cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chavroches
Geografia
La municipalitat a traversat per la Besbre, #que passa al pè del castèl.
Istòria
La châtellenie de Chavroches a fa totjorn partida 17 châtellenies del duché-pairie de Bourbonnais. S'estendiá sus 17 parròquias e 920 fuòcs, #que Trézelles e Montaiguët-en-Forez #que n'avián la pretension d'i aver #èsser de vilas.
Baion
Baion (Bayon-sur-Gironde en francés) es una comuna bordalesa d'Occitània, en Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Helias de Bayon, en 1273, Bayon, en 1361. La prononciacion recenta es francesa, mès la prononciacion normala es [ba'juŋ]. Baion vendré d'un nom germanic d'òme Baio, au cas regime, Baion,.
Los Aures
Los Aures, (Les Albres en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Boviolles
Boviolles es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo oppidum de Boviolles A situat sus un vast esperó en dominant l'aglomeracion actuala. D'una superficie d'aperaquí 50 a, a barrat per un imponent rempart de tipe murus gallicus #que se'n pòt totjorn veire los vestigis. L'aucupacion la mai importanta se situa a sègle abans J.-C. : Es sens dobte una autentica vila, amb las siás carrièras, los sieus ostals, los sieus comèrcis e los sieus quartièrs d'artesans, #que s'elevava alavetz. Los abitants mantenián relacions comercialas contunhas amb los sieus vesins e amb l'Itàlia romaine : de nombrosas amphores a vin, de las ceramicas de Étrurie e de Campanie an sustot #èsser de descobèrtas, aital coma de las monedas en procedéncia d'una granda part de la Gaule. A partir de la Guèrra de las Gaules (mièg de l'E sègle abans J.-C.), Dels garnisons romaines s'installan probablament dins la vila, e cohabiten amb la populacion indigèna. Los sieus abitants possedissián egalament un luòc de culte en la vallée (lo temple de Mazeroie, comuna de Nais-a las-Forges). A la fin de l'E sègle abans J.-C. (Començament de l'epòca romaine), abandonan la oppidum e fondan la vila de Nasium #que se desvoloparà a l'entorn del santuari.
Dragon de Komodo
L'acoblament comença entre mai e agost, e pondon los uòus en setembre. Depausan aperaquí vint uòus dins de nises de megapòds abandonats, que son incubats pendent set a uèch meses e espelisson en abril, quora i a abondància d'insèctes. Los dragons de Komodo joves son vulnerables e, doncas, vivon quilhats suls arbres, protegits dels predadors e dels adults, que son canibals. Creisson entre tres e cinc ans e pòdon viure fins a cinquanta ans. Presentan una partenogènesi, un fenomèn per loqual una femèla pòt pondre d'uòus viables sens èsser estat fecondada per un mascle.
Los dragons de Komodo foguèron descobèrts pels scientifics occidentals en 1910. La siá granda talha e ferotja reputacion los faguèron venir populars dins las exposicions zoologica. A l'estat sauvatge, lo sieu domeni de distribucion s'es redusit pr'amor de las activitats umanas, e son listats coma espècia vulnerable per la UICN. Son protegits per la lei indonesiana, e un parc nacional, lo Parc nacional de Komodo, foguèt fondat per contribuir a l'esfòrç de conservacion.
Lo dragon de Komodo es tanben conegut coma varan de Komodo dins la bibliografia scientifica, malgrat que sian pas de denominacions gairas abitualas. Los nadius de Komodo lo dison ora, buaja darat ('cocodril terrèstre') o biawak raksasa ('varan gigant').
Haute-Vigneulles
Haute-Vigneulles es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Abua
L'abua (o abuan) es una lenga cross river parlada en Nigèria. Fa partida de la branca dèlta central.
Haute-Vigneulles
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Abua
Localisacion
L'abua es parlat dins la zòna de govèrn local d'Abua-Odual de l'Estat de Rivers.
Escritura
l'alfabet abua es:
Re Umberto (mètro de Turin)
vinheta|Un [[Boca de mètro|boca de l'estacion.]] Re Umberto es una estacion de la linha 1 del mètro de Turin.
Istòria
L'estacion dobriguèt lo 5 d'octobre de 2007.
Situacion
L'estacion es situada al crosament dels Corso Vittorio Emanuele II e Corso Re Umberto.
Castèlnau (omonimia)
Un Castèlnau (var: Castèthnau, Castèlnòu), deu latin castellum novum es un vilatge o una vila fondada a l'Edat Mejana a proximitat d'un castèl.
En francés Châteauneuf, en catalan Castellnou.
Presentacion
Entre los sègles XI e XIIe, doas estructuras atiran l'abitat : lo castèl e la glèisa.
La creacion d'un borg a l'entorn d'un castèl dona un borg castral, es de dire un borg eissit d'un castèl. L'associacion del castèl e del borg castral dona un ensemble que se nomena castèlnau en o castèlnòu en.
Los castelnaus an per origina las aglomeracions creadas per un senhor dins la dependéncia d'un castèl, per contrar lo movement de las sauvetats, localitats constituida a l'entorn de las glèisas o abadiás, e plaçadas jos l'autoritat del clerjat.
Murèth, Lo Mont de Marsan, Mugron, Pau foguèron a l'origina de castelnaus. Lo nom de Castèlnau es completat per un nom de fèu : Castèlnau Manhoac, Castèthnau Barbarens, ...
Sant-Nikolaz-an-Hent
Sant-Nikolaz-an-Hent en breton ( Saint-Nicolas-de-Redon en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament del Léger Atlantic e la region dels Païses de Léger.
Castejón de Alarba
Castejón de Alarba es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Lengas italicas
Las lengas italicas son un ensemble de lengas qu'apartenon al grop centum de las lengas indoeuropèas. Devon lor nom a la region ont aquestas lengas èran parladas, Itàlia.
Port of Spain
Port of Spain (Pòrt d'Espanha en anglés) es la capitala de Trinitat e Tobago. Sa populacion èra de 49,031 abitants en 2000.
thumb|300px|left|Vista dau Pòrt
Bogève
Bogéva en arpitan (Bogève en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Geografia
Bogève Es una dels uèch comunas #que constituissi la Vallée Verda.
A situat a trenta quilomètres de las estacions de Annemasse e de Thonon, mas tanben a cinquanta quilomètres del aeropòrt de Genève.
Saint-Saturnin-sur-Loire
Saint-Saturnin-sur-Loire es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger.
Bogève
Geografia
Bogève est une des huit communes qui constitue la Vallée Verte.
Saint-Saturnin-sur-Loire
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bogève
Geografia
Elle est située à trente kilomètres des gares d'Annemasse et de Thonon, mais aussi à cinquante kilomètres de l'aéroport de Genève.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
En 1987, s'a a Bogève un séminaire #qu'amassa de representants d'entrepresas, d'associacions, aital coma de las activistas ecologistas e dels scientifics venguts d'una vintena de país. S'interèssan a l'impacte dels biotechnologies sus la salut e l'entorn en lo tèrç-mond. S'agís del primièr de totes los debats mondiales suls organismes génétiquement modificats e la question de las brevets sul en vivent.
A aquel séminaire èra egalament present Vandana Shiva, grand cap altermondialiste e prètz Nobel alternatiu, #qu'a consagrat de contunh una part importanta de la siá vida a lutar contra aqueles industriales, en particular a Índia al travers de l'associacion Navdanya.
En 1987, se tient à Bogève un séminaire qui rassemble des représentants d'entreprises, d'associations, ainsi que des activistes écologistes et des scientifiques venus d'une vingtaine de pays. Ils s'intéressent à l'impact des biotechnologies sur la santé et l'environnement dans le tiers-monde. Il s'agit du premier de tous les débats mondiaux sur les organismes génétiquement modifiés et la question des brevets sur le vivant.
Les industriels présents y évoquent leurs plans pour développer les OGM et prendre le contrôle des semences par le dépôt massif de brevets. Ils ajoutent qu'une concentration de leurs entreprises sera indispensable pour qu'il ne reste que quelques multinationales hyper-puissantes. C'est exactement ce qui s'est produit dans les années qui ont suivi, avec entre autres le rachat de de presque tous les semenciers de la planète par Monsanto.
A ce séminaire était également présent Vandana Shiva, grand leader altermondialiste et prix Nobel alternatif, qui a consacré ensuite une partie importante de sa vie à lutter contre ces industriels, en particulier en Inde au travers de l'association Navdanya.
Reutenbourg
Reutenburg en alemannisch (Reutenbourg en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Moraleja de Sayago
Moraleja de Sayago es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Saints
Saints pòt essèr:
Pèire d'Auvèrnhe
thumb|200px|Manescrich imaginant Pèire d'Auvèrnhe vielh. Pèire d'Auvèrnhe (o d'Alvernhe) fuguèt un trobador auvernhat de la segonda meitat dau sègle XII. Conservam 'nas vintena de sas òbra e, entre elas un sirventés ente critica embe umor los autres trobadors :
Cantarai d'aqestz trobadors Que canton de maintas colors E-l pieier cuida dir mout gen! Mas a cantar lor er aillors Q'entrametre-n vei cen pastors C'us non sap qe-s mont'o-s dissen.
D'aisso mer mal Peire Rotgiers, Per qe n'er encolpatz primiers, Car chanta d'amor a presen! E valgra li mais us sautiers En la glieis'o us candeliers Tener ab gran candel'arden.
E-l segonz, Girautz de Borneill, Qe sembl'oire sec al soleill Ab son chantar magre dolen, Q'es chans de vieilla porta-seill! Que si-s mirava en espeill, No-s prezari'un aiguilen.
E-l quartz, de Briva-l Lemozis, Us ioglars q'es plus qerentis Que sia tro q'en Beniven, E semblari'us pelegris Malautes, qan chanta-l mesquis, C'a pauc pietatz no me'n pren.
E-n Guillems de Ribas lo qins, Q'es malvatz defors e dedins, E ditz totz sos vers raucamen, Per que es avols sos retins, C'atretan se'n fari'us chins! E l'uoil semblan de vout d'argen.
E-l seises, Grimoartz Gausmars, Q'es cavalliers e fai ioglars! E perda Dieu qui-l o cossen Ni-l dona vestirs vertz ni vars, Que tals er adobatz semprars Q'enioglarit se'n seran cen.
E l'oites, Bernatz de Saissac, C'anc un sol bon mestier non ac Mas d'anar menutz dons queren! Et anc puois no-l prezei un brac Pois a-n Bertran de Cardaillac Qes un vieil mantel suzolen.
E n'Ebles de Saigna-l dezes, A cui anc d'amor non venc bes, Si tot se chanta de coinden: Us vilanetz enflatz plages, Que dizen que per dos poies Lai se loga e sai se ven.
E l'onzes, Gonzalgo Roitz, Qe-s fai de son chant trop formitz, Per q'en cavallaria-s fen! Et anc per lui non fo feritz Bos colps, tant ben non fo garnitz, Si doncs no-l trobet en fugen.
Lo vers fo faitz als enflabotz A Puoich--vert, tot iogan rizen.
Chassanha (Naut Léger)
Chassanha (Chassagnes en francés) z-es una comuna auvernhassa situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Vilaseca (Carcin)
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Porta Nuova (mètro de Turin)
vinheta|Un [[Boca de mètro|boca de l'estacion.]] Porta Nuova es una estacion de la linha 1 del mètro de Turin.
Istòria
L'estacion dobriguèt lo 5 d'octobre de 2007. Foguèt l'ancian bot de la linha 1 avans lo 6 de març de 2011.
Situacion
L'estacion es situada a la gara de Turin-Porta-Nuova, la principala de la vila.
Reichstett
Reichstett en alemannisch (Reichstett en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Situada a 7 km d'Estrasburg e membre de la comunitat urbana d'Estrasburg, Reichstett a #èsser recompensada per tres flors al concors dels vilas e pòbles fleuris.
Reichsett Es una estapa del grand itinerari cyclable EuroVelo 5 (EV5 Via Francigena de Londres a Roma/Brindisi). Manlèva entre Saverne e Estrasburg l'ancian camin de halage del canal de la Marna al Rhin #que passa al sud-es de la comuna.
Située à 7 km de Strasbourg et membre de la communauté urbaine de Strasbourg, Reichstett a été récompensée par trois fleurs au concours des villes et villages fleuris.
Istòria
Per las primièras fes, l'existéncia del vilatge a mencionat en un document de l'emperaire Frédéric Barberousse. Reichstett Fasiá alavetz partida del Sant-Empèri romain germanique, lo primièr empèri alemand. Barberousse #Legar en 1163 los bens de la banlèga de Rinstett al glèisa Santa-Thomas d'Estrasburg. De 1271 a 1486, se fa mencion d'una generacion de noblesa #que se #apagar amb Nicolas de Rinstett en 1486. Un document de 1350 nomena lo vilatge de Rynstett del temps qu'en 1163 s'escriviá Rinstetten e en 1259 Rinstettin.
Incendiada A divèrsas recuperacions per bandas pillardes, Reichstett #èsser totalament destruit per las tropas de Mansfeld l'an 1622, en lo moment de la guèrra de Trenta Ans #qu'estrossejava l'Empèri alemand. Dètz ans mai tard, en 1632, los Suedeses #forçar los abitants a deslotjar lo pòble. En 1667, Reichstett comptava pas mai que 80 abitants #que pagavan la dîme al curé del pòble. En un document de 1670, apareis que Reichstett èra un pòble ric, al sòl fèrtil, en possedint un polit bòsc e dels camps plan conreats.
En 1800, Reichstett comptava 778 abitants e 1,002 l'an 1833. En 1871, se dénombrait 218 ostals amb, en 1907, 252 ostals protegisson. Dempuèi 1869 a fach mencion de l'escòla a classa unica e mixte. Aquela escòla i aviá dirigit per un instituteur. Cada escolan pagava 10 centimes per setmana e, n'ivèrn, aportava la siá bûche. Lo nombre creissent d'escolans #desencadenar la creacion d'una segonda classa. L'instruccion de las filhas étaitt confiada a una sœur de sants Texans de Bassa (1827).
La glèisa actuala, bastir en 1767, futt engrandida per doas transepts cap a 1900. Lo bastiment de las orgues data de la meteissa epòca.
Pendent la Primièra Guèrra mondiala, los soldats (alemands) #emplegar lo fòrt Rapp coma camp de presoèrs russes e italians. Dintratz las doas guèrras, una politica radicala de francisation i aguèt establit dins las escòlas, de contunh a nòu suspenuda pendent l'aucupacion nazie de 1940-1944. De junh 1940 a la desliurança l'an 1944, Reichstett, coma d'en un autre luòc tota la Alsace, patís la annexion de facto al Tresen Reich alemand. La municipalitat i aguèt administrat per un Bürgermeister e un Ortsgruppenleiter (après aver-i conegut pendent sègles un e pendent lo periòde 1790-1871 un cònsol).
Lo 23 de novembre de 1944, la municipalitat i aguèt liberat per la 2 division blindée del general Leclerc. Lo general de Gaulle, mercés a lo sieu prestige près dels Americanes, atenh a manténer aqueles darrièrs sus las siás posicions ocupadas en novembre 1944 cara a una contra-offensie alemanda. Qualques jorns après, una contra-ofensiva lançada per las tropas francesas escartava tot perilh.
A la desliurança, un comitat administratiu i aguèt designat pel prefècte e #demorar en foncion fins a las primièras eleccions municipalas en tardor 1945.
Dempuèi alavetz, la municipalitat #conéisser un essor dels mai considerables, sustot a partir de 1960, començament del bastiment de la raffinerie.
Pour la première fois, l'existence du village est mentionnée dans un document de l'empereur Frédéric Barberousse. Reichstett faisait alors partie du Saint-Empire romain germanique, le premier empire allemand. Barberousse légua en 1163 les biens de la banlieue de Rinstett à l'église Saint-Thomas de Strasbourg. De 1271 à 1486, on fait mention d'une génération de noblesse qui s'éteignit avec Nicolas de Rinstett en 1486. Un document de 1350 nomme le village de Rynstett alors qu'en 1163 on écrivait Rinstetten et en 1259 Rinstettin.
Incendiée à plusieurs reprises par des bandes pillardes, Reichstett fut entièrement détruit par les troupes de Mansfeld en 1622, lors de la guerre de Trente Ans qui ravageait l'Empire allemand. Dix ans plus tard, en 1632, les Suédois forcèrent les habitants à évacuer le village. En 1667, Reichstett ne comptait plus que 80 habitants qui payaient la dîme au curé du village. Dans un document de 1670, il apparaît que Reichstett était un village riche, au sol fertile, possédant une belle forêt et des champs bien cultivés.
En 1678, Reichstett fut envahi par les armées françaises du maréchal de Créquy, lesquelles incendièrent le village, tandis que Turenne poursuivait les soldats impériaux au-delà du Rhin. C'est de cette époque que date son annexion par la France.
De 1790 à 1802, Reichstett appartenait au canton de Brumath ; de 1802 à 1835 au canton d'Oberhausbergen, de 1835 à 1973 au canton de Schiltigheim.
En 1800, Reichstett comptait 778 habitants et 1,002 en 1833. En 1871, on dénombrait 218 maisons avec 1048 habitants, en 1907, 252 maisons abritent 1464 habitants. Dès 1869 il est fait mention de l'école à classe unique et mixte. Cette école était dirigée par un instituteur. Chaque élève payait 10 centimes par semaine et, en hiver, apportait sa bûche. Le nombre croissant d'élèves déclencha la création d'une deuxième classe. L'instruction des filles étaitt confiée à une sœur de saint Jean de Basse (1827).
La glèisa actuelle, construire en 1767, futt agrandie par deux transepts vers 1900. La construction des orgues date de la même époque.
Le 23 novembre 1944, la commune fut libérée par la 2 division blindée du général Leclerc. Le général de Gaulle, grâce à son prestige auprès des Américains, réussit à maintenir ces derniers sur leurs positions occupées en novembre 1944 face à une contre-offensie allemande. Quelques jours après, une contre-offensive lancée par les troupes françaises écartait tout danger.
À la libération, un comité administratif fut désigné par le préfet et resta en fonction jusqu'aux premières élections municipales en automne 1945.
Dès lors, la commune connut un essor des plus considérables, surtout à partir de 1960, début de la construction de la raffinerie.
Faucompierre
Faucompierre es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Geografia
Faucompierre A situat a aperaquí a l'èst de Épinal (a panatòri d'ausèl,  per la rota), en la vallée del Barba, pichon afluent esquèrra de la Vologne e jos-afluent de la Moselle. La municipalitat se appuie sus las primièras pendentas del massís dels Vòges.
Sus las 245 ectaras de superficie de la municipalitat, aperaquí 35 (siá ) an constituit de bòsques.
Lo vilatge a bastit en cu-de-sac, un pauc a la separacion de la rota départementale 11 de Épinal cap a Gérardmer.
Faucompierre est située à environ 20 km à l'est d'Épinal (à vol d'oiseau, 30 km par la route), dans la vallée du Barba, petit affluent gauche de la Vologne et sous-affluent de la Moselle. La commune s'appuie sur les premières pentes du massif des Vosges.
Sur les 245 hectares de superficie de la commune, environ 35 (soit 14 %) sont constitués de forêts.
Le village est bâti en cul-de-sac, un peu à l'écart de la route départementale 11 d'Épinal vers Gérardmer.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo nom del pòble, Fauconpiere, a testificat dempuèi 1284. Faucompierre dépendait Del bailliage de Bruyères, prévôté de Dompaire. A l'esperital, la municipalitat dépendait de Tendon, doyenné de Remiremont.
De 1790 a l'an VIII, Faucompierre a fach partida del district de Remiremont, costat de Éloyes.
Le nom du village, Fauconpiere, est attesté dès 1284. Faucompierre dépendait du bailliage de Bruyères, prévôté de Dompaire. Au spirituel, la commune dépendait de Tendon, doyenné de Remiremont.
De 1790 à l’an VIII, Faucompierre a fait partie du district de Remiremont, canton d’Éloyes.
Marconi (mètro de Turin)
vinheta|Un [[Boca de mètro|boca de l'estacion.]] Marconi es una estacion de la linha 1 del mètro de Turin.
Istòria
L'estacion dobriguèt lo 6 de març de 2011.
Situacion
L'estacion es situada sus la via Nizza.
San Pablo de la Moraleja
San Pablo de la Moraleja es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Gonneville-en-Auge
Gonneville-en-Auge es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
Gonneville-En-Auge a situat al nòrd-oèst del país de Auge, près de la desbocadura de la Adorna. Gonneville Es de Merville-Franceville-Plaja, a Unitat|8|km  de Cabourg, a Unitat|10|km  de Troarn e a Unitat|17|km  de Can.
Gonneville-en-Auge est située au nord-ouest du pays d'Auge, à proximité de l'embouchure de l'Orne. Gonneville est à 2 km de Merville-Franceville-Plage, à 8 km de Cabourg, à 10 km de Troarn et à 17 km de Caen.
Charlaval
Charlaval (Charleval en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Sa devisa es: "Cèsar de Cadenet ermàs faguèt cavar; a pres d'alas despueissi lo buòu de Charlaval".
Déodat Gratet de Dolomieu
Déodat Dieudonné Sylvain Guy Tancrède Gratet de Dolomieu (nascut lo 23 de junh de 1750 al castèl dels Gratet de Dolomieu, e mòrt lo 28 de novembre de 1801 al castèl de Curbigny en Charolais, comuna de Châteauneuf (en Sòna e Léger) foguèt un geològ e mineralogista francés.
Castejón de las Armas
Castejón de las Armas es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Edwin Hubble
vinheta|297x297px|Ediwin Powell Hublle. Edwin Powell Hubble (Marshfield, Missorí, 20 de novembre de 1889 - Pasadena, Califòrnia, 28 de setembre de 1953) foguèt un dels astronòms americans mai importants del sègle XX. Es famós mai que mai per aver demostrat l'expansion de l'univèrs en mesurar lo desplaçament al roge de galaxias distantas. Hubble es considerat coma lo paire de la cosmologia e mai se son influéncia en astronomia e astrofisica afècta mantun autre domeni. Per omenatjar sas contribucions, lo telescòpi que foguèt lançat en 1990 per la NASA e l'Agéncia Espaciala Europèa recebèt lo nom de Telescòpi espacial Hubble.
Beaumont-Hague
Beaumont-Hague es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Ciutat de Guatemala
Ciutat de Güatemala o Ciutat de Guatemala (en espanhòl Ciudad de Guatemala) es la capitala dau país de Güatemala. Sa populacion èra de 942,348 abitants, en 2002. Sa superfícia totala es de 228 km².
Odual
L'odual es una lenga cross river parlada en Nigèria. Fa partida de la branca dèlta central.
Localisacion
L'odual es parlat dins la zòna de govèrn local d'Abua-Odual de l'Estat de Rivers.
Escritura
l'alfabet odual es :
Venèt
Venèt (en italian: Veneto; en venèt: Venèto) es una region del nòrd-èst d'Itàlia.
Dante (mètro de Turin)
Istòria
L'estacion dobriguèt lo 6 de març de 2011.
Ligur
Ligur designa dos idiòmas distints:
Moraleja del Vino
Moraleja del Vino es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Brabant-en-Argonne
Brabant-en-Argonne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Geografia
A traversat per la Cousance
Elle est traversée par la Cousance
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Brabant i aviá traversat per l'anciana via romaine de Rems a Mètz Nomenada Brabant-jos-Clermont al aperteniá al capítol de Montfaucon. Fasiá partida del bailliage de Clermont, del diocèse de Verdun e jos la justícia dels princes de Condé. En 1329 lo comte de Bar, Edouard E lo affranchi.
Brabant était traversée par l'ancienne voie romaine de Reims à Metz Nommée Brabant-sous-Clermont au elle appartenait au chapitre de Montfaucon. Elle faisait partie du bailliage de Clermont, du diocèse de Verdun et sous la justice des princes de Condé. En 1329 le comte de Bar, Edouard I l'affranchi.
Vilata
Vilata (Villate en francés) es una comuna lengadociana, mès lingüisticament gascoa, en Tolosan, situada dens lo departament de la Hauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada dins son pòl urban
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Vilata èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescaucia de Tolosa. Le vocable de la glèisa, annèxa de Saubens, es Sent Blasi. En 1790, Vilata èra deu canton de Murèth, en 1997, deu canton de Portèth. Vilata estoc incorporada temporàriament a Roquetas en l'an VIII.
Ligur antic
Lo ligur antic (de pas confondre amb lo ligur romanic actuau) es una lenga estencha que se parlava a l'Edat Antica dins lei regions actualas de Provença e Ligúria e aviá tengut, inicialament, un territòri pus vast.
Segon fòrça especialistas, lo ligur antic aperten a la familha dei lengas indoeuropèas. Pus precisament, es dins la branca italoceltica, dins la quala lo ligur antic es un intermediari entre lei lengas celticas e lei lengas italicas. Aquesta classificacion èra pas tant evidenta nimai acceptada avans la fin dau sègle XX perque lei documents son escars dins aquesta lenga.
San Pedro de Latarce
San Pedro de Latarce es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
La Gohannière
La Gohannière es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bautiran
Bautiran (Beautiran en francés) es una comuna bordalesa de Guiana administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Lo Vigan (Carcin)
Lo Vigan (Le Vigan en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Berbèr
thumb|right|250px|La letra Z (yaz) en escritura [[tifinagh, simbòl dei berbèrs, dessenhada sus una paret]] Lo berbèr, sonat tanben libicoberbèr, tamazight, amazigh o amazic (nom autoctòn: tamazight o pus exactament ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ = tamaziγt), es una lenga parlada dins lo nòrd d'Africa (Berberia, Magrèb). Aquela lenga soleta constituís una branca importanta de la superfamilha dei lengas afroasiaticas.
Extension
Lo berbèr se parla uei dins de territòris discontinús d'Africa dau Nòrd: es present dins leis estats de Marròc, Espanha (a Melilla/Mrich, traças ancianas ais illas Canàrias), Argeria, Tunisia, Mauritània, Mali, Nigèr, Burkina Faso, Libia e Egipte.
Las femnas son pas de bestial
Las femnas son pas de bestial es una cançon occitana del grop La Talvera.
Berbèr
Extension
Son domeni iniciau s'espandissiá dins quasi tota l'Africa dau Nòrd, deis illas Canàrias a l'oèst fins a l'oasi de Siwa a l'èst (en Egipte) e de la mar Mediterranèa au nòrd fins ai flumes de Nigèr e Senegal au sud.
Las femnas son pas de bestial
Ai ai ai ai ai ai Las femnas son pas de bestial (bis)
Berbèr
Extension
En seguida de la conquista musulmana dau sègle VIII, i aguèt pus tard, dau sègle XI enlà, una invasion de populacions parlant arabi: leis invasions hilalianas. Lo domeni berbèr a reculat e forma uei de dialèctes esparpalhats en Africa dau Nòrd, que sovent son separats per de zonas arabizadas o inabitadas.
Las femnas son pas de bestial
Als mascles de la miá contrada E totes los d'endacòm mai Joves o vièlhs confles o paures Pebrons tampatz un pauc lo cais Aquí lo fons de ma pensada Escotatz-me plan coma cal
Berbèr
Extension
De comunautats de lenga berbèra existisson en Euròpa e lai forman una partida importanta de l'immigracion d'origina maugrabina. Tanben i a de grops de berbèrs toarègs immigrats en Nigèria, Chad e Mauritània.
Las femnas son pas de bestial
Dempuèi que la tèrra es tèrra Es totjorn lo meteis refran Qu'agachem a drecha o esquerra D'amont d'aval darrièr davant Dins tròpes de cantons enquèrra Sèm pas que bonas per enfantar
Berbèr
Dialèctes
Lo berbèr compreniá ancianament de varietats coma lo libic e lo numida (a l'Edat Antica) e tanben lo guanche deis illas Canàrias (estench après la colonizacion espanhòla, e mai se laissa de traças dins l'espanhòu canari actuau).
Las femnas son pas de bestial
Coneissi un pichon vilatge Malicondà al Senegal De femnas an ajut lo coratge De dire qu'èra pas normal L'excision fa tròp de ravatge E se pòt pas mai tolerar
Berbèr
Dialèctes
Encuei lei dialèctes berbèrs principaus son:
Las femnas son pas de bestial
Pensi a totas aquelas dròllas Vendudas per de traficants Per fornir los bordèls d'Euròpa Se vend mai l'amor quand es blanc Entre Moscó e Varsovia L'argent nòl a sòmis bricats.
Aquí de maquinas agricòlas Aval de maquinas a plaser Abusadas dins las escòlas Sai pas ont vesètz lo progrès Lo viòl es sempre un metòde Per purificar a bon prètz
Berbèr
Dialèctes
Existís pas encara de classificacion consensuala dei dialèctes, ja que certanei dialèctes pichòts e isolats son pas estats ben estudiats.
Unitat dau berbèr
thumb|right|400px|Una autra mapa dei dialèctes berbèrs, pus exacta tocant lei limits, amb una propòsta de classificacion (en espanhòu)
Las femnas son pas de bestial
Pensi a tu ma sòrre lentana Sebelida dins la burka Sens drech, sens amor ni sens anma Tot justa bona a copular Se Dieu es bon perqué condamna La mitat de l'umanitat
Berbèr
Unitat dau berbèr
Lei dialèctes berbèrs gardan una cèrta unitat estructurala que permet a pron d'especialistas de dire que forman una lenga comuna, maugrat lei sègles de separacion consecutius a l'arabizacion medievala. Certaneis especialistas, pasmens, estiman que caudriá parlar de "lengas berbèras" au plurau perque lei dialèctes mai periferics coma lo toarèg, lo zenaga e lo siwi an mai de particularitats. Maugrat aquò, toteis aquelei dialèctes presentan fondamentalament d'estructuras comunas que permeton de parlar d'una sola lenga berbèra, segon lo lingüista Salem Chaker.
Las femnas son pas de bestial
E se cresètz qu'aicí en França Tot anga plan a nòstre agrat Nani sèm pas brica en avança Per çò qu'es de la paritat Pertot l'òme mena la dança Dins l'entrepresa o dins l'estat
Berbèr
Estatut
Lo berbèr es pas lenga oficiala, enluòc. Subís una diglossia e es en via de fragilizacion davant la pression dei lengas oficialas coma l'arabi dins la màger part deis estats (e tanben subís la pression dau francés dins certaneis estats). Lei dialèctes pus pichons e pus isolats, en Tunisia en particular, son menaçats d'una substitucion rapida au profiech de l'arabi.
Las femnas son pas de bestial
Femnetas sortiguem de l'ombra Es ora de nos despertar Quitem de florir nòstra tomba La vergonha cal balajar Als mascles de préner l'escoba Quò's nòstre torn de governar
Berbèr
Estatut
Lo berbèr toarèg benefícia ren que de l'estatut emblematic de "lenga nacionala" en Mali e Nigèr dempuei leis independéncias, amb una politica timida d'ensenhament e de fixacion grafica latina, de 1966 enlà, que recebèt lo sosten de l'UNESCO.
Marròc e Argeria reprimiguèron lo berbèr après leis independéncias, mai amb la liberalizacion politica parciala deis ans 1990, acceptèron timidament son ensenhament dins leis ans 1990. Marròc fondèt en 2001 l'Institut Reiau de la Cultura Amazigh (IRCAM), basat a Rabat, e Argeria autregèt au berbèr l'etiqueta de "lenga nacionala" en 2002. Aquò es lo resultat d'una accion militanta tenaça dei movements berbèrs dempuei leis ans 1970, amb una intensitat especiala en Cabilia (Argeria).
Autrejan ges de proteccion ni d'estatut au berbèr en Tunisia, en Libia, en Mauritània, en Egipte e en Espanha (Melilla/Mrich, Canàrias).
Escritura
Tres escrituras son possiblas per notar lo berbèr.
Remarcas.
Estandardizacion
Divèrs especialistas, mai que mai aquelei de l'INALCO (Escòla dei Lengas Orientalas de París), trabalhan sus una estandardizacion moderada dau berbèr. Retenon lo modèl d'una lenga pluricentrica (coma en occitan) amb d'estandards regionaus que se basan subre lei grands dialèctes, en cercant una convergéncia entre elei.
Tiffauges
Tiffauges es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Saint-Aubin-des-Grois
Saint-Aubin-des-Grois es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Saint Aubin, évêque d'Angers, a donné son nom à la paroisse auquel est associé le déterminatif latin gresus, terrain rocailleux. La grois, grouas ou guérouas, est un sol d'argile de décalcification. Cette terre forte, argilocalcaire et de bonnne qualité, dans laquelle abondent des pierres blanches graveleuses, est propice à la culture des céréales.
Rexingen (Bas Ren)
Rexingen  en alemannisch (Rexingen en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Istòria de Mongolia
L’Istòria de Mongolia es l'istòria de l'actuala Mongolia qu'es l'eiretiera dei tribüs mongòlas a l'origina de l'Empèri Mongòl.
La Preïstòria
La preséncia umana sus lo territòri mongòl sembla datar d'au mens 100,000 ans e aquela d’Homo sapiens d'au mens 40,000 ans. Lo Neolitic i comencèt entre lei millenaris VII e V av. JC. Entre 1100 e 800 av. JC, una cultura a l'origina a la bastida de monuments megalitics dichs pèiras de cèrvi dominava la region. Entre lei sègles VIII e II av. JC, foguèt remplaçada per una cultura caracterizada per la bastida de tombèus de lausas. Lo norrigatge èra l'activitat principala e lo mestritge dau chivau sembla precòça coma per un nombre important d'autrei pòbles de l'estèpa. De descubèrtas d'objèctes semblan indicar l'existéncia de rets marchands ambé de pòbles alunchats e l'existéncia d'una activitat artistica pròcha de l'art escite. Dins lo corrent d'aqueu periòde, a una data mau coneguda, se desvolopèt la metallurgia dau bronze qu'èra ben conegut au sègle V av. JC. La metallurgia dau fèrre apareguèt au sègle III av. JC e se difusèt rapidament.
Lei Xiongnus
Lei Xiongnus son lo premier pòble ben identificat sus lo territòri mongòl. Son centre politic èra installat dins la vau d'Orkhon que venguèt per la seguida lo còr de plusors empèris nomadas ulteriors. A partir de 245 av. JC, lei Xiongnus menèron d'incursions còntra China e infligiguèron plusors desfachas ai fòrças imperialas. En 201 av. JC, l'emperaire Gaozu (202-195 av. JC), fondator de la dinastia Han, foguèt obligat de negociar, çò que venguèt generalament la regla dei sobeirans chinés seguents car la poissança militara de cavaliers-arquiers nomadas unificats sota la direccion d'un cap unic èra una menaça fòrça seriosa per la seguretat de l'Empèri.
Fins au sègle I ap. JC, lei Xiongnus demorèron una menaça importanta per China. En mai d'aquò, menacèron tanben la Rota de la Seda e lei Chinés foguèron obligats d'intervenir dins lo Bacin de Tarim per gardar sota son contraròtle leis itineraris comerciaus. Dins lo corrent d'aqueu periòde, lei Xiongnus se devesiguèron entre Xiongnus Meridionaus, installats lòng de la frontiera chinesa que se sinizèron e se reconoguèron vassaus de l'emperaire, e Xiongnus Septentrionaus que gardèron sa cultura. Pasmens, a partir dau sègle I ap. JC, foguèron pauc a pauc dominats per lei Xianbeis.
Lei Xianbeis e lei Ruanruan
Lei Xianbeis establiguèron a son torn un empèri nomada centrat sus lo territòri de la Mongolia actuala que dominèt leis autrei pòbles locaus, compres lei tribüs xiongnus. Dins lo corrent dau sègle III, ataquèron regularament China qu'èra devesida e afeblida après la disparicion de la dinastia Han. Lei Xiongnus Meridionaus aprofichèron tanben lo declin dei dinastias chinesas per demandar de concessions suplementàrias puei se jonhèron ai pilhards. Au sègle IV, la resisténcia s'afondrèt e la China Septentrionala foguèt ocupada per lei Xianbeis, lei Xiongnus Meridionaus e divèrseis autrei pòbles nomadas. Puei, entre 386 e 439, un pòble nomada turc, lei Tobas, unifiquèt lei reiaumes formats per leis envaïsseires, fondèt la dinastia Wei dau Nòrd e se sinizèt rapidament.
Aqueu procès se debanèt mai d'un còp a l'eissida deis invasions nomadas seguentas car lei venceires èran generalament numericament gaire nombrós a respèct de l'importanta massa representada per leis abitants chinés. De mai, sensa conóissença de la gestion d'un estat sedentari, adoptavan lo modèl politic chinés e s'impregnèron de sa cultura sofisticada. Enfin, aquel efècte èra accelerat per lei contactes ambé lei foncionaris chinés qu'èran necessaris per la gestion de l'administracion, de la burocracia e dau govèrn. Fòrça rapid, aquela evolucion durava generalament una ò doas generacions e lei venceires abandonavan alora totalament lo mond de l'estèpa ont èran remplaçats per d'autrei pòbles eissits dei prefondors de l'estèpa.
Ansin, tre lo sègle IV, Mongolia èra venguda lo centre de la confederacion dei Ruanruan (que se donavan lo nom « d'Avars » ). Lei mèstres novèus de l'estèpa representèron rapidament una menaça per China fins au sègle VI quand lei Chinés capitèron de formar una aliança amb un autre pòble nomada, lei Tujue d'origina turca, per leis anientar en 552.
Lei Tujue
Lo vuege laissat per la disparicion dei Ruanruan durèt gaire car lei Tujue fondèron lo sieu khanat de la Mar Caspiana a Mongolia. La vau d'Orkhon ne'n foguèt tornarmai lo centre politic. Per lei Chinés, venguèron rapidament una menaça pus seriosa que lei Ruanruan. Per exemple, en 626, una incursion tujue agantèt la capitala Chang'an. Pasmens, lo govèrn chinés capitèt de lei devenir entre Tujue Occidentaus, installats en Asia Centrala, e Tujue Orientaus, installats en Mongolia.
Au sègle VII, la dinastia Tang, qu'aviá tornat unificar China en 618, contunièt aquela politica e suscitèt de divisions entre tribüs turcas. En 630, sei fòrças capitèron de capturar lo cap suprèm dei Tujue entraïnant la fragmentacion de son empèri que demorèt devesit fins ais annadas 680. Un segond khanat tujue se formèt a partir deis annadas 680 mai sa poissança demorèt inferiora a aquela dau premier khanat. Fòrça afeblits a partir de 710, lei Tujue foguèron vencuts en 745 per leis Uigurs.
Leis oigors
Leis oigors son un pòble d'origina turca que dominèt l'estèpa mongòla fins ais annadas 840. Aliats de la dinastia Tang, intrèron en China a la demanda de l'emperaire per luchar còntra la revòuta d'An Lushan. Aprofichèron la situacion per pilhar lo territòri chinés. Au contacte dei rets marchands de la Rota de la Seda, adoptèron divèrsei trachs culturaus d'autrei pòbles asiatics coma lo bodisme, lo nestorianisme e un sistèma d'escritura. Organizèron pauc a pauc un reiaume amb una administracion, relativament desvolopada per un pòble nomada, qu'èra totjorn en plaça au moment de l'emergéncia dei Mongòls de Genghis Khan. Ansin, maugrat un declin precòç de sa poissança, tre leis annadas 840, leis oigors gardèron un ròtle administratiu e culturau important au sen dei khanats ulteriors.
Lo periòde de division de l'estèpa de 840 a 1206
Après la disparicion deis oigors coma poissança dominanta, l'estèpa eurasiatica e Mongolia conoguèron un periòde marcat per una succession d'empèris nomadas que mau capitèron de dominar lòngtemps la region. Ansin, lei venceires deis oigors, lei Quirguizs mau capitèron d'establir d'un biais duradís sa dominacion e foguèron desfachs per lei Khitans en 924.
D'origina mongòla, aqueu pòble èra centrat teniá lo contraròtle de Manchoria e de Mongolia. Conquistèron tanben una partida dau nòrd de China onte fondèron la dinastia Liao (907-1125). Se sinizèron rapidament e se preocupèron gaire de l'estèpa. La fondacion en 1036 d'un reiaume, egalament rapidament sinizat, per lei Tanguts entre lo còr de China e l'estèpa permetèt de protegir lo territòri chinés deis incursions nomadas e agravèron la manca d'interès dei Khitans per leis afaires eurasiatics.
En 1125, lei Khitans foguèron batuts per lei Jurchens (nom ancian dei Manchós) que fondèron tanben una dinastia sinizada, la dinastia Jin. Pasmens, coma sei predecessors, s'interessèron subretot ais afaires chinés. Aquela manca d'interès entraïnèt de combats entre lei tribüs turco-mongòlas desirosas d'establir sa primautat dins l'estèpa.
Lei Mongòls avans Genghis Khan
Benlèu originaris de Manchoria occidentala segon de documents chinés dau sègle IV, lei Mongòls migrèron pauc a pauc vèrs l'oèst. Desvolopèron un liame important ambé lei Monts Khentii onte se troba Burkhan Khaldun, au nòrd d'Ulan Bator, qu'es sa montanha sacrada. Au sègle XII, vivián dins lo bacin de Kerulen. Èran devesits entre plusors tribüs principalas : lei Kereit ocupavan la vau auta d'Orkhon, lei Merkit èran installats entre Selenga e lo lac Baikal, lei Naiman vivián a proximitat d'Altai e lei Ongut se desplaçavan lòng de la Granda Muralha. De 1130 a 1160, lei Mongòls formèron una premiera confederacion, fondada per Qabul Khan, que foguèt destrucha per leis atacas dei Tatars, installats au sud dau domeni mongòl. Après aquela revirada, lei diferentei tribüs demorèron devesidas fins a l'arribada de Genghis Khan.
Lo rèine de Genghis Khan
Genghis Khan ò « khan universau » èra un títol donat en 1206 a un cap mongòl dich Temudjin nascut dins lo corrent deis annadas 1150 ò 1160. A la fin dau sègle XII, aviá capitat de reünir lo pòble mongòl sota son autoritat. Totjorn en 1206, someteguèt tanben leis Uigurs que sei letruts formèron lei premiers personaus administratius mongòls e foguèron cargats de l'educacion intellectuala dei fius de l'elèit mongòla. Enfin, dotèt son pòble d'una lèi estricta que favorizèt la disciplina e l'obeïssença ai caps. Formada de soudats disciplinats, fòrça mobils gràcias ai capacitats fisicas excepcionalas dei chivaus de l'estèpa e tenent una poissança de fuòc quasi inegalada gràcias ais arcs composits caracteristics dei pòbles nomadas, l'armada mongòla agantèt ansin una fòrça encara desconeguda dins l'Istòria.
A partir de 1209, Genghis Khan acomencèt la conquista dei territòris vesins. Ataquèt premier lei Tanguts mai maugrat mai d'una victòria, poguèt pas prendre lei vilas. Lei Tanguts poguèron donc negociar la partença dei Mongòls en cambi d'una aliança per sei projèctes futurs d'expansion. En 1211, foguèt lo torn dei Jins de venir la buta deis atacas mongòlas. Pasmens, en despiech de plusors desfachas e de la pèrda de Pequin, capitèron de resistir a partir dau sud de son reiaume.
En 1218, lei Jins foguèron sauvats per l'execucion d'una ambaissada mongòla per lo sultan de Khwarezm. D'efèct, aquò entraïnèt una intervencion generala de l'armada mongòla en Asia Centrala en 1219-1220. Khwarezm foguèt ravatjat e plusors vilas qu'avián assaiat de resistir foguèron pilhadas e cremadas. En 1221, la màger part de Khwarezm èra conquistat e Genghis Khan s'entornèt en Mongolia. I preparèt una campanha novèla còntra lei Tanguts qu'avián refusat de l'ajudar còntra Khwarezm. Après doas annadas de resisténcia, foguèron batuts e annexats a l'Empèri Mongòl. Genghis Khan moriguèt la meteissa annada.
Lo rèine d'Ogedei
A sa mòrt, l'Empèri foguèt partejat entre lei fius de Genghis Khan e seis eiretiers segon la volontat dau fondator de l'Empèri. L'Asia Centrala occidentala foguèt fisada a Batu (fiu dau fiu ainat de Genghis Khan), l'Asia Centrala orientala a Chagatai, la Mongolia occidentala a Ogedei e la Mongolia orientala a Tului. Designat per son paire per assegurar sa succession, Ogedei foguèt elegit en 1229 per dirigir l'ensems per l'assemblada dau pòble mongòl (lo kurultai). Lo sobeiran novèu creèt una administracion e una burocracia permetent de dirigir e d'administrar l'Empèri Mongòl en formacion. A partir de 1230, acomencèt tanben la bastida de Karakorum que venguèt la capitala de l'Empèri fins ais annadas 1260.
Durant lo rèine d'Ogedei, l'expansion mongòla contunièt. A l'èst, destruguèron lo reduch de la dinastia Jin entre 1233 e 1234. Puei, ataquèron l'Empèri Song marcant l'acomençament d'una guèrra lònga e saunosa còntra lei Chinés que resistiguèron amb acarnament a partir de sei rets de fortificacions. A l'oèst, menèron campanha còntra Pèrsia, Caucàs, l'Euròpa Orientala e l'Euròpa Centrala. Pasmens, leis armadas mongòlas deguèron se retirar de Polonha e d'Ongria en causa de la mòrt d'Ogedei en 1241 que necessitèt la reünion dau kurultai.
La division de l'Empèri
Après la mòrt d'Ogedei — fenomèn classic e recurrent au sen deis empèris nomadas — l'Empèri Mongòl se fragmentèt rapidament entre leis eiretiers de son fondator car leis apanatges de cada branca de l'ostau de Genghis Khan venguèron pauc a pauc independents. Après lo rèine brèu de Guyuk (1246-1248), Mongke (1251-1259) foguèt lo darrier khan mongòl que son autoritat èra vertadiera sus la totalitat de l'Empèri. La conquista de territòris novèus contunièt dins lo corrent de son rèine ambé la conquista de Pèrsia e de Mesopotamia per son fraire Hulegu que fondèt l'Ilkhanat, divèrsei campanhas en Asia dau Sud-Èst, la conquista de Tibet e l'estructuracion dau Khanat de l'Òrda d'Aur en Asia Centrala Occidentala.
La disparicion de Mongke entraïnèt una crisi de succession entre lei descendents de Tului, sostenguts per Kubilai, e lei descendents d'Ogedei. Lo premier partit ganhèt lo combat gràcias a la victòria de Kubilai còntra Arik Borke, un felen d'Ogedei. Pasmens, maugrat lo mantenement nominau de l'unitat mongòla sota l'autoritat de Kubilai, elegit grand khan, l'Empèri èra devesit entre quatre khanats independents. Tre 1279, Kubilai se preocupèt principalament de son domeni chinés, se proclamèt emperaire de China e fondèt la dinastia Yuan. Gardèt tanben lo contraròtle de Mongolia.
Lo periòde oirat
La dinastia Yuan gardèt lo poder en China fins a 1368 e son expulsion per una revòuta dirigida per la dinastia Ming. Lei Yuans assaièron d'utilizar Mongolia per organizar la reconquista de China mai foguèron tornarmai vencuts. Aquela revirada marquèt l'abaissament dei descendents de Genghis Khan que foguèron remplaçats per lei Mongòls Occidentaus ò Oirat. Dins lo corrent dau sègle XV, leis Oirat ataquèron lo Khanat de Chagatai e l'Empèri Ming. Aquò entraïnèt lo renfòrçament de la Granda Muralha. Pasmens, la poissança oirat declinèt rapidament car poguèt pas redurre l'ostilitat persistenta dei Mongòls Orientaus. De mai, se devesiguèron entre elei.