cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marie Curie
L'Institut dau Radi
En mai de 1921, poguèt crompar un grama de radi a una usina de Pittsburgh qu'aviá industrializat sei procès d'extraccion. Aquò permetèt au doctor Claudius Regaud (1870-1940), cap de la seccion medicala de l'Institut, de desvolopar divèrsei tractaments còntra lo cancèr. Una fondacion Curie foguèt creada per finançar leis activitats de l'Institut e Marie Curie realizèt plusors viatges durant leis annadas 1920 per trobar de fons. En 1970, aquela fondacion e l'Institut dau Radi fusionèron per formar l'Institut Curie qu'es un centre major de la recèrca mondiala en cancerologia.
Durant leis ans 1920, Marie Curie participèt tanben a l'establiment d'organismes de cooperacion internacionala més en plaça per la Societat dei Nacions. Ajudèt egalament a la fondacion de l'Institut dau Radi de Varsòvia. En particular, li donèt en 1929 un grama de radi que foguèt tornarmai crompat gràcias au sostèn dei femnas estatsunidencas. Sostenguèt tanben lei trabalhs d'Irène Joliot-Curie e de son marit, Frédéric Joliot-Curie, que demostrèron l'existéncia d'elements radioactius artificiaus en 1934 e recebèron, per aqueu trabalh, lo Prèmi Nobel de Quimia 1935.
Malautiá e fin de vida
thumb|right|[[Fotografia de la tomba de Pierre e Marie Curie dins lo Panteon de París.]]
La nocivitat deis elements radioactius comencèt d'èsser sospichada per Marie Curie a partir de 1920. D'efiech, aviá de problemas de santat mau explicats, especialament ais uelhs e ais aurelhas. Pauc a pauc, foguèt victima d'una leucemia entraïnada per lei raionaments radioactius. Pasmens, contunièt de dirigir la seccion de fisica e de quimia de l'Institut dau Radi. Fin finala, lo 29 de junh de 1934, deguèt anar au sanatorium de Sancellemoz onte moriguèt lo 4 de julhet seguent.
Foguèt inicialament enterrada dins lo cementèri de Sceaux dins lo cavòt de la familha Curie. En 1995, lo president François Mitterrand (1981-1995) de son transferiment au Panteon, amb son marit, en reconóissença de son òbra comuna. La ceremònia aguèt luòc lo 20 d'abriu de 1995 en preséncia dau president polonés Lech Wałęsa (1990-1995).
Òbra scientifica
thumb|right|[[Fotografia de la tèsi de Marie Curie.]]
Descubèrta de la natura fisica de la radioactivitat
A la fin dau sègle XIX, la natura de la radioactivitat èra desconeguda. A partir de mesuras realizadas sus divèrsei substàncias radioactivas, Marie Curie capitèt de mostrar un liame entre l'intensitat dau raionament radioactiu e la concentracion d'urani. Puei, demostrèt que lo raionament radioactiu èra pas dependenta de l'estat de l'urani. Aquò permetèt d'establir la natura fisica de la radioactivitat.
Determinacion de la massa atomica dau radi
Après sa descubèrta dau radi, Marie Curie capitèt de'n establir la massa atomica. Per aquò, realizèt la dissolucion d'una massa de clorur de radi coneguda dins d'aiga. Puei, i apondiguèt de nitrat d'argent per obtenir la precipitacion deis ions clorur. La determinacion de la massa de clorur d'argent format li permetèt de determinar la massa de clòr presenta dins la mòstra de clorur de radi e de calcular la massa atomica dau radi.
L'Institut Curie
thumb|right|[[Fotografia de l'Institut dau Radi dins lo corrent deis ans 1920 .]]
Reconegut d'interès public en 1921, l'Institut dau Radi, vengut Institut Curie en 1970, es un centre de recèrca major dins la lucha còntra lo cancèr. Organizat per Marie Curie après la Premiera Guèrra Mondiala, sei trabalhs son organizats a l'entorn de la recèrca, dei suenhs ai malauts e de la conservacion e la transmission dei sabers. De mai, assaia de donar un accès privilegiat ai tecnicas medicalas pus sofiscadas en raprochant lei cercaires e lei pacients. Aqueu modèl permetèt a l'Institut d'obtenir dos Prèmis Nobel (Quimia 1935 e Fisica 1991). Inspirèt tanben lei centres anticancèrs francés organizats au començament dau sègle XXI.
Onors e guierdons
Scientifica majora de la premiera mitat dau sègle XX, Marie Curie es coneguda dins lo mond entier. l'Assemblada Generala dei Nacions Unidas proclamèt l'an 2011 coma « l'annada Marie Curie » per celebrar lo centenari de son Prèmi Nobel de Quimia. Au nivèu scientific, obtenguèt un Prèmi Nobel de Fisica en 1903, un Prèmi Nobel de Quimia en 1911, la medalha Davy en 1903, la medalha Matteucci en 1904 , la medalha Elliott Cresson en 1909 e la medalha Benjamin Franklin en 1921. Foguèt tanben nomada doctora honoris causa de plusors universitats prestigiosas coma l'Universitat Jagellon de Cracòvia.
Lo nom de Curie foguèt donada a una unitat de mesura de la radioactivitat, a un element quimic (lo curi), a un cratèr lunari, a un cratèr marcian e a un asteroïde ((7000) Curie). Lo nom de Sklodowska foguèt tanben donat a un cratèr lunari e a un cratèr marcian. En mineralogia, divèrsei mineraus radioactius pòrtan un nom eissit de Curie ò de Sklodowska. Enfin, plusors escòlas e institucions scientificas foguèron dichs Marie Curie, especialament en França e en Polonha.
Andanas Joan Jaurés
Las andanas Joan Jaurés son una avenguda de Tolosa que liga la gara Matabuòu amb lo centre vila. Es una via de de long e  de larg.
Najas (Tarn)
Najas (Nages en francés) es una comuna lengadociana en Espinosa situada dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Comuna situada sus Viau
Istòria
Pendent la Guèrra de Cent Ans, la region sofriguèt del Prince Negre.
Lo castèl de Najas aparteniá als Comtes de Tesan, que i demorèron pauc.
Pendent la Revolucion Francesa, lo Comte de Tesan emigrèt pas. Los seus bens foguèron pas sasits. Lo castèl, las bòrias de Rocan e Tredos anèron a sa filha e a la filha d'aquela, duquessa de Levis Mirapeis. Los Levis Mirapeis vendèron lors proprietats de Najas aprèp la Primièra Guèrra Mondiala.
Parròquias de Najas :
Tiati
Lo tiati qu'èra un haut foncionari deu faraon dens l'antica Egipte. Aquesta foncion que he la soa aparicion durant l'Ancian Empèri. Qu'èra ua mena de purmèr ministre en carga de l'administracion deu país e deus ahars deu faraon. Los purmèrs Tiati qu'èran gessits de la familha reiau (autes hilhs de l'anacian farons, hrairs o miei hrairs deu lor faraon) ; devath lo regnat de Seneferó lo prince Nefermaat que ho nomat Tiati. Après que's causín enter los nòbles (probablement d'origina reiau) e la foncion que's passava de còps de generacion en generacion.
Najas (Tarn)
Istòria
thumb|right|250 px|Glèisa de Sant Victor.
Tiati
Foncion adnministrativa màger a la debuta, lo Tiati que ho chic a chic en concurréncia dab d'autes dignitaris qui's vedó hidar mission màgers dab la pujada lenta deu poder deus nòble qui miè a la fin de l'Ancian Empèri egipcian.
Najas (Tarn)
Luòcs e monuments
thumb|250 px|Crotz de 1612
Tiati
Dens lo monde occidentau modèrne, ua vision orientalista e orientada de l'istòria que miè a'u designar dab la paraula vizir en referència a l'administracion tradicionau d'ua partida deu monde musulman.
En egipcian ieroglific Tiati que s'escrivèva : o tanben
Boeing 787
thumb|right|230px|Un Boeing 787 lo jorn de la siá presentacion. Lo Boeing 787 Dreamliner es un avion de reaccion de longa portada. S'agís d'un dessenh de dos motors, que se configura per'mor de transportar entre 210 e 290 passatgièrs mercés a l'usatge de geometria de fuselatge larg. Es desvolopat pel fabricant Boeing, un dels principals fabricants d'avions del mond.
Aquel dessenh a coma principala innovacion la granda diminucion en la consomacion de combustible respècti dels avions Boeing anteriors, de sòrta que redusís las emissions contaminants a l'atmosfèra. Es lo primièr avion comercial de transpòrt de passatgièrs en utilizar materiales compausats per la majoritat de los sieus elements constructius. L'usatge de material compausat se situa en mai de 50% en pes de l'estructura primària de l'avion, causa qu'a supausat un grand rèpte dempuèi las fasas de dessenh fins a la certificacion finala de l'aeronau. Lo desvolopament del Boeing 787 destaca tanben, per lo sieu enfocament innovador en la relacion amb los provedidors, que se son implicats en lo projècte de manièra collaboradora.
Saint-Jean-de-la-Neuville
Saint-Jean-de-la-Neuville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Timina
La timina qu'ei ua basa azotada pirimidica. Com e's pòt apariar dab l'adenina, qu'entra dens la composicion d'un deus 4 nucleotids diferents de l'ADN]. Au contre de las autas basas azotadas de l'ADN (sia l'adenina, la guanina e la citosina qui forman los 3 autes nucleotids de l'ADN) la timina b'ei pas presenta dens la molecula d'ARN on b'ei remplaçada per ua auta basa azotada tanhenta : l'uracil (la timina qu'ei justament tanben aperada metil-uracil e que cau mentàver que l'uracil partatja dab la timina la proprietat de poder aparià's dab l'adenina). 200px|thumb|left|Formula desvolopada de la timina Ligat dab ua desoxiribòsa (un glucid), la timina que fòrma un nucleosid aperat la timidina qui, un còp ligat dab un acid fosforic, be forma un nucleotid de timina.
Airbus A300
L'Airbus A300 es un avion comercial de reaccion, bimotor e de fuselatge larg, desvolopat e fabricat pel consòrci europèu Airbus. L'A300 pòt aculhir 266 passatgièrs en doas classas, amb un rai d'accion maximum de 4070 milas nauticas (siá 7540 km) en plena carga, en foncion del modèl.
Aigueblanche
Aigueblanche en arpitan (Aigueblanche en francés) es una anciana comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups. Lo 1èr de genièr de 2019, formèt la comuna novèla de Grand-Aigueblanche amb Le Bois e Saint-Oyen.
Geografia
L
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Riomaggiore
Riomaggiore es una comuna de la província de La Spezia dins la region de Ligúria en Itàlia. Es una de las localitats que constituisson las Cinque Terre.
Lo vilatge, que data del començament del sègle XIIIen, es conegut per son caractèr istoric e son vin, produit per los vinhals a l'entorn. Riomaggiore se trapa dins la region de la Riviera di Levante e ten un litoral sul golf de Genoa en Mediterranèa, amb una plaja pichona e un cai encadrat per d'ostals torres. La carrièra principala de Riomaggiore es la Via Colombo, ont se trapan nombroses restaurants, bars e magasins. La Via dell'Amore es un camin religant Riomaggiore a sa frazione Manarola, que fa tanben partit de las Cinque Terre.
Riomaggiore es lo vilatge pus meridional de las Cinque Terre, totes religats per de carrairons. La zona foguèt declarada pargue nacional.
Riomaggiore inspirèt las pinturas de Telemaco Signorini (1835–1901), un dels artistas del grop Macchiaioli.
Comunas confrontantas
La Spezia, Riccò del Golfo di Spezia, Vernazza
Glonville
Glonville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
thumb|left|La [[Meurthe (riu)|Meurthe près de Glonville]] Glonville se tròba en la vallée de la Meurthe.
Un ruisseau, lo Bourupt, #que pren la siá font en lo departament dels Vòges, adaiga Glonville après Fontenoy-la-Joûte abans de se tirar en la Meurthe.
La localité a environat de bòsc e de pradas.
thumb|left|La [[Meurthe (rivière)|Meurthe près de Glonville]] Glonville se trouve dans la vallée de la Meurthe.
Un ruisseau, le Bourupt, qui prend sa source dans le département des Vosges, arrose Glonville après Fontenoy-la-Joûte avant de se jeter dans la Meurthe.
La localité est entourée de bois et de prairies.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
L'existéncia del vilatge a testificat dempuèi lo. thumb|left|Un ancian ostal lorraine Lo nom que # a mencionat jos el en los tèxtes a successivament #èsser Dyllonville (1295) – del vièlh nom germanique Thillo e del latin villa en significant domeni –, Delonville (1324), Dellonis villa o Dylonville (1345).
Lo fief de Glonville levava châtellenies de Lunéville e de Azerailles (bailliage de Nancy).
Pendent la Primièra Guèrra mondiala, de violentes afrontaments an luòc en los bòsques de Glonville n'en agost 1914.
A la sortida de la Segonda Guèrra mondiala, Glonville a liberat per Jacques de Guillebon, lo data|19|de.
L'existence du village est attestée dès le. thumb|left|Une ancienne maison lorraine Le nom sous lequel il est mentionné dans les textes a successivement été Dyllonville (1295) – du vieux nom germanique Thillo et du latin villa signifiant domaine –, Delonville (1324), Dellonis villa ou Dylonville (1345).
Le fief de Glonville relevait des châtellenies de Lunéville et d'Azerailles (bailliage de Nancy).
Pendant la Première Guerre mondiale, de violents affrontements ont lieu dans les bois de Glonville en août 1914.
À l'issue de la Seconde Guerre mondiale, Glonville est libéré par Jacques de Guillebon, le 19.
Panzer V
Lo Panzer V Panther es un carri mejan alemand de la Segonda Guèrra Mondiala. Concebut entre 1941 e 1943, marquèt una revolucion importanta dins la fabricacion dei carris de combats car sa poissança de fuòc, son blindatge espés e sa velocitat auta prefigurèron lei carris de combat principaus modèrnes.
Son desvolopament comencèt en 1941 quand la Wehrmacht rescontrèt lo T-34 sovietic. Superior ai Panzer III e IV, necessitèt l'adopcion d'un blindat pus poderós au sen de l'armada alemanda. Lo Panther intrèt en servici en 1943 e venguèt rapidament un adversari redobtable sus totei lei prats batalhiers gràcias a son canon de 75 mm e son blindatge fòrça resistent. Sa velocitat maximala de 45 km/h (55 km/h per certanei versions) èra tanben un avantatge important per assegurar sa subrevida. En revènge, son desvolopament accelerada aviá pas permés de fiabilizar sa motorizacion. Ansin, lo carri demorèt pauc fisable e mai d'un Panther foguèt perdut en causa de panas. De mai, la produccion (6000 unitats) foguèt pereu pas sufisenta per inversar la superioritat numerica dei blindats aliats e sovietcs.
Après la guèrra, de Panther capturats foguèron utilizats per plusors armadas aliadas (França, Romania, Bulgaria...) fins ais ans 1950.
Indus
Indus es un dels pus longs flumes d'Asia, originari del replanat tibetan pròche del lac Manasarovar, lo flume traversa Ladakh en direccion de las regions d'Hindukush de Gilgit-Baltistan, s'escola puèi cap al sud long de Paquistan per se traire dins la mar d'Oman près de la vila portuària de Karachi dins lo Sind. Es lo pus long flume de Paquistan.
Lo flume a una aira de drenatge totala que despassa 1 165 000 km2. Son debit annadièr estimat es d'aperaquí 243 km3 (58 m3), lo doble d'aquel de Nil e lo triple d'aquel de Tigre e Eufrates reünits, çò que ne fa un dels pus grands flume del monde en tèrmes de debit annadièr. Zanskar es son afluent en riba esquèrra en Ladakh. Dins las planas, son afluent en riba esquèrra es Panjnad que compta el meteis cinc afluents majors, a saber Chenab, Jhelum, Ravi, Beas et Sutlej. Sos afluents principals en riba dreita son Shyok, Gilgit, Kabol, Gomal e Kurram. Començant per una font montanhosa e alimentada per de glacièrs e de ribièras dins los sèrres d'Imalaia, de Karakoram e Hindu Kush, lo flume sosten d'ecosistèmas de bòsques temperats, de planas e de paisatges arids. Son embocadura se situa dins la mar d'Arabia.
La part nòrd de la val d'Indus, amb sos afluents, forma la region de Panjab, mentre que lo cors inferior del flume es conegut jos lo nom de Sindh e s'acaba per un grand dèlta. Lo flume es estat sempre important per nombrosas culturas de la region. Lo 3en milleni abans JC vejèt lo desvolopament d'una civilizacion urbana majora de l'edat del bronze. Durant lo 2nd milleni abans JC, la region de Pendjab es mencionada dins los imnes de Rigveda indo coma Sapta Sindhu e del zoroastrian Avesta coma Hapta Hindu (los dos tèrmes significant "set ribièras"). Los primièrs reialmes istorices que i vegèron lo jorn dins la val d'Indus incluent Gandhāra e la dinastia Ror de Sauvīra. Indus es dintrat dins la coneissença de l'Occident al començament del periòde classic, quora lo rei Dàrius de Pèrsa envegèt son subjècte grèc Scylax de Caryanda per explorar lo flume, v. 515 abans JC.
Éric Nowak
Éric Nowak (nascut en 1964 a Civray, Vinhana ) es un autor e filològ peitavin-santongés.
Biografia
Nascut a Civray, Éric Nowak passa una licéncia de sciéncas naturalas a Peitieus, e comença la carrièra coma conservator de la resèrva naturala del Pinalh, puèi coma mediator scientific a Orleans. Dempuèi 1993 esta a Saint-Ciers-sur-Gironde qu'i ensenha.
Collabòra a las òbras de l'UPCP e fa de recèrcas lexigograficas sul peitavin-santongés. Dempuèi 1984 participa a de collectatges.
Publica sos promièrs tèxtes en peitavin dins Le Subiet, suplement en peitavin-santongés de la revista Aguiaine de la SEFCO.
Es director de la collection Parlange d’entre Loire et Gironde, a las edicions Pyrémonde (uèi Éditions des régionalismes), qu'i publica fòrça autors peitavins e santongés.
Ĉina Junulara Esperanto-Asocio
Ĉina Junulara Esperanto-Asocio (ĈJEA) es l'organizacion que representa oficialament la jòunessa esperantista de China. Fuguet fondada en 1993, la mesma annada que la creacion de la seccion nacionala de Tutmonda Esperantista Junulara Organizo (TEJO). L'associon es la seccion jòunessa de la liga-esperanto chinesa.
École nationale de la statistique et de l'administration économique
L’Escòla nacionala de l’estatistica e de l’administracion economica (en francés École nationale de la statistique et de l'administration économique o pus simplament ENSAE ParisTech) es una granda escòla francesa situada a Malakoff.
Espeluga deths Tres Hrairs
Era espeluga deths Tres Hrairs qu'embarra un sarròt d'òbras d'art parietau deth Magdalenian (Paleolitic Superior). Qu'apartien ath hialat d'espelugas ornadas dera cadea pirenenca-cantabrica. Que's tròba en Coserans, ens Pirenèus, ena comuna de Montesquiu Avantés e en departament d'Arièja. D'ua altitud de, qu'ei vesia dera espeluga deth Tuc d'Audobèrt, deth medish periòde, arreconeguda peths sòns nombrosi objèctes d'art mobiliari.
Qu'ei coneguda pera arrepresentacion parietau de dus èsters miei-òmis miei-animaus (teriantropia), rare en art parietau. Eth prumèr, en tot presentar amassa eras caracteristicas d'un uman e d'un bisont, que s'apera eth per'mor que sembla hèr ad aguest instrument de còrdas hregadas. Entath dusau, eras interpretacions successivas que l'an designat com un broish practicant un rite magic o un diu deths animaus nommat eth o enqüèra com un chaman en transit.
Er interior qu'embarra tanben un peirat e un larèr.
Que deu eth sòn nom aths tres hilhs Max, Jacques e Louis deth comte Henri Bégouën qui eth 20 o eth 21 de julh de 1914 e descorbiren era entrada dera espeluga.
Kenyanthropus
Kenyanthropus playtops siguec un ominin que demorec demest hè 3,4 e 3,2 milions d'annadas. Siguec descurbert en eth lac Turkana, en Kenya, en 199, per Justus Erus, dera equipa de Meave Leakey (1).
Etimologia e descripcion
Se cre que demorec en un mosaic environamental a on i auia tèrres dab èrba mès tamben airaus dab bòsqui. Açò qu'ei plan disparièr der environament d'Australopitehcus afarensis que s'a trapat en lòcs coma Laetoli, en Tanzania, e Hadar, en Etiopia, on se cre qu'auria passat plan de sòn temps sus es arbes (2) (3) (4).
Lòcs d'escavacion
En 1999 Meave Leakey hèc ua expedicion tà Kenya tà escavar fossils, era dusau en eth airau. era prumèra expedicion s'auia hèt ja en 1998. Començaren a excavar en un lòc on ja s'auien trapat d'autes fossils imonins, eth lac Turkana, qu'ei ena vath deh Rift kenyan e qu'arriba enquiath sud d'Etiopia. thumb|Era vath deth Rift kenyana qu'a sigut un lòc qu'a dat plan de fossils d'ominins e demest eri eth de Kenyanthropus playtops Un membre dera equipa, Justus Erus, descurbiguèc un cran ena Formacion de Nachukui, en Lomekwi, un airau d'ua geologia plan especifica ath cant deth lac. eth nombre total de fossils trapat pendent ambdús expedicions includien un uas temporal, tres maisses parcials, dus maxillars parcials e 44 dents. Lèu vederen qu'eth cnan KNM-WT 40000 auia plan d'interes scientific pr'amor qu'ère gaireben sancer (Leakey 2001). Aguest cran auia plan de traches que ja s'auien vist en d'autes individús.
Totun, era amassada de caracteristiques auia pas jamès sigut vista auans: siguec adara quan es scientifics vederen qu'aguesta ère ua soleta e desseparada espècie, disparièra d'autes que ja s'auien trapat.
KNM-WT 40000 e d'autes uassi sigueren trapats dens ua pèira plan hosca qu'auia petites pèires volcaniques que s'auien solidificat en CaCO3. Aguesta qu'es trapaua ena Lokochot Tuff e Topernawi Tuff. Eth KNM-WT 40000 siguec datat en 3.5 milions d'annadas dab un lhet datat en 3.53 milions d'annadas. Just sos eth lhet qu'es trapec er individú KNM-WT 38341 datat en 3.53 milions d'ans. D'autes individús en d'autes lòcs auien tamben sigut trapats sus era b-Tulu Bor Tuff e sigueren datats en d'aperquí 3.3 milions d'ans. aguest lòc qu'ère proche a un lac e açò hè pensar qu'es ominins demorauen prèp d'arrius o lacs.
Taxonomia
Era estructura facial de Kenyanthropus e sòns traches derivats èren plan disparièrs des de Paranthropus e gaireben toti es traches deth cran tamben son disparièrs. Aço permetèc pas de classar eth nau cran laguens deth genre Paranthropus. Sonque i auia era chance de'l classar coma ua version lèu de Paranthropus. Dab aguesta possibilitat encara se pensa qu'es dispariètats dera estructura deth cran son plan disparières includida aguesta madeisha chance.
Kenyanthropus tamben mostra plan de diferencies dab Homo e tamben dab Ardipithecus e açò sonque deisha coma cosin Australopithecus. era estructura deth cran de Kenyanthropus e paucs traches parièrs dab Australopithecus coma eth tamanh deth cervèth, parts deth nas, es regions sosorbitals e temporals mès es disparietat son mès que no pas es traches parièrs e aço entàra un nau genre.
Kenyanthropus playtops a causat donques que s'ajan de repensar es origens des umans moderns. Coma qu'auia molars mès petits quan sigueren descurberts ei possible que i aguesse un taxon frair de toti es ominis moderni, afarensis, que poderiá auer sigut remplaçat per Kenyanthropus. Es troçi d'individús qu'èren malaisits tà classar adara s'estudien tà véder se se poden amassar dab Kenyanthropus.
Morfologia
Kenyanthropus playtops siguec estudiat per Collard e Wood (2001) e se vedèc qu'auia dus caracteristiques, ua cranometria e era auta tradicional. Es traches cranometrics èren un tamanh miei demest es standards cranials tradicionals. Aguesti son utilizats comunaments en es estudis de monards e lèu ominids. Poden éster tant de quantitat coma de qualitat. kenyanthropus playtops siguec classat pera morfologia dera maissa qu'ei plana e per ua region sosnasal relatiuaments ortognatica atau coma un proces zigomatic e uns molars petiti. Kenyanthropus auia basicaments molars petiti e un visatge plan e açò qu'el hè parièr as umans anatomicaments moderni. Un aute trache de Kenyanthopus ei ua dintrada nasal, ponchuda, un esmaut magre e ua prigondor dera maissa moderada.
thumb|Es trobalhes de Kenyanthropus playtops en Kenya an creat plan de problemes ar arbe dera evolucion umana des de sòn descurbiment
Evolucion
Tot e qu'ei plan malaisit descríuer era dralha dera evolucion des ominins, eth coneishement sus aguesti que cresih. Coma conferma era imatge der arbe dera dera evolucion dera familha des ominin, Kenyanthropus playtops qu'ei un des mès ancians enquia era trobalha en Kenya de diuersi fossils en 1999.
Kenyanthropus playtops a hèt aguesta dralha mens clara pr'amor qu'ei ua espècie especifica e donques un nau tipe d'espècie atau coma un nau genre. Totun, dempús deth descurbiment de sòn fossil en Kenya, se classèc coma ua des mès lèu espècies, tant dilhèu coma era Australopithecus afarensis Lucy. E adara er ancessor comun a cambiat. Ja non ei mès Australopitehcus afarensis mès Kenyanthropus playtops.
Andrzej Duda
Andrzej Duda (nascut a Cracòvia lo 16 de mai de 1972), es un jurista e òme politic polonés, e president de Polonha dempuèi lo 6 d'agost de 2015.
Las eleccions presidencialas, las se ganha al segond torn contra lo president Bronisław Komorowski, lo 24 de mai de 2015, amb 51,55 % de las voses. Foguèt investit president lo 6 d'agost del meteis an.
Camomilha
La camomilha es un nom vernacular d'unas espècias de plantas de la familha de las Asteracèas.
Las tres "Camomilhas medicinalas" son:
I a encara:
Isaac Abrabanèl
Isaac Abrabanèl (1437, Lisbona - 1508, Venècia), foguèt un òme d'Estat, filosòf, comentator biblic e financièr jusieu.
La familha Abrabanèl, d'ascendéncia davidica, es una de las mai ancianas e distinguidas, demest los jusieus e los Grands d'Espanha. S'i son establits abans l'arribada dels sefarditas, e los Reis Catolics usèron de totas las estratagemas per temptar d'empachar Isaac de seguir sos fraires fòra d'Espanha en 1492 per l'Edicte d'expulsion, anant fins a fomentar lo raubatòri de son felen.
Es enterrat a Pàdoa.
Jungfernstieg
thumb|250px|La carrièra Jungfernstieg durant lo sègle XIX La Jungfernstieg es una carrièra de la vila alemanda d'Amborg. La via, situada long del riu Binnenalster, es de las mai importantas e prestigiosas de la localitat, e es famosa per sas botigas de mòda. Istoricament, aguèt un ròtle màger dins lo desvolopament de la vila tre 1838, que venguèt alara lo primièr ais de comunicacion asfaltat en Alemanha. Lo sègle seguent, foguèt dins aquel endrech que moriguèt lo rei danés Frederic VIII.
Land (Àustria)
Àustria se dividís en nòu Estats Federats (Bundesländer), cadun d'els amb son pròpri govèrn. La capitala, Viena, constituissi un estat que compren unicament la municipalitat.
Bussières (Iona)
Bussières  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha.
Land (Àustria)
L'organizacion politica-administrativa del país subiguèt de grandas modificacions al cors del sègle XX. Primierament a causa de la desintegracion de l'Empèri Austroongrés, pus tard a causa de l'Anschluss e fin finala après los eveniments que seguiguèron a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala.
Bussières (Iona)
Geografia
Bussières Es una municipalitat bourguignonne del departament del Yonne. Situada en lo costat de Quarré-los-Cavòts #que n'es distant al Sud-Oèst d'unitat|8|km e en lo arrondissement de Avallon, aquela municipalitat es la una del nòu comunas constituenta la Comunitat de Comunas Morvan Vauban. Los abitants de Bussières son los Bussiérois e èran al nombre de 126 al recensement de 2009. La superficie es de 1162 a (11,62 km²). Lo còdi INSEE de la municipalitat es 89058 e lo còdi postal 89630. L'altitud de lo sieu territòri vària de 275 mètres a 404 mètres. I a un pauc mai d'un sègle lo sieu territòri i aviá recobert per un tèrç de bòsc e buissons. L'amassa es relativament fèrtil. A situat en lo Parc natural regional del Morvan
La Romanée #que flueix a l'èst de lo sieu territòri e lo Creusant, a l'Oèst, totes dos afluents del Cosin
La Chaume-Mathey - Cordois - Lo Pòble - Los Faubourgs - Los Georgeots - Préjean - Lo Pont-Béra
La parròquia ne portava antany lo nom d'aquel luòc-dich, quatre familhas i avián agut a quinze jos borgesiá, caduna cap al rei. Situat al Sud-Oèst, aquel luòc-dich possedís la comuna e l'anciana escòla
Al Sud, sus una montanha se trobava aquel masatge caseriu #que compreniá 12 fuòcs a la fin de la sègle e #qu'èra considerable per la siá situacion e la siá antiquitat. A ligat uèi al luòc-dich "las Georgeots".
Bussières est une commune bourguignonne du département de l'Yonne. Située dans le canton de Quarré-les-Tombes dont elle est distante au Sud-Ouest de 8 km et dans l'arrondissement d'Avallon, cette commune est l'une des neuf communes constituant la Communauté de Communes Morvan Vauban. Les habitants de Bussières sont les Bussiérois et étaient au nombre de 126 au recensement de 2009. La superficie est de 1162 ha (11,62 km²). Le code INSEE de la commune est 89058 et le code postal 89630. L'altitude de son territoire varie de 275 mètres à 404 mètres. Il y a un peu plus d'un siècle son territoire était recouvert pour un tiers de bois et buissons. L'ensemble est relativement fertile. Elle est située dans le Parc naturel régional du Morvan
La Romanée qui coule à l'Est de son territoire et le Creusant, à l'Ouest, tous deux affluents du Cousin
La Chaume-Mathey - Cordois - Le Village - Les Faubourgs - Les Georgeots - Préjean - Le Pont-Béra
La paroisse portait autrefois le nom de ce lieu-dit, quatre familles y étaient tenues à quinze sous de bourgeoisie, chacune envers le roi. Situé au Sud-Ouest, ce lieu-dit possède la mairie et l'ancienne école
Villarnoux
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Blòc 0901
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
Sa superfícia es de 0.
Esclusa d'Omps
vinheta L'esclusa d'Omps es una esclusa de cambra unica del canal del Miègjorn, situada a l'èst del vilatge d'Omps dins lo departament d'Aude dins la region d'Occitània. Las esclusas vesinas son l'esclusa d'Onhon a 689 m a l'èst e l'esclusa de Joarras a 3 688 m a l'oèst.
Bram
Bram (Bram en francés tanplan coma en occitan) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Es una vila situada en Lauragués a mièja distància de Carcassona (20 km) e de Castèlnòu d'Arri (18 km) al ras de l'autorota A61 (E80: Lisbona-Istambol) e de la via de camin de fèrre Tolosa Narbona. Es un lòc de passatge entre la Montanha Negra e los Pirenèus.
Es un vilatge circular.
Etimologia
Lo nom li ven del latin eburomagus / Vicus Hebromagus, adaptacion del gal eburos (tueis, teis) e magos (mercat, camp). Las fòrmas ancianas son Hebromago (333), Eburomagi (sègle IV, Taula de Peutinger), Hebromagum (sègle IV, Ausòni); mès en 1210 i a dejà Bran.
Nòtas
.
Posca interstellara
drecha|vinheta|Poscas interstellaras de la nebolosa de la Tèsta de Caval, desvelada pem [[Telescòpi espacial Hubble|telescòpi espacial Hubble.]] En astronomiea, la posca interstellara (en anglés: interstellar dust ) es una campausanta del mitan interstellar. Constituís una partida importanta de la posca cosmica (cosmic dust ).
Representant gaireben pas ~1 % de la massa del mitan interstellar, la posca interstellara es constituida de particulas comportant d’unas desenas a uns milierats d'atòms, çò que correspond e de talhas tipicas d’unes nanomètres a ~. La talha d'una particula pòt, de biais exepcional, èsser plan superiora, fins a de diamètre. La massa volumica de la posca interstellara pareis a questas del fum de cigareta, o per la botiòla locala unes 10 granas de posca/m3, cadun amb una massa d’unes approximative de 10-17.
Las poscas interstellaras se destrian segon:
La posca interstellara merma la lutz. Merma la luminositat de las estelas de gaireben la mitat cada 1 000 annadas-lutz [réf. insuffisante]. Al contrari, merma pas que la lutz visibla e tòca pas las autras longors d’onda.
Origina
vinheta|La giganta roja Mira. La posca interstellara es subretot formada per d’estelas dintrada dins la fasa giganta roja de lor evolucion. La granda majoritat de las particulas interstellaras venon dels rèstes d’estelas largats per aquestas en fin de vida.
La composicion de la posca es subretot determinada per la temperatura de las estelas maires. De moleculas se forman pas qu'a de nautissima temperaturas alara que d'autres se forman e de temperaturas mai bassas.
Sistèma solar
La majoritat de la posca trobada dins lo Sistèma solar foguèt transformada e reciclada a partir dels objèctes e dels còrs que contenon los mitan interstellars. La posca fa sovent de tusts amb d’astres coma los asteroïdes e las comètas. Cada còp, es transformada per las compausantas novèlas que constituisson aquestes còrs.
Caracteristicas fisicas
vinheta|Composicion de la posca interstellara, neutra o plasmatica. Per massa, 99 % del mitan interstellar pren una forma de gas, amb 1 % jos forma de posca.
Forma
Las particulas compausant la posca interstellara son de formas variablas.
Composicion isotopica
La talha de Bonanza, la grana presolara jamai identificada ( de diamètre), permetèt de mesurar la composicion isotopica d'un nombre plan mai grand d'isotòp que dins las autras granas: Li, B, C, N, Mg, Al, Si, S, Ca, Ti, Fe, e Ni. Las grandas anomalias isotopicas tropadas per C, N, Mg, Si, Ca, Ti, Fe, e Ni son tipicas de la matèria largada per las supernòvas de tipe II. L'analisi al MET mòstra mai que l'òrdre cristallografic varia a l’escala del µm, e l'analisis per STEM-EDS que la grana es constituida de sosgranas de talhas compresa entre un pauc mens de e un peu mai de. Bonanza ten tanben lo mai naut rapòrt inicial 26Al/27Al jamai repertoriat, Çò qu’es pas suprenent per una grana dirèctament eissida d'una supernòva.
Destruccion
Las granas de posca interstellara pòdon èsser fragmentadas pels ultraviolets, , per evaporacion, per polverizacion catodica e per collisions entre elas amb d'autres astres.
La posca pòt tanben se transformar per d’explosions de supernòvas o de nòvas. .
Estudi e importança
vinheta|L’astéroïde [[(433) Eros|Éros susvolat per la sonda Near, lo 19 de setembre de 2000.]] A partir de las primièras observacions astronomicas, la posca interstellara èra un obstacle pels astronòmas que fa escur los objèctes que volgavan observar. Atal, al començament del sègle XX, l'astronòma Edward Emerson Barnard tièra de nivòls negres a l’interior de la Via Lactèa.
Quand los scientifics commençan a practicar l'astronomia en infraroge, descobrisson que la posca interstellara es una compausanta clau dels procediments astrofisics. Es entre autre responsable de la pèrda de massa d'una estela al pint de morir. Jòga tanben un ròtle dins los primièrs estadis de formacion d’una estela e de las planètas.
L'evolucion de la posca interstellara dona d’informacions sul cicle de renovelament de la matèria estellara. Las observacions e las mesuras d’aquesta posca, dins diferentas regions, donan un vejaire important del procediment de reciclatge dins los mitans interstellars, los nívols moleculars e tanben los sistèmas planetaris coma lo Sistèma solar, ont unes astronòmas considèran la posca coma essent dins son estadi mai reciclat.
Metòdes de deteccion
La posca interstellara pòt èsser detectada per de metòdes indirèctes qu’utilizan las proprietats radiantas d’aquesta matèria. Pòt tanben èsser detectada de biais dirècte utilizant de varietats de metòde de recamp per fòrça luòcs. Sus Tèrra, mai sovent, cai en mejana cada jorn de matèria extraterrèstra. Las particulas de posca son recampadas dins l’atmosfèra utilizant de collectors plans situats sota las alas d’avions de la NASA podent volar dins l’estratosfèra. Tanben s’encontran sus la superfícia de las largas massas de glaç (l’Antartida, la Groenlàndia e l’Artic) e dins de sediments situat al prigond de l’ocean. Es mai cap a la fin de las annadas 1970 que Don Brownlee, a l’Universitat de Washington a Seattle, identifica la natura de las particulas extraterrestras. Los meteorits son tanben una autra font que contenon de la posca d’estelas.
Fòrça detectors utilizan la lutz infraroja per detectar la posca interstellara. En efièch, aqueste tipe d’onda luminosa pòt penetrar los nívols de posca interstellara, nos permeton d’observa la regions ont se forman las estelas e lo centre de las galaxias. Mai es amb lo <span typeof="mw:Transclusion" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Lang&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Modèl:Lang&quot;},&quot;params&quot;:{},&quot;i&quot;:0}}]}" about="#mwt101" class="lang-en" data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;partial&quot;:false,&quot;targetExists&quot;:true}]" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwqw" lang="en"> de la NASA (Mai gròs telescòpi infraroge enviat dins l’espaci) que fòrça observacions son possiblas.
Sonda espaciala Stardust
Lo 18 de març de 2014, a l’escasença de la 45n Lunar and Planetary Science Conference (en), lo Jet Propulsion Laboratory (JPL), coentreprisa de la NASA e del California Institute of Technology (Caltech), annóncia que l'aerogèl del collector de la sonda espaciala Stardust auriá pres, en 2000 e 2002, pendent lo transit de la sonda cap a la comèta 81P/Wild, set granas de posca interstellara, tornadas sus Tèrra en genièr de 2006.
Los set escandalhs son I1043.1.30.0.0 (« Orion »), I1047.1.34.0.0 (« Hylabrook »), I1003.1.40.0.0 (« Sorok »), I1044N.3, I1061N3, I1061N.4 e I1061N.5.
Sonda espaciala Rosetta
vinheta|La comèta 73P/Schwassmann-Wachmann que trenquèt en 1995, observada pel [[Telescòpi espacial Hubble.]] La sonda Rosetta, lançada en 2004, anaalisèt en 2014 las pscas interstellaras emesas per la comèta 67P/Tchourioumov-Guérassimenko. Entre autre detectèt fòrça compausats organics (coma la glicina, un acid aminat) E tanben de fosfòr.
Villers-Allerand
Villers-Allerand es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria de China
L’Istòria de China es l'istòria de l'espaci chinés qu'es uei revendicat per la Republica Populara de China e per la Republica de China.
De l'Antiquitat a l'unificacion de China
Segon l'istòria chinesa tradicionala, la dinastia Xia fuguèt la premiera dinastia chinesa de la fin dau sègle XXIII avC a la mitat dau sègle XVII avC. Pasmens, en causa de la manca de vestigis descubèrts e de documents escrichs, son existéncia es encara mau segura e lei dètz-e-sèt sobeirans Xia an un aspèct fòrça legendari.
La dinastia Shang fuguèt la segonda dinastia chinesa tradicionala e la premiera que son existéncia es demostrada per de vestigis arqueologics. Reinèt de 1750 a 1040 avC. Èra basat sus la cultura de milh e desvolopèt divèrsei trachs caracteristics de la societat chinesa dei periòdes seguents coma lo culte deis ancians e una ierarquia estricta. Lo rèi dominava la societat gràcias a sei foncions religiosas. Existiá una aristocràcia qu'èra cargada de la guèrra còntra lei populacions estrangieras e, de còps, entre elei.
La dinastia Zhou èra originària de la valada de Wei e fasiá partida de la noblesa chinesa. Vèrs la mitat dau sègle XI avC, se revoutèt còntra la dinastia Shang e prenguèt lo poder vèrs 1046 avC. Reorganizèt l'organizacion de l'estat ambé l'installacion d'una novèla capitala a Hao e legitimèt son còp d'estat gràcias a la nocion novèla de mandat celestiau que serà per la seguida adoptada per totei lei dinastias imperialas chinesas. Estendiguèt son poder militar en direccion dau nòrd-oèst e dau sud. Pasmens, la dinastia fuguèt pas capabla d'administrar dirèctament aquelei conquistas e deguèt lei fisar a de vassaus que formèron pauc a pauc de principats independentas. D'autra part, en 771 avC, en causa d'atacas nomadas, lei Zhou deguèron transferir sa capitala de Hao a Luo. Aquò marquèt la fin dei Zhou Occidentaus e lo començament dei Zhou Orientaus que fuguèron rapidament afeblits e perdiguèron la posicion dominanta de la dinastia vèrs 722 avC.
Afeblits, lei Zhous Orientaus poguèron pas empachar l'emergéncia de senhors locaus poderós e la division dau país entre una dotzena de principats. Aqueu periòde acomencèt en 722 avC e se finiguèt en 481 avC. Lo domeni reiau dei Zhou e lei principats centraus de Zheng, de Wei, de Chen, de Song e de Lu formèron lo país centrau que gardèron lei tradicions chinesas. En revènge, lei principats perifericas de Yan, de Jin, de Qin, de Chu, de Wu e de Qi desvolopèron de trachs culturaus novèus au contact d'autrei culturas. Pasmens, lei cambis entre leis elèits de cada Cort permetèron de gardar l'unitat de la civilizacion chinesa e mai d'una idèa novèla apareguèt durant aqueu periòde.
En particular, Confuci (551 - 479 avC) desvolopèt seis idèas sus l'òrdre politic, sus lo sobeiran e la moralitat de dirigir l'estat segon leis interès dau pòble que gardèron una influéncia majora sus la filosofia chinesa. D'autrei, coma Shang Yang (vèrs 390 - 338 avC), defendiguèron la creacion d'un estat basat sus l'eficacitat e un sistèma codificat de recompensas e de castigaments. Enfin, apareguèt lo taoïsme qu'èra a l'origina una filosofia basada sus la necessitat per l'òme de respectar lei lèis de la natura. Va evolucionar, en reaccion au confucianisme e ai sistèmas codificats, vèrs un modèl d'individualisme e va inspirar divèrsei rites religiós populars.
thumb|right|Lei Reiaumes Combatents vèrs [[-260|260 avC.]]
Lo Periòde dei Reiaumes Combatents se debanèt de 481 avC a 221 avC. La data de la transicion ambé lo Periòde dei Primas e deis Autonas es tradicionala. Pasmens, lei progrès tecnologics e politics de l'Edat dau Fèrre chinés au sègle VI avC — melhorament dei tecnicas agricòlas e aumentacion consecutiva de la demografia, generalizacion d'armas novèlas coma d'espasas de fèrre ò d'aubarestas, bastida dei premierei muralhas, conscripcion d'armadas fòrça importantas — entraïnèron d'evolucions majoras e la societat chinesa dau començament dau sègle V avC èra fòrça diferenta de la dau començament dau sègle VI avC.
Lo sègle V avC fuguèt tanben caracterizat per la division dau reiaume de Jin entre leis estats de Han, de Wei e de Zhao. Au sègle seguent, sèt principats se partejavan lo territòri chinés. Lei rèis de Wei dominèron lo país fins a una desfacha còntra lei senhors de Qi en 341 avC. Aprofichant sa victòria, lo reiaume de Qi conquistèt l'estat de Yue dins leis annadas 330 avC. Pasmens, l'evolucion decisiva dau periòde fuguèt l'adopcion dau modèl legista per lo reiaume de Qin que poguèt alora organizar una armada fòrça eficaç. Ansin, en 284 avC, lo reiaume de Qi perdiguèt son egemonia après una desfacha còntra una coalicion dirigida per lei Qin. Puei, en 278 avC, lei Qin conquistèron la màger part dau reiaume de Chu e, en 256 avC, aprofichèron una crisi de succession per destrurre lei vestigis dau domeni reiau dei Zhou Orientaus. Enfin, a partir deis annadas 220 avC : totei leis armadas chinesas fuguèron esquichadas per lei fòrças de Qin Shi Huang (-259 - 210 avC) que conquistèt totei lei principats de 230 a 221 avC e se proclamèt emperaire.
Lei dinastias Qin e Han
Après sa victòria, Qin Shi Huang formèt un estat centralizat e poderós. Per limitar lo risc de revòuta, obliguèt lei subrevivents de l'aristocràcia dei principats ancians de s'installar dins sa capitala e fisèt la direccion locala de sei territòris a una administracion novèla formada de foncionaris. Un ret de rotas fuguèt tanben bastit entre lei vilas principalas e l'escritura, leis unitats de mesura e la moneda fuguèron uniformizadas. Enfin, a partir de 213 avC, l'emperaire ordonèt la destruccion deis archius istorics per escafar la remembrança deis estats ancians fins a sa mòrt en 210 avC. Son mausolèu e sa tomba, descubèrts en 1974, son fòrça famós gràcias a la preséncia d'una armada de soudats d'argiela de 6 000 òmes supausats protegir lo còrs de l'emperaire còntra leis esperits marrits. Après lo decès de son fondator, la dinastia s'afondrèt rapidament en causa de complòts au sen dau govèrn e dispareguèt en 207 avC.
Lo modèl imperiau establit per Qin Shi Huang demorèt e la division dau país fuguèt brèva. En 206 avC, Gaozu (202 - 195 avC) fondèt la dinastia Han e eliminèt totei sei rivaus en 202 avC après quauqueis annadas de guèrras intèrnas. Lo periòde Han fuguèt fondamentala per China car leis institucions e la legitimitat de l'empèri i fuguèron renfòrçadas. De mai, au nivèu religiós, la demenicion de l'importància donada au sistèma juridic poderós de la dinastia Qin favorizèt lo desvolopament dau confucianisme a partir dau sègle II avC. Aquela poissança novèla permetèt ais emperaires de sostenir una politica militara ofensiva e d'estendre l'influéncia chinesa vèrs lo sud en direccion de Vietnam e vèrs la peninsula de Corèa. En revènge, lei campanhas nordicas còntra lei Xiongnu aguèron mens de succès e venguèron un problema major de la dinastia. En 9, lei sobeirans Han, afeblits après d'annadas de declin au sègle I avC, fuguèron rebutats per Wang Mang. Assaièt d'adoptar una politica de reformas mai l'oposicion de la màger part de l'aristocràcia entraïnèt son assassinat en 23 e la restauracion dei Han. Pasmens, la dinastia demorèt afeblida.
Lei Xiongnu èran un pòble de norriguiers nomadas de l'estèpa asiatica. A la fin dau sègle III avC, federèron unei tribús e prenguèron lo contraròtle de l'Asia Centrala. Venguèron alora una menaça quasi permanenta per la dinastia Han. Gaozu preferiguèt negociar amb elei mai la trèva durèt gaire e divèrsei conflictes frontaliers se debanèron. De 120 a 110 avC, l'emperaire Wudi (141 - 87 avC) assaièt de prendre l'ofensiva mai seis atacas aguèron ges de resultat decisiu maugrat d'avançadas provisòrias lòng de la Rota de la Seda. D'ofensivas ponctualas, de negociacions ambé lo don de donas, d'intrigas per devesir lei tribús entre elei e lo renfòrçament de la Granda Muralha venguèron la basa dei relacions de la dinastia Han — e tanben de dinastias seguentas — ambé lei nomadas asiatics. La menaça xiongu dispareguèt a partir dau sègle I quand la federacion acomencèt de se dissòuvre. Certanei tribú se sedentarizèron lòng de la frontiera chinesa e d'autrei migrèron en Asia e fuguèron integradas per de pòbles turcs. Aquò permetèt ai Chinés d'establir divèrsei protectorats dins lo centre d'Asia. Pasmens, aquela menaça fuguèt rapidament remplaçada per la de la confederacion Xianbei au sègle II.
Regardant lei questions religiosas, lo periòde Han fuguèt caracterizat per una renaissença dau confucianisme que venguèt una basa fondamentala dei tradicions e de la cultura chinesa. En particular, cinc tèxtes — lo Yjeng (subre la divinacion), lo Shujing (subre l'istòria), lo Shijing (subre la poesia), lo Chunqiu (subre lo Periòde dei Primas e deis Autonas) e lo Liji (subre lei rites dau culte deis ancians) — conoguèron un succès fòrça important e venguèron lei « Cinc Classics » que son estudi fuguèt d'ara endavant la basa de l'educacion deis elèits. Ansin, lo confucianisme venguèt la religion oficiala dei servitors de l'estat chinés.
D'autra part, au sen de la societat, lo confucianisme aguèt de consequéncias importantas sus lei relacions entre individús. Encoratjèt la pietat filiala ò lo desvolopament de divèrsei relacions d'obligacions entre superiors e inferiors (paire e fiu, senhor e ministre, fiu ainat e fiu cadet...). Aquò permetèt de renfòrçar lo respèct de la legalitat ò la leiautat dei foncionaris e i apondiguèt d'obligacions moralas, compres per l'emperaire cargat de mostrar l'exemple e de dirigir lo país au profiech de l'interès generau.