cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grèc ancian
Sistèma verbal
Existís doas grandas categorias de conjugason: las tematicas (o vèrbes en -ω) e las atematicas (dich vèrbes en -μι) : los vèrbes tematics se caracterizan per la preséncia d'una vocala abans la desinéncia, absenta dins los vèrbes atematics. Aquestas categorias se divisan en un grand nombre de soscategorias. Lo sistèma verbal es plan complèxe que la flexion utiliza fòrça procediments coma l'alternança vocalica, la sufixacion pel jòc de desinéncias, l'utilizacion d'una vocala tematica, coma l'aument e lo redoblament. A totes aquestes procediments s’apondon de modificacions foneticas importantas al sel d'un mèsme paradigma.
Sintaxe
Tot aquò es indicatiu, que al biais de fòrça lengas flexionalas, lo grèc ancian ten un granda libertat dins la plaça dels grops.
Pels vèrbes, lo grèc plaça sovent lo verbe en fin de proposicion, que siá la principala o subordonada, mas plan mens sistematicament que lo latin. Existís una excepcion pels imperatius e los vèrbes de torn impersonal (coma lo verbe « èsser »: ἐστί, « es ») que son mai sovent al començament de proposition.
Règla del genitiu enclavat: le genitiu se plaça just après l’article, es adire entre l’article e lo mot designant lo possessor, o après repeticion de l’article. Dins lo grop nominal « lo filh del ciutadan » s’escriu en grèc: Ὁ τοῦ πολίτου υἱός, literalament « lo del ciutadan filh » ; mas es tanben possible de posicionar lo genitiu après repeticion de l'article, per exemple : Ὁ υἱός ὁ τοῦ πολίτου, « lo filh lo del ciutadan ». L’adjectiu, el, se plaça mai sovent entre l'article e lo nom (τὸ μικρὸν ἄνθος : la pichona flor), o alara après lo nom amb una repeticion de l’article (τὸ ἄνθος τὸ μικρόν, literalament « la flor la pichona »).
Influéncia del grèc ancian sus las lengas modèrnas
vinheta|Los nòus primièrs vèrs de l’[[Odissèa d'Omèr.]]
Mots sabents e radicals grècs
Un grand nombre de mots en latin, e lengas latinas son d'origina grèga, e la majoritat dels neologismes sabents utilizats pel monde es bastida sus de radicals grècs (sobent mesclat de radicals latins).
Mots corrents
De mots coma « botica », « caractèr » ou « burre » vendrián del grèc ancian, passats pel latin. Patiguèron de las meteissas modificacions foneticas que los autres mots eiretats e son ara plan alunhats de lor etimon grècs que cal reconéisser rèire cadun d’aquestes:, apothếkê ; , kharaktếr et , boúturon.
Lo dedal sincròn del còsmos politic
Vaquí un exemple per illustrar l’omnipreséncia del grèc dis las lengas occidentalas, un tèxte de Xenofon Zolotas (Ξενοφών Ζολώτας) que cada mot (levat los mots-otils) es d’origina grèga:
Referéncias
<references responsive="" group="">
Sent Ginièis de Varençal
Sent Ginièis (de Varençal) (Saint-Geniès-de-Varensal en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [sèn dži'njèjs]. Las fòrmas ancianas son : S. Genisio, [castello] de S. Genesio en 966 (identificacion mausegura), ecclesia S. Genesii en 1159-1161, ecclesiam S. Genesii en 1182, de S. Genesio de Vairessan (?) en 1344, St-Genies en 1643, le chateau et l'eglise de St Geniés de Varansal en 1740-60, St Geniès de Varansal en 1770-72 1 (mapa de Cassini). Lo determinant es utilizat sonque en francés.
Forges (Charanta Maritima)
Forges  es una comuna francesa administrada per lo departament de Charanta Maritima de la region de Peitau-Charantas.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Barbashen
Barbashen (Barbachen en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
Autes vilatges o quartièrs : Los Lacais, los Popets. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [barba'chénn] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : Barbepien en 1285, De Barbapenh en 1313, Barbapjen en 1379, Barba Pien en 1429, Barbaxen en 1760, Barbachen (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).
Segon Dauzat, Barbachen qu'ei probablament un derivat deu latin vervactum, « garait »; cf. espanhòl -barbecho.
Segon Negre, Barbachen que vien benlhèu deu gascon *berbechin (lòc), « lòc de motons ». R. Aymard que constata las fòrmas ancianas juntan mau dab vervex. Un nom d'òmi com Barbatius, present dens Barbasan, que convien mei.
A Boisgontier que'u semblava las posicions de Dauzat e de Negre son insostenibles. Miquèu Grosclaude que tròba Barbatius d'Aymard, dab un sufixe aquitan -ennum, ei ua possibilitat comparabla a Barbasan dab sufixe -anum. Solament, que i a aqueras grafias dab p qui s'acòrdan mau dab aquera solucion.
Foishenc (sosdialècte)
Le foishenc o foissenc es una varietat occitana parlada dins lo país de Foish. Aqueste sosdialècte lengadocian presenta afinitats mès marcadas que lo demau del lengadocian amb le catalan. Un dels primièrs lingüistas occitans, Carles de Tortolon, le considerava coma un sosdialècte del tolosan (sosdialècte) e Alibèrt le considerava coma le dialècte mès iberic de la siva familha dialectala amb lo donasan%C3%A9s.
Les parlars de l'oèst del departament d'Arièja se pòden classificar dins l'airal gascon amb un airal de transicion (lo parlar de Massat per exemple) que presenta un caractèr ibrid. Las solucions gasconas se fan mès fòrtas dont mai se va cap a l'oèst. Segon las mapas del lingüista comengés, la ribièra de l’Arisa qu’es autant mès gascona que nos aprocham del confluent ambe la Garona.
Per exemple, le parlar de Savarat que ten los 4 traits gascons seguents : 1. -nd- > [n] 2. -ll- (entre vocalas) > [r] -ll- finala > ''-th' 3. -ariu(m)> -èr 4. Conservacion de kw e [gw]
Parabòla de l'enfant prodig (version de Pàmias)
Un òme aviá pas que dos dròlles/ mainatges. Le mès joen diguèc al sieu/a son paire: “Es ora que siái mon mèstre e qu’àjai sòuses; cal que me’n pòscai anar e que véjai país. Partejatz le vòstre ben e donatz-me çò que devi aver.” -  “Ò mon filh”,  ça diguèc le paire, “coma vuèlgas; ès un dolent e seràs (siràs) castigat”. Apuèi durbisquèc una tireta, partegèc le sieu ben e ne fasquèc duas parts.
Jonatan (Bíblia)
Los libres de Samuèl, de l'Ancian Testament, contan que s'amistiga amb lo jove Dàvid alara qu'aqueste es designat per prene lo tròn a Saül. La natura exacta d'aquesta relacion entre eles faguèt dempuèi de temps controvèrsias.
Jonatan morís amb son paire pendent una batalha contra los Filistèus al Mont Gelboe.
La relacion entre Dàvid e Jonatan
La relacion entre Dàvid e Jonatan es gaireben tota contada dins lo primièr libre de Samuèl de l'Ancian Testament, mas la fin de lor istòria se trapa dins lo libre segond de Samuèl.
Dàvid, lo filh mai jove de Jessè, avent « d'uèlhs bèls e de bon paréisser », foguèt elevat près de Saül, rei d'Israèl, e terrassèt Goliat, lo guerrièr gigant dels Filistèus, amb una sola pèira lançada d'una fronda. Jonatan, l'aïnat de Saül, a lor primièr encontra foguèt còp sec engaulat: ''« E advenguèt, del moment que Dàvid aguèt acabat de parlar a Saül, que l'alma de Jonatan se liguèt a l'alma de Dàvid e que Jonatan l'aima coma s'èra el. » Lo meteis jorn, « Jonatan concluz una aliança amb Dàvid, que l'aimava coma s'èra el » ; alara « se desfaguèt del mantèl qu'aviá sus el e lo donèt a Dàvid, e tanben totas sas causas e fins a son espasa, son casc e sa cencha. »''
Las gents d'Israèl acceptèron lèu Dàvid d'entre eles, mas nais la colèra e la gelosiá de Saül que va ensejar mai d'un còp de tuar Dàvid. Aprenent un d'aquestes ensags, Jonatan avertís David e li demanda de s'amagar qu'''« aviá plen d'afeccion per Dàvid. »'' Fin finala David causís de fugir, cercant de reconfòrt près de Jonatan, e encara un còp deu fugir davant los ensags de Saül de se'n prene a sa vida. Un moment, alara que se trapan sols, Dàvid ditz a Jonatan,'' « Ton paire sap plan qu'ai trobat gràcia a ton vejaire. »''
« Alara Jonatan ditz a Dàvi : ''"Çò que diràs, tu, lo farai per tu." [...] Atal Jonatan conclutz una aliança amb l'ostal de Dàvid. Puèi Jonatan torna a adjurar Dàvid, al nom de son amor per el, que l'aimariá coma s'èra el. »''
David accèpta de s'amagar fins a que Jonatan pòsca afrontar son paire e per veire se, poer sa seguretat, Dàvid podava demorar aíci. Jonatan s'apròcha de son paire per plaidejar la causa de Dàvid :'' « Alara la colèra de Saül s'afòga contra Jonatan e li dich: « Filh d'una femna de mena pervèrsa, sabi pas, ièu, que prenes partit pel filh de Jessè, per ta vergonha e la vergonha de la nuditat de ta maire? » »''
Jonatan ne sentiguèt tan de pèna que perdèt l'apetit mai d'un jorn de seguida. Tornèt trobar Dàvid dins sa resconduda per li contar la situacion, dangierosa per el, e lo pregant de fugir. ''« Dàvid se levèt d'a costat del tuc, cai la nas a tèrra e se prostèrna tres còps. Puèi s'embraçèron l'un l'autre e plorèron l'un sus l'autre, fins a que arribèt lèu l'ora per Dàvid. Alara Jonatan ditz a Dàvid : "vai en patz, qu'avèm jurat entre nosaltres dos pel nom de Iahvè, en disent: Iahvè serà entre ièu e te, entre ma raça e ta raça per jamai!" David se levèt e se n'anèt, alara que Jonatan tornava dins la vila. »''
Saül contunha a percaçar Dàvid. Dàvid e Jonatan renovèron lor aliança, e fin finala Saül e David se reconcilièron. Quand Jonatan es tuat sul mont Guelboe pels Filistèus, Dàvid plora sa mòrt cridant, ''« Soi en desrei a causa de tu, mon fraire Jonatan, m'èras fòrça car, ton amor èra per ièu mai mervilhós que l'amor de las femnas ! »''
Galariá
vinheta|261x261px|Los princes biblics [[Dàvid e Jonathan s'embraçant, illustracion de La Somme le roy, 1300, British Library.]]
Pas-en-Artois
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
Comuna situada en la vallée de la Kilienne, afluent del Authie.
Se situa a 12 quilomètres de Doullens, 26 de Arras, 34 de Amians e 82 de Lille.
Es a la cœur d'un territòri fòrça rural e lo cap de luòc d'un costat en comptant 25 comunas e reagrupant 7000 abitants.
Commune située dans la vallée de la Kilienne, affluent de l'Authie.
Elle est au cœur d'un territoire très rural et le chef de lieu d'un canton comptant 25 communes et regroupant 7000 habitants.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sidónio Pais
Sidónio Bernadino Cardoso da Silva Pais (n. 1 de mai de 1872 - 14 de decembre de 1918) militar e òme politic, foguèt primièr ministre de Portugal aprèp 5 de decembre de 1917 e tanben president del país aprèp 28 d'abril de 1918, fins a sa mòrt, lo 4 de decembre de 1918.
Barbadan Devath
Barbadan Devath (Barbazan-Debat en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [barba'da dé'bat] (grafia fonetica deths autors). Las fòrmas ancianas que son : Arnaldus de Barbaza de Debat, cap a 1140, Barbazaa Deius, en latin, en 1285, Barbazanum de Infra, en latin, en 1313, De Barbazano Inferiori, en latin, en 1313 e 1342, de Barbasano Inferiore, en latin, en 1379, Barbasan Debad en 1406, Barbasan Debat en 1429, Barbazan de Bat (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Dauzat, Gerhard Rohlfs, Negre, Barbadan que vien deu nom latin d'òmi Barbatius, dab lo sufixe -anum,.
Segon Miquèu Grosclaude, lo nom de persona Barbatianus qu'es atestat e saben pas se Barbadan vien de Barbatianus o de Barbatius + sufixe -anum, mes la segonda solucion qu'ei de luenh mei probabla. Barbadan qu'èra la proprietat de Barbatius. Devath que significa au nòrd, donc mei luenh deuhs Pirenèus e s'opausa a Barbadan Dessús, 5 km ath sud.
Atricion
L'atricion es la pèrda de substància, de contengut, de matèria (per un objècte), de client (per una societat).
Linguistica
En linguistica l'atricion se definís coma la pèrda non patologica per un bilingue d'una part o de la totalitat de las competéncias dins una de las lengas.
Istòria d'Espanha
L'Istòria d'Espanha designa l'istòria de la màger part de la Peninsula Iberica onte se situa l'estat actuau d'Espanha.
Preïstòria e premiers pòblaments antics
Après la Preïstòria, leis Ibèrs son le premier pòble mencionat dins la peninsula dins de documents escrichs. Avans lo sègle V avC, lei Cèltas migrèron dins la peninsula onte se mesclèron ai pòbles locaus. A partir dau sègle IX avC, lei Fenicians comencèron d'installar de comptadors maritims (Malaga, Cadix, Ibiza, Cartagèna...). Puei, au sègle VII avC, de colons grècs s'installèron tanben lòng dei costats. Aquelei marchands e colons aguèron una influéncia importanta sus certanei populacions indigènas. Per exemple, se desvolopèt a l'entorn de la vila de Tartessos una lenga e una escritura pròprias fòrça marcadas per l'influéncia cultura feniciana e egipciana.
Periòdes cartaginés e roman
Après la desfacha cartagenisa a l'eissida de la Premiera Guèrra Punica (264-241 avC), la Peninsula Iberica venguèt lo còr de la poissança novèla de Cartage sota l'impulsion de l'ostau Barca. La màger part de son territòri foguèt conquista ò somesa per lei Cartaginés mai aquela expansion causèt de tensions novèlas ambé Roma. En 219 avC, lo sètge e la conquista de la vila de Sagonta, aliada ai Romans, foguèt a l'origina de la Segonda Guèrra Punica (218-201 avC) que s'acabèt per una desfacha novèla e majora de Cartage. Una partida de sei possessions ibericas foguèt ocupada per lei Romans e l'autra capitèt de restaurar son independéncia.
Dins lo corrent dau sègle II avC, lei Romans acomencèron la conquista sistematica de la peninsula (dicha Hispania). Se turtèt a de resisténcias importantas, especialament dins lo nòrd, e s'acabèt solament pendent lo rèine d'August (37 avC - 9|9 apC). L'influéncia romana aguèt d'efèctes importants dins la region — franc dei zònas montanhosas dau nòrd — regardant la politica, l'economia e la tecnica. L'aristocracia locala foguèt integrada au sen deis òrdres dei senators e dei chivaliers e, en 74, lo drech latin e la ciutadanetat romana foguèron estenduts a la region. Hispania foguèt la província d'origina d'uneis emperaires (Trajan, Adrian...) ò conselhiers importants dau govèrn (Senèca...). Gràcias a l'instauracion de la Pax Romana, Hispania conoguèt un desvolopament economic important (exportacions de vin, d'òli, de metaus) e lei Romans creèron unei vilas novèlas coma Saragossa ò Valéncia. Favorizèt tanben l'expansion dau crestianisme.
A partir dau sègle III, l'Empèri Roman acomencèt de declinar e son territòri deguèt faciar divèrseis invasions de pòbles barbaras venguts d'Euròpa Centrala e d'Asia. En 406-407, l'afondrament dei defensas romanas d'Occident entraïnèt l'installacion dei Vandals dins l'Andalosia actuala e dins lo nòrd de Galícia e dei Sueves dins lo sud de Galícia e leis Alans dins lo Portugal modèrne en 411. En 429, lei Visigòts obliguèron lei Vandals de se desplaçar en Africa dau Nòrd e formèron un reiaume important estendut sus la Peninsula Iberica e sus Gàllia.
Periòde visigòts e conquista musulmana
thumb|Extension maximala dau Reiaume Visigòt vèrs [[500.]]
En 454, lei Visigòts acomencèron de conquistar la Peninsula Iberica que foguèt totalament ocupada levat dau nòrd-oèst e dau litorau nòrd. Après la batalha de Vouillé (507) e la pèrda d'Aquitània, la peninsula venguèt lo centre dau Reiaume Visigòt que sa capitala foguèt installada a Toledo en 554. En 586, ne'n ocupèt la màger part après la somission dei Sueves. Dins lo corrent dau sègle VI, capitèt d'integrar leis aristocracias germanicas e romanas au sen d'una classa dirigenta unica e leis envaïsseires foguèron tanben assimilats per lei populacions indigènas (abandon dau gòtic au profiech dei parlars romans). Pasmens, aquel edifici demorèt fragil en causa dei conflictes entre lo rèi e sei senhors pus importants.
En 711, aquelei tensions foguèron belèu la causa de l'invasion d'una armada berbèra venguda sostenir lei princes en lucha còntra lo poder centrau. Lo rèi visigòt e son armada foguèron esquichadas e tota la peninsula, franc dei montanhas meridionalas onte se formèt lo Reiaume deis Astúrias, foguèron annexadas per lo Califat Omeiade en 732. En 756, après l'afondrament dau Califat Omeiade, un eiretier de la dinastia capitèt de conquistar lo poder en Espanha e d'i formar l'Emirat de Còrdoa que venguèt un califat en 929.
Lei musulmans s'installèron lòng dau litorau mediterranèu, especialament en Andalosia e dins lo bacin de l'Èbre. Dicha Al Andalús, la region musulmana de la Peninsula Iberica conoguèt un desvolopament important gràcias a l'introduccion de tecnicas novèlas (subretot d'aigatge) per lei venceires. Lei crestians e lei josieus obtenguèron l'estatut de dhimmis e demorèron relativament liures. L'islamizacion de la peninsula acomencèt de progressar a partir dei sègles IX e X quand la pression per convertir lei populacions indigènas a l'islam venguèt pus fòrta. Pasmens, a partir de 1002, lo Califat de Còrdoa declinèt rapidament en causa de guèrras de succession ò de poder entre lei faccions arabias, berbèras e indigènas de son aristocracia. En 1031, aquò entraïnèt sa division entre 23 emirats locaus dichs taifas.
La Reconquista
La Reconquista designa lo lòng procès — de 718 a 1492 — que permetèt ai reiaumes crestians de la Peninsula Iberica de conquistar lei territòris sota contraròtle de princes musulmans. Associat ai Crosadas e renfòrçat per de chivaliers venguts d'Euròpa Occidentala, lo movement aguèt un ròtle primordiau sus l'estructuracion politica d'Espanha.
Acomencèt tre lo sègle VIII quand lo Reiaume deis Astúrias capitèt d'estendre son influéncia en direccion de Galícia e vèrs lo sud. Installats a Oviedo, sei sobeirans se presentèron coma lei successors dei Visigòts. En 912, installèt sa frontiera ambé lo Emitat de Còrdoa lòng dau fluvi Douro. En revènge, dins lo bacin de l'Èbre — poblat per de populacions musulmanas nombrosas — resistiguèt ais ofensivas francas, especialament durant aquelei menats per Carlesmanhe que poguèt solament ocupar una faissa territòriala estrecha au sud dei Pirenèus.
L'avançada militara d'aquelei reiaumes, especialament de Leon e de Castelha, foguèt inicialament aisada car progressèron dins lei regions vuejas entre Douro e la Cordilhera Centrala. En revènge, lei regions pobladas d'Arabis ò de convertits a l'islam resistiguèron. En 1086, en fàcia de la pression militara creissenta dei crestians (presa de Toledo en 1085 per Alfons VI de Leon), lei taifas demandèron l'ajuda deis Almoravides. Ocupèron leis estats musulmans de la peninsula e ganhèron la batalha de Sagrajas (1086) que permetèt d'arrestar lei progrès crestians.
Au sègle XIII, la Reconquista contunièt gràcias a la creacion deis òrdres religiós militars e a l'estrambòrd dei chivaliers crestians desirós de participar ai Crosadas. Pasmens, en 1195, aquelei fòrças foguèron esquichadas a Alarcos per leis Almohades — qu'avián conquistat leis estats musulmans espanhòus entre 1145 e 1172. Aquela desfacha suscitèt un apèu de la papautat qu'entraïnèt la reünion d'una coalicion gropant lei reiaumes de la peninsula sostenguts per d'importants còrs de chivaliers venguts d'Euròpa (principalament de França). En 1212, ganhèt la batalha de Las Navas de Tolosa onte la màger part dei fòrças musulmanas foguèron anientadas. Après aquela victòria, la màger part de la peninsula foguèt conquistada per leis estats crestians (Còrdoa en 1236, Sevilha en 1248, Cadis en 1263) franc dau Reiaume de Granada que gardèt son independéncia fins a 1492 en cambi dau pagament d'un tribút important.
L'afirmacion dau Reiaume de Castelha e lo declin catalan
Lo Reiaume de Castelha foguèt lo beneficiari principau de la Reconquista e son sobeiran esitèt pas d'adoptar lo títol d'Imperator totius Hispaniae ai sègles XI e XII. Après l'union definitiva dei Reiaumes de Leon e de Castelha en 1230, èra la premiera poissança territòriala de la region. Adoptèt una politica pus dura — a respèct per exemple d'aquela d'Aragon — còntra lei populacions musulamanas que foguèron marginalizadas ò expulsadas après de revòutas. Aquò empachèt pas d'acòrds concluts per certanei rèis coma Alfons VI ò Ferdinand III per limitar la resisténcia musulmana dins lo corrent dei periòdes d'avançadas. Pasmens, au sègle XIV, una crisi de succession e una lònga guèrra civila — que se transformèt en conflicte periferic de la Guèrra de Cent Ans — entre lei partisans de Pèire I e d'Enric de Trastamare entraïnèt un novèu periòde d'ostilitat còntra lei musulmans e tanben còntra lei josieus. Aqueu periòde causèt una demenicion de la poissança castelhana durant lo sègle XIV (desfacha còntra lei Portugués en 1385) mai favorizèt l'emergéncia d'una aristocracia militara e un començament de sentiment d'unitat nacionala.
D'aqueu temps, lo Reiaume d'Aragon èra vengut una poissança mediterranèa importanta. D'efècte, basat sus una aliança entre leis Ostaus d'Aragon e de Barcelona definitivament concluda en 1137, aqueu reiaume aguèt un ròtle important dins la Reconquista au sègle XII (presa de Saragossa, de Lerida e de Terual). En revènge, sa temptativa d'expansion au nòrd dei Pirenèus s'acabèt per una revirada e per la mòrt de Pèire II a la batalha de Murèth (1213). Puei, blocat après la conquista de Valéncia dins son expansion vèrs lo sud per la conquista castelhana de Múrcia, dirigiguèt sa politica militara vèrs la Mar Mediterranèa (conquista deis illas Balearas).
Aquelei conquistas foguèron integradas au sen d'un ensems complèx de reiaumes segondaris dirigits per de fius cadets de l'Ostau de Barcelona e liats entre elei per de pactes destinats a la proteccion dei libertats de cada entitat. Lei populacions aràbias conoguèron donc de sòrts variables segon lei regions : expulsion deis illas Balearas, mantenement dins lo bacin d'Èbre (ambé pèrda de l'usatge oficiau de l'arabi) e a l'entorn de Valéncia. A la fin dau sègle XIII, lo rèi aragonés capitèt tanben de venir rèi de Sicília segon un procès complèx que se debanèt entre 1282 e 1296 e que li permetèt tanben d'obtenir lo drech de conquistar Sardenha (conquista realizada entre 1323 e 1412) e Corsega (ges de temptativa importanta per ocupar l'illa que demorèt possession de Gènoa). Enfin, en 1442, lo reiaume de Napòli foguèt conquistada.
Aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume important dependent de l'Ostau de Barcelona que gropava Aragon, la mitat sud d'Itàlia, leis illas Baleares, Sardenha e Sicília. Pasmens, a partir dau sègle XV, acomencèt de declinar en causa d'una crisi economica, de revòutas periodicas de paisans e de la disparicion d'Ostau de Barcelona que foguèt remplaçat per un Ostau castelhan eissit dei Trastamare. Aqueu cambiament de poder entraïnèt de tensions importantas entre lo rèi d'origina castelhana e son aristocracia d'origina catalana. En 1462, una guèrra civila comencèt entre lei dos camps. Marcada per d'intervencions estrangieras, en particular aquela de França que poguèt ocupar Cerdanha e Rossilhon fins a 1493, accelerèt lo declin dau reiaume e favorizèt son union ambé Castelha gràcias au maridatge entre Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha.
Lo Sègle d'Aur Espanhòu e l'apogèu d'Espanha
Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha dirigiguèron ensems lo novèu reiaume. Cada entitat i gardèt seis institucions e sei drechs mai Castelha — reiaume pus poblat d'Espanha — prenguèt pauc a pauc l'egemonia. En 1492, foguèt aumentada de l'Emirat de Granada que sa conquista marquèt la fin de la Reconquista. Aquò renforcèt una politica religiosa, començada en 1478 ambé la creacion d'una Inquisicion espanhòla, fòrça repressiva còntra lei non crestians. Ansin, en 1492, lei Josieus dau reiaume deguèron « chausir » entre la conversion ò l'expulsion. En 1502, foguèt lo torn dei musulmans de Castelha (levat de Granada) puei d'aquelei d'Aragon en 1526. En 1568, aquela politica entraïnèt una revòuta massiva dei musulmans de Granada que foguèt esquichada. Enfin, entre 1609 e 1614, lei musulmans foguèron expulsats d'Espanha.
En fòra de l'annexion dei darrierei regions musulmans de la peninsula, 1492 foguèt tanben l'annada de la descubèrta d'America per Cristòl Colomb. En 1494, Espanha capitèt de s'assegurar la sobeiranetat — fòrça teorica — sus lei tèrras novèlas e acomencèt de lei conquistar. Aprofichant lei divisions politicas localas, lei desvastacions causadas per lei malautiás novèlas vengudas d'Euròpa e sa superiotat tecnologica (arma de fuòc), leis Espanhòus capitèron de conquistar leis estats astècs en 1521, l'Empèri Incà en 1533 e la màger part dei ciutats-estats maias entre 1520 e 1547. Puei, l'expansion espanhòla contunièt en Asia (conquista dei Filipinas dins leis annadas 1560) e sus lo rèsta dau continent american, especialament en America dau Sud. Enterin, divèrsei pòrts arabis de Mediterranèa foguèt tanben atacats e ocupats coma Melilla (1497) ò Oran (1509). Espanha èra d'ara venguda una poissança mondiala majora — basada sus la poissança economica dei jaciments d'aur americans — qu'agantèt son apogèu durant lei rèines de Carles Quint (1516-1555) e de Felipe II d'Espanha (1556-1598).
thumb|Territòris contraròtlats per Felipe II coma rèi d'Espanha (roge) e coma rèi de [[Portugal (blau).]]
Lo declin dei Habsborg d'Espanha e la Guèrra de Succession d'Espanha
thumb|right|Guèrras dins la Peninsula Iberica de [[1640 a 1668.]]
A partir de la fin dau sègle XVI, Espanha acomencèt de subir una tièra de desfachas que minèron rapidament sa poissança. Dins l'encastre dau desvolopament de la Reforma protestanta, Felipe II assaièt de se pausar coma lo defensor dau catolicisme e mau contentèt leis estats e sei subjèctes protestants. En 1581, lei Províncias Unidas se proclamèron independentas e la guèrra navala començada còntra l'Anglatèrra anglicana s'acabèt per una revirada en 1588. Dins leis annadas 1620, lo país s'engatjèt dins la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt tornarmai per una desfacha espanhòla ai tractats de Vestfàlia (reconóissança de l'independéncia dei Províncias Unidas en 1648) e au tractat dei Pirenèus (pèrda de Rossilhon annexat per França en 1658). Enterin, divèrsei guèrras se debanèron dins la peninsula còntra Portugal que restaurèt son independéncia en 1649 e còntra Catalonha que faguèt secession sensa succès. Enfin, Espanha foguèt la victima principala de l'expansion francesa menada per Loís XIV.
La situacion s'agravèt a la fin dau sègle XVII quand lo rèi Carles II moriguèt sensa eiretier. D'efècte, leis Espanhòus chausiguèron Felipe V un eiretier de Loís XIV coma rèi menaçant de permetre una unificacion entre França — alora premiera poissança mondiala — e Espanha — premiera poissança coloniala — èra pas acceptabla per leis autrei poissanças europèas. Una guèrra lònga e saunosa de 1701 a 1714 s'acabèt per un compromés : Felipe V demorèt rèi d'Espanha mai deguèt renonciar au tròne de França e perdiguèt lei territòris espanhòus d'Itàlia (ocupats per lo candidat austrian a la corona d'Espanha), Gibraltar e Menòrca (annexats per Londres). Deguèt tanben tornarmai sometre Barcelona e sa region en seccession dempuei 1705.
Lo declin dau sègle dei Lutz e lei dificultats dau periòde revolucionari
En 1793, participèt a la Coalicion opausada a la Revolucion Francesa mai sei fòrças foguèron rapidament desfachas e la patz signada. En 1796, Madrid cambièt d'aliança au profiech de la França Revolucionària per reconquistar Gibraltar. Pasmens, en fòra d'una guèrra frontaliera ambé Portugal — aliat tradicionau deis Anglés — aquela aliança aguèt ges de resultat. Au contrari, en 1805, la signatura d'una convencion navala francoespanhòla entraïnèt la destruccion de sa flòta a Trafalgar. Puei, lei relacions se desgradèron ambé Napoleon I e França ocupèt Espanha en 1808. Aquò foguèt l'acomençaça de la Guèrra d'Espanha còntra l'ocupacion francesa que s'acabèt per una victòria mai causèt de pèrdas e de destruccions considerablas dins lo reiaume. En 1814, Ferdinand VII poguèt i restablir aisament l'autoritat dei Borbons. Pasmens, la desfacha continentala de 1808 demeniguèt lo prestigi espanhòu e favorizèt lei movements independentistas dins lei colonias d'America. Après una tièra de reviradas suplementàrias, Espanha perdiguèt la màger part de son empèri e gardèt en 1825 solament Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'instabilitat dau sègle XIX
Maugrat la fin dei Guèrras Napoleoncas, Espanha aguèt gaire d'estabilitat politica durant lo sègle XIX en causa d'una succession de còps d'estat e d'insureccions. Lo premier se debanèt en 1820 quand l'armada — bastion tendàncias liberalas espanhòlas fins ais annadas 1870 — prenguèt lo poder per installar un regime liberau que demorèt en plaça fins a una intervencion francesa en 1823, sostenguda per la Santa Aliança.
Per faciar la pression carlista, la monarquia espanhòla assaièt de se raprochar dei movements liberaus. Pasmens, aquela aliança mau capitèt de dirigir lo país d'un biais eficaç e foguèt reversat en 1868 per un còp d'estat militar comandat per Joan Prim que foguèt rapidament assassinat. L'objectiu dei militars èra de fondar una monarquia parlementària. Acomencèt un periòde de trèbols intèrnes (abdicacion d'Amadèu de Savòia après un rèine cort de 1870 a 1873, guèrra carlista, I Republica esquichada per lei militars, restauracion dau fiu d'Isabèu en 1874) que s'acabèt en 1876 ambé l'adopcion d'una constitucion.
Dins aquò, lo regime novèu se destrièt rapidament per la generalizacion dau clientelisme, de la corrupcion e de la frauda electorala. En 1898, Espanha foguèt donc totalament vencuda per leis Estats Units d'America après dètz setmanas de conflicte. Perdiguèt Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
La Segonda Republica e la Guèrra Civila
Après sa desfacha de 1898, Espanha acomencèt de participar a la corsa ai colonias en Africa. Pasmens, en causa de la feblessa de sei fòrças, limitèt seis ambicions a la region de Marròc que foguèt partejat ambé França. Madrid obtenguèt lo nòrd e lo sud mentre que París ocupèt lo centre. Pasmens, l'armada espanhòla aguèt de dificultats importantas per conquistar sa zòna (desfacha d'Anoal en 1921) e la guèrra dau Rif (1921-1926) s'acabèt en victòria solament gràcias a l'ajuda de l'armada francesa.
De son caire, la societat espanhòla conoguèt d'evolucions politicas importantas ambé l'arribada d'idèas politicas novèlas (socialisme, anarquisme) e lo desvolopament de movements nacionalistas dins lei regions bascas e catalanas. A partir de 1917, la crisi economica causada per lei reduccions dau comèrci internacionau entraïnadas per la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) suscitèt de tensions socialas importantas. En 1923, un còp d'estat militar menat per lo generau Primo de Rivera assaièt d'establir un regime autoritari per assaiar d'acabar la crisi e de redreiçar l'economia dau país. Aguèt inicialament un sostèn larg (dei monarquistas moderats ai sindicats socialistas) mai son govèrn mau capitèt e s'afondrèt en 1930.
thumb|right|Esquèma generau de l'evolucion de la [[Guèrra Civiu Espanhòla|Guèrra Civila Espanhòla.]]
L'Espanha franquista
Autoproclamat cap de l'estat per la durada de la guèrra, Franco demorèt en plaça fins a sa mòrt en 1975. Establiguèt un regime fòrça autoritari basat sus lei principis dau faissisme e sus la defensa dei valors tradicionalas de la societat espanhòla. Refusèt de participar a la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) mai Espanha foguèt isolat en Euròpa après la desfacha nazia fins a la generalizacion de la logica diplomatica eissida de la Guèrra Freja que favorizèt un raprochament ambé leis Estats Units. Puei, a partir deis annadas 1960, Franco acomencèt una politica de modernizacion economica que menacèt pauc a pauc son regime. A la fin deis annadas 1960, Franco deguèt acceptar la restauracion de la monarquia après sa mòrt e nomèt Joan Carles coma successor.
La restauracion de la democracia
Vengut rèi en 1975, Joan Carles adoptèt una politica de democratizacion d'Espanha. Fins a 1977, divèrsei reformas permetèron de fondar una monarquia parlementària e democratica maugrat de temptativas de còps d'estat menats sensa succès per de partisans d'una restauracion de l'Espanha franquista. En 1986, aquò permetèt a Espanha de venir membre de la Comunautat Economica Europèa puei de la Zòna Èuro en 1999. Favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union après Alemanha, França, lo Reiaume Unit e Itàlia.
En parallèl, Espanha adoptèt una politica en favor de l'autonòmia locala ambé la creacion dei cimunautats localas entre 1979 e 1983. Aquò permetèt de contentar certanei revendicacions nacionalistas. Pasmens, dins lo País Basc ò en Catalonha, l'influéncia d'aquelei movements demora importanta. En particular, dempuei 2010 e lo refús d'un estatut d'autonòmia avançada, de tensions fòrtas existisson entre Madrid e Barcelona, agravada en 2013 per l'anóncia d'un referendum sus l'independéncia de Catalonha per la fin de 2014.
Sant Joan de la Blaquièira
Sant Joan de la Blaquièira (Saint-Jean-de-la-Blaquière en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : villam quam vocant Pleuis en 988 [1656], parrochia S. Joannis de Pleus en 996-1031, parrochia S. Johannis de Pleus en 1031-1060, 1122, ecclesiam de Pleus cum villa en 1145, villam S. Johannis de Pleus en 1162, de Plieus en 1188, villam S. Johannis de Pleus (varianta : Pleous) en 1210, S. Johannis de Plevis en 1236, S. Johannis de Pleus en 1252, 1264, S. Johannis de Plevis alias de Blaqueria en 1326, ''Raymundo de S. Joanne. de Blaqueyra en 1334, de S. Johanne de Blaqueria en 1387, ecclesia S. Johannis Babtiste de Plevis, alias de Blacqueria en 1484, de Blacqueria, al sègle XVI, Snt Jehan de Pleaux en 1591, S. lan de la Bloquiere en 1622, Saint Jean de la Blaquière en 1650, St Jean de Plaux, ou de la Blanquiere corregit en St Jean de Pleaux en 1740-60, St Jean de Plaux dit la Blaquiere en 1740-60, l'eglise de St Jean de la Blaquiere en 1740-60, St Jean de la Blaquiere'' en 1770-72 (mapa de Cassini).
Pont-à-Vendin
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ar Vourc'h-Wenn
Ar Vourc'h-Wenn en breton (Bourg-Blanc en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Geografia
Las altituds al se del finage communal van de 25 mètres a 98 mètres, lo bourg en essent cap a 65 mètres d'altitud. Lo bourg a adaigat pel ruisseau de Bourg-Blanc, afluent del Aber Benoît. L'agricultura a longtemps #èsser l'activitat en dominant e rèsta importanta amb una cinquantena d'espleitacions especializadas en la ramaderia bovina, porcin e la produccion légumière (Cenh daurada bretonne).
Totun la municipalitat a conegut dempuèi una vintena d'ans un essor de las activitats artesanalas e industrialas e de nombroses migrants pendulaires en avent çò de mès sovent lo sieu trabalh a Brèst es vengut s'i installar aqueles darrièrs ans.
Les altitudes au sein du finage communal vont de 25 mètres à 98 mètres, le bourg étant vers 65 mètres d'altitude. Le bourg est arrosé par le ruisseau de Bourg-Blanc, affluent de l'Aber Benoît. L'agriculture a longtemps été l'activité dominante et reste importante avec une cinquantaine d'exploitations spécialisées dans l’élevage bovin, porcin et la production légumière (Ceinture dorée bretonne).
Toutefois la commune a connu depuis une vingtaine d'années un essor des activités artisanales et industrielles et de nombreux migrants pendulaires ayant le plus souvent leur travail à Brest sont venus s'y installer ces dernières années.
Verinhon
Verinhon (Vérignon en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Lo vilatge si situa a 850 m d'altitud dins lo nòrd de Var a 10 km d'Aups. L'endrech joís donc d'un clima mediterranèu refrejat per l'altitud e lo territòri comunau es cubèrt per una seuva a 99%. Es tanben plaçat lòng de la via romana qu'anava de Riés a Frejús. L'existéncia de Verinhon es mencionada per lo premier còp en 1098 dins un document de l'evescat de Riés. En 1232, es designat coma castrum dins un autre document dau diocèsi. Èra un fèu tengut per lei Blacas, benlèu tre lo començament dau sègle XI. I bastiguèron un castèu medievau que foguèt abandonat au sègle XVIII per un castèu pus confortable. Demorèt dins la familha fins a sa venda a l'ostau de Remusat en 1947. Lo vilatge es istoricament pauc poblat dempuei l'aparicion dei recensaments. Lo maximom demografic foguèt enregistrat en 1856 amb 130 abitants. Dempuei lo començament de l'exòdi rurau, conoís un procès de desertificacion amb solament 9 estatjants en 2019.
Au nivèu culturau, lei dos edificis pus importants son lei roïnas dau castèu medievau, principalament edificat durant lo sègle XIII, e lo castèu pus modèrne bastit au sègle XVIII. Quauquei capèlas, una glèisa dau sègle XIII e un dolmèn dau Calcolitic complètan aquel ensemble.
Vilacròsa
Vilacròsa (Villecroze en francés) es un vilatge de Provença situat dins lo departament de Var dins la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Bactriana
Dins lo corrent de l'Antiquitat, foguèt lo centre d'un reiaume poderós e avançat que foguèt belèu lo territòri d'origina dei Pèrsas e dau zoroastrisme. Entre 545 e 540, foguèt conquistada per l'Empèri Aquemenida. En 462, una revòuta i foguèt reprimida e la dominacion aquemenida foguèt plus contestada. Au contrari, pendent l'afondrament de l'Empèri fàcia ai tropas macedonianas d'Alexandre, la region resistiguèt amb acarnament. Après una campanha malaisada, Alexandre deguèt finalament se contentar de contraròtlar solament lei vilas principalas. Après sa mòrt e lo partiment de sei conquistas, Bactriana faguèt partida de l'Empèri Seleucida.
Aprofichant l'afebliment rapide de la poissança de la dinastia seleucida dins l'èst de son empèri, Bactriana venguèt independenta en 256 avC. Formèt lo reiaume grècobactrian que foguèt dirigit per una dinastia grèga energica que s'estendiguèt en direccion d'Índia, de Sogdiana e de l'estèpa d'Asia Centrala. Aquel estat demorèt una poissança importanta mai s'afondrèt après una invasion pels nomads yuezhi en 130 avC. Perdiguèt rapidament sei regions perifericas e lo còr dau reiaume foguèt ocupat per leis Escites en 90 avC. En 40 apC, Kujula Kadphises, un rei yuezhi, fondèt l'Empèri koshan.
Wall Kintun TV
Wall Kintun TV qu'ei una cadena de television araucana en lenga mapundungún creada en Argentina e que demòra a Bariloche. Qu'ei lo purmèr canau en lenga indigena e que ho creat mercès a l'aprobacion de la lei 26.522 dita de Servicis e Comunacacions Audivisaus qui estableish lo dret atotas las lengas indigenas a l'accès a tots los mejans de comunicacion. Qu'ei gavidada per la Coordinacion de Comunicacion Audiovisau Indigena de Argentina (Coordinadora Comunicación Audiovisual Indígena de Argentina - CCAIA).
Charles Michels
Charles Michels (6 de març de 1903, París - 22 d'octòbre de 1941) èra un sindicalista e un òme politic comunista francés. Foguèt elegit deputat dau XV Arrondiment de París ais eleccions legislativas de 1936. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, foguèt mobilizat de setembre de 1939 fins au 20 de julhèt de 1940. Après la signatura de l'armistici de 1940, participèt a la reorganizacion dau sindicat CGTU e foguèt arrestat lo 6 d'octòbre de 1940. Foguèt fusilhat per leis Alemands lo 22 d'octòbre de 1941 en reaccion a l'atemptat de la Resisténcia còntra Karl Hotz, Feldkommandant de Nantes.
Fresnoy-Andainville
Frénoy-Adinville en picard (Fresnoy-Andainville en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Batalha de Cumas
La batalha de Cumas foguèt una batalha navala antica que se debanèt en 474 avC entre lei flòtas dei Ciutats-estats etruscas e una coalicion dei vilas grèga de Siracusa e de Cumas. S'acabèt per la destruccion de la màger part dei fòrças etruscas e per l'aplant de sa progression vèrs lo sud de la Peninsula Italica. De mai, en fòra de la disparicion dei naviris, lei pèrdas militaras etruscas deguèron èstre fòrça importantas que lei principalei vilas d'aquela civilizacion acomencèron de declinar, especialament en fàcia de la pression romana. Au contrari, Siracusa aprofichèt sa victòria per venir una poissança majora dau bacin occidentau de la Mar Mediterranèa.
Leon de las cavèrnas
vinheta|Cran de Panthera leo spelaea. Lo Leon de las cavèrnas es un nom qu'includís desparièras espècias o sosespècias escandilhahas de grands felins de las caunas e que visquèron pendent lo Pleistocèn e mai o mens pròches del leon (Panthera leo) :
Aisac e Òst
Aisac e Òst (Ayzac-Ost en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra, en Lavedan, dens eth estrem (era estrema ?) de Salas, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Aisac
Era prononciacion qu'ei [ay'zak] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Guilhem Forto de Isac, en 1037 o cap a 1040, Guilhem Fuert d'Ayzac, W. Fuert d'Aysag, cap a 1050-1070, Willelmus Fuert d'Ayssac, cap a 1060, D'Abbadia de Ysag ath segle XII, Ayzag cap a 1200-1230, Aysac en 1429, Aïsac en 1790, Ayzac (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Dauzat, Aisac que vien deth nom latin d'òmi Asius o Atius (varianta de Attius), dab eth sufixe -acum.
Segon Miquèu Grosclaude, Aisac que vien deth nom latin d'òmi Asius, dab eth sufixe -acum.
Òst
Era prononciacion qu'ei [òst] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Ost cap a 1050-1070, Ost, cap a 1060, Ost en 1285, de Osto en latin, en 1342 e 1379, Ost en 1429, Ost (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon R. Aymard, Òst que vien de ostal/ostau dens eth sens d'ospici, espitau.
Segon Miquèu Grosclaude, era proposicion d'Aymard que suprimeish ua sillaba tonica, qu'ei ua solucion impossibla; un etime hospitem que donaré òste, Augustus que donaré Aost. Atau com Boisgontier, Grosclaude que supausa donc eth nom ei prelatin. Dens aqueth cas, Òst qu'ei benlhèu près deth nom de Ost (Arièja) e explicable per un mot « basco-aquitan » uste « plana ».
Dieudonné (Oise)
Dieudonné  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Oise de la region de Picardia.
Geografia
Es limitrophe de Neuilly-en-Thelle, Puiseux-lo-Hauberger, Anserville.
Lo ru " La Gobette " i pren la siá font.
Le ru " La Gobette " y prend sa source.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Maquis dau Vercòrs
thumb|right|Drapèu de la « Republica Liura de Vercòrs » (julhèt de 1944).
Lo Maquis dau Vercòrs èra un grop de la Resisténcia Francesa durant la Segonda Guèrra Mondiala que sa zona d'operacion foguèt la region montanhosa de Vercòrs. A partir de genier de 1944, concentrèt un nombre fòrça important de combatents (4,000 òmes en junh) e la Resisténcia Francesa organizèt divèrseis atacas dins lo massís e son relarg per alunchar leis Alemands e lo govèrn de Vichy de Normàndia. L'ofensiva alemanda còntra lo Maquis acomencèt a partir de junh de 1944 e mobilizèt mai de 20,000 òmes. Ajudats per lei defensas naturalas de Vercòrs e per la populacion locala, lei Francés capitèron de resistir fins a l'arribada de tropas aeroportadas alemandas dirèctament sus lo plan de Vercòrs qu'entraïnèt l'òrdre de dispersion dau Maquis donat lo 27 de julhèt de 1944.
Olocaust (antiquitat)
Un olocaust (grèc ancian; de ὅλος, entièr + καύστος, brutlat) es, dans la Grècia antica, un sacrifici ont una l'ofrenda es entièrament consumida.
Practicat pels Grècs dins l'encastre dels rituals, tanben l'es dins la tradicion josieva. Aquestèrme aparéis dans l'Ancian Testament quand Noè merceja Dieu de l'aver salvat de las aigas.
Segon la terminologia creada pel Tribunal de Nuremberg, lo tèrme « genocidi » es mai sovent utilizat après la Segonda Guèrra mondiala per designar los chaples realizats pel regim nazi e subretot aquel de josieus dins los camps d'exterminacion; pasmens, lo tèrme « olocaust » es a vegada tanben utilizat,. S'espandís subretot après la difusion del telefilm american Holocauste en 1979. Tanben s'utliza lo tèrme ebrieu « Shoah ».
Lo sens dels sacrificis dins la Grècia antica
Pels Grècs ancians, los dieus, que vivon dins los nívols, se noirisson d'odors delectables. Se los satisfasián lor enviant de fums plasentas (d'aquí perfum : « per la fum »). Aquestas odors agrablas pòdon èsser aqueste de la carn rostida mas tanben lo fum de matèrias vegetalas que se brutla.
Lo sacrifici quotidian dels Grècs es de brutlar d'èrbas odorosas per se conciliar las divinitats per d'odors plasentas. De biais mai solenne e comunautari, consistís, quand n'an los mejans, a rostir de vianda ; s'invòca los dieus mentrtant que cos la carn e que las exalacions mostan cap al cèl; puèi la comunautat se parteja la vianda pendnet un festin sagrat. Dins d'autras escasenças, per exemple las funeralhas, se consumís de matèrias odorosas coma l'encens, la mirra, l'aloè, lo benjoïn; aqueste fum agrabla ecompanha l'alma del defunt pujant cap al cèl per li preparar un acuèlh favorable dels dieus.
L'olocaust es un sacrifici extraordinari; tota la comunautat es implicada; l'ofrenda es de pretz: es un animal o d'animaux que calguèt abalir, qu'i sèm a vegadas ligats; la victima es brutlada tota entièra; tota l'ofrenda es consomada/consumada en fum odorós pels dieus. Mai sovent, se practicava un olocaust annal. Podava èsser de polalhas, una fèda o una craba dins los vilatjòts; a Atenas, a la nauta espòca, se podava sacrificar fins a cent buòus.