cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aruba
Aruba es una illa de la mar Cariba, qu'aperten a las pichonas Antilhas e situada en fàcia de las còstas de Veneçuela. Aruba forma un estat del Reialme dels Païses Basses.
Istòria
Los espanhòls colonizèron Aruba en 1498 per un periòde gaireben d'un sègle. L'illa foguèt conquistada pels neerlandeses de la Companhiá Neerlandesa de las Índias Occidentalas en 1636. La Companhiá mantenguèt lo sieu contraròtle, per gaireben dos sègles. En 1805, durant las Guèrras Napoleonencas, los angleses mantenguèron brèvament lo contraròtle de l'illa fins a 1816, quand tornèt als Païses Basses.
Durant lo sègle XIX i aguèt una fèbre de l'aur, e mercé a la prosperitat que se'n seguèt, la dobertura d'una rafinariá de petròli de la Standard Oil en 1924, la pus granda del mond pel sieu temps.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, l'illa foguèt una font importanta pel provesiment de combustible de las fòrças aligadas qu'operavan en Euròpa. Las que forabandiguèron del sieu pòrt los sosmarins de l'Alemanha Nazi.
Lo 1èr de genièr de 1986, l'illa obtenguèt un estatut d'autonomia al dintre del Reialme dels Païses Basses, çò que la desseparèt de la rèsta de las Antilhas Neerlandesas. Venguèt primièr ministre Henny Eman. Dempuèi aquesta data es un territòri non metropolitan dels Païses Basses, que ten sa Cambra Legislativa pròpria.
André Minvielle
vignette|André Minvielle e [[Rouen, en abriau 2016]] André Minvielle es un chantador occitan e francés, totparier percussionista e un daus mai pròches collaborators de Bernard Lubat. Eu chanta en occitan o en francés, e pratique çò que 'pela la vocalchimie, un boiraís de scat, de blues e de rap, qu'eu acompanha quauques còps de viela, de percussions e de bruchatges, d'un porta-votz o de 'na botelha de plastic.
André Minvielle nasquet en 1957 a Pau (Pirenèus Atlantics). Sos parents tenien un bar-restaurant a Pau dins la ruá des Orphelines, baptisat La Mugue.
Cheyssieu
Cheyssieu es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Dictatura
thumb|right|[[Fotografia de Benito Mussolini e d'Adolf Hitler, dos dictators majors dau sègle XX.]]
Una dictatura es un sistèma politic ont un individú ò un grop d'individús detènon totei lei poders d'un biais absolut e sensa lèis ò institucions per lei limitar. Aquò es sovent acompanhat per de suspensions de libertats ò de drechs fondamentaus, la repression deis opausants, lo contraròtle complèt deis institucions judiciàrias, la militarizacion dau regim e la difusion d'una propaganda activa. Pasmens, i a ges de definicion consensualas car la natura dei regims dictatoriaus es variada e lei dictators pòdon se fondar sus de programas ò de tradicions politics divèrs (nacionalisme, comunisme, capitalisme... etc.).
Cheyssieu
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Dictatura
La dictatura romana
Durant l'Antiquitat, la dictatura èra una magistratura excepcionala de la Republica Romana. Lo dictator recebiá lei plens poders per una durada maximala de sièis mes. Sa designacion èra facha per un cònsol après un vòte dau Senat. Instituida en 501 avC, la foncion èra destinada a assegurar de missions civilas ò militaras dins un contèxte d'urgéncia. De dictators foguèron donc designats per faciar de situacions de crisi militara. Pasmens, i aguèt tanben de dictators per assegurar de ròtles institucionaus ò religiós coma la reünion dei comices ò la direccion d'una ceremònia. Lei nominacions foguèron ansin regularas entre lei sègles V e III avC. Puei, amb la demenicion dei menaçadas dirèctas còntra Roma, la dictatura venguèt desueta e i aguèt ges de dictator durant lo sègle II avC.
La magistratura foguèt restaurada en 82 avC au profiech de Sulla. Dins aquò, son ròtle foguèt definit per una lèi expeciala, la lex Valeria. Encarguèt Sulla de redigir lei lèis e d'organizar l'Estat. Son mandat aviá pas de limit temporau mai Sulla abdiquèt après sièis mes a la fin de sa mission. Puei, foguèt elegit cònsol.
Amb l'agravament dei guèrras civilas romanas, Juli Cesar foguèt tanben designat dictator. Sa premiera designacion se debanèt en 49 avC. Durèt solament 11 jorns e èra destinada a assegurar l'organizacion d'eleccions. En revènge, lei còps seguents, foguèt designat per un an (en 47 avC), per dètz ans (en 46 avC) e, finalament, a vida quauquei mes avans son assassinat en 44 avC. Après sa mòrt, Marc Antòni escafèt la foncion deis institucions romanas. L'Empèri la restabliguèt pas.
Lo cambiament de significacion
De l'Antiquitat a la fin dau sègle XVIII, la màger part deis Estats èran de monarquias absoludas onte lo sobeiran dispausava dei poders executiu, legislatiu e judiciari. Lo concèpte de « dictatura » au sens modèrne dau tèrme aviá donc generalament pas de sens per lei contemporanèus, compres dins lei regions onte de regims democratics ò republicans èran en plaça coma Grècia ò Roma. Existiá lo tèrme « tirania » per designar l'usurpacion illegitima dau poder per un individú mai totei lei tirans utilizavan pas la violéncia per gardar sa plaça. Pus tard, durant l'Edat Mejana, aquelei tèrmes foguèron pauc a pauc remplaçats per « despòta » e « despotat ».
Lo cambiament de sens dau mot dictatura aguèt luòc durant la Revolucion Francesa. D'efiech, durant aqueu periòde, lo tiran, lo dictator e lo despòta foguèron considerats coma una meteissa causa per lei revolucionaris. Aqueu sens s'impausèt lentament durant lo sègle XIX e la premiera partida dau sègle XX. Per exemple, dins son projècte de liberacion deis èssers umans, Karl Marx poguèt encara utilizar lo tèrme dictatura dins un sens pròche d'aqueu de la Roma antica. De son caire, en Paraguai, José Gaspar Rodríguez de Francia foguèt nomat « Dictator Suprèm » per lo Congrès en 1814.
La data precisa de l'acabament dau procès es desconeguda e sembla de variar segon lei tendàncias politicas. Pasmens, sembla acabat en 1945 e lo Tresen Reich venguèt l'arquetipe de la dictatura modèrna. En revènge, de controvèrsias demòran regardant lei regims d'integrar dins l'ensemble dei dictaturas. Per exemple, durant la Guèrra Freja, lei dos camps s'acusavan mutualament de dictatura.
Generalitats
Lo concèpte de dictatura demòra una sistèma politic mau definit. Pasmens, plusors critèris fan consensus ò son pauc contestats. D'un biais generau, la nocion descriu un regim ont un individú unic (ò per un grop reduch) detèn un poder absolut e utiliza de mejans violents e arbitraris per o conservar. De critèris pus fins pòdon èsser tirats d'aquela definicion : La presa dau poder per lo dictator es generalament violenta (guèrra civila, còp d'Estat...). Pasmens, i a d'excepcions e de dictators son arribats au poder après un succès electorau (Adolf Hitler, António de Oliveira Salazar...) ò dins lo quadre d'una succession entre dos dictators (Corèa dau Nòrd...).
Trachs generaus dei dictaturas
En causa de sa dependéncia a l'individú ò au grop que detèn lo poder, lei dictaturas presentan de trachs variables segon l'ideologia utilizada per fondar lo regim. Lei pus frequents son :
Teorias nacionalistas
Lei teorias basadas sus lo nacionalisme son fòrça variadas en causa de la multiplicitat dei concèptes de nacion. Lo ponch pus comun es la volontat de defendre la nacion còntra un perilh important. Pasmens, la definicion d'aqueu perilh varia fòrça. Es generalament una menaça còntra la puretat ò lei tradicions dau pòble dins lei dictaturas fondadas sus un nacionalisme raciau. Per exemple, lo nazisme alemand voliá restaurar la grandor de la « raça alemanda » e la protegir còntra lo « complòt judieu ». Durant la Guèrra Freja, l'anticomunisme foguèt una valor centrala de mai d'una dictatura militara sostenguda per leis Estats Units.
A l'autra extremitat de l'espèctre politic, lei regims basats sus d'idèas comunistas pòdon de còps fondar de teorias nacionalistas permetent de justificar lo mantenement d'una dictatura. Lo cas pus conegut es aqueu de la Corèa dau Nòrd. L'ideologia nacionalista, lo juche, i promòu un regim fòrça autoritari, sostengut per una propaganda intensa, per permetre lo desvolopament de l'economia dau país afin d'assegurar son independéncia dins un contèxte internacionau e istoric jujtat ostil. En teoria, l'aspècte dictatoriau dau juche es provisòri. Pasmens, dins lei fachs, una meteissa dinastia ocupa lo poder dempuei la creacion dau país.
Entre lei doas tendàncias, se tròban lei teorias a l'origina de l'establiment de dictaturas dins leis Estats eissits de la decolonizacion. D'efiech, dins aquelei país, foguèt sovent mes en plaça de regims de partit unic. L'objectiu èra de crear un crusòu permetent de mesclar lei diferents pòbles installats dins un país donat per i formar un elèit novèu. Segon aquela concepcion, la dictatura èra donc egalament una fasa provisòria. Dins aquò, aquelei partits foguèron pas capables de gerir lei tensions intèrnas e se transformèron rapidament en otís au servici d'un dictator sostengut per un elèit reduch, sovent lei fòrças armadas, qu'organizan l'esplecha dei ressorsas localas per son profiech.
Teoria marxista
Lo marxisme prevetz una fasa de dictatura durant lo periòde de transicion entre la revolucion e l'abolicion de l'Estat. Dicha dictatura dau proletariat, es mau definida mai dèu permetre a la classa obriera de perseguir la destruccion deis estructuras que fondan lo poder de la borgesiá. En practica, lei regims comunistas dau sègle XX foguèron jamai en posicion d'acabar lo procès revolucionari e la dictatura, dirigida per un partit unic, venguèt permanenta.
La consequéncia principala d'aquela revirada foguèt la formacion d'una classa novèla constituïda dei quadres dau partit. Detenent lo poder politic, s'installèt a la cima de la societat e i remplacèt en partida la borgesiá de la societat capitalista. D'autra part, l'idèa de dictatura destinada a perseguir la lucha revolucionària foguèt la justificacion d'una repression fòrça violenta còntra totei leis opausants. En URSS, aquelei contradiccions entraïnèron finalament l'afondrament dau sistèma comunista. En revènge, en China, lo partit a menat un ensemble de reformas per integrar d'elements capitalistas dins son programa. Pasmens, aqueu darrier es desenant mai capitalista e nacionalista que comunista.
Teoria constitucionala
Dins lei regims democratics, existís generalament de mesuras d'excepcion que son destinadas a assegurar la proteccion deis interès fondamentaus de l'Estat dins una situacion de crisi grèva. Lei pus conegudas son l'estat d'urgéncia e l'estat de sètge. Permèton de susprendre certanei libertats e drechs fondamentaus e de donar mai de poders au govèrn. Dins lei situacions pus criticas, permèton de fisar lei plens poders a un individú. Pasmens, a la fin dau periòde auguent justificat l'adopcion de mesuras excepcionalas, lo retorn au cors normau deis institucions es pas totjorn assegurat. De mai, certanei dictaturas destorban aqueu sistèma per legitimar son autoritarisme.
Han Seung-soo
Han Seung-soo, economista, diplomata e òme politic n. 1936, foguèt primièr ministre de la Corèa del Sud entre 2008 e 2009.
.pa
.pa es lo nom de domeni d'Internet per Panamà.
Referéncias
Toppdomän
Lengas tarokoïdas
Las lengas tarokoïdas, parladas en Nigèria, constituisson un grop de las lengas planòl, que fan partida de las lengas nigèrocongolesas.
Classificacion
La classificacion del tarokoïd es :
Puègdanièl
Puègdanièl (Puydaniel en francés) es una comuna lengadociana istoricament, benlèu gascona lingüisticament, situada dins le departament de la Nauta Garona e de la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Puègdanièl se situa a 30 km al Sud de Tolosa, dins son airal urban e a 15 km al Sud-Èst de Murèth. Es un pichon vilatge de prèp de 400 abitants que domina la val d'Arièja, a 230 m d'altitud, sul tèrme de la primièra laissa que susplomba la plana alluviala. Los ostals s'implantan uèi alentorn, sul planòl de la laissa, la costièra o la planura d'Arièja qu'es a prèp de 185 m d'altitud. La pichona rota departamentala Saverdun-Murèth seguís lo bòrd inferior de la laissa; la circulacion i es plan importanta. Pasmens, la partida del vilatge situada sul planòl gausís de calme e d'una bèla exposicion. Lo territòri de la comuna s'espandís doncas a l'encòp sus la planura d'Arièja e sus las costièras del Volvèstre doncas lo relèu compòrta una partida plana (laissa) e una granda partida penjada, sovent cobèrta de bosques ont lo garric domina.
Istòria
L'origina del nom del vilatge ven del sègle X ont un abat de Lesat nomenat Daniel n'èra lo possessor. A l'Edat Mejana, sul territòri del vilatge i aviá tres glèisas e una capèla del camps bastida sul pichon relèu dich "La Mòta". Al sègle XV, Puègdanièl èra de l'ostal del Montauts, al sègle XVII e XVIII, a la familha Brettes de Turin. La parròquia èra dependenta de la diocèsi de Rius. La glèisa parroquiala de Sant Blasi, (Monument istoric), amb un campanar-mur bordat de doas torretas agudas ne fasiá un pòrt majestuós. Coma fòrça glèisas de la region, foguèt destruida pendent las guèrras de religion e tornèt èsser bastida al sègle XVII. Demòran de l'epòca lo mèstre altar, un retable de fusta ornat e una campana.
Pendent l'Ancian Regime, Puègdanièl èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Rius e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Blasi. En 1790, Puègdanièl èra del canton de Saint-Sulpice-Lezadois (Sent Somplesi), en l'an VIII del canton d'Autariba.
Economia
Puègdanièl que l'economia es subretot basada sus l'agricultura, i a una bèla escòla bordada per un espaci de jòcs amb terren de tennis e una granda sala de las fèstas, de camins d'excurcion.
Espasa
Una espasa (var. espada ) es una arma blanca compausada au mens d'una lama e d'una ponhada. Permet de picar un adversari amb lo talhant de la lama ò de lo traforar amb la poncha. Apareguda probablament vèrs la fin dau milleni III avC, foguèt tornada inventar mai d'un còp d'un biais independent e venguèt una arma fòrça utilizada fins a la generalizacion d'armas de fuòc eficaças dins lo corrent dau sègle XIX. Pasmens, en despiech de sa disparicion dins leis armadas modèrnas, demorèt utilizada dins la practica de l'escrima esportiva. De mai, es totjorn un objècte de prestigi ò de comandament dins divèrseis institucions coma lei fòrças militaras e certaneis academias scientificas ò literàrias.
Aparicion e Edat dau Bronze
Lei premiereis espasas identificadas per lei recèrcas arqueologicas foguèron fabricadas en Mesopotamia vèrs la fin dau milleni IV avC. Lei pus ancianas datan de 3300 avC e foguèron trobadas dins lei roïnas de Milid en Turquia. Pasmens, semblan puslèu a de dagas lòngas e non a d'espasas vertadieras car lei lamas d'una longor superiora a 60 cm demorèron raras fins a la fin de l'Edat dau Bronze. La rason èra l'utilizacion de coire, un metau fòrça maleable. L'adopcion dau bronze permetèt de renfòrçar lei lamas mai aquel aliatge èra totjorn tròp fragils per autorizar la fabricacion d'armas lòngas.
Après Mesopotamia, l'espasa se difusèt en Africa, en Euròpa e en Asia. Aquò favorizèt l'aparicion de perfeccionaments variats que permetèron l'aparicion dei premiers modèls vertadiers. En particular, foguèt eficaça una concepcion amb una lama triangulara que permetiá de renfòrçar sa basa. Regardant la metallurgia, de progrès importants foguèron realizats amb una demenicion de la concentracion d'estam dins leis aliatges de bronze. Aquò permetèt d'aumentar la resisténcia dei lamas e de concebre d'armas permetent de traforar d'estòc ò de copar un advèrsari dau talhant.
Gràcias a aquelei melhoraments, l'espasa venguèt una arma pus aisada de produrre. Ansin, se demorèt generalament una arma portada per l'elèit guerrier, l'armada egipciana aguèt la capacitat d'equipar d'unitats complètas amb d'espasas.
Edat dau Fèrre
L'utilizacion dau fèrre se desvolopèt a partir dau sègle XIII avC en causa de la demenicion progressiva dei ressorsas necessàrias per produrre de bronze. Lei civilizacions itita, egipiciana e protocèlta de Hallstatt foguèron probablament lei premierei qu'adoptèron l'usatges d'espasas de fèrre. La forma e l'utilizacion d'aqueleis espasas èran similaras a aquelei de la fin de l'Edat dau Bronze. Pasmens, venguèron pus aisadas de forjar en quantitat importanta. Ansin, l'equipament d'unitats de soudats amb d'espasa se desvolopèt en fòra d'Egipte.
Antiquitat Grèga e Romana
Au sègle VI avC, au començament dau periòde de la Grècia Classica, l'utilizacion d'espasas èra venguda frequenta en Euròpa, en Africa e en Asia. Apareguèron de modèls de longors e d'espessors variadas. Entre lei pus famós, se pòu citar lo gladius roman que foguèt l'arma de predileccion dei legionaris. D'una longor situada entre 60 e 90 cm, permetiá de combatre d'un biais eficaç au còrs a còrs e foguèt a l'origina de victòrias romanas majoras coma lei combats de Cinoscèfales e de Pidna còntra la falanja macedoniana equipada de lanças lòngas.
En parallèl, lo primat de l'espasa dins l'armada romana entraïnèt son utilizacion coma arma de prestigi reservada a un elèit. Fenomèn present dins d'autrei regions coma Pèrsia e Índia, aguèt una importància particulara dins l'espaci roman onte l'espasa venguèt l'arma utilizada per leis execucions de membres de l'aristocracia e, pus generalament, un simbòl de poder.
Antiquitat chinesa
En China, apareguèron d'espasas d'acier a la fin dau periòde dei Zhou Occidentaus (sègles XI-VIII avC). Pasmens, son usatge demorèt rar fins au sègle III avC. Dos tipes principaus existián amb de lamas de talhant simple ò doble. Lo pus conegut foguèt lo zhanmadao, concebut durant l'èra Song, que permetiá de luchar còntra leis unitats de cavalariá enemiga. Lo dao, sabre robust permetent d'atacar de talha e d'estoc, foguèt tanben una arma populara tant au sen de la cavalariá que de l'infantariá. Èra probablament originari de l'estèpa.
Euròpa e Orient Mejan
Pendent l'Edat Mejana, la tecnologia de fabricacion deis espasas realizèt de progrès fòrça importants en Euròpa e en Orient Mejan. I venguèt ansin una arma ofensiva comuna. En metallurgia, la qualitat de l'acier se melhorèt gràcias ai perfeccionaments dei fornèus. L'acier de Damasc – en realitat aparegut en Índia au sègle IV avC – es lo pus famós d'aqueleis aciers gràcias a sa resisténcia, a sei motius moerats e l'impossibilita per leis Europèus de lo reprodurre. Un autre progrès important foguèt l'aumentacion de la produccion de metau qu'autorizèt la produccion de mai d'armas. Ansin, tre l'èra dei Vikings, lei modèls d'espasas comencèron d'èsser estandardizats.
La forma generala de la spatha demorèt populara e dictèt lòngtemps l'estructura dei modèls. Dins aquò, d'aspècts novèus foguèron pauc a pauc integrats coma lei lamas corbadas permetent d'aumentar la poissança de la tòca (sègle IX), la garda permetent de protegir la man dau combatent (sègle XI) ò l'aparicion deis espasas bastardas autorizant una utilizacion amb una ò doas mans segon lei besonhs (sègle XIV). D'autra part, vèrs la fin dau periòde medievau, lo perfeccionament deis armaduras necessitèt la concepcion d'espasas lòngas e robusta permetent de pertusar lo blindatge portat per lei chivaliers.
Èst d'Asia
En Asia Orientala, l'avançada de la metallurgia de l'acier permetèt tanben de forjar d'espasas novèlas e pus eficaças. Lei modèls s'utilizant d'una man venguèron pus popularas e l'usatge de l'espasa se difusèt en Corèa e en Japon. La premiera region venguèt rapidament reputada per la qualitat de seis armas gràcias a son mestritge de la siderurgia. Ansin, lei soudats coreans foguèron pauc a pauc equipats d'espasas. En Japon, l'arma venguèt un simbòl de la classa dominanta e un nombre fòrça important de modèls diferents i foguèron inventats. Lo pus famós es lo katana, un sabre de mai de 60 cm, qu'èra l'arma caracteristica dei samorais. Se pòu tanben citar lo wakizashi, d'una longor compresa entre 30 e 60 cm, que podiá èsser portat per lei marchands.
Sud e Sud-Èst d'Asia
Dins lo Sud e lo Sud-Èst Asiatic, l'existéncia d'una metallurgia fòrça avançada e l'influéncia dei conquistaires musulmans entraïnèron l'aparicion d'una gròssa varietat d'espasas utilizadas tant que per la guèrra que per lo comèrci. D'efiech, una particularitat de la region foguèt sa produccion de lamas corbadas fòrça decoradas qu'èran vendudas coma articles comerciaus. Au nivèu militar, l'utilizacion d'espasas demorèt concurrenciada per aquela dei dagas e, d'un biais generau, lei modèls indigèns declinèron après l'arribada deis Europèus dins la region au profiech d'imitacions d'armas europèas produchas localament. Per exemple, foguèt lo cas dau firanji, una espasa d'origina portuguesa, que foguèt adoptada per l'Empèri Mogòl.
Vaucança
Vocança   o etimologicament Vaucança  (Vocance en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situaa dins lo departament d'Ardecha e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups.
Espasa
Lo desvolopament dei raspièras e dei sabres
A partir dau sègle XVI, l'aparicion deis armas de fuòc entraïnèt d'evolucions dins leis espasas que venguèron pus especializadas amb l'aparicion de la raspièra e de sei derivats e amb la multiplicacion dei sabres. La premiera apareguèt au sègle XV e demorèt fòrça utilizada fins a la fin dau sègle XVII. Èra una espasa lònga e fina amb una garda elaborada. Aviá una manobrabilitat importanta que permetèt lo desvolopament d'una escrima complèxa sota la direccion de mèstres d'arma. Evolucionèt vèrs de modèls pus leugiers principalament destinats au duèl e a la vida a la Cort.
Sus lei prats batalhiers onte la resisténcia es una qualitat indispensabla, se generalizèt pauc a pauc l'utilizacion de sabres. Dotats d'un talhant unic, aqueleis armas son generalament corbadas, çò que permet una tòca poderosa coma lo dusack dei guèrras ussitas. Foguèron fòrça frequents dins la marina, onte lo sabre d'abordatge èra tanben un otís dau marin, e dins la cavalariá. Un exemple famós d'aqueu tipe d'arma es lo iatagan, largament difusat dins l'Empèri Otoman e lei Balcans. Sa forma inspirèt lei baionetas dau sègle XIX.
Leis espasas mesoamericanas
Au sègle XVI, la conquista deis empèris mesoamericans per lei conquistadors espanhòus permetèron de descubrir lei modèls d'espasas presents dins aquelei regions. La pus coneguda es aquela utilizada per leis Astècs qu'es dicha macuahuitl. Èra una arma, reservada a l'elèit dei combatents, d'una longor d'aperaquí 70 cm compausada de lamas d'obsidiana assembladas sus un baston. Avián un talhant redobtable que laissava d'esclats dins lei bleçaduras. En revènge, èran fòrça fragilas e poguèron gaire rivalizar amb leis espasas europèas. Après destruccion dei lamas d'obsidiana, lo baston centrau podiá totjorn servir de barròt.
Einar Gerhardsen
Einar Gerhardsen (1897-1987) foguèt lo primièr ministre de Norvègia en tres ocasions: 1945-1951, 1955-1963, e 1963-1965.
Espasa
L'abandon de l'espasa sus lei prats batalhiers
A partir dau sègle XVIII, lei fusius e la baïoneta venguèron leis armas principalas de l'infantariá. La cavalariá resistiguèt mai a aquela evolucion car leis espasas e sabres i èran encara utils durant lei cargas. Pasmens, l'usatge d'armas de fuòc cortas (pistolet, mosqueton...) s'impausèt pauc a pauc e, sus lo prat batalhier, l'espasa se transformèt en arma segondària destinada a la defensa raprochada. En revènge, durant lei guèrras colonialas, se generalizèt l'adopcion de machetas que permetián ai tropas de progressar dins de vegetacions densas e de dispausar d'una arma blanca.
Romanin
Lo nom « romanin » vendriá del latin « ros marinus » (rosada de mar), o ben del grèc « rhops myrinos » (boisson aromatic) , o encara del latin « rhus marinus » (sumac de mar).
Espasa
L'abandon de l'espasa sus lei prats batalhiers
La Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) marquèt la fin d'aqueu periòde dins leis armadas pus modèrnas. D'efiech, pas adaptada a la guèrra de trencadas, l'espasa foguèt definitivament abandonada per lei fantassins au profiech de la baioneta ò dau cotèu de combat. Dins la cavalariá, la revolucion foguèt encara pus importanta amb l'aparicion dau carri de combat que son equipatge a pas besonh d'espasa. Leis autrei fòrças armadas imitèron aquela evolucion durant l'entre doas guèrras ò au començament de la Segonda Guèrra Mondiala quand suprimiguèron a son torn seis unitats de cavalariá montada.
Romanin
Descripcion
Lo romanin pòt aténher de naut, fins a  en òrt. Se reconéis en tota sason per sas fuèlhas persistentas sens peciòl, coriaças, fòrça mai longas que largas, al bòrds un pauc enrotlats, verd escur lusissentas sul dessús, blancassas en dejós. Lor odor, fòrça camfrada, remembra l'Encés.
Espasa
L'abandon de l'espasa sus lei prats batalhiers
Dins aquò, l'espasa demorèt un objècte de prestigi que venguèt pauc a pauc lo simbòl deis oficiers. Ansin, dins lei duèls dei sègles XIX e XX, lo pistolet remplacèt pas totalament l'espasa. De mai, l'espasa foguèt integrada a l'unifòrm de certaneis institucions culturala ò scientifica de premiera importància coma l'Academia Francesa. Enfin, plusors unitats militaras an gardat d'unifòrms de parada que comprènon una espasa ò un sabre.
Lo desvolopament de l'escrima esportiva
Dins mai d'una region, foguèron escrichs de tractats explicant coma manejar una espasa. En Euròpa, lei pus ancians semblan datar de l'aparicion dei premiers mèstres d'armas durant l'Edat Mejana. L'invencion de la raspièra foguèt un element decisiu dins lo desvolopament de l'escrima car aquela arma, fòrça manejabla, èra portabla amb de vèstits civius e permetiá una escrima de leser. Favorizèt tanben lo desvolopament dei duèls que necessitavan un bòn mestritge de l'arma. A partir dau sègle XV, entraïnèt donc una codificacion pus desvolopada de l'escrima. Aqueu trabalh recebèt de basas solidas en França au sègle XVII amb l'aparicion d'una pedagogia dedicada. Puei, dins lo corrent dau sègle XIX, l'escrima venguèt un espòrt, inicialament reservat a l'elèit, que foguèt inscrich ai Jòcs Olimpics Modèrnes tre sa premiera edicion. A l'ora d'ara, tres armas son utilizadas que son lo fleuret, l'espasa e lo sabre.
Romanin
Descripcion
La florison comença al mes de febrièr, a vegadas en genièr, e continua fins a abril mai. De varietats tornan florir un segond còp al començament de la devalada. La color de las flors, que se presentan en pinhat coma espiga, varia del blau clar al violet. Existís, mas es pro rar, la varietat de flors blancas R. officinalis albiflorus. Lor calici es pelut, de dents bordadas de blanc. Portant doas etaminas avent une pichona dent cap a la basa. La labra inferiora de la coròla es prigondament divisida. Coma per fòrça Lamiacèas, lo fruch es un tetraquèni. Aquel darnièr es de color bruna.
Espasa
La lama
La lama d'una espasa a una longor superiora a 30 cm e sei costats son plans. Sa forma e sa geometria an evolucionat dins lo corrent de l'Istòria mai sa basa es generalament renfòrçada e sa fin es mens espessa e pus amolada per permetre d'utilizar la poncha d'estoc. Tres categorias principalas d'espasas existisson, definidas segon lo tipe de lama : La seccion de la lama dòna tanben d'indicacions sus son utilizacion : D'un biais generau, lei còps d'estocs, que pòdon aisament agantar d'organs, son pus eficaç per eliminar un advèrsari que lei còps dau talhant. Pasmens, franc d'una tòca au còr ò au cervèu, la mòrt es pas instantanèa. Ansin, lo talhant foguèt sovent preferit car un còp ben portat es susceptible de tuar immediatament.
La garda
thumb|right|Garda, ponhada e pomèu d'una espasa de cor dau sègle XVIII.
Romanin
Reparticion geografic
Lo romanin es originari del Bacin Mediterranèu.
Se trapa subretot dins de terrens arids e solelhats, coma las garrigas, los maquisses e los clapàs. Ama pas la secada tròp importanta mas li sufís de l'umiditat del litoral, que l'origina possible del nom (« rosada del mar » en latin).
Espasa
La garda
La garda es lo dispositiu situat entre la lama e la ponhada. Son objectiu principau es de protegir la man de l'utilizaire mai certanei gardas pòdon tanben s'utilizar per l'ataca. Per aquò, integran de sistèmas coma de ponchas, çò que permet de pertusar un adversari, ò d'anèus permetent de blocar una lama e de menar una còntra-ataca rapidà d'estoc.
Romanin
Reparticion geografic
S'espandís entre lo nivèl del mer e, a vegada fins a  de naut.
Cultura
Lo romanin se cultiva dins un luòc solelhat, dins un sol calcari e que s'asseca plan. Malgrat qu'es una planta amant los climas cauds, supòrta las geladas se lo sòl garda pas l'umiditat. Idealament, deu aver un pH compres entre 6,5 e 7.
Una leugièra poda a la prima prèp sa florison a subretot per tòca de li conservar una forma armoniosa. Deu pas èsser podar fòrça; una branca de fusta mòrta sens uèlhs o fuèlhas formarà pas de nòus rams.
Espasa
La ponhada
La ponhada es lo prolongament de la lama. Un nombre fòrça variat de tipes diferents foguèt utilizat evolucionant de modèls de teissut ai modèls de fusta cubèrt de jaç de teissut o de decoracions. A l'ora d'ara, lei ponhadas son realizadas per s'adpatar a la man de l'utilizaire que pòu tenir unei tipes de ponhada a disposicion segon son tipe d'escrima.
Romanin
Cultura
Se multiplica aisiment a la prima o a la devalada per brocatge o malholatge; mai dificilament en estiu per plantolièrs perque la germinacion es lenta.
Lo romanin es plan resistent als nosibles. Patís del rhizoctòn brun en cas d'umiditat tròp importanta.
Espasa
Critèris e classificacions
Mai d'una classificacion deis espasas existisson. Regardan generalament un periòde istoric e un espaci geografic donats. Lei critèris de destriament dei modèls son variats coma l'utilizacion prevista de l'arma (fantassins dau prat batalhier, nobles de la Cort...), sei capacitats ofensivas (talhant, estoc, mixta), lo nombre de mans necessàrias per la manejar, lei tecnicas de fabricacion, lo nombre de talhants de la lama, sa longor, sa seccion e son estructura intèrna, la garda ò lo pomèu.
La classificacion pus coneguda es probablament aquela d'Oakeshott que depinta leis espasas europèa de la segonda mitat de l'Edat Mejana (sègles XI-XV). Lei classificacions japonesas, que destrian armas d'entraïnament e armas de guèrra, son tanben relativament famosas. Dònan una plaça importanta ai tecnicas de fòrja.
Glasi
Lo glasi es una espasa corta romana que foguèt fòrça utilizada per lei legionaris entre lo sègle III avC e lo sègle IV apC. Desvolopada a partir d'un modèl en usatge dins certanei celtibèrs d'Hispania, aviá una lama larga (4-7 cm) e corta (40-55 cm) amb dos talhants. Sus lo prat batalhier, lo glasi èra utilizat amb un bloquier larg e permetiá d'infligir de bleçaduras grèvas, sovent letalas.
Son eficacitat ne'n faguèt un simbòl de la fòrça e de la poissança. Dins la Bíblia, la paraula de Dieu es ansin simbolizada per un glasi dins l’Evangèli segon Matèu. En Occident, lo glasi es tanben un atribut frequent dei representacions de la justícia.
Spatha
La spatha es una espasa romana relativament lònga (75-100 cm) que foguèt empruntada ai Cèltas ò ai Germans. Foguèt utilizada au sen de l'Empèri entre lei sègles I e VI apC mai de versions derivadas èran encara en usatge au sen deis armadas vikingas au sègle X apC. Au sen dei legions, provesiguèt ai soudats una poissança superiora a aquela dau glasi e s'impausèt pauc a pauc entre lei tropas dei premierei linhas e dins leis unitats d'infantariá pesuca.
Romanin
Produccion mondiala
Lo romanin es fòrça cultivat en Espanha, Tunisia, Marròc, Itàlia, Occitània, Argeria e Portugal, subretot per n'extraire d'òli essencial. La produccion mondiala d'òli essencial de romanin atenh 200 a en 2005.
En Índia, la CIMAP (Central Institute of Medicinal and Aromatic Plants) introduguèt la produccion de romanin a la fin dels ans 1980, que se desvolopèt pendent los ans 1990. Aquela produccion se concentra al sud e a l'entorn de Bangalore.
Dafnís e Alcimadura
thumb|left| thumb|[[Joan Josèp Cassanea de Mondonvila per Quentin de la Tour]] Dafnís e Alcimadura, opèra en occitan escrivuda e compausada per Joan Josèp Cassanea de Mondonvila e interpretada peu purmèr còp davant la cort de Loís XV de França a Fontainebleau lo 24 d'octòbre de 1754.
Gaston III de Fois-Bearn
thumb|100px|Escut de Gaston Febus 150px|thumb|left|Estatua d'una representacion imaginària de Gaston Febus davant lo son [[castèth de Pau]] thumb|200px|right|[[Castèth de Montcada a Ortès, sede de la cort de Gaston Febus]] Gaston Febus (Ortès, lo 30 d'abriu de 1331 - lo 1 d'agost de 1391), que vadó Gaston III de Fois-Bearn, hilh de Gaston II de Fois-Bearn e d'Alienòr de Comenge ; qu'èra comte de Fois, vescomte (puish senhor sobeiran) de Bearn, de Marsan, de Gavardan, de Nebosan, de Lautrèc e d'Albigés, cosenhor d'Andòrra.
Romanin
Gastronomia
Los rams fuelhencs de romanin s'utilizan de preferéncia fresques, mas se pòdon conservar secats. Las flors an un gost pus doç e se consoman crudas, en plat o un dessèrt.
Los rams s'emplegan subretot coma condiment per infusion dins los fricòts, los civets, las sopas e las salsas.
Lo romanin es tanben utilizat per perfumar las brasucadas. Qualques rams son alara utilizats dins la marinada o un ram servís de pincèl. Es tanben possible de fumar la carn o lo peis.
Dafnís e Alcimadura
Istòria, interpretacions e criticas
Dafnís e Alcimadura que ho ua escaduda de las granas, interpretat durant mantuas annadas en un sarròt de vilas, de París a Montpelhièr en passant per Versalhas. Que ho tradusit, imitat, parodiat e criticat, çò qui balhè a l'occitan lo parat d'estar valorizat e laudat (per Grimm, per exemple e peu Mercure de France ).
Romanin
Gastronomia
Lo romanin s'utiliza en infusion per perfumar de dessèrts coma los flans, las crèmas o de confituras.
Perfumariá
L'utilizacion del romanin en perfumariá es fòrça anciana. Lo primièr perfum alcolic que se ne coneis l'existéncia es l'aiga d'Ongria, utilizat al sègle XVII e que poiriá datar del XIV, que lo romanin n'èra un dels principals compausants.
L’esséncia es obtenguda per la distillacion dels rams, puslèu que las flors perque contenon de borneòl, d'eucaliptòl de camfèn e de pinèn. Lo romanin dintra dins la composicion de parfums subretot masculins.
Gaston III de Fois-Bearn
Senhor bearnés, que s'i escadó entà obtiéner la reconeishença e lo respècte de l'independéncia de Bearn peus reis de França e d'Anglatèrra e que bastí un sistèma d'aliganças entà controlar los escambis economics enter los dus costats deus Pirenèus.
Aram
aram pòt designar:
Romanin
Agents actius
La planta conten mai d'un agents actius d'entre que:
Efèctes
Lo romanin foguèt longtemps utilizat empiricament en fitoterapia. Lo mèl de romanin, o « Mèl de Narbona » èra un dels multiples constituents de la teriaca de la farmacopèa maritima occidentala del sègle XVIII.
Los estudis modèrnes mòstran los efèctes del romanin sus diferentas partidas de l'organisme:
Riscs
L'òli essencial de romanin pòt provocar de convulsions e de crisis d’epilepsia.
Varietats
Se denombra mai de 150 varietats de romanin. Se diferencian per lor talha maximala (d'aperaquí dètz centimètres a dos mètres), lor portada (verticala o rebalant), la color de lors flors (violetas, blavas, blancas, rosas) e de lor fuèlhas, lor rusticitat...
Legendas
Segon una legenda, lo romanin èra a l'origina una planta de las flors blancas. Abans que nasquèt l'enfant Jèsus, Maria, auriá pausat sa capa de color blava sus un romanin plantat davant l’estable. La capa auriá colorat l'arbrilhon e atal, dempuèi, lo romanin florís en blau. Qualques uns veson dins aquela legenda una autra origina possibla al nom de Romanin a saber « Ròsa de Maria » (lo nom anglés es Rosemary).
Gaston III de Fois-Bearn
Vita
thumb|200px|left|Presa de [[Meaux per Febus e lo Capdau de Buch]] thumb|200px|[[Sagèth de Febus]] Que vadó comte de Fois e vescomte de Bearn en 1343 au parat de la mort deu son pair en crotzada a Sevilha. N'avèva pas sonque 12 ans e la soa mair qu'assegurè la regença en lo bèth presentar dens las vilas de Bearn entà i arrecéber l'aumenatge deus sons subjèctes. Qu'eretava alavetz d'un territòri hèit de tròç de possessions esbarriscladas e, en mei d'aquò, divididas enter ua vassalitat virada sia de cap au rei de França (çò qui èra lo cas de Fois) sia de cap au rei d'Anglatèrra (aquò qu'èra lo cas de las soas tèrras gascoas) ; tot aquò au medish moment qui començava la Guèrra de Cent Ans (en 1347).
Que sabó profieitar d'aquesta posicion en bèth desplegar talents diplomatics deus géncers ; en purmèras, quan lo rei de França e'u demandè lo son aumenatge, shens díser que non, qu'arresponó que Bearn n'èra pas devath la soa vassalitat, mes que'u s'ac calèva tornar presentar aquera demanda en e peu son país de Fois. Atau, en tot impausar la soa condicion, que deishava quauquarren a ganhar au rei de França (un miei aumenatge) e quauquarren a pèrder (aqueth miei aumenatge e lo risc de véder lo vescomte a passar deu costat anglés).
Per çò qui èra de la vassalitat bearnesa de cap a Anglatèrra, que sabó ganhar temps en purmèras en pretextant que non podèva pas arrecéber los messatgèrs deus Princi Negre, puish, quan non podó pas mei evitar de's presentar davant eth, qu'arreconegó la vassalitat de quauques uas de las soas possessions gascoas mes pas brica per Bearn, en tot acceptar, totun, de tornar sus aquesta posicion en cas qu'ua pròva de vassalitat passada e hosse portada. Au maugrat qu'aquò e hore lo cas arron, aqueth jòc diplomatic doble e tenut qu'assegurè la reconeishença de l'independència de Bearn, concretizat dens l'Acte d'Independéncia de Bearn, signat deu 25 de seteme de 1347. 150px|left|thumb|Marca Febus Me Fe suu [[castèth de Montanèr]] Aquesta pujada deu son poder, que contunhè dab los son hèits de guèrra : la soa victòria militara a Launac contra los Armanhacs lo 3 de deceme de 1362), la soa ajuda balhada aus Cavaèrs Teutonics (1356) e lo sauvament de la daufina de França a Meaux (1358).
thumb|200px|Febus dens ua illustracion deu son Libe de caça Maridat dab Agnès de Navarra lo 3 d'agost de 1349, que l'acacè de la soa cort l'endedia de la neishença deu lor hilh shens la deishar emportar arren en pretextant que n'avossen pas pagat la dòt. Que's cred qu'aquò ho a l'origina deu drama d'Ortès on Gaston Febus b'aucidè lo son hilh qui avèva ensajat de l'emposoar.
Saint-Trimoël
Sant-Rivoued en breton (Saint-Trimoël en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Gaston III de Fois-Bearn
Vita
Que's morí d'un còp de sang arron ua caça de l'ors a l'Espitau d'Orion (près de Sauvatèrra) lo 1 d'agost de 1391.
Espasa
Spatha
La spatha es subretot importanta en causa de son influéncia sus lo desvolopament deis espasas ulterioras que gardèron sa forma generala fins a la fin de l'Edat Mejana. De mai, etimologicament, foguèt a l'origina dau mot dins la màger part dei lengas latinas, compres l'occitan.
Joan de l'Ors
thumb|250px|Illustracion d'una version de Joan de l'Ors de la fin del sègle XIX Joan de l’Ors es un dels personatges legendaris mai coneguts dins Occitània tota. Son paire, un ors dels Pirenèus, aviá capturat una femna amb la qu’aguèt un dròlle: Joan de l’Ors. Gràcias a son paire l’enfant èra d’una fòrça colossala que li serviriá mai tard dins sas aventuras.
Espasa
Espasa bastarda
L'espasa bastarda foguèt a l'origina de plusors evolucions importantas que prefiguran leis espasas de la Renaissença coma la raspièra. Premier, èra sovent utilizada d'estoc car la rigiditat de sa lama li permetiá de pertusar lei placas d'acier deis armaduras. Autra evolucion de remarca, èra utilizat per parar leis atacas advèrsas, çò qu'entraïnèt l'abandon dau bloquier. Enfin, gràcias a sei qualitats, son usatge se generalizèt pauc a pauc a totei lei combatents.
Raspièra
La raspièra es una espasa amb una lama lònga (aperaquí 104 cm) e relativament fina (aperaquí 2,5 cm) que foguèt fòrça frequenta en Euròpa entre lei sègles XV e XVII. Sa garda conoguèt mai d'un desvolopament, çò que permetèt de melhorar la proteccion de la man e, de còps, de blocar la lama advèrsa permetent una còntra-ataca rapida. De mai, èra una arma fòrça polivalenta que podiá s'utilizar per l'aparat, per lo duèl e per lo combat.
La manobrabilitat fòrça importanta foguèt a l'origina de l'escrima modèrna. D'efiech, amb lei progrès continús deis armas de fuòc, la raspièra venguèt pauc a pauc inutila sus lo prat batalhier. Evolucionèt donc vèrs de modèls pus leugiers que venguèron leis espasas de Cort e de duèl dei sègles XVII e XVIII. Per la guèrra, foguèt remplaçada per de modèls pus robusts coma l'espasa valona ò lei sabres caracteristics dau sègle XVIII.
Sabre
Lei sabres son d'espasas amb un talhant unic. Ja coneguts durant l'Antiquitat en Egipte e en Mesopotamia, fòrman un ensems larg d'armas fòrça diferentas. Pasmens, ben adaptats a la cavalariá, foguèron principalament adoptats e melhorats per lei pòbles nomadas de l'estèpa eurasiatica. Difusats per leis invasions magiaras e turcas, aqueleis armas conoguèron d'adaptacions en Euròpa, en Asia e en Africa. En particular, donèron naissença ai sabres de cavalariá e de marina que foguèron utilizats entre lei sègles XVII e XIX avans la disparicion deis espasas dins leis armadas modèrnas.
Joan de l'Ors
La tematica del filh de l’ors se retròba dins un bon nombre de contes del mond e es probablament un dels tèmas mai presents de pertot. Es conegut subretot a l’entorn dels Pirenèus, en Occitània e dins los Païses Catalans (jol nom de Joan de l’Ós en Catalonha e En Joanet de l’Onso en Malhòrca).
.pe
.pe es lo nom de domeni d'Internet per Peró.
Gaston III de Fois-Bearn
Vita
La soa vita e l'esplendor de la soa cort que hon descrivudas en detalh e dab admiracion peu cronicaire picard Jean Froissart qui servore de hont d'inspiracion per lo roman d'Alexandre Dumas Monseigneur Gaston Phoebus.
Dafnís e Alcimadura
Istòria, interpretacions e criticas
Se Dafnís e Alcimadura qu'ei de segur l'opèra occitan mes important deu sègle, ne ho pas lo sol ni tanpauc lo purmèr, e que cau ací mentàver qu'abans Mondonvila, un aute compositor occitan, Joan-Josèp Moret, que botè en musica lo libret de La Font de Las Fèstas de Talia (Les Festes de Thalie) dab ua entrada en provençau.thumb|[[Maria Fèl]]
Heudicourt
Heudicourt pòt essèr:
Joan de l'Ors
Segon la classificacion d’Aarne e Thompson aqueste conte es del tipe 301B.
Aquesta istòria foguèt mençonada mantun còp dins l’òbra de Frederic Mistral, mai que mai dins Mirèlha.
Personatges de l'istòria
Durant son viatge Joan de l’Ors trobèt dos personatges subreumans que l’acompanharàn dins sas aventuras:
Osera de Ebro
Osera de Ebro es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Joan de l'Ors
Publicacions divèrsas
L’escrivan lengadocian Andrieu Lagarda publiquèt una version de Joan de l’Ors tre 1968 que coneguèt divèrsas reedicions. En 1996, Sèrgi Carles creèt un jòc de cartas basat sul conte, Los jòcs de Joan de lvOrs, per privilegiar las activitats de lengatge en occitan.
Dafnís e Alcimadura
Acte purmèr
Dafnís qu'ei un ric pastor amorós d'Alcimadura, mes era, que s'arrefusa ad eth per'mor de non pas créder a la soa sinceritat. Janet, lo son hrair, que's perpausa de provar a la soa sòr aquesta quita sinceritat de Dafnís.
Acte dusau
Janet que's deguisa en sordat e que se'n va trobar Dafnís qui'u conda qu'ei malurós per'mor deu son amor. Entà impressionar lo pastor, que's vanta d'aver hèit mantuas guerras ; que'u conda tanben que's va maridar dab Alcimadura après aver aucit un pastor qui la corteja. Dafnís no's muisha pas brica pauruc e que ditz que non cambiarà pas d'amor. Alavetz, que s'enten Alcimadura a cridar per'mor qu'ei perseguida per un lop. Dafnís que la sauva en tuant la bèstia. Qu'ei reconeishenta, mes non pòt tostemps pas l'aimar.
Acte tresau
Janet qu'essaja de convéncer Alcimadura d'esposar Dafnís après qu'agi muishat la soa valor. Era que s'arrefusa totjorn per'mor que non vòu pas estar encadenada a l'amor. Per'mor deu son refús, Dafnís que la deisha en miaçant de's tuar. Janet que la vien condar la mort deu pastor. Còp sec, Alcimadura que desira la pròpia soa mort, muishant atau lo son amor per Dafnís. Urosament, la mort de Dafnís be èra pas qu'ua farça de Janet, e Alcimadura non pòt pas mei denegar ni arrefusar lo son amor.
Espasa
Simitarra
Lo simitarra es un sabre pesuc e corbat qu'apareguèt en Orient Mejan vèrs lo sègle XII. Inspirat dei sabres turcs, es ben adaptat a la cavalariá car permet d'atacas de talha aisadas. Conoguèt de variacions regionalas importantas coma lo shamshir iranian, lo kilij turc ò la talwar indian. Dins l'imaginari collectiu, es associat ais espasas d'Orient Mejan. Per exemple, un simitarra es representat sus lo drapèu de l'Arabia Saudita e un autre figurava sus lo blason de la Pèrsia Imperiala.
.pe
Referéncias
Toppdomän
Espasa
Iatagan
Lo iatagan es un sabre turc amb una lama corbada que foguèt fòrça utilizat dins l'Empèri Otoman e dins lei Balcans entre lei sègles XVI e XIX. D'una longor de 60 a 80 cm, a generalament ges de garda e autoriza d'atacas d'estoc e de talha. Lei modèls destinats a la guèrra èran sovent corts e lei lamas pus lòngas se trobavan sovent sus leis armas d'aparat. Lo iatagan foguèt tanben utilizat per leis execucions capitalas.
Katana
Lo katana es un sabre japonés de mai de 60 cm. Simbòl de la casta dei samorais, èra normalament portat amb un sabre pus cort dich wakizashi. Apareguèt probablament au sègle XIII e èra destinat a atacar d'estoc e de talha. Pasmens, segon lo periòde, aguèt subretot un ròtle d'arma d'aparat. La lama aviá generalament una longor compresa entre 60 e 80 cm. La garda èra somària e l'arma s'utilizava amb doas mans. Un important còrpus existís pertocant son manejament. Demorèt utilizat per d'oficiers nipons fins a la Segonda Guèrra Mondiala (1937-1945 ).
Cultura
Per mai d'un pòble, l'espasa es ansin un simbòl liat a la fòrça ò au guerrier. La justícia, expression de la violéncia legitima de l'Estat, es de còps representada per un glasi en Occident e per un simitarra en Orient Mejan. Regardant la fòrça e lo combat, d'espasas aparéisson dins mai d'un blason ò dins lo simbòl de plusors unitats militaras. Totjorn a prepaus de la fòrça, l'espasa pòu representar la masculinitat.
La Léchère
La Léchère en arpitan (La Léchère en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Georgia
Georgia pòt designar:
Hont Q
La Hont (var. Hònt, Font, Fònt) Q o abreujadament Q (Q, l'iniciau de l'alemand Quelle valent a díser 'hont') qu'ei un document ipotetic, per'mor ne'n an pas jamei trobat nat pergamin ni nada referéncia, datat deu miei deu sègle I, l'existéncia teorica deu quau estó senhalada dens la dusau meitat deu sègle XIX per quauques exegètas alemands deu Navèth Testament qui credón trobar aquí l'origina deus elements comuns deus evangèlis de Matèu e de Luc absents en çò de Marc. Qu'arrecuelh paraulas de sapiença (arreproèrs, maximas, precèptes, senténcias moraus e racontes tradicionaus) e profecias. Los tribalhs de critica textuau qu'indican los logia sapienciaus que's restacan a la purmèra fasa de redaccion de Q mentre qui los elements apocaliptics e pareishen posteriors.
Dom Pérignon
Pierre Pérignon, dit Dom Pérignon, nascut a Sainte-Menehould en decembre de 1638 o genièr 1639 e mòrt dins l'abadiá de Sant Pèire d'Hautvillers lo 24 de setembre de 1715, foguèt un monge benedictin que, segon la legenda, importèt de Limós lo metòde de la presa de mossa de vin dit metòde champenés — es d'aquel fait considerat coma l'inventor del champanha. Gaireben exactament contemporanèu de Loís XIV, èra pas ni vinhairon ni alquimista. Al monastèri d'Hautvillers, prèp d'Épernay, assegurava lo contraròtle de las vinhas e dels truèlhs de l'abadiá. Son apòrt al metòde foguèt d'assortir abans de los trolhar de rasins de divèrsas originas.