cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Linx iberic
Menaças
Es una espècia en situacion critica a causa d'una populacion fragmentada e localament menaçada. La mai importanta populacion, en Espanha, es victima d'una escasença de la noiritura: conilh e pichons mamifèrs que patiguèron de l'epidèmia de mixomatòsi e de l'espediment de la cultura industriala de la fraga, en Euròpa subretot producha en Espanha dempuèi los ans 1980 ( culhida en 2006, qu'un quart, siá en 2006, exportadas cap a França ); Aquelas culturas fòrça polluentas essent en 2007-2008 segon WWF a 40 % ilegalas e dintrarn sus mai de 100 ha dins lo parque natural nacional de Doñana.
En 2010, tres especimens abalits en captivitat moriguèron d'una infeccion renale cronica d'originària desconeguda e mai d'un tèrç dels individís captius presenton de simptòmas d'aquela infeccion.
Reparticion
thumb|250px|Un linx iberic dins son mitan. Abita las superfícias boscadas de las zonas montanhosas alunhada (Sierra Morena), las dunas e la brossa del Coto Doñana, del sud-oèst d'Espanha. Se mantenon localament al Portugal e amb de solidas supaosicions, dins los Pirenèus. Pendent longtemps, de scientifics se demandavan se demoravan de linx dins los Pirenèus. Semblariá qu'una pichona populacion aja podut subreviure fins ara. Lo linx iberic a la reparticion mai pichona de totes los linx veire de fòrça de mamifèrs. Lo Linx iberic preferís las pinèdas e la garriga.
Al començament del sègle XX, i aviá a peraquí Linx en libertat vivent entre lo sud d'Espanha e  Portugal. Dins los ans 1960, se pensava que la populacion èra de 5000 individús dins la Peninsula iberica. Dins los ans 1980, la populacion tombèt a 1000 o 1200 individús, sus una superfícia de prèp de 11000 quilomètres carrats, e en 2005, se trapava pas mai de 160 individús sus una superfícia cobrissent pas mai de 585 quilomètres carrats. Pasmens los efectius torna aumentar pendent aquels darrièrs ans e s'estimèt qu'n 2007, lo nombre de linx èra de 215 a 265 individús. Las doas mai grandas resèrvas se trapan en Andalosia dins lo pargue nacional de Coto de Doñana e la Sierra de Andújar dins la provícia de Jaén. En octobre de 2007, un nòu grop foguèt observat en Castelha-La Mancha constituida de 15 animals. Se considèra al contrari que la raça es atudad al Portugal. Los darrièrs chifres estiman que demòra a l'ora d'ara 250 lynx iberic que 50 adults maturs.
Lo linx iberic, extrèmament menaçat, vesèt mermar drasticament pendent la fin del sègle XX a causa de las epidèmias de mixomatòsi que decimèt sa prese principala, lo conilh, e d'importants malhums rotièrs que fragmentèron son abitat e aumentèt lo nombre de tusts amb de veïculs : les populacions de lynx iberic mermèt de 80 % dins lo darrièrs vint ans.
Préservacion de l'espècia
thumb|Linx iberic al Parque Nacional de Doñana. La seuna fòrta semblança amb lo linx d'Eurasia mas tanben la possible coabitacion d'abedoas espècias dins los Pirenèus dins lo passat daissant los scientifics perplèxes. Lo linx eberic es benlèu una sosespècia del linx boreal. Çò que se sap es qu'un aujòl comun mai recent qu'amb los autres linx. Los scientifics trabalhon sul subjècte, subretot per determinar fins a que lo linx iberic es menaçat.
Segon l'UICN, lo linx iberic es lo mamifèr mai menaçada de cort tèrme dins lo monde.
Fàcia a aquela menaça, de projèctes de preservacion, d'afortimrnt de population], e de reïntroduccion de l'espècia son e cors, subretot en Andalosia. La Comission Europèa soutenguèt aqueles projètes amb lo programme LIFE (L'Instrument Financièr per l'Environament) pilotat par la DG environnement. Aqueles projècts an per tòca de melhorar la populacion del linx iberic en Andalosia e favorizar son expandiment. Mai d'una mana d'actions devon alara èsser ensejadas per garantir lo succès dels projèctes, coma la restauracion del seu abitat, la melhoracion de la populacion de conilhs per assegurar una alimentacion viable, l'eliminacion de las causas de mòrt non naturalas (coma los tusts rotièrs), facilitar la ligason entre las populacions isoladas, e sensibilizar la populacion en melhorant la seu percepcion del linx e encara mai.
Un projècte de fortiment de populacion tanben se fa en Andalosia. Aquel projècte es bessonat amb un programa d'elevatge en captivitat (conservacion ex situ) dels individús en vista de las reïntroduire dins la vida salvatge mai tard. Un budgècte de mai de 25 milions d'èuros financian aquel projècte. La contribucion LIFE es fixada a prèp de 10 milions d'èuros.
Un programa d'élevatge del Linx iberic se decidiguèt en urgéncia en junh de 2003. Lo parque nacional de Doñana instituiguèt de sistèmas permetent de donar als linx salvatges que noirritura sens mermar lor instincte de cacaire: de conilhs embarralhats especialament, dificils d'accès e preposant fòrça amagadas. En parallèl, lo centre de reproduccion permet de far leu créisser la populacion: totas las naissenças deurián, à tèrme, tornat èsser introdusidas.
Utilizacion coma emblèma
En març de 2009, lo linx iberic venguèt la figura recurrenta d'una campanha de cartèls antiavortament menada pel clergat espanhòl. Lo cartèl mòstra un pichon linx estampat « Linx protegit », a costat un nenon qu'emplora « E ieu ? Protegís la meuna vida ! ».
.holiday
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Fellacion
thumb|300px|Fellacion, broa d'una copa [[atica del Pintor de Pedieus (aperaquí 510 abans JC, Musèu del Louvre)]]
.solutions
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Vexil'Òc
thumb|290px|Anciana bandièra de la revista Vexil’Òc La revista Vexil’Òc (ISSN 2117-9166 ), es una revista occitana de vexillologia en linha, creada en 1997 per Joan Francés Blanc. Dempuèi 2000 a un ritme de parucion annadièr.
Lo numèro 4 consacrat a la Val d'Aran agèt un resson fòrt que l'article principal èra bilingüe occitan-catalan.
Guèrra Ispanoestatsunidenca
La Guèrra Ispanoestatsunidenca (de còps dicha en Espanha Desastre de 98) se debanèt d'abriu a aost de 1898 entre leis Estats Units d'America e Espanha. S'acabèt per una victòria estatsunidenca rapida qu'aguèt coma consequéncia l'independéncia de Cuba en 1902 e l'annexion per Washington de Puerto Rico, de Guam e dei Filipinas.
Causas
Lo conflicte foguèt entraïnada per lei dificultats espanhòlas per reprimir una insureccion independentista de l'illa de Cuba acomençada en 1895 après una aumentacion dei taxas estatsunidencas sus lo sucre cuban. Aquò causèt una desgradacion dau comèrci estatsunidenc ambé Cuba e una faccion se formèt a Washington per sostenir una intervencion militara dins una region estrategica per leis Estats Units. La violéncia de l'armada espanhòla còntra la populacion cubana èra vertadiera (200,000 mòrts entre 1895 e 1898) mai l'insureccion utilizada tanben una tactica de tèrra cremada còntra lei partisans d'Espanha. D'anecdòtas sus lo comportament dei tropas espanhòlas, de còps totalament inventadas, raportadas per de jornalistas (campanha de premsa de Joseph Pulitzer e de William Randolph Hearst) escandalizèron la populacion estatsunidenca.
Au començament de l'annada 1898, la tension aumentèt entre lei dos país en causa l'explosion inexplicada dau cuirassat estatsunidenc USS Maine dins lo pòrt de L'Avana lo 15 de febrier e permetèron ai faccions bellicistas d'entraïnar la guèrra. D'efècte, de condicions pus duras (armistici ambé l'insureccion, fin de la repression, independéncia) foguèron mandadas au govèrn espanhòu que refusèt l'independéncia. Lo 21 de març, la flòta estatsunidenca establiguèt donc lo blocus de l'illa entraïnant la declaracion de guèrra d'Espanha lo 24 d'abriu e aquela deis Estats Units lo 25.
Debanament
Maugrat una poissança teorica importanta (200,000 soudats a Cuba) e una flòta numericament superiora, Espanha èra en declin dempuei d'annadas e aguèt de dificultats per mobilizar sei fòrças. Au contrari, leis Estatsunidencs avián de fòrças navalas modèrnas e relativament ben preparadas. En revènge, sei tropas terrèstras èran mau equipadas, mau avitalhadas e sensa experiéncia de la guèrra modèrna dempuei la Guèrra de Secession (1861-1865).
Sensa sostèn europèu per faciar l'ataca, Espanha acceptèt de signar una patz preliminària lo 12 d'aost e definitiva lo 10 de decembre de 1898. Aviá perdut mai de 80,000 òmes còntra aperaquí 2,900 per leis Estats Units e 10,000 per leis independentistas cubans. La malautiá èra la premiera causa de mortalitat dei soudats amb aperaquí 50,000 tuats dins lei rengs espanhòus e 2,500 dins lei tropas estatsunidencas.
Pandèmia
thumb|right|[[Fotografia d'una ambulància durant la gripa espanhòla de 1918-1920.]]
Una pandemia es una epidemia que tòca una region geograficament larga, coma un soscontinent, e una populacion importanta. Fenomèn aparegut durant l'Antiquitat amb la sedentarizacion, lei pandemias son la consequéncia de la conjoncion d'una malautiá contagiosa e letala amb de factors sociaus, economics e culturaus (concentracion demografica, cambis entre regions diferentas...). Pòdon èsser limitats per la disparicion d'una partida de la populacion (mòrt, fugida...), per lo desvolopament de defensas immunitàrias, per l'adopcion de mesuras sanitàrias eficaças ò per la descubèrta d'un remèdi.
Lei pandemias son un flèu recent de l'istòria de l'umanitat que son atestadas dempuei l'Antiquitat per de descubèrtas arqueologicas e de testimoniatges dirèctes. Istoricament, la variòla e la pèsta aguèron un ròtle major dins aquelei catastròfas. Pasmens, d'autrei malautiás grèvas, coma lo tifus e lo senepion, son de còps mencionats dins lei tèxtes. Puei, amb lo desvolopament dei cambis internacionaus, especialament a partir de la Revolucion Industriala, d'autrei malautiás pandemicas apareguèron coma lo colerà, la tuberculòsi ò la gripa. Uei, se fau mencionar lo SIDA e lei malautiás de coronavirüs coma lo covid-19.
Lei periòdes preïstoric e antic
Segon leis ipotèsis pus recentas, leis epidemias serián vengudas possiblas a partir de la Revolucion Neolitica. D'efiech, etapa finala de l'Edat de la Pèira, aqueu periòde veguèt la formacion progressiva de comunautats agricòlas sedentàrias de quauquei centenaus a quauquei miliers d'individús aguent de contactes comerciaus regulars amb d'autrei comunautats similaras. Lei pandemias venguèron probablament pus frequentas amb l'aumentacion dei liames marchands e dei conflictes militars implicant un nombre creissent de vilas mai e mai poblats. Pasmens, maugrat d'indicis coma de descubèrtas arqueologicas laissant supausar l'existéncia d'epidemias de variòla en Egipte durant l'Antiquitat Auta, la premiera epidemia istoricament atestada es l'epidemia de « pèsta » que decimèt Atenas en 428 avC. Aquela crisi regardèt tanben Etiopia, probabla region d'origina de la malautiá, Egipte e Pèrsia.
Lo periòde medievau
thumb|right|Representacion d'una epidemia de [[pèsta a la fin de l'Edat Mejana.]]
Durant l'Edat Mejana, la quantitat de documents disponibles per descriure leis epidemias aumenta, çò que permet d'obtenir mai d'informacions sus lei malautiás de l'epòca. Pasmens, en causa dei limits dei sabers medicaus, la precision demòra sovent febla. En Euròpa, lo periòde medievau pòu se devesir en doas partidas principalas. Durant la premiera, la variòla venguèt mens frequenta e la pèsta dispareguèt. En revènge, la lèpra e l'ergotisme venguèron endemics e lo paludisme, originari dei regions mediterranèas, se difusèt dins totei lei regions palunosas dau continent. En mai d'aquò, una ò doas pandemias de gripa aguèron probablament luòc cada sègle. La segonda partida dau periòde medievau foguèt marcada per lo retorn de la pèsta que comencèt amb l'epidemia de pèsta negra deis ans 1340 que tuèt au mens 50 milions d'abitants en Euròpa e en Asia. Puei, la malautiá se declarèt regularament dins de regions d'Eurasia fins au començament dau sègle XIX (segonda pandemia de pèsta).
L'aparicion dei pandemias mondialas
thumb|right|[[Fotografia d'un carnàs de victimas de l'epidemia de pèsta provençala de 1720-1722 au Martegue.]]
Lo periòde classic veguèt doas evolucions importantas en matèria de pandemia. La pus importanta es l'aparicion dei premierei pandemias mondialas après la descubèrta d'America per leis Europèus. D'efiech, lei conquistadors i difusèron la variòla, lo senepion, la tuberculòsi, leis aurelhons, la gripa e l'escarlatina que decimèron lei populacions mesoamericanas. En retorn, menèron en Euròpa una forma fòrça virulenta de la sifilis e divèrsei fèbres tropicalas coma la malautiá de Chagas. En parallèl, l'exploracion dau litorau african permetèt l'intrada d'Africa dins lei circuits epidemics mondiaus.
Lei progrès de l'igièna e de la medecina
Tre lo sègle XVIII, lei progrès de la sciéncia favorizèron l'adopcion de reglementacions mai e mai estrictas destinadas a prevenir leis epidemias. Pasmens, aqueleis esfòrç prenguèron una intensitat novèla au sègle XIX amb la generalizacion dei mesuras d'igièna (creacion de comitats d'igièna permanents, politicas de renovacion urbana...). Un exemple caracteristic d'aquelei preocupacions es lo districte de l'Eixample de Barcelona. Aqueu cambiament foguèt sostengut per de descubèrtas medicalas importantas coma aquelei dau premier vaccin còntra la variòla per Edward Jenner (1749-1823), dei règlas d'antisepcia per Joseph Lister (1827-1912) ò dau principi de la pasteurizacion e de la vaccinacion per Louis Pasteur (1822-1895). Gràcias a aquelei mesuras, venguèt possible de sonhar de malauts tocats per de malautiás grèvas (carboncle, ràbia...). De mai, la segonda pandemia de pèsta s'acabèt après una darriera epidemia en 1841 dins l'Empèri Otoman.
L'aparicion de malautiás novèlas
thumb|right|Aficha de prevencion durant una epidemia de [[colerà dins la vila de Nòva York en 1835.]]
En parallèl, de malautiás ancianas venguèron pus intensas en causa dei condicions de vida dei populacions pauras obligadas de s'installar dins lei ciutats industrialas. De còps dichas « malautiás de la pauretat », la tuberculòsi e lo tifus venguèron de patologias fòrça frequentas gràcias a la promiscuitat creissenta. En particular, durant lo sègle XIX, la tuberculòsi tuèt benlèu un quart de la populacion adulta d'Euròpa. En 1918, en França, maugrat lei progrès dins la comprenença de la malautiá, èra encara la causa de 15% dei decès. Per agravar la situacion, leis enfants foguèron tocats per de malautiás pus especificas coma la difteria, la poliomieliti, l'escarlatina e lo senepion. Enfin, lo periòde foguèt marcat per l'aumentacion de la viruléncia de la gripa e de la variòla. En particular, regardant la premiera, plusors pandemias aguèron luòc durant lo sègle XIX e la gripa « russa » de 1889-1890 (un milion de mòrts ) es la premiera pandemia de gripa ben documentada.
La regression malaisada dei malautiás ancianas
thumb|right|[[Fotografia d'un espitau militar estatsunidenc durant l'epidemia de gripa espanhòu.]]
Durant la premiera mitat dau sègle XX, plusors pandemias causèron un gròs nombre de victimas dins lo mond. La pus espectaculara foguèt la gripa espanhòla que comencèt après la Premiera Guèrra Mondiala. De 1918 a 1920, tuèt probablament de 20 a 100 milions de personas siá 2% a 10% de la populacion mondiala. Lo senepion (200 milions de mòrts entre 1800 e 1960), la tuberculòsi (100 milions de victimas durant lo sègle XX) e la pèsta (25 milions de mòrts durant la tresena pandemia de pèsta) demorèt de malautiás frequentas e mortalas. Pasmens, lo virüs pus murtrier dau sègle XX foguèt encara aqueu de la variòla que tuèt entre 300 e 500 milions de personas entre 1900 e 1980.
A partir deis ans 1930, aquelei progrès permetèron la regression progressiva de la màger part dei malautiás epidemicas grèvas dins lei país industrializats. Dins lo rèsta dau mond, lei resultats obtenguts foguèron mens importants. Pasmens, un succès considerable foguèt agantat a la fin deis ans 1970 amb l'eradicacion de la variòla, consequéncia de campanhas de vaccinacion massisas. Uei, la poliomieliti sembla se dirigir vèrs una eissida similara. La pèsta, l'autra malautiá istorica majora, a tanben fòrça regressat maugrat la persisténcia d'epidemias localas en Africa, en Asia e en America. Enfin, se la vaccinacion es sovent insufisenta dins lei país mens riches, es pas totalament inexistenta, çò que permet de gardar sota contraròtle d'autrei malautiás ancianas coma lo senepion (142,000 mòrts en 2014).
Lo melhorament de la prevencion e de la susvelhança
thumb|right|Sèti de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat.]]
En parallèl, l'epidemiologia realizèt de progrès significatius. Aquò permetèt pauc a pauc de desvolopar de modèls permetent de descriure l'evolucion d'una epidemia. Pauc a pauc, menèt a la definicion dei modèls modèrnes de prediccion epidemica. Venguèt ansin possible de metre en plaça un sistèma internacionau capable de coordenar l'accion dei país per blocar la difusion d'una malautiá grèva. Maugrat una revirada en 2020 durant la pandemia de covid-19, aqueu sistèma mostrèt son eficacitat durant leis epidemias de SRAS (2002-2003) ò de virüs Ebola (2014-2015).
Lo mantenement dei malautiás de la « pauretat »
Se mai d'una malautiá istorica es uei venguda mens frequenta, aquò es rarament lo cas per lei malautiás de la « pauretat », especialament dins lei país pauc desvolopats. La tuberculòsi e lo paludisme son ansin totjorn responsablas d'epidemias grèvas a l'origina d'au mens 1,5 milions de mòrts per la premiera en 2019 e d'au mens 400,000 mòrts per lo segond la meteissa annada. De mai, d'estudis mòstran la subrevida dei gèrmes causant la fèbre recurrenta, lo tifus e la fèbre tifoïda dins lei populacions pus pauras, compres dins lei país desvolopats. En particular, la multiplicacion dei camps de refugiats favoriza la resurgéncia dau tifus coma, per exemple, durant la guèrra civila de 1997 en Burundi. Lei malautiás liadas a la consumacion d'una aiga contaminada, coma lo colerà, demòran egalament activas e tòrnan aparéisser quand lei condicions son favorablas, generalament après una catastròfa naturala.
Lei pandemias actualas
thumb|right|Enterrament d'una victima de la pandemia de [[covid-19 dins un cementèri en Brasil.]]
Maugrat lei succès importants enregistrats dins la lucha còntra lei malautiás dempuei lo començament dau sègle XX, lei fenomèns pandemics an pas disparegut. A l'ora d'ara, au mens doas pandemias importantas an luòc : En fòra d'aquelei pandemias, d'autrei malautiás son l'objècte d'una susvelhança activa coma la gripa. D'efiech, lo virüs de la gripa es l'objècte de mutacions frequentas que pòdon de còps entraïnar la formacion de socas perilhosas. Foguèt lo cas en 1956-1958 (gripa asiatica) e en 1968-1970 (gripa de Hong Kong). Pasmens, lei virüs responsables agantèron pas la letalitat d'aqueu de la gripa espanhòla e lo nombre de victimas foguèt limitat entre un e quatre milions. La setena pandemia de colerà es tanben considerada coma activa. D'efiech, maugrat una intensitat reducha, vèn totjorn rapidament visibla quand lei rets d'aiga potabla d'una region son destruchs (Haití en 2010-2016, Iemèn en 2017...).
Factors pandemics
Plusors factors permèton d'explicar la formacion dei pandemias. Lo premier es generalament l'emergéncia d'un agent patogèn transmissible novèu. Lo segond es l'aparicion d'una malautiá entraïnada per aquel agent. Après, l'evolucion vèrs una epidemia e una pandemia despend de causas susceptiblas de variar segon lo patogèn. Lei paramètres principaus de considerar son : Puei, dins un territòri donat, la transmission efectiva de l'agent patogèn es lo factor clau que permet d'influïr sus la formacion e lo desvolopament d'una pandemia. Lo nombre de reproduccion de basa, notat R0, descriu aqueu fenomèn en quantifiant lo nombre de personas contaminadas per un portaire dau gèrme. L'epidemia es en regression per una valor negativa e establa per una valor egala a 1. En revènge, una valor superiora a 1 tradutz una epidemia en aumentacion.
Descripcion teorica
thumb|right|Exemple de maximoms epidemics successius durant l'epidemia de [[covid-19 en França (nombre de cas en blau, nombre de decès en roge).]]
Existís pas de descripcion teorica d'una pandemia que pòu s'aplicar a totei lei malautiás. Pasmens, existís de modèls desvolopats per certanei categorias de malautiás, especialament per la gripa. Definisson generalament diferenteis etapas. Lo procès comença amb un agent patogèn transmissible entre animaus. Après un premier ensemble de mutacions, vèn transmissible a l'èsser uman. A partir d'aquel instant, pòu contaminar un pichon grop (familha, comunautat religiosa...). Puei, se lei condicions son favorables, aquela situacion pòu evoluïr per venir una epidemia susceptibla de s'estendre a de territòris novèus.
Un tau mecanisme de contaminacion pòu entraïnar la formacion d'un maximom epidemic. Aquò tradutz un fenomèn de difusion au sen d'una populacion qu'es pauc a pauc limitat per l'aparicion de defensas immunitàrias en lei malauts subrevivents, per l'adopcion de mesuras de proteccion ò per l'afondrament deis activitats socialas e economicas. Pasmens, aquò marca pas necessiàrament la fin de la pandemia car la malautiá, après un certan periòde de pausa, es capabla de tornar venir dins una meteissa region. Dins aqueu cas, la pandemia es caracterizada per plusors maximoms successius. Per exemple, foguèt lo cas de la pèsta negra que tornèt aparéisser regularament en Euròpa e en Asia après la premiera epidemia deis ans 1330-1340.
La susvelhança dei malautiás
La susvelhança dei malautiás es lo premier mejan de lucha còntra lei pandemias. Principalament coordenada per l'Organizacion Mondiala de la Santat e leis autoritats nacionalas de cada país, es destinat a susvelhar lei malautiás « istoricas » e emergentas per detectar rapidament la formacion d'epidemias. Dins lo cas dei malautiás, aquò permet d'organizar lor estudi per assaiar de trobar un tractament ò un vaccin eficaç. En 2015, la lista establida per l'OMS conteniá la fèbre emorragica de Crimèa-Còngo, lo virüs Ebola, lo virüs Marburg, la fèbre de Lassa, lo SRAS, lo MERS, lo virüs Nipah e la fèbre de la vau de Rift.
Aquela lista es l'objècte de mesas a jorn regularas e aqueu sistèma a obtengut de resultats importants coma lo desvolopament d'un vaccin eficaç còntra lo virüs Ebola. Pasmens, a tendància a negligir de malautiás contagiosas mai pauc perilhosas coma lo chikungunya. Enfin, en 2019, foguèt pas pron reactiu per arrestar l'epidemia de covid-19.
Lei mejans de contraròtle
thumb|right|[[Fotografia de la Muralha de la pèsta, bastit en 1721 per assaiar d'empachar la progression de la pèsta de Marselha vèrs lo nòrd de la vau de Ròse.]]
Coma lei mejans de prevencion, lei mejans de contraròtle son variats e despendon de la malautiá a l'origina de la pandemia. Dins lei cas pus simples, son més en plaça de mesuras destinadas a empachar l'arribada de l'agent patogèn sus lo territòri de protegir. Per aquò, es sovent necessari de metre en plaça de mejans de deteccion dei malauts (contraròtles medicaus, lista de territòris menaçats per una epidemia...) e d'i enebir l'intrada de personas contaminadas (quarantena, barrament dei frontieras...). Una autra possibilitat consistís a tractar lei victimas amb un medicament ò a lei protegir amb un vaccin. Pasmens, aquò es pas totjorn possible, especialament dins lo cas dei malautiás emergentas que son sovent pauc conegudas.
Dins lei cas pus extrèms, de mesuras pus duras son alora generalament adoptadas per leis autoritats. L'objectiu es generalament de limitar lo desplaçament deis abitants per protegir lei populacions encara sanas. Aquelei situacions son generalament consideradas coma de situacions excepcionalas que justifican la suspension d'una partida dei drechs fondamentaus. Dins lei situacions pus grèvas, l'estat de sètge e la lèi marciala pòdon èsser proclamats.
Leis epidemias pus grèvas veson tanben sovent lei populacions e leis autoritats adoptar de mesuras d'igièna. Per exemple, foguèt lo cas durant l'epidemia de covid-19 (masca de proteccion respiratòria, mesuras de desinfeccion...) ò de SIDA (utilizacion de preservatius). Aquelei mesuras pòdon èsser dictadas per lo poder politic ò medicau ò èsser adoptadas d'un biais espontanèu (tradicions medicalas, supersticion...). Lor eficacitat vària donc fòrça segon lo contèxte.
.coffee
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Lista dels comtes de Rosselhon
''Nòta: Aquest article és escrit majoritàriament en catalan rosselhonès en grafia alibertina d'òc. Tanmateish, els articles enlhaçats estan en occitan, fins i tot si el text es mostra en catalan.''
Lhista cronologica dels comtes regnants al comtat de Rosselhon, des de la seva creacion el 812 fins a la seva integracion definitiva a la Corona d'Aragon el 1375.
Avet blanc
L'Avet blanc o Avet pectinat o encara Sap de Provença fins en Auvèrnha (Abies alba Mill.) es un conifèr de la familha de las Pinacèus es una esséncia importanta forestièra en Euròpa.
.repair
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Lista dels comtes de Rosselhon
Comtes de Rosselhon i Cerdanha, del Casal d'Aragon, branca principal del Casal de Barcelona
miniatura|Armas de [[Nunon I de Rosselhon-Cerdanha|Nunon Sanç, comte de Rosselhon i Cerdanha.]] miniatura|Blason dels comtes aragonesos de Rosselhon.
Avet blanc
Descripcion
thumb|left|upright|Avet blancs, [[Le Tholy, Vòges ]] thumb|left|upright|Cima de l'avet blanc
Portada
L'avet blanc es l'arbre europèu mai naut, se pòt enauçar a 60 mètres. Viu fins 500 ans e lo diamètre de la camba pòt aténher 2 mètres. La cima es d’en primièr conica, ponchuda puèi ovoída, e fin finala tabulara (espandida). Lo tronc es drech, las brancas orizontalas.
Rams
Los rams de 2 ans son lises, burèl gris, de pubescéncia grossièra negra o jaunenca per qualques raças.
Las brancas e los rams son en majoritat orizontals. Amb l’edat, las brancas lateralas de la cima passan sovent la butada terminala (cima en nis de cigonha).
Fuèlhas
Los borrons son plan grosses, ovoïds, lises. De color castanha, lusents, non resinoses.
Las fuèlhas son d'agulhas non ponhentas, solitàrias, de longor cambiadissa sus un meteis ram (15-30 mm). Son fixadas per una pichona ampola de bòrds limitats daissant una creta redonda, neta aprèp la casuda. Son plantadas tot a l'entorn del ram e se tòrçon a la basa per se plaçar dins un plan coma las dents d’un penche; atal pareisson dispausadas sus 2 rengs dins un plan suls rams esterils (los rams fertils son en bròssa).
Las agulhas sont planas, drechas, redonda o un pauc escavadas al tèrme. Presentan doas bendas blancas de stomats en dejós, mas pas sul dessús. Demòran 6 a 9 ans. Suls rams de cima, las agulhas son en bròssa e corbadas.
Fusta
thumb|Fusta d'avet blanc La fusta es blanca o jaunenca, sens albenc. Contenon pas de canals resinifèrs. Los cercles son plan visibles. La fusta es encara mai tendra e leugièra quand l'arbre butat aviat.
Organs reproductors
L'avet blanc produch de pinhas masclas e femes en abril e mai.
Los còns mascles son nombroses, ovoïds o longs, globuloses. De color jauna, son amassats jos de rams de l’an passat. Las pinhas femas son isoladas, e mesurant abans maduretat de 2 a 10 cm de long. Situats cap a la mitat dels rams de l’an precedent, son orientats cap amont e puslèu localizats cap a la cima de l’arbre. Mesuran de 12 a 20 cm a maduretat e an una forma cilindrica. De bractèas salhentas despassan entre las escatas. Son d’en primièr verds, puèi bruns. Son madurs dins l’an e se desarticulan a maduredat (octobre). L’ais de la pinha persistís pendent 1 o 2 ans.
Las granas son de forma subtriangularas, longas de 8 a 13 mm, de color jauna brunenc, amb una ala de 2 cm soudadas. La fructificacion se fa subretot cada dos ans.
Ecologia
Se trapa l'avet blanc subretot dins los bòsques caducifoliats d'Euròpa miègjornala, occidentala e centrala, montanhòls, de sols estabilizats. Demandon una importanta umiditat atmosferica. Son implantacion tipica es suls envèrs.
Son airal de reparticion es perialpina (puslèu miègjornal). Compren la Selva Negra, las montanhas de Boèmia, des Tatrás, dels Carpats, dels Apennins, dels Alps dinarics e del Rodòp. Se trapa dins lo Jura (500 a ), las Vòges (400 a ) e los Puèges del Perche, en Normandia, à 400 m d’altitude e tanben en Corsega (1000 a 1700 m). E dins los monts prèp d'Occitània se troban dins los Alps (700 a 1700 m), dins los Pirenèus (900 a 1500 m), lo Massís Central (700 a 1500 m).
Es a vegada plantat dins de pargues e jardins a de fins decorativas.
Malautiá
La resisténcia de l'avet blanc als gastadors e patogèns se determina:
Damatge de la salvagina
L'avet es fòrça raspat pels cèrvids (fòrça mai en ivèrn qu’en estiu) e pendent de longs ans. Las lèbres e conilhs pòdon provocar de damatges al nivèl dels grelhs e aquò provòca de forcas.
La pollucion
L'avet blanc es fòrça sensible al fluor, amb de mortalitats freqüentas.
Los campairòls
Existís diferentas alteracions degudas a l’accion d'aqueles:
Las racinas malautas en contacte amb las sanas, e que los rizomòrfs sosteren, facilitan la propagacion del campairòl.Los damatges son una poiridura pron aviada de las racinas e una secada de l’arbre començant per la cima e los tèrme de las brancas, puèi la rusca se fendilha e se destacan aisidament. Los mejans de luta son:
Los insèctes
Divèrs insèctes fan de degradacions al nivèl de la fusta, de las agulhas o dels còns e granas.
Lo parasitisme
Lo vesc (Viscum album) es un emiparasit que s’acroca a de brancas mercé a un disc adesiu. S’enfonça dins lo cortèx de l'avet fins als teissuts conductors amb que assegura una eficaça connexion per liurar una partida de la saba de sa victima. Lo vest lèva subretot de l’aiga e de sals minerals perqu'es una planta clorofiliana.
.builders
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
.ninja
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Estats Confederats d'America
thumb|right|Extension teorica deis Estats confederats d'America en 1861.
Leis Estats Confederats d'America èran un estat independent format per leis Estats estatsunidencs que faguèron secession de 1861 a 1865. Existiguèt de 1861 a 1865 e foguèt finalament tornarmai integrat dins leis Estats Units d'America a la fin de la Guèrra Civila Americana.
.house
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Freisheda
Freisheda (Fréchède en francés) qu'ei ua comuna gascona d'Astarac situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Autes vilatges o quartièrs : Los Bernishans, Lo Gròs, Mòlos. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [fré'chédo] o [fré'chéro] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : Fraysheeda en 1313, De Frexaneda, en latin, en 1342, Frechede (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).
Segon Dauzat, Freisheda que vien deu latin fraxinum, « hrèisho », dab lo sufixe collectiu -eta.
Segon Miquèu Grosclaude, aqueth collectiu qu'ei probablament derivat dirèctament d'un mot fraxineta (format sus fraxinum e sufixe collectiu -eta) deu latin vulgar, meilèu que non pas d'ua formacion gascona [donc mei tardiva] a partir deu nom de l'arbo hrèisho. Qu'èra un lòc on i avèva hrèishos.
.training
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Recques-sur-Course
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saint-Sigismond (Maine e Léger)
Saint-Sigismond es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger.
Geografia
La municipalitat a situat en lo Segréen.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
.international
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
.codes
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Quiron (asteroïde)
thumb|right|[[Fotografia de Quiron presa per lo telescòpi espaciau Hubble.]]
Quiron (nom complèt : (2060) Quiron ò 95P/Quiron; simbòl astrologic: ) es un asteroïde cometari de tipe centaure qu'orbita a l'entorn dau Soleu entre Saturne e Uranus. Descubèrt en 1977, es lo premier objècte conegut de la classa dei centaures, un ensemble d'asteroïdes que presentan de caracteristicas pròprias ai cometas. Per aquela rason, Quiron es probablament un còrs de la cencha de Kuiper arribat i a quauquei miliers d'ans dins lei regions intèrnas dau Sistèma Solara.
Istòria
Quiron foguèt descubèrt lo 18 d'octòbre de 1977 per l'astronòm estatsunidenc Charles T. Kowal gràcias au telescòpi de 1,2 m de l'observatòri dau Mont Palomar. Dins aquò, èra estat fotografiat per lo premier còp lo 24 d'abriu de 1895 e aparéis sus plusors clichats ancians. Sa natura precisa foguèt pas ben compresa. A l'epòca, èra l'asteroïde pus luechenc conegut e Kowal suggeriguèt que l'objècte poguèsse èsser una cometa. Aquò explica l'origina dau nom Quiron, atribuït en 1978, per exprimir la possibla natura dobla asteroïde/cometa en remandant a la dualitat òme/cavau dau centaure Quiron.
Dempuei sa descubèrta, Quiron a marcat l'actualitat de l'astronomia en causa de son comportament particular. En 1988-1989, foguèron observadas una aumentacion sobda de sa luminositat e l'emission d'una coa e d'una cabeladura. Pasmens, amb un diamètre de mai de 150 km, èra pas possible d'assimilar Quiron a una cometa. Foguèt donc creada la categoria dei centaures per descriure aqueu tipe d'objècte. L'autre eveniment important aguèt luòc en 2015 amb la descubèrta d'un sistèma d'anèus. D'efiech, après la descubèrta d'un sistèma d'anèus a l'entorn de l'asteroïde cometari Cariclo en 2014, una còla menada per José Luis Ortiz estudièt Quiron per assair de trobar una estructura similara.
Caracteristicas
Coma totei lei centaures, Quiron es un objècte mau conegut. Es esferic mai lei variacions de sa luminositat empedisson un calcul precís de son diamètre qu'es estimat entre 166 e 271 km. Son espèctre es similar ais asteroïdes de tipe carbonat ò au nuclèu de la cometa de Halley. Sa composicion es desconeguda mai de mesuras realizadas sus la coa cometària an mostrat la preséncia de compausats carbonats e azotats (monoxid de carbòni, cianurs). Au ritme actuau d'emission, es possible que la màger part de Quiron siegue vaporizada dins quauquei milions d'ans.
Lo sistèma d'anèus de Quiron auriá un diamètre d'environ 324 km. Auriá un ròtle dins lei variacions de luminositat de l'asteroïde car son angle d'enclinason rebat mai ò mens de lutz vèrs la Tèrra. Son origina es pas coneguda.
Orbita
Quiron a una orbita pron circulara qu'es descentrada a respècte dau Soleu. Son perièli es situat a 8,53 ua, es a dire a l'interior de l'orbita de Saturne. En revènge, son afèli se tròba a 18,87 ua, en delà de l'orbita d'Uranus. Es pauc clinada (6,9°) e es una resonància 2:1 existís benlèu amb Saturne. Segon lei calculs actuaus, Quiron deu ocupar aquela trajectòria dempuei solament 2,000 ans. A tèrme mejan, dins aperaquí 10,000 ans, deuriá venir una cometa de periòde cort en causa de l'influéncia gravitacionala de Saturne.
Observacion e exploracion
Quiron es un objècte de magnitud aparenta situada entre 14,9 e 18,93. Son observacion es donc malaisada e existís pas de fotografias detalhadas de sa superficia. Una mission d'estudi estatsunidenca es en cors d'estudi per la NASA dins l'encastre dei programas New Frontiers program ò Flagship missions.
.onl
(abreviacion de l'anglés online, en linha) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Verargas
Verargas o Verargues (en francés Vérargues) es una anciana comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. Lo 1èr de genièr de 2019 fusionèt amb Sant Cristòu dins la comuna novèla de Sant Cristòu e Verargas que ne venguèt comuna delegada.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion seriá [ve'rarge] (Ernèst Negre, Revue internationale d'Onomastique, XVII, p. 23). Las fòrmas ancianas son : ecclesiam S. Agathe ad Veiranecas en 1097-1103, de Veyranicis, sense data [sègle XII ?] e en 1295, de Vayrenicis en 1295, S. Andree de Veyranicis en 1303, Bartholomeus de Veyranicis en 1383, de Veyranicis en 1392, 1529, S. Andreae de Veranicis en 1536, de Berannicis en 1550, Veirarga en 1626, Vairargue en 1636, Vezargue en 1740-60, Verargues en 1740-60, 1770-71 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat e Rostaing, Verargas ven del nom latin d'òme Varius, amb lo doble sufixe -anicum ; segon Hamlin, Verargas ven dau gentilici latin Verius, amb lo sufixe -anicis. Per de rasons foneticas, lo sufixe -anicis emplegat sistematicament per Hamlin permet pas de menar a -argues; lo cal remplaçar per lo sufixe -anicos segon Joan Pèire Chambon. Verargas èra una proprietat galloromana.
Étables-sur-Mer
Establ en galò; Staol en breton ( Étables-sur-Mer en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Geografia
Étables-Sus-Mar fa partida del littoral de la Còsta del Goëlo, entre Binic e Sant-Quay-Portrieux. Una localizacion mai generala situa Étables-sus-Mar dintre Sant-Brieuc e Paimpol.
Tres plajas existisson a Étables-sus-Mar : la plaja de las Godelins, la plaja del Molin e la plaja de l'Anatz Chaperon.
Étables-sur-Mer fait partie du littoral de la Côte du Goëlo, entre Binic et Saint-Quay-Portrieux. Une localisation plus générale situe Étables-sur-Mer entre Saint-Brieuc et Paimpol.
Trois plages existent à Étables-sur-Mer : la plage des Godelins, la plage du Moulin et la plage du Vau Chaperon.
Istòria
Étables-Sus-Mar existís coma parròquia dempuèi 1202. Depen Del Abbaye de Beauport dintratz 1202 e la Revolucion francesa. Ven una municipalité l'an 1790.
Étables-Sus-Mar se trucava antany Étables-las-Tutas, en referéncia a las divèrsas tutas #que se pòt trobar en lo granit en près de mar.
Étables-sur-Mer existe comme paroisse depuis 1202. Elle dépend de l'Abbaye de Beauport entre 1202 et la Révolution française. Elle devient une municipalité en 1790.
Étables-sur-Mer s'appelait autrefois Étables-les-Grottes, en référence aux diverses grottes que l'on peut trouver dans le granit en bord de mer.
Gunnar Nordström
Gunnar Nordström (12 de març de 1881, Helsingfors - 24 de decembre de 1923, Helsinki) es un fisician finlandés de la premiera partida dau sègle XX. Es de còps subrenomat « l'Einstein finlandés ».
Foguèt famós per son desvolopament d'una teoria de la gravitacion concurrenta de la relativitat generala d'Albert Einstein (1879-1955). Prepausat en 1915, son modèl foguèt lo premier que veguèt l'introduccion d'una dimension suplementària per definir un espaci de cinc dimensions. Aquò permetiá de coblar la gravitat e l'electromagnetisme. Pasmens, sa teoria mau capitèt de preveire la corbadura de l'espaci temps, observada experimentalament en 1919, çò qu'entraïnèt son abandon.
Per la seguida, Nordström participèt au desvolopament dei matematicas necessaris ai calculs relativistas. En particular, establiguèt una teoria escalara qu'èra totjorn utilizada, au començament dau sègle XXI, per l'introduccion pedagogica a la relativitat generala. Estudièt tanben lei traucs negres e participèt a l'elaboracion d'un certan tipe de trauc negre que son d'ara endavant dichs traucs negres de Reissner-Nordström.
.education
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
.glass
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Batalha d'Anklam
La batalha d'Anklam foguèt una batalha dei guèrras napoleonencas que se debanèt lo 16 d'abriu de 1807. Opausèt França a Suècia e s'acabèt per una victòria francesa sus la garnison de Stralsund.
.farm
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Voissay
Voissay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Premiera batalha deis Arapiles
La premiera batalha deis Arapiles foguèt una batalha dei guèrras napoleonencas que se debanèt lo 22 de julhèt de 1812. Opausèt leis armadas britanicas e portuguesas de Wellington d'un caire e l'armada francesa dirigida per Marmont d'autra part. S'acabèt per una desfacha francesa importanta ambé la pèrda de tretze mil òmes còntra sièis mil per lei coalizats. En consequéncia, lei Francés deguèron se retirar vèrs Madrid e abandonar lo sud d'Espanha.
Batalha d'Amstetten
La Batalha d'Amstetten foguèt una batalha dei guèrras napoleonencas que se debanèt lo 5 d'octòbre de 1805. Opausèt França d'un caire a Russia e Àustria d'autre caire. Lei soudats rus e austrians opausèron una resisténcia acarnada ai tropas francesas mai deguèron finalament se retirar dau prat batalhier. A la fin dau combat, lei pèrdas francesas èran d'aperaquí un milièr d'òmes còntra dos mil per lei coalizats.
Avricourt (Oise)
Avricourt  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Oise de la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Fontaine-sous-Montdidier
Fontainne-dsou-Montdidji en picard (Fontaine-sous-Montdidier en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
.ceo
(abreviacion de l'anglés Chief Executive Officer, president e director general) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Saint-Sulpice (Maine e Léger)
Saint-Sulpice es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Labelle
Aquesta pagina conten las paginas d'homonimia de Labelle, LaBelle e La Belle.
Patronim
Labelle es un nom de familha portat per :
Toponim
Labelle o LaBelle es un nom de luòc portat per :
Batalha d'Astorga
La batalha d'Astorga foguèt una batalha dei guèrras napoleonencas que se debanèt lo 2 de genier de 1809. Opausèt una fòrça francesa dirigida per Soult a un còrs anglés cargat d'alentir la perseguida francesa après la revirada dau desbarcament britanic de La Coronha.
Batalha d'Allenstein
La batalha d'Allenstein foguèt una batalha dei guèrras napoleonencas que se debanèt lo 3 de febrièr de 1807. Opausèt l'armada francesa comandada per Napoleon I a l'armada russa dirigida per Benningsen. Aqueu darrier teniá l'avantatge de conóisser lo plan francés gràcias a son intercepcion per de cavaliers. Poguèt donc resistir ais assauts francés e quitar lo prat batalhier sensa pèrdas importantas.
.institute
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Chasteu de Montberol
La construccion dau prumier chasteu de Montberol, dins lo País d'Òrta e Tardoira, en Charanta Occitana, remonta au segle XI. Son primitiu donjon rectangular fuguet rasat sos Charles VII.
Lo chasteu actuau, tanben conegut coma lo Chasteu Vielh, fuguet bastit vers 1480, pauc aprep la Guerra de Cent Ans, sos l'autoritat de Marjarida de Rohan, comtessa d'Engoleime. Fuguet construch emb de las peiras de l'anciana fortalesa feudala e integrat dins la ciutat enrodada de barris. Subsistís la torrela poligonala, que conten un eschalier en espirala. Las doas chaminèias pintadas, situadas dins la prumiera feniera, datan dau segle XVII. Venguet en 1985.
.immobilien
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 2 de genièr de 2014.
.solar
es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de decembre de 2013.
Batalha d'Auerstadt
La batalha d'Auerstadt foguèt una batalha dei guèrras napoleonencas que se debanèt lo 14 d'octòbre de 1806 simultanèament a la batalha d'Iena. Opausèt una armada francesa de 30,000 òmes dirigida per Davout a una armada prussiana de 60,000 òmes comandada per lo rèi Frederic Guilhèm III de Prússia e lo generau Brunswick. Leis assauts prussians foguèron blocats puei replegats per lei Francés. La perseguida e la retirada dau prat batalhier s'acabèron en desastre per lei Prussians.
Batalha d'Austerlitz
La batalha d'Austerlitz foguèt una batalha dei guèrras napoloeonencas que se debanèt lo 2 de decembre de 1805. Opausèt una armada francesa de 75,000 òmes dirigidas per Napoleon I a una armada coalizada russa e austriana de 90,000. S'acabèt per una victòria resclantissenta dei Francés que perdiguèron 8,000 òmes còntra mai de 30,000 e entraïnèt la signatura d'un armistici entre París e Viena lo 4 de decembre.
Segonda batalha deis Arapiles
La Segonda batalha deis Arapiles foguèt una batalha dei guèrras napoleonencas que se debanèt lo 13 de novembre de 1812. Après la desfacha de la premiera batalha deis Arapiles lo 22 d'octòbre de 1812, Napoleon I ordonèt ai fòrças francesas d'organizar una còntra-ofensiva còntra lei fòrças britanica e portuguesa presentas dins leis Arapiles. Pus nombrós, lei Francés mau capitèron d'anientar Wellington en causa d'una chavana que bloquèt lei movements francés.
Vèndres
Vèndres (Vendres en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : portum quae Narbo ad Veneris nutrit al sègle IV (Ausòni), villa Veneris, en 991, via de Veneris, abans 1100, castello... in terminio de Veneris cap a 1140, in terminio de Veneris en 1147, parrochia S. Stephani de Venres; terminio de Venres en 1210, camino Veneris en 1219, parrochia de Venres en 1230, Venres en 1262,  in loco regio de Venere en 1378, de Venere en 1323, al sègle XVI e en 1636, Vendres en 1571, 1613, 1622, 1643, 1708, 1740-1760, 1771-72 (mapa de Cassini).
Lo nom de Vèndres es tirat del nom de la divessa Vènus e garda lo remembre d'un luòc de culte galloroman, d'un temple dedicat a la deessa.
Santa Fe (vila d'Argentina)
thumb|right|250px|Vila de Santa Fe La vila de Santa Fe (Santa Fe de la Vera Cruz) qu'ei la capitau de la província de Santa Fe, en Argentina.
Triqueville
Triqueville en normand (Triqueville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Santa Fe (vila d'Argentina)
Santa Fe qu'ei situada a 468 km de Buenos Aires. Sa superfícia qu'ei de 268 km² e sa populacion estimada de 415,345 abitants en 2010.
Velogny
Velogny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Triqueville
Geografia
Triqueville Aperten al costat de Pont-Audemer e al arrondissement de Bernay.
La siá superficie es de pauc près de 9,5 km² e la siá altitud mièja d'aperaquí 60 m.
Sa superficie est d'à peu près 9,5 km² et son altitude moyenne d'environ 60 m.