cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prerafelisme
Imatge de las femnas
Las femnas que representèron, Anne Ryan, Ellen Frazer, Elizabeth Siddal, Annie Miller, Alexa Wilding o Jane Morris, son pas sempre sonque de modèls, mas pòdon èsser tanben de quita artistas, coma Elisabeth Sidall, Evelyn De Morgan, Marie Spartali Stillman, Emily Hunt, Rebecca Solomon, Eleanor Fortescue-Brickdale o Maria Zambaco.
Las premièras exposicions
drecha|vinheta|Christ In the House of His Parents, par John Everett Millais, 1850. Lo sigle PRB (Pre-Raphaelite Brotherhood), per que signavan lors quadre pendnet lor periòde militant, foguèt emplegat pel primièr còp sul quadre de Rossetti, The Girlhood of Mary Virgin. Aquesta pintura deuriá èsser expausada a la Galariá chinesa de Hyde Park Corner ont Ford Madox Brown, mèstre de Rossetti, aviá ja expausat. Aquestas inicialas provoquèron la colèra d'un Reialme Unit benpensant qu’imaginava, rèire aquestas tres letras, un sens amagar, blasfematòri o mistic.
A l'exposicion de 1849 a la Royal Academy, las òbras prerafelitas foguèron gaireben plan aculhits. Pasmens, lo sigle PRB començava a intrigar la premsa qu’acusèt los artistas de conspirar contra l'Acadèmia e los qualifiquèt de « membres de sècta secrèta procatolica ». A l'exposicion de 1850, Millais expausèt Christ in the House of his Parents, Hunt A converted British family sheltering a Christian Missionary e Rossetti presentè Ecce Ancila Domini. A l’esasença, Charles Dickens critiquèt dirèctament Millais, començant las ostilitats contra la confrairia.
Montsecret
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Prerafelisme
Las premièras exposicions
Los prerafelitas visquèron l'apogèu de lor trionf a l’escasença de l'Exposicion universala de 1855 de París.
1857 sona le temps de la « victòria » mas tanben aqueste de la dislocacion de la confrairia. Arestèron de signar PRB; los peintres del començament prenguèron de camins diferents: Woolner anèt cercar fortuna en Austràlia, Hunt viatgèt en Palestina, Collinson se refugièt dins un convent e Millais foguèt elegit membre associat de la Royal Academy of Arts, alara que Rossetti contunhèt dins la dralha arcaïsanta de las primièras pinturas prerafelitas.
Posteritat
vinheta|Ofèlia, per John Everett Millais. Après 1855, lo « primièr grop » s'èra desmembrat. Hunt assagèt de tornar fondar la confrairia amb l’arribada d'Edward Burne-Jones e de William Morris. Mas çò que se nomena comunament la « segonda generacion » respectava pas tant mininosament lo precèpte de representacion fidèl de la natura.
Fòrça d'entre eles foguèron fotograficadas per lor contemporanèa Julia Margaret Cameron, davancièra de la fotografia, que s'inspirèt de lor movement dins las sieunas òbras.
Aquest movement, que foguèt pasmens de corta durada, aguèt una influéncia importanta suls movements artistics del sègle XX, subretot l'art novèl e lo simbolisme, mercé amb d’artistas coma William Morris e Aubrey Beardsley.
Dins son recuèlh de novèlas Vièlha Nòva York, l'escrivana americana Edith Wharton evòca l'existéncia d’aqueste grop, d’una clinhada. Dins la novèla Alba messorguièra, que se debana dins las annadas 1840, met en scèna un jovent, partit en viatge en Euròpa, a qui son paire confia la mission de crompar unas telas de mèstre per crear una galariá de familha. Lo paire, qu’i conéis pas res, se referís a l'opinion dels criticas contemporanèus e sòmi de crompar un Rafèl. Mas lo jovent se fa conselhar per d’artistas joves encontrats en Anglatèrra e en Itàlia, que de fach son Ruskin, Rossetti, Morris, Hunt e Brown. Lo paire, que ten a possedir de telas per confortar sa posicion sociala als uèis de sos convidats, es furiós de la causida que, a son vejaire, es inutil de possedir de telas que pas degun conéis los autors. A la fin de la novèla, se confirma que s'agissiá d'una de las mai bèlas colleccions de primitius italians del mond, encontrada dins lo trast d'una rèira de la familha, ignoranta de sa valor.
La confrairia prerafelita
vinheta|Medea d’Evelyn De Morgan, 1889, dins l’esperit del [[Quattrocento.]]
Loís XVI de França
Loís XVI (Versalhas, lo 23 d'agost de 1754 - París, lo 21 de gener de 1793) de França que ho rei de França e de Navarre enter 1774 e 1789 puish reis deus Francés dinc a 1792 abans d'estar guilhotinat suber la plaça de la Revolucion (uei plaça de la Concòrdia) a París.
Mont Jean
Mont Jean es una borgada de Sant Bartomieu, dins la parròquia Al vent.
Diocèsi
Una diocèsi es lo nom d’una circonscripcion territoriala de l’Empèri Roman a partir de Dioclecian. La diocèsi de Viana correspondiá gaireben a tot lo territòri d’Occitània.
Lo mot foguèt adoptat per las Glèisas crestianas (Glèisa Catolica Romana, Glèisa Ortodòxa, Glèisa Apostolica Armènia, Glèisa Còpta) per designar lo territòri canonic d'un evescat qu'èra inicialament apelat parròquia. Cal notar lo caractèr profan del mot de diocèsi que designa un luòc e l'ensemble de sa populacion comprenent a l'encòp de crestians e de non crestians.
Marigot (Sant Bartomieu)
Marigot es una borgada de Sant Bartomieu, dins la parròquia Al vent.
Sinhac (Nauta Garona)
Sinhac  (Signac en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge, situada en eth departament dera Hauta Garona e era region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Sinhac que ven d'un nom latin d'òme, Sinnius, damb eth sufixe -acum, latinizacion deth sufixe gallés -āco(n). Sinhac qu'èra donc probablament ua anciana grana proprietat antica qu'avè per mèste Sinnius.
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Sinhac qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de Gasconha, dera generalitat d'Aush, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Pàmias. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Joan Baptista. Tanlèu 1790, Sinhac qu'èra deth canton de Sent Biat En 1973 (arrestat deth 1èr d'agost), Sinhac qu'entrè en fusion-associacion damb Cièrp e Gaud devath eth nom de  Cierp-Gaud-Signac, donc Cièrp, Gaud e Sinhac. Era fusion-associacion que's des-hascó en 1983 (arrestat prefectorau deth 31 de gèr) e era comuna que tornè vier independenta.
Navascués
Navascués es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Gestars
Gestars (Jeztaze en basco e Gestas en francés) qu'ei ua comuna gascona de la província tradicionau de Sola, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
Lo territòri de Gestars que fòrma ua enclavada soletina en Bearn. Abans 2015, que hasè partida deu canton de Sent Palai qui ei autament un canton situat sus l'ancian territòri de Baisha Navarra. Que's tròba sus l'arriba dreta deu gave de Maulion, au jusan de Ribahauta.
vignette|upright=1.4|centre|Comunas a l'entorn.
Lengas
Gestars qu'ei ua comuna occitanofòna de la província basca de Sola. Lo basco qu'ei tanben conegut e parlat per ua part deus abitants qui son donc trilingües.
Petit Cul-de-Sac
Petit Cul-de-Sac es una borgada de Sant Bartomieu, dins la parròquia Al vent.
Gestars
Personalitats ligadas amb la comuna
Gestars qu'ei la comuna de naishença de l'escrivan Jan deu Sabalòt (1896-1981).
Nazar
Nazar es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Felsins
Felsins (Felzins en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Gara de Vilanovèla
La gara de Vilanovèla es una gara ferroviara, de la linha de Bordèu Sant Joan a Seta Vila, situada près del centre vila de Vilanovèla, dins lo departament de Nauta Garona dins la region administrativa Occitània.
Foguèt inaugurada en 1857 par la Companhiá dels camins de fèrre del Miègjorn e del Canal lateral a la Garona. Es una alta ferroviària de la Societat nacionala dels camins de fèrre francés (SNCF), desservida per de trens TER Occitània.
Situacion ferroviària
Establida en d'altitud, la gara de Vilanovèla es situida al punt quilometric (PK) 283,328 de la linha de Bordèu Sant Joan a Seta Vila, entre las garas de Basièja e de Vilafranca de Lauragués.
Dessèrta
Vilanovèla es desservida per de trens regionals TER Occitània que realiza de missions entre las garas de :
Linha Hibiya del mètro de Tòquio
La linha Hibiya (東京地下鉄日比谷線, Tōkyō Chikatetsu Hibiya-sen) es una linha del mètro de Tòquio al Japon gerida per la companhiá Tokyo Metro. Religa l'estacion de Naka-Meguro a l'estacion de Kita-Senju. Longa de, traversa Tòquio del sud-oèst al nòrd-èst en passant dins los arrondiments de Meguro, Shibuya, Minato, Chiyoda, Chūō, Taitō, Arakawa e Adachi. Es tanben coneguda coma linha 2. Sus las mapas, la linha es de color grisa e identificada per la letra H.
Material rotlant
La linha Hibiya es corruda pels trens de las companhiás Tokyo Metro e Tōbu.
Noez
Noez es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Arius
La vida d'Arius es mau coneguda avans 313. Èra un prèire important d'Alexàndria, una vila majora de l'Empèri Roman, a l'origina d'un ensenhament religiós que sembla centrat sus dos ponchs : Lo segond ponch aviá de consequéncias importantas per la teologia crestiana. D'efiech, dins aqueu cas, Jèsus vèn un uman inspirat per Dieu mai demòra una creatura naturala e mortala. D'autra part, se lo Logos es estat creat, vèn una creatura falhibla e inferiora a Dieu.
La mòrt aguèt luòc dins de circonstàncias desconegudas en 335 ò en 336. Sa doctrina foguèt adoptada per lei pòbles barbars coma lei Gòts ò lei Vandals. Demorèt ansin presenta en Hispania fins a la conquista musulmana de la peninsula. Foguèt tanben sostenguda per l'emperaire Constanç II (337-361). Pasmens, demorèt minoritària au sen de la Glèisa.
Anse du Grand Cul-de-Sac
Anse du Grand Cul-de-Sac es una borgada de Sant Bartomieu, dins la parròquia Al vent.
Obanos
Obanos es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Le Puiset
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|Banc del castèl del Puiset
thumb|Siège du château du Puiset
Lacarri-Aran-Sharrita de Haut
Lacarri-Aran-Sharrita de Haut (Lakarri-Arhane-Sarrikotagaine en basco e Lacarry-Arhan-Charritte-de-Haut en francés) qu'ei ua comuna de la província tradicionau de Sola, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region.
Barx
Barx es un municipi de la província espanhòla de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Lista dels primièrs ministres de Guyana
Lo primièr ministre es lo cap de govèrn de Guyana. Abans l'independéncia, los caps de govèrn avián lo títol en anglés de chief minister (en 1953) e premier (1961 a 1966). Los titulars de la carga foguèron: Cheddi Jagan (chief minister en 1953 e premier entre 1961 e 1964), e Forbes Burnham (premier entre 1964 e l'independéncia).
Vaquí la lista dels primièrs ministres de Guyana dempuèi 1966.
Corbenay
Corbenay es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Guarulhos
Guarulhos es una vila brasilièra de l'airal metropolitan de la ciutat de São Paulo. L'aeropòrt internacional de São Paulo (Aeroporto de Cumbica) es situat dins la vila.
Es tanben una vila industriala importanta de l'estat de São Paulo.
thumb|left|255px|Aeropòrt Internacional de São Paulo-Guarulhos, dins lo districte de Cumbica.
Nombela
Nombela es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Chastèlnòu de Randon
Chastèlnòu de Randon (Châteauneuf-de-Randon en francés) es una comuna gevaudanesa situada dins lo departament de Losera e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion, relevada a Sent Sauvador de Ginestós e a Bèlveser, es [tʃastɛl'nɔw deran'du].
Villiers-le-Sec (Nauta Marna)
Villiers-le-Sec (Nauta Marna) es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Marna de la region de Champanha-Ardena.
Geografia
Lo vilatge de Villiers-lo-Shut se situa n'Anautita-marne a 7 km de Chaumont, la vila la mai prèpa.
Sanry-lès-Vigy
Sanry-lès-Vigy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Villiers-le-Sec (Nauta Marna)
Geografia
Le village de Villiers-le-Sec se situe en Haute-marne à 7 km de Chaumont, la ville la plus proche.
Sanry-lès-Vigy
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Vilatge del Anautit-Camin en País messin, en la distincion de Vigy.
Méchy A amassat a Sanry-lès-Vigy per decrèt del 11 d'abril de 1811.
Village du Haut-Chemin en Pays messin, dans la seigneurie de Vigy.
Méchy est réuni à Sanry-lès-Vigy par décret du 11 avril 1811.
Virey
Virey es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Monastèri
Un monastèri (o un mostièr o monastièr ) (del grèc μοναστήριον, monastērion, de μονάζειν, viure sol) es una ostalamenta ont viu una comunautat de monges o monjas. Se parla tanben d'abadiá o de priorat. Aquestes dos son de monastèris, lo primièr compòrta un nombre de monges mai important que lo segond. Sovent, lo priorat es dependent d'una abadiá. Los monastèris dels òrdres militars de l'Edat Mejana son nomenats comandariás.
Ligams extèrnes
Sit catalan sus los monastèris de Catalonha e a l'entorn
Bauç
Un bauç (var. balç) es un escarpament rocós que consistís en una paret ribassuda. S'encòntran lei bauç dins leis endrechs onte l'erosion es importanta, au lòng d'una còsta, a la riba dei rius o en montanha. Se pòt distinguir lei bauç bas (autor inferiora a 2 m), lei bauç mejans (entre 2 e 10 m) e lei bauç auts (mai de 10 m). Lei bauç pus auts dau mond, lei Kahiwa Falls, d'aperaquí 610 m, se situan en Hawaii, subre l'illa de Molokai.
Lo tèrme es atestat en toponimia occitana: citem, entre autrei, Lei Bauç de Provença (comuna eponima de la baucita) e Lo Baucet.
Oibar
Oibar es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Monocotiledonèas
Pasmens, la recerca en filogenetica moleculara mostrèt que si las monocotiledonèas forman un grop o clad monofiletic (que compren totes los descendents d'un aujòl comun), es pas lo cas de las dicotiledonèas. Las monocotiledonèas son estat gaireben sempre reconegudas coma grop, mas amb différents rengs taxonomics e mai d'un noms diferents. La classificacion APG III de 2009 reconeis un clad apelat "monocotiledonèas" mas li atribuís pas de reng taxonomic.
Las monocotiledonèas comprenon aperaquí 60 000 espècias. La pus granda familha d'aquel grop (e de las plantas de flors dins son ensemble) per nombre d'espècias son las orquidèas (familha de las Orchidacées), amb mai de 20 000 espècias. Aperaquí la mitat de las espècias apertenon a las graminèas vertadièras (Poaceae), que son economicament la familha pus importanta de monocotiledonèas. En agricultura, la majoritat de la biomassa produita ven las monocotiledonèas. Se tracta non solament de las principalas cerealas (rís, blat, milh, etc.), mas tanben de las graminèas ferratgièras, de la cana de sucre e dels bambós. D'autres culturas monocotiledonèas importantas sul plan economic comprenon divèrses palmièrs (Arecaceae), bananas e plantatges (Musaceae), lo gingembre e sos parents, lo curcuma e lo cardamòme (Zingiberaceae), los espargues (Asparagaceae), l'ananàs (Bromeliaceae), la castanha d'aiga (Cyperaceae) e los porres, ceba e alh (Amaryllidaceae). Nombrosas plantas d'interior son d'epifitas monocotiledonèas. En mai, la màger part de las cabòças orticòlas, plantas cultivadas per sas flors, coma los liris, las cocudas, los iris, los amarillis, las canas, los jacints e las tulipas, son de monocotiledonèas.
Placa de las Cocos
thumb|Placa de las Cocos La placa de las Cocos es una placa tectonica de la litosfèra de la planeta Tèrra. Sa superfícia es de 0.072 estereoradians. Mao sovent s'i associa la placa Rivera.
Cobrís una partida de l'ocean Pacific es de l'illa costariciana Cocos que donèt son nom a la placa. Pòrta pas cap de partida continentala et es donc constituida tota de litosfèra oceanica.
La placa de las Cocos intra en contacte amb las placas Rivera, pacifica, de las Galápagos, de Nazca, de Panamà, cariba e nordamericana.
Sas frontièras amb las autras placas son entre autre formadas de la fòssa d'America Centrala sus la còsta pacifica de l'America Centrala e de las dorsalas de las Galápagos e del Pacific Èst dins l'ocean Pacific.
Lo desplaçament de la placa de las Cocos se fa cap a l'èst a una velocitat de 8,55 centimètres per an o encara a una velocitat de rotacion de 1,9975° per milion d'ans segon un pòl eulerian situat a 36°82' de latitud nòrd e 108°63' de longitud oèst (referencial: placa pacifica).
La placa de las Cocos (amb las placas Juan de Fuca, de Nazca, Rivera, Explorer e Gorda) constituís un rèste de la placa Farallon que desapreguèt gaireben tota per subduccion jol continent americain al Jurassic.
Tuta de Massavielha
right|200px|thumb|Vista dera [[Basilica dera Immaculada Concepcion de Lorda dominant era tuta de Massavielha]] left|250px|thumb|Estatua dera verge Maria ena tuta de Massavielha left|250px|thumb|Er'entrada dera tuta de Massavielha Era tuta de Massavielha, en Lorda, en departament deths Hauts Pirenèus, en Bigòrra, qu'ei er'endret on era verge Maria e aparescó 18 còps a Bernadeta Sobirós en 1858, ce digó era senta. Que s'orbeish devant deth gave de Pau. N'ei pas brica pregona. Que correspond a un clòt d'ua detzena de mètres de pregondor ena paret der'arròca lissa e umida. Era resurgéncia carstica que passa per un cròs en'arròca de cap ath gave. Er'estatua dera verge vestida de blanc que's tròba en haut en ua cavitat segondària der'arròca a dreta dera tuta.
Era hont d'aiga qui cola ath ras dera tuta qu'ei ua deras sèt o ueit resurgéncias carsticas (dèlta sosterran) deras aigas qui arriban deth sinclinau dera Vath Surguèra-Prat d'Aurèlh e qui neurissen eth gave de Pau. Qu'ei considerada com miraclosa. Era Dauna que'u domandè:, ce declarè Bernadeta. Desempuish, eths pelegrins que beuen er'aiga deras canèlas a dreta dera tuta e que's banhan enas piscinas situadas mes enlà a dreta dera hont. Sus era tuta qu'estó bastida era basilica dera Immaculada Concepcion de Lorda.
Merkwiller-Pechelbronn
Merkweiler-Pechelbronn en alemannisch (Merkwiller-Pechelbronn en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Fa partida de la region naturala de En mai de-Bòsc. Lo riu Seltzbach la trauèssa.
Elle fait partie de la région naturelle d'Outre-Forêt. La rivière Seltzbach la traverse.
Istòria
thumb|left|Publicitat ([[La Vida en Alsace, 1933)]] Pechelbronn se lo un dels primièrs jaciments de petròli dins lo mond a èsser espetat, de la siá fondacion en 1740 per Louis Pierre Ancillon de la Sablonnière al 31 de decembre 1964, data de la clausura definitiva de la espleitacion. Dempuèi 1970, se detlo Estat francés #qu'a la responsabilitat de sécuriser las friches industrialas (terrils, galariás e potzes) eretadas de la espleitacion minaire. La municipalitat de Merkwiller se nascut en 1888 a comptar de aquela de Kutzenhausen. Lo sieu Nom actual de Merkwiller-Pechelbronn a #èsser oficialitzat lo an 1922. Lo bourg De Hoelschloch e a ligat.
thumb|left|Publicité ([[La Vie en Alsace, 1933)]] Pechelbronn est l'un des premiers gisements de pétrole au monde à être exploité, de sa fondation en 1740 par Louis Pierre Ancillon de la Sablonnière au 31 décembre 1964, date de la fermeture définitive de l'exploitation. Depuis 1970, c'est l'État français qui a la responsabilité de sécuriser les friches industrielles (terrils, galeries et puits) héritées de l'exploitation minière. La commune de Merkwiller est née en 1888 à partir de celle de Kutzenhausen. Son nom actuel de Merkwiller-Pechelbronn a été officialisé en 1922. Le bourg de Hoelschloch y est rattaché.
Galhac
Galhac o Galhac d'Albigés (Gaillac en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Vila millenària, Galhac creissèt gràcias a l'agricultura florissenta de la seuna region, lo vin de Galhac e lo pastèl, exportats gràcias a son pòrt e a l'activitat economica de l'abadiá de Sant Miquèl de Galhac. Aquesta istòria daissèt la seuna empremta amb la teula roja dins tota la vila istorica.
Duèi, tresena vila del departament de Tarn, a fòrça atots qu'explican sa creissança economica e demografica : industria, torisme e servicis.
En 2019 comptava un pauc mai de 15000 estatjants (mai de 18000 per l'aglomeracion).
Geografia
Lo riu Tarn bòrda la vila de Galhac pel sud, d'èst en oèst.
Galhac se situa a 140 mètres d'altitud. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
thumb|left|Ostal Pèire de Brens, exemple d'ostal borgés del centre vila. La data istorica de fondacion de la vila es 972, quora l'autar de la glèisa de Sant Miquèl foguèt consagrat. Un document atesta d'aquela ceremonia, menada per Frotari, avesque d'Albi en preséncia de l'avesque de Lodeva e del comte Raimond de Tolosa. Lo tèxte precisa l'espandida de las tèrras daisssadas al monastèri benedictin.
Los començaments de la vila se confondon amb la vida de l'abadiá de Sant Miquèl de Galhac. La valorizacion de las tèrras agricòlas, en particular la viticultura, entraïnèt l'expansion de la vila. thumb|250px|right|L'abadiá de Sant Miquèl.
Agricultura
thumb|Vendémias manualas en Galhaqués. L'agricultura locala es ligada economicament, dempuèi los romans, al vinhal. Desvolopats pels monges de l'abadiá de Sant Miquèl, las vinhas ocupan las laissas de la val de Tarn, los costièras de la riba dreita e lo plan de Còrdas. Aqueles terradors permeton l'elaboracion d'un grand nombre d'estils de vins : vins blancs sècs, suaus, efervescents, vins rosats, vins roges novèls o de garda.
Las peças non plantadas de vinhas pòrtan mai que mai de culturas extensivas : cerealas, colzat o virasolelh en zona sèca, milh o soja en zone asagada. Es pas una zona d'elevatge importanta.
Istòria de Sodan
Sodan es una region poblada dempuei au mens 60,000 ans per l'óme anatomicament modèrne. Es un país de civilizacion anciana que son istòria foguèt influenciat per sei vesins, especialament Egipte e Etiopia, e per la poissança coloniala britanica. La Republica de Sodan actuala es venguda independenta en 1956. En 2005, sei províncias meridionalas venguèron a son torn independentas e formèron lo Sodan dau Sud.
Preïstòria
Lei recèrcas paleontologicas e arqueologicas an descubèrt de vestigis fòrça ancian indicant una preséncia umana sus lo territòri actuau de Sodan datant d'au mens 60,000 ans. La sedentarizacion acomencèt au milleni VIII av. JC gràcias au desvolopament de l'agricultura e dau norigatge. Aquelei premierei societats sedentàrias foguèron a l'origina de la bastida de vilatges enviroutats de fortificacions de brica. De contactes existèron ambé l'Egipte Auta e la Nubia Bassa foguèt d'ora influenciada per Egipte.
De la conquista egipciana au Reiaume de Meroe
La populacion e leis estats sodanés de l'Antiquitat Auta son principalament coneguts gràcias ai documents egipcians d'aqueu periòde. Formavan de principats locaus qu'entretenián de liames comerciaus amb Egipte. Au sègle XVI av. JC, leis Egipcians passèron la I cataracta e conquistèron la region fins a la IV cataracta. I installèron un vice-rèi eissit de la dinastia faraonica. Aquò favorizèt la difusion de la cultura e dau modèl estatic egipcians. Pasmens, mens nombrós, leis Egipcians installats au sud de la I cataracta, compres lei vice-rèis, se mestissèron ambé lei pòbles nubians e integrèron a cha pauc son aristocracia. Au sègle XI av. JC, aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume independent poderós dich Reiaume de Kush ambé Napata coma capitala. Lei rèis kushitas installèron militarament sa dominacion au sud de la I cataracta a la fin dau sègle X av. JC. Puei, vèrs 750, capitèron d'agantar lo litorau mediterranèu e de conquistar lo còr dau territòri egipcian eu meme. I prenguèron lo títol de faraon e dirigiguèron lo país durant un sègle (XXV dinastia). Foguèron obligats de se'n retirar dins lo corrent dau sègle VII av. JC. Dins aquò, gardèron lo títol de faraon e lo contraròtle de la Vau de Nil entre la I cataracta e lo nòrd dei montanhas etiopianas. Napata demorèt un temps la capitala d'aquel ensems fins au transferiment dau poder reiau dins la vila de Meroe.
Gràcias a sei tèrras drudas e sei jaciments de fèrre, lo Reiaume de Meroe venguèt un actor important dau comèrci african e mediterranèu, especialament après la conquista d'Egipte per Alexandre lo Grand que permetèt la multiplicacion dei contactes ambé lei navigators grècs. Autra evolucion de remarca, l'influéncia egipciana demeniguèt a cha pauc dins lo corrent dau sègle III au profiech d'una cultura pròpria a Meroe. Per exemple, au sègle II av. JC, lo reiaume aviá adoptat la sieuna escritura — totjorn pas deschifrada a l'ora d'ara — per remplaçar l'escritura ieroglifica.
Per de rasons mau conegudas, lo Reiaume de Meroe acomencèt de declinar au sègle I av. JC, belèu en causa d'una crisi agricòla entraïnada per l'agotament dei tèrras. L'emergéncia dau Reiaume d'Aksum dins lo nòrd de l'Etiopia actuala agravèt la situacion car la poissança aksumita venguèt rapidament un actor major dau comèrci de la Mar Roja e un rivau seriós. La fin dau Reiaume de Meroe es tanben mau coneguda e se situa entre lo sègle I ap. JC e lo sègle IV. D'efèct, vèrs 350, leis Aksumitas semblan aver ganhat una batalha importanta còntra lei Nubians que se devesiguèron alora, ò que s'èran ja devesits a una data desconeguda, entre tres reiaumes independents : lo Reiaume de Nobatia entre lei I e III cataractas ambé Faras coma capitala, lo Reiaume de Makuria entre lei III e V cataractas ambé Dongola coma capitala e lo Reiaume d'Alodia au sud ambé Soba coma capitala. Vengudas d'Egipte, de missions crestianas evangelizèron pauc a pauc aquelei reiaumes a partir dau sègle VI.
Lei Reiaumes de Nubia e d'Alodia
Après la conquista d'Egipte dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle VII, leis Arabis assaièron d'avançar au sud de la I cataracta. Pasmens, se turtèron a una resisténcia acarnada dei tres reiaumes nubians e foguèron finalament desfachs en 652. Après aquela revirada, de negociacions permetèron la conclusion d'un acòrd de patz que restaurèt lei cambis comerciaus entre Nubia e Mediterranèa. Aquel acòrd demorèt en plaça fins au sègle XIII.
Dins lo corrent dau sègle VII ò VIII e dins de circonstàncias desconegudas, lo Reiaume de Nobatia foguèt integrat a aqueu de Makuria. L'ensems novèu formèt lo Reiaume de Nubia. Gràcias a son agricultura e seis exportacions d'esclaus negres vèrs Egipte assegurèron sa prosperitat economica. Pasmens, a partir de 1260, leis ambicions dei Mamelocs d'Egipte d'estendre sa dominacion au sud de la I cataracta entraïnèron dei tensions novèlas. En 1272, una incursion nubiana entraïnèt l'acomençament d'una tiera de guèrras vertadieras. Lei Mamelocs prenguèron pauc a pauc l'avantatge e l'autoritat dei rèis nubians s'afebliguèt. Coma per lo Reiaume de Meroe, lo procès de disparicion dau [Reiaume de Nubia]] es fòrça mau conegut. Entre lei sègles XIV e XV, lo país sembla conóisser un declin important que permetèt a de nomadas cushitics (dichs Funjs) e arabis d'ocupar una partida de la region. Aquò i favorizèt la difusion de l'islam e la disparicion progressiva dau cristianisme. L'afondrament de Nubia sembla donc se debanar vèrs la fin dau sègle XV ò au començament dau sègle XVI. Dins totei lei cas, en 1550, l'installacion de garnisons e d'un governador otoman trobèt ges de resisténcia.
Au sud, l'istòria dau Reiaume d'Alodia es quasi totalament desconeguda. Demorèt probablament en patz ambé lei Mamelocs mai, coma Nubia, deguèt faciar l'arribada de nomadas musulmans entre lei sègles XIV e XV. Pasmens, lo reiaume e lo cristianisme i subrevisquèron fins a la conquista militara de la region per lei Funjs au sègle XVI (1504).
Lo Periòde Funj
Lei Funj èran de nomadas d'origina cushitica ò nilotica venguts dau sud de la region dau Nil Blau aprofichant probablament l'afebliment de Nubia per venir s'installar dins la Vau de Nil. Foguèron imitats per de tribüs aràbias vengudas d'Egipte. Militarament pus poderós, lei Funjs vassalizèron leis Arabis e conquistèron pauc a pauc la region. La conquista d'Alodia foguèt probablament l'eveniment major d'aquelei campanhas car un Reiaume Funj (tanben dich Sultanat de Sennar) se formèt a partir de son eiretatge culturau e politic. Pasmens, lei senhors novèus de la region adoptèron l'islam coma religion entraïnant la disparicion dau cristianisme. Autra evolucion importanta, lei tribüs a l'origina de la conquista gardèron un poder important. Ansin, ai sègles XVII e XVIII, la senhoriá dirècta dei sultans funjs installats a Sennar s'estendiá solament dins lo sud dau reiaume. Au nòrd, lei caps arabis gardèron son autonòmia.
Au començament dau sègle XVIII, de revòutas intèrnas dins lo sud afebliguèron la dinastia dei sultans. Badi IV (1724-1747) assaièt de reformar l'armada ambé la creacion d'un còrs important de soudats esclaus mai foguèt reversat per un generau dich Abu Likaylik dau clan dei Hamaj. D'origina desconeguda, aqueu clan — que fasiá partida ni dei tribüs aràbias ni dau pòble funj — gardèt la direccion dau reiaume tot en mantenent oficialament au poder la dinastia funj. Dins aquò, deguèron afrontar una tiera de contestacions intèrnas qu'afebliguèron mai lo sultanat. Ansin, au sègle XIX, lei caps tribüs dau nòrd e lei senhors pus importants dau reiaume èran de facto totalament independents.
Au sègle XVI, lo nòrd dau Sodan actuau interessèt pereu lei Turcs Otomans après sa conquista d'Egipte en 1517. Vèrs 1550, avancèron donc au sud de la I cataracta e conquistèron tot lo territòri fins a la III cataracta. Aquò formèt la província de Berberistan onte foguèron installats un governador e de garnisons. Dins aquò, coma la carga de governador venguèt rapidament ereditària, la província se transformèt a cha pauc en estat de facto independent. Lòng dau litorau de la Mar Roja, leis Otomans ocupèron tanben lei vilas e pòrts estrategics de Suakin e de Massaua.
Enfin, dins l'oèst dau Sodan actuau, se formèt lo Sultanat de Darfor au sègle XVII sota la direccion de Solongdungo. Coma l'indica son nom, aquel estat s'islamizèt rapidament e sei caps prenguèron lo títol de sultan. A l'oèst, se turtèt a la poissança militara d'Oaddaï, estat situat a l'èst dau Lac Chad e poissança importanta au sud de Sahara. Au nòrd, deguèt s'aparar còntra leis incursions dei tribüs nomadas dau desèrt e au sud, menava regularament d'expedicions per capturar d'esclaus negres exportats vèrs lo mercat egipcian. Aqueu trafeg assegurèt la prosperitat economica de Darfor qu'agantèt son apogèu dins lo corrent dau decenni 1780 ambé la conquista de Kordufan.
La conquista turco-egipciana
En 1820, lo pacha turc d'Egipte Mehemet Ali decidèt de conquistar la Vau de Nil per i recrutar d'esclaus destinats a son armada e car pensava i trobar de jaciments d'aur importants. Dirigit per son tresen fiu Ismail, lo còrs expedicionari turc rescontrèt ges de resisténcia importanta. Lei caps de Berberistan èran tròp devesits per resistir e la cavalariá dei tribüs dau nòrd dau Reiaume Funj poguèt pas s'opausar a la poissança deis armas de fuòc. Dins lo sud, lo cap dei Hamaj s'enfugiguèt en direccion d'Etiopia e lo sultan Badi VI prepausèt d'espereu sa somission en cambi d'una pension per eu e son ostau. Puei, en 1821, una segonda expedicion turco-egipiciana ocupèt Kordufan onte lei tropas dau sultan de Darfor foguèron vencudas. En revènge, lo còr de Darfor foguèt pas atacat e demorèt independent.
Dins aquò, la somission dei tribüs de la region èra relativa e l'introduccion dau sistèma fiscau egipcian entraïnèt l'insureccion dei clans pus poderós de la Vau. Ismail assaièt de negociar mai foguèt tuat dins l'incendi de son camp. La rebellion foguèt finalament reprimida l'annada seguenta e, en 1824, de renfòrç importants foguèron mandats d'Egipte per installar de garnisons e tenir lo país. En particular, foguèt fondat a la confluéncia dei Nil Blau e Blanc lo fòrt de Khartom que conoguèt un desvolopament rapide e se transformèt en vila.
L'estabilizacion dau Sodan Turco-egipcian
En 1826, Ali Khurshid Agha foguèt nomat governador de Sodan e lo demorèt fins a 1838. Gràcias a l'ajuda d'Abd al-Qadir wad al-Zayn, un captau locau bòn diplomata qu'assegurèt la liason ambé l'aristocracia de la Vau, capitèt de crear una estructura administrativa e d'estabilizar la situacion. En 1835, capitèt tanben de defugir l'establiment dau sistèma de conscripcion egipcian en Sodan en cambi de l'acòrd dei pòbles sodanés de fornir d'esperelei leis esclaus necessaris a l'armada de Mehemet Ali.
Après la partença de Khurshid, l'administracion civila s'afebliguèt en causa de cambiaments recurrents de governadors mai la dominacion militara turco-egipciana se renforcèt gràcias a una tiera de conquistas novèlas. D'efèct, fondèron una importanta basa militara a Kassala que permetèt de sometre pauc a pauc lei Bedjas, pòble installat entre Nil e la Mar Roja, e d'arrestar leis incursions etiopianas. Entre 1846 e 1849, lei Turco-Egipcians obtenguèron pereu lo contraròtle dei pòrts de Suakin e de Massaua de part dau sultan otoman — son senhor teoric — que foguèron dirèctament annexats en 1865. En mai d'aquela expansion orientala, de marins e d'explorators turcs avancèron en direccion dau sud. Aquò donèt naissença a un important comèrci d'evòri e d'esclaus negres en direccion d'Egipte e d'Euròpa.
Lo declin de la poissança turco-egipciana
En 1863, sota la pression dei poissanças europèas, leis autoritats egipcianas foguèron obligadas de prendre de mesuras còntra lo trafeg d'esclaus. Una gròssa aumentacion dei drechs de navigacion sus Nil permetèt de descoratjar lei marchands europèus mai leis Egipcians, que tenián de rets d'influéncia ben implantats, poguèron contuniar la tracta sensa dificultat vertadiera. En 1869, la lucha còntra lo comèrci d'esclaus foguèt fisada a un contingent de mercenaris e d'explorators europèus. Aquela fòrça foguèt pereu utilizada per aumentar lei possessions turco-egipcianas lòng de Nil. En particular, en 1871, una flòta dirigida per lo Britanic Charles Gordon conquistèt lo territòri au nòrd dau Lac Albèrt e i creèt una administracion entre 1874 e 1876. En parallèl d'aqueleis operacions, lei Turco-Egipcians ataquèron Darfor que foguèt conquistat en 1874 sota lei conseus d'al-Zubayr Rahma, un marchand d'esclaus originari de la region de Bahr el-Ghazal. Pasmens, al-Zubayr tombèt rapidament en desgràcia e ges de cap foguèt trobat per lo remplaçar. La region tombèt donc dins lo caòs. Aquò foguèt agravat per lei desfachas còntra Etiopia en 1875 e 1876 qu'èra venguda la buta de la politica expansionista egipciana.
En 1877, Ismail nomèt donc Charles Gordon governador generau de Sodan per restablir l'òrdre. Fòrça energic, lo Britanic reprimèt lei revòutas de Darfor e de Bahr el-Ghazal. Pasmens, maucontentèt certanei tribüs en plaçant lo fiu d'al-Zubayr Rahma a la tèsta de Bahr el-Ghazal e aqueu redreiçament foguèt solament provisòri. En 1879, Ismail foguèt despausat e lei Britanics ocupèron Egipte en 1883 que foguèt plaçada sota la tutèla de Londres en causa de sei dificultats financieras. Enterin, Gordon aviá desmissionat en 1880 e l'insureccion madista aviá començat l'annada seguenta.
Lo Periòde Madista
En junh de 1881, un cap religiós influent dich Muhammad Ahmad ibn Abdallah proclamèt èsser lo Madhi e anoncièt son intencion de restaurar la puretat originala de l'islam. Leis autoritats turco-egipcianas assaièron de lo capturar mai s'enfugiguèt en Kordufan onte son movement ganhèt rapidament de partisans au sen dei religiós, dei marchands d'esclaus desirós de perseguir son comèrci e dei nomadas ostils ai Turco-Egipicians e a son sistèma d'impòsts. En 1883, conquistèron El Obeid, capitala de Kordufan, e infligiguèron una desfacha saunosa a un còrs expedicionari egipcian dirigit per lo Britanic William Hicks. En Darfor, lo governador austrian de la region se convertiguèt a l'islam e se someteguèt au Madhi. Enfin, en 1884, una fòrça dirigida per Charles Gordon per protegir la Vau de Nil foguèt assetjada dins Khartom e chaplada lo 26 de genier de 1885. En abriu de 1885, Londres deguèt acceptar de laissar Sodan ai madistas.
Lo Madhi moriguèt en junh de 1885 e designèt Abdallah ibn Muhammad al-Taaishi per lo remplaçar. Son successor prenguèt lo títol de califa, organizèt un estat madista e assaièt de contuniar l'expansion territòriala dau movement. Sei fòrças ataquèron ansin Darfor onte l'anciana dinastia èra a assaiar de restaurar son autoritat, Etiopia e Egipte. Pasmens, aquelei temptativas s'acabèron per de reviradas en 1889 a Wadi Halfa còntra leis Anglo-Egipcians e a Metemma còntra leis Etiopians. Una crisi intèrna de 1889 a 1892, entraïnada per una famina consecutiva a una secaressa, limitèt d'un biais definitiu l'Estat Madista au territòri sodanés. Al-Taaishi organizèt un estat fòrça centralizat e burocratic amb una fiscalitat importanta. Aquò l'alunchèt deis idèas originalas dau Madi mai li permetèt de restablir l'òrdre dins lo país.
Pasmens, lo periòde d'existéncia de l'Estat Madista foguèt relativament brèu car lei Britanics èran totjorn interessats per la Vau Mejana de Nil. En 1896, aprofichant la desfacha italiana d'Adua còntra Etiopia e una opinion publica demandant de venjar Charles Gordon, organizèron una expedicion ben preparada dirigida per Horatio Kitchener. Gràcias a la construccion d'un camin de fèrre, sei soudats ocupèron aisament la region de Dongola e prenguèron Berber en 1897. L'annada seguenta, Abdallah dirigiguèt personalament sei tropas còntra Kitchener mai foguèt durament desfach dins lo relarg d'Òmdurman per la disciplina e leis armas modèrnas dei Britanics. Lo cap madista se retirèt en Kordufan onte foguèt tuat ambé sei darrierei tropas un an pus tard.
La mesa en plaça dau Condominium e de l'administracion indirècta
Après sa victòria, Horatio Kitchener foguèt premier obligat de reglar la crisi francobritanica entraïnada per l'arribada de l'expedicion Marchand dins la Vau de Nil. Après un periòde de tension entre París e Londres, foguèt reglada per un acòrd partejant la màger part d'Africa entre lei doas poissanças colonialas. Sodan demorèt dins l'esfèra britanica e foguèt creat lo Condominium Angloegipician per administrar e dirigir lo territòri. D'efèct, coma Sodan èra la proprietat dau sobeiran d'Egipte, protectorat britanic dempuei 1882, lo Reiaume Unit poguèt pas l'annexar dirèctament. En plaça, creèt un regime especiau de sobeiranetat partejada que laissava nominalament la region sota l'autoritat egipciana mai permetiá en realitat ai Britanics de lo dirigir segon sei besonhs. Entre 1900 e 1914, una tiera d'acòrds ambé França, Itàlia, Etiopia, Belgica e Alemanha permetèt de fixar lei frontieras sodanesas que son totjorn a l'ora d'ara lei limits de la Republica de Sodan e dau Sud-Sodan. Enfin, fins a 1916 e una temptativa de rebellion encoratjada per leis Alemands e leis Otomans, un Sultanat de Darfor, autonòm mai tributari, foguèt restablit.
Après la fin de la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918), Londres deguèt faciar l'emergéncia de corrents nacionalistas au sen dei populacions egipcianas e sodanesas. Lei tensions venguèt lèu vivas mai lei nacionalistas arabis foguèron vencuts en 1924. Premier, Londres ordonèt l'expulsion dei soudats egipcians e reprimèt lei mutinariás dei soudats sodanés sensibles ai tèsis independentistas. Puei, lei Britanics negocièron lo sostèn dei caps religiós e tribaus dau país per limitar lo nacionalisme ai classas mejanas dei vilas (foncionaris, marchands... etc.). Ansin, a partir de 1924, lei caps tradicionaus obtenguèron mai de poders, çò que permetèt ai Britanics de recrutar un nombre feble de foncionaris locaus. La prosperitat economica dau periòde (desvolopament de l'aigatge e de la cultura de coton) favorizèt tanben la politica britanica.
Pasmens, aquela administracion indirècta se turtèt a de dificultats qu'anavan aver un ròtle important per la seguida. D'efèct, dins lo nòrd e lo centre, l'autoritat dei caps tradicionaus, principalament lei cheikh dei tribüs, èra afeblida per un sègle de centralizacion turca, egipciana e britanica. Dins lo sud, la situacion èra encara pus malaisada car leis ierarquias tradicionalas èran estadas destruchas per la conquista de la segonda mitat dau sègle XIX. Per sostenir seis aliats sodanés, lei Britanics decidèron donc de renfòrçar — e dins lo sud de crear — una identitat tribala sufisenta per restaurar lo poder dei caps de tribü. Lei desplaçaments de populacion foguèron donc d'ara endavant estrictament susvelhats e defenduts entre lo nòrd e lo sud entraïnant ansin la formacion progressiva de la division futura de Sodan.
L'autonòmia e l'independéncia
Lei dificultats recurrentas de l'administracion indirècta apareguèron clarament tre leis annadas 1930. A la fin dau decenni, lei Britanics foguèron donc obligats de recrutar tornarmai un nombre important de foncionaris locaus que formèron una classa educada e favorabla au nacionalisme sodanés. Pasmens, en causa dau mantenement de la sobeiranetat partejada, aqueu nacionalisme se turtèt a un problema fondamentau : coma eliminar lei Britanics sensa restablir la tutèla egipciana ò coma eliminar la preséncia egipciana sensa renfòrçar la dominacion britanica ? Dos camps opausats se formèron donc dirigits per Ismail al-Azhari (Congrès nacionau dei diplomats favorable a l'union amb Egipte) e per l'eiretier dau madisme, Abd-al-Rahman (partit Umma defendent l'independéncia totala).
De son caire, après la Segonda Guèrra Mondiala, lo Reiaume Unit acomencèt de discutir amb Egipte de l'avenidor de Sodan. Pasmens, lei discussions s'encalèron rapidament en fàcia deis exigéncias egipcianas e Londres decidèt alora d'organizar l'autonòmia dau Condominium. En 1947, foguèt creada una assemblada locala qu'adoptèt un estatut d'autonòmia en 1952. Lo partit Umma ganhèt leis eleccions de 1948.
La situacion se desbloquèt en 1952 ambé lo còp d'estat dau generau Muhammad Neguib en Egipte. D'origina sodanesa, prepausèt un periòde transitòri seguit per un vòte d'autoderminacion. Aqueu plan foguèt acceptat per lei Britanics e la durada de la transicion foguèt finalament limitada a tres ans. A la fin de 1953, lo partit Umma perdiguèt leis eleccions còntra lo Partit nacionau unionista (PNU), successor dau Congrès, e al-Azhari venguèt Premier Ministre. Pasmens, après l'arribada au poder de Nasser en 1954, s'alunchèt a cha pauc de l'unionisme amb Egipte. Sodan se dirigiguèt donc vèrs l'independéncia dins un contèxte ja marcat per de crisis dins lei regions meridionalas onte lo remplaçament dei foncionaris britanics per de Sodanés venguts dau nòrd entraïnèt de mutinariás en 1955. Pasmens, aquò empachèt pas lo procès de transicion de contuniar e Sodan venguèt oficialament independent lo 1 de setembre de 1956.
L'estabilizacion malaisada dau país
En 1964, leis eveniments dins lo sud destabilizèron l'ensems de la societat sodanesa e de manifestacions importantas, menadas per leis estudiants e lei comunistas, se debanèron dins la capitala. En octòbre, leis esmogudas se generalizèron e lei comunistas organizèron ambé succès una tiera de grèvas generalas. Lo generau Abboud foguèt obligat de laissar lo poder a un govèrn civiu gropant lei comunistas e lei partits tradicionaus. Tre 1965, lei comunistas ne'n foguèron excluchs e son partit èra tornarmai enebit. Pasmens, lei govèrns se succediguèron rapidament sensa èsser capables de resòuvre la guèrra civila dins lo sud ni d'estabilizar lo país. En 1969, lei militars dirigits per lo coronèu Gaafar Nimeiry reconquistèron lo poder amb un còp d'estat.
Lo periòde Nimeiry
Gaafar Nimeiry establiguèt un regime autoritari. Enebiguèt totei lei partits politics e s'apielèt inicialament sus lei comunistas per faciar l'oposicion dei Fraires Musulmans. Deguèt tanben faciar l'ostilitat dei madistas que se reüniguèron sus l'illa d'Aba. En 1970, l'endrech foguèt pres d'assaut e bombardada per l'aviacion (12,000 mòrts ). Aquò neutralizèt una partida de l'oposicion islamista mai suscitèt una ostilitat persistenta dins l'opinion. Puei, en 1971, l'aliança ambé lei comunistas se rompèt e lo PC foguèt enebit un còp de mai. Enfin, en 1973, Nimeiry legalizèt son regime ambé l'adopcion d'una constitucion que creèt una republica presidenciala amb un partit unic.
Dins lo sud, Nimeiry obtenguèt un succès important ambé la signatura d'un acòrd de patz ambé la guerilha Anya Nya. Signat en 1972, entraïnèt la creacion d'una region autonòma dau Sud e l'integracion deis Anya Nya au sen dei fòrças regularas. Pasmens, lei dificultats economicas minèron a cha pauc lo regime. En 1976, una temptativa de còp d'estat menat per l'Umma mau capitèt gràcias a una intervencion militara egipciana. Aquò entraïnèt un cambiament important dins la politica de Nimeiry que decidèt de s'apielar d'ara endavant sus leis islamistas. Al-Turabi venguèt son conselhier permetent de neutralizar una partida de l'oposicion.
Dins aquò, lo renforçament de l'autoritat de Nimeiry en Khartom permetèt pas de resòuvre lei problemas economicas. En 1983, l'organizacion deis eleccions foguèt marrit, especialament dins lo Sud. De trèbols i acomencèron e lo govèrn assaièt d'amaisar la situacion en alunchant leis unitats militaras estacionadas dins lei províncias meridionalas. Aquò entraïnèt de mutinariás e la desercion de mai d'un soudat. Puei, se fondèt l'Armada Populara de Liberacion de Sodan dirigida per lo coronèu John Garang. L'insureccion demandèt una autonòmia larga per lo Sud (mai pas l'independéncia) e la partença de Nimeiry que refusèt. Au contrari, renforcèt l'islamizacion dau regime (extension de la lèi islamica a la totalitat de Sodan) entraïnant la Segonda Guèrra Civila Sodanesa (1983-2005).
La represa de la guèrra intèrna afebliguèt mai lo poder centrau. En 1984, una famina agravèt mai son impopularitat e lei Fraires Musulmans venguèron pron poderós per menaçar leis institucions. D'esmogudas grèvas aguèron luòc dins la capitala en 1985 e l'armada prenguèt lo poder en abriu sota la direccion dau generau Siwar al-Dahab.
Lo periòde al-Dahab
Lo generau Siwar al-Dahab mantenguèt la natura autoritària dau regime mai prometeguèt d'eleccions que foguèron ganhadas en 1986 per Sadiq al-Madhi. Lo venceire gardèt lo poder fins a 1989. Gràcias a una ajuda libiana, poguèt contuniar la guèrra còntra lo Sud mai assaièt tanben de negociar un reglament dau conflicte. Aquò entraïnèt son reversament per d'oficiers pròches dei Fraires Musulmans dirigits per lo generau Omar el-Bechir. Al-Turabi retrobèt un ròtle important e lo regime novèu assaièt de formar una republica islamica.