cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Avicena
D'una cort princiera a l'autra
Vèrs 1001, après la mòrt de l'emir Nouh II, un incendi ravatjèt la bibliotèca dei Samanidas. Leis enemics d'Avicena aprofichèron l'ocasion per l'accusar de la catastròfa e l'accès a l'espitau de Bokhara li foguèt refusat per lo poder. Menaçat d'arrestacion, Avicena s'enfugiguèt en Khwarezm onte foguèt ben acuelhit per lo prince locau. I demorèt 9 ans e comencèt la redaccion de sei premiers libres. Pasmens, a aquela epòca, la situacion politica èra fòrça instabla dins lo mond musulman, especialament en causa de conflictes recurrents entre dinastias persanas e turcas. En 1010, Khwarezm foguèt ansin conquistat per de Turcs e Avicena quitèt la region per s'installar a Gorgan au sud-èst de la Mar Caspiana. Es dins aquel endrech que comencèt la redaccion dau Canon de la Medecina.
En 1014, Avicena foguèt invitat a Hamadan per l'emir buyida Chams ad-Dawla (997-1021) que sofrissiá de dolors inexplicadas. Un còp garit, decidèt de nomar lo mètge coma visir. Fins a 1021, Avicena menèt donc una vida fòrça activa consacrada a la gestion deis afaires publics durant la jornada e ai sciéncias durant la nuech. Per aquò, recebèt l'ajuda d'Al-Juzjani (vèrs 980-1037), un mètge que venguèt son secretari. Es durant aqueu periòde que foguèron acabats lo Canon e plusors autreis obratges majors. Mai en 1021, la mòrt de Chams ad-Dawla entraïnèt un cambiament politic a la tèsta de l'Emirat Buyida. Arrestat, Avicena passèt quatre mes en preson.
En 1023, capitèt de s'enfugir per anar a Ispahan per s'installar a la cort de l'emir Ala ad-Dawla Muhammed (1008-1041). Sa fama agantèt alora son apogèu e viatjèt regualrament en Pèrsia, en Mesopotamia e en Asia Centrala per sonhar lei princes dau periòde. Contunièt tanben sei reflexions e escriguèt plusors tractats d'astronomia, de sciéncias e de lingüistica. En 1037, Avicena tombèt malaut durant una campanha de son protector en Kermanshah. La causa de sa malautiá es l'objècte d'ipotèsis variadas (cancèr, dissentariá, empoisonament...). Avicena moriguèt a Hamadan en aost de 1037 a 57 ans. Foguèt enterrat dins la vila e son tombèu venguèt rapidament un luòc de romavatge. En 1952, un mausolèu monumentau foguèt bastit per protegir l'endrech.
Òbras e influéncia
Avicena es l'autor de plusors desenaus de tractats e de traduccions que regardan de domenis variats coma la logica, la lingüistica, la poesia, la fisica, la psicologia, la medecina, l'alquimia, lei matematicas, la musica, l'astronomia, la morala, l'economia, la metafisica e l'estudi de l'Alcoran. Sei traduccions, principalament Aristòtel, Galen e Ipocrates s'inscrivián dins un movement pus larg de descubèrta dei filosòfs grècs dins lo mond arabi. Lo nombre de tèxtes encara coneguts de l'òbra d'Avicena es estimat entre 160 e 276 segon lei cercaires. Quauquei centenaus son probablament estats perduts.
Lo Canon de la Medecina
thumb|right|Version aràbia dau [[Lo Canon de la Medecina|Canon de la Medecina escricha au sègle XV.]]
Lo Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb (« Canon de la Medecina » en occitan) es l'òbra medicala majora d'Avicena. Publicat vèrs 1020, es compausat de cinc libres e rescontrèt un succès fòrça important. Eclipsèt lei trabalhs anteriors d'Al-Razi (850-926), d'Ali ibn Abbas al-Majusi (930-994) e d'Albucassis (936-1013). Traduch en latin per Gerard de Cremona (1114-1187), l'obratge se difusèt en Euròpa e i demorèt una basa fondamentala de la medecina fins au sègle XVII.
Leis apòrts d'Avicena
Lo trabalh medicau d'Avicena sintetizèt lo saber medicau de son epòca en i integrant leis elements compatibles amb lo monoteïsme presents dins la logica e dins la filosofia antica. Lo saber presentat èra eissit dei figuras majoras de l'Antiquitat (Galen, Ipocrates, Dioscorides...) e de l'Edat Mejana (Al-Razi, Ali ibn Abbas al-Majusi, Albucassis...). Lei filosòfs seguits èran principalament Aristòtel e lei neoplatocians. Aquel apròchi permetèt a Avicena de prepausar dos apròchis de la medecina : un premier basat sus lo rasonament e sus la logica e un segond fondat sus la rason e l'experiéncia. La medecina èra ansin presentada coma una disciplina racionala, çò que permetèt de li conferir una dignitat novèla au sen dei sabers umans e de rebutar lei referéncias a la magia, a l'esoterisme, a l'alquimia ò a l'astrologia. Una tala vision èra pas novèla a aquela epòca mai lo trabalh d'Avicena li permetèt de venir de s'impausar coma la nòrma dins lo domeni medicau, çò qu'èra una rompedura importanta amb lei practicas precedentas.
Au nivèu tecnic, Avicena recensèt lei simptòmas de totei lei malautiás coneguts a la fin dau sègle X, compres lei malautiás psiquiatricas. En particular, depintèt un metòde d'examen clinic basat sus lei cinc sens. L'examen dei pols (60 varietats definidas) e deis urinas (color, aspècte, depaus, volum, odor...) i teniá una plaça importanta. Presentèt tanben una lista de 765 substàncias farmacologicas. Una partida d'aquelei descripcions es erronèa car lei conoissenças scientificas dau periòde èran tròp limitats. Pasmens, fòrça progrès foguèron permés per aqueu trabalh coma de descripcions pus precisas dau diabèta, de l'apoplexia, de l'idropisia, dau senepion, de la variòla e de la lèpra. Precisèt egalament la diferéncia entre la pleurèsi e l'abcès sosfrenic, entre la lèpra e l'elefantiasi e entre divèrsei formas de meningiti e d'ictèris.
Avicena foguèt tanben influent en anatomia e en fisiologia mai, en causa d'un tèxte coranic enebissent lei disseccions, poguèt unicament consultar e sintetizar de sabers trobats dins de libres, especialament Galen e dei tèxtes indians ò ebrieus. Ansin, la descripcion deis òs dau còrs es aquela presenta dins un tractat dau Talmud e l'anatomia de l'uelh es aquela de Galen. Pasmens, Avicena realizèt tanben la sintèsi entre plusors tèxtes e de deduccions logicas. Aquò menèt a d'errors coma un còr tenent tres ventriculs per tenir còmpte de l'opinion d'Aristòtel. En fisiologia, Avicena combinèt la teoria deis umors amb la teoria deis armas d'Aristòtel. Aquela idèa venguèt la nòrma de la representacion medicala dau còrs fins a la revolucion scientifica. Pasmens, coma Avicena donèt un ròtle major au còr dins la difusion deis umors, sa teoria menèt Ibn al-Nafis (1210-1288) a estudiar lo sistèma circulatòri.
Enfin, Avicena desvolopèt una teoria de l'igièna centrada sus de teledas regularas e un respècte dau temps de sòm. Per eu, lei malautiás èran la consequéncia de la consumacion d'una aiga polluïda ò de la respiracion d'un aire marrit. Es donc un precursor de la teoria dei miasmas que dominèt fins ai trabalhs de Pasteur durant la segonda mitat dau sègle XIX.
Lo Libre de la Garison
Lo Kitab al-Sifa (« Libre de la Garison ») es l'obratge major d'Avicena dins lei domenis de la filosofia e dei sciéncias. En despiech de son nom, contèn ges de tèxte medicau car la garison invocada dins lo títol es aquela de l'arma dau legeire. Lei partidas scientificas s'interèssan principalament a l'astronomia, a l'alquimia, a la geologia e a la paleontologia. Dins lo premier domeni, Avicena prepausèt una teoria afiermant que Vènus èra pus pròcha de la Tèrra que lo Soleu. En geologia, prepausèt una teoria de l'orogenèsi que contèn d'elements prefigurant de principis dau catastrofisme e de l'uniformitarisme formulats au sègle XVIII. Enfin, en paleontologia, Avicena suggeriguèt la formacion dei fossils coma la consequéncia d'emanacions petrificantas. S'aquela ipotèsi es erronèa, inspirèt lei trabalhs d'Albèrt lo Grand au sègle XIII e dei naturalistas europèus dau sègle XVI.
Alquimia
Avicena èra partisan d'una teoria anciana sus la natura dei metaus. Per eu, èran de mesclas de mercuri e de sofre e la proporcion entre aqueleis elements definissiá la natura dau metau. Òr, aguent estudiat l'alquimia durant sa jovença, pensava qu'èra impossible de modificar la natura prefonda dau metau. Ansin, Avicena critiquèt la pretencion deis alquimistas de transformar lei metaus. En revènge, considerèt possibla la creacion d'imitacions d'un metau, per exemple l'aur, gràcias a d'aliatges ò de tecnicas de tenchura. Aquelei conclusions aguèron un certan resclantiment en causa de la fama de son autor mai empachèron pas la perseguida dei recèrcas alquimicas fins a l'aparicion de la quimia modèrna. A partir d'un estudi similar, Avicena redigiguèt egalament una refutacion de l'astrologia.
Un tèxte alquimic arabi dau sègle XII, intitulat De anima in arte alchemiae, aguèt una certana influéncia sus la metallurgia europèa après sa traduccion en latin entre 1235 e 1237. Aquel obratge destria plusors tipes de fèrre e mòstra un bòn mestritge de la siderurgia dau periòde. Foguèt représ per d'autors importants coma Albèrt lo Grand. Pasmens, d'estudis dau tèxte an mostrat qu'Avicena es pas l'autor d'aqueu tractat qu'es donc desenant atribuït a un pseudo-Avicena, probablament europèu, dau sègle XII. .
La classificacion dei sciéncias
thumb|right|Classificacion dei sabers [[Euròpa|europèa medievala inspirada per Avicena.]]
Avicena s'interessèt fòrça a la classificacion dei sciéncias. L’Al-Burhan (« La demonstracion ») e l’Al-Shifa (« Epistòla sus lei divisions dei sciéncias intellectualas ») son lei dos tèxtes centraus que depintan sei reflexions. Dins aquò, i a de contradiccions entre lei dos obratges. La basa de sa pensada es aquela d'Aristòtel mai Avicena prepausèt un sistèma leugierament diferent. Premier, dins l'Al-Burhan per eu, èra possible de diferenciar lei sciéncias en foncion de son subjècte, çò que permetiá de definir de diferéncias mai ò mens importantas. Pasmens, Avicena prepausèt egalament d'estudiar lei diferéncias relativas entre lei sciéncias. En particular, analizèt lei diferéncias consecutivas ai relacions de subordinacion entre lei domenis dau saber. Per exemple, lo dessenh èra d'asegar « en dessota » de la geometria e la musica « en dessota » de l'aritmetica. Enfin, Avicena, estudièt lei diferéncias en foncion de l'objècte de questionament dei sciéncias. Segon aquel aisse, l'astronomia e la fisica partejan l'estudi dau cèu coma ponch comun.
L'Al-Burhan arrèsta son rasonament ai principis precedents sensa donar una classificacion organizada dei sciéncias. En revènge, definís una taula pus complèta dins l’Al-Shifa. Es fondada sus una sintèsi de la Metafisica d'Aristòtel, dau quadrivium platonician e de la vision aràbia de l'existéncia d'una certana proximitat entre leis arts e lei sciéncias. Avicena presentèt ansin una taula de quatre nivèus teorics :
L'arma segon Avicena
Avicena precisèt la localizacion d'aquelei sens e facultats dins lei cavitats dau cervèu. Establiguèt un foncionament logic amb de partidas dedicadas a la recepcion, a la transmission e au tractament deis impressions. Per son autor, aquela ret complèxa èra tanben presenta en l'animau. Pasmens, aqueu modèl èra unicament fondat sus de reflexions e foguèt criticat tre l'Edat Mejana car lei premierei disseccions mostrèron sensa dificultat l'impossibilitat de localizar d'activitats cerebralas dins de cavitats.
Metafisica
La doctrina metafisica d'Avicena es subretot basada sus lei comentaris de la metafisica aristoteliciana redigits per Al-Farabi (872-951). Pasmens, coma fòrça traduccions dei tèxtes metafisics d'Aristòtel disponibles a aquela epòca èran estats de traduccions realizadas per Plotin, i a una certana influéncia neoplatoniciana dins la metafisica d'Avicena.
Avicena adoptèt la teoria aristoteliciana dei quatre causas mai la transformèt per l'adaptar ai religions abraamicas. D'efiech, Avicena es a l'origina de la causalitat eficienta de Dieu. Segon aquel argument, cada causa existenta es la consequéncia de la volontat creatritz de Dieu. Pasmens, coma Dieu es etèrne, aqueu principi s'aplica pas a eu, çò que permet de demostrar son existéncia. Aqueu concèpte foguèt adoptat per fòrça teologians monoteïstas dei periòdes seguents coma Albèrt lo Grand (vèrs 1200-1280) ò Tomàs d'Aquin (1225-1276).
Aquela transformacion, relativament leugiera, de la metafisica aristoteliciana permetèt de la rendre compatible amb l'islam. Ansin, Avicena poguèt aplicar lo trabalh de son predecessor per estudiar la teologia e la cosmologia. Per eu, l'Univèrs èra compausat de dètz esfèras ierarquizadas e animadas per d'àngels e d'arcàngels procedissent de Dieu. Aquò menèt a una ierarquizacion deis àngels e au desvolopament d'un mecanisme d'illuminacion permetent d'explicar lo passatge de la conoissença deis àngels ais umans, especialament ai profetas. Aqueu sistèma permetiá tanben d'explicar l'immortalitat de l'arma, resultat de l'union entre l'esperit uman e l'illuminacion angelica. Pasmens, Avicena acceptèt pas l'idèa de la resurreccion dei còrs e foguèt donc accusat d'eresia per de pensaires coma Al-Ghazali (1058-1111). Pasmens, la metafisica d'Avicena aguèt una influéncia importanta sus l'acharisme, una deis escòlas teologicas de l'islam.
Damas-et-Bettegney
Damas-et-Bettegney es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region del Grand Èst.
Geografia
Lo vilatge es issu de la fusion de dos ensems d'abitacions : Damasc e Bettegney.
Le village est issu de la fusion de deux ensembles d'habitations : Damas et Bettegney.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Entropia (ecologia)
Dins l'encastre de l'ecologia, l'entropia servís a mesurar la biodiversitat en quantificant l'informacion balhada per una observacion. Lo calcul de l'entropia fa apèl a l'indici de diversitat e al concèpte de l'equitabilitat. Mai d'un metòdes existisson per efectuar lo calcul: l'indici de Shannon, l'indici de Simpson e l'indici d'Hurlbert.
Definicions
L'equitabilitat designa la reparticion del nombre d'individús per espècia dins un mitan donat.
L'indici de diversitat es la mesura de l'entropia, nombre real positiu, calculat mejans una foncion d'informacion inversament proporcionalament a la probabilitat d'occurréncia d'una observacionp.45.
, cossí explica Eric Marconp.45. Prenent un indici de diversitat existissent, l'entropia indica la quantitat d'informacion balhada per una mòstra al repècte de la foncion d'informacion. Per exemple, l'observacion d'un individú d'una espècia considerada coma rara a una pichona probabilitat e dona mai d'informacion que l'observacion d'un individú d'una espècia comunap.45.
Vézelois
Vézelois es una comuna francesa, situada dins lo departament del Territòri de Belfòrt e la region de la Franca Comtat.
Geografia
La municipalitat comptava en 2005, 782 vézeloisiens e vézeloisiennes. (Los abitants de Vézelois son oficialament trucats los Vézeras)
La commune comptait en 2005, 782 vézeloisiens et vézeloisiennes. (Les habitants de Vézelois sont officiellement appelés les Vézeras)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
A l'epòca romaine una via d'importància secondaire, en connectant Mandeure a Rougemont-lo-Castèl traversava lo territòri del pòble, en venent de Méroux e prosseguint cap a Chèvremont. Vesiliaco, Tèrme latin utilizat per designar lo pòble en 1185 possedissiá alavetz una glèisa.
Al defalhiment de Jeanne de Montbéliard, la siá filha Ursule, comtesse de Montfort, #eretar de Vézelois. Aquela #vendre lo pòble en 1350 a Albert II, archiduc d'Àustria e espós de la siá sœur Jeannette de Ferrette. Vézelois E Meroux, en formant una nòva comuna #que Vézelois n'èra cap de-luòc, #èsser alavetz ligats a la Distincion del Rosemont ja possession austriana dempuèi 1347.
Un dels episòdis dramatics de l'istòria del pòble s'a desenrotllat pendent la Guèrra de Trenta Ans, quand las tropas suedesas #esclafar una tropa de 3,000 paysans armats #que s'avián amotinat. O massacre i aguèt luòc en un vallon situat entre Danjoutin, Pérouse e Vézelois. Una soixantaine de rescapés se #refugiar en lo torn de la glèisa destruida d'ont las soudards #cercar las enfumer. La legenda conta #qu'un de las assiégés #sortir coma un diable enragé e #far se enfuir de paur los Suedeses. Aquel torn #subsistir fins en 1877. La nef de la glèisa i aguèt reparat après 1633 e reconstruite totalament en los ans 1850. Leupe E Meroux #far partida de la parròquia de Vézelois fins en 1803, data #que Meroux i li aguèt a el erigit en parròquia autonòma ; Moval #demorar ligat a Vézelois fins en 1819 pren de contunh Meroux lududes tanben.
Cossí dins los pòbles environnants, lo terren jurassique del pòble recèle del minaré de fèrre en grands #que i aguèt espetat fins al XIXe sègle.
Lo fòrt Ordener, del nom d'un general d'Empèri, a #èsser bastit de 1883 a 1886 en tant #que maillon important de la cenh fortificada en environant Belfòrt imaginada per Séré de Rius. I aviá previst per protegir una trentena de canons a l'aire liure cargats d'enebir lo enfocament del camp retranché de Belfòrt per la via ferrée e las rotas en venent de l'èst.
De 1913 fins vèrs 1938 la linha a via métrique Belfòrt-Réchésy del Camin de Fèrre d'Interès Local del Territòri de Belfòrt desservait Vézelois. La competéncia de las linhas de autobus l'a obligada a cessar tota activitat.
À l'époque romaine une voie d'importance secondaire, reliant Mandeure à Rougemont-le-Château traversait le territoire du village, venant de Méroux et poursuivant vers Chèvremont. Vesiliaco, terme latin utilisé pour désigner le village en 1185 possédait alors une église.
Au décès de Jeanne de Montbéliard, sa fille Ursule, comtesse de Montfort, hérita de Vézelois. Celle-ci vendit le village en 1350 à Albert II, archiduc d'Autriche et époux de sa sœur Jeannette de Ferrette. Vézelois et Meroux, en formant une nouvelle mairie dont Vézelois était chef-lieu, furent alors rattachés à la Seigneurie du Rosemont déjà possession autrichienne depuis 1347.
Un des épisodes dramatiques de l'histoire du village s'est déroulé pendant la Guerre de Trente Ans, quand les troupes suédoises écrasèrent une troupe de 3,000 paysans armés qui s'étaient révoltés. Le massacre eut lieu dans un vallon situé entre Danjoutin, Pérouse et Vézelois. Une soixantaine de rescapés se réfugièrent dans la tour de l'église détruite d'où les soudards cherchèrent à les enfumer. La légende raconte qu'un des assiégés sortit comme un diable enragé et fit s'enfuir de peur les Suédois. Cette tour subsista jusqu'en 1877. La nef de l'église fut réparée après 1633 et reconstruite entièrement dans les années 1850. Leupe et Meroux firent partie de la paroisse de Vézelois jusqu'en 1803, date à laquelle Meroux fut érigé en paroisse autonome ; Moval resta attaché à Vézelois jusqu'en 1819 puis rejoint Meroux lui aussi.
Comme dans les villages environnants, le terrain jurassique du village recèle du minerai de fer en grains qui fut exploité jusqu'au XIXe siècle.
Le fort Ordener, du nom d'un général d'Empire, a été construit de 1883 à 1886 en tant que maillon important de la ceinture fortifiée entourant Belfort imaginée par Séré de Rivières. Il était prévu pour abriter une trentaine de canons à l'air libre chargés d'interdire l'approche du camp retranché de Belfort par la voie ferrée et les routes venant de l'est.
De 1913 jusque vers 1938 la ligne à voie métrique Belfort-Réchésy du Chemin de Fer d'Intérêt Local du Territoire de Belfort desservait Vézelois. La concurrence des lignes d'autobus l'a obligé à cesser toute activité.
Replicacion de l'ADN
200px|thumb|left|Obertura d'ua molecula d'ADN e desseparacion de las soas cadenas complementàrias de nucleotids entà que cadua e posca servir de matritz entà formar ua molecula hilha semblabla a la molecula mair 200px|thumb|[[Horcada de replicacion dab lo complèxe enzimatic de l'ADN polimerasa]] La replicacion de l'ADN qu'ei un procès bioquimic qui permet de prodúser duas moleculas d'ADN (aperadas moleculas hilhas) a partir d'ua molecula mair.
La replicacion de l'ADN qu'ei un procès enzimatic deu complèxes catalizat justament peu complèxe enzimatic (qu'ei a díser per un grop d'enzims) aperat ADN polimerasa. Aquesta ADN polimerasa que deu destócer l'eliç dobla de la macromolecula d'ADN e l'aubrir entà utilizar cadua de las cadenas de nucleotids com matritz de l'auta en bèth proheitar de la complementaritat deus nucleotids : de cap a ua adenina sus ua cadena matritz be's pòt pas hicar (per rasons quimicas e fisicas) sonque ua timina e de cap a guanina, pas sonque ua citosina. Per aquesta rason, la replicacion qu'ei un procès qualificat de semiconservatiu per'mor quan b'ei acabat, cada molecula hilha que possedeish ua cadena nava de nucleotids e ua auta de la molecula mair.
Fragment d'Okazaki
400px|thumb|[[Horcada de replicacion d'ua molecula d'ADN dab las duas cadenas de nucleotids desseparadas entà formar duas navèras moleculas d'ADN : dab ua cadena avançada (b) e ua cadena retardada formada de frangments d'Okazaki (f)]] Un fragment d'Okazaki qu'ei un tròç d'ADN sintetizat sus la cadena retardada d'ADN a l'escadença de la replicacion.
La rason de l'existéncia deus fragments d'Okazaki qu'ei que l'ADN polimerasa non pòt pas alongar cadenas de nucleotids sonque dens lo loa orientacion 3'- 5' (puish que las cadenas de nucleotids qui compausan la molecula d'ADN be son dissimetricas e orientadas atau). Aquò que hè qu'a l'escadença de la replicacion de l'ADN ua cadena qu'ei alongada dens de contunh dens lo sens 3' - 5' (e qu'ei aperada per aquesta rason cadena avança) e l'aute per tròç qui son los fragments d'Okazaki ; aquesta segonda cadena, formada tròç a tròç, qu'ei aperada cadena retardada.
Los fragments d'Okazaki que son formats a partir d'amòrças d'ARN formats per las ligasas per'mor que l'enzim ADN polimerasa qu'a besonh d'ua tau amòrça entà hornir nucleotids navèths.
L'existéncia deus fragments d'Okazaki que ho descobèrta en 1968 per Reiji e Tsuneko Okazaki e los lors collègas suber lo bactèri Escherichia coli
Africa Eqüatoriala Francesa
thumb|right|Territòri de l'Africa Eqüatoriala Francesa.
Sistèma locomotor
L'estudi de l'aparelh locomotor conteng, l'estudi de l'esquelet, de las articulacions e çò qui los liga: que sia passiu (ligaments), o actiu (muscles).
Africa Eqüatoriala Francesa
L’Africa Eqüatoriala Francesa (AEF) èra un ensemble de quatre colonias francesas en Africa Centrala. Fondada en 1910, recampèt Gabon, lo Còngo Francés, Chad e Obangui Chari. Sa superficia èra de 2,5 milions de quilomètres carrats e son cap-luòc èra Brazzaville. En 1919, Cameron foguèt associat a l'AEF mai, coma èra un mandat de la SDN, gardèt un estatut especiau e distint. En 1940, l'AEF aguèt un ròtle important dins la formacion de la França Liura car, a l'iniciativa dau governador Félix Éboué, chausiguèt de se raliar au generau de Gaulle. Aquò permetèt un certan desvolopament dei colonias qu'èran demoradas isoladas au sen de l'Empèri Coloniau Francés. L'AEF dispareguèt en 1958 amb la creacion de la Comunautat Francesa.
(360) Carlova
(360) Carlova es un asteroïde de la cintura principala descobèrt per Auguste Charlois lo 11 de març de 1893
Charles Aznavour
thumb|250px|Charles Aznavour en 2014 Charles Aznavour, nascut Chahnour Varinag Aznavourian (en armèni: Շահնուր Վաղինակ Ազնավուրեան; París, 22 de mai de 1924 - Moriés, Bocas de Ròse, 1èr d'octobre de 2018) foguèt un cantaire francés. Amb una carrièra qu'a durat mai de 60 ans, es un dels interprèts mai populars e apreciats de la cançon francesa e es estat sovent comparat amb Frank Sinatra. Durant sa carrièra d'artista a interpretat sas cançons en cinc lengas e a vendut mai de 100 milions de disques.
Ashton Eaton
vinheta|Ashton Eaton en 2012 al championat del mond indoor d'Istanbul Ashton James Eaton (Portland, Oregon, 21 de genièr de 1988) es un atlèta american, especialista del decatlon e de l'eptatlon. Es un campion olimpic qu'a actualament lo recòrd mondial a l'encòp coma decatlonian e eptatlonian.
Saint-Remy-en-l'Eau
Saint-Remy-en-l'Eau es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
La Chapela Sent Joan
La Chapela Sent Joan (La Chapelle-Saint-Jean en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [lɒɕɒ’pɛlɒ] [ʂɛ̃ n ’zɑ̃ m ]. Lo nom es atestat, Ecclesia Sancti Johannis, en latin, au començament dau segle XII. Lo mot chapela aget los sens successius de « partida de la glèisa de Tors que gardava lo manteu, la cappa, de Sent Martin », de « partida de gleisa emb un autar segondari » (sens encara conservat), puei de « petita glèisa »,.
Saint-Quentin-des-Prés
Geografia
La municipalitat, longa de 6 km, compren cinc caserius :
A situat en la vallée de la Epte a 3 km de Gournay-en-Bray e beneficia del dynamisme d'aquel bourg.
La commune, longue de 6 km, comprend cinq hameaux :
Elle est située dans la vallée de l'Epte à 3 km de Gournay-en-Bray et bénéficie du dynamisme de ce bourg.
La municipalitat a cinc aldees: Mothois, Hyancourt, Beaulévrier bas, Beaulévrier haut e Équennes.
Es situat dins la val de la Epté, a 3 km de Gournay-en-Bray, pel que se beneficia de lo sieu dinamisme.
El municipi té 10,8 km² i està entre 92 i 206 metres per damunt del nivell del mar. La seva situació geogràfica és 49° 31′ 16″ Nord, 1° 45′ 18″ Est. Forma part de la Comunitat de municipies de la Picardia Verda. Al 1999 tenia 262 habitants.
El municipi té cinc aldees: Mothois, Hyancourt, Beaulévrier bas, Beaulévrier haut i Équennes.
Està situat al vall de l'Epté, a 3 km de Gournay-en-Bray, pel que es beneficia del seu dinamisme.
Istòria
La municipalitat a format de la reünion de Sant Quentin e de Mothois, decidida en 1826.
Beaulevrier, Uèi simple masatge caseriu de la municipalitat, èra una distincion, erigida al en marquisat, #que ne fasiá partida çò cap de luòc actual, Sant-Quentin. La distincion levava del comtat de Gournay-en-Bray.
La commune est formée par la réunion de Saint Quentin et de Mothois, décidée en 1826.
Beaulevrier, aujourd'hui simple hameau de la commune, était une seigneurie, érigée au en marquisat, dont faisait partie le chef lieu actuel, Saint-Quentin. La seigneurie relevait du comté de Gournay-en-Bray.
ADN polimerasa
200px|thumb|ADN polimerasa L'ADN polimerasa qu'ei un complèxe enzimatic qui cataliza la sintèsi de l'ADN aperada replicacion de l'ADN ; aquesta replicacion que produseish duas moleculas identicas d'ADN en prohèitar de l'estructura macromoleculara de la molecula d'ADN constituida de duas cadenas complementàrias de nucleotids.
L'ADN polimerasa que pòt tanben estar implicada dens los procès de d'adobament de la molecula d'ADN o de recombinason genetica. Qu'existeishen diferentas menas d'ADN polimerasas.
Proprietats
L'addicion de navèths nucleotids que's hè mercés a l'enzim ADN polimerasa.
Cada cadena de la molecula ADN qu'ei orientada dab ua extremitat 5' e ua auta 3' e que las duas cadenas que son orientadas en direccions opausadas (per aquesta rason la molecula d'ADN qu'ei dita antiparallèla). Lo problèma dab l'ADN sintetasa qu'ei que non pòt pas formar cadenas navèras pas que dens lo sens 5'-3' e, de tot biais b'ac pòt pas har sonque en avent ua amòrça. Per aquesta rason, ua de las moleculas hilhas qu'ei formada de contunh (en bèth hornir nucleotids dens lo sens 5'- 3' suber la cadena orientada dens aqueth sens) e l'aute formada per tròç (aperats fragments d'Okazaki) e a partir d'amòrças d'ARN (formadas mercés a la primasa) qui serveishen a iniciar l'accion de l'enzim ADN polimerasa. Entà acabar lo procès de replicacion que cau remplaça los diverses fragments d'amòrças d'ARN per nucleotids d'ADN : aquò qu'ei la mission de l'ADN ligasa.
La cadena orientada 3' - 5' e formada de contunh qu'ei aperada cadena avançada e l'auta (bastida tròç per tròç) cadena retardada
Complèxe enzimatic
400px|left|thumb|Horcada de replicacion e complèxe enzimatic de l'ADN polimeras dab: la [[topoisomerasa (vert), l'elicasa (blau marin), l'ADN primasa (celèst) e l'ADN polimeras (jauna), la l'ADN ligasa (blau marin e celèst) e los fragments d'Okazaki]] Enter los enzims qui constitueishen l'ADN polimerasa que cau mentàver :
Los Capricis de Goya
Los Capricis que son ua seria de gravaduras deu pintre aragonés Francisco de Goya y Lucientes que consitueishen un viraplèc estilitic dehens la soa òbra e que comptan enter las purmèras de las soas òbras qui hen que critics com André Malraux ajan considerat aqueste pintre com un precursor de l'art modèrne o contemporan.
ADN polimerasa
Topoisomerasa
La topoisomerasa que desplega la dobla eliç de la macromolecula d'ADN entà que's posca aubrir en bèth dessepara las soas duas cadenas.
La Floresta
La Floresta es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Kim Wilde
thumb|250px|Kim Wilde en 20007 Kim Smith, mai coneguda coma Kim Wilde (Londres, 18 de novembre de 1960) es una cantaira anglesa. Venguèt famosa a la debuta de las annadas 1980 gràcias a sa cançon "Kids in America". En 1983, recebèt lo Brit Award de la melhora artista britanica. Dempuèi lo començament de sa carrièra a vendut mai de 10 milions d'albums e 20 milions de singles dins lo mond entièr.
ADN polimerasa
Elicasa
L'elicasa que mantien la molecula d'ADN obèrta entà que la horcada de replicacion e posca realizar la replicacion de l'ADN.
Primasa
La primasa que forma las amòrça d'ARN (los fragments d'Okazaki) suber la cadena orientada 3' - 5' entà que l'enzym ADN polimerasa e posca sintetizar aquesta navèra cadena tròç per tròç.
ADN polimerasa (enzim)
L'ADN polimerasa que horneish nucleotids dens lo sens 5'- 3' sus ua amòrça de nucleotids.
ADN ligasa
La ligas que replaça los ARN deus fragments d'Okazaki per nucleotids d'ADN sus la cadena retardada.
Los Capricis de Goya
Los capricis qu'ostentan un gran contengut de critica sociau, de las flaquessas umanas, de las convencions sociaus, e tanben de la rason, deu fantastic, de la supersticoin, de la senectut, deu comportaments masculins e feminins, de l'inquisicion.
Inspirat per las ideas de la Lutz, los Capricis que critican durament la religion, la noblessa o lo clergat ; Goya que'us se composè (dab la prudéncia de préner quauques precaucions formaus) en se crdent emparat peus liberaus com lo purmèr ministre Godoy o deu ministre Jovellanos ; totun, au moment de lançar la soa comercialisacion, la paur de la contagion de la Revolucion Francesa, deus sons actes e de las soas ideias, que marquè ua represion de la Lutz e un retorn de la fòrças conservatritz. Per aquesta rason, la venta oficiau que durè 14 dias.
Entà s'emparar un pauc, Goya qu'esbarregè los temas e que botè legendas de las escuras o ambiguosas.
Emparat de tot biais peus Rei Carlos IV e tanben peu son hilh a maugrat deu subre conservatisme d'aqueste, Goya que balhè las placas de las gravaduras a aquesth derrèr entà que demoressen a l'acès de l'inquisicion.
A l'origina la famosa gravaduras 43 (Lo "Saunei de la Rason") que devèva aubrir la garba, mes fin finala qu'ac he un autopertrèit trufandèc d'un Goya vestit de moussur de la hauta societat borgesa (Goya b'èra totun conegut per estar pauc menierat e qu'avèva la costuma de's reprensetar d'un biais pro naturau) invistant a ua lectura ironica e a doble sens.
Grana
thumb|right|Tres varietats de granas de [[lentilha]]
Dins lo cicle de la vida de las « plantas amb granas », la grana o lo seme es l'estructura que conten e apara l'embrion vegetal. Es sovent contenguda dins un fruch que li permet de s'esparpalhar.
La grana permet atal a la planta de subreviure dins un mitan vengut ostil, siá en s'alonhant, siá en esperant de circonstàncias pus favorablas.
Es eissida d'una transformacion de l'ovul fecondat. atal qu'es compausada a l'encòp de las partidas venant de l'esporofit maternal (las envelopas de la grana), del gametofit (los teissuts de reserva de la grana) e de l'esporofit de la generacion venenta : l'embrion.
Ten un ròtle de proteccion del nòu individú mercé a son envolopa sovent durcida, e de nutricion gràcias a de resèrvas de substàncias nutritivas. Las granas an atal la proprietat d'acomolar de resèrvas destinadas al desvolopament futur de l'embrion. Constituisson tanben una font d'alimentacion recercada pels animals (regim alimentari granivòr) e per l'òme (cerealas, legums secs...).
En agricultura, una grana seleccionada per èsser semenada es una semen.
Estructura
thumb|left|Estructura esquematica d'une grana d'[[Angiospèrmes|angiospèrme dicotiledonèu. a : Tegument ; b : albumen ; c : cotiledon ; d : embrion ]]
Isla del Ramier (tramvai de Tolosa)
Isla del Ramier es una estacion de las linhas T1 e T2 del tramvai de Tolosa.
Situacion sul malhum
Isla del Ramier es situada sus las linhas T1 e T2 del tramvai de Tolosa, entre las estacions Fèrre de Caval a l'oèst e Palais de Justícia a l'oèst.
Istòria
L'estacion es mesa en servici lo 20 de decembre de 2013 dins l'encastre del perlongament Garona de la linha T1 del tramvai.
Accès e acuèlh
L'estacion es a costat de l'isla del Ramier, sul pont de Sent Miquèl.
Dessèrta
Lo primièr tram en direccion del Palais de Justícia es a 5h34, 5h51 en direccion de l'aeropòrt (linha T2) e 6h01 per Aeroconstellacion (linha T1).
Fondarella
Fondarella es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
(362) Havnia
(362) Havnia es un asteroïde.
27 de mai
mai
Decèsses
Vejatz tanben:
Saint-Phal
Saint-Phal es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Geografia
Vilatge del departament del Alba situat a 24 quilomètres al sud-oèst de TRÒIAS.
Sent Mèrd
Sent Mèrd  (Saint-Méard en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Saint-Phal
Geografia
Village du département de l'Aube situé à 24 kilomètres au sud-ouest de TROYES.
Sent Mèrd
Sos abitants s'apelan los sent-mèrds.
Bassa Califòrnia del Sud
La Bassa Califòrnia del Sud (Baja California Sur en espanhòl) es un dels 31 estats de Mexic, que sa capitala es La Paz. Ocupa la mitat sud de la peninsula de Bassa Califòrnia. Es una region amb pauca populacion, que foguèt un dels darrièrs territòris a obténer l'estatut d'estat, en 1974. A l'estat apertenon tanben de nombroses illas del golf de Califòrnia.
Saint-Phal
Istòria
Es un Sant fòrça local #qu'a celebrat en lo nom d'aquel vilatge e lo vocable de la siá glèisa ; Sant Phal, presoèr de l'armada de Clovis, a vendut coma esclau e racheté per Sant Aventin, alavetz avesque de Tròias, #que lo fach abbé. Morís al mièg de la sègle. La glèisa de las e  sègle presente dos supèrbas portails lateralas. Lo un d'eles pòrta una escultura polychrome de Sant-Denis décaptité e un Crist de pitié, dos polits exemples de l'escòla Troyenne.Al dedins de la glèisa una estatua de Sant Roch e una autra de Santa Syre vestida en pelegrina. Es de Sant Phal #que Jeanne d'Arc #escriure una carta a las Troyens per las siás demandar de dobrir las pòrtas de la vila a l'"amable Roy de França".
Sent Mèrd
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Sent Mèrd en Nauta Vinhana
Saint-Phal
Istòria
C'est un Saint très local qui est célébré dans le nom de ce village et le vocable de son église ; Saint Phal, prisonnier de l'armée de Clovis, est vendu comme esclave et racheté par Saint Aventin, alors évêque de Troyes, qui le fait abbé. Il meurt au milieu du siècle. La glèisa des et  siècle présente deux superbes portails latéraux. L'un d'eux porte une sculpture polychrome de Saint-Denis décaptité et un Christ de pitié, deux beaux exemples de l'école Troyenne.À l'intérieur de l'église une statue de Saint Roch et une autre de Sainte Syre vêtue en pèlerine. C'est de Saint Phal que Jeanne d'Arc écrivit une lettre aux Troyens pour leurs demander d'ouvrir les portes de la ville au "gentil Roy de France".
Coulombs-en-Valois
Coulombs-en-Valois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Peninsula Iberica
La peninsula Iberica es una peninsula de dimension importanta del sud-oèst d'Euròpa, entre los Pirenèus e lo nòrd d'Africa, entre la mar Mediterranèa e l'ocean Atlantic. Es separada d'Africa per l'estreit de Gibartar.
Marcilly-d'Azergues
Marcilly-d'Azergues en arpitan (Marcilly-d'Azergues en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Peninsula Iberica
Geograficament, la Peninsula Iberica se compausa dels Estats d'Espanha, de Portugal, de França (Nauta Cerdanha), d'Andòrra e de l'enclava de Gibartar. Sa superfícia es de.
Vilas Principalas
Madrid, Barcelona, Lisbona, Porto, Valéncia, Sevilha, Saragossa, Malaga, Bilbao, Braga, Coimbra, Aveiro, Viseu, Evora, Faro, Andòrra la Vièlha e Gibartar.
Folleville
Folleville pòt essèr:
Sent Mèrd
Toponimia
Sent Mèrd es un agiotoponime : 'quò's un nom de luec que fa referéncia a un nom de sent. S'agís de Sanctus Medardus (456 - 8 de junh 545), evesque de Noyon en Picardia (França), dont lo nom ven dau germanic Math-hard. En occitan, a part en Gasconha occidentala e meridionala que consèrva inalterat lo -d- intervocalic, Medard es una fòrma sabenta. Una de las fòrmas occitanas d'origina populara (per evolucion normala) es Mesard (-d- intervocalic > -z-, grafiat -s-), coma a Sent Mesard, mas pus au nòrd -z- intervocalica dispareis, çò que dona Meard e, per evitament de l'iatus, Merd, Mèrd, Miard, etc. En francés, la fòrma populara es normalament Mar(d) (grafiat Mard, Mars, Marc).
Edward Seaga
Edward Philip George Seaga, òme politic n. 1930, foguèt lo primièr ministre de Jamaica entre 1980 e 1989
Haka
thumb|260px|Lo haka es una mena de dança tradicionala Maòri. Aquesta representacion de dança de guèrra haka es datada de 1845 Lo haka es una dança tradicionala del pòble Maòri en Nòva Zelanda. Es una dança de postura acompanhada de cants bramats, realizada per un grop.
Espandi
Emai que lo Haka dels All Blacks aja popularizat un tipe de haka, existisson d'idèas falsas. Los Haka son pas sonque de danças de guèrra, e son pas unicament realizats per d'òmes. Unes son fachs per de femnas, d'autres per de grops mesclats, e unes haka simples son dançats per los mainatges. Los Haka son realizats per diferentas rasons: per amusament, coma benvenguda corala per de convidats illustres, o coma signe de reconeissença bèla dins unas ocasions (McLean 1996:46-47). Diferentas accions son emplegadas dins un Haka, inclusent de contorsions de la cara coma de mostrar lo blanc dels uèlhs e de tirar la lenga, e una varietat granda d'accions vigorosas del còs coma de se tustar lo pitre o las cuèissas amb las mans o de tustar lo sòl dels pès. Coma paraulas de cant, mantun brams e crits son utilizats. Lo Haka pòt èsser comprés coma una mena de sinfonia que las diferentas partidas del còs representan los instruments. Las mans, braces, cambas, pès, voces, uèlhs, lenga e lo còs coma una mena de combinason per exprimir coratge, desaprovacion, jòia o tot autre sentiment.
Los Haka son subretot populars coma danças de guèrra, mas los haka individuals an per origina diferentas rasons, que son pas totas ligadas a la guèrra. Los haka de guèrra, qu'an los seus pròpris tèrmes, peruperu èran a l'origina complits pels guerrièrs abans una batalha, en proclamar sa fòrça e poder per tal d'intimidar l'oposicion. Uèi, haka constituís una partida integrala de las ceremonias formalas o oficialas de benvenguda per los visitors illustres o dignitaris estrangièrs, per mostrar l'importància de l'ocasion.
Haka e genre
Fòrça haka son realizats principalaments per d'òmes, qu'an de còps que i a daissat creire l'idèa falsa que sonque los òmes podián far lo haka. Ça que la, i a una minoritat de haka que son executats per de femnas, un dels mai famós haka femenins se sona Ka Panapana. Dins fòrça haka, lo ròtle femenin se limita a cantar darrièr.
Las femnas son fòrtament implicadas dins l'origina tradicionala del haka. Segon la mitologia Maòri, lo dieu solelh, Tama-nui-te-rā, aviá doas esposas, la filha estiu, Hine-raumati, la filha ivèrn, Hine-takurua. Lo filh de Tama-nui-te-ra e Hine-raumati, Tāne-rore seriá a l'origina de la dança.
Tipes de haka
thumb|260px|Imatge d'un haka al sègle XIXLos diferents tipes de haka incluson whakatu waewae, tutu ngarahu e peruperu. Lo peruperu se caracteriza per de sauts que las cambas i asseguran una butada jol còs. Autres còps, lo peruperu èra realizat abans una batalha per tal d'invocar lo dieu de la guèrra e de descoratjar e far paur als enemics. Caliá per aquò d'expressions ferotjas de caras e d'engaunhadas, tirar la lenga, far los uèlhs gròsses, rondinar e bramar, e mostrar sas armas. Se lo haka èra pas executat dins una union perfècta, aquò èra vist coma un un meissant presagi per la batalha. Sovent los guerrièrs anavan nus a la batalha, levat una cinta de lin treçat a l'entorn de la talha. La tòca dels guerrièrs èra de tuar totes los sòcis de la còla enemiga, per fin que i aguèsse pas de revenja possibla.
Lo haka pus conegut es Ka Mate, atribuit a Te Rauparaha, cap de guèrra de la tribú Ngāti Toa. Lo Ka Mate es classificat coma Haka Taparahi - haka de ceremonia. Lo Ka Mate concernís la rusa,  Te Rauparaha l'utilizèt per enganar los seus enemics, e se pòt interpretar coma (Pōmare 2006).
Referéncias
McLean, Mervyn, 1996. Maori music. Auckland: Auckland University Press.
Montadin
thumb|300px|Estanh de Montadin dempuèi lo puèg d'Ausseruna Montadin (Mountadi en grafia mistralenca ; Montady en francés) es una comuna de Lengadòc situada dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Los gentilicis son montadinenc -enca e montadivenc -enca.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Raimundi Petri de Montadino en 1097, castello de Montadino, abans 1105, Arnaldus de Montadia en 1129, castris de Montadi en 1149-1150, castrum de Monte Adino (varianta : Monteadino) en 1155, Montadino en 1199, 1323, al sègle XVI, en 1636, Moutardier en 1622, Montadi en 1643, 1708, Montadin en 1740-1760, Montady en 1771-72 (mapa de Cassini). Montadin es a l'origina del puèg (puòg ?) de Montadin, del riu de Montadin e de l'estanh de Montadin, assecat al sègle XIII, stagnum de Montadino en 1347-1375, Etang de Montady en 1771-1772 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat e Rostaing, Montadin vendriá del latin mons, montis, o de son resultat en occitan mont, amb doble sufixe -atum e -inum ; segon Hamlin, Montadin ven de Mont e del nom germanic d'òme Atinus (Mlle Morlet).
Delamarre senhala un nom celtic d'òme Atinus, de ātinā, « lo forn, lo fornèl », sense cap referéncia a Montadin.
Faits istorics
Lo puèg situat al còr del vilatge es tresplombat per una torre feudala del sègle XII (rèstas d'un castèl uèi desaparegut).
L’estanh de Montadin foguèt abans un palun saumastre d'aigas estadissas, causa de fòrça epidemias. En 1247, l'archavesque de Narbona balhèt la possibilitat a quatre proprietaris de començar los trabalh per l’assecar.
En 1270 foguèron cavats de valats de forma originala, coma de rais de solelh, que tornèron 420 ectaras de tèrra espleitabla. Divèrsas culturas se succediguèron sus las parcèlas triangularas. Lo malhum de canals permet d'assecar las aigas del bòrd cap al centre. Dempuèi aquí, un valat cavat de contra penjal, passa par la galariá cavada jol puèg d’Ausseruna - longa de 1300 mètres, cap d'òbra dels artesans de l'Edat Mejana - mana las aigas fins al riu de Clavilonga.
Saint-Hilaire-en-Lignières
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Mont en Pebre
Mont en Pebre (Mont en pebre en occitan ancian ; Mons-en-Pévèle en francés) es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region dels Nauts de França.
(363) Padua
(363) Padua es un asteroïde.
Onduras
La capitala es Tegucigalpa.
Lo gentilici es ondurenc -a.
Lo periòde precolombian
Poblat per d'èssers umans dempuei aperaquí 22,000 ans, lo territòri ondurenc faguèt partida de l'airau de desvolopament de la civilizacion maia. En particular, lòng de la frontiera ambé Guatemala, se tròban lei vestigis de la ciutat-estat de Copán que foguèt una dei vilas maias pus importantas dau periòde classic (sègles III-X). Fondada probable au sègle XII av. JC, comencèt de venir una poissança importanta a partir de 250 ap. JC. Agantèt son apogèu durant lo sègle VII que li permetèt d'establir son egemonia sus l'ensems maia. Pasmens, en 738, una desfacha còntra Quirigua entraïnèt lo declin de la ciutat dins un contèxte de crisi politica (contestacion dei « senhors divins » a la tèsta de la ciutat) e economica (problemas agricòlas e còst tròp important dei construccions ordonadas per lo poder). Au començament dau sègle IX, lo poder reiau dispareguèt dins de circonstàncias desconegudas. Pasmens, au contrari deis autreis estats maias dau periòde classic, lo declin de Copán foguèt que la vila assostava encara 12,000 au sègle X (còntra lo doble un sègle aperavans). La data precisa de l'abandon definitiu de l'endrech es desconeguda mai se situa avans lo sègle XIII.
Lo periòde coloniau
Descubèrt per leis Europèus en 1502 durant lo quatren viatge de Cristòl Colomb, Onduras foguèt colonizat per Espanha a partir de 1523. Lei populacions indigènas i opausèron una viva resisténcia, especialament lei Misquitos que demorèron independents fins au sègle XIX. Pasmens, après la revirada d'una insureccion menada per lei Lencas en 1537-1538, lei conquistadors èran pron poderós per fondar la vila de Comayagua. La ciutat venguèt la capitala ondurenca e un centre minier que son esplecha decimèt lei populacions localas e necessitèt rapidament l'importacion d'esclaus africans. Aquela industria favorizèt tanben lo desvolopament de Tegucigalpa fondada en 1578. Pasmens, l'activitat periclitèt rapidament en causa de la manca de capitaus e la populacion de la colonia demorèt finalament limitada. A partir dau sègle XVII, lo norrigatge extensiu i venguèt l'activitat e Onduras foguèt finalament negligit per leis autoritats.
La revirada de la Federacion dei Províncias Unidas d'America Centrala
Dins l'encastre dei guèrras d'independéncia d'America dau Sud, Onduras proclamèt son independéncia en 1821. Brèvament integrat au sen de l'Empèri Mexican d'Augustin I (1821-1823), jonhèt la Federacion dei Províncias Unidas d'America en 1823. Devesida e afeblida per de conflictes recurrents entre liberaus e conservators, la Federacion foguèt dirigida de 1829 a 1838 per lo generau ondurenc liberau Francisco Morazán. Pasmens, en 1838-1839, Guatemala, la Còsta Rica e Nicaragua proclamèron son independéncia marcant la fin de l'union. Morazán foguèt tuat en 1842 durant una temptativa per tornar formar lo país e sei successors a la tèsta dau govèrn ondurenc mantenguèron oficialament sa volontat de reunificacion coma l'objectiu premier d'Onduras fins a la Premiera Guèrra Mondiala.