cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Indonesia
Economia
En 2014, lo PIB indonesian èra de 856,1 miliards de dolars siá 3,376 $/ab. Dempuei leis annadas 2000, conoís una creissença importanta sostenguda per lo prètz aut deis exportacions de matèrias premieras e Indonesia fa partida dei poissanças economicas emergentas. Sei partenaris principaus son principalament dei país asiatics e leis Estats Units d'America. Ansin, en 2013, sei practicas pus importantas èran Japon (14,8% deis exportacions), China (12,4%), Singapor (9,1%), leis Estats Units (8,6%), Índia (7,1%), la Corèa dau Sud (6,3%) e Malàisia (5,8%). La meteissa annada, sei fornisseires principaus èran China (16% deis importacions), Singapor (13,7%), Japon (10,3%), Malàisia (7,1%), la Corèa dau Sud (6,2%), Tailàndia (5,7%) e leis Estats Units (4,9%).
Agricultura
30,1% de la superficia dau país es cultivable. En 2014, l'agricultura formava 14,2% dau PIB indonesian e emplegava 38,9% de la man d'òbra activa siá aperaquí 50 milions de trabalhaires. Presentava un aspèct contrastat amb de posicions fòrtas sus certanei culturas d'exportacions coma l'òli de palma (1 reng mondiau), lo cauchó (2), lo cafè (4) ò lo cacau (3) e de despendéncias sus mai d'una cultura alimentària coma lo blat, lo lach, la carn ò lo sojà. La superficia mejana dei tenements es de dos ectaras mai certanei, especialament aquelei destinats a l'exportacion de l'òli de palma, pòdon agantar de miliers d'ectaras.
Agantar la seguretat alimentària es un objectiu important dempuei l'independéncia, magerament per certanei produccions produccions jutjadas estrategicas. Pasmens, una partida de la populacion contunia de patir d'insufiséncias alimentàrias. En 2014, lei produccions alimentàrias pus importantas èran lo ris, lo maniòc, lo gròs blat, la trufa e la cana de sucre. L'autosufiséncia èra realizada per lo [ris]] mai pas per lo gròs blat ni lo sucre. Lei produccions de fruchs principalas èran la nòse de cocòt (1), la banana (6) e la manga (4). Una partida importanta èra exportada. Leis espècias èran una autra fònt d'exportacions, magerament lo pebron e lo pebre. En revènge, Indonesia èra importatritz de cebas, de pomas, de mandarinas e d'arachidas.
Lo capitau d'Indonesia èra de 15,4 milions de bovins, de 17,5 milions de caprins, de 11,4 milions d'ovins, de 7,8 milions de pòrcs, de 1,3 milions de bufles e de 1,427 miliards de galinas. Lo país deviá importar una partida de sa consumacion de carn mai èra auto-sufisent en polalha.
Lo desvolopament important deis exportacions d'òli de palma es vengut un enjòc major per l'agricultura indonesiana gràcias ai revenguts eissits de son exportacion. Pasmens, es tanben un problema important en causa de la multiplicacion dei superficias cultivadas que son a l'origina de desgradacions de l'environament (desforestacion, disparicion de biodiversitat... etc.), d'un agravament dei conflictes fonsiers entre pichons proprietaris e grandei companhiás internacionalas ò dei conflictes intèrnes (Nòva Guinèa Occidentala) e d'una aumentacion de la despendéncia de l'economia indonesiana a l'agitacion dei mercats internacionaus.
Ressorsas minieras e industria
En 2014, lo sector minier e industriau representava 45,5% dau PIB e 13,2% deis emplechs. Indonesia es dotada de ressorsas naturalas non negligiblas. Pasmens, l'importància de sei besonhs necessitava d'importacions importantas, compres de matèrias premieras ò de bens localament produchs. Ansin, regardant lo sector minier, lo país a de jaciments de petròli (21 reng mondiau) e de gas naturau (15) e èra membre de l'OPEP fins a 2008. Dins aquò, aquelei jaciments èran en cors d'agotament ò avián besonh d'investiments per esplechar de resèrvas d'accès pus malaisat. Aquò aguèt per consequéncia una demencion de la produccion dempuei la fin dau sègle XX e la transformacion d'Indonesia en importator net d'idrocarburs. La produccion de carbon conoissiá un desvolopament major qu'es venguda una prioritat deis autoritats (74 Mt en 1999, 235 Mt en 2011 siá lo 5 reng mondiau).
En fòra deis idrocarburs, lo territòri indonesian contèn de ressorsas mineralas importantas, especialament de baucita (14), d'argent, d'estanh (1), de coire (13), de niquèl (2) e d'aur (12). Lei tres premiers metaus son esplechats e exportats dempuei de decennis. Leis autrei èran l'objècte de plans d'expansion de part dau govèrn e de companhiás internacionalas.
L'industria indonesiana èra relativament diversificada amb un sector fòrça important qu'èra aqueu dau textil. D'efèct, amb 13,7 miliards d'exportacions en 2012, representava alora aperaquí 8% deis exportacions totalas dau país. Lo papier, l'electronica, la quimia e la transformacion dei ressorsas naturalas produchas en Indonesia (metallurgias dau coire, de l'estanh e dau niquèl e fabricacion de pneumatics ò de contraplacat) formavan leis autrei sectors industriaus majors e èran generalament exportators de bens. En parallèl, Indonesia importava de maquinas otís, divèrseis equipaments electronics, divèrsei produchs quimics ò farmaceutics e de carburants.
Servicis
Lo sector terciari formava 40,3% dau PIB e 47,9% de la man d'òbra activa. Èra principalament basat sus lo comèrci pichon amb aperaquí 50 milions d'entrepresas de talha pichona en 2012. Lei sectors majors dei servicis en Indonesia èran lo torisme, la finança, lo transpòrt e lei telecomunicacions. Pasmens, la manca d'investiments ò lei conflictes intèrnes e de catastròfas naturalas per lo sector toristic (atemptats de Bali en 2002, gripa aviària en 2005... etc.) èran una fònt de dificultats per son desvolopament.
Arquitectura
Indonesia a un patrimòni arquitecturau fòrça ric gràcias a sa diversitat culturala, istorica e geografica e ai cambis realizats amb lei diferenteis envaïsseires, colons, missionaris e marchands liats a l'archipèu. Ansin, maugrat una influéncia importanta de l'arquitectura indiana, se pòu observar d'influéncias chinesas, aràbias e europèas.
L'arquitectura religiosa a tradicionalament un ròtle major dins lei diferenteis illas, especialament en Java. D'efèct, l'adopcion dau modèl politic de la societat indiana ai sègles VII-VIII entraïnèt l'aparicion d'estructuras religiosas sofisticadas bastidas per lei princes bodistas e indós. Lei premierei foguèron aquelei dau complèx dau Plan de Dieng que formavan un ensems de 400 temples pichons que 8 existisson totjorns. Au sègle IX, acomencèt la bastida de santuaris de talha granda coma lo santuari de Prambanan ò lo temple de Borobudur. La geometria e, sovent, la verticalitat son de caracteristicas importantas d'aqueu periòde. A partir dau sègle XV, l'arribada de l'islam entraïnèt la construccion d'una tiera d'edificis religiós novèus, especialament de mosquetas, per lei besonhs dei fidèus e per afirmar la poissança de la religion novèla. Pasmens, l'influéncia aràbia es febla dins l'aparéncia d'aquelei bastiments que mesclan sustot l'arquitectura indonesiana dau periòde amb de trachs chinés coma per la Granda Mosqueta de Yogyakarta que sa teulissa s'inspirèt de l'arquitectura indó. L'arquitectura aràbia se difusèt pas avans lo sègle XIX. Lei mosquetas d'aqueu sègle, magerament aquelei de Sumatra, adoptèron un estile pus pròche dei construccions d'Orient Mejan amb, per exemple, l'adopcion dau dòma coma per la Granda Mosqueta de Baiturrahman. Dempuei l'independéncia, aquela tendància s'es renfòrçada e illustra lo raprochament dei rites indonesians d'un islam pus ortodòx.
Escultura
En parallèl de son patrimòni arquitecturau, l'archipèu indonesian a una lònga tradicion esculturala que comença amb l'existéncia de monuments megalitics en Sumatra, en Java ò en Sulavesi. Per la seguida, cada pòble desvolopèt lo sieu estile centrat sus la representacion dei reires, d'animaus ò de divinitats, generalament sota la forma d'estatuas ò de mascas de fusta. A partir dau sègle VIII, l'adopcion dau bodisme e de l'indoïsme entraïnèt l'adopcion de la pèira coma materiau. L'escultura foguèt alora utilizada tant per realizar d'òbras independentas coma de representacions de divinitats que per ornar lei temples. Uei, aquò es a l'origina d'una escultura diversificada, especialament en Bali e en Java.
Pintura
Indonesia a un art picturau ric mai qu'èra unicament destinat a la decoracion deis edificis religiós avans l'introduccion de la pintura europèa au sègle XIX. Leis artistas dau periòde religiós son anonims car l'importància èra la representacion dei divinitats e deis esperits superiors. Coma per leis autreis arts, la diversitat culturala de l'archipèu favorizèt l'aparicion d'estiles variats coma l'art decoratiu kenyah basat sus de simbòls eissits de formas naturalas, l'art geometric toraja ò lei pinturas religiosas de Bali.
Musica
Consequéncia de sa diversitat culturala, de centenaus de musicas diferentas existisson en Indonesia. Son sovent utilizadas per acompanhar lo teatre e la dança. Entre leis estiles pus coneguts, se pòu citar lo gamelan qu'utiliza d'instruments de percussion, lo tembang e lo kacapi suling apareguts dins lo corrent dau sègle XX sota l'ocupacion neerlandesa. Dins leis annadas 1920, lo gamelan fusionèt amb lo kroncong, musica apareguda au sègle XVI amb l'arribada dei Portugués, per formar lo langgam java. Amb la democratizacion, la musica occidentala acomencèt de se difusar dins lo país e tanben de se mesclar amb lei musicas localas. Ansin, son apareguts per exemple un hip-hop indonesian ò un jazz indonesian.
Literatura
Mai que d'un pòble indonesian a una literatura pròpria e relativament vièlha, especialament en Java e en Bali que son de centres de poder ancians e qu'an una literatura comuna fins au sègle XVI. Es coneguda per d'epopèias e d'elògis depintant lei rèines dei rèis dau periòde. Dos òbras, lo Nagarakertagama de Mpu Prapanca (1365) e lo Pararaton (entre 1481 e 1600), i an una gròssa importància. Puei, a la fin dau sègle XVIII, lo periòde brèu de patz separant la fin dei guèrras de succession e lei guèrras de Java favorizèt un novelum literari fòrça important dins lei Corts dei princes e dei sultans. Son cap d'òbra foguèt la Serat Centhini qu'es una epopèia mistica d'aperaquí 200,000 probablament escricha en 1814 a la demanda dau prince de Surakarta.
En fòra de Java, Sunda e lo sud de Sulavesi presentan de literaturas ricas que donan tanben una importància gròssa ais epopèias. La pus famosa, La Galiga, foguèt l'objècte d'una mesa en scena en 2004. Dins l'oèst de l'archipèu, la difusion de l'islam favorizèt l'aparicion d'una literatura en malés. Lei racòntes eroïcs i an una plaça importanta coma dins lo rèsta deis illas mai apareguèron pereu de tèmas religiós.
Après lei guèrras de Java, una literatura indonesiana se formèt pauc a pauc e lo premier roman modèrne foguèt publicat en 1922. Dins leis annadas 1960, plusors autors, mai ò mens liats au PKI ò fòrça influenciats per la literatura chinesa, foguèron a l'origina d'una literatura dinamica. Pramoedya Ananta Toer i ganhèt una fama internacionala e es probablament l'autor indonesian pus conegut dau sègle XX. Pasmens, sota la dictatura de Suharto, la literatura foguèt pas una prioritat dau regime e la màger part deis intellectuaus, compres leis escrivans, subiguèron la repression ò la censura. Dempuei la casuda de Suharto, la literatura indonesiana conoís un desvolopament novèu e de debats regardant sa definicion e lo ròtle deis influéncias malesas e chinesas.
Teatre e dança
Lo teatre e la dança indonesians se pòdon devesir entre un ensems tradicionau e un movement occidentau. Lei formas tradicionalas mesclan generalament teatre e dança au sen d'espectacles pròpris a cada region e pòble dau país. Son generalament liadas a d'eveniments importants de la vida coma de maridatges, de fèstas de vilatge... etc. Tres formas de teatre tradicionau son relativament famosas que son lo teatre mascat de Bali, lo wayang kulit, un teatre d'ombras amb de mariòtas clòtas de cuer, de Java e lo wayang golek, teatre de mariòtas de fusta, aparegut dins lo corrent dau sègle XVIII dins leis estats musulmans sota influéncia chinesa. Lei danças tradicionalas acompanhavan generalament leis espectacles teatraus mai an tanben de ròtles religiós, ceremoniaus, rituaus ò protocollaris. Entre lei pus conegudas, se pòu citar lo dangdut, lo pendet, lo legong, lo serimpi, lo bedhaya e lei quatre escòlas de danças de Cort. Dins certaneis endrechs, de danças vengudas d'Euròpa son vengudas tradicionalas coma lo katrili (quadrilha) ò la polineis (polonesa) amb d'adopcions rapidas per de pòbles coma lei Minahasas dau nòrd de Sulavesi.
Vincent Price
Vincent Leonard Price Jr. foguèt un actor de cinèma dels Estats Units d'America.
Indonesia
Teatre e dança
En parallèl d'aquelei formas artisticas tradicionalas, lo teatre e la dança occidentaus se son desvolopats dempuei l'independéncia.
Cinèma
Lo cinèma faguèt son aparicion en Indonesia en 1926 amb un film mut realizat en 1926 per lei Neerlandés G. Kruger e L. Heuveldorp. Venguèt rapidament popular e foguèt utilizat tant per lei Japonés que per lo govèrn de Sukarno coma otís de propaganda. Un organ de censura foguèt ansin creat e l'importancion de films estrangiers foguèt enebida fins ais annadas 1990. Lei tematicas principalas d'aqueu periòde foguèron lo nacionalisme indonesian e, segon lei periòdes, de sentiments anti-Occident.
Dins leis annadas 1980, l'industria cinematografica capitava de produrre mai d'un centenau de films cada annada. Pasmens, conoís un certan declin dempuei leis annadas 1990 en causa de l'importacion de films estrangiers. Per exemple en 1993, solament 37 films foguèron produchs. Pasmens, la casuda de la dictatura de Suharto a permes l'emergéncia d'un movement de realizators independents.
Voltesac
Voltesac o Votasac (Voutezac en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Arahal
Arahal es un municipi de la província espanhòla de Sevilha dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Felix Mendelssohn Bartholdy
Felix Mendelssohn (n. Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy en 1809, m.1847), foguèt un important compositor classic del Romantisme alemand.
Florença
Florença o benlèu Florenci (Flourènci, Flourènço en nòrma mistralenca; Firenze en italian) es la capitala de la region italiana de Toscana.
Lo gentilici es florentin, a (mistralian: flourentin, o ).
La populacion de la ciutat es de 378.236 habitants, mas en considerant las localitats que l'enròdan, arriba a far una aglomeracion urbana d'aperaquí un milion e mièg d'abitants.
En l'Edat Mejana foguèt un important centre cultural, economic e financièr. Coneguèt la seuna epòca de major esplendor après de l'instauracion del Grand Ducat de Toscana jos la dominacion de la dinastia Medici. Florença es lo nuclèu urban qu'aguèt per origina en la segonda mitat del sègle XIV lo movement artistic e cultural nomenat Renaissença, e es considerada un dels brèces mondials de l'art e de l'arquitectura. Aital, es remarquable per la seuna riquesa arquitecturala e los seus musèus. Son centre istoric foguèt declarat Patrimòni Mondial de l'Umanitat en 1982, amb d'òbras medievalas notablas coma la copòla de Santa Maria del Fiore, lo Ponte Vecchio, la Basilica de Santa Crotz, lo Palazzo Vecchio e de musèus coma l'Uffizi, lo Bargello o la Galaria de l'Acadèmia de Florença, que aculhís lo David de Miquel Àngel.
Comunas limitròfas
Bagno a Ripoli, Campi Bisenzio, Fiesole, Impruneta, Scandicci, Sesto Fiorentino.
Monuments
thumb|280px|right|... Façada de la sinagòga
Flexbourg
Flexburg en alemannisch (Flexbourg en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
La Peirusa
La Peirusa, (La Péruse en francés) es una anciana comuna lemosina, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas. Dempuei lo de genier de 2019, es una comuna delegada de Terras de Nauta Charanta.
Segon Xavier Lansade, lo parlar de la comuna es lo lemosin.
Geografia
miniatura|gaucha|Paisatge agricòla pres de La Peirusa.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Lista daus maires
miniatura|dreita|Roge: La [[Comunautat de comunas de Charanta Lemosina|CC de Charanta Lemosina dins Charanta A. Frontiera òc/oïl<br/ >B. Comunas occitanas<br/ >C. Comunas emb un bocin occitan<br/ >D. Comunas peitavinas-sentongesas]]
Economia
miniatura|gaucha|Cafè-restaurant, lo "bar daus amics".
Luecs e monuments
miniatura|gaucha|Lo monument daus mòrts.
Arrondiment de Miranda
L'arrondiment de Miranda qu'ei ua division administrativa gascon, situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Composicion
Lista deus ancians cantons (avant 2015) de l’arrondiment de Miranda :
Quilhan
Quilhan (Quillan en francés) es una anciana comuna lengadociana situada dins lo departament francés d'Aude e la region administrativa d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. La vila se tròba a 300 m d'altitud, dins la val nauta d'Aude. Dempuèi lo 1èr de genièr 2016, Quilhan a fusionat ambe Brenac per formar una comuna novèla que gardèt lo nom de Quilhan.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Charles Townes
thumb|250px|Charles H. Townes (a man drecha) amb Roderic Pettigrew en 2007 Charles Hard Townes (Greenville, Carolina del Sud, 28 de julh de 1915 – Berkeley, Califòrnia, 27 de genièr de 2015) foguèt un fisician e universitari american. Venguèt famós per son prètzfach sus la teoria e l'aplicacion del masèr. Ganhèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1964 amassa amb Nikolay Basov e Alexander Prokhorov.
Nottinghamshire
Nottinghamshire es un comtat non-metropolitan e un comtat ceremonial de l'Anglatèrra.
Aznalcázar
Aznalcázar es un municipi de la província espanhòla de Sevilha dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
Las cantas de l'album 12 recèptas de J. A. Lespatlut pareishut en 2004.
L’Estrangèr Rogèr Lapassada
Un dia qu’arribarà,
vestit de blau com la matiada,
que trucarà au portalèr,
Sent Vincenç de Conasac
Sent Vincenç de Conasac (Saint-Vincent-de-Connezac en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
Que diseràn, en hant un maishant uelh :
? Quí ei ?
Quauque pacant escapat de galèras !
Sent Vincenç de Conasac
thumb|left|200 px|Molin de vent dins lo borg.
Miramont de Comenge
Miramont de Comenge (Miramont-de-Comminges en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge, en Nebosan, situada en eth departament dera Hauta Garona e era region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Sent Vincenç de Conasac
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
Los mainats s’estujaràn devath la taula.
Las hemnas vaderàn blancas com la nèu.
Sent Vincenç de Conasac
Toponimia
La prononciacion es [ʂɛ̃ n vi n ’ʂɛ̃ m ] [dekunɒ’ʐa]. Las fòrmas ancianas son Cornazac e Conazac au segle XIII, Sanctus Vincentius de Conezac e de Conazaco, en latin, au segle XIV. Vincens o Vincentius es lo nom d'un diague de Saragossa, martir a Valéncia al sègle III o en 304; es tanben lo nom d'un monge de Lerins del sègle V e d'autres sents. Conasac ven d'un nom gallic d'òme, Conatius, emb lo sufixe -acum, latinizacion dau sufixe celtic -ācon, ,. Xavier Delamarre precisa que Conatius e Condatius son atestats, mas que benleu fau reconstituïr lo nom en *Condatiācon, emb una evolucion -nd- > -nn- atestada dins d'autres cas. (Sent Vincenç de) Conasac èra la propietat de Con(d)atios.
Miramont de Comenge
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Miramont qu'èra de Nebosan, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Tolosa. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Martin. Tanlèu 1790, Miramont qu'èra deth canton de Sent Gaudenç. Era comuna que pren eth nom oficiau de Miramont-de-Comminges per decret deth 21 de gèr 1949.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
Los òmis, punh sarrat,
que voleràn acalhavà’u
e los cans ariçats que ronharàn
en amuishant las anhivas.
La portalada miei desruida
que s’acabarà de héner.
Mes, eth, l’Estrangèr,
de jolhs sus la pèira blanca,
darrèr locledon barrat
que hicarà un arríder d’anjo
sus aquera matiada de haina e de hasti.
Lo blau deu son uelh qu’orbirà las mans,
e herà tornar la frescor de l’ahida
sus las maishèras.
Sonque un arríder amistós !
Sonque las mans, vueitas e viradas
de cap aus òmis.
Sonque lo cap quilhat,
l’uelh qui non cranh pas lo deumau !
Lavetz, un can que s’aprocharà,
a plaser, dab amistat,
que lecarà los pès provassós de l’Estrangèr.
guarit de tot mau,
l’Òmi, urós, qu’orbirà lo cledon.
Vira lo sedaç
Quau ei donc aqueth tot vestit de blau
Coma la matiada e qui truca au portau
Vira lo sedaç, tiralaligòt
E si ei fachat, jo me’n trufi hòrt
Estrangèr te dobti, que l’aso te foti
Passa luenh de ma pòrta e lo diable se’t pòrti
1 e 2 e 3 e 4 e 5 e 6 e 7 e 8 e 9,
Diu me viri de mau
Las hemnas com nèu blancas vaderàn,
E devath la taula los mainats iràn
__ La sèrp nilenca Max Rouquette
dormissiá la sèrp nilenca.
Virona redona
Tendra virona de gavèl arredonida
jos la raspa d’una fuòlha de figuièira,
Dormissiá dins l’oblit de l’astre que portava
sens saupre quau seriá que’n un raufèl d’amor
au poton dau verin aparariá lo sen.
Angèla en matelòta
shens se copar lo cap,
en li copar lo cap.
Virona arredonida...
Pelar
vueitar
desbarbar
copar
Talhucar.
fríser
virar
har sautar.
Tirar
estruçar
en.hariar
rossir
trempar
adobar
har còser
hornir
ajustar.
__ Salmís de palomas
Dindan, dindan, lo curèr d'Aurelhan
Qu'ei cadut dehens l'estanh
Dab las òras a la man
Dindan, dindan...
Entertalhat o interromput,
Entertant lo temps recadut
Entrams jo tu entermetut
Entenement deus entorcuts
Lo temps que passa doblevant
Las òras que's hèn en davant
Enterlacant l'entortolhut
Atormerat jo l'entenut
Entaulat aquiu qu'ès sedut.
Aus tèrmis de Tolosa,
fontenas clèras j’a.
Que j’a tres palometas,
banhadas s’i son dedens.
Tant s’i son banhadetas,
que l’aiga non i mei.
Que’n prenen la volada,
Digatz-me palometas,
qui j’èra a Cauderèrs ?
E lo rei e la reina
que j’èran tots solets.
Au rei l’an hèit ua cramba,
a la reina un convent
que non j’entre lo vent.
Lo vent ni la gelada,
ni tanpòc los glaçons
Aus tèrmis de Tolosa
Aqueth pecat, qu'ei donc ?
Qu'au sortir de la glèisa,
los gojats que disen a las gojatas E voletz garfo ?
La hilha d’un praube òmi
Se’n va entau molin digodin
Diga, diga ostèr, diga molinèr
Faralin, faralèr, faralin tornèr
Qui vòu har mòler molerà
Quan lo rei ei salhit de la tèrra
Quan lo rei ei salhit de la tèrra là
Lan anderidí la dondèna
E au lanlà deridí la dondon.
Que s’i pren son chivau
Eth que se’u brida e se’u sèra
Molerà en quest molin
E que se’u va har abeurar
En d’ua honteta tan clara
Tròba aquiu vint e cinc bergèras
Haria, lhevami, aiga en aisider
Deishar plan com cau la pasteta lhevar
D’anís verd culhera plenhar e trempar
En la cacha ajustar 300 gramas de sucre
E flor d’irangèr, pèth de citron, burre
Har hóner. (4 còps)
Puish préner a despart la haria de blat
Sèt ueus esglaishatz e la sau ajustatz
Dab tèrç de liquide calerà prestir
Quan sii chucar lo dusau a hornir
Puish lo darrèr tèrç e lhevami, mesclar
Dinc a quan la pasta e dèishi de gahar
Pausar sus ua placa dab papèr aprigada
Aquiu lheverà, dinc a tres còps en.hlar
Un ueu tà daurar e de sucre emprovar
Har còser. (4 còps)
Minjar huec, cagar huec,
huec aus pès, huec au cuu, huec au cap, huec, huec, pertot huec
Qu’ei un plat de sason
dab mocharon, morilhon
de qui hèn ragoston de qui hèn ragoston
Netejà’us e pelà’us
dab duas aigas arrescà’us
en un perrec boishà’us
còser a l'òli
ua caishòla de tèrra de tèrra
De haria saupicà’us
(dab) sau e péber adobà’us
dab cebeta
dab cebeta agostà’us
en har còser a plaser
Districte de Lepa Rada
Lo districte de Lepa Rada es un districte de l'estat d'Arunachal Pradesh en Índia.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
e quan sii a mieitat, a mieitat, a mieitat, a mieitat
hornir las ústrias (6)
Deu tresau solèr qu’ei caduda enlòra
Districte de Lepa Rada
Administracion
Lo capluòc del districte es la vila de Basar. Lo districte foguèt fondat en partejant lo districte de Lower Siang, per una lei votada per l'assemblada de l'estat d'Aruchanal lo 30 d'agost de 2018,.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
Ua moquira jauna qui eslurra a plaser
Tà s’anar córrer Sagòrra e Magòrra
Shens se har cridar enlòc per arrés
Parièra au limac la motha moquira
Qu’a vagar tà devarar lo camin
Qui’s hiquè en cap qui vira e arrevira
Sus la paret blanca qui sembla shens fin
Lo só qui arraja sus la moquira
Tremblanta de paur o lhèu de plaser
Mes ne luseish pas mei la prauba tiravira,
Lo só l’a secada… acabat lo sendèr
__ Garbura
La garbura qu’ei pomas de tèrra, mongetas, lo garròt deu jambon, lo caulet blanc sustot, pomat, lescas de jambon, mes espés, un tròç de jambon entà har la bona, bona garbura.
Dab peberina, estragon, peirassilh, alh, ceba.
Que començarí per exemple per las mongetas que son las mei longas a còser, las pomas de tèrra, las carròtas, copadas, pas a tròç, ua carròta copada en dus, o en tres s’ei drin grana, après qu’i hicarí lo caulet blanc, mes quan tot e boreish après.
E après lo garròt deu jambon, drin vielh, drin gras, los porrets e hicar tot aquò a borir. E deishar còser duas bonas òras, pas a garlapar, a borir doçament au son trin, au mensh duas bonas òras totun,e après que gostan.
La garbura jo que la harí atau !
__ Rondèu de las estelas
Lo cèu escuranhós espiant
Nau estelas cadentas qu’èi vist
Cadua vadè un gran gigant
Dab un nas qui semblava un his son !
Bahida me’us avoren crebats
Mes d’un sol par n’èri uelhut
Lapsus
Un lapsus es una error o engana involuntària d'una persona. Lo tèrme, en latin, originàriament significava «trabucar». Dins aquel sens tanben se pòt parlar d'"acte mancat".
12 recèptas de J. A. Lespatlut
« Deishatz ! »
__ L’òra deu tè
Lo tè qu’ei la bevuda aprestada
mei populara capvath lo monde.
Saint-Avertin
Saint-Avertin es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Lapsus
Se diferencian tres tipes principals de lapsus:
12 recèptas de J. A. Lespatlut
Que la descobrí en 2737 abans J.C. l’emperaire chinés Shen Nung,
lo dia quan ua huelha de tè
Lapsus
Procés inconscient del lapsus
Lo tèrme lapsus o parapraxis a partir de Sigmund Freud venguèt fòrça utilizat en psicologia e, subretot, en psicoanalisi. Se definís com a una manifestacion de l'inconscient en forma d'equivòca que sorgís en expression conscienta.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
e’u cadó per escàs
dens la tassa d’aiga cauta qui’s bevè.
La boridèra boridejava
Lapsus
Procés inconscient del lapsus
Abans Freud un dels savent que s'interessèt fòrça al fenomèn del lapsus foguèt lo psicològ Wilhelm Wundt. Amb son òbra Psicologia de la populacion s'observan doas fasas que menan al lapsus:
Sigmund Freud tanben donèt lo nom alemand Fehlleistung (= acte mancat) als lapsus e aprigondiguèt la question dins son libre nomenat Psicopatologia de la vida quotidiana ont dona una explicacion dels 'lapsus linguae' o actes mancats de la lenga (es a dire, los dichs) e dels 'lapsus calami' o equivòcs de calame o pluma, es a dire, los equivòcs d'escriura. Los primièrs son tractats dins lo capítol cinc de l'òbra mencionada e los segonds dins lo capítol sièis de la mèsma.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
pujant a plaser com lo plaser,
chebitejava puish shiulava,
boishorlejava de contentèr
Lapsus
Procés inconscient del lapsus
En tota rigor la question dels lapsus cobrís gaireben tota l'activitat umana e i participan las foncions psiquicas superioras, subretot, aquelas que se tròban engatjadas pels airals subcorticals e basals (onr se situa la memòria umana), e los airals corticals de sintèsi dins lòbe frontal. Atal, alara que se fa mai sovent mencion dels lapsus calami e lapsus linguae, lo "repertòri" dels lapsus es fòrça mai larg (lapsus gestuals, oblits, e actes mancats en general).
12 recèptas de J. A. Lespatlut
Quan acabi de borir l’aiga
Shens que’vs vedossi apressatz
Dens la teièra rescauhada
La teiereta tenhereta,
a l’aiga cauta s’arrajava
Tè, tà qu’au tè tieni cautet,
tan longtemps qui lo temps durava
Deu tè la huelha dèisha anar,
tota perborida sa sabor,
bissè que demanda de l’aprigar
Que’n patz s’escapi la labor.
La costuma deu tè de cinc òras
que data deu començar deu sègle 19au,
quan la setau duquessa de Bradfòrd,
Anna,
envitè un vrèspe amics a béver tè
en tot perucar coquetas,
tà’s virar la hami d’enter disnar e sopar.
Aquera òra deu tè que vadó de tira
ua tradicion en Anglatèrra.
__ Poth a la gascona
Aprestar e troçar un poth deus beròis,
deishà’u préner
duas a tres òras de renc,
en tot virà’u de quan en quan,
òli fresc
hà’u tostar suus sherments
Arrevirar la pèça
de tau mòda que sia plan cueita de tota part.
Sus la mar de mon père
I a batèus a pescar
E b’i a tres pescaires
Lapsus
Procés inconscient del lapsus
L'explicacion donada per Freud (e dins la psicoanalisi en general) residís dins l'aflorament del reprimit (mai sovent produch dins lo moments d'estrès, ansietat, angoissa, o manca d'atencion) quand se relargan las repressions conscientas. Dins fòrça cases lo reprimit es de l'òrdre de la mensorga, dins d'autres es subretot un desir (conscient o inconscient) reprimit dins l'inconscient per d'imperatius morals (dins aquel cas es lo subreièu lo factor que demorèt reprimit lo desir en l'inconscient). Pasmens, la repression de contunh, se lo desir reprimit a pro d'intensitat, se relarga dins un moment de fatiga e alara sorgís lo lapsus.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
que s’i hèn a pescar
Lapsus
Procés inconscient del lapsus
De mai, un dels elements que facilitan los lapsus son las similituds (visualas, acusticas etc.). Tanben se produtz una inibicion de tipe oblit, es lo cas celèbre del lapsus memoriae quand Freud podèt pas de remembrar lo nom d'un pintre italian - Signorelli - o confondent Botticelli amb Boltraffio, alara que se remenbrava Signorelli li venguèt Boltraffio e aquò li evocava la mòrt. Tot sembla indicar que lo mecanisme neurologic facilitador (non causat) que produtz diverses tipes de lapsus es aquel de la coincidéncia de la vias nerviosas quand ensejam de far un acte que se reliza mancat.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
E b’i a tres gojatòtas
que s’i hèn a espiar
Lapsus
Procés inconscient del lapsus
Dins la ja mencioanada òbra, Psicopatologia de la vida quotidiana, Freud cita una gran quantitat d'exemples de lapsus, en alemand. Vaquí se dona dos exmple de lapsus linguae que son fòrça simples que foguèron observat pel Doctor Stekel.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
Sonque ua peurossòta
qui’s bota a plorar
La mar es a lordejar
Los dus pausan la barca
mes l’aute la pausa pas
Vòs pas tornar pescaire
qu’es l’òra d’ac deishar
Nani i a tant boletas
las voirí amassar
Nani cèrtas pescaire
aquò ne’n haratz pas
Si jo n’ac hèi beròja arrés mei n’ac herà
Mes las boletas negras an fenit de’u minjar
Plenh de botelhas d'aiga
un paquet de ton
ua vueita tà hicar los ueus
ua botelha de cocà colà
un pòt de flors
ua caisha de sau
ua bala de tenís copada
ua vueita de caramèl
un teishut
un libe abandonat
un tube de sentbon
ua capsa de botelhas
...E qu'ei reciclable
Ah, que viu enqüèra !!!
__ Advents
Au hons d’un topin vernissat
esténer pèrnas de lard o jambon lardós.
Un còp talhucat carròtas en rondets
e hachat ceba e alh dab jambon,
barrejà’n ua bona espessor suu lard
e pausar un bèth tròç de bueu,
Cobrir d'ua espessor de hachat mei
adobat de clavets, canèla muscada
sau e péber ... e un boquet.
Hornir çò qui cau de liquide
tà plenhar dinc a un centimètre deu bòrd (mieitat vin roi, mieitat aiga)
en barrejar a tot doç en lo topin
Cobrir dab papèr de carnissèr oliat
Hicar suus carbons, devant deu huec
e deishar còser doçaments
quate a cinc òras.... E un boquet.
Lo monde qu’ei sauvat!
Lo Messias atendut
Que’ns vien da lo salut.
Quasi cada Profèta,
Qu’anonça la conquèta
D’aqueth divin Enfant;
Cole Porter
Cole Albert Porter (1891-1964) foguèt un cantaire american.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
Cantem a son aunor,
Dab un còr plen d’amor,
Cantem allegrament,
Pendent aqueste Advent:
Loange a Diu son père,
A Maria sa mèra,
A Jausèp lo tutor
De noste Redemptor
Cantem tots eths presents
De Nadau devotaments,
En l’aunor deu deliri
Deu Senhor-Dinèr vampiri
Qui’ns deu a tots sauvar
E Satan har trespassar
- « Qué volerés com present
De qui n’as pas peu moment ? »
Meilèu causas de plastic,
Armas t’apréner a tuar,
Un quat’quat’ a poder miar. »
L’òmi desfortunat
De pòrtamoneda flac,
Sortirà de la misèria,
De la soa praubèra
Jèsus-Sòus l’en va tirar,
Aisidèr l’i balharà.
__ Cruspèths
A Carnaval que cau har cruspèths.
Lavetz que preni ua recèpta
qu’i cau ua botelha d’aiga
tà un quilò de haria.
E lavetz que hèish cauhar l’aiga
e au punt de borir
qu’i hiqui totun drin de pèth d’irange
e après qu’i hiqui ua presa de sau.
Qu’i hiqui… pas hèra...
de burre e que dèishi borir
las pèths d’irange e lo burre honut,
que geti tota la haria, tot d’un còp tot,
e que tolhi, e que tolhi...
dinc a quan
la pasta e’s despegue de la marmita.
Après que la dèishi en·hredar,
que hiqui los ueus,
e ueu per ueu que presteishi plan
e après que dèishi pausar la pasta,
ua bona òra.
E après que hiqui òli,
que dèishi cauhar plan l’òli,
qu’èi ua grana bacina, exprès tad aquò,
que’n hiqui setze au còp,
pas tot a fèit ua culhera-sopa tà un cruspèth.
E lavetz aquiu que gonflan dehens l’òli,
qu’ei un plaser,
que’us veden virar,
que còsen tots sols,
...ne se’n cau pas ocupar.
__ Tajine Aussalés
Autorn de Pont i a de bèras hilhòtas
A l'arriutet peu camin d'Aigas Bonas
Que'u m'as avut lo flòc de primavèra
Que'u m'as avut que non t'i èra devut
S'aví sabut que te'n devès pervàler
L'aurí venut en bèth enconegut.
Si jamei pus e pujas sus de l'arbe
Dab un cotèth que't coparèi l'ausèth
L'ausèth qui va qui vòla peu boscatge
Gai e hardit lo berói rei petit.
__ Saussissas
Aprestar un hachadís miut
de gras e magre de pòrc,
dus a tres còps mei magre que gras.
Hornir sau, péber e alh hachat.
Deishar si voletz aqueth hachadís
pausar un dia
Aznalcóllar
Aznalcóllar es un municipi de la província espanhòla de Sevilha dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
12 recèptas de J. A. Lespatlut
en ua tarissa fretada dab alh.
Plenhar los budèths mejans deu pòrc,
lavats de plan e raspats,
dab aqueth hachadís.
Coulombiers (Vinhana)
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Bernat d'Arròs
Bernat d'Arròs que ho ua importanta personalitat uganauta bearnesa deu sègle XVI ; nomatlòctenent generau deu reiaume de Navarra per la regina Joana III de Labrit dens la mesa en plaça de la Reforma protestanta en Bearn e Navarra dens l'interdiccion deu culte catolic.
Isomeria
L'isomeria (deu grèc iso, e meros, ) qu'ei la proprietat de duas moleculas quimicas qui an ua medisha formula bruta (qu'ei a díser que's compausan deus medish elements dens las medishas quantitats) mes qui son totun diferentas, sia per'mor de pas ostender los medish grops quimics (que's parla alavetz d'isomeria de composicion) o per'mor que quitament en avent los medish grops quimics mes pas au medish lòc sus la molecula (que's parla alavetz d'isomeria de posicion).
Duas moleculas qui partatjan ua mena d'isomeria enter eras que son aperadas isomèrs.
En solucion, quauques moleculas que poden passar d'ua forma isomerica a ua auta; aqueth fenomèn que s'apera la tautomeria.
Gérard Rousel
Gérard Roussel (Vaquerie, Picardia, 1500 - Mauleon, 1550) que ho un eclesiastic francés pròche de la regina Margarida de Navarra e tanhent deu Cénacle de Meaux qui, autorn de Guillaume Briçonnet e de las soas idèas per adobar e modernizar la Glèisa Catolica, e preparè la Reforma protestanta. Que ho tanben bisbe d'Auloron.
Badolatosa
Badolatosa es un municipi de la província espanhòla de Sevilha dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Antòni de Borbon
thumb|200px|Antòni de BorbonAntòni de Borbon (La Fère, Picardia, 1518 - Les Andelys, Normandia, 1562) que ho un princi de sang deu reiaume de França. Hilh de Charles de Vendôme e de Françoise d'Alençon, que vadó rei de Navarra a l'escadença deu son maridatge dab Joana III de Labrit. Qu'èra lo pair deu Noste Enric (Enric III de Navarra e IV de França).
Com la soa molher, que's convertí au protestantisme en tot gavidar lo partit protestant dinc a qui hosse convençut per Caterina de Medici de tornar virar de cap au catolicisme (qu'èra alavetz desseparat dab Joana de labrit) ; que vadó alavetz lòctenent deu Reiaume de França (lo son hrair, Loís de Borbon, princi de Condé que vadó alavetz capdau deu partit protestant) e que combatè los protestants. Qu'ei justament au sièti de Roan qu'arrecebó ua bala mortau mentre qui pishava.
Wiko
vinheta|Wiko Rainbow 4G Wiko es una marca de telefòns mobils del fabricant chinés Tinno, ,. Los produches son importats e comercializats per la PME Wiko Mobile, basada a Marselha. Aqueles son majoritàriament provesits d'un doble lòtjament SIM, e utilizant lo sistèma d'expleitacion Android. Wiko es, al començament de 2014, lo segond sul marcat francés d'smartphones venduts sens abonament, après Samsung, amb 10 a 15 % de mercat.
Istòria
La societat Wiko Mobile foguèt fondada en 2011 a Marselha per Laurent Dahan en partenariat amb la societat chinesa Tinno que n'es una filiala a 95 %, ,.
Las equipas marselhesas de Wiko envian lo quasèr de las cargas al fabricant chinés Tinno, que lor envia de prototips que modifican per adaptar lo telefòn al marcat francés.
La centana d'emplegats del grop fan lo servici après venda e comercial intèrne, dempuèi Marselha.
Al primièr trimèstre de 2013, la marca representa 31,6 % de las vendas sus internet e 10,5 % de las vendas fisicas e ten la plaça tresena del mercat francés