thumb|left|Lo riu Selle
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Villers-Rotin
Villers-Rotin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Guèrra Sovietopolonesa
La Guèrra Sovietopolonesa qu'estó una guèrra entre Russia Sovietica e Polonha que se debanè de febrier de 1919 a març de 1921. Las circonstàncias de son aviada son mau determinadas. Las factors de conflicte qu'èran multiples car la frontièra entre lei dos país èra pas definida per lo Tractat de Versalhas, los Polonés desirós de reconquistar las regions perdudas au sègle XVIII e lei Sovietics desirós d'esténer la revolucion bolchevista au rèsta d'Euròpa. Dinc a mai-junh de 1920, Polonha avó l'avantatge mès la sieuna armada estó batuda a Kiev e deguè se retirar vèrs l'oèst. Çaquelà, los Sovietics estón tanben batuts dins la region de Varsòvia a la fin d'aost de 1920.
Aulús
Aulús ( Aulus-les-Bains en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus.
Guèrra de Lapònia
La Guèrra de Lapònia qu'es un conflicte de la Dusau Guèrra Mondiau que se debanèt de setembre de 1944 a abriu de 1945. Finlàndia estó obligada d'atacar las tropas alemandas situadas sus lo sieu territòri après la signatura d'un acòrd de patz ambe los Sovietics. Çaquela, los combats demorèn limitats e los Alemands se retirèn pauc a pauc vèrs Norvègia. Aquela retirada s'acabè lo 25 d'abriu de 1945.
Friedrich von Schiller
Biografia
esquèrra|vinheta|Charlotte von Lengefeld Johann Christoph Friedrich Schiller nasquèt en 1759 à Marbach am Neckar, en Alemanha, d’un paire militar dins las armadas del Wurtemberg. Unes ans mai tard, vèrs 1766 sa familha s’installa  Ludwigsborg e i demora fins a 1780. Pasemens se passa son enfança e sa jovença dins una cèrta pauretat, atrai l'atension del duc de Wurtemberg, Carles II, que li prepausa d'integrar los rengs dins l'establiment qu'aviá creat, la Karlsschule. En 1773, Schiller comença a estudiar lo drech e a partir de 1775 la medecina.
En 1783, trabalha coma bibliotecari e obten un contrate fins a 1785 coma poèta de teatre a Mannheim. Pendent d'anadas, es sempre en demeantjaments (Leipzig, Dresde, Weimar) e encontra pel primièr còp Goethe en 1788. A la fin d'aqueste an, ven professor d’istòri e filosofia a Jena ont s’installa l’an seguent. Escriu d'òbras istoricas. Sinpatiza alara amb un autre personatge celèbre de son temps : Wilhelm von Humboldt. esquèrra|vinheta|Schiller sul lièch de mòrt, per Ferdinand Jagemann. En 1790, esposa Charlotte von Lengefeld. En 1791, ven pensionari del prince Fredrich Cristian d’Augustenborg. En 1794, Goethe lo mena a escriure pel jornalisme satiric. Lo 26 agost de 1792, la França de la Revolucion francesa li dona la citudanetat francesa, a la seguida de sos fòrça escrichs contra lis tirans; l'apren pas qu'en 1798. En 1799, torna a Weimar ont Goethe le convenç d’escriure de novèlas pèças de teatre. Pren amb Goethe lo cap del teatre de la Cort grand-ducala se plaça lèu a la punta de la scèna teatrala alemanda, permetent una renaissença del genre dramatic. En 1802, es anoblit: la particula von es aponduda a son nom. Demora a Weimar fins a sa mòrt de la tuberculòsi, a l'edat de 45 ans.
Recepcion
vinheta|Johann Christoph Friedrich Schiller Los problèmas que tracha l’òbra de Schiller, que sián politics, etics o tot simplament estetics, contribuiguèron de biais màger a l’avançada de las idèas a la fin del sègle XVIII. Encara mai que Goethe, influencièt lo romantisme alemand. Dins los ans darrièr de sa vida, Schiller volava dotar l’Alemanha d’un « classicisme » qu’aviá pas conegut. Traduch la Phèdre de Racine per Weimar, e emprunta de metòdes dramatics a la tragèdia grèga. D’ont son doble estatut de classic e de romantic, e sa plaça centrala dins la literatura alemanda e europèa.
Bussèiras (Puèi de Doma)
Bussèiras [byˈsɛjʁa] (Bussières-et-Pruns en francés) z-es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e de la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Nòtas
<references group="N"/>
Premiera Guèrra de Barbària
La Primièra Guèrra de Barbària, o tanben Guèrra de Tripól, qu'es una guèrra que se debanè deu 14 de mai de 1801 au 10 de junh de 1805 entre los Estats Units d'America, ajudat per Suècia, e mès d'un estat african corsari deu nòrd d'Africa. La causa principala de son aviada estó lo refús deus Estats Units de pagar la taxa de proteccion demandada per lo senhor de Tripól. S'acabè per una victòria estatsunidenca e, d'ara enlà, los naviris estatsunidencs èran liures de passar Mediterranèa shens pagar de taxes aus Tripolitans.
Bussièra (Montagut)
Bussièra [byˈʃjeɾɔ] (Buxières-sous-Montaigut en francés) z-es una comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Nòtas
<references group="N"/>
Khaled
Biografia
En 2000, la cançon arribèt a èsser 5 setmanas davant de las cartas, e faguèt "El Arbi" la musica araba mai escotada al Brasil. Lo succès de Cheb Khaled a Brasil èra tanben ligat als arabes brasilièrs, que son fòrça dins aqueste país. Es tanben un dels tres cantaires qu'interpretan la cançon Abdul Qadir, aumenatge al cap politic Abd El-Kader, considerat un imne a Algèria. En 2012 (estiu), enregistrèt e lancèt l'album C'est la vie, los sieus nòus títols son produsits per RedOne, en comprenent musica del meteis nom.
Àngel
vinheta|293x293px|L'Anonciacion: l'arcàngel Gabrièl anóncia a Maria que serà la Maire de [[Jèsus de Nazaret|Jèsus (El Greco, 1575).]] vinheta|220x220px|Bas relèu medieval amb monge inspirat per un àngel tradusent un tèxte biblic de l'ebrieu al [[Latin|latin. Sus l'imatge se tròba incisa la seguenta inscripcion ebrieva: "אבינו שבשמים יהקדיש שמך" (Avinu shebashamáim iheakdísh shimjá), es a dire, "Lo nòstre paire que [es] dins los cèls santificará lo tieu nom". Misericòrdia gotica, Glèisa de Sant Ponç de Tomièiras, Lengadòc.]] Un àngel es un èsser immaterial o esperital present dins de religions que los devers son d'assistir e servir Dieu. Los àngels son sovent representats coma de messatgièrs de Dieu dins la Bíblia ebrieva, las Bíblias crestianas e l'Alcoran. Segon las tres principalas religions monoteïstas, los àngels executan los jutjaments de Dieu e servisson los cresents. Dempuèi aquel ponch de vista, son normalament considerats coma de creaturas de granda puretat destinadas en fòrça escsenças a la proteccion dels èssers umans. Dins aquel sens, dins lo catolicisme, existís l'àngel gardian, que seriá aquel que Dieu assigna a cada persona per la protegir. Al contrar, existís tanben la figura de l'àngel casut, aquel que foguèt expulsat del cèl per aver desobesir o rebèl de Dieu. Los àngels mai coneguts dins lo cristianisme son: Sant Miguèl, Sant Gabrièl e Sant Rafèl.
Dins lo cristianisme medieval, lo tèrme àngel fa referéncia a la categoria mai inferiora de las nòu, en que se dividisson tradicionalament los èssers angelics. La branca de la teologia que s'ocupa dels àngels es l'angelologia.
Etimologia
Lo mòt "àngel" ven del latin angĕlus, d'esperèl derivant del grèc ἄγγελος ángelos, 'messatgièr'. Lo mot ebrieu mai semblant es מֵלְאָךְ mal'ach, qu'a lo meteis sens. Lo tèrme àngel s'utiliza tanben dins la Bíblia pels seguent tres mots ebrieus:
Àngels dins l'art
esquèrra|vinheta|Angelogia, Utopia e Àngels. Tradicionalament, subretot en pintura, los àngels foguèron representats coma d'èssers alats (adaptat de l'iconografia de Eros), e mai se pòdon èsser d'esperits invisibles o tanben simplament de rais de lutz qu'es l'atraccion de tot, que pòdon aparéisser sus Tèrra non solament coma d'èssers umans mas tanben coma d'animals o quitament d'objèctes. Benlèu, son d'èssers visionaris o en transa mistica, las "alas" serián lo movement fèble o energic que se vei a l'entorn de sas apareisons e que, pòt traduire quicòm inteligible culturalament.
Mai se pòt tanben apondre o desir de l'òme per volar, e los Àngels essent d'èssers amb una forma umana perfiècha, Dieu lor autregèt lo don de volar pels cèls.
Àngels dins la religion
esquèrra|vinheta|San Miguèl Arcàngel venç [[Lucifèr|Lucifèr. Guido Reni, (1635).]] Tant dins lo cristianisme, lo judaïsmo coma en islam, existís la cresença dins los àngels. Se concep los àngels coma d'èssers creats de lutz e consacrats totalament al servici de Dieu, que lo mandat es de realizar de prètzfaches determinats, coma introduire l'alma dins lo còrs dels nenons, recampar l'alma dels morents, registrar de fachs determinats de la vida o servir de messatgièrs divins. Los àngels, al contrari dels èssers umans, manjan pas ni procrean. Pòdon prene aparéncia umana e son descrichs mai sovent coma d'èssers extraordinàriament bèls.
Classificacion dels àngels dins lo judaïsme
Maimoníd ensenha qu'i a doas classas d'àngels, los « permanents » e los « perissables », coma per Judah ha-Levi (1085-1140)
Cada àngel a un ofici particular: Miquèl garda los enfants d'Israèl, Gabrièl torna fòrça e coratge, Urièl (Dieu es ma Lutz) esclaira los òmes dins l'escur de la nuèch, Rafèl pen sonh de la nòtra santat fisica e esperitala.
Ierarquia dels àngels dins lo cristianisme
La classificacion dels àngels segon Tomàs d'Aquin (doctor angelic) es reconeguda pel magistèri de la Glèisa catolica romana. Es ensenhada dins las principalas universitats catolicas pontificalas en leisson d'angelologia e demonologia pels futurs prèires exorcistas
En islam
Los àngels en lenga arabia recebon lo nom de ملاك, malāk (plurala ملائكة, malā'ika), de la meteissa raíç que l'ebrieu מלאך, malākh o malāj. La cresença dins los àngels es de tradicion en islam, d'en primièr que, segon la tradicion, èra al cap dels àngels, Yibril o Yibrail (Gabrièl), que s'anèt cap a Maomet al nom de Dieu per li dictar sa revelacion, l'Alcoran. La figura del demòni en l'Islam qu'auriá en la siá forma autentica sièis cents alas, apareis associada a la dels jinns, d'èssers creats del fuòc e non pas de lutz, qu'es pas considerat coma un àngel casut. vinheta|289x289px|[[Adam e Èva entornejats d'àngels dins una miniatura pèrsa vèrs 1550.]] L'Islam establís pas entre los àngels d'ierarquias complèxas coma o fan los teològs crestians medievals. I a quatre angels màgers, Yibril, Azra'il, Mika'il e Israfil, totes aqueles mencionats dins l'Alcoran levat Azra'il, e d'autres àngels menors. Yibril O Yibra'il (Gabrièl) es lo cap de totes los àngels e es tanben lo messatgièr de Dieu per totes los profètas. Es l'instrument de la revelacion pas sonque de l'Alcoran mas tanben dels Evangèlis, dels Psalmes e la Torah pels sieus destinataris respectius. Azra'il (Azraèl) es l'àngel de la mòrt, encargat de l'alma umana abandonada pel còrs. La separacion d'alma e del còrs pòt se far d'un biais mai doç o mai violent segont lo comportament qu'aja agut la persona dins vida. Mika'il (Miguèl) es l'encargat de la pluèja e del tròn. Fin finala, Israfil (Rafèl) es l'encargat de donar lo senhal de l'arribada del Jorn del Jutjament, amb la «trompeta de la vertat», e de destriar las almas dins los sieus còrses d'abans la naissença.
Entre los autres àngels presents dins las cresenças islamicas, podèm trobar a Rakīb e Athīd, qu'enregistran las bonas e malas accions realizadas per las personas pendent la vida; Nakīr e Munkar, qu'interrògan sus sa fe la persona que ven de morir; Radwān, l'àngel responsable del Paradís, coma Mālik es aquel del Infèrn; Hārūt e Mārūt, dos àngels de la magiá; e Charrsk, conegut coma àngel de la lutz e de l'escur, qu'a la carga dels dètz-e-nòu àngels qu'administran los castigs los condemnats al fuòc apareis tanben dins lo Cristianisme Ancian coma un arcàngel neutre. Uèits autres àngels sostenon lo tròn de Dieu.
Familha de Pratcomtau
vinheta|drecha|Blasonament daus Pratcomtau: D'aur au chef d'azur, charjat de tres flors de liri dau champ.
La familha de Pratcomtau es (famille de Pracomtal en francés, de còps ortografiaa Pracontal o Précontal) es una anciana familha subsistanta de la noblessa francesa, originària de Daufinat. Es de noblessa d'anciana extraccion sus pròvas de 1443. La familha es estaa admesa aus Onors de la Cort au segle XVIII e pòrta los títols de cortesiá de comte e de marqués que li son tanben donats dins los brevets e decrèts reiaus. Tira son nom de la terra de Pratcomtau (Prat-coumtau en grafia mistralenca ), pròchi de Montelaimar, dont es originària e qu'abandonet au segle XVIII per s'establir dins Nivernés, au chasteu de Châtillon-en-Bazois.
La branca normanda a obtengut de las letras de releu en 1681.
François Liberti
Membre del Partit comunista francés, foguèt cònsol de Seta de 1996 a 2001 e deputat d'Erau de 1997 a 2007.
Biografia
Francés Liberti foguèt candidat durant las legislativas de 1993 mas foguèt batut pel cònsol de Seta, Yves Marchand.
Deputat de 1997 a 2007, es del grop comunista a l'Assemblada nacionala. Membre de la Comission de la defensa nacionala e de las fòrças armadas durant son primièr mandat, aparten puèi a la Comission dels afars culturals, familialas e socialas, la Comission dels afars economics, de l'environament e del territòri e a aquela de las finanças, de l'economia generala e del contraròtle budgetari.
Francés Liberti es cònsol de Seta de 1996 a 2001 en seguida de l'anullacion de l'eleccion municipala de 1995. Es batut durant las municipalas de 2001 per Francés Commeinhes.
En març de 2015, es elegit conselhièr departamental del canton de Seta en binòmi amb Veronica Calueba-Rizzolo. Demissiona un an après del conselh departamental, e es remplaçat per son suplent Sebastian Andral.
Segonda Guèrra Medica
La Segonda Guèrra Medica se debanèt entre 480 e 479 avC quand l'Empèri Pèrsa assaièt tornarmai d'envaïr lei ciutats-estats grègas après sa revirada pendent lo premier conflicte (490 avC). Aqueu còp, lo ròtle principau dins lo plan pèrsa foguèt fisat a l'armada terrèstra que deviá conquistar Grècia per lo nòrd dau país. La flòta èra principalament encargada de l'avitalhament. Après quauquei dificultats logisticas, lei Pèrsas capitèron d'atacar en 480 avC mentre que lei ciutats grègas èran encara devesidas entre elei. Certanei decidiguèron d'acceptar la dominacion pèrsa coma Tebas e d'autrei, coma Esparta e Atenas, decidiguèron de se batre per demorar independentas. Pasmens, aquelei discussions empachèron lei Grècs de fortificar lo nòrd dau país e la posicion dei Termopilas foguèt presa per lei Pèrsas. Aquò entraïnèt la casuda rapida dau centre de Grècia e l'evacuacion d'Atenas per sa populacion. La destruccion de la flòta pèrsa a Salamina arrestèt aquela ofensiva obligant lei dos camps de gardar sei posicions durant l'ivèrn. A l'estiu de 479 avC, lei Grècs mandèron una ofensiva dempuei Peloponès còntra la Grècia Centrala. L'armada pèrsa foguèt anientada a Platea marcant la victòria grèga sus lo continent. Puei, vèrs la fin de l'annada, la flòta grèga ataquèt lei basas pèrsas dins la Mar Egèa entraïnant la destruccion dei capacitats navalas de l'Empèri Pèrsa dins la region.
Lei victòrias de 479 marquèron lo succès de la coalicion grèga e l'alunchament de la menaça pèrsa sus lei ciutats-estats de Grècia. En revenge, la guèrra contunièt durant d'annadas entre una coalicion novèla formada sota l'impulsion deis Atenencs per atacar lei posicions pèrsas en Anatòlia e i reprendre lei ciutats-estats grègas conquistadas per lei Pèrsas au sègle VI avC.
Vescomtat d'Albi
Lo vescomtat d'Albi èra una jurisdiccion feudala d'Occitània a l'entorn de la vila d'Albi. Albigés aparteniá als comtes de Tolosa e èra inclusit dins lo vescomtat de Roergue fins a 872. Lo vescomte Aton de Roèrgue moriguèt en 875 e daissèt quatre filhs: Bigon e Aton que venguèt vescomtes de Tolosa; Sicard que venguèt vescomte de Lautrèc; e Bernat I que recebèt lo vescomtat d'Albi o Albigés. Bernat aguèt dos filhs: Frotarin que venguèt evesque, e Aton qu'exerciguèt la carge de vescomte d'Albi. Se maridèt amb Diafromissa e aguèron dos filhs, un autra Frotarin, tanben evesque, e Bernat II Aton, vescomte d'Albigés. Se maridèt amb Gauciana, vescomtessa de Nimes, e s'uniguèron los dos vescomtats. Bernat II Aton aguèt tres filhs: un tresen Frotarin tanben evesque, Ermengarda (maridada amb Bernat I senhor d'Andusa) e Aton II, vescomte d'Albi e Nimes, maridat amb Gerberga. Moriguèt en 1032 e daissèt tres filhs: Frotarin (lo quatren evesque d'aquel nom dins la familha), Sigarin, e Bernat Aton III, vescomte d'Albi e Nimes, maridat amb Ramgarda de Rasés, amb quin aguèt Ramon Bernat I Trencavel, que en 1060 rebrèt Nimes e Albi e per maridatge amb Ermengarda tanben venguèt vescomte de Besièrs e Agde e comte de Carcassona e Rasés. Los drechs d'Ermengarda sus Carcassona e Rasés venguèron al comte de Barcelona qu'exerciguèt la sobeiranetat feudala sus Besièrs e Agde, e que tornèron en feu a Ramon Bernat I Trencavel. En 1074 Ramon Bernat I moriguèt, e li succediguèt a Nimes e Albi son filh Bernat Aton IV (I de Carcassona), que en 1082 reclamèt la plena sobeiranetat sus Carcassona, Rasés, Besièrs e Agde pels drech de sa maire. En 1129, a la mòrt de Bernat Aton I, Nimes e Agde passèron a son filh Bernat Aton II (maridat amb Guilhelma de Montpelhièr), e Albi, Besièrs, Carcassona e Rasés als fihs Rogièr e Ramon Trencavel I. Aquel darrièr mòrt en 1167 passèt a sos filhs Rogièr II e Ramon Trencavel II, demoran sonque lo primièr que moriguèt en 1194 e li succediguèt son filh Ramon Rogièr I que prenguèt sos estats en 1209 davant Simon IV de Montfòrt, demorant incorporats en França el 1218. Lo filh de Ramon Roger I, Ramon Trencavel III recuperèt los estats en 1224, mas los tornèt pèrdre en 1227. Pel tractat de París se reconeguèt la sobeiranetat de la corona sus la mitat del vescomtat (la riba esquèrra de Tarn amb la vila d'Albi) alara que lo rèsta demorèt a Tolosa e dividida en sèt bailatges; las fortalesas cataras de La Vaur, Galhac, Rabastens, Montaigu e Puègcèlsi foguèron desmanteladas e aquelas de Còrdas e Pena demorèron al rei pendent dos ans. Castras foguèt donada a Felip, nebot de Simon de Montfòrt. Ramon III Trencavel III temptèt de recuperar sos domenis en 1240 amb ajuda de Enric III d'Anglatèrra, e faguèt lo sètge de Carcassona, mas fin finala en 1247 renoncièt en favor del rei de França en cambi d'una pension de 600 liuras. Los senhors de vila d'Albi venguèron los evesques en 1268.
Lista dels vescomtes d'Albi
Dinastia pròpria: Comtes d'Albi
Dinastia pròpria: Vescomtes d'Albi
20pxOstal de Montfòrt
20pxCorona de França
Premiera Guèrra Otomanoveneciana
La Premiera Guèrra Otomanoveneciana se debanèt de 1463 a 1479 entre la Republica de Venècia, sostenguda per divèrseis estats crestians, e l'Empèri Otoman. Sa causa oficiala foguèt lo refús venecian de rendre un esclau crestian en fugida a un capitani otoman. Pasmens, lei relacions entre lei dos poissanças èran ja fòrça marridas en causa de l'expansion otomana que començava de menaçar la posicion comerciala de Venècia en Mediterranèa. Lo conflicte s'acabèt per una victòria otomana e l'annexion a l'Empèri de Morèa, de Negroponte e d'Albania.
Lefaux
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Illifaut
Ilifaut 	 en galò; Ilifav en breton ( Illifaut en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Geografia
Illifaut Es una municipalitat de Bretanha, a 20 min del luòc de Brocéliande. La municipalitat compòrta 135 li cal de tèrras boisées.
Illifaut est une commune de Bretagne, à 20 min du site de Brocéliande. La commune comporte 135 ha de terres boisées.
Istòria
La paroisse d'Illifaut enclavée dans l'Sant-Maloù faisait partie du doyenné de Bobital relevant de l'évêché de Dol et était sous le vocable de saint Samson.
Axiat
Axiat o Arsiat, o Acciat , (Axiat en francés), foneticament [a'tsjat], es una comuna foissenca, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Arsaz en 1074, Arsat, en 1118 e 1228, Acciato, en 1245, Arciaco, en 1272, (D)arsad, au sègle XIV, Axiat, segon Esquerrier, al sègle XV. La prononciacion seriá [a'tsjat]. Segon Dauzat e Rostaing, lo nom ven del nom d'òme latin Attius e sufixe -acum. Mès caldriá provar lo sufixe -acum. Fòra de la question de la finala, las variacions medievalas del nom escrit son de mal explicar; se lo nom d'origina èra Arsat/Arçac, l'etime seriá pas Attius, mès Arcius, Arsius o Artius, del gallés Arto, « ors ».
Ainvelle (Nauta Sòna)
Ainvelle es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de la Franca Comtat.
Estats Pontificaus
vinheta Leis Estats Pontificaus son un ensems de regions que foguèron sota l'autoritat temporala dau papa. Existiguèron de 752 a 1870 e èran situats en Occitània e en Itàlia. La partida occitana desapareguèt durant la Revolucion Francesa quand Avinhon e lo Comtat se revoutèron còntra lo papa e foguèron annexats per França. La partida italiana desapareguèt entre 1860 e 1870 durant lo procès d'unificacion d'Itàlia. Sa desaparicion foguèt oficialament acceptada en 1929 après la signatura deis acòrds de Latran.
Bagert
Bagert (Bagert en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Revolucion Cubana
La Revolucion Cubana foguèt una guèrra civila que se debanèt dau 26 de julhet de 1953 au 1 de genier de 1959. Opausèt lo govèrn cuban de Fulgencio Batista a la guerilha comunista dau Movement dau 26 de julhet dirigida per Fidel Castro. S'acabèt per una victòria de la guerilha e la formacion dau govèrn de Fidel Castro.
Koloreg
Koloreg en breton ( Collorec en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Geografia
Collorec A situat al sud dels monts de Arrée e al nòrd dels montanhas; es prèp del Parc natural regional de Armorique #que lo limit sud n'es solament. La municipalitat es limitrophe a l'oèst de Plonévez-de detlo-Faou, al nòrd e a l'èst de Plouyé, al sud de Landeleau. La municipalitat es drainée pel Ellez, afluent del Aulne, e los sieus afluents. Lo bourg a situat a unitat|141|mètres}} d'altitud, mas lo finage communal es pro accidentat, compreses entre e  d'altitud.
Los abitants son los Collorecois e los Collorecoises. L'abitat es en bona part escampilhat en de gròsses pòbles, los principals en essent Kerdreign, Demorat-Douval, Guanango, Keroc'h, Cleuzeau, Guerdeniel, Kermanac'ora
Breal-Gwitreg
Breal-Gwitreg en breton ( Bréal-sous-Vitré en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Istòria
En febrièr 1796 una embuscade a estendut per las Chouans contra los Republicans (periòde de la chouannerie) Çò combat de Bréal a ganhat pels Chouans.
En 1965, lo nom de la municipalitat de Bréal a modificat en Bréal-jos-Vitré.
En février 1796 une embuscade est tendue par les Chouans contre les Républicains (période de la chouannerie) Le combat de Bréal est gagné par les Chouans.
En 1965, le nom de la commune de Bréal est modifié en Bréal-sous-Vitré.
Long (Sòma)
Long (Sonme) en picard (Long en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Nauts de França.
Geografia
thumb|left|L'esclusa en lo sieu quadre verdejant aimat pels campadors e los pescadors. Traversada per la Sòma, la municipalitat se situa entre Abbeville e Amians.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Long fach partida del Ponthieu e i aviá conegut jol nom de Long-en-Ponthieu.
Lo 22 d'agost 1346, en lo moment de la chevauchée, las tropas anglesas de Edouard III tenda de prene Long, #que dispausava d'un pont, per afranquir la Soma mas an refusat per las tropas francesas.
En 1944, pendent la segonda guèrra mondiala la vila patís d'importantas bombardements en pretenent la destruccion del pont sus la Soma
Long fait partie du Ponthieu et était connu sous le nom de Long-en-Ponthieu.
En 1944, durant la seconde guerre mondiale la ville subit d'importants bombardements visant à la destruction du pont sur la Somme
Nòtas
<references group=N/>
Felix Hamrin
Felix Teodor Hamrin (Mönsterås, 14 de genièr de 1875 - Jönköping, 27 de novembre de 1937 ) òme politic foguèt primièr ministre de Suècia entre lo 6 d'agost e lo 24 de setembre de 1932.
Guèrra Angloiraquiana
La Guèrra Angloiraquiana se debanèt dau 18 d'abriu au 30 de mai de 1941 durant la Segonda Guèrra Mondiala entre lo Reiaume Unit e Iraq. Foguèt causada per lo raprochament entre lei govèrns iraquians e alemands que menacèt l'avitalhament britanic e aliat dins la region d'Orient Mejan. Londres mandèt donc un còrs expedicionari per rebutar lo govèrn iraquian e remplaçar son cap per una persona favorabla ais interés britanics. Après un mes de combat, Bagdad foguèt conquista e la guèrra s'acabèt per una victòria britanica.
Riu-sec (Erau)
Riu-sec (Rieussec en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : rector de Rivosicco en 1351, Rieusec les Viviers (?) en 1643, Rieussec de Minerve en 1673, Rieussec-en-Minervois en 1699-1733, Rieussec en 1740-60, 1773-74 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat e Rostaing, Riu-sec es format del latin rivus, « riu, rèc » e siccus, « sec » ; segon Hamlin, lo primièr element es riu, del latin rivum, e l'adjectiu exprimís qu'aquel rèc es desprovesit d'aiga la màger part de l'an. Lo nom del vilatge ven del nom del rèc.
Balacet
Balacet (Balacet en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region.
Cebasat
Cebasat [sebaˈza] (Cébazat en francés) z-es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Longavesnes
Longavène en picard (Longavesnes en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Principat d'Aurenja
Lo principat d'Aurenja es un ancian estat situat en Occitània. Es ara administrat per los departaments de Vauclusa e de Droma. Sa populacion es de 0 abitants.
Lo títol de prince d'Aurenja es encara uei utilizat per l'eiretier de la corona daus País Bas (per ara la princessa Catharina-Amalia Beatrix Carmen Victoria).
Istòria
Lo comtat d'Aurenja èra dau reiaume de Borgonha, part dau Sant Empèri. En 1173, Bertrand, un capdèt de l'ostau dei Bauç, esposa Tibors, comtessa d'Aurenja . En 1178, Frederic II Barbarossa establiguèt Aurenja coma principat per Bertrand Ièr.
En 1383, la princessa Maria d'Aurenja esposa Joan de Châlons e d'Arlay.
En 1544, Guilhèm de Nassau eireta del títol de prince d'Aurenja de son cosin Filibèrt de Chalon. Ven lo primièr stathouder daus País Bas e transmet lo títol a l'ostau d'Aurenja e Nassau.
Matringhem
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Guèrra Civila d'Irlanda del Nòrd
La Guèrra Civila d'Irlanda del Nòrd, tanben dicha Conflicte Nòrd Irlandés o Lei Trebols, se debanèt deis annadas 1960 a 1998 dins leis illas britanicas e en Irlandia. Opausèt lei Republicans irlandés, partisans de l'unificacion de l'illa d'Irlanda ais autoritats britanicas, sostenguts per lo govèrn irlandés dau sud de l'illa, e ai movements partisans dau mantenement de l'union entre lo nòrd d'Irlàndia e lo Reiaume Unit. Coma lei Republicans èran generalament eissits de la minoritat catolica dau nòrd d'Irlanda e leis unionistas de la majoritat protestanta, la guèrra aguèt tanben una dimension religiosa importanta. S'acabèt en 1998 après una tièra d'acòrds entre lei tres camps per formar una entitat autonòma au sen dau Reiaume Unit. Pamsens, au començament dau sègle XXI, certanei faccions republicanas o unionistas contunièron la guèrra mai lei mejans d'aquelei movements son, a l'ara d'ara, tròp limitats per menaçar lo foncionament deis institucions formadas après 1998.
Tiudaç
Tiudaç o Tiudàs segon una etimologia supausada ( Roqueredonde en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Toponimia
Una curiositat toponimica es que lo nom de la comuna en occitan e lo nom en francés an pas cap de rapòrt.
Ròca-redonda
Lo nom èra lo d'un castèl que se trobava sus un puòg arredondedit que tresplombava lo vilatge. Las fòrmas ancianas son : ecclesiam S. Salvatoris de Rocca-rotunda en 1135, Roqueredonde en 1740-60 e 1771. Lo mot ròca ven d'un prelatin *rocca e s'aplica a una montanha o una tuca rocassuda, puèi al castèl fòrt bastit dessús, enfin a un castèl fòrt en general. L'adjectiu precisa la fòrma del puòg, ,. Fòrça comunas an un nom qu'es lo d'un castèl e non pas lo del luòc de l'administracion comunala, mas aquò apareis pas totjorn perqué lo nom del castèl es transferit al vilatge, coma aicí en francés.
Tiudaç
La prononciacion es [tiu'das]. Las fòrmas ancianas son : ecclesiam S. Dalmatii de Tenoldaz [varianta : Telnodaz ; legir : Tevoldaz) en 1135, Tendas en 1759, Tiendas en 1865. Segon Frank R. Hamlin, Tiudàs ven del nom germanic d'òme Tebaldus >*Teuàs ? Quicòm manca al rasonament (un sufixe ?) e malgrat totes sos esfòrces, Hamlin arriba pas a suprimir l'impression que i aviá una -n- a la plaça de -u-; cf. Confolenç > Confolèuç. (Fach per JPS sense conéisser las fòrmas ancianas) Lo nom es benlèu lo meteis que lo de Thiais (region parisenca), qu'èra lo nom germanic d'òme *Theodasium, masculin de Theodasia, cap a 1180 ; cal supausar que lo nom deviá èsser a l'origina amb -t- intervocalic per donar -d- après. Dins los noms germanics, la sillaba Theo- es purament convencionala e s'explica per l'atraccion del nom de Diu en grèc; representa quicòm coma Teu- o Tiu- en general. Tiudaç, o benlèu Tiudàs seriá donc un nom germanic, emplegat sense sufixe.
Autinhaguet (fòrma supausada)
Las fòrmas ancianas son : ecclesiam S. Mariae de Altiniaco en 1135, prieur d'Autinhaguet en 1571, prieuré de Notre-Dame d'Antinhagel en 1607, Aultignac en 1622, Authinaguet en 1636, Autignagues en 1740-60, Autignaguet en 1740-60, Autignaguet e ''N .-D. d'Autignaguet'' en 1774-75 (mapa de Cassini) Autinhaguet èra un Autinhac e lo diminutiu foguèt ajustat al sègle XVI per evitar la confusion amb l'autre Autinhac. Autinhac s'explica per un nom latin d'òme Altinius, amb lo sufixe -ācum.
Lo Mas de Gresas
Es un masatge e a l'origina un mas èra un ostal de paisan. Lo nom es atestat Mas de Greze en 1759 e en 1774-75 (mapa de Cassini). Lo mot gresa, plan viu dins la lenga e frequent en toponimia occitana, fòrma femenina de gres, d'origina prelatina, a lo sens de « terrenh peirós, rocassut »; lo mot occitan gres, segon Jacques Boisgontier, a en mai lo sens de « pèira o grava dels camps »,.
Istòria
La mapa de Cassini (fin del sègle XVIII) mòstra que Tiudàs (grafiat Tieudas) èra pas qu'un simple ostal e que las parròquias èran Autinhaguet, al nòrd-èst, e Le Mas de Mourié (Lo Mas de Morièr ?) al sud, mas qu'avián pas gaire d'importància demografica, mai que mai lo segond. La mapa mòstra tanben las roïnas d'un castèl, al nòrd del Mas de Morièr, mas pòrta pas lo nom de Ròca-redonda. Lo camin principal, de Lodeva a Sant Africa, passava per Autinhaguet e se pòt que lo camin actual, RD 902, de Lodeva a Albi per Selha èra pas encara fach. Un còp Tiudàs causit per i installar la comuna, beneficièt d'una situacion de caireforc local e venguèt un vilatge d'una certana importància, provesit d'una glèisa e d'una escòla. Autinhaguet e lo Mas de Morièr, isolats de la circulacion generala (pel Mas de Morièr, deviá èsser dejà aital al sègle XVIII), demorèron pauc de causa. D'ostals an disparegut, coma Solairòls, que son nom, derivat de solarium, marca pr'aquò una situacion ensolelhada.
Restinclièiras
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : a Lentescleiras, cap a 1150, mansum de Lentescleiras en 1182 (identificacion mausegura), villa de Lentescleiras, sense data [sègle XII ?], de Restencleriis, sense data [sègle XII ?], S. Cesarii de Lentrescleriis en 1211, prior de Lentenscleriis en 1230, apud Lestrenclerias en 1236, mansum de Lentrescleriis en 1240 (identificacion mausegura), priori de Lestencleriis en 1243, villam de Lentrescleriis en 1249, apud Lentresclerias, villa de Lentescleriis, villam de Lentescleriis, Lentesclerias, de Lentescleriis en 1255, villa de Lestencleriis, pedagerio Lestrincleriarum, pel Lestrencleriam en 1287, ecclesie de Restrancleriis en 1290, prioris de Lentescleriis en 1295, hominibus... de Restencleriis en 1301, apud Lestanclerias en 1303, de Restencleriis en 1309, de Restancleriis, de Restanheriis, de Restencleriis, versus Restanherias, de Restancleriis en 1330, prior de Restancleriis en 1392, Restanclieres en 1526, de Restancleriis en 1529, 1550, Restãclere en 1622, Restincliere en 1626, Rastenclieres en 1648, Restenclieres en 1668-69, Restinclieres en 1740-60, en 1770-71 (mapa de Cassini), 1771.
Segon Dauzat e Rostaing, Restinclièiras ven dau lengadocian restincle, « lentiscle », amb lo sufixe -aria ; segon Hamlin, Restinclièiras ven de l'occitan restinclièira « luòc cobèrt de lentiscles », derivat de lentiscle (pistacia lentiscus), amb lo sufixe -ièira; veire Ronjat, II, p. 400-01 per la dissimilacion dins aqueles mots.
Gwerledan
Istòria
La comuna es la fusion de Mûr-de-Bretagne e de Saint-Guen lo 1èr de genièr de 2017. Las comunas fusionadas son servadas coma comunas delegadas.
Dictada Occitana
La Dictada Occitana es una jornada annadièra de promocion de la lenga e de la cultura occitanas que consistís en la realizacion d'una dictada gratuita, populara e universala, organizada en forma de concors amb de prèmis pels participants. Engimbada pel primièr còp en 1998 pel Centre Occitan del País Castrés, la Dictada se fa lo darrièr dissabte de genièr en Occitània e tanben dins d'autres endreches dels païses de lenga romanica (Barcelona, Valéncia, París, Albocàsser...).
Guèrra de Daguestan
La Guèrra de Daguestan se debanèt dau 7 d'aost au 28 de setembre de 1999 au Daguestan entre lei fòrças armadas russas e divèrsei movements islamistas de Caucàs. S'acabèt per una victòria russa e la retirada dei combatents islamistas vèrs Chechenia entraïnant la Segonda Guèrra de Chechenia.
Amance (Nauta Sòna)
Amance es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Grenier
Grenier:
Bois-Anzeray
Bois-Anzeray en normand (Bois-Anzeray en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Geografia
Vilatge del país de Ouche.
Village du pays d'Ouche.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Chastèl de Borbon
right|thumb|250px|Lo chastèl de Borbon Lo chastèl de Borbon, a qualques quilomètres a l'oèst de Molins, se quilha sus un esperon dominant un borg fortificat conegut dempuèi lo sègle X.
Uèi lo jorn l'edifici es roïnat. La torre ne protegissiá l'accès. Èra una torre circulara barrada amb accès per un eschalèir donant sus la cort interiora e eschalèir en viseta per arribar a las cortinas. La sala de la primèira fenèira, que saguèt utilizada coma preson, a servat las anèlas dinc la paret. La partida nauta de las torres data dau sègle XIV. La torre venguèt monument istoric per decision dau 14 de junh de 1961.
thumb|left|250px|La torre Qui que ne Gronhe Lo linhatge daus senhors de Borbon es conegut dempuèi Ademar († 953), qu'aquerís lo chastèl e baila son nom a la familha, o Ostal de Borbon, e au Duchat de Borbonés.
Balaguèras
Balaguèras (Balaguères en francés) es una comuna occitana de Gasconha, en Coserans, situada dins lo departament d'Arièja e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Lo Pirèu
Lo Pirèu (en grèc ο Πειραιάς) es una vila grèga e lo pòrt principau d'Atenas e de Grècia. Se situa dins la zona urbana d'Atenas, Lo Pirèu e teniá 175,697 abitants en 2001.
La Cela (Puèi Domat)
La Cela (La Celle en francés) es 'na comuna auvernhassa dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Mediator europèu
Lo Mediator europèu es un organ de contraròtle de l’Union europèa que sèi a Estrasborg. Es un ombudsman, servent d'intermediari entre les ciutadans e las autoritats europèas. Dins aquela foncion, lo Mediator europèu renfortís los dreches dels ciutadans europèus en mai del caractèr democratic de l’Union Europèa.
Lo Mediateur europèu foguèt creat amb lo Tractat de Maastricht en 1992. Lo primièr mediator europèu, lo Finlandés Jacob Söderman, foguèt elegit lo 12 de julhet de 1995. Dempuèi 2009, lo Mediator europèu es instituit per l’article 228 del Traitat sul foncionament de l'Union europèa (ex-art. 195 TCE). Es tanben mencionat per dos còps al articles 20§2 e 24 que enoncia lo drech per « tot ciutadan de l’Union » de « recorir al mediator europèu ». Las entrepresas, las associacions e las collectivitats sesent dins l’Union europèa pòdon tanben aver recors al Mediator europèu.
Civilizacion minoïca
La Civilizacion minoïca foguèt una civilizacion de l'Edat del Bronze situada sus l'illa de Creta. Apareguèt au sègle XXVII avC e dispareguèt au sègle XV avC. Foguèt descubèrta per lei cavaments de l'arqueològ anglés Arthur John Evans (1851-1941) au sègle XX. Desvolopèt una cultura importanta (pintura, terralha, artesanat...) e lo sieu nivèu tecnologica èra fòrça aut (organizacion urbana concentrada, metallurgia...).
Mediator europèu
La persona al cap d'aquel organ pòrta d'esperela lo titòl de Mediator europèu, es elegida per un mandat de 5 ans renovelable que correspond a la legislatura del Parlament Europèu.
Estatut e organizacion
Lo Mediator europèu es institucionalament ligat al Parlament Europèu. Dins lo Tractat sul foncionament de l'Union Europèa (TFUE), l’article 228, que prevei las disposicions relativas al Mediator europèu, se situa dins la seccion que concerna lo Parlament europèu.
Lo Mediator europèu es elegit pel Parlament europèu. Los detalhs de la procedura d’eleccion son arestat dins le Reglament interor del Parlament europèu. Lo Mediator europèu e  (art. 228§2 TFUE ).
Conformament a una procedura legislativa especiala, l' del Mediator europèu son establidas pel Parlament europèu estatuent a la majoritat qualificada (art. 228§4 ). Las modalitats d’accion del mediator son atal definidas dins lo Reglament del Parlament europèu. Cada an, lo Mediator europèu deu presentar « un rapòrt al Parlament europèu suls resultats de la seunas enquèstas » (art. 228§1 TFUE ).
Lo Mediator europèu (art. 228§2 ). La procedure de destitucion es detalhada dins lo Reglament del Parlament europèu. Fins ara, cap de mediator foguèt destituit de las seunas foncions.
Le médiateur actuel est le Grec Nikiforos Diamandouros. Foguèt elegit en 2003, puèi promongat aprèp las eleccions europèas de 2004 e encara 2010. Es assistat per una còla de prèp trenta personas, subretot de juristas. Dempuèi 1996, lo Mediator europèu constiuiguèt un malhum de 90 burèls repartits dins 32 Estats europèus. Çò que li permet d'aver mai d'eficacitat per tractar las peticions que li son adreçadas.
Competéncias e foncionament
Lo Mediator europèu estudia los planhs (art. 228§1 TFUE ). Per que sián examinats, aqueles planhs devon respectar uns critèris.
Lo Mediator europèu (art. 228§1 TFUE ). Pòt pas enquestar suls planhs que concernon las autoritats localas, regionalas o nacionalas – que dependon dels Estats membres – nimai sus las activitats que concernon los tribunals, los mediators nacionals, las entreprisas o encora los particulars. Lo Mediator europèu pòt examinar los planhs que concernisson la Cort de justícia de l’Union europèa (art. 228§1 TFUE ).
Articles connèxes
Parlament Europèu
Nòtas e referéncias
<References/>
Clau 9
thumb|Òrdi deus trèits La Clau 9 qu'ei lo kanxi qui significa "èste uman". Qu'ei un de las 23 (enter 212) claus compausats de 2 trèits. Dens lo Diccionari de Kanxi qu'ei inclús dehens 794 caractèrs (enter 40 000).
Diccionari de Kanxi
thumb| Lo Diccionari de Kanxi que ho la referéncia normativa de l'escritura chinesa au sègles XVIII e XIX. Que ho comandat en 1710 per l'Emperaire Kangxi qui'u dè son nom de la dinastia deus Qing. Que ho estampat en 1716.
Las soas mei de 47 000entradas que son estruçadas segon sengle 214 claus de l'escritura chinesa (qui èra jà establidas au moment de composicion d'aqueth diccionari) puish segon lo nombre de trèit de cada caractèrs.
Cambra escura
vinheta|Pòst de l'Encyclopédie de Diderot sus la camera obscura Una cambra escura (en latin camera obscura) es un instrument optic objectiu que permet d'obténer una projeccion de la lutz sus una surfícia plana, es a dire d'obténer una vista en doas dimensions fòrça pròcha de la vision umana. Èra utilizada pels pintres abans que la descobèrta dels procèsses de fixacion de l'imatge mena a l'invention de la fotografia.
Ceilloux
Ceilloux (Ceilloux en francés) es 'na comuna auvernhassa dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Cambra escura
Principi
Restrenhent la lutz exteriora de biais que sos rais luminoses, emanant del decòrs, dintran pas que per un sol punt dins una camba escurea, l'ecran interceptant aquesta lutz recebrà, en cadun desl sieus punts precís de sa superfícia, pas que los rais eissits, en linha dreche d'un sol punt del decòrs plaçat en fàcia de la paret ont i a lo trauc. Se veirà se formar l'imatge inversat (esquèrra/drecha) e capvirat (naut/bas) del decòr, exterior a la cambra escura, sus l'ecran.
L'imatge projetat es real que recebuda sus un ecran (que l'uèlh de l'observator siá present u non) : l'instrument se dich « objectiu ».
Lo principi es ja descrich per Aristòtel e mai d'un còp evocat per d'autors del sègle XIII (Roger Bacon, Guillaume de Saint-Cloud).
Realizacion
vinheta|Una còsta de South Downs (Sussex), presa dempuèi la Foredown Tower a Portslade. Los principis de la cambra escura son coneguts dempuèi fòrça temps, atal es malaisit d'establir una origina precisa. De teoriea poirián indicar l'utilizacion de camèras estenopicas a partir del neolitic, , mas demora una ipotèsi.
Al sègle VI, le matematician bizantin Antemius de Tralles possedava un saber espandit del foncionament de l'optica e d'una cambra escura, coma lo mòstra un diagrama establit en 555.
Lo scientific arab Ibn al-Ḥasam, dins son Tractat d'optica de 1027, utiliza e establís los principis ja coneguts, coma lo fach que los faisses luminoses se propagan en linha drecha. Mai tard analisa tanben los rais del solelelh e conclutz que forman un còn ont s'encontran al nivèl del trauc de la cambra escura, e forman un còn inversat de l'autre costat del trauc.
Al sègle XVI, la cambra escura comença a èsser utilizada per d'òbras topograficas. Se realizava un dispositiu portable per poder seguir los contorns de l'imatge projetat sus una fuèlha de papièr o una placa de veire e de la tornar portar sus un autre supòrt.
En 1514, Leonardo da Vinci explica : " En daissant los imatges dels objèctes esclarats dintrar per un trauc petit dins una cambra fòrça escura intercepteràs alara aquestes imatges sus una fuèlha blanca plaçada dins aquesta cambra. [...] mas seràn mai pichons e capvirats".
Daniele Barbaro melhorarà en 1568 la cambra negra la dotant d’una lentilha dubrissent atal la dralha a las generacions posterioras d’astronòmas. Lo Paire Scheiner, astronòma, que dotèt aqueste aparelh d'un diafragma e a vegada d'un miralh clinat a 45° (çò que l'aujòl del reflèx), utilizèt aqueste instrument per dessenhar las tacas solaras.
La teoria que Johannes Vermeer auriá utilizat aquesta cambra escura per pénher una partida de son òbra foguèt expausada pel primièr còp en 1891 pel litograf american James Pennell. Foguèt dempuèi largament fondada pels cercaires en istòria de l'art. Lo pintre David Hockney dins son òbra, Sabers Secrets; Tecnicas Perdudas Dels Ancians Mèstres, mòstra que dempuèi lo començament de la Renaissença, un grand nombre de pintres, e dels mai celèbres, utilizèron de processes optics, cambra escura, mas tanben camera lucida, per realizar lors quadres.
Es tanben versemblable que foguèt utilizada per d'autres artistas, coma Giovanni Baptista della Porta, Guardi e subretot Antonio Canal, dich Canaletto, que l’utilizèt per exemple per metre en perspectiva sos celèbres païsatges dels canals de Venècia mas tanben per Leon Battista Alberti que, el, participèt a sa melhoracion (sistèma de miralhs permetant d'obténir de dessenhs redusits de panoramics).
Al sègle XVIII d'autres artistas son coneguts per lor utilizacion de la camera obscura, per exemple Thomas Daniell e William Daniell qu'utilisèron aqueste dispositiu en Índia per obténir la mai granda precision per lors esboces e lors aquarelas.
Estenòp
L'estenòp es d'una camera obscura simpla, sens diafragme ni lentilha. Es aqueste procès que foguèt utilizat per la fotografia, en remplaçant l'« ecran » per una superfícia fotosensibla fixant la lutz.
Sant Andrieu de Buòja
Sant Andrieu de Buòja e un sol còp de Buòg (Saint-André-de-Buèges en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : S. Johannis de Buia, et S. Andreae en 1095, parrochia S. Andree de Boia en 1122, de S. Andrea de Bodia, sense data [sègle XII ?], parrochia S. Andree de Boga en 1218, parrochia S. Andree de Podio [legir : Bodia] en 1270, S. Andree de Bodia en 1276, parrochia S. Andree et S. Johannis de Bodia en 1288, priore S. Andree de Bogis en 1296, S. Andree de Bodia en 1299, 1304, 1323, 1392, 1529, 1550, S. Andreae de Bodia en 1536, Sainct Andre de Buoges en 1547, S. Andre en 1622, l'eglise de St André-de-Buejes en 1740-60, St André de Buejes en 1774-75 en 1770-71 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat e Rostaing, Sant Andrieu es Andreas, nom grèc d'un daus dotze apòstols e de mai d'un sant.