cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Civilizacion cartaginesa
Amulets
Fòrça amulets d’òs, de pasta de veire e de pèiras foguèron trobadas dins las sepulturas, subretot de femnas e d’enfants, avent per tòca d'aparar los defunts amb de rites magics. Èra importadas (subretot d’Egipte) o fabricadas sul luòc. De tèmas son recurrents, coma lo dieu egipcian Bès, mas tanben Her o l’uèlh Odjat.
Balham
Geografia
thumb|çò [[Aisne (Oise)|Aisne a Balham]]
Civilizacion cartaginesa
Jòias
De jòias somptuosas en aur, argent e pèiras duras venent de las necropòlis. Ligada a l'estructura del comèrci fenician punic e eissida d’una longa tradicion orientala, aquela produccion consistís en de colars plan cargats e pesucs, mas tanben amb de bagas, anèls d’aurelha o de nas significatius de l'aparéncia que venguèt significativa dels Punics, aspècte plan escarnit per las fonts classicas. D'escarabats tanben foguèron descobèrts e tanben d'estugs de foncion protectritz evidenta.
Evòris e òsses
Tanben se trapa de tauletas en evòri escultadas, material sovent remplaçada per d’òs, de còst mendre. L’influéncia orientala anciana, veire egipciana, es recurrenta dins aqueles artefactes frequents suls sites de las Mediterranèas orientala e occidentala. Fòrça objèctes d'aquela natura data dels sègles VIII - IV AbC. e la preséncia dins los meteis luòcs d’evòri bruta suggerís una fabricacion locala.
Balham
Geografia
thumb|L'[[Aisne (Oise)|Aisne à Balham]]
Civilizacion cartaginesa
Rasors de bronze
Fòrça rasors de bronze o de fèrre foguèron descobèrts dins las necropòlis après lo sègle VII AbC.. Aqueles objèctes son ligats a una simbolica de purificacion dels defunts. Avián una foncion religiosa, veire talismanica e benlèu destinats a èsser penjats, al mens pel material present dins lo mond Iberic.
E mai, a partir del sègle V AbC., una decoracion èra realizada. Aquel dessenhs — a vegada figuradas sus ambedoas fàcias pels exemplars tardièrs — testimònian d’influéncias variadas, subretot egipciana o egèa. La produccion aguèt de desvelopaments autonòmas dins mai d'una regions de possessions cartaginesas, mostrant de vertadièras capacitats creativas.
De veire
Segon una legenda contada per Plini lo Vièlh, lo veire foguèt inventat pels Fenicians, que n'aurián gardat lo secret de fabricacion pendent un periòde long. De segur, desvelopèron la tecnica del bufatge e subretot comercializat lor produccion a granda escala, qu'aurián fach naisser la legenda.
Balham
Geografia
thumb|L'[[Aisne (Oise)|Aisne à Balham]]===Comunas vesinas===
400px|left||Distanças e posicion relativa
Civilizacion cartaginesa
De veire
Las descobèrtas son pro frequentas suls sites arqueologics, en Occident e en Mediterranèa orientala. Los objèctes mai tipics son de masquetas pichonas de cara umana e de faciès variats, destinats a far partit dels colars amb de pichonas bilhas de veire; tanben i aviá de pichons pòts d'enguent o de parfum. Las pèças mai remarcablas son coloradas dins la massa.
Numismatica
Las monedas cartaginesas apareisson tardierament: l’economia punica es pas monetària al començament car los escambis se fan amb de lingòts veire per l’usatge del tròc. Las primièras datan de 480 o 430 430 AbC.. La naissença del monedatge punic se deu a la necessitat de pagar los mercenairis engatjats pel compte de la ciutat punica en Sicília, los talhièrs de Motia e Palèrme foguèron considerats coma ont se batèri las primièras monedas d'aquela civilizacion. A Cartage, los talhièrs comencèron pas lor activitat a la mitat dels sègle IV AbC. . Lo metal utilizat es l’aur, l’electrum e l’argent a la fin del sègle III AbC. La lei e la qualitat de batuda d'aquel monedatge mermèt a la fin de la Segonda guèrra punica, las escavacions permetián pas de considerar aquel element coma un argument d’una supausada decadéncia.
Las quita emissions cartaginesas passan d’un sistèma ponderal escandalhat sus la dracma eginetica al shekèl fenicèu. Segon Jacques Alexandropoulos, aquela transicion metrologica seriá ligada a la pèrda dels establiments sicilians, justificant lo passatge d’un sistèma punic grèc de tòca internacionala cap a de las batudas fenicianas punicas d'usatge intèrne, exprimissent tanben un subresaut « nacionalista » de Cartage. La tipologia de las monedas de Cartage mòstra un punt vista estilistic l’idèa de la paternitat grèga d'aquel monedatge. Es subretot lo cas del tipe dich, segon Stéphane Gsell, Gilbert Kenneth Jenkins o Pierre Cintas, de la tèsta d’Aretusa, de Cerès o de Tanit. Quin que siá, aquel retrach sembla dever fòrça a Evainet. Coma las ciutats grègas e de lors colonias de la Grècia Granda, Cartage afirma son identitat. S'anóncia africana amb de tipes monetaris emblematics : en mai de la tèsta de divinitat controversisa, lo caval e lo palmièr son utilizats alternativament o ensems.
Una diversitat mai granda dels tipes abordadas dins lo monedatge cartaginés apareis dins las emissions de Sicília, de Sardenha, de la peninsula Iberica e suls tres darrièrs sègles d’existéncia de la metropòli.
Gliptica
Fòrça bagas de segèls foguèron escavadas de las necropòlis punicas. Presentan sovent un caston en forma d'escarabat egiptizant gravat dins de pèiras mièja duras (cornalina, agata, calcedònia, jaspe, crisoprasa, onix, eca.) Lo plan de l'escarabat ofrís sovent un subjècte d’inspiracion talismanic.
Aquel van es eissit d’una fòrça longa tradicion orientala. Aquelas pèiras tralhas en cròs poiriá èsser a l’origina dels produchs d’importacion. Las pèiras gravadas venián de talhièrs fenicians, e mai frequentament egipcians. Avián de vertuts talismanicas semblablas a aquelas que serián estat las cresenças egipcianas.
Pasmens, se constata coma una desgenerescéncia a partir de la segonda mitat del sègle IV AbC. , amb una produccion mens nòbla (gravaduras sus pasta de veire) que poiriá èsser l’indici d’una produccion tipicament cartaginesa alara que l’aparéncia de las importacions evolua e presenta una gravadura d'estil mai frequentament ellenistic.
Lenga
La lenga punica serviguèt de ligant e de fons linguistic e cultural comun als fenicians d’Occident, que lo centre es Cartage la punica. Aquela lenga, utilizada pels eleits coma per las populacions de las regions jos influéncia punica — Numids e autres Berbèrs del Magrèb (coma en Tunisia e en Argeria o encara al Marròc) mas tanben Ibèrs e autras populacions del reialme de Tartessos (dins le sud d’Ispània) — portada luènh dins lors territòris.
Contunhèt de viure, malgrat la preponderància del latin, fins a l’arribada dels Arabs al sègle VI ApC. A aquela data, aquela lenga s'aflaquissent èra venguda una lenga locala minoritària. Corollari de la lenga, l’alfabet fenician, ancessor de l’alfabet grèc, s’espandissiá dins l'ensems del bacin mediterranèu fins a venir lo vector de la pensada dels pòbles de l'esfèra punica. Aquela escritura sens vocalas se modifiquèt aprés l'establiment roman en Africa del Nòrd, tendent a inclure de vocalas. Son aspècte venguèt diferent dins lo temps e segon las regions. Al Sègle IV ApC, l’alfabet latin èra utilizat per transcriure la lenga punica.
La lenga acabèt per venir, amb lo berbèr, lo substrat sus que s’establiguèt l’arabi tunisian e los autres dialèctes magrebins modèrnes, influenciats per l’arabi <sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,.
Literatura e epigrafia
La literatura cartaginesa nos parvenguèt pas, mas se sap qu’existissiá a Cartage fòrça bibliotècas, çò qu'indutz una cèrta produccion literària o al mens una difusion de la literatura de l’epòca, subretot aquela de lenga grèga. La filosofia èra espandida dins lo mitan punic, de noms son coneguts segon çòque dich Diogènes Laèrci o Jamblic ; lo mai celèbre filosòf d’origina cartaginesa es de segur Clitomac Asdrubal.
Existissiá una literatura de drech, d’istòria, de geografia, quitament se tot aquò foguèt perdut. Pasmens, foguèt conservat de fragments de l’important tractat d’agronomia de Magon, qu'influencièt fòrça los Romans : la pròba n'es que la traduccion en latin foguèt decidida pels conquerents l'endeman de la presa de la ciutat. Los autors romans posteriors ne citan d'extrachs e acaban pas de far d’elògis a son subjècte (Plini lo Vièlh, Varron e Columella <sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">, ). Lo raconte del periple d'Annon, quitament se s’agís d’un tèxte redigit en grèc, dèu èsser la traduccion d’un tèxte punic benlèu afichat dins un temple. Pasmens, malaisit d’interpretar, lo document faguèt fòrça polemicas.
Fòrça estèlas donan encara tot un ensems d’inscripcions, coma las estèlas trobadas en quantitat dins los tofets, coma aquel del Cartage. Aqueles tèxtes foguèron reculhits al sen del Corpus Inscriptionum Semiticarum. Mas apareisson plan estereotipats e donan pauc a saber sus la ciutat. En mai, donan gaire d’informacions sus l’onomastica, los noms d'ostal coneguts essent en nombre limitat.
E mai, los arqueològs escavèron un pichon nombre de documents nomenats « tarifs de sacrificis », qu'èran plaçats dins los temples. Lo mai conegut d’entre eles es lo « tarif de Marselha », que foguèt trobat dins lo pòrt de la vila. Malgrat sa localizacion, es, segon los especialistas, d’origina cartaginesa. Cal tanben citar coma inscripcion particulara lo cas de las lamellas de Pyrgi descobèrtas a Caere, en Itàlia, que fa mòstra de las relacions entre Etruscs e Punics al sègle VI AbC.
Religion
La religion es l’aspècte de la civilizacion cartaginesa que faguèt l’objècte de la polemica màger a causa de las accuzacions de monstruositat portadas suls rites dels sacrificis d’enfants que mencionan de fonts anticas, de Diodor de Sicília a Tertullian, e relevadas fins ara per fòrça scientifics.
Panteon
La Mitologia de Cartage es en granda partida eretada d'aquela dels Fenicians, e sa religion, malgrat una transcripcion en latin o en grèc dins las fonts anticas, garda tot lo long de son istòria aquel caractèr prigondament oèst semitic.
Lo panteon, fondat sus una basa semitica, evolua amb lo temps, sovent après una encontra amb de tradicions localas. De mai, de divinitats aqueriguèron dins divèrsas colonias lo caractèr de poliada : Tanit foguèt considerada coma la poliada de Cartage, Melqart jogant aquel ròtle a Gadès — ont i aviá un temple reputat — tot coma Sid (Sardus Pater a l’epòca romana) en Sardenha. Lo panteon, que possedisson un nombre plan naut de divinitats, es dominat per Ba'al Ammon en Africa del Nòrd e sovent acompanhada de Tanit (fàcia a Ba'al) coma paredra. Ba'al e Tanit de segur aqueriguèron de caractèrs especifics en Africa del Nòrd car, en Orient, los caractèrs de Ba'al son diferent d'aqueles de la divinitat cartaginesa alara qu’Astartè, qu'èra sa paredra en Orient, semble mai atudada dins l'esfèra cartaginesa, quitament se son culte es averat.
Existís donc una continuitat religiosa, los ancians dieus fenicians èran totjorn lausats pels Cartagineses, coma Astartè, divessa de la feconditat e de la guèrra, Eshmoun, dieu de la medecina, e Melqart, dieu fenicèu de l’espandiment e de l’enriquiment de l’experiéncia umana. Melqart adopta, el, de caractèrs de l'eròi grèc Eracles. Ba'al Ammon, originari de Fenicia, es tanben influenciat per d'apòrts egipcians; Ammon èra conegut en Libia e dins gaireben tota l’Africa del Nòrd, e foguèt assimilat a un dieu local que la representacion èra tanben un marran. Aquel dieu e son culte èran en relacion amb lo fuòc e lo solelh. A l’epòca romana, lo culte de Ba'al adoptèt de trachs de Jupitèr, dieu màger del panteon roman. O demotant fins a l’arribada del cristianisme.
Fin finala, al mens un culte grèc, aquel de Demetèr e Corè, ligat a la fertilitat e a la meisson, aparéis dins la cultura cartaginesa pendent la guèrra grèga punica. Segon Diodòr de Sicília, pendent lo sacatge del temple d'aquelas divessas a Siracusa en 396 AbC., de calamitats casèron sus l’armada cartaginesa. Alara, las autoritats decidiguèron l’introduccion de lors cultes per que las divinitats obtengan reparacion. Existís tanben d'indicis d’un culte de la divessa egipciana Isis. Las divinitats del panteon punic esssent subretot onoradas als moments importants de l’istòria, per exemple per mercejar del succès d’una expedicion maritima o favorizar una campanha militara seguenta.
Santuaris e rites
Los luòcs de culte son de bastits especifics o d'espacis amainatjaments. De temples urbans foguèron trobats en luòcs divèrses; la situacion seguissiá donc pas una règla precisa. Aqueles situats al bòrd de mar benefícian de lor contacte amb los forastièrs (ofrendas, ex votos, donacion, etc.). Tanben foguèt descobèrt de sanctuaris dins de cròtas. La religion èra un afar d’Estat a Cartage; quitament se los prèires intervenián pas directament dins la politica interiora o exteriora, avián una granda influéncia sus una societat prigondament religiosa. Los cultes èran estructurats per una ierarquia de prèires que las foncions mai nautas èran ocupadas pels membres de las familhas mai poderosas de la ciutat. Tota una societat sembla aver estat ligada als temples : servicials, barbièrs, esclaus. Los fidèls podián crompar d'ex voto dins de dependéncias del luòc de culte. Dins unes temples existissiá una prostitucion sagrada, masculina e feminina, definitiva o sonque provisòri.
La question del tofet es centrala dins la polemica, a causa de la flaquesa de las fonts que dubrís totas las interpretacions. Se faguèt l’identificacion del tofet amb lo ritual del moloch, contat pels autors ancians coma essent un sacrifici d’enfants. Dins de tofets, los arqueològs trobèron d'estelas en grand nombre amb d'inscripcions estereotipadas evocant la realizacion d’un vòt o un mercejament. Aqueles tèxtes demòran pasmens pauc explicits e subretot repetitius. Malgrat de fonts anticas a carga, cal mostrar l’abséncia d’indicacions dins de tèxtes essencials, coma Tit Livi. Aquel silenci pòt estonar car los romans avián pas cap d'interés a amagar un argument qu'auriá justificat la destruccion de Cartage. Lo debat <sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">, sul sacrifici dels enfants dins la civilizacion punica es pas encara tampat, la sciéncia essent incapabla de donar las causas de las mòrts estudiant los òssaments contenguts dins las urnas nimai de dire se aquel luòc èra quicòm mai qu'una necropòli per enfants.
Becàs
Becàs (Beccas en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Civilizacion cartaginesa
Santuaris e rites
Los cultes e lor practica daissèron de rèstes visibles dins las diferentas colonias fenicianas e de la Mediterranèa occidentala, vengudas cartaginesa, mas tanben pels pòbles en contacte amb aquela civilizacion, coma los Berbèrs de Numídia e de Mauritània e los Ibèrs.
Becàs
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Civilizacion cartaginesa
Religiositat populara
I a una diferéncia entre la religion d’Estat e la cresença populara, a causa de las amulètas e autres talismans per tòca de s'aparar dels demònis o las malautiás, mostrant una fòrta influéncia egipciana. Quitament, se remarca un culte de las divinitats egipcianas, coma lo dieu nan Bès, dins las classas popularas. Atal, fòrça objèctes escavats per tòca d'aparar los vivents e los mòrts (masquetas, amuletas amb cara de Bès mas tanben de rasors). La magia impregnava la vida; èra blanca mas tanben negra per alunhar los rivals potencials.
Becàs
Toponimia
Becàs que vengueré probablament de l'occitan bèc, dab lo sufixe aumentatiu -as; lo nom que seré motivat, segon Dauzat, per la fòrma deu terrenh ; mès arren dens lo paisatge permet pas de justificar ua particularitat oronimica (Becàs qu'ei a la basa deu penjant orientau, lo qui ei mens en penent). Segon Negre, lo nom que veng deu gascon becàs : angle agut format per la joncion de duas rotas o de duas parcèlas de tèrra.
Civilizacion cartaginesa
Religiositat populara
Lo culte dels ancessors èran benlèu observats dins los fogals mas demòra plan escur. D'interdits alimentaris subretot aquel del pòrc, se realizèt fins al començament de sègle IV AbC.
Los Punics avián fe dins una vida après la mòrt, coma o mòstran las cambras mortuàrias — quitament se l’incineracion èra tanben practicada — ont los defunts preparats per lor vida dins l'al delà èra acompanhada d’ofrendas en noiridura e bevendas. Lor tomba èra decorada coma un ostal e se perfumava lo tombèls abans de lo tapar. De mòrts èran colcat segon lo rite oriental alara que d’autres èran en posicion fetala, segon la tradicion berbèra, e oncats d’òcra, mostrant una influéncia localas sus la religion cartaginesa, al mens en Africa del nòrd. Tanben foguèt trobat dins de tombas punicas dins las Balearas d'estatuetas tipicas de la cultura locala.
Civilizacion exogèna e mestissada
La vida culturala d'aquela civilizacion, qu'a vegadas foguèt nomenada talassocracia a causa de son rapòrt estrech e sostenible amb la mar, resulta de la mescla de las influéncias indigènas, fenicianas, grègas e tanben egipcianas.
Persisténcias orientalas e apòrts africans
L’art fenician es una mescla subtila d'elements grècs e egipcians. Se la cutura egipciana influencièt prigondament los fenicians a partir del milèni III AbC, la cultura ellenica prenguèt lo relai a partir del sègle IV AbC. La cultura feniciana emergiguèt a partir de à partir de l’esfondrament egipcian, a la seguida de l'invasion dels Pòbles de la mar en 1200 AbC.. Abans son existéncia, èra confonduda dins l'airal sirian libanés (País de Canaan). Alara, de Punics d’Occident se nomenèron Cananèus longtemps après l’absorpcion de l’empèri cartaginés pels Romans. En efècte, a causa de la posicion geografica de Cartage e que los fenicians son presents dins l'occident mediterranèu, la ciutat punica cristalliza e amassa aquela preséncia, la transformant en empèri, en favorizant l'espandiment de la colonizacion.
Identitat cartaginesa
L’art punic, aquel dels Fenicians d’Occident, mòstra de compausantas egipcianas coma lo trabalh del veire — amb de pichonas caras de veire de las tombas punicas especifics al ment fenician e que servisson a alunhar del mòrt los esperits marrits o demònis — e de motius coma lo ninfèa qu'es sus d'objèctes o la decoracion dels bastits. E mai, a partir del sègle IV AbC apareguèron de rèstes d’influéncia ellèn se superpausant a las influéncias egipcianas e s'apondent a la cultura feniciana primitiva. thumb|Mausolèu libiac punic de Dougga, sègle II AbC. left|thumb|Efèb de Motia, vèrs 450-440 AbC, marbre, Motia, musèu Whittaker Lo mausolèu libiac punic de Dougga ocupa una plaça particulara car simboliza lo sincretisme arquitectural entre tradicions egipcianas e apòrts grècs, veire ellenistics. Demòra d’autres testimònis d'aquela arquitectura funerària monumentala coma a Sabratha.
L'escultura evolua d’un estil ieratic, gaireben simbolic, cap a una estetica mai figurativa mas idealizant la perfeccion. L’efèb de Motia, un marbre del sègle V AbC. escavat en 1979, testimònia d'aquel contacte amb lo mond grèc de Sicília. Examinant aquela estatua sorgiguèron diversas tèsis : unes i vegèron una representacion de Melqart amb una neta influéncia grèga alara que d’autres cercaires considèran l'estatua coma una òbra grèga transportada a Motia coma presa de guèrra. D’autres encara l’identificant coma una comanda a un artista grèc de Sicília del sègle V AbC segon l'estil cartaginés, subretot sul plan vestimentari ; tanben foguèt evocat un ròtle d’auriga veire un comanditari de jòcs. L’ambiguïtat d'estil de l'òbra provòca « una pèrda de las referéncias abitualas, font d’inconfòrt intellectual e estetic ». Lo sarcofag dich « de la preiressa » de la necropòli dels Rabs mòstra tanben aquelas influéncias mescladas.
Los canons estetics dels protomés indica lo mème mestissatge a l’origina de las causidas dels artesans demòran malaisit de comprene. Las estatuetas d’Eivissa mòstran elas una influéncia locala benlèu ligat a l'isularitat. Metropòli situada entre Orient e Occident, Cartage globalament joguèt un ròtle de facilitataire d’escambis economics e culturals, mostrant una granda porositat al respècte de l'exterior.
Persisténcias après la casuda
thumb|Opus africanum del Capitòli de Dougga, sègle II ApC<abbr class="abbr" title="après Jésus-Christ">. thumb|Edicul funèbre grèc punic de Marsala, epòca [[Empèri Roman|romana imperiala, expausat al musèu arqueologic Antonio Salinas (Palèrma)]] La civilizacion punica contunhèt fòrça al delà de la destruccion de Cartage en 146 AbC, dins las institucions localas de las ciutats romanas, dans l’arquitectura e subretot dins la religion e dins la lenga. Se constata la preséncia de sufètas, magistrats municipals, dins las institucions de las ciutats romanas d’Africa del Nòrd fins al sègle II. A vegada, los sufètas èran tres, çò que se considèra per de semitizants coma un apòrt berbèr.
Las persisténcias dins l’arquitectura se veson subretot amb l’opus africanum e lo mosaïc. L’opus africanum es un tipe de bastit d'armadura coma escavat a Kerkouane e d’autres sites punics, e qu’un dels exemples de l’epòca romana se situa au Capitòli de Dougga. Al subjècte del mosaïc, l’escòla de mosaïstas africans, plan baisuda e beneficiant de marbres de bona qualitat, difusèt fòrça los seus modèls de bestiaris e de scènas mitologicas dins l’Empèri roman.
Dins lo domèni religiós, la persisténcia del culte rendut al Saturne african e l’interpretatio romana del Ba'al punic e tanben sa paredra Caelestis, transpausant la divessa Tanit, foguèt estudiat; lo culte de Sardus Pater en Sardenha procedís de la mèma evolucion. Los santuaris rurals demorèron, coma a Thinissut e a Bou Kornine. Lo santuari neopunic mai important escavat fins ara, e avent donat los testimònis mai interessants de fusion d’elements libics e punics, es El Hofra (Cirta). Foguèt descobèrt d'elements de continuitat dins las estèlas dichas « de la Ghorfa » e una vitalitat del Saturne african, dieu infernal e pocessidor de las meissons, fins a la fin del primièr quart del sègle IV.
La transmission dels « libres punics » de las bibliotècas de la ciutat martira cap als sobeirans numids faguèt l’objècte de discussions vivas, lor utilizacion per Sallusti pendent l’elaboracion de sa Guèrra de Jugurta foguèt evocada. Pasmens, lèu se pèrd la traça d'aqueles obratges dins las fonts; son evocats sonque coma de sovenir a partir d'Agustin d'Ipòna.
Sembla tanben que pendent longtemps la lenga punica se mantenguèt, coma ne fan testimònis los tèxtes dichs « neopunics » e la difusion de la lenga dins los reialmes numids, subretot dins lor monedatge. Agustin l’evòca quitament dins una de las seunas òbras. Aquel manten d’una lenga semitica a pogut facilitar l’arabizacion del Magrèb segon Stéphane Gsell e M'hamed Hassine Fantar après el.
Redescobèrta de la civilizacion
L'interès pel mond fenician punic nasquèt al sègle XVII — amb subretot lo ròtle dels Fenicians comprés dins la Geographia sacra de Samuel Bochart — mas s’espeliguèt subretot al sègle XVIII  -, jos l’angle de l’epigrafia e de la filologia. Es al sègle XVIII que foguèt descobèrta l'estèla de Nora que faguèt l’objècte de fòrça estudis.
Al sègle XIX , dins lo contèxte de colonizacion contemporanèa, de grandas escavacions se faguèron dins los païses del Magrèb, axadas subretot sus l’epòca romana e bizantina, los rèstes del periòde precedent essent mens impressionants e obesisson pas a l’ideologia sosjacenta a aquelas recercas. Pasmens, al començament del sègle XX de descobèrtas màger se faguèron coma lo tofet de Cartage en 1921 e, abans, cal senhalar lo ròtle davancièr de Joseph Whitaker a Motia.
Independéncia de la disciplina e apòrts de l’arqueologia
Après lo darrièr periòde de l'ocupacion coloniala, amb l’arribada de cercaires (coma Gilbert Charles-Picard), l'èrsa de las independéncias a partir de 1956 permet l’espeliment d’una escòla de recercas en Tunisia, representada per exemple per M'hamed Hassine Fantar e Abdelmajid Ennabli. Las escavacions dempuèi la Libia fins al Marròc, e tanben en Espanha (Balearas e Andalosia) e en Itàlia amb las recercas en Sicília e subretot l'estudi que se vòl exaustiva de la Sardenha fenician punic, elargant fòrça la problematica.
Camp d’estudi actual
Dempuèi la fin dels ans 1970 e la naissença del Congrès internacional dels estudis fenicians e punics, los sabents de mai d'un país de l’espaci punic realiza una sinergia dins lors axes de recercas, subretot los cercaires italians de l’Universitat La Sapienza de Roma (a la seguida de Sabatino Moscati), e lors collègas espanhòls e tunisians.
Stéphane Gsell, dins lo tòma IV de sa monumentala Histoire ancienne de l’Afrique du Nord, a de mots fòrça durs sus la civilizacion cartaginesa :
Las avançadas de l'arqueologia dempuèi la segonda mitat de sègle XX permetèt de nuanciar aquel prepaus, que demòra aquel d’un òme marcat pel classicisme, car la civilizacion cartaginesa intra pas dins aquel esquèma d'una dominacion de las arts màger e podavan pas que malaisidament èsser compresa per un savi del primièr tèrç del sègle XX , que mai permetèt d'o far sortir de l’oblit.
Las mòstras nombrosas se debanant a partir dels ans 1980, dempuèi aquela del Palazzo Grassi en 1988 fins a a aquela de l’Institut del mond arabi en 2007-2008, revèlan l’interés del public per una civilizacion obèrta suls autres, « entre Orient e Occident » segon Serge Lancel e dins aquel sens plan contemporanèu, malgrat son « identitat ambigüa ».
Bibliografia
<span title="Document utilizat per la redaccion de l’article">link=|alt="Document utilizat per la redaccion de l’article"|30x30px <span title="Document utilizat per la redaccion de l’article"> : "Document utilizat per la redaccion de l’article".
Joan Enric de Fondevila
thumb|200px|Edicion de La Pastorala deu Paisan, 1767. Joan Enric de Fondevila (de cap a 1638 - lo 22 d'octobre de 1705), escrivan bearnés de lenga occitana, autor de teatre deu sègle XVII. Qu'ei conegut per La pastorala deu paisan qui cèrca mestièr a son hilh shens ne trobar a son grat e per lo Calvinisme de Bearn Divisat en siex ecloges (ua longa diatriba anticalvinista en 2622 vèrs e en forma de dialòg).
Fondevila qu'èra lo hilh de Joan de Fondevila, un pastor apostasiat en 1623 e convertit au catolicisme (çò qui l’autregè ua renta, puishqu'èra chic arron de l'Edicte d'integracion). Joan Enric qu'avèva ua sòr e un hrair curat. Monsen Joan Enric de Saleta, evesque de Lescar que ho lo son pairin. Avocat (aquesta qu'ei un deus mestièrs jutjat e regetat dens la ), qu'ei sepelit dehens la glèisa de Lescar (çò qui testimònia d'un cèrt estatut sociau) dab un epitafi latin qui'u mentau com Patronus et poeta facundus en soslinhar que lo dia de la soa mort e ho dolorós per la vila sancera : Haec fuit dies luctus totius civitatis.
La Navèra Pastorala, òbra dramatica bearnesa, que li ei autrejada shens que sia sancerament segur.
La Pastorala deu Paisan
Lo títol sancer (La pastorala de paisan qui cèrca mestièr a son hilh shens ne trobar a son grat) que da un bon resumit d'aquesta òbra qui's trufa en alexandrins deus mestièrs de "doctor" (avocat), "mètge", apoticari e "mèste d'armas". Cada còp lo paisan, après aver escotat a presentar la loas profession peu mètge, l'avocat, l'apoticari e lo militar que concludeish que son emplecs de chic d'interès. Lo son jutjament que bremba las comèdias francesas deu medish temps com, per exemple, en parlant deus mètges e ce hè :
Jo'm cranhi que vosauts hètz tot a la bambòla,
I que hèra sovent que v'i gausatz pecar,
Car jo vei que los maus a tastas vatz cercar ;
Tocant tantòst lo pols, tantòst la tèsta ;
E si deu mau lavetz vosauts pecatz la quèsta,
I qu'au lòc d'un mau hred que prengatz un mau caud,
Vosautes francaments tractaratz l'un per l'aute.
Qu'ei interessant de destacar tanben qu'a maugrat de la rigor e de la riquessa de la lenga bearnesa de Fondevila, l'òbra qu'ei diglossica e que lo mètge que franchimandeja au paisan. L'occitan que consèrva donc lo bèth ròtle, quitament se demora sociaument acantonat.
Lengas nigèrokordofanianas
Las lengas nigèrokordofanianas son una familha de lengas de l'oèst, del centre e del sud d'Africa.
.ma
Referéncias
סיומת אינטרנט Toppdomän
Sainte-Pexine
Sainte-Pexine es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Linac
Linac (Linac en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Eusko
L’Eusko (prefix "basco") qu’ei ua moneda locau introdusida en 2013 a Baiona. Qu’a per tòca principau la promocion de las activitats economicas locaus. 1 Eusko que vau 1 Èuro.
Creacion e objectius
Qu’ei desvolopada per l’association Euskal Moneta.
Devisas e validitat
Que i a bilhets d’1, 2, 5, 10 e 20 Eusko e tanben cartas de pagament.
Tram de Buenos Aires
thumb|200px|left|Estacion de Belgranothumb|200px|Tram dab los enterpaus de l'ancian pòrt vaduts locaus e apartaments.thumb|500px|left|Percors deu tramLo Tram de Buenos Aires (tanben aperat en espanhòl Tren del Este o Tramvía del Este) que ho inaugurat lo 14 de julhet de 2007 dens lo quartièr de Puerto Madero on circula paralelament a l'anciana arribèra deu pòrt. Mantuns projèctes que prevesen la soa extencion. Qu'ei fabricat per l'enterpresa francesa Alstom e qu'ei deu son modèl Citadis 302.
Lo projècte mei solide entà lo son avenidor qu'ei d'arreligar la gara de Retiro dab la carrèra toristica Caminito.
Arrabalde
Arrabalde es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Canalejas de Peñafiel
Canalejas de Peñafiel es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Canillas de Esgueva
Canillas de Esgueva es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Lengas kordofanianas
Las lengas kordofanianas forman un grop de lengas parladas a l'entorn dels monts Noba dins la region de Kordofan en Sodan. Segon los autors, son classadas siá dins lo grop de las lengas nigèrocongolesas, siá consideradas coma un grop de meteissa importància formant l'ensemble de las lengas nigèrokordofanianas.
.md
.md es lo nom de domeni d'Internet per Moldàvia.
Referéncias
סיומת אינטרנט Toppdomän
Adam Mickiewicz
right|250px|thumb|Adam Mickiewicz per Walenty Wańkowicz Adam Bernard Mickiewicz de Poraj (Novogrodek, Polonha, 24 de decembre de 1798- Constantinòble, 26 de novembre de 1855) foguèt un poèta e patriota polonés, l'òbra que ne marca lo començament del Romantisme dins lo sieu país.
Al cors de la siá vida lutèt per l'independéncia de Polonha per çò qu'es de Russia, ont foguèt exiliat dempuèi 1824 per las siás activitats revolucionàrias pendent la siá epòca d'estudiant. Capitèt a s'escapar de Russia, en s'establint en Lausana. Los sieus poèmas abòrdan tèmas nacionalistas poloneses e presentan una image eroïca, se plan melodramatica, de l'arma umana, e una vision byroniana de la libertat e l'eroïsme. Las siás òbras son estadas tradusidas a la majoritat de las lengas europèas. Entre las tradusidas al espanhòl se tròban los poèmas epics Grażyna (1823) e Pan Tadeusz (1834), lo drama Dziady (Los ancessors, 1823), e lo poèma istoric Konrad Wallenrod (1828), qu'es lo relat d'una venjança patriotica, a resultas del coma li calguèt abandonar Russia e s'establir a París.
''Litva! Lo mieu país, sètz vos coma la salut, vos avalorar sol o pòt dire quala vos aja perdut.''
Giraumont (Meurthe e Mosèla)
Giraumont  es una comuna francesa administrada per lo departament de Meurthe e Mosèla de la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|upright 1|left|Pòrta del castèl fòrt de Tichemont.
Bissy-sur-Fley
Bissy-sur-Fley es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha Franca Comtat.
Consòla de jòc
250px|right|thumb|La SNES de Nintendo Una consòla de jòc (var. consòla de juec, consòla de jòcs, o videoconsòla) es una maquina electronica destinada a jogar als videojòcs. Existís dos tipes de consòla :
Istòria
La primièra consòla de jòcs es l'Odyssey, apareguda sus lo mercat en 1972. A la fin de las annadas 1980 e al començament de las annadas 1990, doas entrepresas se disputan lo mercat, Nintendo (amb la NES e la SNES) e Sega (amb la Sega Master System e Sega Mega Drive). Al mièg de la annadas 1990, Sony lança la PlayStation e deven lider del mercat. La generacion seguenta es marcada per l'arribada sus lo mercat de Microsoft e la Xbox e per la retirada de Sega seguida a la mèuca comerciala de la Dreamcast. La PlayStation 2 bat los recòrds de venda de consòla de salon. La sortida de la Xbox 360, de la Wii puèi de la PlayStation 3 inaugura la setena generacion de consòlas. Per las consòlas portadissas, Nintendo domina lo mercat.
Bissy-sur-Fley
Geografia
Petite commune dominée par le château de Pontus de Thyard (1521-1605, seigneur de Bissy) membre de la Pléiade.
Lo Boscat
Lo Boscat (Le Bouscat en francés) es una comuna bordalesa, en Guiana, situada dens lo departament de Gironda e la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Bissy-sur-Fley
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
.me
.me es lo nom de domeni d'Internet per Montenegro.
Referéncias
Toppdomän
Braçac
Quatre comunas d’Occitània se dison Braçac: En Perigòrd i a tanben:
Roger David Kornberg
Roger David Kornberg (n. en 1947) es un bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 2006 per l'estudi de las basas molecularas de la transcripcion eucariotica. Son paire, Arthur Kornberg, recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1959.
Aspariegos
Aspariegos es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Marlioz
Istòria
I i aviá doas distincions a Marlioz :
Il y avait deux seigneuries à Marlioz :
Melanesia
|thumb|right|300px|Mapa de Melanesia, enrodada per una linha ròsa
Melanesia (del grèc μέλας negra, νῆσος illa) significa literalament «illa del monde de pèl negra». Es una region d'Oceania espandida del costat oèst de l'Ocean Pacific fins a la mar d'Arafura, al nòrd e nòrd-èst d'Austràlia. Lo tèrme foguèt utilizat d'en primièr per Jules Dumont d'Urville en 1832 per descriure un grop d'illas geograficament e etnicament diferentas de Polinesia e Micronesia.
Uèi, la classificacion raciala d'Urville apareis inexacta pr'amor qu'ignòra la granda diversitat culturala, lingüistica, sociala e genetica dins l'airal. Pasmens, lo tèrme a una significacion geopolitica e es largament utilizat.
Ferrièiras e Possaron
Ferrièiras e Possaron (Ferrières-Poussarou en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Ferrièiras
Las fòrmas ancianas son : ecclesiam S. Mariae de Feireras, en 940, ecclesiam S. Petri de Ferreriis en 1102, parrochie S. Petri de Ferrariis en 1262, [mansus] de Ferrariis en 1342, de Ferrariis en 1344, ecclesia de Ferrariis en 1351, Ferrieyras en 1442, Ferriere en 1613, prieuré de Ferrières en 1614, Ferrières en 1676, Ferrieres en 1770-72 (mapa de Cassini).
Ferrièiras es format del latin ferrum, « fèrre, fèr », amb lo sufixe -aria, o lor resultat. Lo nom es motivat per de fargas o de minas de fèr. Lo fèrre èra trabalhat aquí ont lo bòsc abondava, ,.
Possaron
Lo molin de Possaron existissiá en 1573. Las fòrmas ancianas son : le moulin Poussarou en 1740-60, M n de Poussarou en 1770-72 (mapa de Cassini). Donava son nom al riu de Ferrièiras e sèrv a destriar lo nom de la comuna de Ferrièiras de las Veirièiras. Pas d'explicacion.
Laura Branigan
Laura Branigan (nascuda en 1952, mòrta en 2004) foguèt una cantaira pop e actritz dels Estats Units d'America.
Luciole (moneda)
La Luciole (francés per luseta) es una moneda locala introdusida en 2015 en Ardecha. A per tòca principala la promocion de las activitats economicas localas. 1 Luciole val 1 Èuro.
Creacion e objectius
Es desvolopada per l’association Lucioles.
Se fusionèt amb lo projècte de la Bogue d’Aubenàs.
Devisas e validitat
I a de bilhets d’1, 2, 5, 10, e 20 Lucioles.
Bèlagarda de Rasés
Bèlagarda de Rasés (Bellegarde-du-Razès en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Bellegarda en 1215, Villa de Bellagarda en 1280, Bellagardia en 1377, Le lieu de Bellegard en 1389-1587, Belegarde en 1594, Belleguarde en 1571, Villegarde en 1389-1589, Bellegarde en 1781. La prononciacion occitana es Bellogárdo, dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc [bɛlɔ'gaɾdɔ]. Oficialament, Bellegarde (nom francés) venguèt Bellegarde-du-Razès en 1936. Garda ven del germanic *wardon, « gardar », wart, « garda », puèi « torre de gaita », puèi « fortalesa » en general; bèla es simplament un adjectiu valorizant. Los noms del tipe Bèlagarda son doncas associats a de fortalesas, de torres de gaita; son presents en Occitània e absents en França pròpiament dita. La sola comuna d'aquel nom i es Bellegarde, dins lo Loiret, e lo nom es un transferiment d'un nom occitan francizat : lo vilatge se disiá Choisy-aux-Loges fins al 6 d'agost 1645, quand son senhor, Roger II de Saint-Lary de Bellegarde (~1562-1646), que sa familha sortiá de Belagarda, dins lo Gers e de Sent Lari, dins la Nauta Garona, instaurèt lo nom novèl. Meteissa explicacion per una comuna d'Arpitània, Bèlagarda de Vauserina.
Istòria
thumb|700px|center|Vista generala de Bèlagarda de Rasés.
Carpio
Carpio es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
.mg
.mg es lo nom de domeni d'Internet per Madagascar.
Longueville-sur-Aube
Longueville-sur-Aube es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
.mg
Referéncias
סיומת אינטרנט Toppdomän
Longueville-sur-Aube
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ièna pigalhada
thumb|right|300px|Crocuta crocuta.
L'ièna pigalhada (Crocuta crocuta) es la mai granda de las iènas. Viu principalament dins la savana africana.
Descripcion
L'ièna pigalhada es reconeissibla a sas aurelhas cortas e arredondidas e a sas patas anterioras relativament longas. Son pelatge de color de sabla amb de tacas negras la diferencia de las autras iènas. Lo pes d'una ièna pigalhada varia entre 40 e 86 kg e sa longor pòt aténher 1,60 m.
Tilhac
Tilhac (Tillac en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Asturianos
Asturianos es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Tilhac
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, Tilhac que veng d'un nom latin d'òme Tilius, dab lo sufixe -acum, latinizacion deu sufixe gallés -ācon. Delamarre qu'estima lo nom Tilios, deu teonime (nom de diu) *tilo-, pòt estar celtic. Shens evocar son origina, Negre causeish lo nom « romanic » de persona Tillius (duas ll), dab lo sufixe -acum. Tilhac qu'èra donc probablament ua anciana grana proprietat antica qui avè per mèste Tilius o Tillius o Tilios.
Tincry
Tincry es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Gura Roșiei, Alba
Gura Roșiei es un vilatge de la comnua de Roșia Montană dins lu județ (departament) d'Alba en Transilvaniá (Romania).
La localitat actuala es pas presenta sur la carta Iosefină de la Transilvaniá de 1769-1773. Son mas indicats lu long de la vau mai d'un bocards (brigalhaires), steamp en romanés, per esbrijonar la peira e en seguida, ne'n surtir los mineraus (aur, argent, coire, metaus rales...), son marcats en alemand Stampf Mühlen o St.m..
Solutrean
thumb|Extension de la cultura solutreana
Lo Solutrean es una de las darrièras fasas del Paleolitic Superior. Se desvolopèt en Euròpa Occidentala entre aperaquí 22,000 e 18,000 avans lo present. Son nom foguèt creat per Gabriel de Mortillet a partir del site preïstoric situat al pè de la Ròca de Solutré, pròp de Macon (Borgonha), e descobèrt e estudiat en 1866 per Henry Testot-Ferry e Adrien Arcelin.
Cronologia e clima
Se desvolopèt en Euròpa Occidentala entre aperaquí 22 000 e 18 000 avC, un periòde geologic extrèmament fred e sec de la Darrièra Glaciacion, apelada Darrièr Maximum Glaciari. Los sites solutreans son coneguts dins dins la val de Ròse, lo sud-oèst de França e la Peninsula Iberica pr'amor que lo clima dins lo nòrd èra tròp rigorós...
Sciéncias de la Tèrra
Lei sciéncias de la Tèrra agropan lei sciéncias que seis objèctes d'estudi son la planeta Tèrra, son atmosfèra e sei mars majoras. Per alargar, lei sciéncias de la Tèrra s'interèssan tanben a l'estudi deis objèctes dau Sistèma Solar.
Lei domenis màgers
Apondèm ai sciéncias de la Tèrra la planetologia, qu'estúdia lei planetas, satellits, asteroïdes, meteorits e cometas.
Fan part dei sciéncias de l'atmosfèra e deis oceans (o mar majoras) :
Caminito
thumb|200px|left|Caminito en [[1939]]200px|thumb|CaminitoCaminito qu'ei ua carrèra pietonièra e toristica de Buenos Aires. Qu'ei un deus simbèu de la ciutat e deu quartièr portuari de La Boca. A l'origina qu'èra un carreròt per on passava ua via de camin de hèr abandonada mei tard.
Lo son nom qu'inspirè la musica d'un deus tango mei famós (compausat per Juan de Dios Filiberto, a maugrat qui las soas paraulas de Gabino Coria Peñaloza en vertat parlen d'ua auta carrèra) : Caminito.
Un pauc com lo quartièr de Montmartre a París, Caminito qu'ei un lòc on s'amassèn artistas (enter eth, lo famós pintre Benito Quinquela Martín) qui e'n hen ua mena de carrèra musèu, vaduda pietonièra en 1959.
Caminita qu'ostenta façadas de taulas pintradas de totas las colors qui bremban las praubas abitacions d'aqueths quartièrs o vivèn immigrats genovés uei entertienguda per'mor deu lor valor istorica e toristica.
Wiener Konzerthausquartett
Lo Wiener Konzerthausquartett o Wiener Konzerthaus Quartett es un qüartet de còrdas austriac, e especialament vienés, fondat en 1934 e que se dissolguèt en 1967.
Istòria
La creacion del qüartet vendriá d'una iniciativa de genièr 1934 : lo Konzertmeister dels Wiener Symphoniker (Orquèstra Sinfonica de Viena), Anton Kamper (1903-1982) e lo primièr altista, Erich Weis (1904-1962) decidiguèron de fondar un qüartet de còrdas. Trobèron lèu lo segond violon, Karl Maria Titze (1909-1963) e lo violoncellista Franz Kvarda (1904-1971). Còpsec, lo novèl qüartet agèt plan de succès. Los quatre musicians, que contunhavan de jogar en orquèstra, passèron en 1938 a l'Orquèstra de l'Opèra d'Estat de Viena e foguèron lèu acceptats als Wiener Philharmoniker (Orquèstra Filarmonica de Viena). Lo qüartet contunhèt ambe'ls meteisses instrumentistas d'aquí a 1958 e coma èran qüartet en residéncia al Konzerthaus (salas de concèrt a Viena), prenguèron lo nom de Wiener Konzerthausquartett,.
thumb|left|360px|Großer Saal (pus granda sala) del Konzerthaus
A partir de 1958, i agèt de càmbiaments dens la composicion del qüartet : arribada de Walter Weller (1939-2015) en tant que segond violon, de Fritz Händschke, alto e de Ludwig Beinl (1928-2011), violoncèl. Quand lo primièr violon Anton Kamper prenguèt la retirada en 1967, lo qüartet se separèt,.
Chasteurós (Endre)
Chasteurós (Châteauroux en francés) es una comuna francesa situada dins lo departament d'Endre e la region dau Centre e Vau de Léger.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Administracion
vinheta|Carta d'Endre emb los cantons noveus ([[2015). {{legend|#99ff55|01 Ardentas}} {{legend|#00d455|02 Argenton}} {{legend|#00aad4|03 Lo Blanc}} {{legend|#cc00ff|04 Buzancei}} {{legend|#8080ff|05 Chasteurós-1}} {{legend|#0066ff|06 Chasreurós-2}} {{legend|#3713c8|07 Chasteurós-3}} {{legend|#ffcc00|08 La Chastra}} {{legend|#93ac9d|09 Essaudun}} {{legend|#decd87|10 Levros}} {{legend|#de8787|11 Nòuvic Sent Sepulcre}} {{legend|#de87cd|12 Sent Gautier}} {{legend|#37c871|13 Valencei}}]] Chasteurós es lo chapluec daus cantons de Chasteurós-1, Chasteurós-2 e Chasteurós-3.
Harold Clayton Urey
Harold Clayton Urey (n. 29 d'abril de 1893 a Walkerton e m. 5 de genièr de 1981) foguèt un quimista american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1934, per sa descobèrta de l'idrogèn pesant.
Biografia
Nasquèt lo 29 d'abril de 1893 a Walkerton, situada a l'estat nòrd-american de Indiana. Après un còrt periòde d'aprendissatge obtenguèt lo 1917 lo títol de zoologia a l'Universitat de Montana, e dintrèt posteriorament trabalhar a la companhiá quimica Barrett de Filadèlfia. Durant la Primièra Guèrra Mondiala se consacrèt a l'investigacion, en contunhant après los sieus estudis a l'Universitat de Califòrnia, ont se doctorèt en quimia l'an 1923. Entre 1923 e 1924 estudièt fisica atomica amb Niels Bohr a l'Universitat de Copenaga, ont se concentrèt en l'estructura de la atòm a l'Institut per la Fisica Teorica de Copenaga.
Entre 1919 e 1924 foguèt professor de quimia a l'Universitat de Montana, entre 1924 e 1929 a l'Universitat John Hopkins, entre 1934 e 1945 a l'Universitat de Columbia, e entre 1945 e 1957 a l'Universitat d'Oxford. Lo 1958 foguèt nomenat professor de l'Universitat de Califòrnia, a San Diego
Doms
Doms (Domps en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Doms en Nauta Vinhana
Toponimia
Per Dauzat e Rostaing, lo nom es aparentat probablament a d'autres : lo Puèi de Doma e lo vilatge peirigòrd de Doma, ont se tròba un pueg remarcable. Es donc un tèrme oronimic (que senhala una nautor), d'origina prelatina. Lo paisatge locau confirma l'ipotèsi : lo vilatge es environat de puegs. L'-s dau plurau ensenha benlèu que n'i a mai d'un, çò qu'es lo cas.