cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
L'Aigle
Geografia
La municipalitat a situat en lo país de Ouche e a traversat per la Risle. L'Agla a situat a Unitat|9|km}} de Rugles, a de Glos-la-Ferrière, a  de La Ferté-Frênel, a  de Molins-la-Camina, a  de Tourouvre, a  de Verneuil-sus-Avre, a  de Gacé, a  del Merlerault, a Unitat|30|km  de Mortagne-a lo-Portamantèl e a  de Orbec.
Istòria
Lo relat del viatge de Loís XVI en 1787 constituís una font privilegiada per l'istòria modèrna de la region.
Nepeta
Nepeta es un genre de plantas dicotiledonèas de la familha de las Lamiacèas.
Existisson a l’entorn de 250 espècias de Nepeta. Podèm tanben considerar d’unas espècias dels genres Dracocephalum e Calamintha e Glechoma hederacea que poirián èsser consideradas coma de Nepeta. Qualquas Nepetas, coma Nepeta cataria o èrba dels gats, an un efièch conegut sus d'unes felins, notadament lo gat. Existís una èrba dels gats al perfum de citron, Nepeta cataria citriodora. Es en tot punt la meteissa que l'èrba dels gats, levat lo perfum que pòt esser utilizat coma un balme al citron.
Efièches suls felins comuns
D'unas espècias de Nepetas son conegudas per los efièches qu’an suls felins. Aital, aquesta reaccion es a l’origina de son nom : son generalament sonadas èrba del gats. Pòdon crear de reaccion estonantas un còp donadas als gats, Ça que la, totes los gats son pas susceptibles de reagir al contacte de l'èrba dels gats. De fach, aquesta capacitat a la detectar sembla ligada a la preséncia d’un gèn recessiu dins lor eretatge biologic. Per un gat portaire de doas còpias d’aquest gèn, l'èrba dels gatse aurà un efièch extraordiari, per un gat portaire d’una sola còpia, l’efièch serà notable e per un gat que n’a pas cap, aquel aurà pas cap d’interès per la planta.D’estudis an mostrat qu’a l’entorn de dos treces dels gats i reagisson vertadièrament. Certanas Nepetas contenon una feromòna, coneguda jol nom de nepetalactona, un terpèn conegut pel desenclavament del comportament sexual pels gats. Quand un gat sensible sentís l’odor de las fuèlhas o dels peciòls, se frega a la planta, se rotla dedins, la grata amb sas patas, la mastega, la lepa, sauta dessús, e ronrona alara fortament en possant de gronhaments e en miaunant. Aquesta reaccion dura a l’entorn de qualquas minutas, i de seguida lo gat arresta de s’i interessar. Pren a pauc pres doas oras per que los efièches s’estompan completament e per que la proximitat d’una Nepeta aja un autre efièch sul gat. Los joves catons o los vièlhs gats an mens de reaccion a las nepetas, mas los grands felins, coma los tigres, semblan d'i èsser fòrça sensibles. Los proprietaris de gats an pas cap de rason de se tafurar a prepaus dels efièches de las Nepetas sus lor animals, perque existisson pas cap d’autres efièches coneguts. D’autras plantas an tanben un efièch comparable suls gats coma la  Valeriana e de plantas que contenon de  l'actinidina.
Al mens tres espècias atrason los gats :
La Nepèta Cataria e La Nepèta Faassenii an un gost mai puntat e agut alara que la Nepèta Grandiflora es mai dolça.
Interès medicinal
Nepeta amethystina es utilizada per la medecina tradicionala del Maròc coma analgesic, sedatiu (amb una eficacitat Dòsi-dependenta) e per accelerar la cicatrizacion dels abscèses.
Son òli essenciala presenta una activitat psicotròpa que foguèt recentament (2019) estudiada (al meteis temps que sa toxicitat :
Manuel Sanchis i Guarner
Manuel Sanchis Guarner (nascut e mòrt a Valéncia, 1911-1981) foguèt un dels mai eminents filològs valencians. Emai èra istorian e escrivan.
Es autor d'una òbra vasta que comprén d'estudis de lingüistica, de literatura, d'istòria, d'etnografia e cultura populara, centrats sul País Valencian, mas tanben sul demai de l'anciana Corona d'Aragon e la Peninsula Iberica. Demest sas òbras cal remarcar La llengua dels valencians, publicat en 1933 que coneguèt de reedicions multiplas; la Gramàtica valenciana (en 1950), Els pobles valencians parlen els uns dels altres (de sièis volums), o l'Aproximació a la història de la llengua catalana (en 1980). Collaborèt a d'òbras essencialas, coma per exemple lo Diccionari català-valencià-balear o la Història del País Valencià. En 1974 foguèt recompensat amb lo Premi d'Honor de les Lletres Catalanes.
Biografia
Manuel Sanchis Guarner foguèt un dels participaires a l'elaboracion de las Normes de Castelló. Defendiá la tèsi que lo valencian es una modalitat dialectala d'una lenga comuna partetjada amb de variantas diferentas en Catalonha e a las Balearas, pr'aquò pas jamai subordinada o inferiora a elas. Expausèt aquelas idèas dins son libre La llengua dels valencians, en argumentar que degun dins lo passat aviá discutit l'unitat de la lenga al País Valencian.
Participèt a la Guèrra Civila Espanhòla en defensa de la Republica. Aquò li costèt de ne patir de represalhas pendent lo franquisme. Passèt pel camp de concentracion dels presonièrs politics de Salamanca fins a far son temps de condamnacion a Madrid (de 1939 a1943). Foguèt fòrabandit a Malhòrca entre 1943 e 1959 (periòde que s'i assolida sa collaboracion amb Francesc de Borja Moll per l'elaboracion del DCVB). En 1959 tornèt a València coma professor de francés a l'Institut San Vicente Ferrer fins que en 1960 foguèsse nomenat professor non numerari a l'Universitat de València. A la debuta de las annadas seissanta dintrèt dins l'Institut d'Estudis Catalans e foguèt expulsat de la societat culturala Lo Rat Penat per encausa de sa defensa de l'unitat de la lenga. En 1966 foguèt acceptat dins la Real Acadèmia de la Història. En 1978 foguèt victima d'un atemptat de bomba organizat per de sectors d'extrèmadrecha. Actualament son filh, que se ditz tanben Manuel Sanchis Guarner, es membre del Consell Valencià de Cultura. En 2006 se celebrèt lo vint-e-cinquen anniversari de la mòrt de Manuel Sanchis Guarner amb una exposicion a l'Universitat de València organizada per l'Acadèmia Valenciana de la Llengua.
Moidieu-Détourbe
Moidieu-Détourbe es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
(1355) Magoeba
(1355) Magoeba es un asteroïde.
Moidieu-Détourbe
Geografia
Commune située à 13 km de Vienne et 46 km de Lyon en direction de Grenoble via la D502
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saint-Sauveur-Lendelin
Saint-Sauveur-Lendelin es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
.rwe
(acorcha de Rheinisch-Westfälisches Elektrizitätswerk Aktiengesellschaft, "societat anonima d’òbras electricas de Renania e Vestfalia" en alemand) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa alemanda RWE AG. Es en servici dempuèi lo 27 d’octobre de 2015.
(1356) Nyanza
(1356) Nyanza es un asteroïde.
Assièr
Assièr (Assier en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Genotipe
vinheta|Una molecula d'ADN : ambedós brins son compausats de [[Nucleotid|nucleotids, que la sequéncia constituís l'informacion genetica.]] Lo genotipe e una partida donada de l'informacion genetica (composicion genetica) d'un individú. Lo genotipe d'un individú es donc la composicion allelica de totes los gèns d'aqueste individú. La definicion de genotipe sevís tanben quand se considèra la composicion allelica d'un individú per un nombre restrench de gèns d'interés. Per exemple, s'existís doas formas du gèn X : l'allèle Xa e l'allèle Xb, alara lo genotipe d'un individú pel gèn X pòt èsser o omozigòt (Xa/Xa o Xb/Xb), o eterozigòt (Xa/Xb). L'òme possedís doas copiás de cada gèn, donc potencialament, 2 allèles diferents al maxim (levat en cas de malautiá, coma dins los cas de trisomia 21, ont se reapa tres cromosòmas a la 21n parelh, donc tres copiás per un mèsme gèn).
Definicion
Lo genotipe es l’informacion portada pel genòma d’un organisme, contengut dins cada cellula jos forma d’acid desoxiribonucleïc l'ADN. Portat pels cromosòmas, es localizat a l’interior del nuclèu pels eucariòtas e dins lo citoplasma pels procariòtas. Dins la molecula d'ADN, es la sequéncia dels nucleotids que constituís l'informacion genetica.
Per l'òme, s'estima que lo nombre de gèns es comprés entre 25 000 e 30 000. Existís per una majoritat d'aquestes gèns diferents allèles dins la populacion. S'existís tres genotipes diferents possibles per un gèn existant jos dos formas allelicas, es aisit d'imaginar lo nombre faraminós de genotipes possibles per un individú. Es per aquò que se dich que sèm totes diferents: es nautament improbable que dos individús ajan, a l'azard, eritat dels mèsmes allèles per totes lors gèns. Lo bessons verais fan excepcion a aquesta règla, son eissits de la mèsma cellula uòu (zigòt), e donc de mèsme composicion allelica.
Relacions genotipe/fenotipe
Genotipe e fenotipe son de termas inventadas par William Bateson al començament del sègle XX. es lo mèsme Bateson que prepausèt en 1905 li tèrme « genetic » per designar la sciéncia de l'ereditqat e de la variacion.
Lo genotipe determina los caractèrs d’un individú, constituissent lo fenotipe, e se transmet dels parents a lors descendents.
Lo fenotipe es l'ensemble dels caractèrs observables d'un individú, a cada escala : macroscopica (la color dels uèis), cellulara (la concentracion sanguina en emacias) e moleculara (l'activitat d'una enzima). L'expression del genotipe produch (en partida) lo fenotipe. Autrament dich, la composicion allelica de cada individú per cada gèn produirà un fenotipe particular a cada còp. Per exemple, la color de la pèl pòt variar seguent la composicion allelica dels individús pels gèns implicats dins la via de biosintèsi de la melanina (escala moleculara), lo pigment que colora la pèl (escala macroscopica). Las personas de color negra possedissent d'allèles codant d'enzimas fòrça activas per la produccion de la melanina, al contrari de las personas de color blanca. Lo genotipe es pasmens pas sol responsable del fenotipe : l'environament i ten tanben unas partida non negligible. Aquesta observacion triviala pòt èsser illustrada atal: Per un genotipe egal (bessons verais) se un enfant passa sas jornadas al solelh, en plen estiu per exemple, bronzarà (produira mai de melanina), alara que son besson, que preferís jogar à l'ombre, demorarà blanc. Lo fenotipe (color de la pèl) serà donc diferent amb genotipe egal.
La relacion genotipe-fenotipe, malgrat son aparenta simplicitat e l'extraordinari vam que'n resultèt per la sciéncia genetica, demora un problèma central de la biologia contemporanèa. En efièch, conéisser lo fenotipe total (es a dire l'ensemble dels fenotipes o « fenòma ») d'un individú demandariá de l'observar amb totas las aisinas d'analisi possiblas e dins totas las escasenças e mitans extèrnes e intèrnes possibles. E mai d'aquesta dificultat practica de definir exaustivament la relacion genotipe-fenotipe i a una autra mai fondamentala : los 25000 (environ) gèns umans sufison de segur pas als innombrables caractèrs fenotipics d'un individú uman e perqué lo genotipe producha sonque en partida lo fenotipe. L'autra partida pòt demorar fòra dels "gèns" classics, per exemple dins de regions intergenicas exprimissent d'ARN (pichons ARN non codificants (ARNnc)) o, alternativament, èsser pas genetic (non inscrich dins l'ADN) mas epigenetic (per exemple dependenta de l'estat de la cromatina).
Waddington que portèt al vam lo tèrme epigénetica a l'onor disiá de biais visionari a partir de 1939 : « the appearance of a particular organ [is] the product of the genotype and the epigenotype, reacting with the external environment ».
Genotipe e ereditat
Cada individú produch dins sos gonadas de gametas masclas o femas que,fusionant, produsent un zigòt/una cellula uòu, vodat a donar un novèl individú. La produccion de cada gameta passa per doas divisions cellularas successivas originals, regropadas jol nom de meiòsa. Pendent aquesta meiòsa, cada parent reduch la quantitat d'informacion genetica que donarà a cada gameta: se passa d'una cellula diploïda (doas copiás de cada gèn, donc potencialament dos allèles diferents) a de cellulas aploïdas (una sola copia de cada gèn, donc un sol allèle). Un gameta conten donc qu'una copia de cada gèn de l'individú parent. Un parent transmet donc totes sos gèns, mas pas totes sos allèles (sonque un sus dos dins lo cas d'un gèn eterozigòt). Pendnet la formacion de la cellula uòu per fusion del gamèta mascle e del gamèta femne se restaura una cellula diploïda, amb doas copias de cada gèns, mas a la composicion allelica retocada, qu'es ni aqueste del paire, ni aqueste de la maire, mas una mescla dels dos. Per exemple, se pel gèn X lp paire èra omozigòt Xa/Xa, e la maire omozigòt Xb/Xb, alara l'enfant serà eterozigòt Xa/Xb, que cada parent aurà donat una version (un allèle) del gèn X. Lo genotipe d'un enfant es donc lo resultat de la mescla d'una partida del genotipe del paire e de la maire.
Genotipe e mutacions
L'existéncia de diferents allèles d'un mèsme gèn es lo fruch de mutacions. Un gèn còde un produch (ARN o proteïna) qu'a una foncion dins l'organisme. La sequéncia d'aqueste gèn es pas constrencha per totas las basas que la compausan, tanben de mutacions dichas "silenciosas" pòdon arribar sens provocar d'alteracions del foncionament del produch d'aqueste gèn. L'allèle atal creat (es plan diferent de l'allèle de que deriva, es donc un novèl allèle) se propaga dins la populacion per un mecanisme nomenat deriva genetica. A vegada aquesta mutacion fa lo produch del gèn mai eficaç, çò que dona un avantatge selectiu a l'organisme que pòrta aqueste allèle. S'es avantatjat al respècte dels autres membres de la populacion, aurà tendéncia a subreviure mai de temps, e donc à transmetre mai sos gèns : i a donc seleccion positiva d'aqueste allèle, e se propaga dins la populacion mai rapidament que per deriva genetica. E en darrièra escasença, aquesta mutacion pòt èsser deletèra pel foncionament del produch del gèn, e es mai sovent contra seleccionada se son efièch s'exprimís, e va damatge a l'organisme. Mas, s'aquesta mutacion inactiva l'allèle, lo segond allèle foncional pòt sufire a gardar un fenotipe normal. Aquesta mutacion es nomenada recessiva, qu'a pas d'incidéncia sul fenotipe a l'estat eterozigòt. Pòt donc se propagar per darive genetica. Pasmens, quand dos individús portaires d'aquesre allèle deletèr se torna, pòdon ambedós doner l'allèle mutat (1 escasença sus 4), çò que provocarà un fenotipe malaut per l'enfant.
Genotipe e malautiás
Sovent, per la caracterizacion d'una malautiá, se cerca quina partida i prend lo mitant, e la genetica. Unas malautiás son unicament ligadas a l'environament (varicèla), e d'autres entièrament al genotipe (malautiá de Huntington). D'autras malautiás son dependentas doas compausantas a de gras diferents (recentament foguèt descobèrt una causa genetica a l'autisme). Existís mai d'un metòdes per determinar se una malautiá es d'origina genetica: s'estudia de pedigree, per ensejar de mostrar una agregacion familiala de la malautiá, signa de la transmission de l'allèle morbid al sen de la familha. Se la frequéncia d'aparicion de la malautiá es mai nauta dins la familha que dins la populacion generala, aquò traduch una causa genetica. Quand se sopçona fòrça la malautiá d'aver una origina genetica, s'ensag de localizar lo gèn responsable (estudi de ligam amb de marcaires genetics: microsatellits o SNP). Un còp lo gèn isolat e caracterizat, se pòt estudiar l'allèle delétèr. La deteccion del genotipe d'un individú, pendent un diagnostic prenatal per exemple, permet d'estimar la probabilitat qu'un individú desvolopa una malautiá, e de metre en plaça de biais precòç un tractament coma cal.
Botanica
Per las plantas, qu'an pas de sistèma immunitari a base d'anticòrs coma los umans, de genotipes diferents pòdon « coabitar » sens problèma per formar un mèsme individú. Es perque se pòt far un empèut de las plantas sens damtge, alara qu'una luta medicamentoda de contunh es imperativa per assegurar lo manten d'un empèut uman e empachar lo rebrot.
Atal, per las plantes, es corrent que de mutacions de borrons o d'infeccions viralas modifican una partida del patrimòni genetic. Aqueste fenomèn foguèt e es sempre a l'origina de seleccion de cultivars plan interessants.
Lo genotipe es escrich dins un lengatge universal
Pendnet la transgenèsi, l'organisme receveire es capable d'expleitar l'informacion genetica detenguda pel transgèn (gèn transferit). En efièch, aqueste organisme exprimarà lo caractèr contrarotlat per aqueste transgèn : l'informacion genetica es inscricha dins l'ADN d'aqueste transgèn segon un mòde universal.
Montargis
Montargis es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre e Vau de Léger.
Geografia
thumb|left| Canal long de la Plaça Jules Ferry Montargis se situa dins la region naturala del Gâtinais a 33 km al sud de Nemours, a al nòrd de Gien, a 53 km al sud-oèst de Sentit, a 68 km a l'èst de la prefectura Orleans, a 76 km al nòòrd-oèst de la prefectura de la Yonne, Aussèrra e a 109 km al sud de París.
La vila se situa al jonhent de Loing, Puiseaux e Vernisson. Traversada entre autres pel canal de Briare, es tant frequent d'i traversar un pont que qualques unes n'an fach un eslogan toristic : "Montargis, la Venècia del Gâtinais".
Luòcs e monuments
LE CASTÈL REIAL
Sus la colina s'enauça le Castèl feodal, anciana residencia dels Reis de França abans Chambord e Fontainebleau. Fuguèt bastit al sègle XII amb de fusta jos Lois VI Le Gròs, e fuguèt le prumièr castèl protegit per una palencada. Al sègle XIV la pèira remplacèt la fusta jos le reinat de Carles V. A part de Carles V, le Castèl de Montargis aculhigèt les Reis de França Carles VII, Francés I°e Enric IV que apreciaban força sus bòscs per la caça. Aprèps la Revolucion, fuguèt deroït e le tornaron bastir parcialament al sègle XIX. Quand èra residencia dels Reis, le Castèl comptava vint tors e donjons, çò que le fasiá comparable al Castèl de Carcassona. Auèi, demoran pas que la tor nòrd-èst, la cripta, la paret de bateriá e la postèrna del sègle XIII. Dempuèi 1974, le Castèl abriga l'escòla privada Sant Loís e le Liceu ostalièr, adonc es pas possible de le visitar.
Chiroptera
L'òrdre dels quiroptèrs (Chiroptera) es un òrdre de mamifèrs volants, comunament apelats ratapenadas (mot interdialectal, al costat dels sinonimes: viv. ratapenat m.; prov. ratapenata; niç. ratapinhata; gasc. (ar)ratacauva, soritz-cauva, tinhahús; relhacauda ; lem. pissarata, pissaròta). L'òrdre dels quiroptèrs es lo segond dels mamifèrs en nombre d'espècias (prèp de 950), es davançat per l'òrdre dels rosegaires. Çaquelà, sembla qu'aqueste òrdre siá lo primièr en nombre d'individús (dos tèrces dels mamifèrs vivents son de ratapenadas).
S'estima qu'existisson aperaquí 1100 espècias de ratapenadas dins lo mond, çò que representa gaireben 20% de totas las espècias de mamifèrs. Environ 70% de las ratapenadas son d'insectivòrs. Del demai, la màger part se noirisson de frucha e de sos sucs; tres espècias se noirisson de sang e qualques autras caçan de vertebrats. Aquestas darrièras ratapenadas incluson las Phyllostomidaes d'America Centrala e d'America del Sud, e las ratapenadas pescairas (Noctilionidae) que se noirisson de peis. Almens doas espècias conegudas de ratapenadas se noirisson d'autras ratapenadas: la ratapenada espectrala o American False Vampire bat e la macroderma gigas d'Austràlia. Malgrat lo clima freg, existisson sièis espècias de ratapenadas en Alaska.
Qualques espècias pus pichonas de ratapenadas son d'importantas pollinizairas de cèrtas flors tropicalas. D'efièch, divèrsas plantas tropicalas se trapan ara totalament dependentas d'elas, pas solament per la pollinizacion, mas per l'espandiment de sas granas après aver manjat sos fruches. Aqueste ròtle explica las preocupacions per l'environament quand una ratapenada es introduita dins un contèxt novèl. Tenerife nos porgís un exemple recent amb l'introduccion de la Rosseta egipciana.
Confetti's
Format en 1988, Confetti's èra un grop anglofòn house de Belgica emblematic del genre New beat.
Chewa
Lo chewa (o nyanja, chinyanja, autonim chichewa) es una lenga banto parlada a Malawi e a Zimbabwe. Es una lenga oficiala dins aquels dos paises.
Confetti's
Confetti's èra compausat del cantaire Peter Renkens (20 de julhet de 1967 - 14 de febrièr de 2023) e de quatre dançairas, Marleen, Tania, Hilde e Daniella.
L'idèa èra a la debuta de far la promocion de la discotèca Confetti's situada a Brasschaat còsta Anvèrs (Belgica). Lo productor Serge Ramaekers e Dominique Sas desiravan promòure aquela discotèca : prepausèron alavetz al servidor, Peter Renkens, d'incarnar l'imatge d'aquela campanha publicitària. Es aital qu'enregistrèron en estúdio un títol house, The sound of C, que va lèu venir una capitada colossala a la tota fin de 1988 : Confetti's ven alavetz l'un dels grops màgers del genre New Beat e ne ven de facto lo pòrtaparaula informal. Enregistran alavetz d'autres títols amb succès coma C Day, o encara C in China que conten un escapolon dels Concèrts en China de Jean-Michel Jarre.
Lo grop se separa en 1991.
Afar Sacco e Vanzetti
vinheta|250x250px|[[Bartolomeo Vanzetti|Vanzetti (esquèrra) e Sacco (drecha).]] L’afar Sacco e Vanzetti es lo nom d'una controvèrsia judiciària se debanant dins los ans 1920 als Estats Units d'America, al subjècte d'anarquistas d'origina italiana Nicola Sacco e Bartolomeo Vanzetti que foguèron condamnats a mòrt e executats. Lor culpabilitat es fòrça controversiada que siá a l'epòca o mai tard, e fòrça òbras artisticas lor faguèron omenatge.
Contèxte
Coma en Euròpa, los ans 1919-1920 son dificils als EUA: cal reconvertir l'economia de guèrra e far fàcia a l'inflacion. La fin del dirigisme estatic realizat en 1917 e la pujada del sindicalisme provòcan fòrça caumas per tot lo país. En 1919, se compta 4,1 milions de caumaires qu'exigisson de salars melhors e una reduccion del temps de trabalh. Las caumas tornan en violéncias e resultan d'afrontaments dins mai d'una grandas vilas, coma a Boston.
Fàcia a aquel climat social, l'an 1925 es marcat per fòrça atemptats anarquistas : los responsables politics son tocats, coma lo conse de Seattle o aquel Cleveland, qu'a çò d'eles peta una bomba. Los burèls de la banc Morgan a Wall Street sont bufadats  per un atemptat que fa 38 mòrts et 200 ferrits. Las autoritats prenon de mesuras de repression contra los anarquistas mas tanben contra los comunistas e los socialistas dels EUA. Unes son emprisonats, d'autres constrench de s'exiliar. L'opinion publica mescla los caumairess, los estrangièrs e « los Roges ». Crenh la progression del bolchevisme en Euròpa, lo terrorisme d'esquèrra e se mesfisa dels imigrats recentament venguts que parlan gaireben pas l'anglés. Aquel periòde se conéis jol nom de « Paur roja ».
Començament de l'afar
En 1920, doas atacas se debanan dins lo Massachusetts : la primièra contra una fabrica de cauçuduras per un gang motorizat a Bridgewater lo 24 de decembre de 1919<time class="nowrap date-lien" datetime="1919-12-24">, l'autra a South Braintree lo 15 d'abril de 1920. Aquela darrièra faguèt dos mòrts : Frederic Parmenter, caissièr de la manufactura de cauçaduras Slater and Morril, e son garda del còrs Alessandro Berardelli. Son tuats amb revòlver per dos òmes dins la carrièra màger. Los 15 000 $ correspondon a la paga dels obrièrs son panats.
Las suspicion de la polícia sul còp se pòrtan sus anarquistas italians. Pasemens se Nicola Sacco nimai Bartolomeo Vanzetti ajant d'antecedents penals, las autoritats los coneisson coma de militants radicals favorables al terrorisme revolucionaris que lo representant màger es l'avocat Luigi Galleani. La polícia liga los crimes recents al corrent galleanista, especulant que los panaires son motivats per la necessitat de financiar lors atacas. Suspectan entre autre Ferruccio Coacci, obrièr italian qu'aviá trabalhat per ambedoas manufacturas e que se trapa a son ostal de cartochas 7,65 × 17 mm Browning identicas a aquelas trapadas pels còrs dels dos carrejaires.
Lo brigadièr de polícia de Bridgewater Michael E. Stewart sustecta eli Mario Boda, colocatari de Ferruccio Coacci e proprietari d'una veitura supausada aver èssr utilizada pendent l'ataca de South Braintree. Lo 5 de mai de 1920<time class="nowrap date-lien" datetime="1920-05-05">, la polícia ensag de prene Mario Buda e tres autres òmes (mai tars identificats coma Sacco, Vanzetti e Riccardo Orciani), alara qu'anavan tornar prene lo veïcul en reparacion dins un garatge de la region, lo garagista avent avertit la polícia que la placa de matriculacion èra falsa. Ensajan de fugir mas la polícia capita a prene Sacco e Vanzetti, tenent d'armas de fuòc, que son inculpats per ambedoas atacas.
Procés
vinheta|Manifestacion en favor de Sacco e Vanzetti. Lo primièr procés comença lo 22 de junh de 1920. Un de 	testimònis a carga que vegèron l'ataca que de lenh afirman aver « reconeguts » d'Italians, qu'un portant una mostacha coma aquela de Vanzetti, lo debat portant sus la longor d'aquela mostacha. Los testimònis a descarga, d'immigrats italians supausats en relacion amb los mejans anarqustas, son ignorats alara que donavan un alibí a Vanzetti.
Lo 16 d'agost de 1920<time class="nowrap date-lien" datetime="1920-08-16">, Vanzetti sol es condamnat per la primièra ataca de 12 a 15 ans de prison, Nicola Sacco avent podut probar qu'aviá puntat a l'usina lo jorn d'aquela primièra ataca.
Lo segond procés que se debana a Dedham del 31 de mai al 14 de julhet de 1921 utiliza subretot l'expertisa en balistica, encara tartalhanta a l'epòca, Vanzetti portant segon l’accusacion un pistolet de calibre 38 que seriá una de las victimas e Sacco un Colt automatic de calibre 32 que las quatre balas trapadas suls luòcs de l'ataca avián tirat per un pistolet de meteis calibre. Aquel segond procés los condamna ambedos a la pena capitala pels crimes de South Braintree, dins la banlèga de Boston, malgrat la manca de pròvas formalas. Carlo Tresca e Aldino Felicani (vièlh amic de Vanzetti), dos militants de l'Industrial Workers of the World e unes representants de la borgesia liberala bostoniana lançan una campanha mediatica nacionala e internacionala en lor favor, mostant a partir del 9 de mai un comitat de defensa que capitarà a levar pendent 7 ans un fons de 300 000 dolars, fons ont posarà lor avocat californian Fred Moore, especializat dins los procés politics, per realizar las lors enquestas. Alara, de comitats de defensa se realizant pel mond entièr per sensibilizar l'opinion sus aquela injustícia: lo quita Benito Mussolini pren lor defensa. Coma Sacco en 1923, Vanzetti es plaçat al començament de 1925 en espital psiquiatric. Lo 12 de mai de 1926, lor condamnacion a mòrt es confirmada. En novembre de 1925, un sacramand nomenat Celestino Madeiros, ja condamnat a mòrt dins un autre afar, avoa de sa prison èsser l'autor, amb de membres del gang de Joe Morelli, de l'ataca de South Braintree, mas lo jutge Webster Thayer <span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Webster Thayer » dans une autre langue">(en)
Comitat Josieu American
Lo Comitat Josieu American (en anglés: American Jewish Committee), tanben conegut per las siás inicialas AJC, foguèt fondat a l'an 1906, amb l'objectiu d'amassar a la comunitat josieva dels Estats Units per defendre los dreches dels josieus dins tot lo mond.Es una de las organizacions que defendon als josieus mai ancianas dels Estats Units. Aital coma lo Comitat Josieu American, una autra institucion importanta en la vida josieva a Estats Units es lo Congrès Josieu American (American Jewish Congress), qu'es sovent nomenada per los sieus iniciales AJC. Per facilitar la diferenciació, (las li coneis respectivament coma lo AJCommittee e lo AJCongress). Una tresena institucion es lo Comitat Josieu de Distribucion Conjoncha (American Jewish Joint Distribution Committee) (JDC ) una organizacion mondiala amb basa a Naua Yòrk, fondada a l'an 1914 e activa en mai de 70 païses.
Afar Sacco e Vanzetti
Procés
, vielh Americain de soca blanca qu'amava ni los Italians, ni los anarquistas, refusa de tornar al subjècte. Malgrat una mobilizacion internacionala intensa e l'ajornament mai d'un còp a l'execusion Nicola Sacco, Bartolomeo Vanzetti e Celestino Madeiros son executats per cadièra la nuèch del 22 al 23 d'agost de 1927, a la Prison de Charlestown dins la banlèga de Boston, pel celèbre borrèl Robert G. Elliott, provocant una immensa reprobacion.
Seguidas
De galleanistas reagiguèron violentament los ans seguents, se venjant en plaçant de bombas al domicili dels participants al procés, qu'un jurat del procés de Dedham, un testimòni a carga, lo borèl Robert G. Elliott, e lo jutge Thayer. Lo 27 de setembre de 1932, un fais de dinamita roïna l'ostal de Thayer a Worcester, Massachusetts. Thayer ne demorèt indemne, mas sa femna e un portièr foguèron ferrits.
Le 23 d'agost de 1977, exactament 50 ans jorn per jorn après lor exécution, lo governaire de Massachusetts Michael Dukakis absòlv los dos òmes, los reabilita oficialament et declara que "totes los desonors deurián èsser levat de lors noms per sempre". L'escrivan american Francis Russell, s'apiejant sus una enquesta de balistica realizada en 1961, defend la tèsi que sol Sacco èra copable. Selon cf. F. Russel, op. cit. en bibliografia)<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">.
Bibliografia
Fàcia a aquel climat social, l'an 1925 es marcat per fòrça atemptats anarquistas : los responsables politics son tocats, coma lo conse de Seattle o aquel Cleveland, qu'a çò d'eles peta una bomba. Los burèls de la banc Morgan a Wall Street sont bufadats  per un atemptat que fa 38 mòrts et 200 ferrits. Las autoritats prenon de mesuras de repression contra los anarquistas mas tanben contra los comunistas e los socialistas dels EUA. Unes son emprisonats, d'autres constrench de s'exiliar. L'opinion publica mescla los caumairess, los estrangièrs e « los Roges ». Crenh la progression del bolchevisme en Euròpa, lo terrorisme d'esquèrra e se mesfisa dels imigrats recentament venguts que parlan gaireben pas l'anglés. Aquel periòde se conéis jol nom de « Paur roja ».
(1357) Khama
(1357) Khama es un asteroïde.
Castellonroi
Castellonroi (Castillón Roi en aragonés, Castillonroy en espanhòu) qu'ei ua comuna catalanofòna d'Aragon situada dens la comarca de Llitera e la província d'Òsca.
Ozoir-le-Breuil
Ozoir-le-Breuil es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Tsunami
thumb|Tsunami a [[Malé (Maldivas), pendent lo tèrratrem del 26 de decembre de 2004.]] thumb|Temps de percor estimat de l'[[onda del Tsunami provocat pel Tèrratrem de Sendai del 11 de març de 2011.]] Un tsunami es una èrsa o ondada provocada per un movement rapid d'un grand volum d'aiga (ocean o mar). Aquel movement es en general degut a un tèrratremol, una erupcion volcanica sosmarina de tipe explosiu o ben un fòrça grand emboden sosmarin o aerian. L'impacte d'un meteorit tanben pòt èsser la causa, coma una explosion atomica sosmarina.
Malgrat que que los tsunamis pòscan aténher una velocitat de quand lo fons de l'ocean es prigond, se pòdon pas percebre al larg, perque lor amplitud alà passa rarament un mètre per un periòde (temps entre doas ondadas successivas) de qualques minutas a qualques oras. Alara qu'un còp que tòcan las còstas pòdon provocar d'enòrmes damatges e se manifèstan atal:
Dins d'autres escasses cases, lo tsunami se pòt manifestar coma una èrsa desforrelanta o, sus un flum, un mascaret. 80 % dels tsunamis se produson dins l'ocean Pacific e la màger part dels autres dins l’ocean Indian, a causa de la fòrta activitat tectonica al bòrd d'aqueles dos oceans.
Etimologia
Cal notar que l'èrsa d'Hokusai (presentada aicí) mòstra pas un cas de tsunami mas es una èrsa scelerata.
Engendrament, propagacion e desforrelament
thumb|right|Fig. 1 - Vida d'un tsunami Un tsunami se crèa quand una granda massa d'aiga es desplaçada. Aquò se passa quand lo tèrratremol es important, d'una magnitud de 6,3 (valor minimala segon los catalògs de tsunamis disponibles: NOAA, catalòg de Novossibirsk, etc) o mai, quand lo nivèl del fons oceanic lo long d'una falha baissa o lèva lèu (vejatz Fig. 1), pendent un emboden sosmarin o costièr o pendent l'impacte d'un meteorit. Un grand tèrratrem produsís pas forçadament un tsunami: tot depend del biais que (velocitat, superfícia, etc) la topografia sosmarina es constituïda a l'entorn de la falha.
Lo movement de l'aiga provòca un movement de granda longor d'onda (generalament qualques centenas de quilomètres) e de grand periòde (qualques minutas dins lo cas d'un emboden o de qualques desenas de minutas dins lo cas d'un tèrratrem).
Qualques tsunamis se pòdon propagar fins a de distàncias de mai de mila quilomètres e aténher totas las còstas d'un ocean en mens d'una jornada. Aqueles tsunamis de granda espandida son en general d'origina tectonica, perque los embodens e las explosions volcanicas produson en general d'ondas de longor d'onda pus corta que lèu se dissipan. thumb|Las diferentas estapas d'un tsunami. Es pas solament la nautor del tsunami que ne fa sa fòrça de destruccion, mas subretot la durada de la levada del nivèl de l'aiga e la quantitat d'aiga desplaçada pendent son passatge: se d'èrsas de qualques mètres de naut fins a una desena de mètres, son fòrça sus las còstas de l'ocean Pacific, transpòrtan pas pro d'energia per dintrar luènh dins las tèrras. O encara una èrsa classica, d'un periòde fins a una minuta, lèva pas lo nivèl de l'aiga pro longtemps per que dintre luènh alara que lo nivèl de las aigas se lèvan al dessús de son nivèl normal pendent 5 a 30 minutas quand un tsunami passa.
La fòrça destructritz ven de l'energia fòrça granda que transpòrta: al contrari de l'ondada o èrsas classicas que son de fenomèns de superfícia e de longor flaca, lo tsunami pertòca l'ocean sus tota la prigondor e sus una longor d'onda plan mai importanta. L'energia dependent de la velocitat e de la massa, aquela es fòrça granda, quita per una flaca levada de superfícia al larg prèp de l'epicentre. Es aquela energia que se revela per la levada de l'èrsa a proximitat de las còstas.
Dangièrs ligats
Los dangièrs dels tsunamis son ligats a l'inondacion que seguís, a la fòrça del corrent qu'engendran pendent lo flux e del reflux e a lor capacitat d'emportar los gents cap en nauta mar.
Mòrts
Las victimas emportadas per un tsunami pòdon recebre de tustes pels objèctes carrejats (tròces de bastiments destruits, naus, veituras, etc.) o èsser lançats violentament contra los objèctes terrèstres. Qualques victimas pòdon tanben èsser presas jos las roïnas dels bastits. Encara, lo reflux del tsunami pòt emportar las gents al larg, morisson negats d'aganiment o de set.
Aprèp, las malautiás ligadas al poiriment dels còrses, a la contaminacion de l'aiga potable e a la perempcion dels aliments pòdon aparéisser. Lo ruscle pòt arribar en cas de destruccion de las recòltas e de las resèrvas alimentàrias.
Per exemple, lo tsunami del 26 de decembre de 2004 faguèt mai de 200,000 mòrts.
Damatges
thumb|right|Tren versat pel tsunami del 26 de decembre de 2004 en [[Sri Lanka.]]
Los tsunamis pòdon destruire ostals, infrastructuras e vegetacion a causa de: E mai, dins de regions planas, l'estagnacion de las aigas de mar saumastras pòt tuar la fauna e la flòra costièras. Sus las còstas de sabla o de paluns, lo perfil de la riba es modificat per l'èrsa e una partida de las tèrras immergidas.
Sistèma d'alèrta
thumb|left|Los abitants de [[Sydney contunhant de se banhar malgrat l'alèrta al tsunami seguent lo tèrratrem de 2010 en Chile.]]
Sufís en general de s'alunhar de qualques centenas de mètres a qualques quilomètres de las còstas per se salvar.
Adaptacion del bastit
A Hawaii los reglaments d'urbanizacion impausan que las construccions prèp de la riba sián bastidas sus pilòts.
A Malé, capitala de Maldivas, un reng de tetrapòdes de beton despassant de lo nivèl de la mar.
Sensibilizacion
thumb|right|Panèl de prevencion als tsunamis en [[Alaska, Estats Units d'America]]
La sensibilizacion al fenomèn e a sos dangièrs es tanben un factor determinant per salvar de vidas umanas, perque totas las còstas possedisson pas de sistèma d'alarma. E mai, qualques tsunamis se pòdon pas detectar a temps (tsunamis locals).
Cal conéisser dos indicis anonciant l'arribada possibla d'un tsunami:
Quand siam susprés pel tsunami, cal pujar sul teulat d'un bastit o la cima d'un arbre solide, temptar de s'agafar a un objècte flotant que lo tsunami carreja en darrièr recors. Jamai cal tornar prèp de las còstas dins las oras seguent lo tsunami perque aquel se pòt compausar de mai d'una èrsa escalonadas de qualques desenas de minutas a plusors oras.
Las barrièras naturalas
Un rapòrt publicat pel PNUE suggerís que lo tsunami del 26 de decembre de 2004 causèt mens de damatges dins las zonas de barrièras naturalas, coma las mangròvas, los escuelhs corallins o la vegetacion costièra. Un estudi japonés sus aquel tsunami en Sri Lanka, establís amb modelizacion sus imatge satellit, los paramètres de resisténcia costièra en foncion de diferentas classas d’arbre.
Frequéncia e localizacion del fenomèn
80% dels tsunamis registrats son dins l'ocean Pacific; d'entre los uèits tsunamis que causèron mai de mila victimas dempuèi 1900, sol aquel del 26 de decembre de 2004 foguèt pas dins l'ocean Pacific. Pasmens, de tsunamis pòdon aparéisser dins totas las estendudas d'aiga, comprés las mars e los lacs.
Propagacion en nauta mar
thumb|left|Fig. 2 - Movement d'una particula d'aiga pendent lo passatge d'un tsunami en nauta mar. Lo movement de las particulas e l'amplitud del tsunami son exagerats per far lo graf pus legible. En nauta mar, lo tsunami se compòrta coma l'ondada: es una onda de propagar elliptic, es a dire que las particulas d'aigas son animadas d'un movement elliptic pendent son passatge. I a (gaireben) pas de desplaçament global de l'aiga, una particula torna a sa posicion iniciala aprèp lo passatge d'un tsunami. Vejatz fig. 2.
Mas, al contrari de l'ondada, lo tsunami provòca una oscillacion de l'aiga tanben a la superfícia (un objècte flotant es animat d'un movement elliptic al passatge, vejatz lo punt roge al naut sus la Fig. 2) que'n prigondor (l'aiga es animada d'una oscillacion orizontala dins lo sens de la propagacion de l'onda, vejatz lo punt roge al bas sus la Fig. 2). Aquo es a causa de la granda longor d'onda del tsunami, sovent qualques centenas de quilomètres, qu'es fòrça superiora a la prigondor de l'ocean - una desena de quilomètres pel mai. Resulta que la quantitat d'aiga mesa en movement es fòrça superiora aquela l'ondada produsís; atal lo tsunami transpòrta fòrça mai d'energia que l'ondada.
Caracteristicas fondamentalas
thumb|right|Fig. 3 - Esquèma d'una èrsa de tsunami: [[longor d'onda e amplitud (notada I sus la figura).]] Un tsunami possedís dos paramètres fondamentals:
Aqueles paramètres son relativament constants pendent la propagacion del tsunami, que la pèrda d'energia per friccion es flaca a causa de sa granda longor d'onda.
Los tsunamis d'origina tectonica an de periòdes longs, en general entre una desena de minutas e mai d'una ora. Los tsunamis engendrats per d'embodens o l'afondrament d'un volcan an sovent de periòdes pus corts, de qualques minutas a un quart d'ora.
Las autras proprietats del tsunami coma la nautor de l'èrsa, la longor d'onda (distància entre las crestas) o la velocitat de propagacion son de quantitats variablas que dependon de la batimetria e/o dels paramètres fondamentals E et T.
Longor d'onda
La màger part dels tsunamis an una longor d'onda (o periòde espacial) superiora a un centenat de quilomètres, valor netament pus importanta que la prefondor dels oceans (de l'òrdre de 5 a 10 km). La propagacion d'un tsunami dins l'ocean es donc aquela d'una onda dins un mitan « pauc prefond ». Dins aqueu cas, la longor d'onda λ despend del periòde T e de la prefondor h de l'aiga segon la relacion :
Lo resultat numerica dòna :
La longor d'onda es donc sovent situada entre 60 e 870 km.
Velocitat de propagacion
thumb|right|[[Modelizacion de la propagacion dau tsunami de 2004 dins l'Ocean Indian.]]
Dins lo cas dels tsunamis de periòde lòng (un desenat de minutas), la velocitat de desplaçament de l'onda v despend unicament de la prefondor h de l'aiga :
Lo resultat numeric es :
Aquò significa que la velocitat del tsunami es de 870 km/h per una prefondor de 6 km e de 360 km/h per una prefondor d'un quilomètre. Aquela variabilitat de la velocitat de propagacion de l'onda entraïna l'aparicion de fenomèns de difraccion dins las zònas pauc prefondas, en particular dins las regions litoralas. L'aspècte general d'un tsunami es donc rarament una onda circulària centrada sus lo ponch d'origina. Pasmens, l'ora d'arribada d'un tsunami es calculabla car la batimetria dels fons oceanics es plan conoguda. Aquò permet la mesa de sistèmas d'alèrta capables d'avertir las populacions (se lo tsunami es detectat) (cf. fig. 4).
Amplitud
Un autre aspècte dels tsunamis de periòde lòng es l'aumentacion de son amplitud prèp de las regions litoralas. En efièch, l'amplitud A es dnada per la relacion : Aquò explica la dificultat de detectar un tsunami dins l'ocean car pòt èsser « escondut » per la prefondor. Explica tanben lei tsunamis « suspresa » que pòdon tocar un luòc situat prèp d'un fons oceanic prefond (Hawaii, Japon...).
Movement orizontal de l'aiga
Quand lo tsunami arriba de las còstas, son periòde e sa velocitat demenís, son amplitud aumenta. Quand l'amplitud del tsunami ven non negligibla a respècte de la prigondor de l'aiga, una partida de la velocitat d'oscillacion de l'aiga se transforma en un movement orizontal global, nomenat corrent de Stokes. Sus las còstas, es mai aquel movement orizontal e aviat (sovent mai de ) qu'es la causa dels damatges que la levada del nivèl de l'aiga.
Prèp de las còstas, lo corrent de Stokes d'un tsunami a per velocitat teorica o
Complexitat dels efèits en zonas costièras
thumb|right|[[Fotografia d'una muralha de proteccion contra los tsunamis a l'intrada dau pòrt japonés de Tsu.]]
Pasmens, al contrari de la propagacion en nauta mar, los efèits d'un tsunami sus las còstas son de mal preveire, perque dependon de fòrça fenomèns.
Contra un bauç, per exemple, lo tsunami pòt èsser fòrtament rebatut; quand passa s'obsèrva una onda estacionària ont l'aiga a subretot un movement vertical.
Intensitat e escala d'intensitat
L'aplicacion numerica dòna las intensitats seguentas :
En 2013, après los tsunamis de 2004 e de 2011, una escala de 12 ponchs foguèt prepausada (ITIS-2012) per se raprochar de las escalas utilizadas per los tèrratrems.
Tièra dels grands tsunamis
thumb|right|Representacion dau tsunami de [[Lisbona en 1755.]]
thumb|right| Gents fugissent un tsunami, a [[Hilo (Hawaii), lo 1 d'avril de 1946.]] thumb|right|Arribada del tsunami lo 26 de decembre de 2004 a [[Ao Nang, en Tailàndia]] thumb|right|[[Fotografia de l'incendi d'una rafinariá de petròli japonesa après lo tèrratrem de 2011.]]
(1358) Gaika
(1358) Gaika es un asteroïde.
Tsunami
Megatsunamis
thumb|right|[[Fotografia dau volcan Cumbre Vieja (Canàrias) que seriá una font potenciala de megatsunami dins lo cas d'un afondrament general de son còne dins l'ocean.]]
Se definís coma megatsunami un tsunami que lo naut al nivèl de las còstas passa los cent mètres. Un megatsunami, se se propaga liurament dins l'ocean, es capable de provocar de damatges majors a l'escala de continents entièrs. Los tèrratremols èssent pas capables a priori de generar de talas èrsas, sols los eveniments cataclismics, coma un impacte d'un grand meteorit o l'afondrament d'una montanha dins la mar, ne son la causa possibla.
Pas cap de megatsunami non local es constatat dins l'istòria de l'umanitat. L'explosion del Krakatoa en 1883 e l'afondrament de Santorin dins l'Antiquitat ne produguèron pas.
Las causas possiblas d'un megatsunami son de fenomèns rars, escalonats dins l'escala de temps geologics —­ mai de desenas de milierats d'ans, o milions d'ans. Qualques scientifics pensan pasmens qu'un megatsunami seriá estat recentament provocat per l'afondrament del Piton de la Fournaise sus el meteis, a La Reünion: l'eveniment remontariá aperaquí a 2,700 ab. C.
Lo risc de megatsunami demòra pasmens mediatizat e susevaluat. De modèls que fan controvèrsia predison en efèit doas fonts possiblas de megatsunami dins los mila ans que venon: son enfaciats un afondrament lo long dels costats del Cumbre Vieja a la Canàrias (metent la còsta èst del continent american en dangièr) e un autre al Kilauea a Hawaii (menaçant la còsta oèst d'America e aquelas d'Asia). D'estudis pus recents contradison lo risc d'afondrament suls costats d'aqueles volcans, e tanben, lo caractèr non local d'aqueles tsunamis generats.
Fenomèns comparables
thumb|right|[[Fotografia d'una èrsa scelerata, un fenomèn sovent confondut amb un tsunami.]]
Qualques èrsas gigantas causadas pels ciclons mai violents pòdon aver un comportament similar al tsunami. Lo BRGM per exemple repertorièt un a Marselha, lo 27  de febrièr de 1843, lo 14 de julhet de 1841, e lo 8 de julhet de 1829, catalogats dempuèi coma tèrratremol fals o tèrratremol dobtós.
La Vaupalière
La Vaupalière es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Geografia
Commune du Rouënnais
Cambria
Cambria qu'es la forma latinizada de Cymru, tèrme que los galeses utilizan per nomenar lor tèrra: lo País de Galas.
Lo Cambrian, periòde geologica a estat nomenada despartir de Cambria.
Volaticotherium antiquum
Apertenh a un grop de mamifèrs escandits e a hèt retriocedir en 70 milions d'ans era aparicion dera adaptacion ath vòl plan des mamifèrs. Eth fossil avia ues dents especializades d'insectivòr. Avia un patagium o pèth demest es pates anteriors, posteriors e era coa que permetie eth vòl plan. Aguest mamifèr preïstoric demostra qu'era adaptacion ath vòl plan se desvolopèc per desparièrs camins laguens es mamifèrs pr'amor qu'aguesta espècia ei pas un ancessor des mamifèrs planadors actuals. Tanben demostra qu'es prumèrs mamifèrs deth mesozoïc es desvoloparen plan desparièraments tà aucupar nids ecologics diversi.
Referències
· Meng, Hu, Wang, Wang & Li 2006 : A Mesozoic gliding mammal from northeastern China - Nature 444 pp. 889-893.
Periòde (geologia)
Un periòde en geologia es una subdivision d'una èra sus l'escala dels tempses geologics.
Sa durada mejana es de per l'eon Fanerozoïc e d'aperaquí  per l'eon Proterozoïc.
Gliceròl
140px|right|Formula desvolopada del gliceròl. 200px|right|Formula en 3 dimension del gliceròl. Lo gliceròl es un alcòl tanben nomenat propanotriòl o glicerina. Sa formula es (C3H8O3), de sòrta qu'a tres grops idroxil. La glicerina bolhís totjorn a 290 ºC, e quand s'evapora del tot daissa pas cap de residú.