cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jonta
Nais al mont Augal a 1440 mètres d'altitud sus la comuna de Maruèis. Una partida del còrs es sosterranh a 3 km en aval de Maruèis per tornar sortir a un dotz 7 km après. Separa lo causse Mejan (al nòrd) e lo causse Negre (al sud) amb las gòrgas de la Jonta. S'escampa dins Tarn prèp del Rosièr, a 395 mètres de naut.
Idrologia
De regim cevenòl La Jonta a d'aigadas que seguisson las chavadas.
thumb|Aigada de la Jonta
Sètge de Menèrba (1573-1578)
300px|thumb|right|Vista del vilatge de [[Menèrba.]] Lo sètge de Menèrba se debanèt dau 4 d'octòbre de 1573 au 9 de decembre de 1578 durant lei guèrras de Religion. Opausèt una garnison protestanta d'aperaquí 150 òmes a una armada catolica que tenguèt fins a 15,000 òmes. S'acabèt per una victòria malaisada mai importanta dei catolics.
D'efèct, en despiech de son inferiotat numerica gròssa, la garnison, sostenguda per d'abitants, poguèt aprofichar la topografia favorabla a la defensa per defugir un assaut dirèct e s'avitalhar regularament gràcias a de contactes ambé de protestants demorats en fòra de la vila. Leis asalhidors aguèron de dificultats per establir un blocus eficaç e deguèron finalament organizar lo bombardament generalizat dei fortificacions. Aquò permetèt de destrurre certaneis obratges periferics e, subretot, de durbir de negociacions lòngas entre lei dos camps. S'acabèron per la rediccion de la plaça en cambi de la libertat dei defensors que se retirèron a Murs.
Maugrat sa dificultat e son còst financier important, aquela victòria catolica entraïnèt l'afondrament dei fòrças protestantas provençalas. La region passèt sota lo contraròtle dei catolics e lo demorèt fins a la fin dei guèrras de Religion.
Manciles
Manciles es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Tir de còntra-batariá
thumb|right|Principi generau de l'utilizacion d'un [[radar de còntra-batariá per localizar lo ponch d'origina d'un tir enemic.]]
Un tir de còntra-batariá es un tir d'artilhariá destinat a atacar l'artilhariá enemigas. Per extension, lo tèrme designa l'ensemble dei mesuras permetent d'atacar lei batariás enemigas. Es un concèpte ancian qu'es vengut necessari en causa dau ròtle creissent de l'artilhariá dins la conducha dei combats. Demanda la mesa en plaça de mejans d'observacion (grops encargats de seguir la fumada dei tirs, aeronaus, radar de còntra-batariá...), de comunicacion e de destruccion (artilhariá pesuca...) e d'assegurar una coordenacion eficaça entre aqueleis elements per detectar una pèça enemiga e la destrurre avans son desplaçament.
Tarnon
La Jonta es un riu d'Occitània que raja dins Gavaudan e Roergue. Es un afluent de Tarn sus la riba esquèrra, doncas un sosafluent de Garona..
Nais al mont Augal separa le causse Mejan e las Cevenas s'escampa dins Tarn en aval de Florac.
Idrologia
De regim cevenòl La Jonta a d'aigadas que seguisson las chavadas.
Josef Imbach
thumb|250px|Josef Imbach en 1921 Josef Imbach (Lyss, Soïssa, 15 de decembre de 1894 - Genèva, 14 de setembre de 1964) foguèt un atlèta soís, especializat en corsa.
Mazuela
Mazuela es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Josef Imbach
Participèt als Jòcs Olimpics de 1920 dins las disciplinas de 100 m, 200 m e 400 m. En 1924, a París, durant los Jòcs Olimpics ganhèt lo sol recòrd mondial qu'obtenguèt jamai un corredor soís, durant la corsa eliminatòria dels 400 m. Pasmens, del temps de la finala tombèt e se nafrèt, çò qu'entrainèt son eliminacion.
Briod
Briod es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat
Chapelle-d'Huin
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Mecerreyes
Mecerreyes es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Vau (Ciutat)
right|thumb|200px|Vista de Vau Vau (Waw, en anglés) es la capitala de l’estat del meteis nom, al Sodan del Sud. Abans 2015 èra capitala de l’estat del Bahr el Ghazal Occidental. A una populacion estimada a 136 932 abitants (2009).
Esquí alpin
drecha|vinheta|250x250px|Pistas d'esqui alpin en San Carlos de Bariloche ([[Argentina)]] L'esqui alpin (o esqui de davalada) es una modalitat d'esqui, que consistís a limpar sus de penjals cobèrts de nèu amb d'esquis longs e largs ligat a cada pè, que lo centre de l'esqui tomba plen jol genolh.
L'esqui alpin es una evolucion de l'esqui de fons acompanhat de las infrastructuras de pujada que se bastisson dins las estacions de montanha per menar los esquiaires fins a la cima de las pistas, permetent de gausir mai d'un còps de la davalada de las pistas senon que seriá tròp cansat de pujar. L'espòrt venguèt popular ont la combinason de nèu, pistas d'esqui e infrastructura toristica se pòt realizar, es a dire, dins de partidas d'Euròpa, Nordamerica e Japon. L'espòrt se populariza tanben dins de païses en via de desvolopament coma pòdon per exemple Chile, Argentina o tanben la China e de païses asiatics.
La principala dificultat tecnica que devon afrontar los esquiaires es simplament de contrarotlar la direccion e velocitat de sa davalada. Normalament, los principiants emplegan la tecnica del sarranèu, per virar e parar, sarrant un o los dos esquís cap a l'interior mas los esquiaires mai avançats utilizan de metòdes mai dificils mas tanben mai elegants e rapids. A mesura que los esquiaires prenon fisança, se ronçan dins de pistas mai longas, amb de penjals mai regdes e agibassidas amb de velocitats mai nautas.
Esquis alpins
Son d'esquis longs e d'estrechs que los esquiaires los ligan als pès per practicar l'esqui. Aqueste a lo patin mai estrech que l'espatula e lo talon, de caires amolats e la sòla lisa s'acabant en punta per una melhora velocitat.
Davalada
Es la disciplina mai longa e que la velocitat es mai nauta, requerís fòrça abiletat e resisténcia a causa de las doas caracteristicas exigidas. Las pòrtas son separadas per una distància minima de 48 mètres, se fa solament una davalada e lo ganhant es aqueste que pren mens de temps per davalar. Los esquiaires pòdon arribar a aténher de velocitats de fins a 150 km/h
La competicion: La competicion compta tres jorns. Lo primièr, los participants examinan la pista e lo traçat per conéisser las caracteristicas generalas. Lo segond jorn, los competitors an drech a far una davalada d'entrainament sul mèsme traçat qu'aqueste de la competicion. Lo tresen jorn, se fa la quiata competicion. Los tempses son abitualament entre 1:30 e 2:30.
La pista: La pista de davalada deu èsser omologada per la FIS (Federacion Internacionala d'Esqui) e deu èsser entièrament barrada per empedir la dintrada a tota persona estragièra a la competicion e per garantir l'integritat dels participants en cas casuda. Dempuèi 2003 la FIS obliga los organizators a "pintar" de linhas blavas per guidar los esquiaires e perque pòscan veire lo relèu de la pista dins zònas d'ombra. La nèu flaca pòt èsser perilhosa a causa dels possibles comols de nèu que se pòt realizar, alara los organizators utilizan de produchs quimics o asagan (literalament) la pista per l'endursir. Las pòrtas utilizadas son totas de la mèsma color (normalament rojas e a vegadas blavas) e las bandièras son d'una talha mai granda que per las autras disciplinas per facilitar la vision dels competitors.
Equipament: L'usatge del casco es obligatòri. Los esquis utilizats devon mesurar al minim de 215 cm pels òmes e 210 cm per las femnas (fins 225 cm) e amb un radi de torn pas inferior a 45m. Aqueles longs esquis se caracterizan tanben per aver l'espatula mens levada per èsser mai aerodinamics. Lo non respècte de l'una d'aquesta règla supausa la desqualificacion del competitor. De mai los pals utilizats son corbs que s'adapten melhor al còrs quand se realiza en posicion de l"uòu" (Schuss).
Supèr G
Foguèt introdusit dins lo circuit de copa del mond en 1982. Lo Supèr G (Supèr Gigant) mescla velocitat e precision, combinant la velocitat de la Davalada, e mai es mai corta, e lo traçat d'un Eslalòm Gigant. Aital coma dins la Davalada, se fa unicament una davalada e lo ganhant es aqueste que pren mens de temps.
Equipament: Per aumentar la seguretat dels participants la FIS establiguèt per la sason 2003-2004 que los esquis mesuren almens 205 cm pels òmes e 200 cm per las femnas. Lo radi de torn minim pels esquis de Supèr Gigant es de 33 m.
Eslalòm Gigant
En redusent las distàncias entre pòrtas a una distància minima de 5 mètres e amb mens de pòrtas que l'eslalòm -s'exigís un minim de 30 pòrtas- lo traçat requerís de torns mai barrats que las espròvas de velocitat. Se realizan doas davaladas per recorreguts amb diferents traçats pendent lo mèsme jorn. Lo ganhant es aquel que addicionant los dos tempses ne fa lo mendre.
Equipament: L'invencion dels esquis "carving" redusiguèt fòrça las mesuras dels esquis de Gigant. Per aumentar la seguretat, per la sason 2003-2004 la FIS aumentèt lo radi de torn fins als 21 mètres e establiguèt que la mesura minima dels esquis deu èsser de 185 cm pels òmes e 180 cm per las femnas. Mas, per la sason 2007-2008 s'aumentèt lo radi de torn fins als 27 mètres pels òmes e 23 per las femnas.
L'eslalòm gigant a la copa del mond: L'eslalom gigant mai prestigiós de la copa del mond masculin es aqueste que se realiza a l'estacion italiana d'Alta Badia.
Eslalòm
En aquela categoria lo recorregut es mai cort que totas las autras, mas lo nombre de pòrtas es mai grand (entre 55 e 75) e la distància entre elas es entre 75 cm e 15 mètres, aquelas pòrtas son un simple pal, que son dos pals coma en las autras modalitats. Aquestaa disciplina a demanda una abiletat mai granda, que los torns son mai barrats e complicats que dins las autras, alara la velocitat es fòrça mai granda, que quand los torns son mai dobèrts. Lo biais de designar lo ganhant es identic a aquel de Grand eslalòm, doas menas amb diferents traçats e ganha aquel qu'addiciona lo temps mendre.
Equipament: Las corbas dins eslalòm son fòrça pichonas, alara los esquiaires, per far mens de recorregut e anar mai rapidament, tòcan los pals que forman las pòrtas. Per se protegir de las pòrtas los esquiaires pòrtan de proteccions sus las cavilhas, suls los pals e lo casco. Dins los ans 1980 e 1990 los esquiaires utilizavan d'esquís longs entre 203 cm e 207 cm. L'aparicion dels esquis "carving" revolucionèt las talhas d'aqueles aital coma l'estil utilizat pels esquiaires que podián melhorar sos tempses fins a tres segondas per davalada. Dempuèi 2002, las mesuras reglamentàrias actualas son 165 cm pels òmes e 155 cm per las femnas.
L'eslalòm a la copa del mond: L'espròva d'eslalòm mai prestigiosa en lo circuit de la copa del mond masculin se realiza a Schladming (AUT) e es una espròva nocturna. Los autres eslalòms prestigioses son los de Wengen (SUI), Kitzbuehel (AUT) e Kranjska Gora (SLO).
Combinat
Es una espròva que compta doas partidas, una de Davalada e una autra d'eslalòm. Se realizan coma se foguèsson independentas mas amb doas menas lo mèsme jorn. Lo ganhant de l'espròva es aquel que la soma dels dos melhors tempses siá mendre. A causa de l'especializacion dels esquiaires i a paucs competitors que pòscan esperar ganhar aquesta disciplina, que s'inscriu dins un domèni de la velocitat e tanben dins una exigéncia de las mai tecnicas.
Supèr Combinada
Es una espròva fòrça recent dins lo calendièr de la copa del mond. S'agís d'una pròva que combina una davalada (mai corta d'abitualament) e una sola mena d'Eslalòm. Las doas menas (davaladas) se realizan lo mèsme jorn e lo ganhant es lo competitor qu'obten una soma de temps mendre.
Parallel
Aquela modalitat se realiza a la fin d'una copa, mas es pas una especialitat fòrça practicada. Consistís en doas davaladas simultanèas sus un traçat mai cort qu'un Eslalòm. La distància entre pòrtas es a mièg camin entre un Eslalòm Gigant e un Eslalòm. Es una modalitat fòrça visula perque s'aprècia la lucha de dos concurrents per passar la linha, se realizan doas davaladas e lo ganhant es aquel que pren mens de temps.
Medina de Pomar
Medina de Pomar es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Aveil
right|thumb|200px|Vista d'Aveil Aveil (Aweil, en anglés) es la capitala de l’estat del meteis nom, al Sodan del Sud. Abans 2015 èra capitala de l’estat del Bahr el Ghazal Septentrional. A una populacion estimada a 100 000 abitants.
Melgar de Fernamental
Melgar de Fernamental es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Eli Wallach
thumb|250px|Eli Wallach en 1966 Eli Herschel Wallach (Brooklyn, Nòva York, 7 de decembre de 1915 – Brooklyn, 24 de junh de 2014) foguèt un actor e comedian american. Actor dels mai prestigioses dels Estats Units, sa carrièra, que comencèt cap a la fin de las annadas 1949, durèt mai de sièis decadas.
Nesinhan de l'Avesque
Nesinhan de l'Avesque (Nézignan-l'Évêque en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Saint-Georges-en-Auge
Saint-Georges-en-Auge en normand ( Saint-Georges-en-Auge en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
upright=1.4|vignette| Primièra mencion de la fièra de Sant-Georges-en-Auge, N[se]dinaru[m] S[an]c[t]e Georgii (1191), Archiu départementales del Calvados, cotitza H 7077.
upright=1.4|vignette| Première mention de la foire de Saint-Georges-en-Auge, n[on]dinaru[m] S[an]c[t]i Georgii (1191), Archives départementales du Calvados, cote H 7077.
Nesinhan de l'Avesque
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : capellani de Naziniano en 1110, castrum de Nazignano en 1173-1774, de Naziniano en 1209, in castro de Nasignano en 1219, castro de Nesignano quod espiscopus tenet, castrum de Nazignano en 1231, Nasinhanum en 1272, de Nesignano en 1344, prior de Nasinhano, de Nersinhano, a la fin del sègle XIV, Nasinha en 1408, Nerignan en 1418, l'Eglise de Nazinta en 1518, Lezignan [legir : N-] de l'Evesque, prez la ville de Pezenas en 1562, Nazigne en 1622, Nezinan en 1643, Nesignan de lEveque en 1708, Nezignan en 1740-60, Nesignan-L'evéque en 1740-60, Nezignan l'Evêque en 1770-17721 (mapa de Cassini).
Nesinhan ven del gentilici latin Nasinius, amb lo sufixe -anum. Nesinhan èra una proprietat galloromana. Lo determinant s'explica perqué lo castèl de Nesinhan èra proprietat de l'avesque d'Agde,.
Châteaufort (Ivelinas)
Châteaufort  es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Ivelinas e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
La Quina
Lo site preïstoric de la Quina se tròba dins la comuna de Garda en Charanta Occitana. S'estend sus aperaquí e se compausa de dos jaç, l'estacion ennaut e l'estacion enbàs. Fuguet ocupada au Paleolitic Mejan (Mosterian) e a la debuta dau Paleolitic Superior (Chastèlperronian, Aurinhacian).
Istoric
Coneguts dempuei 1872 e traversats per 'na rota en 1881, los jaç de la Quina fugueren crompats per lo metge Léon Henri-Martin en 1905, qu'entreprenguet de las cerchas de 1906 a 1936. Sa filha, Germaine Henri-Martin, las contunhet de 1953 a 1965. A partir de 1985, A. Jelinek, A. Debénath e H. Dibble i meneren de novelas cerchas.
Lo jaç de la Quina venguet per decision dau 14 de febrier de 1984.
Iguanodon
Iguanodon ("Dent d'iguana ") es un genre de dinosaures ornitopòdes iguanodontid, que visquèron al començament del periòde cretacèu, fa aperaquí 130 a 120 milions d'ans (entre lo Berriasian e l'Aptian), dins çò qu'es uèi Euròpa. Iguanodon èra a mièg camin entre los primitius Hypsilophodontidae bipedes e rapids, e los Hadrosauridaea o "dinaosaure de bèc de guit. Se son descrichas fòrça espècias d'Iguanodon, datadas dempuèi lo Kimeridgian, duscas la fin del jurassic, al Cenomanian del cretacèu superior en Asia, Euròpa, e America del Nòrd. Malgrat aiçò, l'investigacion dins lo primièr decènni del sègle XXI suggerís qu'i a pas qu'una sola espècia coneguda, l'I. bernissartensis, que visquèt al cretacèu inferior en Euròpa. La principala caracteristica d'Iguanodon èra sas arpas grandas als poces, que foguèron utilizadas saique per se defendre dels predadors.
Descobèrt en 1822 e descrich tres ans mai tard pel geològ anglés Gideon Mantell, Iguanodon foguèt lo segond dinosaure nomenat formalament, après Megalosaurus. Amassa amb Megalosaurus e Hylaeosaurus, es un dels tres genres que serviguèt a l'origina per definir Dinosauria. Foguèt cristianat per Gideon Mantell amb lo nom, Iguanodon, lo qual deriva d'iguana e del mot grèc odontos (dent), a causa del fach que las dents de l'Iguanodon son parièras a las de l'iguana. Èra un erbivòr grand e robust. Iguanodon es un membre d'Iguanodontia, amassa amb los hadrosaurids. La taxonomia d'aquel genre contunha d'èsser estudiada del temps que se nomenan de nòvas espècias o que d'autras cambian de genres. La compreneson scientifica d'Iguanodon a evolucionat a travèrs del temps, a mesura que de nòvas informacions s'obtenguèron de l'estudi dels fossils. Los nombroses especimèns d'aqueste genre, inclusent los esqueletas gaireben complèts plan coneguts, an permés que los cercaires formulan d'ipotèsis per çò que toca fòrça aspèctes de la vida de l'animal, inclusent son alimentacion, sos movements, e son comportament social.
Kusuo Kitamura
thumb|250px|Kusuo Kitamura en 1932 Kusuo Kitamura (en japonés: 北村 久寿雄, Kōchi, 9 d'octobre de 1917 – 6 de junh de 1996) foguèt un nadaire japonés. Participèt als Jòcs Olimpics de 1932 a Los Angeles ont ganhèt la medalha d'aur dins la categoria dels 1.500 mètres en estil liure quand aviá pas que 14 ans.
Cecil Griffiths
thumb|250px|Cecil Griffiths en 1921 Cecil Redvers Griffiths (Neals, Galas, 18 de febrièr de 1900 – Edgware, Anglatèrra, 11 d'abril de 1945) foguèt un atlèta galés. Ganhèt una medalha d'aur durant los Jòcs Olimpics d'estiu de 1920.
Preaus
Preaus (Préaux en francés) es una comuna occitana de Vivarés situada dins lo departament d'Ardecha e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
Chapel-Huelin
Chapel-Huelin en breton ( La Chapelle-Heulin en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament del Léger Atlantic e la region dels Païses de Léger.
Preaus
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Istòria
center|thumb|700x700px|Vista aeriana de Preaus.
Vesuvi
Vesuvi (italian Vesuvio), es un estratovolcan situat pel golf de Nàpols, en Itàlia, aperaquí a 9km a l'èst de Nàpols a una corta distància del litoral. Es un dels nombroses volcans de l'arc volcanic campanian. Vesuvi es constituit d'un larg còn parcialament enrodat per los bòrds ribassuts d'una caldera formada per l'esfondrament d'un estructura originala pus nauta.
Lo Vesuvi es subretot conegut per son erupcion de l'an 79 que menèt al sebeliment e a la destruccion de las ciutats romanas de Pompeï e Erculan. Aquela erupcion ejectèt una nívol de pèiras, cendres e fums a una nautor de 15 a 30km, e escopiguèt lava e pèira ponça polverizada en quantitat de 1.5 million tonas per segonda, desliurant fin finala cent mila còps l'energia termica de la bomba atomica d'Hiroshima. S'estima que 16,000 personas defuntèron pr'amor dels flusses piroclastics idrotermals. Lo sol testimoniatge de l'eveniment consistís en doas letras de Plini lo Jove adreiçadas a l'istorian Tacit.
Vesuvi coneguèt dempuèi mai d'una erupcions e es lo sol volcan subre lo sòl europèu actiu las cent darrièras annadas. Es considerat uèi coma un dels pus perilhós volcan del mond pr'amor qu'una populacion de 3,000,000 personas vivon a proximitat e sa tendéncia a d'erupcions plinianas explosivas. Es la region volcanica pus densament poblada al mond.
Equatòria Centrala
es un estat del Sodan del Sud. Sa capitala es Juba.
De 2015 a 2020, èra devesida en tres: Terequeca, al nòrd, Jobec al centre, e lo Riu Iei, al sud.
Soues (Sòma)
Soues (Somme) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Batalha d'Ankara
La batalha d'Ankara se debanèt lo 20 de julhet de 1402 e opausèt lei fòrças dau Sultanat Otoman dirigidas per Bajazet I ai tropas de Tamburlan. S'acabèt per una victòria timurida majora ambé la captura dau sultan otoman.
La batalha foguèt saunosa per lei doas armadas. Tamburlan perdiguèt entre 15,000 e 25,000 òmes e Bajazet entre 15,000 e 40,000. Lo venceire poguèt reorganizar Anatolia e restaurar l'autonòmia dei principats turcs. En revènge, l'Empèri Otoman foguèt fòrça afeblit per la captura de son cap que moriguèt en 1403 en captivitat. Aquò entraïnèt una guèrra civila lònga entre seis eiretiers que s'acabèt solament dins leis annadas 1410.
Jerusalèm Èst
Jerusalèm Èst  es la part de Jerusalèm capturada e annexada per Jordania durant la Guèrra Araboisraeliana de 1948 puèi capturada e annexada per Israèl en 1967 pendent la Guèrra dels Sièis Jorns. Aquò inclutz la Vila Vièlha e d'unes luòcs sants del Judaïsme, Cristianisme, e Islam, coma lo Mont del Temple, lo Mur de las lamentacions, la Mosqueta Al Aqsa, e la Glèisa del Sant Sepulcre.
Rif
Lo Rif (en arabi, الريف; en tamazight Arif, Arif) es una region montanhosa del nòrd de Marròc, sus la còsta de la Mar Mediterranèa, entre las vilas de Tetoan e Nador. Èra una de las cinc divisions administrativas del Protectorat Espanhòl a Marròc, amb per capitala Vila Sanjurjo.
Jerusalèm Èst
Jerusalèm Èst se pòt referir tanben al sens larg a tot l'airal que demorèt jos administracion jordaniana entre 1948 e 1967, e que foguèt après incorporat a la municipalitat de Jerusalèm (aperaquí ), o unicament a la municipalitat jordaniana anteriora a 1967, cobrissent en aqueste cas sonque.
Rif
Es una region tradicionalament isolada e desfavorizada. Los abitants son berbèrs, e la lenga mairala de la mai granda partida de la populacion es lo rifenc o tarifit, e mai que la majoritat parle tanben l’arabi (oficial), lo francés e lo castelhan coma principalas lengas estrangièras.
Jerusalèm Èst
Après la Guèrra Araboisraeliana de 1948, Jerusalèm foguèt dividida en doas parts: la porcion oèst d'en primièr poblada de josieus, passèt jos poder israelian, mentre que la porcion èst, poblada mai que mai de musulmans e de crestians palestinians, passèt jol poder jordanian. Los arabs que demoravan dins los quartièrs oèst de Jerusalèm coma Katamon o Malha foguèron forçat de los daissar; foguèt parièr pels josieus dels airals èst, inclús la vila vièlha e Silwan. Lo sol airal de l'èst de la vila que demorèt a las mans dels israelians durant los 19 ans de poder jordanian foguèt lo Mont Scopus, ont se situa l'Universitat Ebraïca de Jerusalèm, e que formèt un enclavament israelian dintre del territòri jordanian durant aqueste periòde e que, encara uèi, es pas considerat part de Jerusalèm Èst.
Rif
Descripcion
thumb|Montanhas del Rif prèp de Alhucemas. Las montanhas del Rif son impressionantas prèp de la Mediterranèa fins a Tetoan e contrastant amb los puèges e colors doces, a l'entorn de Tanger lo païsatge ven abrupte. Los dos sucs mai nauts son lo Jebel Tidirhine e lo Jebel Bouhalla. A l'èst, las cimas de calcari son cobèrtas d'arbres e dins la seccion centrala del Rif, las alzinaa butan pas que de boscs de cèdres e plantacions de quif a Ketama. Aquí se tòba lo Tiguidin, una montanha que la cima pòt se cobrir de nèu. Après, las montanhas son mai rojas e lo terren es nud o cobèrt d'èrm a l'entorn d’Alhucemas. Dempuèi aquí fins a Uchda (situada al sud d'una fertila plana costièra, en la frontièra amb Argeria) lo terren es plen de rivatèls e de rius secs, los "oèd". Las plajas de la còsta del Rif, al pé de las montanhas, son de las melhora de Marròc, e constituisson un atrach toristic amb dels melhors restaurants de peis de Marròc. Las montanhas del Rif albergan una sosespècia pròpia d’Abelha de mèl nomenada Apis mellifera major, amb que los marroquins practican l’apicultura.
Jerusalèm Èst
Après la Guèrra dels Sièis Jorns, la part èst de Jerusalèm passèt jos poder israelian, amb la totalitat de Cisjordania. Pauc de temps aprèp la presa de contraròtle israeliana, Jerusalèm foguèt annexat, amb mantun vilatges vesins de Cisjordania. En novembre de 1967, lo Conselh de Securitat de las Nacions Unidas votèt la resolucion 242, que cridava Israèl al retrach "dels territòris ocupats dins lo conflicte recent". En 1980, la Knesset votèt la Lei de Jerusalèm, que declarèt "Jerusalèm, completa e unida, capitala d'Israèl", en tot formalizar l'annexion unilaterala per Israèl. Aquesta declaracion foguèt declarada "nulla e voida" per la resolucion 478 del Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas.
Rif
Influéncia espanhòla
Lo Rif es una zona d'influéncia espanhòla dempuèi de sègles, perque fòça musulmans escapat d’Espanha pendent lo reialme dels Reis Catolics s'installèron aquí e dempuèi de 1912 fins a 1956 èra una partida del Protectorat Espanhòl de Marròc. Atal se pòt observar l'estil andalós en fòrça dels seus edificis, se parla castelhan e i a d'influéncias gastronomicas com la moleta o la paella. Pasmens, las tribús del Rif se sotmetèron pas longtemps als espanhòls. La rebellion del Rif, dirigida per Abd el-Krim en 1921 que provoquèt la batalha d'Annual e que ganhèt fin finala Espanha amb l'ajuda de França (jol comandament del futur president de l'Estat Francés, lo general Petain), constituissent lo primièr acte de revindicacions nacionalistas de Marròc. Donèt luòc a una efemèra independéncia del territòri, la Republica del Rif.
Mas, lo Rif foguèt exclusit de la vida politica del Marròc independent, e en 1958 se produguèt una rebellion contra las tropas de l'armada que s'acabèt amb prèp 8000 victimas rifencas.
Rifencs
Los "rifencs" son las tribús del Rif central a l'entorn de Ketama. Los J´bala, tribús de parla arabi mai que berbèr, vivián al tèrme occidental del Rif, prèp de Tetoan. Pasmens, la denominacion de rifenca se refererís als abitants de tota la zona muntanhosa del nòrd de Marròc. Los europèus quan visitan el Rif, son surpreses per l'aspècte físic dels abitants. Degut al fach qu'una fòrça presentan un aspècte nòrdic. Amb individús de pèl clara, uèlhs blaus, grises o verds...e de pèl saura o rossa, las meteissas caracteristicas de regions europèas coma Extremadura, Bascoat o Sicília.
Quif en el Rif
La cultura, venta, usatge e transpòrt d'Ashish, o quif coma nomenan los vilatgencs la planta (Cannabis sativa), es illegal al Marròc. Pasmens se fuma dubèrtament dins tot lo Marròc e las plantacions dins los camps a l'entorn de Ketama son clarament visibles dempuèi la carretèra. L’Alcoran, que clarament enebís l'alcoòl, es ambigú al subjècte del quif. Lo vin es tabò perque banda, mas lo quif seriá pas enebit pel Profèta precisament perque banda pas, es inibitor
Economia
En acòrdi amb los esfòrces internacionals, lo Govèrn marrocan elimina progressivament la cultura del quif. En realitat lo Govèrn no presta gaire atencion a la zona e atal aquela industria consèrva una importància economica vitala. Malgrat las plantacions illegalas de quif, la contrabanda amb Ceuta e Melilla, la creacion d'una nòva usina d'acièr en Nador e lo desvolupament d'una industria turistica, aquela zona demòra economicament flaca.
Nefiès
Nefiès (Nefiès en grafia mistralenca ; Neffiès en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Los gentilicis son nefiessòl -òla e nefieiròl -òla.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Hamlin, doás dificultats fan que lo nom es escur : l'abséncia de tot nom de persona susceptible de l'explicar e lo passatge de mal explicar d'un nom en -anum a la finala -iès. Nefiès èra benlèu una proprietat galloromana. Veire ipoteticament Effiat.
Fòrmas ancianas tiradas del diccionari topografic d'Eugène Thomas (1865)- in castrum Nifiani medietatem ecclesie en 990; Castellum de Nifianis en 1059; De Nefiano en 1123; Villa de Nephianis en 1206; De Neffiariis en 1273; De Nefiato en 1295; De Nefianis en 1667; Neffiat, seigneurie de la viguerie de Béziers (sens data); Nefiés en 1625; Neffies en 1649, en 1688, e en 1760; Neffian ou Neffiez en 1733; Neffiez al sègle XVIII (Cassini); Néfiés en 1795-6.
Merindad de Montija
Merindad de Montija es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Merindad de Cuesta-Urria
Merindad de Cuesta-Urria es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Equatòria Occidentala
thumb|right|350px|Division de l’ancian estat en 2015
L' es un ancian estat del Sodan del Sud. Sa capitala èra Yambio.
En 2015, es devesida en tres: Gbodve, a l'oèst, Maridi al centre, e Amadi, a l'èst.
Lista d'estacions d'esquí dels Pirenèus
Lista d'estacions d'esquí dels Pirenèus, que sián d'estacions d'esquí alpenc o nordic, tierada alfabeticament per region o país.
{| class="wikitable" style="font-size:90%; margin-top:0.5em;" |- style="height:45px;" !colspan=4|
Andòrra
! Nom ! Localizacion ! Tipe ! Coordenadas 42.53182°N, 1.69846°W 42.53962°N, 1.73175°W 42.57307°N, 1.4682°W 42.63156°N, 1.49983°W !colspan=4|
Aragon
! Nom ! Localizacion ! Tipe ! Coordenadas !colspan=4|
Catalonha
! Nom ! Localizacion ! Tipe ! Coordenadas (Espot Esquí, Port Ainé) 42.42843°N, 1.21152°W !colspan=4|
Occitània
! Nom ! Localizacion ! Tipe ! Coordenadas
Jonglei
es un ancian estat del Sodan del Sud. Sa capitala èra Bor. Son governador èra Kuol Manyang Juuk. En 2015 es devesit en maites estats.
Blaison-Gohier
Blaison-Gohier es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger.
Geografia
Aquel vilatge ligérien se situa en lo Saumurois, sus la rota D132, a l'èst de Sant-Sulpice e a l'oèst de Sant-Rémy-la-Varenne.
Ce village ligérien se situe dans le Saumurois, sur la route D132, à l'est de Saint-Sulpice et à l'ouest de Saint-Rémy-la-Varenne.
Istòria
Lo peuplement de Blaison-Gohier tròba las siás originas a la Préhistoire, continuament a qualques traces amassadas d'un abitat fòrça ancian. Los dos noms de la municipalitat tiran las siás originas del Antiquitat. Blaison Vendriá del gallo-romain Blasius, e Gohier del lengatge germanique. Blaison Ven un luòc conegut a l'epòca gallo-romaine. Una villa i es presenta, sus la rota en connectant Angieus a de Coseduras. Es un luòc comercial actiu. Una glèisa paroissiale dédiée a sant Salvador es édifiée l'an 540 pel abbaye de Sant-Maur.
Se tròba la traça de #çò qu'es vengut un bourg, trucat villa Blazonis, pel don de lo sieu proprietari lo rei Charles lo Chauve al capítol Sant-Jean-Baptiste e Sant-Lézin d'Angieus, en 874. Una motte anciana testifica d'una primièra fortalesa en bòsc édifiée a l'epòca féodale. Una nòva glèisa a bastit l'an 1020 per Foulques Nerra #qu'establís lo capítol de Sant Aubin, originellement compausat de 4 chanoines e 10 chapelains.
Un castèl es de contunh bastit en pèira, amb enceinte e douves als environs de l'an 1020, es-a dire contemporanèu de la glèisa. Es de contunh l'objècte de destruccions, de reconstructions, d'incendis. Los Angleses lo « désarment » pendent la guèrra de. Aperten a aquela epòca a la familha de Rais. Gilles De Rais la viu pas pas mas participa a caças sus las siás tèrras. #Vendre la distincion l'an 1430 a Guillaume de la Jumelière #que reconstruit lo castèl a, #que se'n pòt encara veire lo torn Es e la façada Nòrd.
Cap a 1570, una part dels bens del capítol es aliénée en benefici del Tresaur reial. Los registres paroissiaux remontan a 1591 e fan estat d'una populacion vieillissante. Al, lo còrs d'abitatge principal del castèl a condicionat. La Revolucion constituissi l'escasença de grands incendis, mas la part destruida a mes n'estat.
l'an 1961, lo vicomte de Chemellier #far rebâtir lo torn es del pont-levis #qu'èra en ruïnes. Es lo castèl tal #que se pòt o veire uèi.
Lo 1 en març 1974, Blaison ven Blaison-Gohier continuament a la siá fusion amb Gohier.
Le peuplement de Blaison-Gohier trouve ses origines à la Préhistoire, suite à quelques traces trouvées d'un habitat très ancien. Les deux noms de la commune tirent leurs origines de l'Antiquité. Blaison viendrait du gallo-romain Blasius, et Gohier du langage germanique. Blaison devient une place connue à l'époque gallo-romaine. Une villa y est présente, sur la route reliant Angers à Coutures. C'est une place commerciale active. Une église paroissiale dédiée à saint Sauveur est édifiée en 540 par l'abbaye de Saint-Maur.
On retrouve la trace de ce qui est devenu un bourg, appelé villa Blazonis, par le don de son propriétaire le roi Charles le Chauve au chapitre Saint-Jean-Baptiste et Saint-Lézin d'Angers, en 874. Une motte ancienne atteste d'une première forteresse en bois édifiée à l’époque féodale. Une nouvelle église est bâtie en 1020 par Foulques Nerra qui établit le chapitre de Saint Aubin, originellement composé de 4 chanoines et 10 chapelains.
Le seigneur de Blaison, premier des chanoines, collecte l’impôt.
Un château est ensuite construit en pierre, avec enceinte et douves aux environs de l’an 1020, c’est-à-dire contemporain de l’église. Il est ensuite l'objet de destructions, de reconstructions, d'incendies. Les Anglais le « désarment » pendant la guerre de Cent Ans. Il appartient à cette époque à la famille de Rais. Gilles de Rais ne l’habite pas mais participe à des chasses sur ses terres. Il vendit la seigneurie en 1430 à Guillaume de la Jumelière qui reconstruit le château au, dont on peut encore voir la tour Est et la façade Nòrd.
En 1961, le vicomte de Chemellier fit rebâtir la tour est du pont-levis qui était en ruines. C’est le château tel qu’on peut le voir aujourd’hui.
Le 1 mars 1974, Blaison devient Blaison-Gohier suite à sa fusion avec Gohier.
Falcon Heavy
Falcon Heavy es un lançaire pesuc desvolopat per la sociétat SpaceX fondada pel entreprenaire miliardari Elon Musk. Ten la capacitat de plaçar una carga utila de en orbita bassa o de  en orbita de transfèrt geoestacionària. Tòrna utilizar los dos estatges de la fusada Falcon 9 v1.1 als quals son jonch dos propulsors d'aponch constituits per de primièrs estatges d'aquesta meteissa fusada. Lo lançaire es concebut per permetre la recuperacion del primièr estatge e dels dos propulsors d'aponch pasmens al pretz d'una fòrta reduccion de la carga utila. Lo desvelopament de la Falcon Heavy foguèt anonciat en 2011 amb una data de primièr vòl en 2013. Aquesta foguèt puèi regularament rebutada del fach principalament d'una mesa al ponch pus longa que prevista d'una Falcon 9 pron poderosa e recuperabla.
Un test d'alucatge estatic foguèt capitat lo 24 de genièr de 2018. Le vòl inaugural aguèt luòc lo 6 de febrièr de 2018 amb succès dempuèi lo centre espacial Kennedy. A l'ora d'ara (2022) 4 vòls an agut luòc e 6 autres son previstes.
Equatòria Orientala
thumb|right|350px|Division de l’ancian estat en 2015
L’ èra un estat del Sodan del Sud. Sa capitala èra Torit.
En 2015, es devesida en dos: Imatòng, a l'oèst e Namoronhang, a l'èst.
Batalha de Nicòpolis
La batalha de Nicòpolis se debanèt lo 25 de setembre de 1396 e opausèt lei fòrças de l'Empèri Otoman dirigidas per Bazajet I a una coalicion de Crosats menats per lo rèi d'Ongria Sigismond de Luxemborg. L'objectiu oficiau d'aquela expedicion èra de reconquistar lei territòris ocupats per leis Otomans sus lo continent europèu. Pasmens, s'acabèt per una victòria otomana en causa de la manca de coordenacion entre lei contingents de l'armada crosada. La màger part de l'armada crosada foguèt destrucha e unei senhors francés importants foguèron capturats. Aquela batalha marquèt la fin dei Crosadas organizadas per lei país d'Euròpa Occidentala dins lei Balcans.
Cormainville
Cormainville es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Rosèiras (Vivarés)
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Merindat de l'Arriu Ubierna
La Merindat de l'Arriu Ubierna es un municipi navarrés de Castelha creat en 1976. Administrativament, es dens de la província de Burgos e la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon dins l'estat espanhòu. Lo caplòc es a Sotopalacios.
Istòria
Lo municipi estot creat en 1976 per l'adunada d'11 comunas. ,
Chatou
Chatou es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Ivelinas e la region d'Illa de França.
Nòtas
<references group=N/>
Lacs (Sodan del Sud)
L'estat dels Lacs es un ancian estat del Sodan del Sud. Sa capitala èra Rumbek. Son governador èra Chol Tong Mayay Jang.
Administracion
L’estat des Lacs èra devesit en uèch comtats, administrats per un comissari.
Sètge de Ròdes (1522)
Lo sètge de Ròdes se debanèt dau 26 de junh au 22 de decembre de 1522 entre una armada otomana dirigida per Soliman lo Magnific e la garnison dei Chivaliers Espitaliers de Ròdes renfòrçada per un contingent venecian. Après una batalha acarnada, leis Espitaliers e leis Otomans negocièron la rediccion de la plaça en cambi de la libertat dei defensors que poguèron tanben gardar seis armas. Aquela victòria permetèt ais Otomans d'assegurar son contraròtle sus la Mediterranèa Orientala.
Toshiro Mifune
Toshiro Mifune (Mifune Toshiro del sieu nom vertadièr, segon l'us tradicional millenari nipon d'emplec dels noms pichons e d'ostal; Qingdao, 1 d'abril de 1920 - Mitaka, Tòquio, 24 de decembre de 1997) foguèt un actor japonés.
L'Òbra cinematografica
thumb|250 px|right|Aficha japonesa de [[Rashomon]]
Pótin khoilò!
thumb|250px|Graffiti "Pótin khoilò!" a [[Luhansk]] Pótin khoilò! (en ucraïnian: Путін хуйло, en rus: Путин хуйло, valent a dire "Pótin es una colha"; jos forma simplificada: ПТН ХЛО) es una cançon ucraïniana, cantada a l'encòp en ucraïnian e en rus. Cantada originalament dins los estadis aprèp l'invasion d'Ucraïna (sancionada per l'annexion de Crimèa) per l'armada del govèrn rus dirigit per Vladímir Pótin, es venguda rapidament populara dins tot lo país e mai a l'estrangièr.
La cançon es estada interpretada per mantuna formacion musicala ucraïniana coma per exemple Druha Rika e per qualques politicians coma lo deputat radical Olèh Liashkò.
Timucua
thumb|Es timucua sigueren era tribú mès grana qu'es castelhans traparen quan arrivaren as costes de Florida en eth segle XVI. thumb|Tot e que èren ua tribú poderosa quan arrivaren es europèus es epidemies hèren plan de mau e en mens de 100 ans ja havien perdut eth 75 % dera sua populacion. Ar inici deth segle XIX ja s'havien escandit.
Es Timucua eren un pòble d'amerindians que demoraven en eth nòrd e eth nòrd-est de Florida atau coma eth sud-est de Georgia (Estats Units). Eth sòn territori ocupave prep de 35 reialmes e parlaven diuèrsi dialectes. Ath delà, es timucuans demoraven en un territori que hèia prèp de 50.000 Km2 e anave des der arriu Altamaha ( Georgia ) enquiath lac George ( Florida centrau ) e der Ocean Atlantic enquiath Golf de Mexic. Eth nom timucua provie dera paraula saturiwa, qu'ère utilizat tà aperar es utina, un aute grop der oest der arriu Sant John. Aguesta paraula siguec utilizada tostemp entà aperar toti es tribús que parlaven era lengua timucua.
Es timucua jamès s'organisaren en ua soleta unitat politica. Patiren plan damb era arribada des europeus pes epidemies e divèrses malauties. En 1595 de 200.000 persones (1)(2) sonque restaven 50.000 e de 35 reialmes sonque en restaven 13. En 1700 es timucua sonque eren 1.000 persones e quan es Estats Units arribaren ara Florida sonque i avie cinc timucues vius.
Eth nom
Eth nom timucua ei segur que descen dera parula Thimonoga utilisada pera tribú timucua des Saturiwa tà aperar es sòns enemics, es Utina. Ambdús pòbles parlauen dialectes deth timucua e atau es espanhòls utilisaren aguest terme tà aperar totes es tribús que vivien en eth nòrth dera Florida des de Santa Fe en naut (3). Aquera qu'era aperada tanben era provincia timucua.
Istòria
Abans de Colomb, es timucua demoraven tostemps en guerres entre es diuerses tribús (4). De còps, que formaven alliançes politiques. Es timucua an sigut, de segur, es prumèrs indians americans qu'an vist com arribave ara zona eth descurbidor e conqueridor Juan Ponce de Leon, prèp de sant Agustin, en 1513.
Era sòn armada ataquèc divèrsi vilatges, prenguec diverses hemnes tà practicar eth sexe e forcec tanben òmes e gojats tà her de guides e portadors. Aguesta armada lutec dues batalhes contra es timucues. De Soto volia arribar lèu tàs montanhes Apalaches (5)(6)(7) pr'amor que li avien ditz qu'aquiu i avie d'aur e minjar tà toti es sòns òmes. Es timucua ajudaren De Soto a anar-se'n de Florida lèu pr'amor que practicaven ua guerra de guerrilhes ena quau escapcaren eth cap de 14 des òmes de De Soto (8) e agueren relatives pauques perdues.
En 1564 es huguenots francesi fundaren Fort Caroline en Jacksonville, Florida. Es timucua agueren ua alliança damb eri. Jacques Le Moyne diboishec plan es timucua e adara sòns diboishi son ua ajuda senz pretz tès etnografs moderni. En 1565 er espanhol Pedro Menéndez ataquéc Fort Caroline e tuec es 50 òmes e hemnes damb petits que viuien en aguest hort. Prenguerec 20 més coma presoners més tanben sigueren executadi.
En 1700 sonque demoraven 1000 timucues. En 1703 es anglesi, amassa damb es tribús indianes aliades des Creek, Catawba e es Yuchi començaren a atacar e esclavar es timucua. En 1720 sonque demorauen 250. En 1752 eren 26 e quan es Estats Units arriven ara Florida en 1821 sonque n'i a cinc. S'avien escandit coma pòble.
Tribús
thumb|Tot e que lutaren contunhament contra es castelhani, quan era Florida siguec conquistada pes anglesi en 1703, aquesti, ,inicaren ua guèrra d'exterminacion contra es Timucua. Es timucua se divisauen en nau o dètz dialectes. Es diuerses tribús se divisauen ath còp en timucua der est e der oèst. Es tribús der oèst demoraven en Georgia prèp d'arrius e lacs e viuien en lochs plan prèp dera aiga (9). Atau, tanben utilisaven es honts marines e umides deth sòn entorn.
Es timucues der est (10), totun, viuiuen mès en eth interior dera peninsula de Florida e demoraven en vilatges prèp des bòsqui (11) e era sua cultura era orientada mès tàra esplecha des hònts des bòsqui.
Eth grop més gran des timucua eren es Mocama (12). Totun, quan es francesi s'establiren en Fort Caroline, en territori Saturiwa , aguesti hormaren ua alliança damb es francesi e atacaren es espanhols quan aguesti atacaren er hort. Damb eth temps, agueren de sosmetre's a aguesti.
Es icafui e es cascangue eren tribús que demoraven en Georgia ath nòrd der arriu Satilla (13). Parlauen itafi, un dialecte deth timucua. A mès tanben i avie es tribús, plan granes, des Yufera e des Ibi (14). Damb tot, es tres tribús de timucua der oèst més importantes eren es Potano, es Utina deth nòrd e es Yustaga. Toti tres participèren ena rebelion des timucua contra es espanhols en 1656. Dempús, en perdre, sigueren hortaments castigats (15).
Cultura
Es timucues non agueren pas jamès ua unitat politica (16). Es sòns 35 reialmes avien, a la vetz, de dus a dètz vilatges cadun, e d'aguests solament un era eth principau. En 1601, es espanhols escriguèren que i avie mès de 50 caciques sos eth cacique principau des Yustaga, Tacatacuru e es Utina e es Potano. Es vilatges se divisaven tanben en clans (17).
Es timucua jugaven dus jocs de pilota. Es der oèst era aperat " joc de pilota des Apalaches". Dus equipes de 40 a 50 jugadors cadún avien de higer era pilota sus un post de husta. Sonque tocar eth post ja valiva un punt. Higar-la sus eth pont valiva dus punts. Era prumèra equipa qu' avie onze punts ganhaua. Es der est, ath sòn torn, jugaven un joc de pilota plan egal. Lençaven era pilota damb es mans sus eth post e alavetz qu'auien un punt.
Es timucua deth nòrd de Florida demoraven en vilatges qu'avien 30 ostals e prèp de 200 a 300 persones (18). Es ostals eren redonds e damb huelhes de palma damb un horat ensus pera dintrada d'aire. Es ostals hèien de 4,5 m a 6 m e èren entà dromir. Ath delà, i avien es ostals entàth conselh dera tribú. Quauques europeus digueren qu'aguesti èren grani entà acolher enquia 3.000 persones (19)(20)(21).
Es timucua minjaven hoja, haves, milhòc e vegetaus divèrsi. Damb eth huec cremaven es camps entà plantar dempús. Cada tres o quate ans escambiaven de camp. Es hemnes plantaven es semes damb era coa. Tanben plantaven tabac. Es timucua caçaven lagarts e cocodrils (22), manatis e tanben balenes atau coma tota mena de peish. Era carn era bolhida en un horn o sus un huec dubert conegut damb eth nom de barbacoa. D'aguest nom provien era barbecue que coneishem toti. Eth peish ère tanben assecat o bolhit. Se hèien sopes damb nodes e carn.
Hèien tanben es timucues un tè nere qu'utilisaven entà hèr ua querimònia. Sonque es òmes mès puri podien bever aguest tè pr'amor que calia purihicar a tota era tribú. Atau aguesti òmi avien de vomitar eth tè entà sauvar a toti.
Aparença, lengua e darrières descurbertes
Es espanhols se meravilharen en véder qu'es timucua eran plan nauts. Portauen eth sòn peu en naut des sòns caps e atau semblaven plan mès nauti. Mès es esqueletes exhumades diden que es òmes sonque hèien 1,63 cm e es hemnes 1,58 (23). Caduna des persones era tatoada a para-sac. Es tatuatges eren ganhats a trauers d'incissions. S'eth mainatge creishie damb eth pas dets annades avie dret d'auer més e més tatovatges. Es dera gent mès rica eren plan més ellaborades. Es tatovatges èren aumplerts hicant cendrada en es horats incissi.
Era pèth des timucua ère marron, e plan hosca damb eth peu nere. Es vestits es hèien dera mossa e dera pèth de diuerses bèsties. Es grops de timucues son encara aué classats segons sòns dialectes d'aguesta lengua (24). Siguec plan estudiada peth franciscan Francisco Pareja (25). Aguest escriguec qu'es timucues auien enquia dètz dialectes : Potano, Itafi, Yufera, Mocama, Agua Salada, Tucururu, Agua Fresca, Acuera e Oconi (26).
En 2006 se discorbiqueren en San Agustin divèrsi tombeus de timucua. Eran d'entre es annades 1100 a 1300 dera nòsta era. Avien damb eres, esqueletes e ceramica miralhant, qu'ena epoca ja i avie un malhum de negòcis plan ampli (27).
Referències
1.- ^ Jerald T. Milanich, "What happened to the Timucua Indians?", AAA Native Arts Gallery, accessed 8 May 2010
2.- ^ a b c Milanich 2000
3.- ^ a b Milanich 1996, p. 46.
5.- ^ Milanich. 1978. 62.
6.- ^ Weisman. 170.
7.- ^ Hudson 1997
8.- ^ The Florida of the Inca, by El Inca Garcilaso de la Vega(1591), as translated by Varner (1951), pgs. 116-123.
9.- ^ Milanich 1978. 59, 62. Deagan. 92. Hann 1996. 14-5. Milanich. 1998b. 56.
10.- ^ Deagan. 95, 97-101
11.- ^ Milanich 1978. 59, 62. Deagan. 92. Hann 1996. 14-5. Milanich. 1998b. 56.
12.- ^ Granberry, p. 4; 11.
13.- ^ Soergel, Matt (18 Oct 2009). "The Mocama: New name for an old people". The Florida Times-Union. Retrieved July 30, 2010.
14.- ^ Ashley, p. 127.
15.- ^ Deagan, pp. 95, 104, 108-9, 111.