cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vrigne-Meuse
Istòria
Vrigne-Meuse est surtout connu pour avoir été le cadre de la dernière offensive de la première Guerre mondiale du 9 au 11 novembre 1918.
Marmandés
Sintèsi de las mapas de Jornalet e las mapas de las diocèsis
Veire Agenés e Jornalet
Cenestís, Escassafòrt, Gontaud de Nogaret, Heugaròlas/Haugueròlas, Longavila, Marmanda, Pugmiclan, Sent Pardol deu Brolh, Talhaborg, Virac (de Trec), Viraselh.
La Bastida Castèthamorós, Senta Gema e Martalhac, Lo Gresèth e Cavanhan, Samasan, Horcas, Senta Marta, Caumont de Garòna, Lo Mas d'Agenés, Calonjas, L'Agruèra, Vilaton, La Reunion, Anzèth, Vilafranca deu Cairan, Lairitz e Montcassin, Rasimet, Pug d'Agenés, Monurt, Sent Leugèr, Damasan, Sent Per de Busèth, Ambruç, Hargas d'Orbisa, Cauvèiras, Sent Lèu
Castèthnau de Gupia, Lagupia, Lo Petit Sent Martin, Senta Baselha, Josic, Coturas (de Garòna), Milhan (de Garòna), Sent Sauvador de Milhan, Cocumont, Marçalús, Gaujac, Montpolhan, Romestanh, Garin, Boglon, Argenton, Antanhac, Rufiac, Pocinhac Sent Martin de Curton, Bausiac, Castèlgelós
Dr. Alban
right|200px|thumb|Dr. Alban en 2008
Dr. Alban (Lo Doctor Albanh), nascut Alban Nwapa lo 26 d'agost de 1957 au Nigèria, es un cantaire e rapaire anglofòn de Suècia. Es conegut per èsser l'un dels cantaires los mai populars de l'eurodance dins las annadas 1990. Sas doas cançons las mai conegudas son It's my life e Sing Hallelujah en 1992 e 1993.
Biografia
En 1990, encontra Denniz Pop del labèl musical « SweMix ». Amb Denniz Pop e Leila K, enregistra Hello Afrika, un primièr album dins un estili que mescla reggae, hip-hop e musica house, e qu'obteng una polida capitada, gràcias en particular au succès del single No coke en 1991.
En 1992, Dr. Alban càmbia un pauc d'estili en se sarrant de "l'eurodance" ambe son segond album One Love que conteng un tròç que serà un tube enòrme en Euròpa tota : It's my life. En seguida, sa cançon Sing Hallelujah que sortís en single en 1993 a encara mai de succès e demòra a l'ora d'ara la mai coneguda del Doctor Albanh.
Dr. Alban, coma plan mai d'autres artistas de sa generacion, comença de passar de mòda a partir de 1996 en seguida de la decadéncia de "l'eurodance".
Villafranca del Bierzo
Villafranca del Bierzo es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
(309) Fraternitas
(309) Fraternitas es un asteroïde.
U
L’estat d’U es un estat tradicional de l’illa de Pohnpei, en Micronesia. Lo cap es nomenat sangoro o nahnmwarki. A donat lo nom a la municipalitat d’U.
Baltimore
Baltimore es una ciutat de l'estat american de Maryland. Sa populacion èra de 637,455 abitants en 2007. Sa superfícia totala es de 238,5 km².
Virus de Zika
Lo virus de Zika (ZIKV) es un virus del genre Flavivirus, de la familha Flaviviridae, grop IV de l'òrdre sens classificar. A d'interès en medecina per produire la fèbre de Zika
Descripcion
La febre Zika es una malautiá relativament novèla, un membre de la familha Flaviviridae. Lo virus foguèt identificat pel primièr còp en 1947 dins los boscs de Zika, en Oganda e foguèt demostrat coma essent un vius per d'estudis serologics en 1952. Es conegut coma un virus comun de la classe Flaviviridae, subretot en l'Africa, mai en 2007 faguèt epidèmia per l'ocean Pacific, toquèt de païses coma Malàisia i Micronesia, ont i a las Illas Yap. Una epièmia de fèbre Zika foguèt confirmat en abril de 2015, en Brasil, dins la vila de Salvador de Bahia, provat amb la tècnica de RT-PCR.
Epidemiologia
Lo virus a son terren en l'Africa, mas existís tanben en Malàisia e Micronesia, comprenent l'illa Yap, d'abril en julhet de 2007. E en 2015, Brasil informèt oficialament los sieus primièrs 16 cases de la malautiá. Lo primièr cas conegut de fèbre de Zika foguèt documentat dins un monard Rhesus (Macaca mulata), trobat dins un arbre del Bòsc Zika a Oganda en 1947. Foguèron notificats unas epidèmias en Africa tropicala e dins unas zonas del sud-èst asiatic. La primièr apidèmia importanta, amb 185 cases confirmats, foguèt reportat en 2007 dins las Illas Yap dels Estats Federats de Micronesia. Foguèt lo primièr còp de fèbre de Zika reportat fòra d'Africa e Asia. En 1978 se descriguèt una pichona epidèmia de fèbre aguda a Indonesia a causa de l'infeccion pel virus de Zika.
Dins los Estats Federats de Micronèsia (FSM), d'abril a julhet de 2007, un total de 108 cases foguèron confirmats per PCR o mejançant una serologia, los 72 cases addicionals foguèron considerats coma suspèctes. Los simptòmas mai comuns foguèron erupcion, fèbre, artralgias e conjuntivitis, se notèt pas de mòrts. Es lo moissal Aedes hensilli, espècia predominanta identificada a Yap, que benlèu foguèt lo vector màger de transmission. Alara que lo biais d'introduccion del virus dins l'illa de Yap es totjorn incertan, benlèu arribèt amb de moissals infectats o un uman portaire.
Lo 27 de novembre de 2015, l'OMS lancèt una alèrta per la possibla relacion d'aquel virus amb la microcefalia. L'OMS detalhèt que fins lo 30 de novembre de 2015, èran detectats 1.248 cases de microcefalia dins 14 estats de Brasil, que s'estan estudiats. Segon l'informacion, dins aquel país l'incidéncia de microcefalia en nenous a aumentat de 20 còps dempuèi l'an 2010. Ongan, s'enregistrèt 5 cases cada 100 mil naissenças. Cinc ans mai tard s'èran enregistrat gaireben 100.
Las autoritats sanitàrias brasilianas comencèron a suspectar en novembre de 2015 que la causa d'aquela multiplicacion dels cases de microcefalia es lo virus de Zika. Lo 17 de novembre, l'Institut Osvaldo Cruz detectèt lo virus zika en doas femnas emprenhadas de Paraíba, dels fetus se diagnostiquèt de microcefalia.
Lo 28 de novembre de 2015, l'Institut Evandro Chagas, de las malautiás tropicalas, tornèt detectar lo virus de Zika dins la sang d'un nenon de l'estat de Pará, qu'aviá la microcefalia e d'autras anomalias, e que moriguèt cinc minutas après la naissença. Dins aquela escasença lo Ministèri de Santat de Brasil establiguèt pel primièr còp la relacion entre lo virus e la microcefalia, alara foguèt lançada l'alèrta per l'agéncia de Vigilància en Santat Publica. Lo meteis jorn, l'entitat notifiquèt tres mòrts associadas a l'infeccion pel virus de Zika, dos adults e un recent nascut. Lo primièr cas fatal es un adult, masculin sens problèma neurologic amb diagnostic de Lupus eritematós, istòria d'usatge cronic de corticoíds, artritis reumatoíd e alcoolisme. Foguèt sospechada la dengue, mas, lo diagnostic final en laboratòri confirmèt l'infeccion pel virus Zika amb la tecniciana RTp-PCR. Foguèt detectat lo genòma del virus de Zika dins mòstra de sang, cervèl, fetge, mèlsa e en un ensems de viscèras (ren, palmon e còr). En mai foguèt realizat una sequenciacion parciala del virus identificant lo zika. Lo segond cas fatal es de sèxe femenin, 16 ans d'edat, de la municipalitat de Benevides, dins l'estat de Pará. Presentèt pas problèma neurològic, intrada al servici espitalièr amb sospècha de dengue. Comencèron los simptòmas lo 29 de setembre de 2015 (cefalèa, nausèas e petequias) e moriguèt a la fin del mes d'octòbre. Foguèt confirmat l'infeccion per virus Zika amb tecnica RTp-PCR. Lo tresen cas fatal es lo recent nascut que lo cas es decriu mai naut.
Transmission autoctòna del virus Zika
Fins al 1èr de decembre de 2015, 9 Estats membres de l'Organizacion Panamericana de la Santat avián confirmat circulacion autoctòna del virus de Zika: Brasil, Chile (dins l'Illa de Pascas), Colómbia, Lo Salvador, Guatemala, Mexic, Paraguai, Surinam e Veneçuèla. La primièra circulacion autoctòna de virus de Zika (ZIKV) per las Americas foguèt confirmada en febrièr de 2014 dins Illa de Pascas, Chile. La preséncia del virus se detectèt fins a junh d'aquel meteis an dins aquel airal.
En mai de 2015, se confirmèron los primièrs cases de transmission autoctòna al Brasil. Fins al 1èr de decembre de 2015 un total de 18 Estats confirmèron circulacion autoctòna del virus: Region Nòrd (Amazonas, Pará, Rondônia, Roraima e Tocantins), Region Nòrd-èst (Alagoas, Badia,Ceará, Maranhão, Paraíba, Pernambuco, Piauí e Rio Grand don Nòrd), Region Sud-èst (Espírito Santo, Rio de Janeiro e São Paulo), Centri-Oèst (Mato Grosso) e Region Sud (Paraná) (1).
En octòbre de 2015 las autoritats de santat de Colómbia notifiquèron la deteccion del primièr cas autoctòn d'infeccion pel virus de Zika dins lo departament de Bolívar. Fins a decembre de 2015, 26 de las 36 entitats territorialas confirmèron la circulacion autoctòna del virus. Colómbia es al cap de lista dels infectats amb 578 diagnosticats sus 3170 reportats dins la region, Nòrd de Santander repòrta la mai granda quantitat d'infectats amb 350 e 500 cases estudiats en genièr de 2016. E mai, en novembre de 2015, Salvador, Guatemala, Mexic, Paraguai, Surinam e Veneçuèla confirmèron de cases de transmission autoctòna.
Transmission
Se transmet après la fissada d'un moissal del genre Aedes, coma lo Aedes Aegypti, que causa la dengue.
Massoin
Massoin o Massoins (Massoins en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Virus de Zika
Vector
Lo virus Zika es un flavivirus transmés per moissals estretament pròche al virus de la dengue. Lo virus foguèt isolat pel primièr còp en 1947 a comptar d'un monard dins lo bòsc Zika, Oganda.
Massoin
Lo gentilici es massoinenc -a.
Virus de Zika
Prevencion
Es establit que lo virus se transmet pels moissals, qu'alara lo contraròtle del vector es un element essencial per reduire l'incidéncia de la malautiá.
(310) Margarita
(310) Margarita es un asteroïde.
Villagatón
Villagatón es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Prasun
Lo prasun es una lenga noristaniana parlada en Afganistan.
Dialèctes
Lo prasun a tres dialèctes, l'üṣǘt, parlat al sud del domeni prasun, lo ṣupú, parlada al nòrd, e lo dialècte dels vilatges intermediàris.
21 de mai
mai
Andrí Sadovýi
thumb|250px|Andrí Sadovýi en 2010 Andrí Ivànovych Sadovýi (en ucraïnian: Андрій Іванович Садовий, en transcripcion internacionala Andriy Sadovyi; Lviv, Ucraïna, 19 d'agost de 1968) es un politician ucraïnian. Es actualament, e dempuèi lo 26 de març de 2006, cònsol de Lviv. En decembre de 2012 fondèt lo partit Samopòmich, d'orientacion democristiana e pro-europèa, que n'es actualament lo menaire.
21 de mai
Decèsses
Vejatz tanben :
(311) Claudia
(311) Claudia es un asteroïde.
Sagrada Familha
250px|right|Façada de la Naissença (Façana del Naixement)La Sagrada Familha (Sagrada Família en catalan) de Barcelona, o d'un biais mai formal, Temple Expiatòri de la Sagrada Familha, òbra inacabada de l’arquitècte catalan Antoni Gaudí, se situa dins lo barri de la Sagrada família, del districte de l’Eixample de Barcelona. Es un dels exemples mai coneguts del modernisme catalan. Segon las donadas de 2004, la Sagrada Familha es lo monument mai visitat de l'estat espanhòl, subrepassadoira de l'Alhambra de Granada e lo Musèu del Prado a Madrid.
Aquesta construccion es una glèisa catolica e malgrat sa talha impressionanta es pas catedrala, la Catedrala de Barcelona es la Catedrala de Santa Eulàlia, un edifici gotic de l'edat mejana.
En 1882 Josep M. Bocabella aviá aquesit de terrenhs per auborar un temple dedicat a la "sagrada familha" del catolicisme. Los desacòrds amb lo primièr arquitècte faguèron que Gaudí se carguèsse de las òbras, amb un projècte flame nòu plan mai ambiciós. Es aquesta òbra encara en via de construccion. La data prevista d'acabament de las òbras, se lo ritme actual ten, seriá en 2065.
Durant las darrièras annadas de sa vida, Gaudí practicament sonque trabalhava e viviá per la Sagrada Familha e, quand moriguèt, laissèt mai d'un plan, projècte e esbòs.
Las òbras que actualament se fan per tal d'acabar la Sagrada Familha, respèctan lo projècte original de Gaudí dins son ensems, pasmens o fan pas dins los detalhs, que son estats adaptats a l'estetica modèrna e a l’estil dels artistas que pòrtan lo projècte.
Actualament son ja bastidas doas de les tres faciadas: la de la Naissença (nòrd-èst, Carrer Marina), que foguèt gaireben completada en vida de Gaudí e la de la Passion (sud-oèst, C/Sicília), amb un ensems escultural de Josep Maria Subirachs. La faciada de la Glòria (sud-èst), se situarà sul carrer Mallorca, que passarà per un tunèl, e per la bastir caldrà desrocar los ostals que son actualament a l'autre costat de la carrièra.
Istòria
Lo 31 de decembre de 1881, Josep Maria Bocabella crompèt de terrenhs ont se trobavan divèrses ostals, e èran compreses entre las carrièras de Malhòrca, Marina, Provença e Sardenha. La crompa li costèt 172.000 pessetes, e la soma veniá d'aumòinas. La tòca del projècte èra de bastir un temple dedicat a la Sagrada Familha (valent a dire sant Josèp, la Verge Maria e Jèsus). A mai del temple, lo projècte compreniá la construccion d'escòlas. Lo primièr arquitècte qu'èra estat causit foguèt Francesc de Paula del Villar, que tracèt un projècte neogotic amb una glèisa de tres naus amb un creuer e una absida amb deambulatori; en 1882, lo quite jorn de Sant Josèp, l'avesque Urquinaona i plaçava la primièra pèira,, moment que coïncidiguèt amb la proclamacion durant lo Concili Vatican I de Sant Josèp coma patron de la Glèisa Universala. Francesc de Paula del Villar aviá l'idèa d'un ensems neogotic, e aviá rebutat lo projècte de Bocabella de far una replica del Santuari de Loreto, que se pensa que foguèt l'ostal de Josèp e Maria a Nazaret. Los desacòrdis de Villar amb Bocabella e amb son conselhièr, l'arquitècte Joan Martorell i Montells, faguèron que en 1883 foguèt Gaudí que se vegèt encargar de la construccion –aprèp recomandacion del meteis Martorell, que Gaudí aviá collaborat amb el coma ajudaire– amb un projècte novèl plan mai ambiciós.
Lo projècte presentat per Gaudí, qu'en aquel temps aviá trenta-un ans, cambiava tot de l'ancian projècte de Villar. S'agissiá de bastir lo temple amb son originalitat pròpria de tendéncia naturalista-modernista, amb una granda torre centrala de 170 mètres dedicada al Crist, e en aumentar las dimensions del temple. Las referéncias misticoreligiosas an una importància bèla dins l'òbra de Gaudí, tant dins l'aspecte estrictament iconografic coma tanben dins la simbolica.
Acceptat pel promotor amb un estrambòrd dels grands, l'arquitècte consagrèt lo demai de la sia vida a far créisser aquesta òbra, e mai d'un biais exclusiu durant los quinze darriès ans que precediguèron sa mòrt. thumb|left|250px|Maqueta de la Sagrada Familha. En decembre de 1884, Gaudí signèt lo projècte de la capèla de Sant Josèp a l'absida de la cripta, que foguèt inaugurat lo 19 de març de 1885, e que i intervenguèron tanben sos discipols Llorenç Matamala i Piñol e Carles Mani. Se sap qu'aquel an i trabalhavan una equipa compausat per uèch maçons, dètz picapeirièrs, dotze escultors e un nombre indeterminat de fustièrs i sarralhièrs.
Gwineventer
Gwineventer en breton (Plounéventer en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Saint-Germain-la-Poterie
Saint-Germain-la-Poterie es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
C (letra)
La C es una letra de l'alfabet latin.
Saint-Germain-la-Poterie
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Aalburg
thumb|250px|Glèisa d'Aalburg Aalburg es una comuna neerlandesa, situada dins la província del Brabant Septentrional.
Jaure
Jaure (Jaure en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [‘zawre]. Lo nom es atestat en 1380, Jaure. Tots los toponimistas son d'acòrd per un personatge qu'a un nom liat emb lo nom de la chabra en gallic, gabrā. Las ipotèsis son Gabra (villa sosentendut), propietat de Gabros o Gabrus, chafre o nom d'après lo nom de la chabra (Dauzat, site de las comunas de Dordonha), la propietat de Gabrius (Chantal Tanet e Tristan Hordé), Gabriā o Gabrion [pusleu aqueste, per'mor de la finala -e], la propietat de Gabrios (Xavier Delamarre), , ,.
Geografia d'Occitània
La geografia d'Occitània es la d'un espaci lingüistic entre mar Grana (l'ocean Atlantic tanben apelat peugue en gascon) e mar Nòstra (la mar Mediterranèa), dels Aups e del Massís Central als Pirenèus, en Euròpa Occidentala.
Quatre estats
thumb|right|500px|Vilas principalas d'Occitània
Occitània es partejada entre quatre estats contemporanèus :
Regions administrativas
Las regions administrativas que cuèrbon Occitània son las seguentas :
Pels departaments franceses e per las províncias dels estats italian e espanhòl que cuèrbon Occitània, vejatz Divisions administrativas d'Occitània.
Dinamica del territòri
Existís una dinamica de l'espaci occitan qu'es pro constanta dins l'istòria, segon las analisis geograficas, istoricas e sociolingüisticas de Robèrt Lafont.
Un "espaci de relacions" ancian existís dempuèi la Preïstòria, que correspond mai o mens a l'Occitània actuala, e aquò explica l'aparicion d'una lenga occitana dins aquel espaci e, per consequent, d'un país nommat Occitània. L'espaci occitan pren sa coesion a partir dels elements seguents.
A la crosada d'aisses europèus
Occitània es lo rescontre de mai d'un ais de circulacion :
Andilly (Val d'Oise)
Andilly es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Val d'Oise e la region d'Illa de França.
Geografia d'Occitània
Amainatjament del territòri
Dins los esquèmas actuals d'amainatjament del territòri, l'espaci occitan apareis de manièra indirècta.
Populacion
Lo gentilici es occitan -a.
La populacion estimada d'Occitània es de 0 abitants.
Populacion detalhada
Veire: Populacion d'Occitània.
Villamandos
Villamandos es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
(312) Pierretta
(312) Pierretta es un asteroïde.
Tarent
Tarent es una vila de la region italiana de Polha, capitala de la província omonima.
Confronta las comunas de Carosino, Faggiano, Fragagnano, Grottaglie, Leporano, Massafra, Monteiasi, Montemesola, Monteparano, Pulsano, Roccaforzata, San Giorgio Ionico e Statte.
Pichilemu
vinheta|250px|drecha|[[Plaja de Pichilemu.]]
Pichilemu qu'ei una vila chilena.
(313) Chaldaea
(313) Chaldaea es un asteroïde.
Massabrac
Massabrac (Massabrac en francés) es una comuna lengadociana en Volvèstre, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Mapa de la comuna de Massabrac e de las comunas prèpas.
Saint-Urbain-Maconcourt
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Massabrac
Toponimia
Le primièr element de Massabrac es mas, del latin mansus, tèrme medieval per una tenura espleitada per una sola familha de tenancièrs. Le segond element, l'ancian nom del vilatge, es Sabrac, del nom latin d'òme Saburra e del sufixe -acum, latinizacion del sufixe gallés -ācon. Massabrac èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre Saburra.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Massabrac èra de la diocèsi civila de Rius, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Rius, de la senescauciá de Tolosa. En 1790, Massabrac èra del canton de Galhac Tolzan e passèt al canton de Montesquiu de Volvèstre en 1801. La glèisa es jol patronatge de Sent Martin.
Vinhana (aiga)
Vinhana o Viena (forma lemosina?) (en grafia mistralenca Vignano ; en francés Vienne) es un riu d'Occitània (Lemosin) e de França. A sa font en Corresa, sul Replanat de Miuvachas, a 920 mètres d'altitud e se geta dins Léger a Candes-Saint-Martin. 300px|miniatura|La Viena (Vinhana) a [[Sent Liunard, en Nauta Viena, surtida de son liech. Au barri ponticaud l'ivern 2017.]]
Piedramillera
Piedramillera es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
21 de novembre
Decèsses
Vejatz tanben :
Aigné
Aigné es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Nòtas
<references group=N/>
Montpelhierenc
Montpelhierenc es un parçan d'Occitània situat en Lengadòc.
Sa vila principala es Montpelhièr.
(314) Rosalia
(314) Rosalia es un asteroïde.
Karl Ferdinand Braun
Karl Ferdinand Braun (n. en 1850, m.1918) foguèt un fisician alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1909 amb Guglielmo Marconi.
Haddaway
right|200px|thumb|Haddaway en 2019
Haddaway, nascut Nestor Alexander Haddaway lo 9 de genièr de 1965 a Pòrt d'Espanha (Trinitat e Tobago), es un cantaire anglofòn de pop dance, fòrça popular entre 1993 e 1995. A passat son enfància aus Estats Units, puèi s'es installat en Alemanha (a Colonha), çò qu'explica que faguès "d'eurodance" dins las annadas 1990. Es mai que mai conegut pel tube de l'estiu 1993 What is love?, tanben l'un dels mai gròsses succèsses pop dance de las annadas 1990, quitament n°1 de las ventas de disques en França au mes de julhet de 1993.
Villamanín
Villamanín es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Heeze-Leende
thumb|250px|Lo castèl de Heeze Heeze-Leende es una comuna neerlandesa situada dins la província de Brabant Septentrional.
Sphagnum
Los Sphagnum o esfanhs son un genre de mofas, lo sol de la familha Sphagnaceae.
vignette|Sphagnum magellanicum.
Lo genre Sphagnum amassa de NaN espècias dins le mond, que forman de sanhas cobrissent aperaquí 3 % de las tèrras emergidas (abitats umids situats en zona circumpolara per la màger part e "sanhas d'esfanh" despartidas en montanha o sus de substrats lessivats e acidificats endacòm mai).
Las Sphagnaceae e las Ambuchananiaceae son consideradas coma las doas solas familhas de l'òrdre dels Sphagnales per d'unes autors. Per d'autres, las Sphagnaceae son l'unica familha de l'òrdre, las Ambuchananiaceae essent plaçadas dins l'òrdre dels Ambuchananiales.
D'unas espècias d'esfanhs tolèran largament los aigats, de fòrtas variacions de la temperatura (a condicion de demorar embegudas d'aiga) e de pH. Maitas espècias d'esfanhs son generalament trobadas dins una meteissa sanha. Dins las condicions optimalas, durant de sègles o millenis, la torba se pòt formar de contunh e s'amolonar sus maites mètres d'espessor, veire excepcionalament desenas de mètres en zona tropicala.
D'unas espècias d'esfanhs an la proprietat de captar e d'estocar de cations tals que lo calci e lo magnesi, en liberar d'ions d'idrogèn, contribuissent a acidificasr lo mitan, çò qu'empacha d'autras espècias de s'i installar.
Ròtle ecologic
Los esfanhs jògan un ròtle important dins la natura, e per l'economia umana :
Gametofit
vignette|gauche|Cellulas clorofilianas, estreitas e fonçadas, formant un malhun a travèrs de las malhas delqual se trapan las cellulas ialinas, largas e palas.
Los elements individuals que forman la sanha d'esfanhs se compausan cadun d'una camba principala, portant de fuèlhas caulinàrias e de rams estreitament dispausats en faissèls, que pòrtan a son torn de fuèlhas ramealas. Aquestes dos tipes de fuèlhas ont pas la meteissa forma e servisson largament a l'identificacion de las espèces d'esfanhs. Cada pel de mofae presenta dos tipes de cellulas ; amont se trapan las cellulas, viventas, pichonas, verdas (cellulas clorofilianas o clorocists) alara qu'a sa basa, la camba consèrva dea cellulas grandas, claras que son mòrtas mès son encara estructuralas (cellulas ialinas, ditas idrocists o ialocists) estocant d'aiga e qualques minerals dins los voides de contengut cellular mercé a una paret que demòra estanca durant d'annadas, sovent renforçada per d'anèls cellulosics, sonats « fibrilhas », qu'empachan sa deformacion per l'aiga.
La cima de la planta (dita apèx o capitul o capitulum) es formada del borron apical, per loqual l'esfanh creis indefinidament. Just jos l'apèx se presenta un molon pus compacte de brancas jovas. Las capitulaa mai o mens pegadas las unas a las autras forman la part vesedoira del tapís de mofa. Son portadas per una camba fulhada. A la basa, la camba morís, daissant de 10 a 40 cm de porcion vivente prenent assisa sus la torba, eissida de la decomposicion parciala del material vegetal amolonat (los esfanhs son de vegetals « invasculars » ; sa camba presenta pas cap vaissèl).
Sporofit
vignette|Sporofits de Sphagnum sp. portats sus de pseudopòds.
Lo sporofit es una pichona capsula roja a brun-negra portada sus un pseudopòd d'origina gametofitica. La capsula es obturada per un opercul dehiscent. Quora la capsula arriba a maturitat, se desidrata e, d'esferica, ven cilindrica. La capsula expulsa alara, amb una velocitat d'ejeccion compresa entre 10 e 30 m/s, 20,000 a 250,000 espòras qu'arriban a aténher mai de 10 centimètres en dessús del sòl amor que s'organizan en un anèl revolumaire. Aqueste anèl es jà conegut dins lo desplaçament de las medusas e de las tautenas, mès es lo primièr còp que son descobèrtas en çò dels vegetals.
Ecologia
Los esfanhs forman des tapisses mai o mens denses, e constituisson de mitans autoentretenguts gaireben totjorn embeguts d'aiga (dits « sanhas d'esfanhs »). An pas de teissut conductor ni de sosten (tals que xilèma e floèma) ; son pòrt quilhat es doncas degut a la turgescéncia e al suppòrt venent de sa densitat.
Aqueles briofits, malgrat una talha individualament modesta, son a l'origina de la formacion de milions d'ectaras de sanhas per amolonament lent de matèria organica. Los esfanhs an una creissença indeterminada per son extremiat apicala alara que morisson per sa basa. Quora la produccion de biomassa vegetala es superiora a sa decomposicion a la basa, i a amolonament de la matèria organica. Las partidas mòrtas, a la basa dels cossins, constituïsspn la torba. Pòdon aital considerablament modificar los paisatges e la biodiversitat locala en alongant lo cicle de l'aiga, en cambiant lo microclima veire lo clima regional dins lo cas de grandas torbièras e en selectionant la flòra e la fauna segon un gradient calcicòl – calcifug.
L'estructura cellulara dels esfanhs permet una fòrta retencion d’aiga : un tapís d'esfanhs que peseriá 10 kg a l’estat sèc pòt pompar de 720 a 770 litres d’aiga.
Los esfanhs tenon una granda capacitat d'escambi cationic, es a dire que son son eficaces per absorbir los sels minerals presents dins lo mitan (Ca+, Mg+, K+, Na+) per d'escambis amb de protons H+. Aquel fenomèn lor permet l'absorpcion eficaça dels elements nutritius,. En secretar de protons, los esfanhs abaissan le pH e contribuisson a l'aciditat de las sannhas.
Estat de las populacions
Dins la màger part dels païses, las sanhas d'esfanhs son en regression, e d'un biais general, dins los païses industrials o fòrça cultivats, lo nombre d'espècias de briofits (mofas) se demesís.
Ashkun
L'ashkun es una lenga noristaniana parlada en Afganistan.
Sphagnum
Estat de las populacions
Mai d'una menaças concernisson las sanhas e las espècias que i vivon : Nombroses estudis an mes en evidéncia los degalhs faits per los despaus d'azòt aeroportat sus de plantas superioras cultivadas, mas tanben suls liquèns, las mofas e d'unas algas verdas, amb d'efeits que las causas se pòdon crosar crosar amb d'autres polluents (SO2 e ozòn). D'operacions de restauracion ecologica de las sanhas d'esfanhs son tentadas, amb mai o mens de succès, dins nombrosas sanhas en rason dels servicis que rendon per l'aiga e de la biodiversitat qu'abrigan.
Ashkun
Localisacion
L'ashkun es parlat dins lo Noristan, dins la valada de Pech e dins las valadas de Bazaigal, Masegal e Titin, dins lo Naut-Laghman.
Sphagnum
Autras utilizacions
Los esfanhs servisson de còps que i a per fabricar l'ipertufa cen plaça de la torb blonda.
Ashkun
Dialèctes
La lenga a tres dialèctes, l'ashkun (âṣkuňu veːri) dins lo Naut-Laghman, e lo sanu (saňu viːri) e lo gramsana (gřâmsaňâ viːri), parlats dins la valada de Pech.
Sphagnum
Autras utilizacions
L'esfanh servís tanben per la realizacion d'estructuras vegetalas, cobèrts o parets vegetalas e per la culture de plantes carnivòras. D'entrepresas especializadas utilizant pus particularament l'esfanh du Chile, tracha sus l'illa de Chiloe e avent de proprietats interessantas per la cultura de plantas verticalament.
Foggia
Foggia es una vila de la region italiana de Polha, capitala de la província omonima. Sa populacion èra estimada a 153,402 abitants en 2007. Sa superfícia totala es 507,80 km².
Banca Mondiala
thumb|right|160px|Lògo de la Banca Mondiala Lo Grope Banca Mondiala (World Bank Group) es un grop de cinc organizacions internacionalas qu'an per ròtle de trobar de finançament a d'estats per de projèctes de desvolopament, reduccion de la pauretat e per promòure e salvagardar l'investiment internacional. Aquel grop, amb sas filialas, an lor sèti a Washington, DC
La Banca Mondiala trabalha amb una autra entitat separada, lo Fons Monetari Internacional (FMI), aquel dona lo finançament per aleugerir los problèmas en la balança dels pagaments del deute. Ambedós son coneguts coma las, del nom de la vila ont la conferéncia internacionala del 1 al 22 de julhet de 1944 decidiguèt sas creacions.
Istòria
La Banca Mondiala foguèt creada lo 27 de decembre de 1945, aprèp la ratificacion internacionala dels Acòrds de Bretton Woods. Comencèt sas operacions lo 25 de junh de 1946, e aprovèt son primièr prèst lo 9 de mai de 1947 (250 milions de dolars americans a França, per la reconstruccion d'aprèp guèrra, lo prèst pus important (en termes reals, no pas en nominals), de l'istòria de l'institucion, fins ara.
Las activitats de la Banca Mondiala, uèi lo jorn, estan enfoscats dins los païses en via de desvolopament (dempuèi 2000, lo tèrme corrècte utilizat par se referir a aqueles païses es (less economically developed countries, LEDC), en melhorament de l'educacion, l'agricultura e l'industria. Realiza de prèsts amb de tausses preferencials als païses membres en dificultat. Mas, tanben demanda que los govèrns realizen tala politicas coma de promòure la democracia e de combatre la corrupcion.
Objectius
Son accion actuala principala es orientada cap als païses en via de desvolopament (PVD), e en particular als païses mens avançats (PMA), sus de subjèctes coma l'educacion, l'agricultura, l'industria...
Concedís de prèstes amb de tausses preferencials a sos païses membres en dificultat. En cambi, reclama que las disposicions politicas (dichas «politicas d'ajustament estructural ») sián presas per, per exemple, limitar la corrupcion, mantenir un equilibri budgetari o facilitar l'emergéncia d'una democracia.
De mai en mai dels prèstes autrejats, finançan tanben (dirèctament o indirèctament) de projèctes d'ONG, e condusís de nombrosas recèrcas en relacion amb lo desvolopament de cada país. Aital, es la Banca Mondiala que mesura l'Indicador de desvolopament uman (IDH) dins divèrses païses e zònas geograficas, o que condusís amb la UNICEF d'estudis tematicas sus l'aiga e l'assaniment.
Organizacion e estructura
thumb|right|Sèti de la Banca Mondiala Tecnicament la Banca Mondiala fa part de l'Organizacion de las Nacions Unidas, mas son estructura de govèrn es fòrt diferenta: cada institucion de la Banca Mondiala aparten als govèrns membres. Lo fach d'aparténer a la Banca Mondiala dona a totes los païses de dreches de vòte, mas los païses amb contribucion financièra pus granda an mai de poder de vòte. Per aquò, la Banca Mondiala es contrarotlada principalament pels païses desvolopats, e los clients son principalament de païses en via de desvolopament. Per exemple, lo 1 de novembre de 2004, los Estats Units d'America avián 16,4% de totes los vòtes, Japon 7,9%, Alemanha 4,5%, e lo Reialme Unit e França 4,3%. E coma totas las decisions importantas requerisson 85% dels vòtes (una supermajoritat), los Estats Units d'America an la capacitat de blocar un cambiament o una proposicion quin que sián.
Agéncias de la Banca Mondiala
Los estats pòdon causir una agéncia partenària quina que siá. L'IBRD a 184 estats membres, e las autras institucions an entre 140 e 176 membres. Las institucions del Grope de la Banca Mondiala son dirigidas per una assemblada directiva de 24 directors executius. Los directors representan una nacion (coma lo cas dels Estats Units d'America), o un grope de nacions (per l'America Latina e Asia, per exemple). Los directors son designats pels govèrns respectius.
Assemblada dels governadors
Cada país membre es representat al Conselh dels Governadors, an la facultat per prendre las decisions finalas de la Banca. Dins sas foncions se tròba aquela d'admetre o susprendre un dels païses membres, far d'autorizacions financièras e de budgèts, e mai determinar la distribucion de las intradas del BIRD.
Los governadors se reünisson annalament o quand una majoritat dels representant, almens dos tèrces dels vòtes totals, o requerís. La durada de sa carga es de cinc ans amb drech a la reeleccion. Lo Conselh participa amassa amb los Directors Executius a l'eleccion del president de la Banca.
Directòri Executiu
Los Directors Executius an per objectiu de desvolopar los projèctes e menar a tèrme l'exercici de la Banca. Lo Directòri se constituís de 12 Directors Executius titulars e 12 suplents (aqueles darrièrs participan a la presa de decisions, mas an pas de drech de vòte), son eleccion es bianala.
Cinc directors son designats pels cinc païses membres que tenon fòrça mai d'accions. Sèt Directors son elegits per l'Assemblada dels Governadors.
Presidéncia
Lo president del BM es elegit pel Directòri Executiu, e lo presidís, mas sens drech de vòte. Dins sas foncions, pòt conduire los negòcis, organizar, nomenar e revocar los foncionaris e emplegats de la Banca, en jogant un ròtle d'impulsion personala.
La Banca Mondiala es presidida per Paul Wolfowitz, que foguèt designat lo 1 de junh de 2005. Wolfowitz es ancian secretari de la Defensa dels Estats Units d'America, un neoconservador reconegut, e foguèt nomenat pel president dels Estats Units George W. Bush. Per convencion, lo president de la Banca Mondiala es nòrd-american, e lo president del Fons Monetari Internacional, europèu.
Conselh Consultatiu
Dins l'estructura de la Banca se tròba lo Conselh Consultatiu constituit per un minimum de sèt personas nomenadas pel Conselh de Governadors. A aquel se pòt compausar per d'interèsses bancaris, comercials, industrials, agricòlas e del trabalh amb la fin de conselhar la Banca en la politica generala. Aqueles conselhièrs an la carga pendent dos ans amb drech a reeleccion.
Contribucions e vòtes
Los membres de la Banca se dividisson en doas categorias, païses desvolopats (Part I), e païses prestataris (Part II), segon los estandards de l'AIF.
Votacion
Las soscripcions de capital son proporcionalas al risc de cada país determinant lo nombre de vòtes de cadun d'aqueles: per exemple, los Estats Units contraròtlan 16,39% dels vòtes; Japon 7,86%, Alemanha 4,49%, França 4,30%, Itàlia 4,30% e la Grand Bretanha 4,30%. En contrast 24 païses africans contraròtlan amassa pas que 2,85% del total.
Tipes de prèstes
Amb sos divèrses organismes, descriches abans, la Banca Mondiala dispausa de quatre tipes diferents de prèstes, en contrarotlant d'aspèctes d'investiments, desvolopament institucional e politicas publicas d'aperaquí 150 nacions.
1) Prèstes per projèctes: aquel tipe de prèstes s'autreja per desvolopar un projècte especific coma rotas, projèctes sus la pesca, infrastructura en general.
2) Prèstes sectorials, via BIRD e AID: aqueles prèstes tòcan tot un sector de l'economia d'un país, es a dire, energia, agricultura, etc. Aqueles compòrtan de condicions entre aquelas las politicas e de prioritats nacionalas per aquel sector.
3) Prèstes institucionals: aqueles servisson per la reorganizacion d'institucions governamentalas amb lo but d'orientar sas politicas cap al liure comèrci e obténer l'accès sens restriccions, de las entrepresas transnacionalas (ETN), dins los mercats de la region. Servisson a d'autra banda cambiar las estructuras governamentalas sens aprovacion parlamentària, jos las directrises de la Banca.
4) Prèstes d'ajustament estructural: aquel tipe de prèstes, foguèron creat teoricament per aleujar la crisi del deute extèrne pr'amor de convertir las ressorsas economicas nacionalas en produccion per l'exportacion e preparar la dintrada de las entrepresas transnacionalas. Los païses del sud an experimentat aqueles ajustaments e las consequentas mesuras d'austeritat.
Edouard Vigneron
Edouard Vigneron (30 d'octòbre de 1896 - 1 de febrier de 1972) foguèt un policier francés qu'èra cap dau servici deis estrangiers de la vila de Nancy en 1942. Ambé leis autrei policiers de son servici, prevenguèt lei judieus de l'imminéncia d'una rabalhada prevista per lo 19 de julhet de 1942 e organizèt sa fugida ò sa proteccion. Aquò permetèt lo sauvament de mai de 350 judieus sus lei 385 enregistrats dins la vila — 32 foguèron pasmens arrestats per leis Alemands. Après aquel accion, Vigneron foguèt arrestat lo 19 d'aost de 1942 e estremat dins la preson de Fresnes. Foguèt reabilitat a la Liberacion e se retirèt de la polícia en 1951.
Sent Lobés
Sent Lobés(Saint-Loubès en francés) es una comuna bordalesa de Guiana, administrada pr'au departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània
Edouard Vigneron
Recebèt lo títol de Just entre lei Nacions en 1987.
Sent Lobés
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Banca Mondiala
Tipes de prèstes
En 1993 los màgers prestataris de la BIRD (per òrdre descendent) foguèron: Mexic, Índia, Brasil, Indonesia, Turquia, China, Filipinas, Argentina, Corèa, Colómbia, Marròc e Nigèria. Los prèstes de la BIRD se negòcian de manièra individuala; comprenon un periòde de cinc ans sens besonh d'amortizacion; aprèp los govèrns prestataris dispausan d'un tèrme de 15 a 20 ans per amortizar lo deute segon l'interès del mercat. La Banca torna jamai estructurar lo deute ni anulla un prèst. Per son influéncia en fons publics e privats, la Banca figura dins las primièras plaças coma creditors de sos clients.
Villamartín de Don Sancho
Villamartín de Don Sancho es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Banca Mondiala
Criticas
| thumb | 300px|Manifestacion contra la Banca Mondiala a [[Jakarta (Indonesia)]]
Villamañán
Villamañán es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Dolce di latte
Dolce di latte ;. ; es un filme italian realizat per Gianni Leacche en 2008, e sortit en 2003.
Banca Mondiala
Criticas
E mai se los govèrns paures dependon fòrça de la Banca coma contribuidor del finançament pel desvolopament, aquela institucion foguèt criticada pels opausants a la globalizacion, per, segon eles, minar la sobeiranetat nacionala dels païses que recebon lo prèst, que lor cal promòure la liberalizacion economica e provesir de gatges per l'investiment internacional. D'autres critics acusèron la Banca d'obligar los païses a far de reformas qu'enraian lo desvolopament se son pas realizadas adreitament, o mal apropriadas.
L'accion de la BM dins los païses mens desvolopats, subretot dins las decènnis de 1980 e de 1990, foguèt l'objècte de criticas:
Benlèu la critica mai intensa, partejada per la Banca Mondiala e lo Fons Monetari Internacional, es que las politicas d'ajustament estructural impulsat per aqueles organismes an impausat de còstes socials elevats per de gropes vulnerables dins los païses en desvolopament.
Influéncia dels Estats Units d'America
Una critica considèra la Banca Mondiala coma essent jos l'influéncia politica dels Estats Units d'America, que n'aprofièchan per far avançar los seus interèsses.
Foguèt lo cas quand lo primièr prèst de la Banca Mondiala per França foguèt retardat jos la pression americana fins que los comunistas daissèsson lo govèrn de de Gaulle. La nominacion en junh de 2005 de Paul Wolfowitz suscitèt nombroses comentàris, del seu nomenament fins a sa casuda foguèt una autra illustracion. Segon sos detractors, Paul Wolfowitz, «architècte» de la Guèrra d'Iraq (2003), projectava de s'impausar per la patz aquò qu'o a pas pogut èsser per la guèrra.
D'autra banda, se critica la nòrma tacita de la causida del president de l'Institucion pel govèrn american. Joseph Stiglitz repròcha als païses europèus d'èsser responsables del marrit periòde traversat per la Banca Mondiala.
Dolce di latte
Lo títol del filme ven d'un masatge de l'èst de Roma. ;
Rafael Caldera Rodríguez
Rafael Antonio Caldera Rodríguez (1916-2009) avocat e òme politic foguèt President de Veneçuèla en doas ocasions: entre 1969 e 1974, e entre 1994 e 1999.
Amnistia als militars de la rebellion de 1992
Durant lo segond govèrn de Caldera foguèron amnistiats e demòran en libertat los militars implicats en l'assag golpista de 1992, que s'agropèron en lo partit politic Movimiento V Republica (MVR), dirigit per Hugo Chávez Frías, per aténher lo supòrt dels grops d'esquèrras dins lo sieu precari govèrn de minoritat parlamentaria.
De qualque forma se poiriá dire que lo periòde de govèrn de Caldera assenta las basas per l'ascens de Hugo Chávez a la magistratura nacionala. Caldera ganhèt las eleccions presidencialas après èsser-se separat de lo sieu partit e aver creat un movement politic nomenat Convergencia amb supòrt de grops d'esquèrras, que derrotèt fin finala als partits socialdemocratas e democrata crestian, qu'avián s'alternat en lo governi durant 35 ans (dempuèi 1959 fins 1994) e avián perdut la màger part de la siá influència en lo panorama politic de Veneçuèla. La casuda dels partits tradicionales e lo movement populista iniciat per Caldera, donèron pè a Chávez per iniciar lo sieu pròpri movement, lo que se cristallizà al legalizar lo partit MVR provenent del MBR-200, qu'aténher una clara victòria en las Eleccions Presidencialas de Veneçuèla l'an 1998.
Lignit
Lo lignit es una ròca sedimentària compausada de rèstas fossils de plantas. Es una ròca intermediària entre la torba e la olha.
Lo lignit es un carbon compausat de 65 à 75 % de carbòni. Servís pel caufatge e per produire d'electricitat. Lo lignit a l'estat natural conten un grand percentatge d'aiga (50 %). Es trissat e secat per tal de reduire la dòsi d'aiga a apperaquí 11 %. Deçà, los volatils contenguts dins lo lignit son tròp instables per una aplicacion securizada (risc d'autoinflamacion).
Le poder calorific inferior (PCI) del lignit secat es d'aperaquí 20 MJ/kg, çò que ne fa un combustible pauc rendable (le PCI de la olha se situa a l'entorn de 29 MJ/kg).
Lengas eslavas de l'oèst
thumb|350 px|Lengas e dialèctes eslaus de l'oèst Las lengas eslavas de l’oèst son una classificacion de las lengas eslavas qu’agropa :
Tregami
Lo tregami es una lenga noristaniana parlada en Afganistan.
Localisacion
Lo tregami es parlat dins lo Noristan, dins tres vilatges de la valada de Tregam, que son Katar, Gambir e Devoz.
Lo Pitit Sent Junian
Sos abitants s'apelan los Sent-juniauds.
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Lo Pitit Sent Junian en Nauta Vinhana
Procyon lotor
Lo raton laver (Procyon lotor) es un mamifèr omnivòr originari d'America.
Deu son nom a son abitud, mai o mens reala, de trempar sos aliments dins l'aiga abans de los manjar. L'animal, essencialament nocturne, puja aisidament als arbres gràcias a sos dets agils e a sas arpas aceradas. A lo pelatge pebre e sal amb de leugièras tintas de ros e pòrta altorn dels uèlhs una masqueta negra bordada de blanc. Sa coa es raiada de blanc e de negre.
Mensuracions
Longor totala: 655 a 960 mm ; coa: 200 a 275 mm; pes : 100 a 125 mm, aurelhas : 48 a 50 mm. Los adultes pesan generalament entre 5 e 12 kg, anant fins a 28 kg. Lor pes fluctua segon la sason, atenhent un maximum a l'automne. Lo mascle es pus gros que la femèla. Lo pes dels novèls nascuts es de 57 a 85 g.
Reparticion e abitats
L'espècia ocupa lo sud de Canadà e una granda partida dels Estats Units, de Mexic e de l'America Centrala. Es estada introducha sul territòri de Russia e en Alemanha.
Lo raton lavaire frequenta lo bòsc mixte, lo bòsc de fulhoses e la region agricòla. Se pòt trobar a la broa dels bòsques, al long dels rius e dins los paluns. Pòt tanben viure dins los pargues urbans e de banlègas.
Regim alimentari
Omnivòr, lo raton lavaire preferís çaquelà de pichons animals aqüatics: palordas, muscles, escaravissas, peisses, granhòtas e tortugas. S'alimenta tanben de pichons mamifèrs (rats muscats, rats de camp, insèctes), d'uòus, de frucha, de baias salvatjas, de malh e de rebuts. La cresença populara segon laquala lo raton lavaire lava sa noiridura abans de la manjar ven del fach que se noirís generalament de pichons animals aqüatics e frega sovent sa noiridura entre sas mans coma per la prestir. Atal, de molons de cauquilhas d'arcèlis sus la riba d'un riu o de tijas copadas dins los camps de milh son de signes de sa preséncia.
thumb
Jaç
S'abrita dins los arbres cròis, una soca, una cauna, un terrièr de marmòtas abandonats, una granja o un calabèrt e càmbia sovent de recès. Vèrs mièg novembre, l'animal se refugia dins son jaç e i passa l'ivèrn en estat de torpor, se revelhant pas que de temps a autre. Coma l'ors negre, arrèsta de manjar e subreviu gràcias a sas resèrvas de graissa acumuladas pendent l'estiu. Contràriament e çò que s'es longtemps cregut, la temperatura de lor còs e lor metabolisme demòran elevats. Los mascles sortisson de lor jaç a la fin de genièr, las femèlas vèrs mièg març. thumb|Raton lavaire en captivitat.
Reproduccion
S'acoblan en genièr o febrièr e an pas qu'una sola portadura per an. Los pichons, del nombre de 1 a 7, naisson en abril o mai aprèp una gestacion de 63 jorns. A la naissença, son cecs e an l'esquina e los flancs peluts. Lors uèlhs se dobrisson a 3 setmanas e son desmamats a 4 meses. Los ratonets se pòdon reproduire a l'edat d'1 o 2 ans. Passan lor primièr ivèrn amb lor maire e se dispersan qu'al començament de l'estiu seguent. Las ratonas s'ocupan solas de l'elevatge dels pichons.
Compòrtament social
Solitaris, los mascles adultes defugisson lo contacte dels autres mascles e senhalan lor preséncia sus un territòri en daissant de marcas pudentas.
Longevitat
Lo raton lavaire pòt viure 12 o 13 ans en mitan natural. En captivitat, lo recòrd de longevitat es de 22 ans e mièg.
Predator
Recercat per l'òme per sa forradura, lo raton lavaire es tanben la preda de la marta d'America, del linx ros, del cogar, del coiòt, del lop gris e del rainal ros. Lo grand duc d'America captura de còps de pichons.
Monts Domats
Los Monts Domats (o la Linha daus Puèis) son una tèira de monts volcanics dau Massís Centrau e forman un parçan d'Occitània situat en Auvèrnhe.
Sa vila principala es Pontgibaud.