cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sench Astier
Sench Astier (Saint-Astier en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [ʂɛ̃nɕɑː’tje]. Las fòrmas ancianas son Sanctus Astherius, en latin, en 1013, Capella Sancti Asterii, en latin, sens data, (S.) Chasterius, en latin, en 1399, (S.) Chastier, Chastey au segle XVI. Asterius seriá lo nom de dètz sents, dont lo metropolita d'Amasia, mas la vila es vodada au sent locau, mòrt au segle VII. Asterius es un derivat dau grec astêr, que passet en latin e qu'a donat astre en occitan, , ,.
Cartons de Goya
thumbLos cartons de Goya que son òbras d'aqueste gran pintre aragonés que hon realizadas entà servir de modèls entà la Frabrica Reiau de Tapís de Santa Bárbara.
La òbras qu'èra donc lo frut d'ua comanda reiau e ua de la purmèra granas escasenças professionaus de de Francisco Goya. Que representan scenas a còps folcloricas dab personages populars, tematicas de sasons, de caça. Goya qu'avó aquesta oportunitat mercés a l'estatut de pintre de la cort deu son cunhat Francisco Bayeu e après pas s'estar escadut a's har adméter dens l'Academia de San Fernando.
Alfred Wegener
Alfred Lothar Wegener (Berlin, 1 de novembre de 1880 - Groenlàndia, 2 de novembre de 1930) foguèt un scientific, geofisic e meteorològ interdisciplinari alemand, que desvolopèt la teoria de la deriva continentala.
Prèmis e d'aunors
Es sustot conegut per la siá teoria de la deriva continentala (Kontinentalverschiebung), proposicion en 1915. En ela, prepausava l'ipotèsi que los continents se fòrça lentament a l'entorn de la Tèrra. Malgrat aiçò, Wegener poguèt pas demostrar lo mecanisme de la deriva continental, era quau, combinada amb las siás pròvas, fòrça circunstancials, desboquèt en lo fach qu'aquesta foguèt pas acceptada fins al decènni de 1950, quand ja de nombrosas descobèrtas proporcionèron las pròvas sufisentas per provar que la deriva continentala es una realitat.
(1359) Prieska
(1359) Prieska es un asteroïde.
Yao (lenga)
Lo yao (autonim chiyao) es una lenga banto parlada a Malawi, a Moçambic e a Tanzanias.
Retornac
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Luecs e monuments
right|250px|thumb|Glèisa de Sant Joan Baptista : façada meridionala e absida (a drecha) right|250px|thumb|Lo [[chastèl d'Artias sus son còl, vist de la riba opausada de Léger]] right|250px|thumb|Chastèl de Mercuret righ|250px|thumb|[[Maison de La Bourange]] right|250px|thumb|Musèu de las Manufacturas de Dentèlas
(1360) Tarka
(1360) Tarka es un asteroïde.
Beatmasters
The Beatmasters, o simplament Beatmasters, es un grop britanic de musica house anglés. Beatmasters es fondat de caps 1986 per Manda Glanfield (nascuda lo 27 de genièr de 1961) e Paul Carter (nascut lo 27 de mai de 1961), dos acostumats del mitant de las discotècas londonianas emplegats dins l'industria dels jingles publicitaris televisats, industria ont encontran lo que deven lèu lo tresen sòci del grope, Richard Walmsley (nascut lo 28 de septembre de 1962).
EnerJew
right|thumb|300x300px|Logo de EnerJew EnerJew es un movement juvenil josieu que foguèt creat l'an 2013, aquel movement s'actiu dins los païses de la Comunitat d'Estats Independentes, las siás activitats an coma fin crear un ligam profond entre los adolescents josieus e lo sieu eiretatge cultural. EnerJew A crescut a un ritme considerable e l'an 2015 comptava amb 1,800 membres adolescents d'entre 13 e 18 ans, dins 25 vilas de divèrses païses de la region. EnerJew Preten que los joves passen a èsser una part integrala e activa de la comunitat josieva. EnerJew Desvolòpa d'activitats pels joves e promòu la practica del judaisme, perque aqueles gradualment s'intègren dins de la comunitat.
EnerJew Porg als joves las coneissenças necessàrias e las abiletats per venir de membres de las siás respectivas comunitats. Lo movement se concentra en tres areas clau: connexion, continuitat e iniciativa.
Mateo
left|thumb|200px|Mateos davant lo bòsc de Palermothumb|200px|Mateo fileteatUn mateo qu'ei a Buenos Aires ua veitura ipomobila tradicionau, generaument ondrada de fileteado.Se n'ia avut milèrs de cap a la debuta deu sègle XX, non son pas que paucs uei lo dia, destinats aus toristas e poden mei que mei pas sonque circular au quartièr de Palermo, lo son parc e lo Zòo de Buenos Aires.
Aperats placeros (per'mor de s'estanca de plaça en plaça) a l'origina, que deven lo lor nom a la pèça de teatre Mateo de l'escrivan '' Armando Discépolo.
Gondwanateri
Es gondwanateris (Gondwanatheria) sigueren un òrde de petiti mamifèrs semblants a rosegaires que demoraren pendent eth cretacèu enquiar eocèn en es plaeocontinents deth sud.
Es fossils de gondwanateris an sigut trapats en arroques deth cretacèu enquiar eocèn en America del Sud, Madagascar, Índia e Antartida. Possiblaments tanben demoraven en tot eth continent austral de Gondwana.
Era majoritat de còps son classats laguens els alloteris coma grop frair des multituberculosi mès eth sòn classament enqüera ei pas clar. Es scientifics tanben an era opinion qu'aguest grop ei dera madeisha familha des xenartres, un òrde d'America del Sud que conten es perezosi, armadillos e ossi hormiguèrs.
Vozmediano
Vozmediano es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Champgenéteux
Champgenéteux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sainte-Aulde
Sainte-Aulde es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Liga Anseatica
Kontore principal
thumb|right|300px|Bryggen a Bergen/[[Norvègia]]
(1362) Griqua
(1362) Griqua es un asteroïde.
Azkarate
Azkarate en basco o Ascarat en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geofisica
Dins la geofisica se distinguisson doas grandas brancas: La geofisica intèrna e la geofisica extèrna.
Azkarate
Lo nom gentilici qu'ei azkaratear.
Qu'ei situat sus la riba de Niva
Las comunas tòcatocantas que son Ossés e Sent Martin d'Arròsa au nòrd, Izpura a l'èst, Irulegi a l'oèst e Uhart de Cisa e Lasa au sud.
Ligams extèrnes
.
Adrian (emperaire)
Adrian, en latin: Publius Aelius Hadrianus, (24 de genièr de 76 - 10 de julhet de 138), foguèt un emperaire roman. Succediguèt al seu paire adoptiu Trajan en 117 aprèp aver afortit son ligam amb la familha imperiala per son maridatge amb Vibia Sabina, una neboda de Trajan.
Rèine
thumb|left|180px|Bust d'Adrian Emperaire umanista, letrat, poèta, e pro pacific, estacava pas fòrça importància a las conquistas de Trajan sus Eufrates e trenquèt amb la politica expansionista del seu predecessor, li agradava mai de pacificar e organizar l'Empèri tot en afortissent las frontièiras. Foguèt lo primièr emperaire qu'organizèt fixament las limes e qu'apliquèt una politica estrictament defensiva.
Münster (Vestfàlia)
Münster es una vila alemanda del Land de Ren del Nòrd-Vestfàlia. Sa populacion èra estimada a 270 176 abitants en 2005. Sa superfícia totala es 302,91 km². thumb|230px|left|Münster
Ans 1910
../.. | Ans 1880 | Ans 1890 | Ans 1900 |  Ans 1910 | Ans 1920 | Ans 1930 | Ans 1940 | ../..
Maigau
Maigau (en francés Meygal) es una region montanhosa dau Massís Centrau dins lo departament de Naut Léger. Forma lo còr de Velai e son ponch pus naut es Testavoira a 1436 m.
Ans 1910
Istòria
1910 : en Mexic, arrestacion de Francisco Madero que menaçava la reeleccion de Porfiori Diáz. Pasmens, aquò entraïnèt una multiplicacion deis insureccions e l'afondrament dau govèrn centrau marcant lo començament d'un lòng conflicte intèrne. 1911 : en Mexic, abandon dau poder per Porfirio Diaz. Son rivau principau, Francisco Madero, trobèt alora d'aliats au sen dau movement revolucionari mexican coma Pancho Villa ò Emiliano Zapata e organizèt lèu una revòuta dei províncias meridionalas. I installèt un govèrn provisòri e capitèt de negociar un acòrd amb lo grop dei cientificos — un grop de tecnocratas partisans d'un regime centralizat amb un partit unic destinat a enquadrar lei practicas diferentas dau periòde Diáz — e lo desarmament de seis aliats. Una eleccion foguèt organizada que li permetèt de venir president. Pasmens, en causa de l'afondrament dau sistèma Diáz, lo poder de l'Estat demorèt feble e lei trèbols contunièron. 1912 : en Mexic, revòuta d'Emiliano Zapata còntra lo govèrn de Francisco Madero. La causa d'aqueu conflicte foguèt la lentor de l'aplicacion dei reformas agricòlas. 1913 : en Norvègia, adopcion d'una lèi d'extension ai fremas dau drech de vòte e de candidatura ais eleccions (7 de junh). 1913 : perseguida de la Revolucion Mexicana amb un còp d'estat organizat per lei cientificos que mau capitèt (9 - 18 de febrier de 1913). Lo generau Victoriano Huerta aprofichèt lo caòs per prendre lo poder. Lo president Francisco Madero foguèt assassinat e Huerta s'alièt ai cientificos subrevivents e ais Estats Units d'America per se proclamar president. Pasmens, dins lo rèsta dau país, lei combats entre fòrças governamentalas e insureccions rivalas contunièron. thumb|Títol dau New York Times après l'assassinat dau prince eiretier d'[[Àustria-Ongria.]]
Maigau
Es tanben un domeni d'esquí de fons amb aperaquí 40 quilomètres de pistas, entre e  d'altitud, que la partença se situa sus la comuna de Cairièras.
Ans 1910
Istòria
1914 : assassinat dau prince eiretier d'Àustria-Ongria per un nacionalista sèrbe (28 de junh). Decidits a sometre Serbia, leis Austrians mandèron un ultimatum a Belgrad per exigir de participar a l'enquista e per obtenir de sancions duras còntra lei foncionaris sostenent lo terrorisme paneslau. Sostenguda per Russia, Serbia refusèt, çò qu'entraïnèt una declaracion de guèrra. En causa deis alianças entre país europèus, aquò entraïnèt una guèrra generalizada opausant dos blòts centrats a l'entorn de l'Ententuda (França, Russia, Reiaume Unit, Serbia e Belgica) e de la Tripla Aliança (Alemanha e Àustria-Ongria). Lei combats comencèron en aost e tre novembre, l'Empèri Otoman jonhèt leis Empèris Centraus. En revènge, Itàlia chausiguèt de demorar neutra.
1916 : sus lo frònt de l'Èst, lei Rus, après sei reviradas de l'annada precedenta, aprofichèron sa reorganizacion per tornar atacar. L'ofensiva Brussilov li permetèt ansin d'eliminar 500,000 adversaris e de menaçar lei frontieras austrianas. Pasmens, leis Alemands capitèron de leis arrestar gràcias au mandadís de renfòrç importants. De mai, la batalha entraïnèt de pèrdas considerablas dins lei dos camps (aperaquí 1,000,000 de Rus e 1,300,000 d'Austroalemands). La fin de l'annada foguèt marcada per l'intrada en guèrra de Romania dins lo camp de l'Entenduda. Dins aquò, lo país foguèron rapidament batut e la màger part de son territòri ocupat. Lei Rus deguèron i mandar de renfòrç per estabilizar un frònt defensiu.
1916 : temptativa de la flòta alemanda d'atacar una partida de la marina britanica. Pasmens, lei Britanics descubriguèron la manòbra alemanda e mandèron la quasi totalitat de sa flòta. Aquò entraïnèt una importanta navala que s'acabèt per una victòria estrategica britanica maugrat de pèrdas importantas. D'efiech, après aqueu combat, Berlin decidèt de laissar sei naviris dins sei pòrts e de se concentrar sus la guèrra sosmarina.
thumb|right|Soudats britanics dins lo sector d'[[Ypres en 1917.]] 1917 : sus lo frònt occidentau, leis armadas francesas e britanicas organizèron plusors atacas. Per lei Francés, lei resultats foguèron catastroficas amb una desfacha saunosa au Camin dei Damas qu'entraïnèt una crisi prefonda amb una multiplicacion dei mutinariás. Per lei Britanics, lei resultats foguèron pus positius mai leis Alemands capitèron de resistir.
Yanguas
Yanguas es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Ans 1910
Istòria
1917 : en Itàlia, leis Alemands ataquèron dins lei montanhas per susprendre la garnison de Caporetto e rompre lo frònt. Leis Italians perdiguèron 300,000 òmes durant lor retirada avans d'estabilizar lo frònt gràcias a l'arribada de renfòrç francobritanics. thumb|right|[[Fotografia d'una ataca russa en 1917.]]
1919 : après l'armistici de novembre de 1918, de negociacions permetèron de restablir la patz amb Alemanha. D'autrei tractats foguèron tanben signats amb leis autrei poissanças centralas (Àustria, Ongria, Bulgaria, Empèri Otoman...). Entraïnèron la fragmentacion e la disparicion d'Àustria-Ongria e de l'Empèri Otoman, de l'Empèri Rus, l'independéncia de Checoslovaquia, de Iogoslavia, d'Ongria, de Finlàndia, deis estats baltics e la reaparicion de Polonha. Alemanha veguèt sei mejans militars limitats a una armada de 100,000 òmes.
Sciéncias e tecnicas
1910 : creacion de la premiera fòrça aeriana modèrna en França. 1910 : en Alemanha, invencion de la premiera turbina d'explosion que conoguèt d'aplicacions industrialas. 1911 : premiera utilizacion d'un avion per bombardar una posicion enemiga. L'ataca se debanèt lo 1 de novembre e foguèt l'òbra dau luòctenent italian Giulio Gavotti (1882-1939. L'aviator mandèt manualament de grenadas sus de soudats turcs e arabis. L'Empèri Otoman protestèt car l'utilizacion d'aerostats per lo bombardament èra enebida dempuei 1899. Pasmens, Itàlia refusèt de considerar un avion coma un aerostat e aquò entraïnèt l'aparicion progressiva dei bombardiers. 1911 : capitada dau premier apontatge (18 de genier) realizat per l'aviator estatsunidenc Eugene Ely (1886-1911) sus un crosaire modificat per installar una plataforma d'aviacion. Aquò anava permetre lo desvolopament dau pòrta-avions. 1911 : publicacion dau modèl de Rutherford de l'atòm a partir dei resultats de l'experiéncia de Rutherford realizada en 1909. Son modèl prepausèt per lo premier còp l'existéncia d'un nuclèu, concentrant la màger part de la matèria, enviroutat per d'electrons en orbita a l'entorn dau nuclèu. 1911 : descubèrta de la supraconductivitat per lo fisician olandés Heike Kamerlingh Onnes (1853-1926) a partir de l'estudi de mòstras de metaus refrejats a quauquei gras kelvin. 1912 : premiera mission militara aeriana de nuech realizada en març per l'aviator italian Giulio Gavotti (1882-1939). 1912 : en Alemanha, intrada en servici de la premiera mina terrèstra modèrna que foguèt per la seguida largament copiada per leis autrei país. 1912 : l'estudi de la variacion deis estèlas cefeidas permetèt a Henrietta Leavitt (1868-1921) de descubrir una relacion lineara entre periòde de variacion e luminositat mejana que se pòu utilizar per mesurar de distàncias espacialas. 1912 : invencion de la turbina que porta son nom per l'engenhaire austrian Viktor Kaplan (1876-1934). Au contrari dei turbinas ja existentas, presentava l'avantatge de poder esplechar d'un biais eficaç lei cors d'aigas presentant un debit important e de diferéncias d'autor feblas. 1912 : publicacion d'estudis sus la difraccion dei rais X per lo fisician alemand Max von Laue (1879-1960) que li permetèron de donar la premiera explicacion sus la natura dei rais X. Per aquò, recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica 1914.
Helen Adamson
Helen Adamson, tanben coneguda anteriorament coma Hylene (Võru, Estònia, 26 de genièr de 1987) es una cantaira estoniana.
Ans 1910
Sciéncias e tecnicas
1913 : a partir de la teoria quantica, lo fisician danés Niels Bohr (1885-1962) prepausèt son modèl de l'atòm format d'un nuclèu pichon e fòrça compacte enviroutat per d'electrons situats lòng d'orbitas circularas. Aquò permetèt de descriure divèrsei resultats d'espectrografia ò de la fisica dau raionament X e foguèt a l'origina dau modèl modèrne de l'atòm prepausat en 1926 per Erwin Schrödinger. 1913 : invencion dau sistèma de produccion de rais X que porta son nom per lo fisician estatsunidenc William Coolidge (1873-1975). Aquel aparelh permetèt de produrre aisament de raionaments X e favorizèt la generalizacion de son utilizacion en medecina. De mai, a l'ora d'ara, lo Tube de Coolidge es totjorn lo sistèma pus utilizat dins leis espitaus. 1913 : premiera conjectura regardant l'existéncia d'isotòps atomicas per lo Britanic Frederick Soddy (1877-1956). 1913 : premiera sintèsi de PVC per lo quimista alemand Fritz Klatte (1880-1934). Sa produccion industriala comencèt en 1931 e aquela matèria plastica trobèt rapidament d'aplicacions variadas. 1913 : acabament de la mesa au ponch dau procès Haber-Bosch per leis Alemands Fritz Haber (1868-1934) e Carl Bosch (1874-1940) que trabalhavan per la companhiá BASF. Permetent de produrre d'amoniac a partir d'una reaccion entre lo diazòt e lo diidrogèn, favorizèt la produccion d'engrais azotats e sostenguèt largament lo desvolopament de la produccion agricòla qu'aguèt luòc dins lo corrent dau sègle XX. 1915 : premiera utilizacion d'un gas de combat per leis Alemands sus lei frònts rus (31 de genier, mai lo freg empachèt leis obús quimics de foncionar) e occidentau (22 d'abriu). Aquò èra totalament defendut per divèrsei tractats internacionaus. Pasmens, en fàcia dau blocatge de la situacion militara e de l'eficacitat de l'arma quimica, l'utilizacion de gas se generalizèt, especialament dins leis armadas francesa e alemanda.
1915 : publicacion per Albert Einstein de la relativitat generala. I prepausèt d'interpretar la fòrça de gravitat coma la manifestacion de la corbura de l'espaci-temps. Fòrça contestada, aquela teoria marquèt una etapa importanta de l'istòria de la fisica e remplacèt la mecanica classica coma otís de referéncia per descriure lei movements dei sistèmas de talha granda. 1915 : demonstracion de l'ipotèsi regardant l'origina dau cancèr qu'èra estada formulada en 1902 per lo zoologista alemand Theodor Boveri (1862-1915). Aquò venguèt la basa de la teoria modèrna permetent de depintar aqueu tipe de patologia. 1916 : en aplicant lei principis de la relativitat generala au movement de Mercuri, Albert Einstein capitèt d'explicar lo fenomèn d'avança de la planeta a son perihèli. Aquò foguèt la premiera verificacion experimentala de sa teoria. Invalidèt tanben l'existéncia de l'ipotetica planeta Vulcan qu'èra estada formulada en 1859 per Le Verrier. 1916 : premiera utilizacion dau carri de combat sus lo prat batalhier per lei Britanics. Consequéncia de l'aparicion de blindats, leis Alemands desvolopèron la premiera mina terrèstra anticarri (Flachmine 17). 1916 : premiera mesura precisa de la carga electrica de l'electron realizada per Robert Andrews Millikan (1868-1953). thumb|right|[[Fotografia d'un carri Renault FT, basa dei carris de combat modèrnes..]] 1917 : intrada en servici dau carri leugier francés Renault FT-17 que sa concepcion (armament en torrela pivotanta, canilhas desbordantas a l'avans... etc.) venguèt la nòrma dei carris de combat. 1917 : adopcion de l'iperita coma gas de combat. Gràcias au desvolopament de procès industriau de produccion, foguèt lo gas pus utilizat de la guèrra. 1917 : invencion dau premier mortier modèrne per d'engenhaires britanics. 1917 : intrada en servici dau premier pòrta-avions (au sen de la marina britanica). Participèt ai darriereis operacions navalas de la guèrra. 1918 : invencion dau premier canon anticarri per l'armada alemanda que modifiquèt de canons de velocitat auta per rompre lei blindatges dei carris aliats. 1918 : desvolopament e intrada en servici dau premier veïcul de transpòrt de tropas (lo Mark IX britanic). Pasmens, l'utilizacion d'un tau veïcul demorèt limitada fins a la Segonda Guèrra Mondiala.
BBYO
BBYO Abans conegut coma Bnai Brith Youth Organization es un movement juvenil josieu per estudiants adolescents. L'an 2002 lo movement se separèt de l'organizacion de la B'nai B'rith (filhs de l'aliança), e lo grop passèt a se nomenar BBYO.
L'organizacion emfatitza lo sieu modèl de lideratge juvenil, que los caps adolescents son escuelhuts per los sieus companhs a un nivèl local, regional, e nacional, e los se dona l'oportunitat de prene las siás pròprias decisions programaticas. L'apertenença a BBYO se posible per quin estudiant josieu que siá. La siá sieu central es a Washington DC, en lo Districte de Columbia. I a de programas locales per adolescents nomenats BBYO Connect.
BBYO Es organizat en capítols locales de la meteissa manièra que las frairesas e sororitats d'estudiantas. Los capítols masculins son coneguts coma capítols AZA, e als sieus membres los se coneis coma Alephs, los capítols femenins son coneguts coma capítols BBG, foguèron en lo passat doas organizacions independentas, en essent fondadas a l'an 1924 e al 1944 respectivament, aquelas organizacions se convertiguèron en sòrs, doncas totas doas faguèron partida de B'nai B'rith. En qualques comunitats i a de capítols de BBYO que partejan las tradicions de las doas organizacions.
Sirenia
thumb|right|200px|Una [[Trichechidae|Serena]] Los sirenians (òrdre de Sirenia) son de mamifèrs marins erbivòrs.
(1363) Herberta
(1363) Herberta es un asteroïde.
Lil' Louis
right|200px|thumb|Lil' Louis en 2015
Era Barta d'Inard
Era Barta d'Inard (Labarthe-Inard en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge, situada en eth departament dera Hauta Garona e era region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Era Barta d'Inard qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de Gasconha, dera generalitat d'Aush, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Tolosa. Eth vocable dera glèisa qu'es Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Era Barta d'Inard qu'èra deth canton de Sent Gaudenç.
Moissanas
Moissanas (Moissannes en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Projan
Projan (Projan en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Moissanas
Sos abitants s'apelan los Moissanauds.
Projan
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Moissanas
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Moissanas en Nauta Vinhana
Projan
Toponimia
La prononciacion qu'amudeish -n finala, com dens tot lo sud-oèst de Gers. Segon Dauzat e Rostaing, Projan que vengueré d'un nom latin d'òme, Provius, dab lo sufixe -anum. Projan qu'èra donc probablament ua anciana granda proprietat antica qui avèva per mèste Provius. Segon Negre, Projan que vengueré deu nom « romanic » de persona Probianus, shens sufixe.
Administracion
G== Demografia ==
Economia
Viticultura : Costalats de Sent Mont (AOVDQS)
Hattmatt
Hattmatt en alemannisch (Hattmatt en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Le village de Hattmatt est traversé par la rivière la Zinsel. Les villages alentour sont Rosenwiller, Steinbourg, Dossenheim-sur-Zinsel et Imbsheim.
Istòria
Segon la tradicion orala, lo vilatge natal dels Hattmattois seriá Wiesenau (uèi desaparegut) en bordure de Rosenwiller près de Dettwiller. Del temps que la guèrra de las paysans fach rabia, los ostals an incendiat e la populacion décimée. Los qualqu'uns rescapés se demandan alavetz en dialècte WER HAT Hè PARAULA, #çò que significa #que possedís un pré (camp) d'ont l'origina de HATT PARAULA (hattmatt)
D'unas autras fonts afirman Los dos pòbles existissián al meteis temps. Wiesenau Èra un pòble independent de Hattmatt, mai lèu del tipe abitat épars (caseriu) #desaparéisser sens dobte pendent las invasions de las Armagnacs (armengecken) a. Wiesenau Es pas mai mencionat coma pòble après. Existissiá pas doncas mai en lo moment de la guèrra de las paysans de 1525. Aquel #èsser Hattmatt #que #obténer Hanau_Lichtenberg lo fermage del ban del pòble desaparegut. Après un procès en lo moment de la Revolucion, Hattmatt #obténer la proprietat d'aquel ban (1793).
Per çò qu'es del étymologie del nom, la mai plausible es aquela del nom germanique de Hatto associat al suffixe matt (pré). Doncas lo pré de Hatto.
Selon la tradition orale, le village natal des Hattmattois serait Wiesenau (aujourd'hui disparu) en bordure de Rosenwiller près de Dettwiller. Alors que la guerre des paysans fait rage, les maisons sont incendiées et la population décimée. Les quelques rescapés se demandent alors en dialecte WER HAT Hè MOT, ce qui signifie qui possède un pré (champ) d'où l'origine de HATT MOT (hattmatt)
D'autres sources affirment Les deux villages existaient en même temps. Wiesenau était un village indépendant de Hattmatt, plutôt du type habitat épars (hameau) il disparut sans doute durant les invasions des Armagnacs (armengecken) au. Wiesenau n'est plus mentionné comme village après. Il n'existait donc plus lors de la guerre des paysans de 1525. Ce fut Hattmatt qui obtint des Hanau_Lichtenberg le fermage du ban du village disparu. Après un procès lors de la Révolution, Hattmatt obtint la propriété de ce ban (1793).
Sent Bonet la Ribèira
Sent Bonet la Ribèira (Saint-Bonnet-la-Rivière en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Acrophoca
thumb|Acrophoca ère er ancessor des foques leopard modernes. Demorèc pendent eth pliocèn e eth miocèn e ère pas tant adaptada ar aigua coma es foques actuals. Acrophoca ei un genre escantit dera familha des focids es fossils des quals an sigut trapats en Chile e Perú en estrats deth pliocèn e deth miocèn. Acrophoca longirostris ère er ancessor des foques leopard modernes. Es sòns fossils sigueren descurberts prèp de fossils de Thalassocnus e Odobenocetops e tanben animals moderns coma dolfins, audèths deth genre sula e corbs marins.
Descripcion
Acrophoca longirostris siguec descrit en 1981 peth plaeontològ Christian de Muizon. Hèia d'aperaquí 1,5 m de longada. Ère pas tant adaptat tà nadar coma es foques leopard d'aué. Açò vò díder que demorava plan de temps prèp des costes. Probablaments minjava peishi.
Referències
· D. Palmer, The Marshall Illustrated Encyclopedia of Dinosaurs and Prehistoric Animals, Marshall Editions,‎ 1999, 226 p. (ISBN 1840281529)
Orville Gibson
200px|thumb|Mandolinas de GisbsonOrville Gibson (1856 - Chateaugay, Estat de Nòva York, lo 21 d'agost de 1918) que ho un laütièr american de la ciutat de Kalamazoo d'origina britanica qui innovè dens la fabricacion de las mandolinas en bèth s'inspirar de la laüteria deu vriulon (en hornir atau ua barra d'armonia e en bèth horar traucs en forma d' f e en talhan taulas e hons deus instrument en forma de vòuta, com los de vriulon) ; arron que las adaptè entà la guitarra. Que creè atau las mandolinas conegudas com las mandolinas bluegrass (per'mor d'estar estadas emplegadas mei que mei dens aqueste genre de musica) e las guitarras archtop.
Que fondè la soa marca de fabrica qui ei, enquüera au dia de uei, ua de las fabricas màger de guitarras.
Yelo
Yelo es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon. Aperten a la comarca de Tierra de Medinaceli.
Acid gras
Un acid gras es una molecula organica lipidica formada d'una longa cadena idrocarbonada. La granda majoritat es facha d'un nombre par d'atoms de carbòni; los mai comuns son los qu'an 16 e 18, e on un grop carboxil (-COOH) a lor extremitat. Cada àtom de carbòni se jonh al seguent e al precedent per un ligam covalent simple. La formula basica d'una molecula d'acid gras saturat es CH3–(CH2)n–COOH. A l'atom de lors extremitats li demòran liures tres ligams que son ocupats per d'atoms d'idrogèn (H3C-). Los autres atoms an dos ligams liures, que son ocupats egalament per d'atoms d'idrogèn (...-CH2-CH2-CH2...). En general, podèm escriure un acid gras generic coma R-COOH, ont R es la cadena idrocarbonatada qu'identifica l'acid en particular. Los acids grasses son los compausants de qualques lipids coma los graisses (triglicerids), ont l'extremitat de la molecula ont se tròba lo grop carboxil (-COOH) es çò que se combina amb un dels grops idroxils (-OH) de la glicerina (mai corrèctament propanotriòl), en reagir amb ela.
thumb|center|450px|Molecula d'[[acid estearic, un acid gras saturat]] thumb|center|450px|La meteissa molecula representada de manièra esquematica e amb lo grop [[carboxil dissociat]]
Tipe d'acids grasses
Segon la preséncia o l'abséncia de ligams dobles entre los atoms de carbòni, se pòdon distinguir los tipes d'acids grasses seguents:
Segon lo nombre de dobles ligams se pòdon dividir en: Segon lo tipe de doble ligam se pòdon dividir en:
Galip
Galip es un grop de cant polifonic occitan fondat en Gasconha a Bordèu de caps 2019. Reivindica coma sorga d'inspiracion grops e cantaires occitans coma Gacha Empega, lo Còr de la Plana, la Mal coiffée, Pierre Boissiere, Guilhèm Lopez o Joan Francés Tisnèr.
Galip es compausat de Carole Gourg, de Amandine Ramette, de Delphine Lafon e de Jérémie Obispo.
Jérémie Obispo, cosin del cantaire francés Pascal Obispo, es tanben director adjunt de l'Ofici public de la lenga occitana en Aquitània.
Eglòga
Una eglòga es un poëma bucolic, pastoral. Dins l'Antiquitat foguèt praticat per Virgili. Quand arribèt la Renaissença foguèt de mòda tornarmai, especialament jos l'influencia dels Italians (Jacopo Sannazaro). En Occitània foguèt praticat amb excellencia per Pèir de Garròs. Sas 8 eglògas constituisson un vertadièr cap-d'òbra de la Renaissença gascona.
(1365) Henyey
(1365) Henyey es un asteroïde.
Hithouse
Peter Slaghuis, dich Hithouse, èra un discjòquei anglofòn house neerlandés emblematic del genre New beat. Es mai que mai conegut pels dos tubes house Jack to the sound of the underground en 1988 e Move your feet to the rhythm of the beat en 1989.
Lo paure Peter Slaghuis defuntèt dins un accident en 1991.
Laleu
Laleu es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
dins lo un Gautier de Laleu i aviá maridat a Isabelle Gruel, ela meteissa filha de Guillaume Gruel e de Jeanne de Randonnai. Aquel Gruel èra del domeni de Mortoust sièis en Malves sus Huisne. En 1226 figura en una charte en aprovant la venta per Guillaume Léthier del fief de Bellefilière, masatge caseriu de St Hilaire lo chatel, venta facha a la abbaye de la Trappe (cartulaire d'aquela abbaye). En 1237, aquel meteis Gautier, Geoffroy de Illiers, Guillaume de Bubertré, en preséncia de Huon de la Verberie meton finala per un acòrdi amiable a contestations sus tèrras sises a Conturbis comuna de Randonnai (meteissa cartulaire #qu'aicí-dessus).
Au un Gautier de Laleu était marié à Isabelle Gruel, elle même fille de Guillaume Gruel et de Jeanne de Randonnai. Ce Gruel était du domaine de Mortoust sis en Mauves sur Huisne. En 1226 il figure dans une charte approuvant la vente par Guillaume Léthier du fief de Bellefilière, hameau de St Hilaire le chatel, vente faite à l'abbaye de la Trappe (cartulaire de cette abbaye). En 1237, ce même Gautier, Geoffroy d'Illiers, Guillaume de Bubertré, en présence de Huon de la Verberie mettent fin par un accord amiable à des contestations sur des terres sises à Conturbis commune de Randonnai (même cartulaire que ci-dessus).
Autoarpa
En vertat qu'ei ua citara provesida d'un mecanisme qui, quan òm prem un certe boton, non deisha vibrar pas sonque la còrdas qui entran dens un medish acòrd. Que he donc atau lo acòrd tot sol e que permet d'acopanhar aisidament un cantaire. Que's pòt totun tanben jogar melodia complèxas com se hosse ua mena d'arpa (com s'ac hè sus las citaras). L'interpret que pòt donc portar un plèctre a mòda d'anèth suu dit poç e suus autes dits, bagas en mòda d'unglas.
Autoarpa qu'èra a l'origina lo nom de la marca mes qu'ei vadut lo nom generic de l'instrument.
Adelobasileus
thumb|Quauques sceintifics pensen enqüera qu'Adilobasileus siguec er ancesor común de toti es mamifèrs hè 225 milions d'ans. Adelobasileus ei un genre de proto-mamifèrs que demorèc hè 225 milions d'ans, pendent eth triassic. Ei conegut per un troç de cran descurbert ena formacion de Tecovas, en er oèst de Texas.
Hèia 12 cm de longada e ère erbivòr. Adelobasileus ei anterior as mès ancians cynodonts qu'èren pas mamifèrs (Tritylodontia e Thithelodonta) atau coma toti es autes mamaliformes coneguts de hè 10 milions d'ans. De hèt es caracteristquiues deth cran e era sua aurelha interna suggereishen qu'Adelobasileus ei ua forma de transicion demest es terapsides e es mamifèrs deth triassic. Pr'açò se pensa que dilhèu ei er ancessor comun de toti es mamifèrs modernes o dera familha d'aguest ancessor comun. Totun, qu'aguesta teoria enqüera a d'èster demostrada.
Referències
Saint-Gilles-du-Mené
Sant-Jili-ar-Menez en breton ( Saint-Gilles-du-Mené en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Vaux-en-Beaujolais
Vaux-en-Beaujolais en arpitan (Vaux-en-Beaujolais en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
(1366) Piccolo
(1366) Piccolo es un asteroïde.
Organizacion politicoadministrativa de Lituània
thumb|400px|right|Carta dels comtats e municipis de Lituània L’Organizacion politicoadministrativa de Lituània se fa a tres nivèls, que son en plaça dempuèi 1995 :
Vueit
Lo vuege (var. boeide, viude, voeide, void, voit, vud, vuèg, vueit, vuide, vuit ) correspònd en fisica a l'abséncia de tota matèria. Es un estat teoric que s'obsèrva pas dins la realitat car la concentracion de particulas elementàrias es totjorn superiora a zèro dins totei lei regions de l'Univèrs, compres dins lei regions intergalacticas. Ansin, lo tèrme vuege s'aplica tanben a totei leis ambients fisics caracterizats per una pression inferiora a la pression atmosferica.
La nocion de vuege es anciana e son existéncia foguèt demostrada tre l'Antiquitat per lei Romans. Pasmens, en causa de la manca de conoissenças, l'existéncia dau vuege demorèt contestada per fòrça figuras intellectualas. Ansin, a la fin dau sègle XVII, lei trabalhs de Isaac Newton menèron a l'acceptacion de l'existéncia de l'etèr per la comunautat scientifica. Lo vuege « modèrne » es donc un concèpte relativament recent dins l'istòria dei sciéncias. Uei, es devesit en tres definicions adaptadas a la teoria de la relativitat, a la mecanica quantica e ai mecanismes de propagacion dei radiacions electromagneticas. De mai, lei vueges creats per l'òme son l'objècte d'una classificacion particulara segon lor nivèu.
Lo vuege deis atomistas
Lei teorias pus ancianas conegudas sus l'existéncia possibla dau vuege son l'òbra dei filosòfs grècs de l'escòla deis « atomistas » fondada per Leucip (v. 460-370 avC). Aquò èra una consequéncia logica de l'existéncia deis atòms : se la matèria èra compausada de particulas elementàrias insecablas, l'idèa d'un espaci vuege èra necessària per permetre lor evolucion. Sei discípols desvolopèron son idèa. Democrit d'Abdèra (460-370 avC) imaginèt un Univèrs d'una talha infinida constituit d'espaci vuege emplit per de particulas solidas e indivisiblas en movement. Puei, a la fin dau sègle IV avC, l'atomisme foguèt integrat dins la pensada epicuriana, principalament per Epicur (341-270 avC) e Lucrèci (94-55 avC). Un exemple dei concepcions d'aqueu movement es presentat dins lo poèma De rerum natura escrich per Lucrèci vèrs 70 avC.
La refutacion aristoteliciana dau vuege
thumb|right|Reproduccion d'un bust d'[[Aristòtel realizat au sègle IV avC per Lísip.]]
Lo concèpte de vuege prepausat per leis atomistas foguèt pas acceptat per l'ensemble dei filosòfs grècs. Zenon d'Elèa (v. 490-430 avC) metèt en dobte aquela idèas dins sei paradòxas. Empèdocles (v. 490-430 avC) s'i opausèt egalament en supausant que lo « tot es plen ». Sedusenta per leis empiristas dau periòde, aquela concepcion foguèt a l'origina de l'idèa de l’horror vacui desvolopada per Aristòtel (388-322 avC). La refutacion de l'existéncia dau vuege dau fondator dau Licèu aguèt una influéncia fòrça importanta durant l'Antiquitat e l'Edat Mejana.
Sa demonstracion es presentada dins lei capitóls 8 e 9 dau Libre IV de la Fisica. Segon eu, tot còrs pesant que tomba a una velocitat fixa qu'es determinada per la natura. Per la modificar, es necessari de li opausar una resisténcia ò una fòrça violenta. D'un biais erronèu, pensava alora qu'un objècte dètz còps pus pesucs qu'un autre aviá una velocitat de casuda dètz còps superiora. En parallèl, en observant la resisténcia exercida per un fluid au movement d'un mobil, Aristòtel postulèt que la velocitat dins l'aire a respècte de la velocitat dins l'aiga èran dins un rapòrt invèrs a aqueu de lor densitat. Ansin, se l'aiga es dètz còps pus dens que l'aire, un meteis objècte tombarà dins l'aire dètz còps pus rapidament que dins l'aiga. Òr, coma la densitat dau vuege es nulla, lo movement de l'objècte dins aqueu mitan seriá instantanèu, çò qu'es impossible.
En causa de l'influéncia de la pensada aristoteliciana, aquela demonstracion de l'inexisténcia dau vuege demorèt gaire contestada durant mai de quinze sègles dins leis espacis crestians e musulmans.
La querèla dau vuege a la Renaissença
thumb|right|Representacion dau sègle XVII de l'[[experiéncia deis emisfèris de Magdeborg.]]
A la Renaissença, d'experiéncias sus lo vuege, inspiradas per lei pompas romanas, foguèron menadas per Evangelista Torricelli (1608-1647), Gasparo Berti (1600-1643), Marin Mersenne (1588-1648) ò Blasi Pascal (1662-1663). Permetèron de demonstrar l'existéncia dau vuege e d'explicar lo foncionament dei pompas dau periòde. Pasmens, aquò entraïnèt en realitat lo començament d'una lònga querèla entre partisans e adversaris de l'existéncia dau vuege. D'efiech, René Descartes (1596-1650), ostil a l'idèa dau vuege, introduguèt la nocion de materia subtilis, un compausat subtiu e imperceptible que permetiá d'explicar lei fenomèns observats sensa utilizar lo concèpte de vuege. Leis intellectuaus pròches de l'aristotelisme, coma Thomas Hobbes (1588-1679), s'opausèron tanben a l'existéncia dau vuege. Ansin, en causa de l'influéncia d'Aristòtel e de Descartes, la question dau vuege venguèt un subjècte sensible dins leis acadèmias.
En 1654, Otto von Guericke (1602-1686) fabriquèt la premiera pompa capabla de crear un vuege artificiau. L'experiéncia publica deis emisfèris de Magdeborg li permetèt de demostrar l'existéncia de la pression atmosferica. Per aquò, aspirèt l'aire contengut dins una esfèra metallica de 40 cm. Puei, utilizèt de cavaus per separar lei dos emisfèris que formavan l'esfèra. Durant lo premier assai, lo 8 de mai de 1654, realizat en preséncia de l'emperaire Ferdinand III, 15 cavaus poguèron pas separar lei dos emisfèris. Pasmens, en causa dau desvolopament de l'idèa d'etèr, l'existéncia dau vuege foguèt pas una conclusion deis experiéncias de Guericke.
L'etèr gravitacionau
La publicacion de sei trabalhs sus la gravitacion per Isaac Newton (1643-1727) marquèt una revolucion dins lei sciéncias. Pasmens, Newton èra gaire content de la transmission instantanèa de la fòrça dins lo vuege. Ansin, adoptèt l'idèa de la materia subtilis, venguda l'etèr. Segon eu, aquela matèria emplissiá l'Univèrs e permetiá la transmission deis efiechs. De consideracions teologicas foguèron a l'origina d'aquela adopcion. Per Newton, aquò aviá l'avantatge d'explicar la transmission de la volontat divina. Pus tard, lo mantenement de l'etèr foguèt necessari, dins lo quadre de la mecanica classica, per dispausar d'un referenciau absolut en fisica.
L'etèr luminifèr e l'etèr de Maxwell
thumb|right|Retrach de [[James Clerk Maxwell.]]
A partir dau sègle XVII, un important debat se debanèt per determinar la natura ondulatòria ò corpusculària de la lutz. Lòng e complèx, veguèt pauc a pauc l'adopcion dau modèl de la lutz ondulatòria. Òr, segon lei conoissenças dau periòde, la propagacion d'una onda necessitava un mitan per se propagar. L'etèr trobèt ansin una segonda confiermacion de son existéncia ais uelhs dei fisicians. De mai, l'estudi dei fenomèns luminós permetèt de desvolopar de modèls diferents d'etèr. Per exemple, l'etèr « luminifèr » aviá un comportament rigid a respècte deis ondas electromagneticas, çò que permetèt sa transmission, mai opausava ges de resisténcia au movement deis objèctes materiaus.
Durant la segonda mitat dau sègle XIX, lo desvolopament de l'electromagnetisme entraïnèt la formulacion de modèls novèus integrant lei descubèrtas dins lei domenis dau magnetisme e de l'electricitat. Ansin, James Clerk Maxwell (1831-1879) prepausèt un modèl d'etèr capable de sostenir la formacion dei linhas de camp de sa teoria sus l'electromagnetisme. Segon eu, l'etèr presentava d'analogias importantas amb lo corrent electric. Vèrs la fin dau sègle, la descubèrta de similituds creissentas entre la lutz e leis autreis ondas electromagneticas permetèt finalament de considerar una unificacion dei modèls diferents. Pasmens, lo refús d'acceptar la natura corpusculària de la lutz empachèt de trobar una teoria eficaça en despiech deis esfòrç menats per Heinrich Hertz (1857-1894).
L'inexisténcia de l'etèr
thumb|right|[[Fotografia de l'interferomètre utilizat per Michelson e Morley en 1887.]]
Entre 1881 e 1887, Albert A. Michelson (1852-1931) e Edward Morley (1838-1923) menèron d'experiéncias d'optica destinadas a demostrar l'existéncia de l'etèr « luminifèr ». Son objectiu èra de mesurar la diferéncia de velocitat de la lutz entre doas direccions perpendicualas a dos periòdes separats de sièis mes. Pasmens, maugrat plusors assais e l'integracion sistematica de totei lei progrès tecnics permetent de melhorar la precision deis aparelhs utilizats, trobèron totjorn una diferéncia nulla.
Leis dos autors de l'experiéncia concluguèron inicialament que l'efiech cercat èra inferior a la precision de lor interferomètre. Pasmens, segon lei conoissenças dau periòde, la diferéncia esperada èra quatre còps superiora a la precision dau dispositiu. Ansin, a la fin dau sègle XIX, l'idèa d'una velocitat de la lutz constanta foguèt pauc a pauc acceptada per una partida de la comunautat scientifica. Coma l'etèr èra estat premier imaginat per servir de referenciau absolut en fisica, son existéncia foguèt tanben lentament contestada.
Lo vuege dins la relativitat
thumb|right|[[Fotografia d'Albert Einstein.]]
Dins aquò, se fau nòtar lo revirament d'Einstein sus la question de l'etèr. Tre leis ans 1920, metèt en dobte l'existéncia d'un espaci fisic sensa matèria fisica. En plaça, tornèt avançar l'idèa de l'existéncia d'una mena d'etèr emplissent l'espaci. Aqueu cambiament illustra lei contradiccions que travèrsan la comunautat scientifica sus lo subjècte dempuei l'aparicion de la sciéncia modèrna. Pasmens, lei dobtes d'Einstein menèron pas a una restauracion de l'etèr, especialament après la mesa en plaça dau modèl dau Big Bang que permet d'explicar lo vuege actuau de l'Univèrs.
Lo vuege « perfècte »
Lo vuege « perfècte » (ò vuege « classic ») es un modèl de vuege utilizat dins lei descripcions de l'electromagnetisme. Correspònd a la vision dau vuege eissit de l'inexisténcia de l'etèr au començament dau sègle XX. A lei proprietats seguentas :
Lo vuege quantic
thumb|right|[[Video d'una experiéncia mostrant una amplificacion dei fluctuacions dau vuege (dins l'anèu roge).]]
Dins lo vuege EDQ, lei camps electrics e magnetics an de valors mejanas nullas mai de variàncias non nullas. Aqueu fenomèn es a l'origina de l'aparicion dei fluctuacions dau vuege car permet la creacion de pareus particula-antiparticula que son immediatament anequelidas. Dichas « virtualas » en causa de sa durada de vida fòrça brèva, aquelei particulas engendran una activitat energetica que correspònd a l'energia dau vuege. Aquelei fluctuacions son un fenomèn omnipresent de la teoria quantica dei camps e d'experiéncias, coma l'escart de Lamb, an permés d'observar de fenomèns prevists per aquela teoria.
Efiechs sus la santat
thumb|right|[[Fotografia de l'astronauta Bruce McCandless II durant una sortida dins lo vuege.]]
Leis animaus e leis èssers umans plaçats dins lo vuege pèrdon consciéncia après quauquei segondas. Pòdon morir en causa d'una manca d'oxigèn en quauquei minutas. Pasmens, au contrari d'un crèire frequent dins la cultura populara, lei simptòmas d'aqueu decès son pas espectaclós. D'efiech, lei teissuts organics que compausan l'organisme son pron elastics e resistents per mantenir una pression intèrna sufisenta per empachar l'ebullicion de son aiga. En revènge, son pas capables d'empedir la formacion de bofigas de gas dins lei vaissèus sanguins. Ansin, segon d'experiéncias menadas sus d'animaus dins leis ans 1960, una exposicion au vuege de quauquei desenaus de segondas (fins a 90 s dins leis assais) laissa ges de sequèla a un mamifèr. En delà, la mòrt es quasi sistematica en causa dei complicacions entraïnadas per la preséncia de gas dins lo sistèma circulatòri.
Per aquelei rasons, lei personas que trabalhan dins lo vuege dèvon portar de combinasons especialas. En particular, es lo cas deis astronautas que son susceptibles d'intervenir dins de vueges fòrça avançats coma la superficia de la Luna. Per aquò, dispausan de plusors tengudas. La pus coneguda es l'escafandre que permet d'assegurar l'estanqueïtat entre l'interior de la combinason espaciala e lo mitan exterior. Pòrtan tanben un vèstit elastic capable de comprimir l'organisme en cas de pèrda d'aire. Aquela tenguda permet alora d'empachar l'aparicion de bofigas de gas dins lo sang fins a de pressions de l'òrdre de 2 kPa.
Lei plantas presentan una resisténcia superiora ai mamifèrs coma l'an mostrat de tèsts de 30 mn realizats sota una pression de 1,5 kPa. Certaneis organismes extrèmofils, coma lei Tardigrada, pòdon subreviure au vuege espaciau durant plusors setmanas.
Pompa de vuege
thumb|right|Seccion d'una [[pompa turbomoleculara.]]
Una pompa de vuege es un tipe de pompa que permet d'extraire l'aire, ò un autre gas, contengut dins una encencha sarrada per i demenir la pression. N'existís plusors modèls diferents que son generalament classats en foncion dau vuege recercat. Lo « vuege industriau » es un vuege de qualitat bassa caracterizat per de pressions anant de 100 Pa a la pression atmosferica. Pòu èsser obtengut amb de pompas de vuege e, sovent, amb de pompas tradicionalas. Leis autrei vueges, en revènge, necessitan la mesa en òbra d'aparelhs especiaus.
Lo vuege primari se situa entre 0,1 e 100 Pa. Existís fòrça tecnologias per l'obtenir coma l'ejector, la trompa d'aiga, la pompa de membrana, la pompa de paleta, la pompa de piston, la pompa de mercuri, la pompa d'anèu liquid, la pompa Roots e la pompa eissucha. Lo vuege segondari se situa entre 10-6 e 0,1 Pa. Dos sistèmas principais permèton son obtencion : lei pompas turbomolecularas que recampan un ensemble fòrça divèrs d'instruments e lei pompas de difusion. Enfin, l'ultravuege se situa entre 10-9 e 10-6 Pa. Es generalament obtengut per de pompas ionicas, de pompas de sublimacion, de pompas criostaticas e de pompa criogenicas. Dins certanei cas, es possible de fabricar un vuege donat en combinant plusors modèls de pompa.