cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istòria de Sodan
L'independéncia dei províncias dau sud
Lo regime eissit dau còp d'estat acomencèt pauc a pauc d'islamizar la societat sodanesa e contunièt la guèrra còntra l'insureccion sudista. Pasmens, se devesiguèt entre una tendància radicala dirigida per al-Turabi e una tendància pus moderada gropada a l'entorn d'el-Bechir. La perseguida de la guèrra civila ò la dubertura de negociacions venguèt rapidament un subjècte de conflicte entre lei doas alas. Inicialament, aprofichant l'expulsion de la rebellion de sei basas etiopianas après l'afondrament dau regime de Mengistu, lo govèrn sodanés assaièt de reconquistar lei províncias secessionistas. Capitèt de devenir lei movements rebèls entre elei mai lo còr de l'APLS contunièt de resistir.
En 1999, al-Turabi assaièt d'evincir Omar el-Bechir mai sa temptativa mau capitèt. Lo president el-Bechir acomencèt alora de s'alunchar deis islamistas radicaus. Aquò li permetèt de se raprochar pauc a pauc deis Occidentaus e de negociar la fin de la guèrra civila ambé John Garang. Après de negociacions lòngas de 2002 a 2005, una patz foguèt signada laissant au sud una autonòmia fòrça larga e lo drech d'organizar un referendum sus sa sobeiranetat en 2011. John Garang venguèt president dau sud mai moriguèt rapidament dins un accident d'elicoptèr. Sa mòrt laissèt la preponderància ai partisans de l'independéncia dau Sud-Sodan que foguèt votada sièis ans pus tard entraïnant la scission de Sodan.
En parallèl dei negociacions e dau procès d'independéncia dau Sodan dau Sud, Khartom deguèt faciar una multiplicacion dei conflictes intèrnes en Kordufan, dins lei regions orientalas e en Darfor. Aquela darriera crisi èra la pus grèva car opausava de movements fors a de milícias de nomadas baqqaras arabizats. En febrier de 2003, la creacion d'una armada secessionista per leis insurgents entraïnèt una repòsta d'amplor de l'armada sodanesa que comencèt una guèrra vertadiera dins la region. Fòrça saunós, lo conflicte a renforçat l'ostilitat deis Estats Units d'America e de seis aliats occidentaus. En despiech de la signatura d'un acòrd de patz ambé certanei movements de la guerilha, èra totjorn en cors a l'ora d'ara.
Guèrra de Tròia
thumbnail|300px|Tròia en flamas, pintura de [[Johann Georg Trautmann (1713–1769)]] La Guèrra de Tròia foguèt, segon la legenda, una guèrra de las armadas aquèas (es a dire, grègas) contra la vila de Tròia en Asia menora, seguissent lo rapte (o seduccion) d'Elena d'Esparta per Paris. La guèrra es un dels eveniments mai importants de la mitologia grèga e es contat dins un cicle de poèmas epics que sonque dos, l'Iliada e l ' Odissèa d ' Omèr, demorèron entièrs. L ' Iliada descriu un episòdi ja avançat la guèrra, e l ' Odissèa explica lo viatge de retorn d'un dels caps grècs, Ulisses. De poètas grècs posteriors descriguèron d'autres partidas de l'istòria, e tanben lo poèta roman Virgili dins son Eneïda.
Los grècs ancians cresián que los fachs contats per Omèr èran essencialament certans (situavan la guèrra als sègles XIII AbC o sègle XII AbC, coïncidissent amb la casuda de l'Empèri Itita; atal las datas prepausadas de la fin de la guèrra èran 1184 AbC -segon Eratostènes-, 1208 AbC -notat sul marbre de Paros- o 1250 AbC -segon Erodòt-) e localizan Tròia sus la riba dels Dardanèls dins l'actual nòrd-oèst de Turquia.
L'avarícia de Laomedont e lo rapte d'Esiòna
Segon la mitologia grèga, pendent lo regne de Laomedont, Apollon e Poseidon se rebellèron contra Zèus. Aqueles los castiga a venir pendent un an esclaus del rei de Tròia.
Davant la paur dels ciutadans, Esiòna sortiguèt de Tròia per se liurar al monstre mas, dins aquel moment, passava Eracles. Laomedont li ofriguèt la man de sa filha se la salvava. Un còp lo monstre mòrt, lo rei nega sa filha a Eracles. Aquel, furiós, tuèt Laomedont e totes los seus filhs (levat Priam, futur rei) e seduguèt Esiòna a çò d'Eac (tanben enganat per Laomedont) e la maridèt amb lo filh d'Eac, Telamon.
Priam demandèt pendent d'ans lo retorn de sa sòrre, mas ela èra esposa astruga e aguèt un filh Teucre.
Pelèu e Tètis, la Poma e lo Jutjament de Paris
Zèus venguèt rei dels dieus desfasent son paire Crònos. Aquel darrièr qu'aviá desfach son paire Uranus. Zèus crenguèt qu'un de sos filhs seguiguèsse l'exemple, e atal, quand una profecia augurava que lo filh de la ninfa Tètis (qu'èra son amanta) seriá mai gran que son paire, leu faguèt casar Tètis amb un vièlh rei escrancat, Pelèu. thumbnail|300px|dreta|Lo jutjament de Paris, de [[Rubens]]
Totes los dieus foguèron convidats al casament de Pelèus e Tètis, levat Eris, la Discòrdia. Ofensada, se faguèt invisibla e daissèt sus la taula una poma daurada en que i aviá inscrich lo mot Kallisti ("A la mai bèla"). La poma foguèt reclamada per Èra, Atena, e Afrodita. Se disputèt fòrça qui la prendriá, e cap dels dieus gausèt pas s'aventurar sus una opinion en favor d'una demandaira per paur d'ofensar las altras doas. Fin finala, Zèus ordonèt que la disputa se tancariá amb lo Jutjament donat per Paris, prince de Tròia, que seriá estat educat coma pastre perque una profecia aviá predit que causariá la casuda de la vila. Las divessas temptèron de seduire lo pastre: Atena li ofriguèt la saviesa e abilitat dins la batalha, Èra li ofriguèt lo poder politic e lo contraròtle de tota Asia, e Afrodita li ofriguèt l'amor de la femna mai bèla del monde. Paris donèt la poma a Afrodita, e tornèt a Tròia.
De Pelèu e Tètis nasquèt un filh, Aquiles. Se profetizèt que moririá jove, e a Tròia. Amb l'esperança de l'aparar, quand èra encara mainat, sa maire lo banhèt dins lo riu Stix, lo fasent invulnerable de tota part levat lo talon que la maire teniá. Grandissent venguèt lo guerrièr pus poderós de totes los mortals.
La fugida de Paris e Elena
Afrodita concediguèt a Paris l'amor de la femna mai bèla del monde, qu'èra Elena, una de las filhas del rei d'Esparta Tindarèu. Sa maire èra Lèda, que seriá estada sedusida per Zèus prenent la fòrma d'un cicne, e es pas clar quines dels quatre filhs de Lèda èran de Zèus o de Tindarèu. Elena aviá fòrça pretendents, e son paire crenguèt qu'en causissent cap per paur que los autres respondan amb violéncia. A la fin, un dels pretendents, Odissèu (o "Ulisses", en latin) d'Itaca, prepausèt un dessenh per resòlvre lo dilèma: totes los pretendents deurián jurar, malgrat las protestacions, que defendrián lo matrimòni d'Elena quin que siá lo causit.
En una mission diplomatica a Esparta, Paris tombèt amorós d'Elena e, amb l'ajuda d'Afrodita, la raubèt o seduguèt (las versions vàrian) e se la menèt a Tròia coma esposa. Menelau envièt un messatgièr a Tròia demandant lo retorn d'Elena, mas lo rei Priam, remembrant de sa sòrre Esiòna, refusèt que tornèsse. D'aquel biais, totes los reis e princes de Grècia foguèron reclamats per complir lor jurament e recuperar Elena.
Lo recrutament de l'armada grèga
A aquela epòca, Odissèu ja èra maridat amb Penelòpa e veniá d'aver un filh, Telemac. Ulisses ensagèt per engana d'evitar la guèrra. Simulèt la foliá en semenant de sal dins los camps. Mas foguèt desmascarat per Palamedes.
Agamemnon envièt de messatgièrs a totes los reis de Grècia per tal que vengan a la guèrra, mas lo rei Cinires de Chipre envièt pas qu'una nau vertadièra e quaranta nòu de joguina.
L'oracle Calcas aviá predit que los grècs capitarián pas sens Aquiles. La maire d'aquel, Tètis, sabent qu'Aquiles moririá s'anava a Tròia, lo diguisèt de femna e l'amaguèt a la cort del rei Licomèdes a Sicros. Ulisses e Ajax caçavan. Segon una de las versions faguèt sonar un còrn, e Aquiles sautèt endavant e brandiguèt sa lança per lutar contra los falses invasors. Segon una autra, faguèt passar de mercants que ofrián jòias e armas, e descobriguèron Aquiles entre las femnas perque demorèt sol a contemplar las armas.
Aprèp, una flauta de mai de mila naus foguèt enviada, jol capitenajat d'Agamemnon. Mas quand arribèron a Aulis, los vents venguèron marrits. Uns de dire que la divessa Artèmis castigava atal Agamemnon per aver tuau un cèrvi sagrat (o aver tuat un cèrvi en tèrra sagrada), e de se pretendre melhor caçaire qu'ela. L'unic biais d'apasimar Artèmis seriá de sacrificar la filha d'Agamemnon Ifigenia. Segon d'autras versions o faguèt, alara que d'autres afirman que sacrifiquèt una cèrvia el luòc. thumbnail|esquerra|300px|Combat dels vaissèls davant Tròia, bas relèu d'un sarcofag ([[sègle III)]] Los grècs tanben portèron los òsses de Pelòps, paire d'Atrèu e aujòl d'Agamemnon e Menelau per los ajudar a ganhar la guèrra, perque un oracle afirmava que serián necessaris per la victòria.
Las fòrças grègas son descrichas amb detalh dins lo catalòg de naus del segond libre d'Iliada. Èra de 28 contingents de la Grècia continentala, Peloponès, las illas dodecanèsas, Creta e Itaca, per un total de prèp de 100,000 òmes.
Las fòrças troianas totjorn dins l'Iliada, èran las meteissas qu'aquelas del troians, capitanejadas per Ector, e d'autres aliats: dardanis, zeleians, adrastis, percotians, pelasgs, tracis, lancièrs cicons, arquièrs peonis, alizonts, misis, frigis, meonis, milesis e licis.
Arribada
Un oracle aviá predit que lo primièr grèc a marchar en tèrra troiana seriá lo primièr a morir. Protesilau, capitani dels filacians, compliguèt la profecia; èra lo pòrta bandièra dels grècs e casèt per la lança d'Ector. Pasmens, los assalidors poguèron bastir una barralha de fusta e un campament militar sus la plaja, prèp dels vaissèls.
Aprèp la batalha, los grècs faguèron a Protesilau de funeralhas de dieu, e Ermès lo menèt veire per un darrièr còp son esposa abans de lo conduire cap a l'Adès. Sa femna, Laodamia, desirava de l'acompanhar dins la mòrt. Aprèp la mòrt de Protesilau, son fraire Podarces prenguèt son ròtle dins la guèrra.
Criseida e Briseida
Coma comandant en cap, Agamemnon prenguèt lo primièr lo botin e emportèt coma esclava Criseida, alara qu'Aquiles causiguèt Briseida.
Mas Criseida èra filha de Crisas, un prèire d'Apollon. Lo prèire ofriguèt un enòrme rescat per sa filha, mas coma se refusèt, preguèt Apollon que castiguèsse los grècs. L'armada grèga patiguèt malautiá, e Agamemnon deguèt tornar Criseida.
Agamemnon exigiguèt que en compensacion a l'esclau que aviá perdut, se li donèsse Briseida qu'Aquiles s'aviá enamorant. Ofensat e indignat per Agamemnon, Aquiles refusèt la luta e abandonèt l'armada dels grècs.
Pasmens que grècs èran destinats a ganhar la guèrra, Aquiles demandèt a sa maire Tètis que intervenga davant Zèus per li demandar que los grècs pòscan pas véncer fins qu'Agammemnon li aja demandat perdon. Lo jorn seguent los grècs foguèron fòrça castigats dins la batalha, e totes los guerrièrs principals levat Ajax foguèron plan ferits los enebent contunhat la luta aquel jorn. Los troians, capitanejats per Ector, avançavan dangierosament cap al campament grèc.
Alara qu'Aquiles refusava de lutar, son amic Patròcle li demandèt sas armas perque los troians pensen qu'Aquiles aviá tornat a la guèrra. Ector pensant que Patròcle èra Aquiles lo tuèt e demorèt amb l'armadura d'Aquiles. Fòl de ràbia, Aquiles s'anèt venjar. Se carguèt d'una nòva armadura que Tètis aviá comandat a Efèst, tuèt Ector, e rebalèt son còs nud darrièr un carri fasent tres torns de las muralhas de Tròia jos la vista de totes los seus. Refusèt de tornar lo còs als troians per far los rites funeraris. Priam, amb la proteccion dels dieus, anèt en persona veire Aquiles e li supliquèt que li tornèsse lo còs de son filh. Alara Aquiles compatiguèt perque se remembrava lo seu paire, e autregèt una trèva de dotze jorns per poder far las funeralhas d'Ector.
La mòrt d'Aquiles
Après la mòrt d'Ector, Aquiles venquèt Memnon d'Etiopia, Cicnus de Colonae e la guerrièra de las amazonas Pentesilia. Pendent aquela seria de campanhas victoriosas, Paris lo matèt per mejan d'una flècha empoisonada que foguèt guidada per Apollon fins al seu talon. Coma foguèt tuat per engana amb l'intervencion d'un dieu, se considèra qu'Aquiles moriguèt sens jamai èsser estat vencit sul prat batalhièr. Sos òsses foguèron mesclats amb aqueles de Patròcle, e se celebrèron las funeralhas en son onor.
L'armadura d'Aquiles e la mòrt d'Ajax
L'armadura d'Aquiles foguèt objècte d'una peleja entre Ulisses e Ajax. Se pelejant per ela al final guanhèr Ulisses. Ajax venguèt fòl de ràbia a sautèt al mitan d'un dels tropèls dels grècs (pensant qu'èran sos companhons) e comencèt de matar la oelhas. Aprèp, se suïcidèt.
Lo caval de Tròia
L'episòdi del Caval de Tròia es lo final de la guèrra. Los grècs (o Ulisses, segon qualques escrichs) dessenhèt la construccion d'un caval de fusta, animal qu'èra sacrat pels troians. Foguèt bastit per Epeius e qualques guerrièrs grècs s'amaguèron dedins (Ulisses, Leontèu, Menelau, Diomèdes, Neoptolem e detz-e-sèt mai). Lo rèsta de l'armada grèga simulèt l'abandon del sètge e los troians interpretèron lo caval coma una dona per la patz. Un espion grèc, Sinon, convenquèt los troians que lo caval èra una dona fasent taire los avertiments de Laocon e Cassandra. Coma lo caval èra tròp grand passava pas per la pòrta de la ciutat, destruiguèron una partida de la muralha per lo far entrar.
Los troians, aüroses que lo sètge de dos ans se termine, passèron una nuèch de fèsta e gorrinatge. Quand los grècs sortiguèron de l'interior del caval, la ciutat èra en plen repaus e la presa foguèt aisida. Lo sacatge durèt tres jorn e tres nuèchs e tuèron totes los òmes e mainats, e faguèron esclaus totas las femnas e mainats. Las riquesas foguèron saquejadas, e de l'esplendida ciutat ne demorèt pas que roïnas.
Existís un debat sus l'existéncia reala del caval de fusta. Qualques sabents afirman que lo Caval de Tròia èra en realitat un botaire sostingut de quatre pilars, que auriá portat aquel nom. Lo fach qu'auriá destruït las muralhas per far entrar confirmariá aquela tèsi.
Aerofòn
Aquesta familha d'instruments qu'amassa :
Potz
thumb|250px|Un potz d'aiga a [[Ostende (Belgica).]] 100px|thumb|Potz
Placa Juan de Fuca
thumb|Mapa de la placa Juan de Fuca La placa Juan de Fuca es una placa tectonica de la litosfèra de la planeta Tèrra. Sa superfícia es de 0.006 estereoradians. Lo tèrmes Nòrd e Sud constituisson doas placas orogenicas, respectivament la placa Explorer e la placa Gorda. Lo nom de la placa Juan de Fuca ven del navigator e exploraire grèc del sègle XVI Juan de Fuca.
Potz
Un potz (var. putz) es un trauc vertical escavat o perforat dins la tèrra. Generalament de forma cilindrica, las parets son bastidas amb de pèiras, ciment o fusta per evitar que s'afondre. Normalament la dobertura es protegida dels accidents e de la dintrada d'objèctes estrangièrs amb un tapador o barralha que l'entorneja.
Barxeta
Barxeta es un municipi de la província espanhòla de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Placa Juan de Fuca
La placa Juan de Fuca es en contacte amb las placas pacifica (dorsala Juan de Fuca e falha Blanco), Gorda, Explorer (falha Nookta) e nordamericana.
Sas frontièras amb las autras placas son entre formadas de la dorsala Juan de Fuca dins l'ocean Pacific e de la fòssa de las Cascadas sus la còsta pacifica dels Estats de Washington e de Colómbia Britanica.
Lo desplaçament de la placa Juan de Fuca se fa cap al nòrd èst o encara a una velocitat de rotacion de 0.507° per milion d'ans segon un pòl eulerian situat a 35°00' de latitud nòrd e 26°00' de longitud èst (referencial: placa pacifica).
La placa Juan de Fuca (amb las placas de las Cocos, de Nazca, Rivera, Explorer e Gorda) constituí un rèste de la placa Farallon que desapareguèt gaireben tota per subduccion jol continent americain al Jurassic.
Tèrra rara
Las tèrras raras son un grop de metals de proprietats vesinas que comprenon l'escandi 🇮🇳Sc, l'itri 🇮🇳Y, e los quinze lantanids. Aqueles metals son, contràriament a çò que fa pensar son apellacion, pron espandits dins l'escòrça terrèstra, coma d'unes metals usuals.
Lista e domenis d'utilizacion
Las tèrras raras an començadas d'èsser utilizadas a granda escala dins los annadas 50, a la seguida de la descobèrta de metòdes eficaces de separacion dels diferents elements. Pr'amor de sas proprietats unicas, las tèrras raras son fòrça utilizadas dins una multitud d'aplicacions dins lo domeni de las nautas tecnologias:
Produccion
300px|thumb|right|Reparticion de la produccion mondiala de tèrras raras de 1950 a 2000.
Entrò en 1948, la pus granda part de las fonts de tèrras raras venián de depaus de sabla en Índia e en Brasil. Durant los ans 1950, Sud-Africa venguèt lo principal productor après la descobèrta d'immensas jaciments de tèrras raras (jos forma de monazita) a Steenkampskraal.
Del fach de las consequéncias environamentalas segondàrias a l'extraccion e al rafinatge de las tèrras raras, nombrosas espleitacions foguèron tancadas en particular dins los païses desvolopats.
Dempuèi lo debut dels ans 2000, aquelas minas indianas e brasilièras produson totjorn qualques concentrats de tèrras raras, mas son subrepassadas per la produccion chinesa qu'assegura, en 2010, 95 % de l'ofèrta de tèrras raras. Los Estats Units e Austràlia dispausan de resèrvas importantas (15 e 5 % respectivament), mas an arrestat de las esplechar per encausa dels preses fòrça concurrencials de China e de las inquietuds environamentalas. Aquela preponderancia inquieta los païses occidentals, que cercan de diversificar son aprovesiment, d'autant mai que China anoncièt lo 1èr de setembre de 2009 voler redusir sos quòtas d'exportacion a 35000 tonas per an (sus una produccion de 110000 tonas) tre 2010. L'argumentacion justificant aquela decision pòrta sus la volontat de preservar de ressorsas raras e l'environament. D'efièch, lo ministèri chinés del Comèrci afirmèt recentament que las resèrvas de tèrras raras del país avián demesidas de 37 % entre 1996 e 2003. Mas aquelas mesuras visián mai que mai a satisfar sa demanda intèrna, en fòrta creissença. De 2006 a 2010, China redusiguèt sos quòtas d'exportacion de 5 % a 10 % per an, e la produccion foguèt limitada per paur que sas resèrvas s'agotan d'aici a quinze ans.
La flambada dels preses en 2011 (per exemple lo cors del dispròsi foguèt multiplicat per 6, lo del terbi per 9) e lo quasi-monopòl chinés menèt mai d'un paises a tornar lançar l'exploracion. En 2011, mai de 312 projèctes d'exploracion de jaciments de tèrras raras èran recensats sus la planèta, implicant mai de 202 societats maio mens grandas dins 34 paises. La reobèrtura de la mina sud-africana es a l'estudi. D'unes jaciments canadencs (Hoidas Lake), vietnamians, australians e russes son tanben a èsser evaluats. En 2013, la societat australiana Lynas deviá durbir ina mina en Malàisia, la pus importanta de tèrras raras fòra de China. La mina californiana de Montaiss Pass foguèt tornar dobèrta après 10 ans de tancadura et après des investissements de 1,25 milliard de dollars. À terme, ces deux sites devraient représenter 25 % de la production mondiale. Aquesta flambada dels preses menèt tanben los paises consomators a metre en plaça un melhor reciclatge dels produches manufacturats. Japon mesa tanben fòrça sus la recuperacion de las tèrras raras per alimentar son industria nacionala. En França, Solvay dobriguèt en 2012 près de Lion una unitat de recuperacion de 6 tèrras raras contengudas dins las ampolas bassa consomacion usadas. Los industrials an tanben cercat de reduire la quantitat de tèrras raras necessàrias a sa produccion. Dins las batariás de sos veïculs electrics per exemple, Nissan a redusit de 40 % la quantitat necessària de dispròsi.
En 2012, China exportèt pas que 12000 tonas de tèrras raras contra 70000 tonas en 2003.
Oco
Oco es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Mortagne-au-Perche
Mortagne-au-Perche es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de Normandia.
Olejua
Olejua es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Asia Centrala
400px|thumb|Asia Centrala L'Asia Centrala es una region del continent asiatic qu'abitualament inclutz los estats e territòris seguents:
La definicion estatistica de las Nacions Unidas compren pas que los cinc païses de la lista en caractèrs romans. Pòrta lo còde 143.
Occident
L'Occident es una zòna geografica que compren inicialament l'Euròpa de l'Oèst. L'extension de la zòna atal designada a variat al cors de l'Istòria; a un periòde donat, tanben pòt variar en foncion del locutor e del contèxt. Al començament del sègle XXI, s'admet generalament que l'Occident recampa Euròpa, los Estats d'America, Austràlia e Nòva Zelanda. L'emplec del mot e del concèpte d'Occident repausa sovent sus l'idèa sosjacenta d'una civilizacion comuna a aquesta zòna, e sus una oposicion semantica entre l'Occident e, siá la resta del mond, siá un o maitas autras zònas geograficas (Occident / Orient, Occident / Blòt comunista, en particular).
Oloritz
Oloritz es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Asia Occidentala
L'Asia Occidentala es una region del continent asiatic qu'abitualament inclutz los estats e territòris seguents:
Argeria
Argeria o Algeria (en tamazight: ⴷⵣⴰⵢⵔ, Dzayer), oficialament la Republica Argeriana Democratica e Populara (en tamazight: ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ, Tagduda tamegdayt taɣerfant tazzayrit), es lo país mai grand d'Africa del Nòrd. Confronta Tunisia al nòrd-èst, Libia a l'èst, Nigèr al sud-èst, Mali al sud, Mauritània al sud-oèst e Marròc a l'oèst. Es bordat per la Mar Mediterranèa al nòrd.
Sa capitala es Argièr e lo gentilici es argerian -a o algerian -a.
Preïstòria
thumb|left|200px|Gravadura neolitica datant de 4,000 avC.
Antiquitat
thumb|right|Extension dei províncias romanas dins lo nòrd-oèst d'Africa.
Durant la guèrra civila entre Cesar e Pompèa, la region sostenguèt lo segond e foguèt brèvament ocupada dirèctament per lei Romans après sa desfacha. Un rèi vassau foguèt tornarmai installat en 25 avC mai la realitat dau poder foguèt exercida per un legat roman. Fins a la fin de l'Empèri Roman, la region será sota lo contraròtle d'un representent dirèct de l'emperaire en causa de divèrsei revòutas còntra la dominacion romana.
En 256, lo crestianisme s'espandiguèt dins la region e la màger part de populacion se convertiguèt durant lo sègle IV. Pasmens, en causa dei tensions malaisadas entre la província e lo poder centrau, se desvolopèt l'eresia donastista causant lo mandadís d'un còrs expedicionari roman per la reprimir dins leis annadas 310. Après de tensions novèlas causadas per una secta extremista dei donadonistas, lo movement foguèt declarat eretic per l'emperaire en 409 e exterminat durant la premiera mitat dau sègle V. Pasmens, en 430, lo nòrd d'Africa foguèt envaït per lei Vandals qu'i formèron un estat e i installèt lo crestianisme arian. Vengut una poissança regionala importanta, lo reiaume vandal foguèt conquist e destruch per lei Bizantins en 533-534.
Edat Mejana
Au sègle VII, la feblesa dau poder centrau bizantin en fàcia de l'expansion musulmana entraïnèt la conquista de la region per leis armadas aràbias. Lei tribús berbèras assaièron de luchar mai foguèron finalament vencudas en 708. Argeria va pauc a pauc s'islamizar. Après lo declin dau poder abbassida, divèrseis estats se formèron dins la region qu'èran vassaus teorics dau Califa de Bagdad o oficialament independents. Una tièra de conflictes se debanèron au sègle XI entre lei tribús berbèras dau sud e leis estats mai urbans dau nòrd. En 1152, aquel ensems foguèt unificat per leis Almohades que dirigiguèron lo Magreb e Al Andalús fins a 1269.
Pasmens, leis Almohades s'afondrèron sota la pression dau movement de la Reconquista. Au sègle XIII, la region foguèt alora devesida entre lo Sultanat d'Abd al-Wadid ocupant lo centre de Magreb e lo Sultanat Hafsida centrat sus la Tunisia e l'èst d'Argeria. Au sègle XVI, deguèron faciar leis atacas europèas d'après la Reconquista e l'invasion deis Otomans. Lei premiers capitèron d'ocupar unei pòrts que foguèron solidament fortificats e lei segonds prenguèron lo contraròtle complet de la region a la fin dau sègle XVI.
Lo periòde de la Regéncia
En 1515, foguèt creat la Regéncia d'Argier qu'èra un estat vassau de l'Empèri Otoman que va dominar Argeria fins a 1830. Dins aquò, en causa de la feblesa numerica dau contingent turc ocupant Argeria, lo govèrn d'Argeria deguèt obtenir lo sostèn de tribús localas. Ansin, lo poder centrau demorèt relativament feble e aguèt de dificultats regularas per dominar totei lei caps locaus dins lei montanhas o lo desert. Per exemple, unei reiaumes cabils venguèron independents e lo demorèron fins ai sègles XVIII e XIX. De mai, l'economia dau país foguèt totjorn fragila e en partida dependenta dei profiechs de la piratariá. Ansin, la Regéncia aguèt de relacions tesadas ambé leis autreis estats mediteranèus. En revènge, l'absència d'interés economics importants e la distància a respèct dei centres dau poder otoman permetèron a la Regéncia de venir progressivament independenta.
La colonizacion francesa
thumb|right|Representacion de l'incident diplomatic de [[1827 en França e la Regéncia.]]
Au començament dau sègle XIX, la Regéncia deguèt faciar de dificultats gròssas quand son sostèn a la piratariá entraïnèt de reaccions militaras importantas deis Estats Units e de certaneis estats europèus. Dins leis annadas 1820, lei relacions se degradèron fòrtament ambé França a prepaus dau pagament d'un deute contractat per lo govèrn revolucionari e de la fortificacion d'un entrepaus argerians utilizats per lei marchands francés. En 1827, un incident diplomatic entre un consul francés e lo dey d'Argier foguèt utilizat coma pretèxte per una invasion francesa que son objectiu èra de restaurar l'imatge de França e de sa familha reiala.
En 1830, un còrs expedicionari francés conquistèt Argier e comencèt la conquista dau país que será lònga e murtriera. Leis etapas majoras d'aquela conquista foguèron la guèrra còntra l'emir Abd el-Kader (1839-1847), lo sètge de Zaatcha (1848), la capitulacion dei Beni-M’zab (1852) e l'invasion de Cabilia que se revòutèt sensa succès unei còps fins a 1872. Lo Sahara serà conquistat en 1902.
Après lei victòrias francesas, la region venguèt una colonia de poblament europèu e de departaments i foguèron creats a partir de 1848. De regimes de lèis separadas foguèron adoptadas per lei ciutadans europèus magerament francés e leis abitants indigèns. A partir dau començament dau sègle XX, d'intellectuaus argerians indigèns acomencèron de revendicar l'indepéndia dau país. Inicialament feble, aqueu movement se renforcèt après l'afebliment francés consecutiu a la Segonda Guèrra Mondiala. En 1954, la desfacha francesa còntra lo Vietminh e l'independéncia d'Indochina entraïnèt l'acomençaça de l'insureccion independista sota la direccion dau FLN (Front de Liberacion Nacionala). Fòrça saunosa, s'acabèt en 1962 per una desfacha francesa novèla e la reconoissança de l'independéncia d'Argeria dins sei frontieras contemporanèas.
Olocaust
thumb|right|250px|Dintrada principala del [[Camps de concentracion nazis|camp de concentracion e d'exterminacion d'Auschwitz Birkenau-II.]]
Règla D'Hondt
La règla D'Hondt es un sistèma qu'inventèt lo matematician e avocat belga Victor D'Hondt en 1878 per repartir los sètis dins un sistèma de representacion proporcionala plurinominal de partits. Lo metòde s'utiliza entre autres païses Argentina, Àustria, Belgica, Brasil, Bulgaria, Chequia, Chile, Colómbia, Croàcia, Eslovènia, Espanha, Finlàndia, Guatemala, Irlanda, Israèl, Japon, Païses Basses, Paraguai, Polonha, Portugal, Soïssa, Turquia o Veneçuela, e dins qualques païses europèus pas que per las eleccions al Parlament Europèu. Aquel metòde es mai proporcional qu'el metòde Sainte-Laguë, que favoriza los partits mai pichons. Sovent s'utiliza la règla D'Hondt modificada, que sonque se distribuís los sètis als partits que capitèron un percentatge determinat de vòtes, nominat barrièra electorala.
Olocaust
thumb|right|Deportacion deis abitants dau ghetto jusieu de Varsòvia après la desfacha de l'insurreccion de [[1943.]]
Règla D'Hondt
Exemple de foncionament de la règla modificada
Per explicar lo foncionament de la règla, imaginam una circonscripcion electorala que deu causir uèit diputats, e que los resultats de las eleccions seguisson la taula seguenta:
Olocaust
L'Olocaust (o Shoah en ebrieu) designa l'ensems dei mesuras adoptadas per lo govèrn nazi e seis aliats durant la Segonda Guèrra Mondiala per l'Alemanha nazi per realizar divèrsei genocidis que lo principau foguèt aqueu dei populacions jusievas d'Euròpa. Acomençat per la politica racista d'Hitler desvolopada tre sa presa dau poder en 1933, prenguèt un tornant decisiu en 1939 au començament de la guèrra quand la politica de persecucion e d'exclusion territoriala nazi se transformèt en politica d'exterminacion massissa dei personas jutjadas « inferioras ». S'accelerant a partir de la fin de l'annada 1941, lei chaples conoguèron lor apogèu ambé l'aparicion dei camps d'exterminacion equipats de chambras de gas que permetèt lor industrializacion.
Règla D'Hondt
Exemple de foncionament de la règla modificada
Prenèm pas en compte las candidaturas que capitèron pas la barrièra electorala. Lo percentatge de vòtes necessari variá segon lo país: en Espanha es 3%, en Israèl es 2% e en Turquia 10%. Dins aquel exemple, i aguèt 267,500 vòtes. Una barrièra de 3% supausa 8025 vòtes, e coma los partits D e E no capitèron pas, demòran exclusits de la reparticion dels sètis.
Olocaust
Lo nombre de victimas es estimat entre 11 e 17 milions de personas segon lei metòdes de calcul que mai de 5 milions foguèron de jusieus europèus. La targa de la descubèrta deis orrors dei genocidis nazis a la fin de la guèrra aguèt de consequéncias majoras dins la vida politica mondiala ambé l'aparicion d'estandards novèus per la justícia internacionala (creacion de tribunaux internacionaus), la creacion de l'Estat d'Israèl en 1948 e la quasi disparicion de l'antisemitisme en Euròpa Occidentala.
Argeria
La Republica d'Argeria democratica e populara
thumb|right|Manifestacion de jòia après la proclamacion de l'independéncia en [[1962.]]
Règla D'Hondt
Exemple de foncionament de la règla modificada
Quand dos quocients correspondents a de candidaturas distintas son egals, lo sèti s'atribuirà a aquela qu'aurà obtengut lo nombre mai grand dels vòtes totals. Se i a doas candidaturas amb lo meteis nombre total de vòtes, generalament se resòlv per tiratge al sòrt.
Olocaust
La formacion dau Tresen Reich
thumb|right|Retrach d'[[Adolf Hitler en 1937.]]
Règla D'Hondt
Ligams extèrnes
Scrutin proportionnel plurinominal
Olocaust
La formacion dau Tresen Reich
Durant aqueu periòde, lo Partit Nazi (NSDAP) capitèt d'obtenir de succès importants ai divèrseis eleccions venent lo premier partit dau Parlament en 1932. Lo 30 de genier de 1933, una aliança entre lei conservators e lei Nazis permetèt a Adolf Hitler de venir cancelier. Aprofichant l'incendi dau Reichstag lo 28 de febrier seguent, aqueu darrier poguèt s'atacar ai partits marxistas (KPD e SPD) que sei membres foguèron persecutats e arrestats. Aquò permetèt aisadament au NSDAP de renforçar sei resultats ais eleccions de març de 1933. Formant tornarmai una aliança ambé lei partits conservators, Hitler obtenguèt lei poders plens e poguèt acomençar de consolidar son poder gràcias a la represa economica e la creacion d'un sistèma repressiu fòrça eficaç.
Aquela consolidacion aguèt dins lei domenis politics, economics, sociaus e culturaus. Segon leis aspècts, lo govèrn aguèt mai o mens de dificultats mai tre l'estiu de 1934, lo NSDAP aviá pres lo contraròtle d'Alemanha. Lei partisans dei partits de senèstra foguèron totjorn persecutats mai lo movement s'estendeguèt a certanei partits centristas o conservators. De mai, entre junh e julhet de 1934, lei faccions de senèstra dau NSDAP foguèron egalament eliminadas permetent d'assegurar l'aliança entre lei grops conservators tradicionaus e Hitler. Au nivèu economic, la màger part dei patrons sostenguèt leis iniciativas nazis per destrurre lei partits e lei sindicats « marxistas ». Pus important, la represa de l'activitat economica, gràcias a l'intervencion de l'Estat dins leis afaires economics e lo rearmament, permetèt de melhorar la situacion deis abitants dau país e legitimèt lo poder novèu.
Lo sistèma repressiu e la formacion dau sistèma concentracionari
thumb|right|Inspeccion d'una unitat SS en [[1938 per Adolf Hitler e Heinrich Himmler.]]
Per assegurar sa politica repressiva, lo regim nazi creèt tre sa presa dau poder un sistèma repressiu format d'un ensems de camps de concentracion. Au servici de la politica d'exclusion nazi, aqueu sistèma va evolucionar ambé lo desvolopament de la guèrra e l'extension dei zonas ocupadas per lo Reich e tanben ambé la transformacion de la politica nazi a prepaus dau sòrt reservat ais « inferiors ». Seis organizacions principalas èran : Pauc a pauc, la SS venguèt l'organizacion principala d'aqueu sistèma ambé l'aumentacion dau nombre de sei membres e lor desirança de representar la societat alemanda novèla. De mai, s'ocupèt a partir de junh de 1933 de la gestion dei camps fondats a l'iniciativa dau govèrn e iobtenguèt de profiechs economics importants gràcias a l'explecha dei presoniers. Enfin, a partir de 1938, poguèt formar seis unitats militaras pròprias, en fòra de l'organizacion de la Wehrmacht, que van venir l'elèit dei fòrças armadas alemandas.
La question dei « raças inferioras » e deis « elements desviants » dins leis annadas 1930
thumb|right|Aficha dei premierei campanhas antisemitas dau govèrn nazi ambé l'eslogan « Alemands, defendètz-vos : crompetz pas ai jusieus ».
thumb|right|Botiga jusieva destrucha pendent la Nuech de Cristau.
Dins leis annadas 1930, lo politica repressiva nazi èra dirigida còntra leis opausants au regim (comunistas, socialistas...), leis « elements desviants » e lei « raças inferioras », principalament lei jusieus. L'objectiu èra generalament l'exclusion d'aquelei grops e lor eliminacion per la retencion dins lei camps de concentracion o l'emigracion e l'exclusion de la societat.
Ainsi, au començament dau regim, la buta principala dau sistèma concentracionari èra lei militants politics dei partits d'esquèrra coma lo KPD. En 1933, lei premiers camps, coma Dachau, èra destinats unicament ais opausants politics. Lei jusieus foguèron inicialament gaire mandats vèrs lei camps. Fins a 1937, l'objectiu dei Nazis èra principalament lor exclusion e donc lor eliminacion de la vida economica alemanda. De lèis foguèron donc adoptadas per empachar lei jusieus de practicar certaneis activitats. Aquelei mesuras foguèron egalament pontuadas d'accions pus violentas per espaurir lei jusieus e lo rèsta d'Alemanha.
Tres ensems de mesuras an una importància majora. Premier, lei pogroms e lo boicòt organizats a la prima de 1933 dins lei vilas principalas se turtèt ai protestacions estrangieras e a l'indiferéncia de la màger part dei ciutadans. S'acabèt per una revirada importanta e Hitler decidiguèt donc de centralizar la politica antisemita dau Partit. Leis operacions seguentas dispausèron donc d'una organizacion superiora. A partir d'abriu de 1933, divèrsei mestiers foguèron pauc a pauc defenduts ai jusieus maugrat lei protestacions de certanei responsables coma lo president Hindenburg. Enfin, a partir de 1935, lei mesuras còntra lei jusieus s'accelerèron ambé l'adopcion dei lèis de Nurembèrg que prenguèron fòrça mesuras antisemitas : 13 decrets completèron aquelei lèis qu'entraïnèron la disparicion de 80% dei comèrcis tenguts per de jusieus. De mai, d'autrei pogroms aguèron tornarmai luòc avans que la preparacion dei Jòcs Olimpics obliguèt lo regim de moderar provisòriament sa politica racista.
Argeria
La Republica d'Argeria democratica e populara
Argeria venguèt independenta lo 3 de julhèt de 1962. Pasmens, de tensions e de conflictes apareguèron rapidàment entre lei caps de l'insureccion e entre lo govèrn centrau e certanei minoritat coma lei Cabils. Lo 19 de junh de 1965, lo president Ahmed Ben Bella foguèt rebutat per un còp d'estat dirigit per lo ministre de la Defensa Houari Boumédiène. Decidiguèt de gardar lo sistèma de partit unic de son predecessor e chausiguèt de renfòrçar l'independéncia dau país per la nacionalizacion d'indústrias estrategicas (petròli, gas...) e de s'inspirar dei principis socialistas per desvolopar l'economia. A sa mòrt en 1978, Boumédiène foguèt remplaçat per Chadli Bendjedid que va dirigir lo país fins a 1992. Durant aqueu periòde, la diplomàcia argeriana obtenguèt divèrsei succès coma lo melhorament dei relacions ambé França mai lo caractèr autocratic dau regime entraïnèt una agitacion intèrna que va obligir lo regime d'acceptar una democratizacion e l'organizacion d'eleccions liuras.
Olocaust
Lo tornant dau començament de la Segonda Guèrra Mondiala
thumb|right|Enfant jusieu mòrt dins una carriera dau ghetto de Varsòvia.
Argeria
La Republica d'Argeria democratica e populara
Lo 26 de decembre de 1991, la victòria deis islamistas dau FIS au premier torn deis eleccions legislativas entraïnèt la demission dau president Chadli. Un Aut Comitat d'Estat foguèt creat per lo remplaçar e lo procès electorau foguèt arrestat. Aquò marquèt lo començament de la guèrra civila argeriana que va s'acabar en 2002. D'eleccions presidencialas foguèron organizadas en 1994 e veguèron lo succès de Liamine Zeroual maugrat d'accusacions de fraudas massivas puei d'Abdelaziz Bouteflika en 1999 totjorn ambé d'accusacions similaras.
Olocaust
Lo tornant dau començament de la Segonda Guèrra Mondiala
A partir de 1939, lei succès alemands en Polonha puei dins lo rèsta d'Euròpa entraïnèron l'ocupacion de la màger part dau continent per lei Nazis. Aquelei darriers deguèron administrar donc de populacions novèlas e veguèron dins la guèrra l'ocasion de realizar lor programa politic que l'objectiu principau èra d'assegurar la supremacia de la « raça ariana ». Lo regim decidiguèt donc d'acomençar l'eliminacion massissa dei populacions consideradas coma « inferioras ».
Argeria
Geografia fisica
thumb|right|Topogràfia d'Argeria.
Olocaust
Lo tornant dau començament de la Segonda Guèrra Mondiala
Ansin, en 1939, durant l'invasion de Polonha, de grops especiaus de la SS foguèron cargats de l'execucion deis enemics dau Reich, magerament lei jusieus, lei comunistas e certaneis elèits dau país. Aquelei grops foguèron tanben utilizats en 1941 au començament de l'invasion dau territòri sovietic. D'autra part, a l'interior d'Alemanha, l'emigracion jusieva foguèt enebida lo 23 d'octòbre de 1941 e lei premierei deportacions en massa acomencèron lo 25 de novembre seguent. Puei, lo 20 de genier de 1942, la conferéncia de Wannsee adoptèt lo principi de la « solucion finala au problèma jusieu ». D'ara endavant, lei jusieus foguèron tracats en Alemanha, dins lei territòris ocupats e dins certanei país aliats e deportats en direccion dei camps de concentracion e d'exterminacion.
Pauc a pauc, d'autrei populacions conoguèron un sòrt identic ai populacions jusievas. Lei principalas foguèron lei presoniers sovietics (3,3 milions de mòrts), lei gitans (aperaquí un milion de mòrts), de populacions eslavas coma lei Polonés, divèrsei resistents o opausants politics e lei personas consideradas coma desviantas per lo nazisme (omosexuaus, andicapats...). Aqueleis exterminacions, especialament per lei presoniers sovietics, agantèron de proporcions quasi similaras au chaple dei populacions jusievas. De mai, lo regim nazi aviá previst de campanhas d'exterminacion massissa dei populacions eslavas dei territòris de l'Èst qu'èran destinats a la colonizacion germanica (Polonha, Ucraïna...).
Novés
Novés es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Olocaust
L'organizacion de l'exterminacion deis « elements inferiors »
L'exterminacion dei populacions e deis individús jutjats « inferiors » per lei Nazis necessitèt una organizacion importanta per assegurar lei doas partidas principalas d'aquela politica. La premiera èra l'arrestacion d'aquelei populacions en Alemanha e dins lei territòris ocupats per son armada. Regardava generalament la policiá alemanda, lei SS e subretot leis autoritats localas que forniguèron la màger part deis efectius de policiá. Lo segond ponch foguèt la realizacion de l'exterminacion que se debanèt segon divèrsei metòdes evolucionant vèrs una « industrializacion » creissenta dei chaples.
Argeria
Geografia fisica
Au nòrd, lei montalhas deis Atlas tellenc e saharian, mai au sud, forman dos ensems de relèus quasi parrallèl que se reünisson dins l'èst dau país. Entre lei doas cadenas, se situan de plans e de platèus auts. Lo ponch culminant d'aqueu sistèma montanhós se situa dins sa region orientala au mont Chelia (2,328 m).
Olocaust
L'utilizacion dau sistèma repressiu nazi e l'ajuda deis autoritats ocupadas
L'organizacion de l'exterminacion per lo regim nazi foguèt centralizat en Alemanha mai s'estendeguèt dins lo rèsta de l'Euròpa ocupada. Òr, dins aquelei territòris, lei fòrças alemandas presentas èran principalament d'unitats militaras mai leis efectius de polícia èran febles. Ansin, lei govèrns e leis autoritats locaus ajudèron leis Alemands per avistar, discriminar, arrestar, despossedir e deportar leis « inferiors », magerament lei jusieus. Per exemple, lo govèrn francés de Vichèi adoptèt lei premierei mesuras còntra lei jusieus tre lo mes de julhet de 1940. Puei, en julhet de 1942, lei principalei deportacions de jusieus (Vel' d'hiv) foguèron organizadas unicament per la polícia francesa. Croàcia, estat dirigit per Ante Pavelić e aliat au Reich dins la guèrra dei partisans en Iogoslavia, foguèt un cas especiau, magerament dins l'organizacion dau genocidi dei Sèrbes e dei Gitans. D'efèct, aqueu regim creèt e administrèt son ret pròpri de camps de concentracion que son centre èra lo camp d'exterminacion de Janosevac.
Argeria
Geografia fisica
La partida sahariana dau sud representa 80% de la superficia d'Argeria. La region nòrd d'aqueu desert es compausada d'ergs que son separats per de platèus rocassós. D'autreis ergs se situan dins lo sud-oèst. Au sud, lo massís montanhós d'Hoggar assosta la cima pus auta dau país au mont Tahat (3,003 m). A l'èst d'Hoggar, se troba lo platèu de Tassili n'Ajjer qu'es un ensems geologic fòrça arid e rocassós amb una altitud mejana d'aperaquí 1,000 m.
Clima
Lo clima d'Argeria seguís la division fisica dau territòri. Lo nòrd tèn un clima mediterranèu e lo sud tèn un clima desertic amb una amplitud termica importanta. Lei vents son fòrça variables au nòrd e au sud mai sei velocitats agantan rarament mai de 120 km/h. Son relativament presents dins la region de Sahara.
Olocaust
Lei centres d'eutanasia
Lei centres d'eutanasia foguèron lo premier procediment d'exterminacion adoptat per lei Nazis. Durant l'estiu de 1939, un organisme foguèt creat per lo govèrn per s'ocupar de l'eliminacion deis enfants agantats per de diformitats e leis andicapats mentaus. Sièis centres d'eutanasia foguèron donc bastits sota lo nom d'operacion T4. En genier de 1940, descurbiguèt la tecnica dau gasatge per lo monoxid de carbòni. L'operacion T4 agantèt lo ritme de 5,000 tuats cada mes sensa suscitar de protestacions importantas de la populacion fins a aost de 1941 quand l'evesque de Munster la denoncièt. Crenhent un trebol de l'opinion publica, Hitler preferiguèt donc d'arrestar l'operacion. Fin finala, causèt donc la mòrt de 140,000 mòrts e va permetre lo desvolopament dei camps d'exterminacion equipats de chambras de gas.
Argeria
Forma de l'Estat
Argeria es una republica caracterizada per un poder presidenciau fòrt que seis institucions son organizadas per una constitucion adoptada lo 10 de setembre de 1963 e revisats tres còps en 1976, 1989 e 1996.
Lo poder executiu es dirigit per lo President de la Republica qu'es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas e lo Ministre de la Defensa. A lo drech de nomar lo cap dau govèrn e sei ministres sus prepausicion dau Premier Ministre. Es elegit au sufragi universau dirèct per cinc annadas. Dempuei 2008, i a plus de limitacion au nombre de mandats presidenciaus successius.
Lo Parlament es compausat de doas chambras que son : Lo Parlament contraròtla l'accion dau govèrn. L'iniciativa dei lèis es tenguda per lo cap dau govèrn e per lei deputats.
Olocaust
Lei grops d'execucion
thumb|right|Execucion per un Einsatzgruppen dins la region de Kiev en [[1941.]]
Argeria
Forma de l'Estat
Dins aquò, se fau notar lo ròtle important dei fòrças armadas dins lei procès de presa de decision. Tènon totjorn un poder important en causa dau mantenement de sei drechs especiaus dins lo quadre de la lucha anti-terrorista còntra lo Grop Salafista per la Predicacion e lo Combat e d'autrei movemens islamistas. De mai, la corrupcion es un problema regular deis institucions argerianas, especialament en causa d'accusacions de frauda pendent leis eleccions. Ansin, l'indici de percepcion de la corrupcion argerian èra egau a 2,9 en 2011.
Olocaust
Lei grops d'execucion
Lei grops d'execucion (Einsatzgruppen) foguèron lo premier metòde utilizat per l'eliminacion deis « elements inferiors », principalament durant lei campanhas orientalas (Polonha, URSS...). Formats per d'unitats de la SS e sovent ajudats per d'elements locaus, aquelei grops èran encargats de l'arrestacion e de l'execucion dei jusieus, deis opausants politics e, de còp, deis elèits dau territòri ocupat. Entre 1940 e 1943, foguèron responsables de la mòrt d'aperaquí un milion de personas. Pasmens, aqueleis unitats mancavan de discrecion e leis execucions massissas faguèron tòrt au morau de sei membres. Ansin, l'aparicion de metòdes d'exterminacion novèus dins lei camps entraïnèron lor disparicion.
Lei ghettos jusieus
Lei ghettos jusieus foguèron lo metòde principau utilizat per leis Alemands per assegurar lo contraròtle territòriau dei populacions jusievas, butas majoras de la politica d'exterminacion. Lei jusieus i foguèron parguejats e deguèron faciar divèrsei privacions, especialament alimentaras. Puei, aquelei quartiers foguèron vujats pauc a pauc entre 1941 e 1944 e leis abitants deportats en direccion dei camps.
Esnon
Esnon es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha.
Olocaust
Lei camps de concentracion
thumb|right|Presoniers dau camp de Buchenwald.
Esnon
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Argeria
Forma de l'Estat
De mai, l'independéncia de la Justicía qu'es dirigida per una Cors Suprèm es relativament recenta car adoptada ambé la revision constitucionala de 1996. Son influéncia es donc encara limitada per lo caractèr recent de son independéncia, per lei drechs de l'armada en matèria de repression dei movements de guerilha armats e per la corrupcion de la societat.