cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hontet
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Fontaneto (de ~), en latin, en 1126 e 1127, Funtanaeto (in ~), en 1087, en latin (legir Funtaeto). Dauzat e Negre (citat per Bénédicte Boyrie-Fénié), que probable avèvan pas las atestacions medievalas, interprètan lo nom com un diminutiu (o un collectiu) de font. Hontet seré mèilèu, com escriu Boisgontier, lo resultat deu latin fontanetum (o, dab un aute sufixe que mia au medish resultat, fontanittum, segon P. H. Billy), au sens de « petita font ». La motivacion es la font que horneish aiga au lavador deu vilatge. La fòrma de 1087 ha véser que -n- intervocalic dispareish (regularament, en gascon), en deishant provisòriament -ae- en iatus, que se simplifica posteriorament.
Kar
Lo kar (o karaboro de l'èst) es una lenga senofo parlada en Burkina Faso.
Localisacion e dialèctes
Lo kar es parlat dins las prefecturas de Tiéfora, de Sidéradougou e de Mangodara, dins la província de Comoé.
Zedelgem
Zedelgem es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Article 20 de la Constitucion de la Cinquena Republica francesa
L'article 20 de la Constitucion de la Cinquena Republica francesa tracta de la foncion e de las atribucions constitucionalas del govèrn.
Operatica
thumb|right|Illustracion d'aplicacion de l'art operatiu, la campanha de la Coalicion còntra [[Iraq en 1991.]]
L’operatica o art operatiu es l'ensemble dei teorias e dei practicas destinadas a preparar, planificar e condurre lo desplament sus un teatre d'operacions militaras d'unitats de talha importanta (còrs d'armada, divisions...). Es un nivèu de la conducha deis operacions que s'intercala entre l'estrategia e la tactica.
Lei Sovietics utilizèron fòrça aqueu concèpte durant la Segonda Guèrra Mondiala durant seis ofensivas còntra la Wehrmacht. Permetiá ais unitats de l'Armada Roja d'esplechar au mielhs lei feblessas dau frònt alemand en despiech de la superioritat dei combatents e oficiers alemands dins lo combat dirècte. Après 1945, leis armadas basadas sus lo modèl integrèron donc plenament l'operatica a sei doctrinas militaras. En revènge, son adopcion en Occident foguèt pus lent franc de França o d'Alemanha. Dins aquò, après sa desfacha en Vietnam, leis Estats Units l'estudièron a son torn e expliquèron lei causas de sa revirada per son oblit. Dins lo corrent deis ans 1980, l'art operatiu intrèt donc dins la pensada militara estatsunidenca e, uei, es normalament integrat dins la doctrina militara de totei lei fòrças armadas modèrnas.
Walden o la vida als bòsques
thumb|right|260px|Capa originala del libre amb l'illustracion de la sòrre de Thoreau, Sophia Walden, o la vida als bòsques (títol original Walden; or, Life in the woods) de l'escrivan e pensaire Henry David Thoreau es un dels recits basat sus de fachs reals mai coneguts que foguèt escrich per un nord-american.
Ouzouer-sur-Loire
Ouzouer-sur-Loire es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Walden o la vida als bòsques
Publicat en 1854, conta la vida que Thoreau passèt dins una cabana pendent dos ans, dos meses e dos jorns, al bòsc qu'aparteniá al seu amic e mentor Ralph Waldo Emerson, davant l'Estanh de Walden (Walden Pond), non luènh dels seus amics e de la seuna familha que demoravan a Concord dins lo Massachusetts. Walden es escrich de biais que lo temps sembla durar sonque un an, mostrant los cambis de las sasons.
Ouzouer-sur-Loire
Geografia
Ouzouer-Sus-Loire a situat, a unitat|50|km al sud-es de Orléans, a unitat|15|km  al nòrd-oèst de Gien, a unitat|35|km  al sud oèst de Montargis, a unitat|10|km  al nòrd-es de Sully-sus-Loire e a unitat|140|km  al sud de París.
A limitat al nòrd per la bòsc domaniale de Orléans. Sus la siá superfícia, la municipalitat compta. Lo limit sud de la vila reven al cors de la Loire.
Walden o la vida als bòsques
Es pas una novèla nimai una vertadièra autobiografia, mas una critica del mond occidental; cada capitol abòrda un aspècte de l'umanitat jos l'estil del pamflet o de l'elògi. Acorda quitament l'atencion a al natural de l'estanh de Walden, descrivent los animals e lo biais que las gents lo considèra al respècte del seu isolament, ne venent a de conclusions filosoficas. Aqueles longs passatges en relacion amb la natura foguèron sovent interpretats coma fasent partit de l'ensenhament transcendentalistas que Thoreau o Emerson predicavan.
Ouzouer-sur-Loire
Geografia
La vila se situa a la encreuament dels regions naturalas de Gâtinais, Sologne e Beauce sens doncas aperténer a degun de dintre.
Ouzouer-Sus-Loire aperten a las regions agricòlas de la Orléanais (polyculture e ramaderia) e del val de Loire (culturas maraichères de plens camps e conditionnement de légumes). Una part de lo sieu territòri, situat en lo lièch màger de la Loire, es.
Zonnebeke
Zonnebeke es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Ouzouer-sur-Loire
Geografia
Ouzouer-sur-Loire est située, à 50 km au sud-est d'Orléans, à 15 km au nord-ouest de Gien, à 35 km au sud ouest de Montargis, à 10 km au nord-est de Sully-sur-Loire et à 140 km au sud de Paris.
La ville se situe au carrefour des régions naturelles de Gâtinais, Sologne et Beauce sans pour autant appartenir à aucune d'entre elles.
Ouzouer-sur-Loire appartient aux régions agricoles de l'Orléanais (polyculture et élevage) et du val de Loire (cultures maraichères de plein champs et conditionnement de légumes). Une partie de son territoire, situé dans le lit majeur de la Loire, est.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lo Pueg de Santa Reparada
Lo Pueg de Santa Reparada (Le Puy-Sainte-Réparade en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Tribú (etnologia)
Del vejaire istoric, una tribú consistís en una formacion sociala existent abans la formacion de l'Estat. Unes etnològs utilizan aqueste mot per designar las societats organizadas sus la basa dels ligams de parentats, especialament de familhas avent una mèsma ascendéncia. Atal, diferents clans familials vivent sus un mèsme territòri pòdon configurar una tribú, e un ensems de tribús un grop etnic. Dins unes païses coma los EUA, o l'Índia, las tribús son de pòbles indigèns qu'an una reconeissença legala dins lo quita país. Los govèrns de las tribús pòdon èsser un cap de tribú o una mena de conselh de tribú, que representa la tribú e es mai sovent compausada de personas d'edat e de savis. Al Canadà, lo tèrme « primièras nacions » es preferit a «tribú».
Etimologia
Segon lo livre Las tribus, « [...] lo mot tribú deriva del mot tribús qu'aparten al latin, lenga que parlavan un cèrt nombre de grops que poblavan lo centre de l'Ítalia antica bren abans l'aparicion de la Ciutiat Estat de Roma [...] los dos mots son d'aprochar del sanskrit : jāti que signifie naissença. Dins l'Antiquitat las principalas lengas indoeuropèas designan l'apartenéncia a una mèsma naissença coma lo fondament de grops socials qu’uèi nomenam clans, linhatges, ostals, etc. Aquestes grops son d'ensembles d'òmes e de femnas de totas las generacions que se considèran coma parents e solidaris del fach qu'afirman davalar d'un aujòl comun siá pels òmes, siá per las femmes. [...] ».
Critèris
Primièr critèri: una integracion simpla, una organizacion arcaïca. La nocion de tribú es fòrça debatuda pels etnològs: aaqueste veson de diferéncias entre la concepcion istorica « la tribú abans l'Estat » e la concepcion contemporanèa; unes d'aqueste debats rebaton una controvèrsia a l'entorn del colonialisme. Los antropològs evolucionistas (a partir de Morgan) establisson una succession en cinc estadis de l'organizacion sociopolitica: familha, banda, tribú, capdal, Estat. Dins l'imaginacion populara, las tribús rebaton un biais de viure se disent mai « natural » que l'Estat modèrne. Unes creson que las tribús son organizadas segon de ligams de parentat, e an una ideologia sociala basada sus la solidaritat.
Dins son libre The Notion of the Tribe, Morton Fried mòstra fòrça exemples de membres de tribús que parlan de biais diferentas lengas e practican diferents rituals o partejan de lengas e practicas venent d'autres tribús. Mòstra tanben diferents exemples de tribús que seguisson diferents líders politics. Conclutz que las tribús mai sovent son caracterizadas per una eterogeneïtat de pensadas.
Los arqueològs contunhan a explorar lo desvelopament de las tribús preestaticas. Las recercas mòstran que las estructuras tribalas an un tipe d'adaptacion segon las situacions, « [...] qu'explica que sián uèi sempre presentas e activas dins fòrça regions del mond. [...] ».
Autre critèri: la talha. « Lo tèrme "etnia" designa un ensemble linguistic, cultural e territorial d'una cèrta talha, lo tèrme de 'tribú' essent mai sovent reservat e de grops de mai feble dimension » (A. C. Taylor).
Autre critèri: lo territòri. « Tribú: grop omogenèu e autonòma al punt de vista politic e social e occupant un territòri qu'es lo sieu... Una tribú es compausada de grops mai reduchs, coma de clans, e pòt [coma los Zuñis] s'associar, de biais temporari o permanent, amb d'autres tribòs per formar una confederacion amb objectius militars o religioses, confederacion que possedís gaireben jamai un sistèmea centralizat d'autoritat politic o judiciaei » (Michel Panoff e Michel Perrin). « Per un pichon grop abitant una illa del Pacific, la tribú egala lo grop local; o, d'entra las tribús amerindianas, l'unitat tribala pòt coïncidir amb lo grop politic » (Nadel), mas aquò ne val pas per de tribús mai largas, sens unitat territoriala, politica, linguistica o culturala.
Autre critèri, extensiu: la cultura. « Una tribú o un pòble es un grop que los membres proclament lor unitat sus la basa de la concepcion que se fan de lor cultura comuna especifica ».
La nocion de « tribú » se destria donc de nocions de familha (fondada sul maridatge), banda (de feble efectiu, sens cap politic formal e sens especializacion), clan (revendicant un mèsme aujòl), etnia, capdal (centrat sus un cap, un rei, un prèire, un prère-rei, o sus una familha; per exemple, los Melanesians, los Bamiléké del Cameron). « Tribú » s'opausa a « Estat » (caracterizat, segon S. F. Nadel, per govèrn centralizat, sobeiranetat territoriala, còrs administratiu especializat, monopòli de l'emplec legitim de la fòrça).
Zuienkerke
Zuienkerke es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Tribú (etnologia)
Nòtas e referéncias
<references responsive="" group="">
Magnien
Magnien es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Desobesissença civila
thumb|200px|[[Mohandas Karamchand Gandhi, una figura coneguda pel mond entièr coma avocat de la desobesissença civila no-violenta]] La desobesissença civila es lo refús actiu a obesir a de leis, demandas e òrdres d'un govèrn, o d'un poder internacional d'ocupacion. Es un dels principals actes de resisténcia non-violenta. Dins lo seu biais mai non-violent (en Índia, es coneguda coma la ahimsa o satyagraha) se poiriá dire que'es la compassion en forma de desacòrdi respectuós. Una de las primièras concretizacions massissas foguèt realisada pels egipcians contra l'ocupacion britanica pendent la revolucion de 1919. La desobesissença civila es un d'entre fòrça biais que las personas se pòdon rebellar coma las leis injustas. Foguèt utilizat dins los moviments de resisténcia non-violenta, de biais plan documentat, en Índia dins las campanhas (de Gandhi per l'independéncia de l'Empèri Britanic), en Checoslovaquia amb la Revolucion de Velós e a Alemanha Orientala per expulsar las dictaduras comunistas, en Sud-Africa en la luta contra l'apartheid, per l'American Civil Rights Movement, en la Revolucion Cantanta, que permèt als Païses baltics se desliurar de la Union Sovietica, e mai recentament dins la Revolucion Iranja en 2004 e en 2005, Revolucion de las Ròsas, entre d'autres diferents moviments pel mond entièr.
Dins l'ensag de Thoreau de 1849 Civil Disobedience, d'en primièr titulada "Resisténcia al govèrn civil", l'idèa màger de l'ensag es l'autosuficiéncia, atal seriá pas necessari de lutar físicament contra lo govèrn contra una injusticia qu'aquel fa, mas seriá obligat a o sosténer pas. Aquel ensag aguèt una granda influéncia per fòrça partisans de la desobesissença civila. Dins l'ensag, Thoreau expliquèt las seunas rasons per refusar de pagar l'impòst coma un acte de protestacion contra l'esclavatge e contra la guèrra entre Mexica e America.
Guinarte e Paréntias
Guinarte e Paréntias (Ginarte en basco, Guinarthe-Parenties en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Véder la toponimia per Paréntias.
Geografia
vignette|upright=1.4|centre|Comunas a l'entorn.
Guinarte
La prononciacion qu'ei [gi'narte]. Las fòrmas ancianas que son Guinarte en 1385, Guinarta en 1540, Guinarte en 1612, Guinarthe (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), Parenties-Guinarthe despuish lo 20 de junh de 1842, quan apleguèn las duas comunas, Guinarthe-Parenties a partir deu 16 de mai de 1845.
Dauzat qu'explica Guinarte per un basco *art derivat de ardia, « peirèra » e un prumèr element escur.
Segon Miquèu Grosclaude, lo mot ardia qu'ei inusitat en toponimia basca; arte qu'ei un mot-sufixe qui a lo sens de « enter, au demiei de ». La prumèra partida qu'ei agin, « Taxus baccata » o gain, « hautor, tuc »; lo nom qu'evocaré la situacion deu vilatge dens l'arribèra, enviroat de costalats; aquera segonda solucion que sembla la mei versemblabla.
Paréntias
Miquèu Grosclaude que cita las prononciacions [pa'rantjəs], citada en prumèr, donc Paràntias e [pa'rentiəs], escriut Parentias, la grafia que selecciona; que i a donc ua error dens la prononciacion o dens la grafia. Las fòrmas ancianas que son Paranthies en 1385, Paranthias en 1540, Paranties en 1672, Parenties (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), Parenties-Guinarthe despuish lo 20 de junh de 1842, quan apleguèn las duas comunas, Guinarthe-Parenties a partir deu 16 de mai de 1845.
Paréntias que vien deu nom latin d'òmi Parentinus, compréner Parentina (villa sosentendut), au plurau, donc « las proprietats de Parentinus »,.
Syer-tenyer
Lo syer-tenyer (o karaboro de l'oèst) es una lenga senofo parlada en Burkina Faso.
Localisacion e dialèctes
Lo syer-tenyer es parlat dins la prefectura de Banfora, dins la província de Comoé. Los karaboros de l'oèst se sonan syer. Lo tèrme de tenyer fa referéncia especialament al dialècte parlat dins lo vilatge de Tengrela
Nepotisme
Lo nepotisme es la tendéncia d'unes superiors ecclesiastics, evesques e papas, e per extension d'unes dirigents d'autras institucions, a favorizar l'ascension dels membres de lors familhas dins la ierarquia que govèrna, al prejudici dels procediments de causida ordinàris, del meriti e, mai sovent, de l'interès general.
Per extension, lo tèrme designa una tendéncia a accordar d'avantatges a de relacions, o amics pròches, sens se referir a lor valor, es ara sinonime de favoritisme.
Etimologia
Lo tèrme es un manlèu en 1653 à l'italian nepotismo, venent de nepote que signific « nebot », per referéncia al favoritisme accordat per un papa un de sos nebots per la cession indeguda de títols ecclesiastics o de donacions reservats al Vatican. A l'Edat Mejana, lo mot designa normalament dins aqueste contèxte, los enfants dels fraires e sòrres dels ecclesiastics. Mas sovent, per eufemisme, los mots « nebot » e « nepotisme » designavan tanben lo quitas enfants dels ecclesiastics; Savonarola presicava tanben contra la Glèisa de Roma en 1497: « autrecòps, se los prèires avián de filhs, los nomenavan lors nebots; ara avèm pas pus de nebots; avèm de filhs, simplament de filhs. »
Papat
Dins lo contèxte de la curia romana, lo nepotisme trobèt sa realizacion mai emblematica dins lo fenomèn dels cardenals-nebots.
D'enter los papas avent practicat lo nepotisme, i a:
L'istoriografia destria tradicionalament dos periòdes :
Politica
En politic, lo nepotisme es caracterizat per las favors qu’un òme o una femna del poder mòstra per sa familha o sos amics, sens consideracion del meriti o de l'equitat, de lors aptituds o capacitats. Se destria mai sovent lo nepotisme de la transmission ereditària del poder o de l'erditat dels oficis. L'ONG Transparency International l'assimila a la corrupcion.
Segon Max Weber, las estructuras bureaucraticas devon permetre de far desaparéisser lo nepotisme dels govèrns de tipe tradicional.
La practica nepotica pòt èsser totalament legala o interdita segon los païses o las legislacions. Al delà de l'encastre legal, pòt tanben èsser d'òrdre cultural,. Segon la politològa Armelle Le Bras-Chopard, aquesta practica pòt èsser motivada per l'aspècte financièr o per la melhora fisança e eficacitat d’una relacion de trabalh amb un pròche mas « traduch la tròp granda collusion e lo tròp grand nepotisme que regnan dins la classa politica ».
Zwevegem
Zwevegem  es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Borgia
vinheta|180x180px|Escut dels Borja o Borgia Los Borgia es lo nom latinizat de la familha Borja de noblesa valenciana originària del vilatge aragonés de Borja e establida a Xàtiva. Pendent lo sègle XIII e jos los òrdres de Jaume I lo Conquistaire participèt a la conquista de Valéncia. Se pòdon destriat doas brancas: la nòbla e la plebeiana, branca dels aujòls dels papas Borja. Es una de las mai poderosas de la Renaissença dins la Corona d'Aragon e en Itàlia. Ligats a la noblesa e a l'ierarquia eclesiastica, placèron fòrça de los sieus membres dins los luòcs de poder.
Venguèron d'en primièr celèbres per dos papas: Alfons de Borja (Calixte III, 1456-1458) e son nebot Roderic de Borja (Alexandre VI, 1492-1503), e pels filhs d'aqueste. Mai tars Sant Francesc de Borja, primièr marqués de Llombai, luòctenent de Catalònha, duc de Gandia, venguèt tresen general de la Companhiá de Jèsus (1565-1572).
D'autres membres de la familha aguèron un ròtle politic màger dins lo Principat de Catalonha: Sant Francesc de Borja e Pere Lluís Galceran de Borja e Castre-Pinós foguèron luòctenents del Principat entre 1439-1442 e 1540-1587.
Papa de grandas qualitats diplomaticas. Foguèt elegit papa a l'edat de 77 ans. Quand foguèt elegit papa fasiá pauc qu'aviá caigut Constantinòple dins las mans turcas. Canonizèt Vicent Ferrer. Menèt a l'ascencion sociala de sa familha.
Èra lo nebot de Calixte III. Dempuèi la mòrt de son oncle e fins a son eleccion papala passèron quatre pontificats que Roderic de Borja pendent que teniá las cargas de vicecancelièr e arribèt degan del collègi cardenalici. Abans son pontificat nasquèron sos filhs: Joan, Cesar, Lucrècia e Jofre. La partida mai coneguda de la biografia d'aqueste papa es la promocion que faguèt de sos filhs.
Èra destinat a la carrièra eclesiastica e dempuèi fòrça pichon acumulèt de grands beneficis e de dignitats. Foguèt nomenat cardenal, mas renoncièt e assumiguèt puslèu la capitania generala de las armadas pontificalas. Se maridèt amb Carlota de Albret sòrre del rei Joan de Navarra. Casèt en desgràcia quand moriguèt son paire e acabèt mòrt dins una escaramussa a Viana en 1507.
Foguèt per son paire objècte de son ambicion politica. Se maridèt mai d'un còps segon que cambiava la politica de son paire que se voliá assegurar de conquistas e prestigi. Lo darrièr matrimòni foguèt amb Alfons d'Este que venguèt Alfons II duc de Ferrara. Lucrècia ne venguèt duquessa; de l'union nasquèt un filh Ercules futur duc de Ferrara. En total aguèt set filhs e sembla qu'una complicacion dins la darrièra prensa foguèt la causa de sa mòrt en 1519.
Èra felen d'Alexandre VI. Èra destinat a la vida religiosa; voliá èsser monge, causa que d'en primièr podèt pas capitar. Anèt a la cort de Carles V coma baron de Llombai. Se contractèt alà son maridatge amb Elionor de Castro amb que aguèt set filhs. Après la mòrt de son esposa compliguèt lo desir d'èsser religiós e dintrèt a la Companhiá de Jèsus que ne foguèt general.
Germigny-sur-Loire
Germigny-sur-Loire es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saint-Cyr-du-Doret
Saint-Cyr-du-Doret es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Carnières (Nòrd)
Carnières es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
Situada a 12 km de Cambrai
Saint-Cyr-du-Doret
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Carnières (Nòrd)
Geografia
Située à 12 km de Cambrai.
Istòria
Çò 12 d'octòbre 1870 çò pilòta pujada Washington se vòla de la estacion de Orléans a París alavetz assiégé pels Prussiens e acaba la siá carrièra a Carnières après aver-i recorregut 204 quilomètres.
Tailly (Còsta d'Aur)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lo Leberaubre
Lo Leberaubre es una revista lemosina consacrada mai que mai a la poesia animista e pagana, aus contes modernes e a las novelas fantasticas per donar de la raiç au leberon e per far corre l'aubre la nuech.
Lo primier numero es paregut en 1975. La revista pareis quand los autors an quauquarren a dire! Jan dau Melhau, Marcela Delpastre o Micheu Chapduelh son los autors mai coneguts.
Philipp Scheidemann
Philipp Heinrich Scheidemann (1865-1939) jornalista e òme politic, foguèt cancelièr d'Alemanha entre lo 13 de febrièr e lo 20 de junh de 1919.
Copahue (volcan)
L'Copahue (2,997 m) es un volcan actiu situat entre la província deu Neuquén en Argentina e la region del Biobío, Chile.
Patrick Blackett
Patrick Maynard Stuart Blackett ( Londres, Anglatèrra 1897 - íd. 1974 ) foguèt un fisician anglés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1948.
Biografia
Nasquèt lo 18 de novembre de 1897 a Londres. Se graduèt a l'Universitat de Cambridge en 1921 en passant a trabalhar mai tard pendent dètz ans al Laboratòri Cavendish. En 1933 entrèt a l'Universitat de Londres e après a la de Manchester.
Entre 1965 e 1970 foguèt president de la Royal Society britanica. Blackett moriguèt lo 13 de julhet de 1974 a Londres.
Recèrca scientifica
Interessat dempuèi plan jove sus los rais cosmics poguèt, gràcias a l'utilizacion de la cambra de Wilson, confirmar l'existéncia del positron e descobrir la produccion de torns opausats entre lo positron e lo electron. Aqueste trabalh, e mai lo realizat dins l'aniquilacion de la radiacion, ne faguèron lo primièr investigador de l'antimatèria.
Pendent la Segonda Guèrra Mondiala foguèt un dels propulsors principals de la fondacion del camp d'estudi conegut com Investigacion d'operacions, que melhorèt las probabilitats matematicas. Pendent la Guèrra discutiguèt fòrtament contra las tacticas del bombardament estrategic, en usant l'"investigacion d'operacions" per demostrar qu'aviá pas los efièches que los comandants de militars pensavan, es a dire, que "trinquèron pas la volontat" de l'enemic ni empachèt perceptiblament las siás capacitats de produccion. Aquesta opinion lo metèt en contra de l'autoritat militara existenta e foguèt expulsat de divèrses cercles de comunicacions. Après la Guèrra l'estudi sus lo bombardament estrategic aliat provèt que Blackett aviá rason.
Dampierre-lès-Conflans
Dampierre-lès-Conflans es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Patrick Blackett
Recèrca scientifica
En 1947 introdusiguèt una teoria per explicar lo camp magnetic de la Tèrra en foncion de la siá rotacion, amb l'esperança qu'unificariá la fòrça electromagnetica e la fòrça de la gravitat. Passèt qualques ans en desvolopant de magnetomètres de nauta qualitat per provar la siá teoria, en la refusant fin finala. Lo sieu trabalh sus lo tèma, malgrat aiçò, condusiguèt Blackett dins lo domeni de la geofisica, ont ajudèt a tractar de donadas relativas al paleomagnetisme e ajudèt casualament a porgir la evidéncia fòrta per a la idèa de la Deriva continentala.
Dampierre-lès-Conflans
Geografia
Dampierre-lès-Conflans Es una municipalitat environada de vasts camps, ont séjournent de nombrosas bèstias de granja tala que las vacas o las galinas. Una municipalitat pro granda en se situant a qualques quilomètres de Dampierre-lès-Conflans : St-Lop.
Patrick Blackett
Ideologia politica
A la fin dels ans 40 Blackett arribèt a èsser conegut per las siás opinions politicas radicalas, qu'incluguèron la credença que lo Reialme Unit èra pas en condicion de desvolopar las armas atomicas e que lo país aviá una obligacion de melhorar las situacions scientificas e tecnologicas en las siás colònias anterioras, especialament Índia.
Dampierre-lès-Conflans
Geografia
Dampierre-lès-Conflans est une commune entourée de vastes champs, où séjournent de nombreuses bêtes de ferme tel que les vaches ou les poules. Une commune assez grande se situant à quelques kilomètres de Dampierre-lès-Conflans : St-Loup.
Saint-Georges-de-la-Couée
Saint-Georges-de-la-Couée es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Guèrras Persoromanas
Lei Guèrras Persoromanas son una tiera de conflictes armats menats entre l'Empèri Roman, remplaçat per l'Empèri Roman d'Orient a partir dau sègle V apC, e la Pèrsia dei Parts e dei Sassanidas. Durèron dau sègle I avC au sègle VII apC. Implicant dos deis empèris pus poderós de la fin de l'Antiquitat e dau començament de l'Edat Mejana, prenguèron de còps d'amplor fòrça importanta. Pasmens, l'equilibri entre lei doas poissanças foguèt jamai modificat e la frontiera demorèt relativament establa durant tot lo periòde. Après la disparicion de l'Empèri Sassanida, laissèron la plaça ai Guèrras Arabobizantinas.
Causas
Lei causas dei Guèrras Persoromanas son principalament liadas a la confrontacion entre leis imperialismes rivaus de l'Empèri Roman e de Pèrsia lòng d'una linha anant de Caucàs a la Peninsula Aràbia. Lo contraròtle de l'èst de Siria, dau nòrd-oèst de Mesopotamia e d'Armenia foguèt sovent l'enjòc principau d'aquelei conflictes. Sa possession aviá d'avanttges comerciaus ò permetián de protegir de regions vitalas de cada empèri (Egipte, Anatolia e Siria per lei Romans ò lo platèu iranian per Pèrsia). Pasmens, certanei guèrras foguèron unicament entraïnadas per de rasons de politica intèrna, especialament quand un sobeiran aviá besonh de prestigi militar.
Lei premierei conflictes
Lo premier conflicte entre Roma e Pèrsia foguèt una consequéncia de l'avançada romana au nòrd-èst de la Mar Mediterranèa. D'efiech, durant lei Guèrras de Mitridates, lo rèi armèni Tigrane II, un protegit dei Parts, chausiguèt de sostenir Mitridates VI còntra lei Romans. Aquò causèt una viva reaccion romana menada per Sulla per restablir lei posicions de Roma dins la region. Pasmens, laisèt de tensions dirèctas entre Romans e Parts.
Aqueu contèxte foguèt esplechat per Marcus Licinius Crassus. Desirós d'obtenir un prestigi militar a Cesar ò Pompèu, organizèt una importanta expedicion militara destinada a conquistar lei Parts. Dins aquò, lei Romans foguèron susprés per lei tacticas partas a la batalha de Carrhes. I perdiguèt entre 20,000 e {{formatnum:40000}] òmes e Crassus foguèt tuat. Pasmens, maugrat l'importància d'aqueu succès, lei Parts dau generau Surena poguèron pas l'esplechar per conquistar lei fortalesas romanas de Siria.
Lo periòde dei guèrras civilas de la fin de la Republica
Durant lo periòde dei darrierei guèrras civilas de la fin de la Republica Romana, lei Parts sostenguèron generalament lo camp republican. Aquò entraïnèt una guèrra civila suplementària entre l'armada dau generau Quintus Labienus, favorable a la Republica e sostengut per lei Parts, e lei legions de Marc Antòni. Lo conficnte durèt de 40 a 33 avC. Après la mòrt de Labienus en 39 avC, se generalizèt a una guèrra per lo contraròtle de Judèa e d'Armenia. Maugrat de dificultats, lei Romans capitèron d'obtenir l'aliança dei Medes per ocupar lei doas regions onte placèron de rèis vassaus.
La coexisténcia d'August a Neron
En 30 avC, lei Parts aprofichèron la darriera guèrra civila de la Republica Romana per tornar ocupar Armenia. Pasmens, August assaièt pas de recuperar dirèctament la region. Au contrari, negocièt un acòrdi de coexisténcia permetent ai dos empèris d'organizar sa zòna d'influéncia segon sa volontat. Eufrates foguèt lo limit entre lei dos mai Armenia demorèt un objècte de tensions. Dins aquò, lo combat per son contraròtle demorèt indirècte e justificava pas una accion militara susceptibla de causar de pèrdas territòrialas importantas dins lo cas d'una desfacha.
La represa dau conflicte e lo mantenement de l'equilibri
thumb|right|Situacion en Orient Mejan vèrs [[100|100 apC après la patz signada entre Neron e Vologès I.]]
La guèrra ordonada per Neron durèt de 58 a 63. S'acabèt per una desfacha romana a la batalha de Rhandeia en 62. Dins aquò, lei Parts poguèron pas ocupar la totalitat d'Armenia e un acòrdi foguèt negociat. Segon aquela patz, lei rèis d'Armenia foguèron desenant chausits au sen de la dinastia parta mai èran vassaus de l'emperaire roman. Aquel acòrdi permetèt de neutralizar la question armèni durant mai de 50 ans e lei relacions venguèron bònas entre Vologès I e d'emperaires coma Vespasian (69-79).
La guèrra seguenta foguèt entraïnada per l'emperaire Trajan (98-117) que se revendicava d'Alexandre lo Grand. En 112, lo rèi Osroes I (109-129) nomèt un rèi d'Armenia sensa demandar l'avejaire de Roma coma o voliá la tradicion eiretada de Neron. Trajan utilizèt aqueu pretèxte par atacar lei Parts que foguèron batuts mai d'un còp. Lei Romans conquistèron Armenia e Mesopotamia, compres Ctesifont, e agantèron lo Golf Persic. Pasmens, se turtèron a de revòutas. A la mòrt de Trajan, son successor Adrian (117-138) decidèt d'abandonar lei conquistas mesopotamianas. La patz foguèt concluda en 123 : Armenia demorèt sota contraròtle roman e Adrian arrestèt de sostenir lei pretendents au tròne part.
Après sei desfachas de 112-117, la Pèrsia Parta deguèt esperar leis ans 150 per restaurar la màger part de sa poissança. En 161, Vologés IV (147-191) aprofichèt aquela fòrça novèla per installar un prince de sa dinastia sus lo tròne armèni. Puei, ataquèt lei províncias orientalas de l'Empèri Roman. Dins lei fachs, lei dos camps èran ben preparats a un conflicte. Pasmens, lei Romans foguèron inicialament en dificultat e l'emperaire Lucius Aurelius Verus anè dins lei regions menaçadas per organizar la còntra-ofensiva. En 165, ganhèron plusors combats que li permetèron d'intrar tornarmai en Mesopotamia onte pilhèron plusors vilas. Lei Parts foguèron obligats de demandar la patz e Roma poguèt estendre son contraròtle fins a Dura Europos dins l'èst de Siria.
En 215, l'emperaire Caracalla (212-217) assaièt d'aprofichar lei guèrras civilas que minava un Empèri Part en declin per avançar vèrs Mesopotamia. Dins aquò, obtenguèt ges de resultat. A sa mòrt, un periòde d'instabilitat afebliguèt l'Empèri Roman que contunièt son esfòrç. De son caire, lei Parts foguèron reversats per lei Sassanidas en 224.
Lei campanhas de Shapur I
La premiera guèrra entre Romans e Sassanidas se debanèt de 252 a 261. Foguèt entraïnada per la volontat de Ctesifont de nomar lo rèi d'Armenia segon la tradicion eissida de l'acòrdi de 63. Lo rèi Shapur I (240-267) decidèt d'organizar un còp d'Estat per impausar son candidat. Aquò entraïnèt una reaccion de part de l'armada romana.
Lei Sassanidas enregistrèron de succès fòrça importants e capitèron de conquistar una partida de Siria e de pilhar Antioquia. En fàcia, lei Romans foguèron afeblits per la succession rapida de plusors emperaires. Dins aquò, lo prefècte Odenat, cap deis armadas romanas orientalas, resistiguèt a partir de la fortalesa de Palmira. Puei, l'emperaire Valerian (253-260) reconquistèt una partida dei regions perdudas avans d'èsser durament batut e capturat en 260.
Dins aquò, Shapur I poguèt pas esplechar aquela victòria car Odenat contunièt d'organizar la resisténcia romana. Ansin, lei Romans capitèron d'interceptar la retirada sassanida vèrs Mesopotamia consecutiva a sei combats còntra Valerian. Puei, en 167, Odenat poguèt pilhar Mesopotamia. La patz se restabliguèt lentament dins de condicions desconegudas, probablament en causa de l'agotament dei dos camps.
Lei campanhas de Shapur II
La patz precària deis ans 260 èra pas oficiala e lo conflicte tornèt començar quand lei Romans retrobèron una estabilitat politica sufisenta per organizar una campanha d'amplor a l'èst. L'emperaire Aurelian (270-275) restabliguèt la província de Siria e Carus (282-283) pilhèt tornarmai Ctesifont. Afeblit, Vahram II (276-293) acceptèt de cedir la màger part d'Armenia a Dioclecian (284-305). Pasmens, lo rèi Narseh (293-302) assaièt de reconquistar la region en 294. Foguèt esquichat en 297 e obligat de signar una trèva de 40 ans. En Armenia e en SiriaAuta, lo limit entre lei dos empèris foguèt portat lòng de Tigre.
Aquela patz representèt un succès important per Shapur II car lei Romans abandonèron cinc províncias orientalas e laissèron Pèrsia establir son influéncia sus Armenia. Aquela patz menèt a un periòde de patz mai de 50 ans.
Lei campanhas de Vahram V
Après un lòng periòde d'estabilitat, lei tensions tornèron aparéisser entre lei dos empèris en causa dei persecucions còntra lei crestians ordonadas per lo rèi Vahram V (420 - 438 ò 439). D'efiech, aquò menèt a la fugida de mai d'un dei subjèctes vèrs lo territòri roman. Demandèt lo retorn dei fugitius mai l'emperaire Teodòsi II (408-450) refusèt.
La Guèrra Lazica
L'acòrdi de 441 demorèt en vigor durant aperaquí un sègle. Foguèt inicialament confiermada per Justinian (527-565) e Cosrau I (531-579) que signèron una patz etèrna. Dins aquò, après lei victòrias romanas en Mediterranèa Occidentala, Cosrau I s'inquietèt d'una reorientacion deis abmicions romanas vèrs l'èst. Declarèt donc la guèrra en 540 gràcias a divèrseis incidents frontaliers entre lei vassaus dei dos empèris.
Lei Sassanidas avancèron en Siria fins a Antioquia mai Justinian, concentrat sus d'autrei frònts, preferiguèt negociar lo pagament d'un tribut en cambi d'una retirada. Pasmens, Cosrau I contunièt de gardar una politica agressiva en Orient Mejan. Ansin, lei Romans decidèron de mandar una armada vertadiera dins la region. Separats per de periòdes de trèva, lei combats s'acabèron en 556 per un succès militar roman. Pèrsia abandonèt sei revendicacions en Transcaucàsia en cambi d'un tribut.
La Guèrra Persoromana de 572-591
La patz durèt pas après la mòrt de Justinian. D'efiech, lei Sassanidas assaièron d'impausar lo zoroastrisme en Armenia que se revoutèt. Après la presa de Dvin per leis insurgents, l'emperaire Justin II (565-578) decidèt d'arrestar lo pagament dau tribut. Aquò generalizèt lo conflicte. Ben preparats, lei Sassanidas esquichèron leis Armènis, prenguèron la fortalesa de Dara e pilhèron plusors vilas de Siria. Vengut fòl, Justin II abandonèt la realitat dau poder a Tibèri II Constantin (578-582) que venguèt emperaire après sa disparicion. L'ostilitat persistenta dei populacions d'Armenia còntra lei Sassanidas permetèt ai Romans de blocar l'armada pèrsa maugrat quauqueis incursions.
De negociacions permetèron de definir lei linhas generalas d'un acòrdi que foguèt pas signat en causa de la mòrt de Cosrau I en 479. D'efiech, son successor, Hormizd IV (579-590) ordonèt de perseguir la guèrra. Après plusors desfachas, Ctesifont foguèt tornarmai menaçadas per lei Romans. Dins aquò, una armada pèrsa capitèt d'atacar lei rotas logisticas deis asalhidors que deguèron se retirar. De son caire, Hormizd IV deguèt faciar d'atacas sus seis autrei frontieras e de revòutas intèrnas recurrentas. Foguèt finalament reversat en 590 e l'Empèri Sassanida conoguèt una guèrra civila.
Lei Romans aprofichèron aquela situacion per sostenir lo prince Cosrau II, eiretier legitim dau tròne. En cambi de concessions territòrialas en Mesopotamia, en Ibèria e en Armenia e de la fin dei tributs, Constantinòble acceptèt de lo sostenir, çò que li permetèt de venir sobeiran de l'Empèri Sassanida en 591.
La Granda Guèrra Pèrsa
thumb|right|Evolucion de la situacion politica en Orient Mejan durant la premiera mitat dau sègle VII.
La Granda Guèrra Pèrsa durèt de 602 a 628. Son origina èra la volontat de Cosrau II de tornar equilibrar lo rapòrt de fòrça entre lei dos empèris. Son pretèxte foguèt lo reversament e l'execucion de l'emperaire Maurici que l'aviá ajudat en 590-591 durant la guèrra civila consecutiva a la fin dau rèine de Hormizd IV. D'una amplor sensa precedents dins l'istòria dei guèrras entre Romans e Sassanidas, aquela guèrra es devesida en tres fasas principalas : Lo sètge de Constantinòble e la batalha de Niniva entraïnèron la destruccion de la màger part dei fòrças pèrsas. Cosrau II s'enfugiguèt de Ctesifont e foguèt lèu assassinat. Aquò entraïnèt una guèrra civila novèla dins l'Empèri Sassanida e lo restabliment dau statu quo ante bellum entre lei dos empèris.
Consequéncias
Lei conflictes entre l'Empèri Roman e Pèrsia s'acabèron per un resultat nul que reduguèron fòrça lo potenciau militar dei dos empèris au profiech dei premiereis armadas musulmanas. D'efiech, l'Empèri Sassanida mau capitèt de resistir ais assauts arabs e dispareguèt en 652. De son caire, l'Empèri Bizantin perdiguèt la màger part de sei províncias orientalas e africanas mai foguèt capable de gardar lo contraròtle d'una partida d'Anatolia e de sei territòris europèus.
Jonchery-sur-Suippe
Jonchery-sur-Suippe es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|Esquèrra|L'intrada de la Nécropole. Una nécropole nacionala a situat sul territòri del pòble, reagrupa los sépultures de 7 906 soldats franceses #que 3 009 ne son en ossuaires e quatre soldats tchécoslovaques, totes an queigut en lo moment de la Primièra Guèrra mondiala.
thumb|gauche|L'entrée de la Nécropole. Une nécropole nationale est située sur le territoire du village, elle regroupe les sépultures de 7 906 soldats français dont 3 009 sont en ossuaires et quatre soldats tchécoslovaques, tous sont tombés lors de la Première Guerre mondiale.
Supire
Lo supire (o supyire, suppire) es una lenga senofo parlada en Mali.
Localisacion e dialèctes
Lo sucite es parlat dins la region de Sikasso en Mali.
ÉEscritura
L'alfabet supire es
La nasalisacion es indicada un amb n escrich après la vocala; an, ɛn, in, ɔn, un. Los tons son marcats amb de diacritics :
Satellits de Jupitèr
Jupitèr a 80 satellits confirmats amb d'orbitas relativament seguras. Lei premierei descubèrtas aguèron luòc en 1610 amb Galileo Galilei que trobèt lei quatre satellits grands de Jupitèr. Èra lo premier sistèma astronomic vist que vira pas a l'entorn de la Tèrra o dau Soleu e un sostèn major dei teorias de Nicolau Copernic. Dempuei la fin dau sègle XIX, unei dotzenaus d'autrei satellits foguèron descubèrts e nomats segon lei noms de mestressas dau dieu roman Jupitèr o de son predecessor grèc Zèus. Pasmens, lei quatre satellits galileians son lei objèctes pus importants en orbita a l'entorn de Jupitèr. Còmptan per 99,997% de la massa totala dei lunas de Jupitèr. Ganimèdes a d'autra part una talha superiora a Mercuri.
Aarschot
Aarschot es una comuna de la província bèlga del Brabant Flamenc.
Satellits de Jupitèr
Leis autrei 71 satellits de Jupitèr son dichs car seis orbitas an una enclinason e una excentricitat importantas. Certanei lunas irregularas an de trajectòrias dins lo sens retrograd. Aqueleis objèctes son supausats capturats per la planeta dempuei d'orbitas solaras. A l'ora d'ara, 13 satellits recentament descubèrts an pas de nom. Enfin, l'orbita d'un quatorzen es pas encara establida.
Carnin
Carnin es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Dommery
es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region de Champanha e Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Cassen
Cassen (en francés tanplan com en occitan) qu'ei ua comuna gascona de Shalòssa, situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [ka'seɲ] (mès Bénédicte Boyrie-Fénié qu'escriu Cassen e non pas Cassenh). Lo nom qu'ei atestat aus sègles XI-XII, Sanctus Paulus de Cassen.
Dauzat que considèra lo nom ei derivat deu mot casse, atau com Negre (citat per B. Boyrie-Fénié) qui precisa lo sufixe : -en(c); l'ensemble que dona lo sens de « bòsc de cassos ».
Bénédicte Boyrie-Fénié qu'arreliga la finau a la d'Artassens, on lo sufixe aquitanic -ennu representa un collectiu de vegetaus; *cassennu que seré un lòc on los cassos e vaden. Lo mot que s'acaba per ua -n molhada, resultat regular de -nn en gascon segon Pèire Bèc. S'es atau, que'u cau escríver.
Saint-Hilaire
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Brunstatt
Brunstatt en alemanic ( Brunstatt en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region del Grand Èst.
Bagnoles-de-l'Orne
Bagnoles-de-l'Orne es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Issòr
Issòr (Izorra en basco, Issor en francés) qu'ei ua comuna bearnesa dera vath de Varetons, en eth departament deths Pirenèus Atlantics dera region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [i'sɔ]. Eras fòrmas ancianas que son Isoo au sègle XIII, Içor, en 1270, Issoo en Baratos en 1385, Ysoo ath sègle XIV, Yssoo en 1544, Yssor, Ysso en 1538, Isso en 1673, Issor (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIIIau).
Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, eth toponime qu'ei pas romanic e que vien d'ua epòca anciana.
Dauzat qu'explica Issòr, shens certitud, per un nom gau d'òmi Inicius dab eth sufixe latin -onem; eth autor, qui probable coneishèva mau eras fòrmas ancianas, qu'ajusta era finala -r ei tardiva, rara e junta pas dab son explicacion.
Affligem
Affligem es una comuna de la província bèlga del Brabant Flamenc.
Tercé
Tercé es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Viena e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas limitròfas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Asse
Asse es una comuna de la província bèlga del Brabant Flamenc.
Forcet e Balaissac
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Horville-en-Ornois
Horville-en-Ornois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Montesquiu de Volvèstre
Montesquiu de Volvèstre o Montesquiu de Bolbèstre (forma etimologica) (Montesquieu-Volvestre en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Mapa de la comuna de Montesquiu de Volvèstre e de las comunas prèpas.
Toponimia
Montesquiu es atestat en 1267, de Monte Esquivo. Le nom es format de l'eretièr del latin montem, de mons e de l'adjèctiu esquiu, « salvatge, fèr, ferotge, ostil ». L'intencion es de menaçar e d'impressionar los enemics eventuals. Le mot esquiu es encara dins la lenga. Montesquiu, dins la val d'Arisa, es pas un mont que de nom. La fortalesa del Casterar i èra encara ?
Rodoquina
thumb|right|Esquèma de la [[molecula de rodoquina.]]
La rodoquina es un medicament antipaludic deis ans 1930 que fa partida dei derivats de la quinoleïna. Foguèt descubèrt en 1930 per una còla de l'Institut Pasteur dirigida per Ernest Fourneau (1872-1949) dins lo quadre de recèrcas internacionalas sus aquela familha de produchs. Presentant d'efiechs superiors a aquelei de la plasmoquina, foguèt utilizada fins ais ans 1980, principalament en França, en associacion amb d'autreis antipaludics coma la plasmoquina ò la quinacrina.
Teoria dels quanta
La teoria dels quanta es lo nom donat a una teoria fisica qu'assaja de modelizar lo comportament de l'energia a fòrça pichona escala mejans de quanta (plural del tèrme latin quantum), quantitats discontinuas. Son introduccion capvirèt diferentas idèas recebudas en fisica de l'epòca, al començament del sègle XX. Seviguèt de pont entre la fisica classica e la fisica quantica, que la pèira cantonièra, la mecanica quantica, nasquèt en 1925.
Foguèt iniciada per Max Planck en 1900, puèi desvolopada subretot per Albert Einstein, Niels Bohr, Arnold Sommerfeld, Hendrik Anthony Kramers, Werner Heisenberg, Wolfgang Pauli e Louis de Broglie entre 1905 e 1924.
Istorica
La fisica classica en vigor a la fin del compreniá las teorias seguentas:
Problèmas experimentals de la fin del Sègle XIX
Un cèrt nombre de faches experimentals coneguts a la fin del èran inexplicables dins l'encastre de la teoria classica. Aquestas faches expérimentals discordants menèra los fisicians a prepausar una novèla vision del mond, la fisica quantica. Las estapas màger d'aquesta revolucion conceptuala se debanèron entre 1900 e 1925.
La radiacion del còrs negre
La radiacion del còrs negre es la radiacion electromagnetica produch per un còrs totalament absorbant en equilibri termodinamic amb son mitan.
Imaginatz una cencha tancada mantenguda a una temperatura T: un « forn », e traucada d'un trauc minuscul. Las parets del forn essent supausadas totalament absorbantas, tota radiacion inicialament a l'exterior del forn que penètra mejans lo trauc cap a l'interior de la cencha subís de multiples rebats, emissions e absorpcions per las parets del forn fins a aténher una termalizacion complèta: la cencha e son contengut de radiacion son en equilibri termic. Recipròcament, una partida infima de la radiacion termica a l'interior del forn pòt s'escapar definitivament d'aqueste, permetent alara son estudi experimentala, coma sa reparticion energetica espectrala, es a dire la densitat d'energia volumica presenta per interval elementari de frequéncia. La termodinamica permet de mostrar que las caracteristicas d'aquesta radiacion dependon pas de la natura del material que son constituidas las parets del forn, mas unicament de sa temperatura. Aquesta radicion es nomenat radiacion del corps negre.