cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tordillos
Tordillos es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Nicolau Copernic
Lo sistèma e las teorias de Copernic
La teoria de Copernic contraditz la teoria de Ptolemèu: Copernic consèrva pasmens qualques elements de l'ancian sistèma: atal l'idèa aristotelicana (abandonada per Ptolemèu e benlèu ja per Iparc) de las esfèras solidas, o l'esfèra dels fixes fisic es conservada per Copernic.
Copernic avancèt tanben una teoria sus l'òrdre de las planetas, lors distàncias e, conseguiment, lor periòde de revolucion. En efèit, Copernic contraditz Ptolemèu en afirmant que d'ont mai l'orbita d'un planeta es granda, d'ont mai li cal de temps per far una revolucion complèta a l'entorn del Solelh. Johannes Kepler obtenguèt pus tard de sas observacions de relacions matematicas precisas anant dins aquel sens, e Isaac Newton las demostrèt per sa teoria de la gravitacion.
Las reticéncias
thumb|220px|right|Copernic per [[Jan Matejko : Conversacion amb Dieu.]]
Al sègle XVI, se cresiá fòrtament que la Tèrra es immobila, e la teoria del geocentrisme èra la règla universala. I aviá de dificultats a pensar que la tèrra foguèsse mobila. Los cercaires e scientifics del sègle XVI acceptèron qualques elements de la teoria, mas la basa de l'eliocentrisme foguèt regetada.
Giraud Bedot
thumb|200px|La tor d'Armanhac a [[Aush, vila nadala de Bedot]] Giraud Bedot (en francés Gérard Bedout, mes tanben Guirault Bedout ; Aush, 1617 - 1692) que ho un poeta occitan de.
Era un imitator de Pèire Godolin, çò que declarè d'un cèrte biais dab lo son Avertissement qui comença dab la celèbra formula godoliana : "A tots".
Nicolau Copernic
Las reticéncias
Pasmens, en 1588, 45 ans aprèp la mòrt de Copernic, se trobèt un compromés. L'astronòm danés Tycho Brahe sosten una teoria que garda la Tèrra immobila mas que prevei que totas las autras planetas tornejan a l'entorn del Solelh alara qu'aquel darrièr torneja a l'entorn de la Tèrra. La meteissa teoria de compromés es defenduda per François Viète, que dins son Harmonicon céleste, descriu lo sistèma de Copernic, lo compara a aquel de Ptolemèu e dona a las orbitas planetàrias de formas ellipticas. Lo sistèma de Copernic foguèt condemnat en 1616, e Galilèu que demorèt un fervent defensor de la teoria coperniciana foguèt condemnat per un tribunal eclesiastic en 1633. L'acceptacion de la novèla teoria es lenta.
Giraud Bedot
De profession que ho mètge segon Felip Gardy ; segon los estudis mei superficiaus e mei ancians d'Abadie qu'aurérè estudiat lo dret a Tolosa e que seré estat avocat mentre que lo mètge, be seré estat lo son pair Georges Bedout, maridat dab la soa mair Antonia de Lafond.
Nicolau Copernic
Las reticéncias
Prèp de cent ans aprèp la parucion du libre De las revolucions de las esfèras celèstas, reticéncias e esitacions existissián encara. Se qualques filosòfs jesuistas son prigondament convencuts, que ne son meteis disciples de Copernic, d'autres accèptan puslèu lo sistèma de Tycho Brahe.
Cal esperar la fin del sègle XVII per veire se reconciliar gaireben totes los sabents d'Euròpa, mercé a la mesa en plaça de la mecanica celèsta d'Isaac Newton. Levat la Grand Bretanha, França, los Païses Basses e Danemarc, lo rèsta d'Euròpa garda sa posicion contra Copernic pendent encara un sègle.
Vèrs 1750 e en plusors estapas, lo papa Beneset XIV abandonèt de fach lo sistèma geocentric. Los libres de Copernic e Galilèu son raiats de l'Index en 1757. Mas es solament dins los ans 1820-1830 que la Glèisa acceptèt definitivament e completament l'idèa que la Tèrra torneja a l'entorn del Solelh.
Son influéncia
thumb|right|180px|Monument en l'onor de Mikołaj Kopernik de [[Bertel Thorvaldsen a Varsòvia.]] miniatur|thumb|right|180px|Bust (1807) de [[Johann Gottfried Schadow|Schadow dins lo Walhalla, a Donaustauf, Alemanha]]
Copernic retardèt de plusors ans la parucion de l'òbra de sa vida. Sas cresenças e la paur de la reaccion de la Gleisa e de Wittenberg ne son las rasons principalas. Aquel tèxte foguèt publicat a l'ora de sa mòrt.
Oblidèt pas una dedicatòria al papa Pau III dins son òbra redigida en latin ont revendiquèt lo drech a la libertat d'expression.
Copernic permetèt de liberar los scientifics e cercaires de lors prejutjats (lo sistèma cosmologic d'Aristòtel e de Ptolemèu demorèron fòrt longtemps la referéncia). Menèt apuèi los teologians a l'interrogar sus l'interpretacion dels tèxtes sacrats. Calguèt esperar lo sègle XIX per que los teologians prenguèsson unas distàncias envèrs l'interpretacion tròp literala dels tèxtes sacrats, aquò provoquèt pas mens qu'un renovèlament dels estudis biblics (exegèsi e ermeneutica).
L'influéncia de Copernic se faguèt sentir fins dins lo domeni filosofic: Descartes, qu'aviá redigit un tractat del monde e de la lutz, foguèt estonat de la decision de l'Inquisicion quand aprenguèt la condamnacion de Galilèu en 1633. Es la rason per que Descartes s'orientèt cap a la filosofia e redigiguèt lo celèbre discors del metòde e qualques autras òbras filosoficas per constituir un projècte de recèrcas d'una sciéncia universala.
Es amb rason que se parla de revolucion coperniciana, perque l'influéncia del sistèma de Copernic se faguèt sentir prigondament dins totes los domenis de la coneissença umana.
L'asteroïde (1322) Coppernicus foguèt nomenat en son onor.
Controvèrsia sus sa nacionalitat
La nacionalitat de Copernic es, dempuèi lo sègle XIX, subjècte de controvèrsias. Atal, nòta Konrad Rudnicki, Se debatèt longtemps per saber se Nicolas Copernic èra vertadièrament alemand, o polonés. Aquela discussion venguèt una granda querèla sabenta dins las epòcas nacionalistas (de la segonda mitat del sègle XIX fins a la Segonda Guèrra Mondiala) ».
Pasmens, de son vivent, la nacionalitat aviá un ròtle segondari.
Enquèsta sus sa tomba
Lo luòc exacte d'inumacion de Copernic demorèt longtemps inconegut fins que se trobèron los ossaments en 2005 dins la catedrala de Frombork (Polonha), prèp de l'altar que n'aviá la carga.
Lo 20 de novembre de 2008, los cercaires de l'Institut medicolegal de Cracòvia e de l'Universitat d'Uppsala confirmèron que lo crani e lo femur trobats son segur aqueles de Copernic, en comparason amb dos pels trobats dins un exemplar del Calendarium Romanum Magnum de Johannes Stoeffler (que Copernic utilizèt tota sa vida),.
Lo 22 de mai de 2010, l'astronòm que sos rèstas foguèron identificats, tornèron èsser enterrats dins la catedrala de Frombork dins lo nòrd de la Polonha, per lo 467 aniversari de sa mòrt. Après una ceremonia religiosa, l'ataüc de Copernic tornèt èsser enterrat jol sol de la catedrala del sègle XIV, al pè d'una tomba nòva de granite negre frapada amb una representacion d'un modèl del Sistèma Solar. Dins son discors, l'archavesque Jozef Zycinski deplorèt los. Remembrèt dins aquel contèxte la condamnacion en 1616 pel papa Pau V de l'òbra de l'astronòm, considerat a l'epòca coma contrària a las Escrituras.
Ecologia
L’ecologia es la sciéncia qu'estúdia leis interaccions entre leis èssers vivents e lor environament. Apareguda dins lo corrent dau sègle XIX, es principalament centrada sus la nocion d'ecosistèma, un modèl que descriu l'ensemble dei relacions entre leis espècias d'un mitan donat e lor environament (climatic, fisic, quimic, autreis espècias, accion de l'òme...). Es donc una disciplina que despend fòrça de l'observacion e de la capacitat de tractar una quantitat importanta de donadas per modelizar lo foncionament de la natura.
Dempuei leis ans 1970, l'ecologia es tanben lo supòrt d'un movement politic centrat sus la sauvagàrdia de l'environament. Moguda per la degradacion de la natura per leis activitats umanas, l'ecologia politica es venguda influenta dins mai d'un país e es estada integrada au discors de la màger part dei movements politics modèrnes. De mai, sei pensaments principaus (lucha còntra lo rescaufament climatic...) son desenant de tematicas importantas de la politica e de l'economia internacionala.
De l'Antiquitat a la Revolucion Scientifica
thumb|right|Classificacion dau vivent prepausat per [[Carl von Linné|Linné en 1735.]]
Leis originas de l'ecologia datan probablament de l'Antiquitat e dei trabalhs de filosòf grècs que depintèron d'espècias animalas e vegetalas en lei plaçant dins son mitan naturau. Leis autors pus famós d'aqueu movement son Aristòtel (384-322 avC) e Teofrast (371-288 avC) que son sovent considerats coma lei fondators de la biologia. Aquelei trabalhs demorèron quasi inegalats fins au periòde dei Grandei Descubèrtas e de naturalistas coma Buffon (1707-1788) contunièron de considerar Aristòtel coma una referéncia fins au sègle XVIII.
Dins aquò, l'exploracion dau mond per leis Europèus permetèt de melhorar fòrtament lei conoissenças sus la natura, especialament a partir dau sègle XVIII. La multiplicacion dei descubèrtas e lo progrès generau dei sciéncias entraïnèron l'emergéncia de la nocion « d'economia de la natura » formulada per lo Suedés Carl von Linné (1707-1778) qu'inventèt la premiera classificacion dau vivent dins Systema Naturæ (1735). Puei, au començament dau sègle XIX, l'explorator prussian Alexander von Humboldt (1769-1859) descurbiguèt una quantitat considerabla d'espècias novèlas durant una expedicion en America dau Sud. Coma sei predecessors, se preocupèt de lei descriure mai, inovacion importanta, assaièt tanben d'explicar sa distribucion geografica a partir de donadas geologics ò climatics. Aquò marquèt la fondacion de l'ecologia modèrna.
La descubèrta de la nocion d'ecosistèma
thumb|right|[[Fotografia d'Arthur Tansley qu'inventèt lo tèrme « ecosistèma » en 1935.]]
Lo tèrme « ecosistèma » foguèt definit durant lo sègle XX a partir dei trabalhs de plusors scientifics qu'estudièron lei relacions entre un ensemble d'organismes vivents e son environament. Lo premier foguèt probable lo Rus Vladimir Vernadsky (1863-1945) que desvolopèt mai la nocion de biosfèra en 1926 e qu'estudièt leis efiechs deis activitats umanas sus lo clima. En particular, mostrèt l'importància de la preséncia d'una biosfèra activa per lo mantenement de la vida dins un espaci donat. Lo mot apareguèt per lo premier còp en 1935 dins una publicacion dau Britanic Arthur Tansley (1871-1955). I illustrava l'importància dei transferiments de matèria entre un ensemble d'organismes e son environament.
Aquelei trabalhs permetèron pauc a pauc de concebre la natura coma un sistèma basat sus de relacions entre diferenteis organismes e divèrsei paramètres environamentaus. Lo limonologista George Evelyn Hutchinson (1903-1991) aguèt un ròtle major dins aquela evolucion que combinèt lei trabalhs de Vernadsky e de Tansley. Aquò li permetèt d'estudiar, dins un lac, lei liames entre la disponibilitat de nutriments mineraus, la produccion d'alga e lo nombre d'animaus. Puei, lo modèl foguèt melhorat per d'estudiants de Hutchinson coma Raymond Lindeman (1915-1942), Eugene Odum (1913-2002) e Howard T. Odum (1924-2002) qu'introguèron pauc a pauc d'autrei paramètres fisics coma l'energia recebuda.
L'ecologia modèrna
thumb|right|Representacion dau [[Destruccion dau jaç d'ozòn|trauc dins lo jaç d'ozòn situat au dessüs d'Antartida en 2006.]]
Durant la premiera mitat dau sègle XX, l'ecologia èra una sciéncia d'observacion e lei progrès tecnics se concentravan principalament sus lo perfeccionament dei metòdes de recensament e de seguiment deis espècias e deis individús. Pasmens, après l'aparicion de l'arma nucleara e deis efiechs visibles de la pollucion umana durant lei Trenta Gloriosas, l'ecologia comencèt de s'interessar au ròtle e a la plaça de l'òme sus la Tèrra. Ansin, amb l'agravament de la pollucion a la fin dau sègle XX, se desvolopèt una dimension politica de l'ecologia que se destina a l'estudi deis impactes umans en vista de definir scientificament lei mesuras necessàrias per sauvagardar la natura. A partir de la fin deis ans 1980, favorizèt l'aparicion de movements politics que capitèron d'obtenir l'adopcion de legislacions e d'acòrdis permetent d'assegurar una melhora proteccion de l'environament coma lo Protocòl de Montreal (1987) ò lo Protocòl de Kyoto (1997).
Generalitats
L'estudi de la biosfèra es un subjècte considerable que necessita de fragmentar l'objècte d'estudi en fraccions pus simples. L'unitat de basa d'aqueu trabalh es generalament l'ecosistèma que correspònd a un ensemble constituït d'èssers vivents en relacion amb lor environament qu'an desvolopat de relacions de dependéncias, de cambis d'energia, d'informacions e de matèria permetent lo mantenement e lo desvolopament de la vida.
L'ecologia necessita de mesurar e d'analizar de paramètres nombrós que permèton de descriure lo mòde de vida d'una espècia (limits de son airau de reparticion, taus de reproduccion, aparicion de sosespècias...). Aquelei factors pòdon èsser intèrnes (concentracion, temps, sèxe deis individús...) ò extèrnes (temperatura, preséncia d'un element quimic particular, cambiament climatic...). Son generalament classats en tres grops diferents (climatics, edafics e biotics) mai d'autrei divisions existisson.
Lei factors climatics
Lei factors climatics estudiats per l'ecologia son sovent ben diferents dei paramètres normalizats descrichs per lei donadas dei climatològs. D'efiech, destinadas a depintar lo clima a l'escala d'una region, d'un país ò d'un continent, aquelei donadas son insufisentas per modelizar lei condicions climaticas sus lo pendís d'una montanha ò dins una seuva situada dins una vau. Per faciar aqueu problema, l'ecologia a donc desvolopat la nocion de microclima que permet de representar lei condicions de vida a l'escala d'una estacion de mesura.
La temperatura e l'umiditat
thumb|right|[[Fotografia d'un desèrt, exemple d'ecosistèma onte la temperatura a un ròtle important.]] thumb|right|[[Fotografia d'aubres amb una forma de colona, element caracteristic dei regions onte lei tombadas de nèus son frequentas e importantas.]]
Torresmenudas
Torresmenudas es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Ecologia
La temperatura e l'umiditat
La temperatura e l'umiditat de l'aire e dei sòus son lei dos paramètres pus importants per descriure un microclima. D'efiech, la temperatura es sovent un paramètre important per determinar l'organizacion dau vivent dins certanei zònas. Per exemple, en Sahara, lo fennèc (Vulpes zerda) demòra escondut durant la jornada per limitar sei pèrdas d'aiga avans de sortir de nuech per caçar. Ansin, la temperatura es sovent mesurada a d'autors diferentas a l'entorn d'una estacion per establir un gradient dins l'aire e dins lo sòu.
Regardant l'umiditat, se la mesura dau taus d'umiditat de l'aire es relativament aisada, aquela dau sòu es una causa complèxa car es necessari de determinar la quantitat d'aiga disponibla per leis organismes. Per aquò, se fau estudiar lei flux e la reparticion de l'aiga dins un sòu. Se destria ansin l'aiga dei precipitacions que pòu emplir lei cavitats dau sòu mai que sa preséncia es provisòria, « l'aiga capillara absorbibla » contenguda dins de pòrs de 0,1 a 1 mm qu'es la fònt d'aiga principala per lei plantas, « l'aiga capillara non absorbibla » qu'es contenguda dins de pòrs permetent pas lo passatge dei racinas vegetalas e « l'aiga igroscopica » qu'es pauc disponibla per lei plantas. Lei proporcions varian generalament segon lei caracteristicas dau sòu, principalament sa capacitat de retencion de l'aiga qu'es descricha per lo « potenciau capillar ».
Lei condicions idricas dei biotòps son fòrça variablas e an una influéncia majora sus leis espècias presentas. Son ansin definits leis organismes : Dins lei regions frejas, se fau egalament nòtar l'existéncia dau cubèrt de nèu qu'a de foncions multiplas. En particular, permet de protegir la flòra durant la sason freja car demenís la temperatura au nivèu dau sòu. La nèu a tanben d'efiechs sus la morfologia dei plantas, especialament aquela deis aubres.
L'esclairatge
thumb|right|[[Fotografia d'un especimen de genciana deis Aups (Gentiana alpina), exemple d'adaptacion ai condicions d'esclairatge aupencas.]] thumb|right|[[Fotografia d'una medusa desconeguda dei plans abissaus.]]
L'esclairatge, es a dire la quantitat de lutz disponibla, es un factor climatic important per la màger part deis ecosistèmas. D'efiech, representa una fònt d'energia relativament aisada d'utilizar per realizar certanei reaccions quimicas necessàrias au metabolisme. Sei paramètres principaus son sa durada, son intensitat e sa qualitat. La durada varia principalament amb la latitud e, de còps, amb lo relèu. Es pus importanta dins lei regions eqüatorialas ò tropicalas e a la cima dei montanhas que dins lei regions temperadas e dins lei plans. Aquò a d'efiechs importants sus lo desvolopament de la vegetacion car la fotosintèsi despend de la lutz dau Soleu. Ansin, lei seuvas umidas de l'eqüator son ben pus drudas que lei seuvas dei regions subpolaras.
L'intensitat de l'esclairatge representa la quantitat d'energia recebuda per unitat de temps. Es generalament pus fòrta dins lei regions pròchas de l'eqüator, onte lo raionament solar es pus dirècte, e dins lei regions d'altitud onte lo raionament solar es mens atenuat per l'atmosfèra. Aquò es a l'origina de mai d'una adaptacion coma, dins lei seuvas, la division entre lei plantas aguent besonh d'un esclairatge important (aubres dau canopèu...) e d'autrei capablas de se contentar d'una intensitat pus febla (plantas dau sosbòsc). Dins lei montanhas, aquò explica la reduccion deis aparelhs vegetaus e la pigmentacion importanta dei plantas.
Dins lei mitans aqüatics, l'absorpcion de la lutz per l'aiga definís tres zònas principalas. La premiera es la region litorala onte l'esclairatge es important, çò que permet lo desvolopament de plantas amb de racinas coma la posidonia. Puei, se tròba la zòna limnetica qu'es caracterizada per una intensitat luminosa encara sufisenta per sostenir de reaccions de fotosintèsi eficaças. Pasmens, la preséncia de plantas amb racinas i es impossibla. Enfin, vèn la zòna prefonda onte la fotosintèsi es pauc a pauc totalament remplaçada per d'autrei mecanismes de produccion d'energia. La qualitat dau raionament a un efiech sus la definicion d'aquelei zònas. D'efiech, a partir de 50 m de prefondor, lei plantas an besonh d'adaptacions particularas (pigments roges...) per utilizar lei raionaments blaus susceptibles de pervenir dins la zòna.
Existís d'ecosistèmas capablas de foncionar sensa esclairatge. La màger part se situan dins lei prefondors oceanicas, coma lei plans abissaus, ò dins lei rets de baumas. An entraïnat l'aparicion d'adaptacions encara mau conegudas coma la bioluminescéncia.
Lo vent
Lo vent es principalament un agent de transpòrt (pollen, desplaçament dei granas...) e de transformacion dau païsatge (erosion, sedimentacion, desplaçament dei dunas...). De mai, dins certaneis endrechs, entraïna l'aparicion d'adaptacions morfologicas en lei vegetaus (montanhas, litoraus...).
Leis efiechs de l'altitud e dau relèu
Lei factors topografics son sovent liats a un autre factor climatic. D'efiech, l'altitud modifica lo clima generau (demenicion de la temperatura, aumentacion dei precipitacions ...) ò lo microclima (modificacion de la durada d'esclairatge, preséncia de vents poderós...). Se fau nòtar que l'altitud es pas l'unic factor topografic. Lo relèu pòu tanben aver una influéncia. Per exemple, una vau estrecha pòu accelerar lo vent dins una direccion donada.
Lei factors edafics
Lei factors edafics (ò agrologics) son un ensemble de tres factors que regardan lei condicions idricas, fisicas e quimicas d'un sòu donat. Aquelei factors son generalament liats entre elei.
Lei factors idrics e ionics
thumb|right|[[Fotografia de salins colorats per l'alga Dunaliella salina.]]
Lei factors idrics regardan lei caracteristicas generalas deis aigas contenguts dins un mitan donat. Lei pus importants son la temperatura, la quantitat de gas dissòuts, la preséncia de saus, l'aciditat e lo potenciau d'oxidoreduccion. Lei gas principaus que son estudiats son generalament lo dioxigèn, lo dioxid de carbòni e, pus rarament, lo metan e l'idrogèn sulfurat. La preséncia d'oxigèn es fòrça importanta car condiciona fòrça leis espècias presentas dins un mitan donat.
Lei saus pus frequents dins l'aiga naturala son de clorurs, de sulfurs, de carbonats e, de còps, de nitrats. La salinitat es un factor important car un nombre important d'espècias pòdon subreviure unicament dins un mitan non salat ò dins un mitan salat. Per exemple, la coloracion dei salins es causada per una alga (Dunaliella salina) e un cambaròt (Artemia salina) que vivon unicament dins d'environaments salats. Leis espècias adaptadas ai condicions saladas e non saladas existisson mai son mens frequentas. Lei pus famosas son probablament lei saumons.
Au nivèu quimic, l'aciditat d'un sòu despend generalament de sa concentracion de dioxid de carbòni e de saus. Pòu èsser modificada per la preséncia de polluents coma l'acid nitric ò d'acids sofrats. Se situa generalament entre 4 e 8. Coma la salinitat, es un paramètre qu'influís fòrça sus la natura deis espècias presentas. Lo potenciau d'oxidoreduccion indica lo nivèu de pollucion d'un sòu car demenís a proximitat d'una fònt de pollucion.
Lei factors fisics
thumb|right|[[Fotografia d'un vèrme de tèrra (Lumbricus terrestris), una espècia sosterranha que viu dins de sòus argielós ò limonosablós umids.]]
Lei factors fisics pertòcan la granulometria e l'estructura dei sòus. La granulometria (ò textura) correspònd a la composicion de basa dau materiau après destruccion deis agregats. Existís plusors metòdes per la definir. Per exemple, lo metòde francés NF P18-560 destria lei calhaus (diamètre de 20 a 200 mm), lei gravas (2 a 20 mm), leis arenas grossieras (200 µm a 2 mm), leis arenas finas (20 a 200 µm), lei nitas (2 a 20 µm) e leis argielas (mens de 2 µm). Lei percentatges respectius permèton de descriure la natura dau sòu (argielós, sablós...). Es un aspècte important per lei plantas e leis organismes sosterranhs car la granulometria pòu, per exemple, blocar lo desvolopament d'un ret de racinas ò empedir lo desplaçament d'un vèrme de tèrra.
L'estructura depinta l'organizacion dei grans elementaris. A un ròtle dins de proprietats importantas d'un sòu coma son aeracion ò sa capacitat de retencion de l'aiga. D'un biais generau, un sòu fin retèn mai l'aiga e lei sòus amb una aeracion febla limitan la respiracion dei racinas.
Lei factors quimics
Lei factors quimics s'interèssan principalament a la preséncia de certanei compausats dins lo sòu. Un dei pus importants es lo calci, element generalament present sota forma de cauquier. Aquela ròca es fòrça importanta car la flòra adaptada a sa preséncia es sovent diferenta d'aquela que creis dins lei regions non cauquieras. Per exemple, lo cauquier es un poison per de plantas coma la dionèa (Dionaea muscipula) qu'es una especialista dei torbieras pauc drudas.
Lo magnèsi es un autre element important per lei vegetaus car intra dins la fabricacion de la clorofilla. Sa concentracion es donc susceptibla de modular la flòra e sa disparicion entraïna de caréncias grèvas. Lo potassi es tanben un paramètre d'observar car a un ròtle dins lo metabolisme de mai d'un organisme vegetau. Pasmens, d'autreis elements coma lo fèrre, lo magnèsi ò lo zinc an una influéncia sus lo desvolopament dei plantas.
Lei saus an una importància quimica importanta en causa de lor accion osmotica. D'efiech, aumentan la pression osmotica dau sòu, çò que pòu trebolar lei mecanismes d'absorpcion de l'aiga. Lei zònas saladas forman donc sovent d'ecosistèmas particulars fondats sus de vegetaus alofils. Lei sòus contenent d'ions alcalins forman un mitan encara pus extrèm car leis ions carbonats, frequents dins aqueleis environaments, empedisson l'absorpcion de divèrsei substàncias ionicas.
Lei factors biotics
Lei factors biotics regardan leis efiechs qu'existisson entre espècias viventas. Fòrça importants, son dichs omotipics quand an luòc entre individús d'una meteissa espècia e eterotipics quand an luòc entre individús d'espècias diferentas.
Lei factors omotipics
thumb|right|Banc de [[peis, exemple d'un efiech de grop necessari per assegurar la proteccion d'un ensemble d'individús còntra leis atacas d'un predator.]]
Lei factors omotipics principaus son l'efiech de grop e la concurréncia entre individús d'una meteissa espècia que vivon sus un meteis territòri. Lo premier correspònd a una caracteristica de certaneis espècias animalas qu'an besonh de formar un grop per subreviure. Lo nombre minimom varia fòrça segon leis espècias e pòu agantar de populacions de desenaus de miliers d'individús. Es limitat per l'accès ai ressorsas necessàrias a la subrevida de cada individú. Per exemple, aquela competicion explica la densitat pus febla d'aubres dins lei mitans arids. D'efiech, i trobar lei ressorsas necessàrias a la subrevida de cada especimen demanda lo desvolopament de rets de raiç fòrça importants, çò qu'entraïna un alunchament important entre dos aubres.
Lei competicions entre espècias vegetalas
thumb|right|[[Fotografia de laganhas en flor a la prima avans lo desvolopament dei fuelhas deis aubres.]]
Leis espècias vegetalas presentas dins un meteis territòri pòdon trobar de solucions de coexisténcia simplas coma, per exemple, l'aparicion de cicles de creissença e de reproduccion diferents. Per exemple, es lo cas de la laganha (Ficaria verna), una planta de sosbòsc que florís a la prima avans leis aubres de la seuva. De mai, un partiment dei ressorsas es tanben possible amb de desvolopaments diferenciats dei rets de racinas que colonizan una prefondor preferenciala.
Dins aquò, la coabitacion entre plantas es sovent mens pacifica. D'efiech, plusors plantas utilizan de procès quimics per eliminar un rivau ò s'aparar còntra un predator. Per exemple, mai d'un conifèr acidifica lo sòu gràcias ai produchs de descomposicion de seis agulhas.
Lei cadenas alimentàrias
thumb|right|Ataca d'un [[Alces alces|orinhau (Alces alces) per dos lops (Canis lupus), exemple de predacion permetent de mantenir l'equilibri d'un ecosistèma.]]
Aquelei relacions de predacion son fòrça importantas per mantenir l'equilibri d'un ecosistèma car permèton de regular lei populacions d'erbivòrs. Per exemple, dins lo pargue de Yellowstone, la disparicion dau lop (Canis lupus) aviá permés la proliferacion deis oapitís (Cervus canadensis) amb d'efiechs marrits sus la populacion de sauses. La reintroduccion dau lop a reduch la populacion d'oapitís de 15,000 individús en 1990 a 6,100 en 2010 permetent de restaurar lo cubèrt vegetau de la region. Aquò favorizèt egalament lo redreiçament dei populacions d'aucèus e de vibres. En parallèl, la populacion de lops aumentèt rapidament per agantar un maximom en 2003 (174 especimens) avans de demenir après l'aparicion de malautiás e de s'estabilizar.
Dins certanei cas, la relacion de predacion permetèt a d'espècias de trobar un mejan eficaç per assegurar sa reproduccion. Lei relacions planta-insècte ne'n son probablament lo cas pus famós. D'efiech, lei vegetaus que produson de flors utilizan de secrecions particularas per atraire d'insèctes que transpòrtan lo pollen entre lei flors. De situacions analògas pòdon existir entre plantas e aucèus ò entre plantas e mamifèrs.
Leis efiechs de l'òme
thumb|right|[[Fotografia de la destruccion d'una seuva per una comunautat agricòla umana.]]
Dempuei lo milleni I apC, leis efiechs de l'òme sus la natura son una dimension mai e mai importanta de l'ecologia. D'efiech, dempuei l'aparicion de l'agricultura, la populacion umana a lentament aumentat. Aquò entraïnèt la transformacion d'una partida importanta de la superficia terrèstra per l'adaptar a sei besonhs. Per exemple, entre l'Antiquitat e la fin de l'Edat Mejana, au mens 75% dei seuvas foguèron destruchas dins lei regions temperadas, çò que reduguèt lo territòri deis autrei mamifèrs.
Pasmens, se lo fenomèn d'antropizacion deis espacis es ancian, prenguèt una dimencion novèla au sègle XIX amb la Revolucion Industriala. D'efiech, a partir d'aquela epòca, lei besonhs dei societats umanas an fòrtament aumentat, çò que necessitèt d'esplechar totei lei ressorsas disponiblas de la planeta. Ansin, uei, la màger part deis ecosistèmas son trebolats per l'accion umana. Lei consequéncias son generalament negativas (caça tròp importanta, pollucion, rescaufament climatic...) e semblan desenant a l'origina d'un periòde novèu d'extincion deis espècias.
Metòde scientific
L'observacion es una dimension importanta de l'ecologia car es necessària per descriure leis espècias e leis individús observats. Per aquò, met en òbra de mejans de deteccion fòrça variats. Lei pus simplas e ancians son lei còmptes renduts deis observators de terren, leis instruments optics (pòrtavista, microscòpi...) e lei fotografias. Uei, son completats per de metòdes permetent de seguir de populacions gràcias a de satellits de localizacion ò d'imatges aerians.
A partir d'aquelei donadas, la modelizacion e l'experimentacion forman un autre aspècte major de l'ecologia. Son destinats a representar lei desplaçaments e l'evolucion dei populacions ò a verificar d'ipotèsis sus lo foncionament d'un ecosistèma. Son l'objècte d'evolucions constantas car lo desvolopament de l'ecologia politica entraïna de reflexions sus lei metòdes utilizats. D'efiech, amb l'importància novèla de la proteccion de l'environament, lei practicas susceptiblas de bleçar ò de tuar un animau son pauc a pauc abandonadas. Per exemple, per determinar lo regim alimentari d'una espècia, l'analisi dei contenguts estomacaus (que necessitava de tuar un nombre important d'individús) es estada remplaçada per de tecnicas observacionalas (analisi deis excrements, analisi dei comportaments alimentaris...).
L'ecologia politica
La question de la sauvagàrdia de l'environament es relativament anciana car se tròban d'exemples de proteccion d'una espècia ò d'un endrech donat tre l'Antiquitat. De mai, leis efiechs negatius de l'antropizacion dei païsatges foguèron de còps identificats ben avans lo periòde industriau. Pasmens, aqueleis accions èran generalament decididas per de rasons de religion (proteccion d'animaus sacrats) ò de prestigi politic (mantenement de seuvas necessàrias a la fabricacion de naviris). La presa en còmpte de la necessitat de protegir leis ecosistèmas es pus tardiva e apareguèt durant la segonda mitat dau sègle XIX quand leis efiechs de l'industrializacion venguèron pauc a pauc visibles.
Aqueu premier esfòrç prenguèt la forma de convencions permetent de tractar un ponch precís ò de crear de pargues naturaus permetent de protegir una region donada. Lo pargue pus ancian foguèt ansin creat en 1872 dins la region de Yellowstone e divèrsei tèxtes limitèron la caça ais aucèus utils (1902) ò a la balena (1937). Dins aquò, aquelei mesuras demorèron insufisentas e de problemas pus grèus apareguèron a partir deis ans 1970 (destruccion dau jaç d'ozòn per lei gas CFC, rescaufament climatic globau per lei gas d'efiech de sèrra, seguretat deis installacions nuclearas...).
Ansin, l'ecologia prenguèt pauc a pauc una dimension pus politica amb l'aparicion de programas politics centrats sus la proteccion de l'environament. A partir deis ans 1980, d'associacions e de partits politics se revendiquèron oficialament de l'ecologisme e assaièron d'influïr sus la politica generala dei país. L'organizacion pus famosa es probablament Greenpeace, fondada en 1971, que revendicava 47,000 sòcis e mai de 100 milions de simpatizants en 2015. Pauc a pauc, aqueu discors se difusèt e, au començament deis ans 2020, la màger part dei partits politics an integrat la sauvagàrdia de l'environament dins sei reflexions.
Aquela evolucion a permés l'obtencion de succès certans. Entre lei pus importants, se pòu citar la signatura dau Protocòl de Montreal (1987) qu'a capitat de limitar la destruccion dau jaç d'ozòn. Pasmens, l'ecologia politica dèu desenant faciar de limits importants. Lo premier es son incapacitat de redurre d'un biais eficaç leis emissions de gas d'efiech de sèrra en despiech de la signatura dau Protocòl de Kyoto en 1997. D'autrei problemas an egalament sorgit coma l'introduccion dins lo discors de mai d'un movement ecologista de tematicas fòrça alunchadas de l'ecologia scientifica (teorias Gaïa...), de divisions regardant leis objectius d'agantar (refús ò mantenement de l'energia nucleara...) ò lei mejans d'utilizar (question de la participacion a un govèrn, de l'usatge de la violéncia...) e de questions socialas (question deis emplecs creats dins un sector polluent...).
Alejandro Maldonado Aguirre
Alejandro Baltazar Maldonado Aguirre (Ciutat de Guatemala, 6 de genièr de 1936) es un avocat e òme politic de Guatemala elegit vice-president de la republica lo 14 de mai de 2015, e que ven president lo 3 de setembre après la demission del president Molina.
Batalha de Fleurus (1794)
La batalha de Fleurus se debanèt dins lo corrent de la Guèrra de la Premiera Coalicion lo 26 de junh de 1794 (ò lo 8 de messidor an II). Foguèt la consequéncia d'una ataca dei coalizats (Sant Empèri, Províncias Unidas, Reiaume Unit e Hannover) còntra lei fòrças francesas enceuclant la vila de Charleroi. Pasmens, l'armada de la Coalicion dirigida per lo prince de Saxònia-Coborg (52,000 òmes e 111 canons) ignoravan la rediccion de la ciutat. De mai, se turtèron a de tropas francesas numericament superioras (90,000 òmes e 100 canons). Ansin, lei Francés resistiguèron ais atacas coalizadas e lo prince de Saxònia-Coborg deguèt ordonar una retirada generala de sei fòrças en direccion de Brussèlas.
Malcolm Turnbull
Malcolm Bligh Turnbull (Sydney, Austràlia, 24 d'octobre de 1954) es un avocat e banquièr del Partit Liberal australian que foguèt lo cap d’aquel partit del 14 de setembre de 2015 al 24 d'agost de 2018, e lo 29en primièr ministre d’Austràlia del 14 de setembre de 2015 al 24 d'agost de 2018
Batalha de Fleurus (1794)
Lo bilanç uman foguèt de 5,000 soudats perduts (tuats, bleçats e presoniers) dins lei dos camps. Pasmens, dins lei fachs, lei Francés foguèron pus durament tocats que perdiguèron pauc de presoniers mau subretot de mòrts e de bleçats. Leis Imperiaus perdiguèron la garnison de Charleroi (2,800 òmes) mai solament 1,500 soudats sus lo prat batalhier. Leis Olandés perdiguèron probablament 700 òmes e lei pèrdas britanicas foguèron feblas.
Senneville-sur-Fécamp
Senneville-sur-Fécamp es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Geografia
Village du pays de Caux situé sur la partie de la côte normande dite côte d'Albâtre près de Fécamp.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Senneville A daissat la siá traça en l'istòria al travers d'un cant de marin, doncas que lo un d'eles s'intitula Los gars de Senneville.
Senneville a laissé sa trace dans l'histoire au travers d'un chant de marin, puisque l'un d'eux s'intitule Les gars de Senneville.
Paroles :
Keith Rowley
Keith Christopher Rowley (Mason Hall, Trinitat e Tobago, 24 d'octobre de 1949) es un avocat e òme politic del Movement Nacional Popular de Trinitat e Tobago que ven primièr ministre lo 9 de setembre de 2015.
El Tornadizo
El Tornadizo es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Byron Bay
right|thumb|
Byron Bay se situa a pauc près a 800 km al nòrd de Sydney e a 200 km al sud de Brisbane. Cape Byron, una poncha adjacenta a la vila, es lo punt oriental extrèm del continent d'Austràlia, e fa part d'un cratèr volcanic gigant. Lo far de Cape Byron comencèt de foncionar en 1901, e a la balisa pus fòrta d'Austràlia. La vila compta mai d'una bèla plaja e es una estacion balneària aimada dels toristas tant australians coma estrangièrs, amb en particular plan backpackers que viatjan long de la còsta australiana.
Ichirō Mizuki
Ichirō Mizuki (水木一郎 Mizuki Ichirou), nascut Toshio Hayakawa (7 de genièr de 1948 a Tòquio, Japon) foguèt un famós cantaire, compositor e actor japonés del anison. Son subrenom es "Aniki". Amb Hironobu Kageyama, Masaaki Endou, Eizo Sakamoto e Rica Matsumoto, formèt lo famós grop de rock JAM Project.
Filmografia
Anime Tokusatsu Videojòc
Mâcot-la-Plagne
Mâcot-la-Plagne en arpitan (Mâcot-la-Plagne en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lengas tacananas
Las lengas tacananas son una familha de lengas amerindianas parladas en Bolívia, en America del Sud.
Classificacion
Las lengas tacananas son :
Ligams amb d'autras familhas de lengas
Una ipotèsi populara e sovent tornada dire dempuèi lo començament del sègle XX, perpausa de ligar las lengas tacananas amb la familha de las lengas panoanas. Fins alara, aquèl ligam es pas demòstrat d'una faiçon convencenta e demòra ipotetic.
Muron
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Viviers (Iona)
Viviers  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha.
Geografia
Los abitants en abitant de Viviers e de Béru lo vilatge vesin situat al sud se disputan lo títol de la municipalitat en avent la mai anautita altitud. S'agís segurament de Viviers, manca remembrar que la rota en portant vèrs Yrouerre vilatge situat a 3 km a l'èst en traversant lo ponch culminant del departament jos resèrva del massís del Morvan al sud-es.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Esclusa de Besièrs
vinheta L'esclusa de Besièrs es una esclusa de cambra unica del canal del Miègjorn. Sa construccion es lançada en 1854 al meteis temps que lo Pont-canal d'Òrb e meses en servici en 1858. Se tròba a 208,4 km de Tolosa a 11 m d'altitud. Las esclusas adjacentas son l'esclusa d'Arièjas a l'èst e l'esclusa d'Òrb separada pel Pòrt Nòu de Besièrs a l'oèst.
Es situada dins la comuna de Besièrs dins lo departament d'Erau.
Autreville-sur-la-Renne
Autreville-sur-la-Renne es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Dhatki
Localisacion
La lenga es parlada dins lo districte de Tharparkar de la província de Sindh, en Paquistan, e dins lo sud-oèst del districte de Jaisalmer de Rajasthan, en Índia.
Classificacion e dialèctes
Lo dhatki fa partida del grop rajasthani de las lengas indoarianas centralas, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa. Segon Masica (1991), lo dhatki es un parlar intermediari entre lo sindhi e lo marwari.
Autreville-sur-la-Renne
Geografia
Autreville-sur-la-Renne est situé sur la Renne.Lors du dernier recensement en 2006, la population était de 486 habitants. La commune est composée des villages de Valdelancourt, Saint Martin, Lavilleneuve-au-Roi et Autreville. Le 1er janvier 2012, Lavilleneuve-au-Roi est rétablie (défusionne)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sent Bertomiu de Belagarda
Sent Bertomiu de Belagarda (Saint-Barthélemy-de-Bellegarde en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Toponimia
La prononciacion es [ʂɛ̃ m bɛrtu’miw] [debɛlɒ’gardɒ]. Las fòrmas ancianas son Capella Sancti Bartholomei de Chamilac en 1122, -la Garda en 1178, Bellegarde au segle XVIII. Lo nom de l'apòstol Bartholomaeus es latin d'origina ebraïca. Chamilac [probablament Chamilhac] ven dau nom latin d'òme Camilius e dau sufixe -acum, ,.
Garda ven dau germanic *wardon, « gardar », wart, « garda », puei « tor de gacha », puèi « fortaressa » en generau; bela es simplament un adjectiu valorizant. Los noms dau tipe Belagarda son adonc associats a de las fortaressas, de las tors de gacha, daus pòstes de defensa, ; son presents en Occitània e en Arpitània e quasi absents en França pròpiament dicha. La sola comuna d'aqueu nom es Bellegarde, dins lo Loiret, e lo nom es un transferiment d'un nom occitan francizat : lo vilatge se disiá Choisy-aux-Loges fins au 6 d'aost 1645, quand son senhor, Roger II de Saint-Lary de Bellegarde (~1562-1646), que sa familha sortiá de Belagarda, dins lo Gers e de Sent Lari, dins la Nauta Garona, instauret lo nom noveu.
Istòria
Creada en 1306, Sent Bertomiu de Belagarda fuguet una de las darrieras bastidas fondadas en Perigòrd.
Ernesto Geisel
Ernesto Beckmann Geisel, militar (general), foguèt president de Brasil entre 1974 e 1979. Durant son mandat, Brasil comencèt lo procès de redemocratizacion, aprèp lo còp d'Estat militar de 1964.
Sent Bertomiu de Bussiera
Sent Bertomiu de Bussiera [sɛ̃mbartu’məʉ] [deby’sjeːrɒ] (Saint-Barthélemy-de-Bussière en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de la Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Condat de Ganavés
Condat de Ganavés (Condat-sur-Ganaveix en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Boc emissari
vinheta|The Scapegoat (Lo Boc emissari), quadre de [[William Holman Hunt, 1854-1856]] L'espression boc emissari (amassant las nocions de victima patiràs o victima expiatòria) designa un individú, un grop, una organizacion, etc., causit(da) per cargar la responsabiltat o expiar una deca que n'es, totalament o parcialament, innocent(a). Lo fenomèn du boc emissari pòt venir de motivacions multiplas, deliberadas (coma l'escapament de responsabilitat) o inconscientas (coma de mecanismes de defensas intèrnas). E, lo procediment pòt se realizar entre doas personas (e.g., un emplegat e son subaltèrne), entre de membres d'una mèsme familha (e.g., un enfant pres per boc emissari), entre los membres d'una organizacion (e.g., los responsables d'una entrepresa) o a l'interior de tot autre grop constituit. E mai d'aqueste aspècte intragropal, lo fenomèn pòt tanben èsser intergropal e s'observar alors entre de grops diferents (dins un quita d'un país o societat).
Existís diferents critèris menant a la causida d'una persona o d'un grop particular coma victima expiatòria, coma la diferéncia percebuda de la victima, l'antipatiá que provòca o lo gra de poder social que ten. Segon las escasenças de figura e las motivacions dels agressors, las consequéncias per la victima e las reaccions possiblas dels protagonistas pòdon variar. Tanben, las possibilitats d'intervencion fàcia al fenomèn son multiples, podent se realizar a l'encòp al nivèl individual, gropal o procedural.
Referents culturals
vinheta|Se manda lo boc emissari, gravadura de William James Webb Una de las originas d'aqueste concèpte se pòt trobar dins la Grècia antica ont lo farmacòs (en grèc ancian : φαρμακός, aqueste que immola per expiar de fautas d'un autre) designa la victima expiatòria dins un rite de purificacion largament utilizada dins las societats primitivas. Lo mot prenguèt en grèc, a l'epòca classica, la significacion de malfactor. Per combatre una calamitat o de caçar una fòrça menaçanta, una persona, a vegada vastida de sagrat, o un animal èra causit e menat fòra de la ciutau, ont èra a vegada tuat. Aquesta victima sacrificiala, e tanben innocenta, èra censada, coma lo boc emissari ebrieu, se cargar de totes los mals de la ciutat. Lo filosòf francés René Girard ne faguèt un dels fondaments de sa teoria del boc emissari dins La violéncia e lo sagrat
La nocion de sacrifici de substitucion es intecrat a la tematica crestiana, Jèsus essent presentat dins los Evangèlis coma un anhèl immolat, expiant los pecats del mond en morissent sus la crotz al tèrme de sa passion.
Antropologia mimetica: René Girard
Pels antropològs contemporanèus, lo concèpte de « boc emissari » designa l'ensemble dels rites d'expiacion utilizats per une comunautat. Lo primièr a aver utilizat aqueste concèpte es James George Frazer dins Lo Boc emissari, estudi comparat d'istòria de las religions.
L'obratge Lo Boc emissari de René Girard (1982) mòstra a l'òbra aqueste fenomèn que nomena lo « triangle mimetic »: format de tres pòls que son los individús A, B e lo supausat ben, lo triangle mimetic descriu aqueste jòc simbolic e la relacion reala entre A e B, ont B:
que A pensa:
Lo « ben » es nomenat per René Girard « objècte » e es pas necessàriament material.
Aquestre triangle mimetic sembla motivat per la necessitat d’aver per manca de poder èsser. Podent èsser l’autre dirèctament, l’individú (A) pensa que çò que caracteriza l’autre (B) e que justifica encara la diferéncia entre el (A) e son modèl (B), es un aver (l’objècte o lo ben). Lo problèma demora dins l’imitacion recipròca al desir de l’objècte. Mai A desira l’objècte, mai B (se dintra dins lo mecanisme del desir mimetic) fa çò mèsme. E mai A e B (al respècte de lor desir) se semblan.
Lo fenomèn del boc emissari es une consequéncia del « totes contra un ». A per foncion d’exclure la violéncia intèrna a la sociatat (endemica) cap a l’exerior d'aquesta societat. Per qu'aqueste fenomèn siá efectiu, cal:
Aqueste mecanisme regulator de la violéncia es temporari. En efièch, la violéncia endemica generada pel desir mimetic o mimesis se fa, tard o d'ora, sentir. S'en pren alara un boc emissari novèl.
En resumit, per René Girard, lo boc emissari es lo mecanisme collectiu permetent a una comunautat arcaïca de subreviure a la violéncia generada pel desir mimetic individual de sos membres (quitament se la determinacion dels desirs es, per una pro larga partida, collectiva). Lo boc emissari designa tanben l’individú, necessariament copable per sos accusators, mas innocent al vejaire de la « vertat », per aqueste grop, s’unissent uniformament contra el, tornarà a una patz efemèra.
Lo murtre fondator genèra lo religiós arcaïc, los rites (repeticions de la crisi mimetica) e los mites (racontes, desformats pels persecutors, del murtre fondator).
Psicologia sociala
La persisténcia del fenomèn de victima patiràs, d'en primièr ritual, dins las sociatats actualas, secularizadas e racionalas, poiriá surprene e las teorias psicosocialas suggeriguèron diferentas explicacions relativas a aquesta permanéncia.
Frustracion
Es John Dollard e sos collaborators que en 1939, realizèron una de las primièras teorias al subjècte del fenomèn del boc emissari dins lo domèni de la psicologia sociala: la teoria de la frustracion-agression.