cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Blay
Geografia
La municipalitat de Blay a situat a unitat|12|km}} a l'oèst de Bayeux e a unitat|7|km de Trévières, en lo Bessin, en la vallée de la Tortonne.
Amor non partatjat
Literatura
Lo nombre d'òbras de literatura qui tractan lo tèma de l'amor non partatjat qu'ei immens. A l'Edat Mejana, qu'estó un tèma màger de la lirica trobadorenca. Dens la dralha deus trobadors que's plaça l'amor deu poèta italian Dante entà Beatrice Portinari, dab qui ne parlè pas que dus còps dens la soa vita, lo prumèr còp com èra l'atge de nau ans e era ueit, e qui com personatge apareish dab un ròtle màger dens la soa òbra, totun com un aute deus màgers poètas italians de l'Edat Mejana, Petrarca, dab Laura de Sada, qui inspirè au poèta màger la soa òbra capitau, lo Canzionere.
Blay
Geografia
La commune de Blay est située à 12 km à l'ouest de Bayeux et à 7 km de Trévières, dans le Bessin, dans la vallée de la Tortonne.
Amor non partatjat
Literatura
La tematica de l'amor non partatjat qu'inspirè tanben lo poèta latin Catul e escrivans coneishuts de l'edat modèrna e contemporanèa, com Cervantes, Shakespeare, Goethe, e au dia de uei qu'ei hèra presenta dens la cançons de "varietats", de rock, o d'autes estilles musicaus.
Blay
Istòria
En 1964, dels registres archéologiques an meses a jorn dels sarcophages e del mobilier mérovingiens.
Blay I aguèt liberat la. Lo general Montgomery i installa lo sieu QG del 23 de junh a la.
En 1964, des fouilles archéologiques ont mis au jour des sarcophages et du mobilier mérovingiens.
Blay fut libérée le 9. Le général Montgomery y installe son QG du 23 juin au 3.
Pierre Seel
Pierre Seel (nascut lo 16 d'agost de 1923 a Haguenau, mòrt lo 25 de novembre de 2005 a Tolosa, enterrat a Bram), es la unenca persona omosexuala francesa que testimonièt dobertament de sa deportacion durant la Segonda Guèrra Mondiala per causa d'omosexualitat.
Jean-Luc Moudenc consol de Tolosa inaugurèt la Carrièra Pierre Seel lo 25 de febrièr de 2008 al Pòrt de Sant Salvador. []
Vielas d'Auson
Vielas d'Auson (Villes-sur-Auzon en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Districte de Gadag
Lo districte de Gadag (en cannada: ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆ gadaga jille) es un districte de l'estat de Karnataka en Índia.
Administracion
Lo capluòc del districte es la vila de Gadag-Betageri.
Demografia
Al recensament de 2011, la populacion del districte èra de 1 064 570 abitants. La populacion èra per 64,37 % rurala e per 35,63 % ciutadina.
thumb|left|Lo temple indó de Trikuteshwara
Scorpiones
Per la constellacion del meteis nom, vejatz Escòrpi (constellacion).
Los  escòrpis   (var . escorpion,  escrepi) son d'animals invertebrats de uèit patas qu'apertenon a l'òrdre  Scorpiones dins la classa dels aracnids. Se distinguisson dels autres aracnids per sas pinças e per l'agulhon verinós que pòrtan al cap de son abdomen. Se ne coneis aperaquí 1750 espècias.
Las doas espècias indigènas en Occitània son Euscorpius flavicaudius o Escòrpi negre de la coa jauna que viu dins los ostals e lo Buthus occitanus, Escòrpi Occitan o Escòrpi Lengadocian que demòra mailèu defòra e s'encontra sovent jos las pèiras.
Electron
250px|right|thumb|Seccions transversalas dels primièrs orbitals de l'[[atòm d'idrogèn. Lo còde de colors representa l'amplitud de probabilitat de l'electron.]] L’electron qu’ei ua particula elementària (qu’ei a díser que dinc a uei, pensan que ne se pòt pas dividir) o particula subatomica. Lo son simbòl qu’ei e-. Qu’ei ua particula fondamentau en quimia e en fisica nucleara : que participa aus ligams de las moleculas, a las reaccions quimicas e nuclearas. Qu’a tanben un ròtle important en electricitat, magnetisme, conductivitat termica, reflexion optica... Que participa a las interaccions fèblas, electromagneticas e gravitacionaus.
L’electron qu’a proprietats intrinsècas : ua carga electrica negativa de 1,6 × 10-19 Coulomb, ua massa de 9,1 × 10-31 kg e un spin (1/2 o -1/2). Qu’ei implicat en mei d’ua aplicacion coma l’electronica, lo sodatge, los tubs catodics, los microscòpis electronics, la radioterapia, los lasèrs, los detectors a ionizacion gazosa, los accelerators de particulas...
Etimologia
Lo mot electron que veng deu grèc ἤλεκτρον / ếlektron que vòu díser ambre jaune.
Thalès de Millet (624 av JC - 547 av JC), filosofe e matematician, constata l’ambre jaune hregat dab ua pèth de gat qu’atira objèctes. Mei tard, lo mètge de la reina d’Anglatèrra Elizabeth 1èra, William Gibert (1544-1603) qu’apèra electricus l’energia obtenguda per aqueste fretar (tractat De Magnete, 1600) tà hèr referéncia a l’ambre. Fin finala, en 1894, lo fisician irlandés George Stoney (1826-1911) que causish lo nom d’electron tà designar la carga elementària de l’atòm.
Creacion deus electrons
Qu’existish tres procèssus de creacion deus electrons : creacion iniciau au temps deu Big Bang, creacion au moment de la penetracion deus arrais cosmics dens l’atmosfèra, creacion per radioactivitat β-.
Creacion iniciau
La teoria deu Big Bang qu’ei adara grandament admetuda. L’univèrs qu’auré començat la sua expansion 13,75 milliards d'annadas a, a partir d’un estat d'ua infinida densitat e temperatura. Pendent 15 segondas, l’energia que seré estat sufisenta tà produsir electrons :
ɣ + ɣ  ⇋  e+ + e-
dab un equilibre enter los fotons ɣ, los electrons e-, e los positrons (o antielectrons) e+.
Montverd (Gers)
Montverd (Monbert en francés) qu'es ua anciana comuna gascona situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Dempèi lo 1èr d'agost de 1974, qu'es incorporada a la comuna deu Brolh e Montverd.
Electron
Creacion iniciau
Puish la temperatura de l’univèrs qu’auré baishat e los electrons dab los positrons que serén tornat vader fotons. Qu’ei lo procèssus d’aniïlacion. Mes, n’ac saben pas perqué, un electron sus un miliard qu’auré suberviscut.
Creacion per los arrais cosmics
Los arrais cosmics son particulas qui mudan dens l’espaci dab energias de las màgers (dinc a 3 x 1020 eV). En entrar dens l’atmosfèra, quan encontran nuclèus d’atòm, que pòden produsir ua garba de particulas qui comprénguen pions qui se van desintegrar en electrons :
Montverd (Gers)
Geografia
Lo vilatge qu'es situat sus ua sèrra entre la ribèra de Baïsa e ua coma parallèla (qui se vei sus l'imatge de l'infobox au prumèr plan). Sus aquera mapa de la comuna deu Brolh e Montverd, que's pòt endevinar la fòrma de l'anciana comuna, probablament a l'èst de Baïsa, qui es era-medisha a l'èst de la RD 939 (axe nòrd-sud) dens la traversada deu borg deu Brolh. La comuna èra probablament mei petita que la deu Brolh e, per consequent, dab 106 abitants en 1968 contra 160 peu Brolh, la densitat devèva pas estar inferiora a la de la comuna vesia. vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Dauzat e Rostaing tractan pas de Montverd, mes de l'omonime de Cantal. Aqueth Montverd que veng de mont e deu latin viridis « verd ». L'adjectiu verd que's justifica per l'aspècte vist de l'oèst. Lo costalat qu'es talament en penent que necessàriament estó de tots temps abandonat au bòsc.
Istòria
Montverd èra un castèthnau. Lo 1èr d'agost de 1974, la comuna de Montverd que fusionè dab la deu Brolh (INSEE 32065) per fusion-associacion. Lo 1èr de gèr de 1981, la fusion- associacion que vengó ua fusion simpla. La comuna que passè lo 1èr de gèr de 2017 de l'arrondiment d'Aush a l'arrondiment de Miranda.
Electron
Creacion per los arrais cosmics
on π- qu’ei un pion negatiu, e- un electron, e νµ un neutrinò muonic.
Creacion per radioactivitat β-
Pendent la vita d’ua estela, nuclèus pesuts que pòden desintegrà's en crear navèths electrons. Tot parièr, quan ua par de particulas coma un electron e un positron se crean au ras de l’orizont de las hèitas d’un trauc negre, l’ua pòt anar a l’exterior e l’auta a l’interior deu trauc negre, çò qu’apèran la radiacion de Hawking.
Liberacion d’electrons
Las reaccions quimicas que perméten la liberacion o l’escambi d’electrons. L’energia, s’ei sufisenta, que pòt desarrigar un electron d’un atòm. Per exemple, dab un camp electric, que pòden tirar electrons d’un metau.
Pr’amor de la temperatura, l’estat plasmà qu’ei ua “garbura” d’electrons, ions e moleculas. Que tròban estats plasmà dens lo sorelh, un eslambret o dens utís tà gravar en microelectronic per exemple.
Istòria de la coneishença de l’electron
Qu’aven descobèrt l’electricitat avant d’identificar l’electron. Desempuish, la nosta coneishença qu’a evoluat dab quauquas estapas màgers ligadas a la fisica quantica : discontinuitat de los nivèus d’energia, dualitat onda-corpuscule, orbitala, spin.
Descobèrta de l’electron
Lo fisician anglés Joseph John Thomson (1856-1940) que pròva per ua experiéncia sus tubes catodics, l’existéncia de l’electron en 1897. Que pensa l’atòm qu’ei coma un plum pudding, ua pasta positiva dab inclusions negativas.
Fin finala, lo fisician neozelandés Ernest Rutherford (1871-1937) que muisha en 1912, dab l’experiéncia de las huelhas d’aur, que l’atòm ei constituit d’un nuclèu qui concentra la carga positiva e quasi tota la massa, d’espaci vueit, e d’ua nubla electronica. Que perpausa un modèle nuclear de l’atòm.
La discontinuitat deus nivèus d’energia o lo modèle de Bohr
Lo modèle de Rutherford, dab electrons que viran au torn deu nuclèu, coma un planeta au torn deu sorelh, ne fonciona pas, pr’amor, segon las leis de l’electromagnetisme, l’electron que deveré pèrder energia en virar e, donc, l’electron que deveré fenir per càger suu nuclèu.
En 1913, lo ficisian danés Niels Bohr (1885-1962) que suggerish los electrons que son estables (parlen d’estat estacionari) sus ua orbita dab ua energia definida, e qu’aqueras orbitas son en estats quantificats. Atau l’electron qu’a ua energia definida qui depend de l’orbita e ne pòt pèrder o ganhar energia qu’en sautar sus ua auta orbita (qu’emet o qu’absorbish un foton). alt=Modèle atomic de Bohr|vinheta|Modèle atomic de Bohr L’energia de l’electron qu’ei determinada peu moment cinetic orbitau (qui tradusish la quantitat de movement de la sua rotacion au torn du nuclèu)
La descobèrta de Niels Bohr qu’ei de las màgers, pr’amor muisha que lo monde de l’infinidament petit ne fonciona pas coma lo monde de la fisica classica. En lo monde que coneishen, un objècte que pòt aucupar totas las posicions de l’espaci, l’espaci qu’ei continú. Dens lo monde de l’infinidament petit, l’elecron ne pòt aucupar que quauques nivèus d’energia (sete coneguts uei).
De mei, aqueth modèle, revisat dens las annadas 1920, que permeterà descobèrtas essenciaus coma lo spin deus electrons, lo principi d’exclusion de Pauli, lo lasèr o enqüèra l’estat plasmà (quatau estat de la matièra).
L’estat duau de l’electron
Aquera nocion qu’ei essenciau tà comprénguer çò qu’ei un electron e que son las suas caracteristicas. vinheta|Dualitat onda-corpuscula de l'electron (fr). Per toutestquantique.fr En tot s’inspirar deu trabalh de Max Planck e Albert Einstein sus la lutz, lo fisician francés Louis de Broglie (1892-1987)  que hè l’ipotèsi que las particulas pòden adoptar las proprietats d’ua onda. Que liga la longor d’onda λ a la massa m d’ua particula dab la formula :
dab h= 6,626 x 10-34 kg.m2/s constanta de Plank, e v : vitessa de propagacion.
Atau, los objèctes de massa importanta, ua bala per exemple de 100 g. qui va a 100 km/h qu’a ua longor d’onda de 2,4 10-34 m. Ua valor hèra petita e negligibla. La bala ne se comportarà pas coma ua onda ! Mes la longor d’onda d’un electron de massa intrinsèca 9,1 10-31 kg a 4 000 km/s qu’ei de 1,8 10-10 m. Qu’ei de l’òrde d’ua longor de liaison quimica o de daubuns atòms, e que se poirà comportar coma ua onda. alt=Segon la direccion de la lutz, que vesen duas ombras diferentas d'un medish objècte, un cilindre. Qu'ei la metafòra de la dualitat de l'electron.|vinheta|Segon la direccion de la lutz, que vesen duas ombras diferentas d'un medish objècte, un cilindre. Metafòra de la dualitat de l'electron.
Qu’emplegan sovent la metafòra deu cilindre tà explicar aqueths dus comportaments. L’ombra deu cilindre que pòt estar un carrat o un cercle segon la direccion de la projeccion de la lutz.
Tot parièr, l’electron qu’apareish coma ua onda o coma un corpuscule segon la situacion, mes que correspón a ua sola realitat : l’electron. L’experiéncia de las hentas de Young qu’a botat suu candelèr aquera “dualitat”.
L’orbitala
Lo fisician autrichés Erwin Schrödinger (1887-1961) que va ahondir la vision de Louis de Broglie e elaborar un modèle on los electrons son ondas de matièra. Atau la descripcion de l’atòm qu’ei adara dita modèle quantic, o, a còps, modèle ondulatòri.
Que va identificar la foncion d’onda qui representa l’estat quantic deu sistèma |ψ(t)⟩. Aqueth estat definit dens l’espaci de las posicions |r⟩ qu’ei notat ψ(r,t). La probabilitat de trobar l’electron dens la posicion r a un moment t qu’ei |ψ(r,t)|2. L’ensemble deus endrets on se pòt trobar un electron qu’ei nomat ua orbitala. Se l’atòm a mei d’un electron, qu’a tanben mei d’ua orbitala. Que pòden díser la foncion d’onda qu’ei un utís matematic qui representa l’ensemble d’aqueras orbitalas.
Probabilitat de preséncia de l’electron dens l’orbitala vinheta|(fr) Electrons e orbitalas. Vidèo de toutestquantique.fr Dens lo monde classic, un objècte en movament qu’a ua posicion dada e va a ua vitessa dada. Que pòden mesurar aqueras grandors. Mes l’electron qu’ei un objècte quantic e se compòrta d’ua auta faiçon.
Quau que sia lo son nivèu d’energia, l’electron que demora a distancia deu nuclèu mes que pòt estar a mei d’un lòc dens la sua orbitala. Coma tot objècte, l’electron que pòt estar en ua posicion (r1), o ua auta (r2), (r3)... o (qu’ei ua especificitat deus objèctes quantics) en un estat superpausat de tots aqueths estats. Sovent que disen que pòt estar pertot au còp, mes n’ei pas corrècte de díser atau pr’amor, en fèit, qu’ei enlòc.
Que saben sonque la probabilitat de trobar l’electron dens l’obitala qu’ei au mensh de 90%.
Spin
vinheta|(en) Spin de l'electron. Vidèo de toutestquantique.fr En 1922, Otto Stern e Walther Gerlach que pensan l’electron que’s pòt comportar coma un asimant, dab un pòle nord e un pòle sud. Samuel Goudsmit e George Uhlenbeck que van descobrir en 1925 lo spin deus electrons. Râman e Bhagavantam que hèn ua experiéncia en 1931 qui muisha clarament aqueth spin.
Un objècte fisic, per exemple ua pelòta, entornejat per un hiu electric e que vira sus eth medish que’s compòrta coma un asimant. Qu’ei quaucom atau per l’electron, mes n’ei pas ua rotacion d’un objècte fisic. Que disen l’electron qu’a ua proprietat intrinsèca d’asimant, dit spin (de l’anglès to spin : virar, hèr virar). Lo spin de l’electron ne pòt pas prénguer sonque duas valors : ½ (o up) e - ½ ( o down).
En matematica, lo spin qu’ei un operator vectoriau hermician Ŝ.
Dab lo principi d’exclusion de Pauli, se dus electrons son sus la medisha orbitala, qu’an spins opausats.
Paul Dirac que generaliza l’equacion de Schrödinger per ua equacion relativista qui implica lo spin de l’electron e l’existéncia d’ua particula electrica positiva : lo positron o antielectron.
Caracterizar un electron
Dab quate nombres quantics que pòden definir l’electron.
Lo prumèr, dit nombre quantic principau, escriut n, que balha lo nivèu d’energia de l’electron dens l’atòm, donc la distància mejana de l’orbitala au centre deu nuclèu. Que pòden aver n=1, 2, 3, etc.
Lo dusau, dit nombre quantic segondari o azimutau, escriut ℓ, que balha lo moment angular de l’electron, sia la geometria de la foncion d’onda, la fòrma de l’orbitala (esfèra, sablèr segon los axes x, y o z,...). Que pòt prénguer la valor 0, 1, 2 ... n-1. En quimia, que s’escriven s, p, d, f.
Lo tresau, dit nombre quantic magnetic, escriut mℓ, que balha la projeccion deu moment angular sus un axe, sia la direccion de l’orbitala. Que pòt prénguer totas las valors de -ℓ a +ℓ. Atau, un electron suu nivèu s qu’a ua sola orbitala, suu nivèu p tres orbitalas (-1, 0, +1), suu nivèu d cinc orbitalas (-2, -1, 0, +1 +2), etc.
Lo quatau nombre qu’ei lo spin. Que pòt valer -1/2 o +1/2. alt=Orbitalas|esquèrra|vinheta|550x550px|Orbitalas
Awala-Yalimapo
Awala-Yalimapo es una comuna francesa d'otramar, situada dins lo departament de Guaiana e la region de Guaiana.
Lei Deixona
La lei 51-46 de l'11 de genièr de 1951 relativa a l'ensenhament de las lengas e dels dialèctes locals dicha lei Deixona foguèt la primièra lei francesa qu'autorizèt l'ensenhament de las lengas regionalas de França (segon la terminologia oficiala).
Autorizava l'ensenhament facultatiu del basc, del breton, del catalan e de l'occitan.
D'autra part, lo decret n° 70-650 del 10 de julhet de 1970 permetèt d'integrar las lengas dichas dins las disciplinas presas en compte dins l'atribucion del bachelierat.
Foguèt nomenada lei Deixona del nom de Maurici Deixona qu'èra d'aquel temps lo raportaire de la comission parlamentària de l'Educacion Nacionala e qu'aviá presentat lo projècte de lei.
La lei Deixona es estada abrogada: es estada remplaçada per la lei Bas-Lauriol de 1975 puèi per la lei Toubon de 1994.
Ieu president de la Republica
vinheta|upright|[[François Hollande en 2012.]] (en francés, ) es lo sintagma repetit dins l'anafòra prononçada lo 2 de mai de 2012 per François Hollande, al cors del debat televisat de l'entre dos-torns opausant a Nicolas Sarkozy, al moment de l'eleccion presidenciala francesa de 2012.
Per sinecdòca, designa sustot l'anafòra en question.
Particularament comentada per la premsa, que l'a represa jos fòrma de tèxte o de video a la sortida del debat, fa seguida a la question pausada per la jornalista Laurence Ferrari :.
Districte d'Haveri
Lo districte d'Haveri (en cannada: ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆ hāvēri jille) es un districte de l'estat de Karnataka en Índia.
Administracion
Lo capluòc del districte es la vila d'Haveri.
Demografia
Al recensament de 2011, la populacion del districte èra de 1 597 668 abitants. Lo districte es largament campèstre, que la populacion èra per 77,75 % rurala e per 22,25 % ciutadina.
Sent Breçon
Sent Breçon (Saint-Bresson en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Arthur Rimbaud
Jean Nicolas Arthur Rimbaud (Charleville-Mézières, lo 20 d'octòbre de 1854 - Marselha, lo 10 de novembre de 1891) foguèt un poèta francés. Ben que brèva, la densitat de son òbra poetica fa d'Arthur Rimbaud una de las figuras primièras de la literatura francesa.
Vida a Charleville-Mézières
Nasquèt d'una familha de la classa mejana rurala de Charleville-Mézières, Ardenas. A l'edat de quinze ans, aviá recebut fòrça prèmis e aviá compausat de vèrses originals de granda qualitat e de dialògs en latin.
Cap a la poesia amb Verlaine
thumb|left|dessenh d'Arthur Rimabud per [[Paul Verlaine]] En 1870, son mèstre, Georges Izambard, venguèt son primièr mentòr literari, e sos vèrses en francés aqueriguèron rapidament una qualitat superiora. Fugiá sovent e fòrça possiblament, en una d'aquelas fugidas, participèt brèvament a la Comuna de París, en 1871, çò que li inspirarà lo poèma L'Orgie parisienne o Paris se repeuple (L'Orgia parisenca o París se repòbla).
Rimbaud visquèt pauc temps aprèp dins l'ostal de Verlaine. Aquel poèta, d'orientacion bisexuala, s'enamorèt rapidament d'aquel naut adolescent, d'uèlhs blaus e de pèl bruna e menant vida dissolguda, bandats amb aussent e ashish. Escandalizèron aital l'elèit literari parisenc, indignat particularament pel comportament de Rimbaud, l'arquetipic enfant terrible. Al cors d'aquel periòde, contunhèt d'escriure los sos vèrses modèrnes visionaris, en superant son mèstre, Charles Baudelaire.
La relacion omosexuala turbulenta entre Rimbaud e Verlaine los condusiguèt a Londres en 1872, en abandonant Verlaine, son esposa e son filh.
En julhet de 1873, aprèp una brega particularament violenta a la gara de Brussèlas, Verlaine tirèt sus Rimbaud. Verlaine foguèt arrestat e somés a un umiliant examen medicolegal. Lo jutge foguèt implacable e malgrat que Rimbaud retirèsse la denóncia, Verlaine foguèt condemnat a dos ans de preson.
Rimbaud tornèt a Charleville e acabèt Une saison en enfer (Una sason en infèrn), amplament considerada coma una de las òbras pionièras del simbolisme
En 1874 tornèt a Londres amb lo poèta Germain Nouveau amb lo qual fa una ruptura amb Illuminations (Illuminacions), en i comprenent los primièrs dos poèmas en rima liure en francés... (cal pas oblidar pr'aquò que los trobadors occitans s'èran agut inventat lo vèrs liure o estramp mai de cinc sègles abans...).
Rimbaud e Verlaine se retrobèron per lo darrièr còp en 1875, en Alemanha, quand Verlaine recuperèt la libertat après sa falsa conversion al catolicisme. Alavetz Rimbaud aviá abandonat l'escritura e aviá optat per una vida establa de trabalh, alassat de la salvatja existéncia anteriora.
Vida d'aventurièr
thumb|left|200px|Rimbaud a [[Harar en 1883]] Contunhèt de viatjar extensament per Euròpa, sovent a pè. A l'estiu de 1876 s'enrotlèt coma soldat dins l'armada neerlandesa per viatjar gratuitament a l'illa de Java, (Indonesia), ont desertèt rapidament, e tornèt posteriorament en França en batèl. Viatgèt a Chipre e, en 1880, s'establiguèt fin finala a Aden (Iemèn), coma trabalhador de cèrta importància a l'Agéncia Bardey. Aguèt ailà divèrsas amants nadivas e pendent un temps visquèt amb una abisínia.
En 1884 daissèt aquel trabalh e se convertiguèt en mercand per son compte pròpri a Harar, dins l'actuala Etiopia. I faguèt una pichona fortuna coma traficant d'armas fins a que desvolopèt una sinoviti al genolh drech que degenerèt en carcinòma, çò que lo forcèt de tornar en França lo 9 de mai de 1891, ont de paucs après jorns li calguèt amputar la camba. Moriguèt fin finala a Marselha, lo 10 de novembre, a l'edat de 37 ans.
Vibraye
Vibraye es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Arthur Rimbaud
Òbras
thumb|left|dessenh d'Arthur Rimbaud per [[Paul Verlaine]]
Vibraye
Istòria
L'origina del nom Vibraye vendriá del latin vicus, #que vòl dire « bourg » e del nom del riu #que i flueix, la Braye.
L'origine du nom Vibraye viendrait du latin vicus, qui veut dire « bourg » et du nom de la rivière qui y coule, la Braye.
Nòtas
<references group=N/>
Mosca domestica
Las moscas (var. moschas) son maites insèctes, generalament de diptèrs, que se sarran a la mosca comuna (Musca domestica).
Mosca comuna
Los adultes mesuran entre 5 a 8 mm de long, de cap negrós, de torax gris vestit de quatre bendas negras e jaunenc enjós, amb un còs plan pelut. Sos uèlhs se compausan de mai d'un milierat de lentilhas e son rogencs. An pas qu'un parelh d'alas de tons grises.
Biologia
Pòt pondre cada femèla a l'entorn de 500 uòus que fan cadun 1,2 mm de long. Las larvas, que son apòdas, s'alimentan amb de matèria organica, coma per exemple d'escobilhas e d'excrements. A mai d'èsser un element essencial de la cadena alimentària, qualques espècias de moscas escampilhan lo pollèn o facilitan la descomposicion de las remasilhas organicas.
Coprinus comatus
Lo coprinus comatus, en occitan escomèl, escomela o cuol d'ase es un bolet de la familha deis Agaricaceae e dau genre Coprinus.
Son capèu es d'una largor mejana de 6 a 12 cm. Es en de fus quand l'especimen es jove mai evoluciona pauc a pauc vèrs una forma de campana. Totalament lisca, la cuticula fòrma de flòcs que semblan a d'escalhas. Sa color evoluciona vèrs lo falet, lo brun e, enfin, lo negre. Lei lamelas son inicialament blancas e liuras avans de venir ròse puei negre. Lo pè, cilindric, aganta generalament una autor de 6 a 15 cm amb una largor de 1 a 1,5 cm. Se destaca aisament dau capèu. Sensa vòlva, presenta un anèu en forma de baga. Coma leis autrei coprins, Coprinus comatus es una espècia deliquescenta.
Lo coprinus comatus creis dins lei pelencs, lei pradariás e leis espacis forestiers desgatjats (esclargieras...) entre abriu e decembre. Necessita de sòus amb de concentracions importantas d'azòts e es possible de lo trobar sus de molons de femier.
Es considerat coma un comestible excellent a condicion de lo manjar jove, es a dire quand es encara totalament blanc. Tota partida colorada dèu èsser remandada e es necessari de lo manjar dins l'ora que vèn après la recòlta. Es ansin sovent manjat crus dins una salada.
De riscs de confusion existisson amb un autre coprin, Coprinopsis atramentaria, qu'es generalament pus pichon e que tèn un capèu mens cilindric. Aquela error pòu aver de consequéncias negativas car la consumacion de Coprinopsis atramentaria presenta una toxicitat importanta (trèbols cardiacs) s'es acompanha d'alcòl.
Lommerange
Lommerange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region del Grand Èst.
Geografia
Lo vilatge a situat sul scenari lorrain e fa partida de la comunitat de municipalitat Diedenhofen - Pòrta de França. Situada a 287 mètres d'altitud e vesina de las municipalitats de Trieux e de Fontoy, 288 abitants (trucats los Lommerangeois e los Lommerangeoises) residiscan sus la municipalitat de Lommerange sus una superficie de 7,97 km².
Le village est situé sur le plateau lorrain et fait partie de la communauté de commune Thionville - Porte de France. Située à 287 mètres d'altitude et voisine des communes de Trieux et de Fontoy, 288 habitants (appelés les Lommerangeois et les Lommerangeoises) résident sur la commune de Lommerange sur une superficie de 7,97 km².
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Hermé
Hermé es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Lommerange
Istòria
En 1871, Adolphe Thiers desirava donar de l'espaci al luòc-fòrt de Belfòrt davant demorar francesa. Los Alemands, #qu'ignoravan pas pas la granda valor minaire del jos-sòl, #acceptar a condicion de récupérer a lo sieu profit de las municipalitats en desplaçant cap a l'oèst la frontièra previst en lo moment dels preliminars de pases signadas a Versailles lo 26 de febrièr de 1871. Las municipalitats de Rédange, Thil, Villerupt, Aumetz, Boulange, Lommerange, Sant-Ostal-a los-Roures, Vionville venián doncas alemandas. Mas Villerupt e Thil #demorar de francesas mercés a la jovialité del normand Augustin Pouyer-Quertier, #qu'agradava al Cancelièr Bismarck. (Extrai del libre "La délimitation de la frontièra franco-alemanda" pel coronèl Aimat Laussedat, edicions Delagrave, Escomesas 1902).
Hermé
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Aunou-sur-Orne
Aunou-sur-Orne es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Lommerange
Istòria
Dépendait de l'ancienne province du Barrois, possession de l'évêché de Verdun. En 1817, village de l'ancienne province du barrois, avait pour annexe la ferme de landrevange. À cette époque il y avait 232 habitants répartis dans 49 maisons.
Aunou-sur-Orne
Geografia
Çò Adorna Pren la siá font suls tucs de la comuna.
L'Orne prend sa source sur les collines de la commune.
Lommerange
Istòria
En 1871, Adolphe Thiers souhaitait donner de l'espace à la place-forte de Belfort devant rester française. Les Allemands, qui n'ignoraient pas la grande valeur minière du sous-sol, acceptèrent à condition de récupérer à leur profit des communes en déplaçant vers l'ouest la frontière prévue lors des préliminaires de paix signés à Versailles le 26 février 1871. Les communes de Rédange, Thil, Villerupt, Aumetz, Boulange, Lommerange, Sainte-Marie-aux-Chênes, Vionville devenaient donc allemandes. Mais Villerupt et Thil restèrent françaises grâce à la jovialité du normand Augustin Pouyer-Quertier, qui plaisait au Chancelier Bismarck. (Extrait du livre "La délimitation de la frontière franco-allemande" par le colonel Aimé Laussedat, éditions Delagrave, Paris 1902).
Vernonvilliers
Vernonvilliers es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Aunou-sur-Orne
Istòria
Absorbeix En 1811 la municipalitat vesina de Sant-Céneri-près de-Sées ; aquela darrièra a portat, al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), lo nom de Ventôse.
Vernonvilliers
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Albèrt Dauzat
thumb|250px|Retrach d'Albèrt Dauzat
Albèrt Dauzat (en francés Albert Dauzat) (Garait, 4 de julhet de 1877 - París, 31 d'octobre de 1955) èra un lingüista occitan. Son òbra fondamentala a permés d'avançar dins la coneissença de l'occitan, dau francoprovençau e dau francés, especialament en lingüistica istorica (sobretot en fonetica istorica), en etimologia, en onomastica e en dialectologia.
Maugrat son aportacion bravament preciosa per la coneissença de la lenga occitana, Dauzat aviá una concepcion fòrça diglossica e sosteniá la dominacion de la lenga francesa: en particular, foguèt ostil a la lei Deixona. Son trabalh sobre l'occitan es purament descriptiu. Tota son òbra scientifica es redigida en francés.
Dauzat èra nascut en Lemosin mas, per la dialectologia occitana, trabalhèt especialament sobre son parlar familhal auvernhat de Vinzèla (dins la comuna de Bançat).
Dauzat èra format a la filologia tradicionala (lingüistica tradicionala dominanta dau sègle XIX) e aviá pas gaire participat au desvolopament de l'estructuralisme que revolucionèt la lingüistica a partir de 1913. En tot cas l'òbra de Dauzat es d'una excellenta qualitat e d'una granda rigor dins l'enchastre de la filologia, e aquò fai qu'es encara una referéncia per los lingüistas contemporanèus que trabalhan sobre l'occitan. La sola excepcion notabla a aquela rigor son sas etimologias daus toponims, que son pas totas demostradas e que son de còps especulativas; pasmens representan una avançada qualitativa a respècte de son epòca.
Bibliografia sobre Dauzat
Lista non exaustiva.
Festenal Occitània
thumb|right|200px|Lògo del Festenal Occitània L'Institut d'Estudis Occitans de Nauta Garona (IEO 31) organiza cada an lo Festenal Occitània amb un seissantenat de pertenaris, pendent tot lo mes d'octobre, a Tolosa e dins sa region. Lo Festenal Occitània, creat en 2000, a per tematica màger dempuèi 2002 «Los Orients d’Occitània ». Càmbia a partir de 2008, per se dobrir sus "l'Entre duas Mars". Aquesta manifestacion es nascuda de la volontat de : Aquesta desmarcha s'adreça tanben a las estructuras professionalas de programacion culturala.
Ligam extèrne
Site oficial del festenal
Man
Las mans (del latin: manus, pl. manūs) son las doas partidas del còrs, preensilas e compausadas de dets, situadas a l'extremitat de cada braç dels umans o dels primats. Son l'organ principal que permet de manipular l'environa, e representa a l'encòp la font principala de las sensacions tactilas. thumb|La man (Heikenwaelder Hugo)
Descripcion
thumb|right|Man esquèrra umana
Saint-Martin-sur-Ocre (Iona)
Saint-Martin-sur-Ocre  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La nòstra Madama de Pitié :
Nòtas
<references group=N/>
Pesulh
Pesulh (Pezuls en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Sent Julian de Bòrn
Sent Julian de Bòrn o benlhèu Sent Delian de Bòrn (Saint-Julien-en-Born en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bòrn, situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [sœndə'ljaŋ]. Las fòrmas ancianas que son Sanctus Julianus de Born, en latin, aus sègles XI-XII, ''par. Sancti Juliani, en latin, en 1274, de Sancto Juliano, en latin, en 1315, Sanctus Julianus de las Ferreiras, en latin, shens data, St Iulien (mapa deu començament deu sègle XVII), S. Iulia (mapa de 1630), S. Iulian (mapa de 1638), St Iulien (mapa de 1647), S. Iulien (mapas de 1651 e deu començament deu sègle XVIII), S. Julien'' (mapas de 1714 e de 1733).
Sent Julian qu'ei lo nom de mei d'un sent, un martir de Briude au sègle IV, qui ei a l'origina de la màger part deus toponimes occitans, Sent Julian l'Espitalèr, un avesque d'Ate, un avesque de Lescar au sègle IV, ,.
La comuna d'Usar qu'estó creada en 1872 dab ua partida deu territòri comunau. Las hargas d'Usar qui datan probablament de l'Edat Mejana utilizavan la minèra de hèr mentavuda dab l'expression de las Ferreiras.
Bòrn qu'ei lo mot gascon bòrn, ací dab la motivacion de « còsta, arriba ». Aquera anciana perbostat qui depenèva de la diocèsi de Bordèu qu'èra bornada (bordada) per la Mar Grana.
Ostal de Borbon-Parma
L'Ostal de Borbon-Parma (var. Ostau de Borbon-Parma) foguèt la branca borbonosa italiana que regnà de  1748 lo 1859 en lo ducat de Parma, Plasença e Guastalla, de territòris situats en lo marge drech del riu Pò a comptar del Piemont. Un còp mòrt sens descendència dirècta Antonio Farnesio, lo darrièr dels Ducs de Parma d'aquela branca, Isabel Farnese, segonda esposa de Felip V d'Espanha, tracta d'exercir lo sieu melhor drech successori per sieus filhs coma neboda del Duc. La politica espanhòla del reinatge de Felip V a un de los sieus principals objectius en la recuperacion dels territòris italians perduts après la Guèrra de Succession Espanhòla e lo tractat d'Utrecht a mans de Àustria. S'atenguèt la designacion de Carles (mai tard Carles III d'Espanha), filh de Felip V d'Espanha e Isabel Farnese, coma Duc de Parma lo 1732. A consequéncia de la Guèrra de Succession de Polonha, Carles atenguèt de part austriana lo reialme de Nàpols en 1735. La contraprestació es lo liurament del ducat a Àustria en 1735. Lo domeni austrian sul ducat portarà solament fins al Tractat d'Aquisgran (1748), que lo reintegra en mans dels Borbons espanhòls, a comptar d'aquel moment marida de Borbó-Parma. Felip, pòrti de Parma, filh de Felip V e Isabel Farnese, assumís los ducats de Parma, Plasença e Guastalla coma regnant d'aqueles en 1748. D'aquela manièra Isabel Farnese vei satisfachas las siás aspiracions en plaçar en tròns als sieus filhs, malgrat aiçò, las siás aspiracions se veiràn superadas en accedir al tròn ​​d'Espanha lo sieu filh Carles après la mòrt de lo sieu germanastre lo 1759.
Emma Watson
Emma Charlotte Duerre Watson (París, 15 d'abrial de 1990) es una actritz anglesa qu'es coneguda subretot per son ròtle d'Hermione Granger dins las adaptacions cinematograficas d'Harry Potter.
Ishmael Toroama
Ishmael Toroama (n. 28 de febrièr de 1968) es un paisan e òme politic de Bougainville. Es elegit president de Bougainville en 2020. Dintra en foncions lo 25 de setembre.
Viaulés
Viaulés (Violès en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Departament
Vejatz:
Tractor
Un tractor es un veïcul automotor destinat a far un esfòrç de traccion important a pichona velocitat dins la tòca d'accionar de maquinas utilizadas en agricultura o en construccion. Lo pus sovent, lo tèrme es utilizat per designar un veïcul de bòria que fornís lo poder e la traccion necessàrias a l'agricultura mecanizada, mai que mai la laurada, mas tanben una granda varietat de tascas desparièras. Las aisinas agricòlas pòdon èsser tractadas o montadas directament sul tractor, que las pòt accionar mecanicament quora son mecanizadas.
Orino
Orino es 'na comuna italiana de la província de Varese, dins la region de Lombardia.
Vitamina B
La vitamina B en realitat es un grop de 8 vitaminas ligadas au metabolisme. Lo nom comun proven dau fach que se cresiá inicialament qu'i aviá ren qu'una vitamina B, mai se descobriguèt après que n'i avián mai d'una amb de foncions semblablas. Son idrosolublas, de sòrta que se pòdon pèrdre dins lo procès de coseson deis aliments dins l'aiga, e dins lo cas d'una presa en excès, l'organisme leis elimina per l'urina.
Bougainville
Bougainville o Boguenvil es un país d'Oceania. Es compausat de la part septentrionala de las illas de Salamon.
Del 23 de novembre al 7 de decembre de 2019 s'organizèt un referendum favorable a 98,31% a l'independéncia de Papoa e Nòva Guinèa.
Erlenbach
Erlenbach o Erlenbach (Unterelsass) (en alemannisch e en alemand estandard, Albé en francés e oficialament) es una comuna d'Alsàcia. Administrativament, es dins lo del departament del Bas Ren e de la region Grand Èst de l'estat francés.
Geografia
thumb|left|Dintrada del bourg per la carrièra principala. Situada a dos quilomètres al nòrd-es de Villé, la municipalitat de Albé es tanben localizada sul marge esquèrre del Giessen, près del vallon del Erlenbach environat per las nautors de la Ungersberg. La localité es vasta, 1083 a, e se tròba près de la val-abans, tot près tanben de la périphérie montagneuse. Lo vallon del Erlenbach a pas situat luènh de tucs paucs anautits (Schrann-Schiebenberg, Sohlkreuz ) #que s'agrandís cap al nòrd. A vorejat : Una ret idrografica fòrça ramifié draine las aigas de la Ungersberg e de las contreforts del Camp del Fuòc e talha fòrtament de vessants e de tucs dégageant de nombroses vallons e serralx. Lo vilatge (altitud ) a establit de part e d'autra del cors del Erlenbach, lo ruisseau fluint-se detla longitud de la carrièra principala abans d'èsser recobert. Lo pòble de vacanças V.V.F. De Albéville s'es installat a aperaquí a l'èst del pòble sus un replat del vallon del Sonnenbach, al pè del Ungersberg.
thumb|left|Entrée du bourg par la rue principale. Située à deux kilomètres au nord-est de Villé, la commune d'Albé est aussi localisée sur la rive gauche du Giessen, près du vallon de l'Erlenbach (430 m) entouré par les hauteurs de l'Ungersberg. La localité est vaste, 1083 ha, et se trouve à proximité de l'avant-val, tout près aussi de la périphérie montagneuse. Le vallon de l'Erlenbach est situé non loin de collines peu élevées (Schrann-Schiebenberg 430 m, Sohlkreuz 463 m) qui s'élargit vers le nord. Elle est bordée : Un réseau hydrographique très ramifié draine les eaux de l'Ungersberg et des contreforts du Champ du Feu et incise fortement versants et collines dégageant de nombreux vallons et coteaux. Le village (altitude 300 mètres) est établi de part et d'autre du cours de l'Erlenbach, le ruisseau s'écoulant le long de la rue principale avant d'être recouvert. Le village de vacances V.V.F. d'Albéville s'est installé à environ 1.5 km à l'est du village sur un replat du vallon du Sonnenbach, au pied de l'Ungersberg.
Amphibia
thumb|right|Un [[grapaud comun (Bufo bufo), un exemple d'anfibis frequent en Occitània.]]
Leis anfibis (Amphibia en latin scientific) son una classa de vertebrats. Apareguts durant lo Devonian, ocupan una plaça importanta dins l'istòria de la vida terrèstra car se desvolopèron a partir dei peis ossós aguent desvolopat lei premierei cambas e lei premiers paumons. S'adaptèron pauc a pauc a un mòde de vida mai e mai terrèstre e leis anfibis carnivòrs dominèron lei cadenas alimentàrias terrèstras fins a l'aparicion dei reptils.
Leis anfibis son caracterizats per seis uòus non amniotics que necessitan un certan nivèu d'umiditat per subreviure e se desvolopar. La màger part deis anfibis despendon d'una estenduda d'aiga per se reprodurre e vivon donc dins d'ecosistèmas fòrça umids coma de lònas, de paluns, de rius ò de seuvas umidas situats dins de regions tropicalas ò eqüatorialas. En mai de sa dependéncia a l'aiga, an coma caracteristicas importantas una pèu fina, rica en glandolas, que permet una respiracion cutanèa e, durant sa fasa de desvolopament, una metamorfòsi que permet lo passatge de l'estadi larvari a l'estadi adult. Uei, lei representents principaus d'aquela classa d'animaus son lei granolhas, lei grapauds e lei salamandras.
Districte de Dharwad
Administracion
Lo capluòc del districte es la vila de Dharwad.
Amphibia
L'aparicion deis anfibis
Leis anfibis apareguèron rapidament durant aqueu procès. Lei pus ancians son leis Ichthyostegidae que sei rèstas son presents dins d'estrats dau Devonian Superior datats de 367 a 362 Ma. An encara de trachs caracteristics dei peis ossós au nivèu dau crani e de la coa e un mòde de vida principalament aqüatic. Pasmens, an quatre cambas e un còl poderós adaptats a de desplaçaments terrèstres lòngs. Semblan d'èsser un ensemble d'espècias ja especializadas e es donc pauc probable que leis Ichthyostegidae sieguen lei rèires deis anfibis actuaus.
L'adaptacion deis anfibis a un environament terrèstre aguèt probablament luòc entre 360 e 345 Ma au començament dau Carbonifèr (359-299 Ma). Durant aqueu periòde, leis anfibis terrèstras devián ocupar un ròdol similara a aquela dau crocodil actuau. Puei, desvolopèron de mejans de locomocion novèus adaptats a un mòde de vida principalament terrèstre. L'esquelèta venguèt pus robust e la pèu venguèt pus espessa per protegir leis animaus còntra lo raionament solar e per limitar lei pèrdas d'aiga per l'organisme. Dins aquò, gardèron lo besonh de tornar dins un espaci aqüatic per pondre seis uòus e, dins lo corrent dau Triassic (252-201 Ma), leis anfibis terrèstres foguèron suplantats per lei reptils que venguèron independents deis estendudas d'aiga per se reprodurre gràcias a l'aparicion de l'uòu amniotic.
L'aparicion deis anfibis actuaus
Leis anfibis actuaus fan partida de la sosclassa dei Lissamphibia e son devesits en tres òrdres : leis Anura (granolhas e grapauds), leis Urodela (salamandras e tritons) e lei Gymnophiona (gimnofiònes). Pasmens, leis estudis filogenetics an de dificultats per establir una classificacion clara deis espècias actualas. Segon lei descubèrtas paleontologicas, la separacion datariá de 250 milions d'ans, avans la fragmentacion de Pangèa, e un raionament evolutiu rapid explicariá la raretat dei fossils de Lissamphibia primitius. Mai, amb l'utilizacion de mejans diferents, d'analisis geneticas semblan de suggerir una separacion encara pus anciana entre, d'un caire, la branca deis Anura e, d'autre caire, aquela deis Urodela e dei Gymnophiona. Pasmens, d'autreis estudis genetics an trobat de resultats mens segurs amb una separacion entre lo Devonian Superior e lo Permian Inferior.
Classificacion
Lo nom de classa « Amphibia » e lo tèrme « anfibi » derivan dau grèc ancian ἀμφίβιος (amphíbios) que significa « que viu dins dos elements ». Aquela classa gropa totei lei vertebrats tetrapòds que tèn un estadi larvari mai que son pas amniotas. En taxonomia classica, aqueu grop es devesit en tres sosclassas : Aquela classificacion tradicionala es desenant fòrça contestada per leis estudis filogenetics. En particular, lo grop dei Labyrinthodontia sembla d'èsser compausat de fossils que partejan de trachs primitius mai qu'an pauc de liames evolutius entre elei. Es donc uei largament considerat coma parafiletic. Pasmens, coma per lo rèsta deis anfibis, es pas simple de prepausar una classificacion clara deis espècias que ne'n fasián partida en l'estat actuau dei conoissenças. Ansin, en 2023, la classificacion classica deis anfibis èra considerada coma faussa mai ges de modèl segur èra estat accetat per la remplaçar.
Menaças de disparicion
80 % deis anfibis actuaus vivon dins lei regions tropicalas e eqüatorialas. Lo centre de lor biodiversitat es l'America dau Sud mai, dins lo cas dei salamandras, es l'America dau Nòrd qu'assosta lo pus grand nombre d'espècias. En 2013, aperaquí 7,000 espècias d'anfibis èran estadas descrichas. Leis Anora èran lei pus nombrós amb 6,200 espècias còntra 652 per lei Caudata e 192 per lei Gymnophiona. Lo nombre d'espècias actuau d'anfibis es estat estimat entre 8,000 e 10,000 per un estudi de 2007 mai aqueu resultat es de nuançar. D'efiech, fòrça espècias amb de populacions reduchas existisson. Per exemple, dins leis ans 1990, un centenau de granolhas arboricòlas foguèron descubèrtas en Ceilan.
L'esquelèta e la locomocion
thumb|right|[[Esquelèta de grapaud.]]
L'esquelèta deis anfibis es similar a aqueu deis autrei tetrapòds amb quatre membres principaus. Pasmens, en lei gimnofiònes e quauqueis espècias de salamandras, de membres pòdon èsser reduchs e quasi absents. Leis òs son sovent leugiers e curats. Lo sistèma musculoesqueletic es pron robust per sostenir la tèsta e lo còrs. La cencha escapulara es sostenguda per de muscles e la cencha pelviana, ben desvolopada, es estacada a l'esquelèta per un pareu de còstas estacadas au sacrum. L'ilion es orientat vèrs l'avans e lo còrs es mantengut a proximitat dau sòu, çò qu'es pas lo cas en leis aucèus e lei mamifèrs.
Lo sistèma circulatòri e respiratòri
Leis anfibis an de sistèmas circulatòris diferents ais estadis larvari e adult. En la larva, la circulacion es similara a aquela d'un peis amb un còr de dos compartiments e dei brànquias. En l'adult, lei brànquias son remplaçadas per de paumons. Lo còr es alora constituït d'un ventricul e de doas auriculas. L'organizacion generala es similara a aquela dei mamifèrs e deis aucèus. Lo sang desoxigenat es pompat per l'artèria pulmonària en direccion dei paumons. Un còp oxigenat, s'entòrna au còr e es mandat vèrs lo rèsta de l'organisme.
Una particularitat dau sistèma respiratòri deis anfibis es sa capacitat d'utilizar la pèu de l'animau, generalament fòrça fina, per assegurar de cambis gasós. Aquò permet donc de respirar dins l'aiga durant de periòdes fòrça lòngs. En revènge, aqueu sistèma es vulnerable ai polluents que pòdon aisament passar dins lo sang e entraïnar d'empoisonaments.
Lo sistèma nerviós
Lo sistèma nerviós es similar a aqueu deis autrei vertebrats amb un cervèu centrau, una mesolha e de nèrvis. Lo cervèu deis anfibis sembla de presentar un desvolopament mens important que lei mamifèrs, lei reptils e leis aucèus. Presenta de similituds importantas, dins sa morfologia e son foncionament, au cervèu dei peis. Lo telencefal, lo mesencefal e lo cervelet an una talha similara. Lo telencefal assegura principalament lo tractament dei sinhaus olfactius e visuas, la definicion dau comportament e la gestion deis aprendissatges. Lo cervelet contraròtla la coordenacion musculara e lo bulb rachidian lei foncions deis organs, compres lo ritme cardiac e la respiracion. La glandola pineala s'ocupa dau sòm e de l'ibernacion.
A l'estadi larvari, leis anfibis an un sistèma nerviós compausat d'una linha laterala coma lei peis. Aqueu sistèma se transforma durant lei diferenteis etapas d'evolucion dei larvas per formar lo sistèma nerviós adult.