cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Civilizacion olmèca
Lo nom olmèca foguèt donat pels astècas e significa de personas que demòran en la region productora de cauchó en la lenga nahuatl. Que los olmècas extrasián lo latèx dels eveas per realizar d'objèctes, coma, per exemple las bolas de goma que s'utilizavan pel jòc de la pelòta. Los primièrs exploradors modèrnes apliquèron lo nom olmèca a las roïnes e l'art redescobèrt a l'epòca dels astècas, fòrça abans se comprenguèt qu'aquelas foguèron abandonadas fa mai de mil ans abans de l'epòca que los astècas los coneissián coma olmècas. Se sap pas quin nom los olmècas ancians utilizavan per se nomenar d'espereles: de descobèrtas mai recentas en Mesoamerica semblan se far referéncia als olmècas ancians coma tamoanchan.
Las pròvas arqueologicas suggerisson que los olmècas èran de personas esperitalas que vesián los poders dels dieus mejanç las fòrças de la natura, coma las fonts d'aiga doça. Sas susprenentas pinturas rupèstras d'èssers subrerenaturals se conservan uèi encara, coma tanben d'esculturas de totas las talhas, dempuèi de pichonas estatuetas fins a d'enòrmes altars e tèstas. La primièra piramida mesoamericana foguèt bastida a La Venta. Malgrat que lo domeni de la cultura olmeca s'tudava a l'entorn de l'an 400 AbC, son imatgeriá poderosa e sas costumas influencièron prigondament la civilizacion maia e l'astèca.
CONMEBOL Libertadores
La Copa CONMEBOL Libertadores qu'ei la màger competicion intercontinentau de fotbòl de clubs d'America deu Sud; qu'ei organizada per la CONMEBOL (la Conferderacion Sudamericana de Fotbòl).
Lo Club Atlético Independiente qu'ei lo club qui a remportadas lo màger nombre de campionats d'aquesta competicion.
Lo ganhant de la Copa Libertadores qu'afronta lo ganhant de la Copa Sudamericana entà remportar la Recopa ; qu'afronta tanben lo ganhant europèu de la Liga dels Campions de l'UEFA per la Copa Intercontinetau de Clubs (qui remplaça desempuish 2005 la Copa Intercontinentau).
An Dre-Nevez
An Dre-Nevez en breton (Saint-Sauveur en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Geografia
thumb|left|La [[Penzé, limit communale amb Loc-Eguiner-Sant-Thégonnec]] thumb|left|Lo molin de Kéréon sus la [[Penzé]] Situada sul scenari del Léon, entre los Monts de Arrée al sud e la mar de la Mange al nòrd, la localité fasiá partida de la ancià évêché del Léon.
Environat per las municipalitats de Sizun al sud-oèst, Commana al sud-es, Lampaul-Guimiliau al nòrd e Locmélar, Sant-Salvador a situat al sud-es de Landivisiau e de Landerneau las vilas los mai prèpas. Lo bourg a situat a 170 mètres d'altitud, las altituds communales disposicion de 144 a 202 mètres d'altitud; lo fleuve litoral Penzé es lo principal cors d'aiga #que travèrsa la comuna. La municipalitat aperten pas pas al Parc natural regional de Armorique mas n'es tota prèpa, a situat a lo sieu limit nòrd.
La Chapèla (Liuradés)
La Chapèla [lɔtʃaˈpɛlɔ] (La Chapelle-Agnon en francés) es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
An Dre-Nevez
Geografia
thumb|left|La [[Penzé, limite communale avec Loc-Eguiner-Saint-Thégonnec]] thumb|left|Le moulin de Kéréon sur la [[Penzé]] Située sur le plateau du Léon, entre les Monts d'Arrée au sud et la mer de la Manche au nord, la localité faisait partie de l'ancien évêché du Léon.
La Chapèla (Liuradés)
Nòtas
<references group="N"/>
An Dre-Nevez
Geografia
Entouré par les communes de Sizun au sud-ouest, Commana au sud-est, Lampaul-Guimiliau au nord et Locmélar, Saint-Sauveur est situé au sud-est de Landivisiau et de Landerneau les villes les plus proches. Le bourg est situé à 170 mètres d'altitude, les altitudes communales allant de 144 à 202 mètres d'altitude; le fleuve côtier Penzé est le principal cours d'eau qui traverse la commune. La commune n'appartient pas au Parc naturel régional d'Armorique mais en est toute proche, elle est située à sa limite nord.
Esteve de La Boetiá
Esteve de La Boetiá (en lemosin: ej'tepe‿de‿la‿bwe'tie) (1 de novembre de 1530, Sarlat -18 d'agost de 1563 Lo Talhan de Medòc) foguèt un escrivan umanista e poèta occitan de Perigòrd.
Es famós per son Discors de la servitud volontària. Foguèt lo grand amic de Miquèl de Montanha, que li faguèt omenatge i comprés dins sos Ensages.
Etimologia
La Boetiá significa «la proprietat de Boet».
Le Gault-en-Beauce
Le Gault-en-Beauce es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre uèi associada dab Saint-Denis-de-Cernelles dens la comuna de Le Gault-Saint-Denis
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo Gault-Sant-Denis resulta de la fusion de doas comunas : Lo Gault-en-Beauce e Sant-Denis-de-Cernelles, per Ordonnance Reial del 21 de setembre de 1827 (Archiu Nacional-F 2 II Eure-e-Loir 2, plànol annexat a la minuta).
Fougerolles (Nauta Sòna)
Fougerolles  es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de Borgonha Franca Comtat.
Geografia
thumb|left|220 px|Cloquièr de la glèisa.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bligny-sur-Ouche
Bligny-sur-Ouche es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
F-16 Fighting Falcon
Inicialament desvolopat coma un caçaire de superiotat aeriana dins l'encastre de la Guèrra Freja, lo F-16 evolucionèt rapidament vèrs son ròtle polivalent actuau e conoguèt divèrseis utilizacions sus lo prat batalhier tant per leis Estats Units que per seis aliats. Ansin, la premiera accion de combat se debanèt lo 7 de junh de 1981 quand Israèl utilizèt lei sieus aparelhs per bombardar e destrurre la centrala nucleara d'Osirak. Puei, Israèl l'utilizèt en 1982 còntra lei fòrças aerianas sirianas pendent lo conflicte libanés. Leis Estats Units e seis aliats l'utilizèron d'un biais massís durant totei lei conflictes iraquians, durant la guèrra de Kosovo, durant la guèrra d'Afganistan e durant la guèrra civila de Libia. Lo F-16 i mostrèt de capacitats fòrça satisfasentas tant dins lo combat (unei victòrias còntra d'avions d'origina sovietica ò russa coma lo Mig-25 ò lo Mig-29 ) que dins lo bombardament.
Maizicourt
Maizicourt en picard (Maizicourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Piroraptòr
thumb|200px|left|Òs descobèrts e pausats dehens ua reconstitucion de a bèstia
Lo piroraptòr (Pyroraptor olympius) qu'èra un dinosaure teropòd de la familha deus dromaesauridae e conegut per un sol exemplari descobèrt au pè deu Mont Olimpi en Provença après un huec (chic abans que hosse abambat lo quite Mont Venturi). Com los autes tanhents de la soa familha, qu'èra carnivòr peus paleontològs francés Philippe Taquet e Allain Ronan. Que visquè a la fin deu Cretacèu (enter Campania e Maastrichtian, com la màger part deus dinosaures descobèrts en Provença). Qu'èra petit e com entaus autes dromaesauridae que's supausa qu'èra caperat de plumas. thumb|150px|left|Talha comparada dab las proporcions umanas
Pistolet
Un pistolet es una arma de fuòc individuala que sa chambra es integrada o totjorn alinhada amb lo canon.
Istòria
Lei premiers pistolets son apareguts au sègle XV. La pus anciana mencion d'una utilizacion sus un prat batalhier data dau 29 de març de 1461 a la batalha de Towton en Anglatèrra. Aqueleis armas èran pesucas e avián un canon unic qu'èra cargat per la boca e un sistèma de fuòc basat sus un rodet e una mecha. Èra dotada de massas metallicas que permetián de picar un adversari au còrs a còrs. Fins au sègle XIX, de progrès permetèron de fiabilizar lo tir gràcias a l'introduccion de platinas de peirard per produrre la beluga requista. Pasmens, l'invencion dau revòuver e de son barilhet, entraïnèt un certan declin dau pistolet.
Son retorn aguèt luòc au començament dau sègle XX amb la concepcion de cargaires eficaç permetent de concebre d'armas dotadas de magazins contenent un desenau de cartochas. Un autre factor determinant foguèt l'invencion de pistolet permetent un tir automatic. A partir deis ans 1900-1910, divèrseis invencions permetèron de melhorar la fisabilitat dei mecanismes e la precision dei tirs e, durant la segonda mitat dau sègle XX, lei pistolets remplacèron pauc a pauc lei revòuvers dins un nombre important de domenis.
Foncionament e utilizacions
Un pistolet modèrne es compausat d'una ponhada, d'un sistèma de mira, d'un sistèma de tir, d'un cargaire, d'un canon raiat e de sistèmas de seguretat. La ponhada permet de tenir l'arma corrèctament. Lo sistèma de mira es generalament constituït d'una auça e d'un ponch de mira. Pasmens, pòu de còps èsser pus sofisticat amb l'integracion d'una luneta o d'un lasèr. Lo sistèma de tir es basat sus un ensemble de ressòrts liats a la destenduda, au chin e au percutaire. Permet d'entraïnar la percussion de la cartocha. Lo projectil es alora propulsat dins lo canon que li dòna un movement de rotacion permetent d'estabilizar sa trajectòria.
Lei municions pus frequentas tiradas per lei pistolets an un calibre que va de 7 a 12 mm. Permèton generalament s'assegurar de tirs eficaç a de portadas de 30 a 50 m. Son ansin fòrça utilizats per lei fòrças de seguretat (polícia, gendarmariá...) o per lei fòrças militaras. Existís egalement de competicions esportivas.
Arville
Arville pòt essèr:
Marles-les-Mines
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Marles-Las-Minas a conegut una fòrta immigracion polonaise en los ans 1920. Lo testimoniatge de Edouard Fiba, reculhit per la Vila nacionala de l'immigracion (www.histoire-immigration.fr, cAtelier del Bruch/CNHI) mòstra la fòrta preséncia polonaise dins la vila "Aicí, s'auriá dicha la Polonha a França". E la siá integracion progressiua "A Marles, la polonité s'es estompée progressivament".
En lo moment de la crisi economica dels ans 1930 divèrsas percaças de Polonais grévistes en las minas an #èsser efectuadas per las autoritats :"Mas quand la crisi s'es desencadenada, amb lo caumatge #que pujava, me'n remembri plan, en 1932, 33, 34, an començat a expulsar los Polonais #que los agradavan pas. Per i aver fach grêve, per aquò o #encobrir."
Marles-les-Mines a connu une forte immigration polonaise dans les années 1920. Le témoignage d'Edouard Fiba, recueilli par la Cité nationale de l'immigration (www.histoire-immigration.fr, cAtelier du Bruit/CNHI) montre la forte présence polonaise dans la ville "Ici, on aurait dit la Pologne en France". et leur intégration progressive "A Marles, la polonité s'est estompée progressivement".
Lors de la crise économique des années 1930 plusieurs expulsions de Polonais grévistes dans les mines ont été effectuées par les autorités :"Mais quand la crise s'est déclenchée, avec le chômage qui montait, je m'en souviens bien, en 1932, 33, 34, ils ont commencé à expulser les Polonais qui leur plaisaient pas. Pour avoir fait grêve, pour ceci ou cela."
Pradas de Les
Pradas de Les (Prades-le-Lez en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : S. Jacobi de Pratis en 1144, villam S. Jacobi de Pratis en 1161, de Pradis en 1185, honorem de Pratis en 1187, de Pradis, sense data [sègle XII ?], villam S. Jacobi de Pratis en 1208, de Pradis en 1228, de Pratis en 1247, ecclesie de Pradis en 1265, de Pradis en 1272, parrochia S. Jacobi de Pradis en 1308, de Pradis en 1392, 1529, 1550, Prades en 1526, 1622, 1626, 1648, 1740-60, 1770-71 (mapa de Cassini).
Vocala quasibarrada quasianteriora arredondida
La vocala quasibarrada quasianteriora arredondida es una vocala emplagada dins qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ʏ, e son equivalent X-SAMPA es Y.
Pradas de Les
Toponimia
Pradas ven del latin prata, plural de pratum, « prat »,. [Mas lo nom data probablament de l'epòca occitana. Lo plural en -s mòstra que la valor collectiva de prada èra pas mai compresa en occitan]. Frank R. Hamlin precisa que prada, al respècte de prat, supausa una espandida mai granda o possedís una nuança favorabla o afectiva.
Cellettes
Cellettes pòt essèr:
Pradas de Les
Toponimia
Les : veire Les (flume).
Vocala quasibarrada quasianteriora arredondida
En Occitan
En occitan, existís pas qu'en gardiòl. Totas las "u" prononciadas [y] endacòm mai, se pronóncian [ʏ] en gardiòl. Tanben, la "e" davant una nasala, s'es en posicion tonica, se pronóncia [ʏ]. Existís pas endacòm mai en occitan.
Dins las autras lengas
hut [hʏ̞t] « cabina » (degràs d'apertura mai bas que dins d'autras lengas)
Germigney (Nauta Sòna)
Germigney  es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Malai
Dins un sens restrictiu, Malai designa solament los Malais de Malàisia e qualques populacions plan vesinas d'Indonesia,de Singapor e de Brunei. Dins aquel sens, son 27 700 000 en 2013.
Dins un sens mai lat, designa totes las personas qu'apartenon al grop linguistic malaïc que compren 53 lengas e dialèctes malais.
Origina del demonim
Lo mot malai a una etimologia escura e controversada.
I a mai d'una teoria. Per unis que i a, l'etnomime deriva del riu Melayu. Per d'autres, lo mot ven del tamil Malayur "païs de las montanhas".
Lo mot foguèt popularizat subretot amb lo sultanat de Melaka fondat pel prince Parameswara.
Los Portugueses foguèron los primièrs Europèus a dintrar en contacte amb aquelas populacions e manlevèron lo tèrme jos la fòrma "malaio". L'anglés, l'olandés e las autras lengas europèas adaptèron la fòrma portuguesa a lors foneticas. En occitan, la fòrma malai, manlèu del portugués malaio es del tot correcta.
Los Protomalais
Coma lo nom, l'origina dels Malais demòra controversada amb divèrsas teorias que s'afrontan. Çò qu'es segur es que los Malais son d'immigrants que s'installèron dins la region entre - 2500 e - 1500.
2. Teoria de Taiwan: los Malais serián originaris del sud de China e migrèron cap a Taiwan e Borneo entre - 4 000 e - 2500. Vèrs - 1 000 migrèron tanben cap a la peninsula malaia.
I a tanben una teoria oceanica (teoria de Nòva-Guinèa). Los Malais se mesclèron a las populacions localas e qualques pòbles malais de Borneo an servat de nombrosas tradicions que revertan la cultura antica dels Protomalais. Los Protomalais son apelats Melayu asli (Malais aboriginals ) o Melayu purba (ancians Malais) en malai.
Los Deuteromalais
Una segonda onda de migracion aguèt lòc en l'an -300. Las populacions immigrantas butèron los Promalais dins las regions mai reculadas e s'installèron dins las planas e a proximitat de la costièra.
Una partida dels Protomalais s'installèron dins las regions de l'interior. A l'ora d'ara, sos descendents constituisson de pòbles coma los Mokens, los Jakuns, los Orang Kuala, o encara los Temuans.
Periòde de l'influéncia indiana
Los Indians e la lenga sanscrita aguèron una influéncia majora subre la cultura malaia. Aquela periòde a durat de la debuta de nòstra èra duscas lo sègle 13, que l'islamizacion comencèt.
L'influéncia indiana toquèt tots los domènis (arquitectura, arts, alimentacion, economia...). A l'ora d'ara aquela influéncia es encara plan visible. Lo malai conten un fum de manlèus al sancrit. A Bali e dins qualques autras regions d'Indonesia, l'indoïsme es encara praticat.
Islamizacion
A partir del sègle 12, los Malais van conéisser una islamizacion progressiva. Aquela ven d'Índia e constribuís a manténer l'influéncia indiana. L'islam praticat en Indonesia e en Malaisia es marcat per aquelas influéncias. Qualques elements son pasmens exteriors al mond indian coma l'alfabet arabi, la lei musulmana.
A l'ora d'ara gaireben tots los Malais son musulmans, tot ben que i a tanben qualques crestians. Los Malais an tanben instaurat l'islam coma religion oficiala de Malàisia e Brunei. En Indonesia es una de las religions oficialament reconegudas pel govèrn e domina la vida publica e politica.
Los Portugueses e Malaca portuguesa
L'acte politic fondamental que manifesta la dintrada dels pòbles malais dins l'esfèra d'influéncia occidentala, foguèt la presa de Malaca en 1511 pels Portugueses. Lo Sultanat de Malaca, melaka en malai, venguèt una zòna d'influéncia portuguesa.
Entre 1511 e 1641, la region de Malaca foguèt declarada colonia portuguesa, e los Portugueses sonèron la region la Malaca portuguesa. Los Olandeses, aligats amb d'autres reialmes malais capitèron a eliminar de Malàisia sos concurrents portugueses en 1641. Expulsèron tanben los Portugueses de las Molucas e empedegan tota expansion portuguesa que se limitarà finalament a Timor. Los Portugueses demoraràn çaquelà presents a Timor fins a 1975.
Un creòle portugués, lo kristang, a sobreviscut a la fin de la dominacion politica de Portugal, e es encara parlat per aperaquí 5 000 personas.
I aguèt tanben de nombroses manlèus del malai al portugués.
Imatge: Malacca 1630.jpg
Colonizacion olandesa
Los Olandeses s'installèron dins la region a partir de 1602 amb la Companhiá neerlandesa de las Índias orientalas e dominèron Indonesia completament Indonesia a la fin del sègle 19.
Se capitèron d'eliminar los Portugueses, foguèron eliminats de Malàisia pels Angleses.
En 1949, Olanda reconeguèt l'independencia d'Indonesia.
Lor influéncia foguèt importanta al nivèl cultural. Una partida dels Indonesians venguèron crestians amb de campanhas d'evangelizacion entamenadas pels missionaris protegits pels govèrn olandés. Al nivèl lingüisitic daissèron de manlèus de l'olandés en malai mas, a l'ora d'ara, l'olandés a quasi desaparegut d'Indonesia. Foguèt oficial fins a 1949 en Indonesia e 1963 en Papoàsia occidentala.
Colonizacion anglesa
Los Angleses s'intallèron a Penang en 1786, Singapor en 1819 e Malaca en 1825. En 1895, los Estats malais federats foguèron creats. Los Angleses quitèron Malàisia en 1957 e Brunei en 1984.
An daissat lor drech a Malàisia e l'anglés coma una de las lengas oficialas de Singapor. L'anglés es la lenga estrangièira mai importanta en Indonesia tanben.
Brunei, Singapor e Malàsia son membres del Commonwealth.
Los Chineses
Los Chineses an jogat dempuèi lo sègle 19 un ròtle fondamental dins lo comèrci e lo desvolopament dels païses malais.
Se lor influéncia es mendra que la de l'islam o d'Índia, la cultura malaia demòra en contacte constant amb la cultura chinesa.
En 2010, representavan 23,7% de la populacion de Malàisia e 74,1% de la de Singapor.
Consultar tanben los articles seguents: Chineses de Singapor, Chineses de Malàisia, Chineses de Brunei, Chineses d'Indonesia.
Lengas e grops etnics
Consultar tanben malai (lenga)
Jos l'apelacion Malais se recampa un conjonch plan variat de pòbles. Totes se reconeisson pas tanpauc coma Malais. Aicí la lista de las lengas malaias (los noms son en lenga malaia, bahasa significant "lenga").
I a tanben 11 malais comercials, tanben conegut jol nom anglés de trade Malay, en malai Melayu Pasar (i.e. malai del bazar) :
Dins las regions orientalas d'Indonesia, aquel malai compren 6 lengas :
bahasa Melayu Ambon, bahasa Melayu Banda, bahasa Melayu Kupang, bahasa Melayu Manado, bahasa Melayu Maluku Utara, bahasa Melayu Papua.
Dins d'autras regions i a tanben 5 lengas que se restacan a aquel malai comercial.
bahasa Betawi, bahasa Melayu Bali, bahasa Melayu Cocos, bahasa Melayu Larantuka, bahasa Melayu Makassar.
Demografia
Indonesia: al recensament de 2000, los Malais representavan 3,45% de la populacion ( 6 946 000). Aquel recensament considera d'un biais restrictiu la definicion de Malai e las autras populacions malaïcas son consideradas coma d'etnias distinctas. Es aital que los Minangkabaus e de nombroses autres gropes son comptats a despart. En 2013, se pòt estimar que son 8 000 000.
Malàisia: 50,4 % de la populacion es considerada coma Malai (14 800 000) e 11% coma apartenent a d'autres grops malaïcs. En 2013, se pòdon estimar a 16 000 000.
Singapor: 13,4% de la populacion en 2010 (650 000)
Brunei: en 2004, 66,3% èran considerats coma Malais (300 000) e 6% coma apartenent a d'autras etnias malaïcas.
Tailàndia: 4% (estimacion) ( 2 700 000)
La Chapèla Marcossa
La Chapèla Marcossa [lɔ tsaˈpelɔ mɔʁˈkusɔ] (La Chapelle-Marcousse en francés) z-es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e de la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Nòtas
<references group="N"/>
Lo toponime « Aiguranda »
Aiguranda, o mai que mai Ingrandes en francés, es un tipe toponimic espandit dins las regions de lengas francesa e occitana, sovent interpretat coma gallés e motivat pel limit entre dos pobles galleses. Son interpretacion lingüistica demòra encara misteriosa.
Lista e localizacion dels toponimes Aiguranda
Los noms del tipe Aiguranda son localizats estrictament en França (al sens de l'estat) e en Belgica. Son absents de la Gàllia cisalpina e de la Grand Bretanha, ancians territòris celtics çaquelà, signe d'un compausat que fasiá pas partida del fons comun de la celticitat, donc d'una innovacion gallesa.
En Occitània e dins d'airals que foguèron occitans
En Occitània e dins los territòris que foguèron occitans, lo nom tradicional es normalament Aiguranda, tirat los cases d'aferèsi (e non pas Ingrandes, Iguerande, Yvrandes, etc, en principi de meteissa origina mès pus nordics). Coma los noms d'aquela sòrta son mai que mai nòrd-occitans, la prononciacion es [ɛjgyrandɔ], ai pretonic passant a [ɛj]. Lista de las comunas : Cal ajustar de lòcs que son pas de comunas, coma per exemple lo Mont de la Durande (nom francés), atestat coma Guyrandas en 1470 e lo riu Engranne (nom francés), en teoria entre los Vasates e los Biturigues vivisques (que foneticament fa pensar a las fòrmas francesas del toponime).
En França stricto sensu e en Arpitània
Lista de las comunas :
L'interpretacion lingüistica d'Aiguranda
Lo mot o sintagme gallés a l'origina d'Aiguranda, d'Ingrandes e autras variantas es pas conegut, donc las reconstruccions devon èsser assortidas d'un asterisque.
Heinrich Olbers
Heinrich Wilhelm Matthias Olbers (Brèma 11 d'octobre de 1758- 2 de març de 1840) foguèt un astronòm, mètge e fisician alemand.
Biografia
Heinrich Wilhelm Olbers nasquèt a Arbergen, un quartièr de Brèma e estudièt la medecina a l'universitat de Göttingen. Après aver obtengut son diploma en 1780, comencèt de practicar la medecina a Brèma, en Alemanha. La nuèit, consacrava una grand part de son temps liure per faire d'observacions astronomicas.
Descobriguèt dos asteroïdes, 2 Pallas e 4 Vesta, respectivament en 1802 e 1807. Es el que donèt son nom a Pallas, mentre que demandèt a Gauss de baptisar lo second.
Lo 6 de març de 1815, descobriguèt tanben una comèta periodica nomenada 13P/Olbers.
Tréméven (Còstas d'Arvòr)
Tremeven-Goueloù en breton ( Tréméven en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Istòria
Tréméven Ven del ancià breton treb (pòble) e Sant-Méen o Sant-Méven (Sant gallois de la ). Lo nom de Tréméven a citat dempuèi 1198, en una bulle del pape Innocent III. Es una parròquia autonòma dempuèi 1471 en fasent partida de la baronnie de Coëtmen.
Tréméven vient de l'ancien breton treb (village) et Saint-Méen ou Saint-Méven (Saint gallois du ). Le nom de Tréméven est cité dès 1198, dans une bulle du pape Innocent III. C’est une paroisse autonome dès 1471 faisant partie de la baronnie de Coëtmen.
Messor barbarus
Messor barbarus es una formiga dei regions situadas a l'entorn de la Mar Mediterranèa.
Es una espècia fòrça polimorfica de talha granda (3-12 mm per leis obrieras asexuadas, 14-16 mm per lei femèlas sexuadas e 8-9 mm per lei mascles). Lo còrs es de color negra per leis individús pus pichons mai la tèsta deis obrieras pus gròssas evoluciona generalament vèrs lo roge. Lo formiguier es installat dins un sòu sec. Seis intradas son generalament enviroutadas per de molons de gruelhas de grana e per leis emprentas formadas per lei passatges deis obrieras cargadas de la recòlta de grana que pòdon dessenhar « d'autorotas » d'unei desenaus de mètres dins la vegetacion. A generalament una rèina unica mai de colonias d'unei rèinas pòdon existir. La colonia pòu gropar unei desenaus de milièrs de formigas (fins a 80,000 en captivitat) e son regime alimentar es magerament granivòr.
L'essaimatge en Occitània se debana en octòbre.
Le Bòsc
Le Bòsc (Le Bosc en francés) es una comuna occitana del País de Fois, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Istòria
En 1790-1794, segon lo site Cassini, La Cabiròla foguèt annexada a la comuna del Bòsc e en 1833, Burret venguèt comuna. Véser las consequéncias sul grafic demografia. La dificultat es que la mapa de Cassini mòstra Le Bosc a l'emplaçament de Burret e la Cabirole a l'emplaçament del Bòsc; lo nom de Burret es absent de la mapa e apareis a la creacion de la comuna. L'impression es que lo nom del Bòsc, mai qu'una aglomeracion, designava al còp lo territòri d'aquela parròquia boscosa (probablament las doás comunas del Bòsc e de Burret) e, solament per extension, le lòc de sa glèisa (ara Burret). Totis los toponimistas, citats o non per Patrici Pojada, son d'acòrdi per admetre que lo nom ven de l'occitan bòsc, d'origina germanica, passat en bas latin. Astor precisa que l'origina es lo germanic *bosk « boisson, mata, bartàs » que remplacèt lo latin selva per designar un ensemble d'arbres; P. Pojada crei de constatar que lo toponime es sense problèmas, , çò que pròva que la consultacion de las mapas es pas dins son metòde (lo problèma es pas dins lo nom).
Malpart
Malpart en picard (Malpart en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
La Chapelle-Saint-Laurian
La Chapelle-Saint-Laurian es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Endre e la region dau Centre.
Malpart
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
La Chapelle-Saint-Laurian
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Malpart
Nòtas
<references group=N/>
Camponotus vagus
Camponotus vagus es una formiga dei regions d'Euròpa, d'Asia e dau nòrd d'Africa.
Jade
Lo jade (chinés: 玉) es una pèira gemma fòrça dura e tenaça utilizada en ornementacion e en joielariá. Las diferentas varietats de jade essent utilizadas en Euròpa a l'epòca de la pèira polida (lo Neolitic) per la confeccion dels destrals. Los artistas chineses utilizan dempuèi longtemps aquesta pèira fina per realizar d'objèctes d'art pichons.
Camponotus vagus
Es una espècia relativament caracteristica de talha granda (6-12 mm), de color negra e que presenta una pilositat blanca importanta sus l'abdomèn. Lo formiguier es generalament installat dins la fusta mòrta, e de còps en dessota d'una pèira, dins un endrech sec situat dins una seuva dubèrta. Tèn sovent entre 1,000 e 4,000 individús mai, dins de condicions favorablas, certanei colonias pòdon agantar 10,000 formigas. Divèrseis espècias de tòra coma Scolitantides orion son sonhadas per la colonia. Son alimentacion es principalament formada d'autreis insèctes e de melat de nieron.
L'eissamatge se debana entre mai e junh.
Jade
Tres jades
Es en 1863 qu'Alexis Damour descriu e nomena la jadeïta, après aver observat una varitat de jade que la composition se destriva radicalament d'aquesta d'una autra varietat qu'aviá estudiada en 1846 (la nefrita) e identificada coma apartenant a la familha de las tremolitas. Se destria ara:
Etimologia
vinheta|Figurina olmèca de jade - British Museum. L'origia etimologica es espanhòla : los conquistadors dègle XV la nomena piedra de ijada - textuellement pèira pel clòt (iliac)  : que la cresença indiana, la fasiá passar per garrir las mals de rens e las colicas nefreticas mas tanben per alunhar los esperits marrits.
Los noms jada e nefrita son de mèsma origina : lapis nephriticus es l'équivalent latin de l'espanhòl piedra de ijada, es a dire pèira del flanc, en referéncia a son utilizacion pels pòbles mesoamericans per garrir diferents mals intèrnes, coma los problèmas nefretics.
Jaces
esquèrra|vinheta|Mapa dels màger païses productors de jades pel mond S'escava uèi la nefrita en China, en Russia, en Nòca Zelanda e am Canadà. La jadeïta foguèt tanben utilizada al Guatemala pels Maias; deuriá venir de las tèrras nautas del país (Sierra de las Minas). Al Guatemala, lo geològ Jay Ridinger e son esposa Mary Lou qu'èra arqueològa, cerquèron dins la region d'Antigua, las broas del flevi Motagua. En 1974, i descobriguèron los ancians jaces qui foguèron escava a l'epòca precolombiana. Dins los jaces que son de nòu en expleitacion, s'i trapa de colors de jade anant del blanc al negre passant pel tradicional verd e tanbe de ròse fòrça rare. Lo jade blau-verd es nomenat « jade dels Olmecas », lo jade verd escur « jade dels Maias ».
Se'n trapa tanben al Cazacstan, e en Birmania ric en cosmoclor (jade imperial). vinheta|Hache du [[Kent en jadéite importé des Alpes, 4000-2000, British Museum.]] Existís de jaces de jadeïta dins los Alps occitans, près del mont Vísol. Descobèrts en 2003 per Pierre Pétrequin, los jaces alpins avián estat expleitats al neolitic per realizar de destrals de prestigi en pèira polida exportadas en granda quantitat dins tota l'Euròpa occidentala. De destrals que lo material ven d'aquestes jaces doguèron trobats fins en Angletèrra,.
Jade fals
L'antigorita, una serpentina es sovent utilizada, colorizada, per simular de jade alara qu'es fòrça mai correnta e mens cara que lo jade. L'autre rason essent que l'antigorita es fòça mens dura que lo jade e donc mai aisit de talhar.
Istorica
esquèrra|vinheta|Botons antics en jadeïta realizats a la man (China). Es, din l'estat actual de las conesseissenças (2012), dins la cultura de Hongshan (una cultura neolitica, v. 4700-2900 abans uèi) del nòrd-èst de la China (Hebei e de cada costats de cors superiors del Daling (大凌河) e del Xiliao (西遼河) al Liaoning e en Mongolia Interiora) e dins una mendre mesura dins la Cultura de Zhaobaogó que l'a precediguèt (v. 5000-4400) dins la mèsme region, qu'apareisson los primièrs objèctes de jade en China. Son donc de contemporanèus de las culturas : « pre-Yangshao » del periòde 5500-4500 : culturas de Laoguantai a l'Oèst, e de las fasas finalas de las culturas Cishan-Peiligang a l'Èst. Lo primièr « apogèu » d'aqueste art se trapa dins la cultura de Liangzhu (v. 3300-2000 abant l'èra comuna, dins lo Dèlta del Yangzi Jiang), que multiplica la produccion e ne fa un usatge ceremonial sistematicament associat a l'emergéncia d'un grop social distincte, ont lo mòrt dispausant d'un prestigi d'aparéncia incontestable es literalament sebelit jol jade  : un elèit pren atal una matèria associada a un trabalh dificil e lent, e ne fa sa marca distinctiva. Aquesta practica contunharà jos diferentas variantas pendent los millenaris seguents, e la pèira es sempre polida a mai o mens talhada de biais artistic demerarà ligat al prestigi dels reng social e de la beutat fins a l'epòca modèrna.
Simbolica
Fa uèit mila ans los abitants de çò que venguèt la China d'uèi, pujats per de motivacions poderosas e un esperit creatiu segur, comencèron a polir mininosament aquestas pèiras finas fòrça duras per ne far d'ornaments que portavan sus los còrs. Mas aquesta accion fòrça complèxa e fòrça lenta, associada a las formas singularas que causissián de segur d'actes sens pas cap d'importança, veire de sens.
La China es lo país mai important dins la produccion, la fabricacion e l'utilizacion del jade
Pendent la preïstòria de China, lo jade es vengut una pèrie preciosa cargada de proprietats magicas. Las legendas contribuiguèron a aqueste imatge d'elegéncia, de caractèr fòrme, d'aspècte de tranquillitat, de resèrva, de puretat e de vertut. Atal la legenda de Nuwa, la creatritz de l'umanitat, quand lo dòme del Cèl s'asclèt, Nuwa tapèt las ascladuras del cèl trissant ensemble cinc pèiras de colors diferentas. aquesta posca cobrissiá la tèrra pendent d'eons. Sus tèrra los esperits del cèl e de la Tèrra, los dieus dels rius, e lo mèl immortal on las flors e totas las plantas banhan, an pel primièr còp acampat l'esséncia de la vida, e un còp lo temps vengut, se manifestèt dins la douça esplendor de las pèrlas, l'incandescenta brilhança de las gemmas, las compaténcias de la complexitat e la plena magnificéncia. Après, le jade apareguèt al sen de l'umanitat. Lo signe chinés pòrte en el una goteta que sembla posada a costat del pilar que represente la Tèrra, aquesta gota es aquesta matèria preciosa que Nuwa espandiguèt sus tèrra : le quite jade. Mas los chineses valorizan la beutat del jade per manifestar lors desirs per una melhora qualitat de vida. Atal la legende de Pangu, a l'escasença del primièr uman mòrt son buf venguèt vents e nívols, sa carn venguèt tèrra, e sos òsses de pèrlas e de jade. Le jade tanben venguèt pèira de bonastre, creada amb la proprietat magica d'alunhar lo mal.
Dins la simbolica chinesa, lo jade èra una pèira en relacion amb l'emperaire, simbòl d'un poder absolut. L'emperaire deviá portar un scèptre de jade (Ruyi) pendent las grandas ceremonias. Los cinc rengs de princes recevián cadun una tauleta de jade d'un tipe particular. Cada annada, los princes anèron en audiéncia debans l’emperaire e tornavan lors tauletas qu'èran alara comparadas amb los modèls servats al palai. Se tot èra parelh las tauletas lor èran retornadas. Lo simple fach que l’emperaire volguesse pas tornar una tauleta signifiacava la destitucion del prince. Los enviats de l’emperaire e los ambassadors possedavan, eles, de mièg tauletas trencadas dins la longor e qu'embedoas devián perfièchament correspondre. Possedir un jade, en China, es donc, d'un biais, poder pretendre a una dignitat imperiala.
Mai, se plaçava dins la boca dels defunts una cigala de jade, simbòl de la vida eternala e de la resurreccion dins l'al delà. Los nòus orificis del còrs tampats per d'aur e de pèira de jade qu'apararián de la putrefaccion. En China, lo jade es tanben assimilat al semen del dragon.
Marles-sur-Canche
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Lo Pradal
Lo Pradal (Le Pradal en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Marles-sur-Canche
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lo Pradal
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : mansis... de Pradali, manso de Pradalis en 1233, de Pradali en 1344, le Pradal en 1759 e 1740-1760, Pradal en 1770-72 (mapa de Cassini).
Dauzat e Rostaing partisson de pradinale, nom pròpri o nom comun, atestat en 991, atribuït (per Eugène Thomas, se supausa) al Pradal e supausan una reduccion de sufixe. Quand la basa es falsa, lo rasonament, per tan just que siá, non mena a res,.
Lo Pradal es format de prat, del latin pratum, amb lo sufixe -al, del latin -ale. Ernèst Negre explica qu'aquel derivat de prat a lo sens de « pastenc, prat que dalhan pas »,.
Vocala barrada anteriora arredondida
La vocala barrada anteriora arredondida es una vocala que se trapa dins qualques lengas parladas. Lo sieu simbòl dins l'Alfabet Fonetic Internacional es [y], e son simbòl X-SAMPA es y. Per las lengas, es generalament representada per una ü (alemand, turc) o y, mas tanben per una u (occitan, francés, arpitan e qualques autras lengas romanicas), o per una ű (ongrés). Se pòt taben veire уь (alfabet cirillic) e ㅟ (Hangeul, en corean).
Lengas
La [y] se tròba, per exemple, dins:
La Ferrière (Còstas d'Arvòr)
La Féryerr en galò; Kerhouarn en breton ( La Ferrière en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Vocala semidobèrta posteriora arredondida
En Occitan
En occitan, la ɔ es representada de dos biais: La a pòt préner d'autres pronóncia. Vejatz pronóncia de l'occitan per mai d'entre-senhas.
Vocala barrada posteriora arredondida
La vocala barrada posteriora arredondida es una vocala emplegada per mantunas lengas. Son symbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es una ⟨u⟩, e lo sieu equivalent X-SAMPA es u. Dins las lengas, es generalament representada per una "u" dins l'alfebet latin, mas d'autras letras son de còps que i a emplegadas, coma la "o" en occitan, en catalan o en portugués, o la "ou" coma en francés o encara la "oo" anglesa.
Héricourt (Nauta Sòna)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Branne
Branne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Messor capitatus
Messor capitatus es una formiga dei regions situadas a l'entorn de la Mar Mediterranèa e dins lei Balcans.
Es una formiga fòrça polimorfica de talha granda (4-14 mm per leis obrieras, 15-16 mm per lei femèlas sexuadas) de color negra lusenta. Lo formiguier es installat dins un sòu sec e seis intradas pòdon de còps èsser enviroutadas per de molons de gruelhas de grana. La colonia pòu gropar unei desenaus de milièrs de formigas e son regime alimentar es magerament granivòr.
L'essaimatge en Occitània se debana generalament en octòbre.
Chaptusat
Chaptusat [tsatyˈza] (Chaptuzat en francés) z-es una comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Nòtas
<references group="N"/>
Chape (Puèi de Doma)
Chape [ˈtsapə] (Chappes en francés) z-es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
La Chapèla (Puèi de Doma)
La Chapèla [lɔtsaˈpelɔ] (La Chapelle-sur-Usson en francés) es 'na comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Boan
Boan (Bouan en francés) es una comuna occitana del País de Fois, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : spulga de Bonnoanno et villis de Bonnoanno, en 1272, Boan, en 1390, La forsa et spelonca de Boan, en 1445 e Boan au sègle XV (cronica d'Esquerrier). La fòrma de 1272 es un jòc de mots (bon se prononciava [bu], coma dins bodiu). Lo nom de Boan vendriá de *Bovanum, del nom gallés d'òme *Bovus, que seriá una varianta de Bovius, ambe lo sufixe -anum. Delamarre evòca un nom gallés de persona Bouus (que poiriá èsser çaquelà una maissanta lectura pel latin Bonus), dont lo sens seriá « lo buòu », e tanben un nom d'òme Boius.
Bocenac
Bocenac (Boussenac en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus. L'an 2013, la comuna comptava 185 abitants.
Geografia
Le bòsc de Candalh s'espandís sus mila ectaras e se compausa mal que mal d'avet pectinats e de faus. La comuna l'administra en associacion amb l'ofici nacional de las forèstas. Se compta qualques 60 ectaras de parcèlas seleccionadas per amassar granas d'aquels avets que se plantan en l'oest pirinenc : se confirma que a qualitats geneticas que permèt a l'arbre d'arribar a quaranta metres..
Augea
Augea es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saint-Denis-de-Cernelles
Saint-Denis-de-Cernelles es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre.
Istòria
Lo Gault-Sant-Denis resulta de la fusion de doas comunas : Le Gault-en-Beauce e Saint-Denis-de-Cernelles, per Ordonnance Reial del 21 de setembre de 1827 (Archiu Nacional-F 2 II Eure-e-Loir 2, plànol annexat a la minuta).
On reconnait au niveau de la route menant à Cormainville une voie romaine allant de Chartres à Orléans, et passant par Patay.
Le Gault-Saint-Denis résulte de la fusion de deux communes : Le Gault-en-Beauce et Saint-Denis-de-Cernelles, par Ordonnance Royale du 21 septembre 1827 (Archives Nationales-F 2 II Eure-et-Loir 2, plan annexé à la minute).
Vocala semibarrada anteriora non arredondida
La vocala semibarrada anteriora non arredondida es una vocala, que se tròba dins qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨e⟩. Son equivalent X-SAMPA es e. Dins las lengas qu'emplegan l'alfabet latin, se representa generalament per una "e". Pasmens, dins qualques lengas se pòt escriure diffentament, coma en francés ont s'escriu é.
En Occitan
En occitan, la "e" se tròba dins totes los dialèctes. En lengadocian, provençau, lemosin, vivaroaupenc e gascon, es representada per una "e". Pasmens, dins mai d'un parlar, en provençau la "e" se pòt prononciar [i]. En lemosin, auvernhat e vivaroaupenc de l'oèst, la "è" fa tanben lo sòn [e].
Dins las autras lengas
exemples:
Posòls
Posòls (Pouzols en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : villa que vocant Pociolis en 983, parrochia S. Amantii de Podols en 1112, S. Amancii de Podols, de Podolz en 1153 (las darrièras referéncias concernisson St Amanç de Teulet, a 2,5 km cap au sud (comuna dau Poget) mas lo determinant s'explica per la proximitat de Posòls), villa de Pozols en 1171-72, de Podels en 1187, a morre de Posols en 1236, de Posolas en 1323, de Posolis en 1351, de Pozols en 1361, prieur de Posolz en 1571, Touzols en 1622, Pouzols en 1626, Pouzols en 1643, 1740-60, Pousols en 1770-72 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat e Rostaing, Posòls es un derivat, amb lo sufixe -eolum, dau latin puteus, dont potz deriva ; segon Hamlin, Posòls ven de l'ancian occitan posòl, diminutiu de potz.
Mateusz Morawiecki
Mateusz Jakub Morawiecki (n. a Wrocław lo 20 de junh de 1968) es un banquièr e òme politic polonés, del partit Drech e justícia (PiS).
L’11 de decembre de 2017 ven cap del govèrn polonés.
Rocques
Rocques es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
Rocques A situat a 3,5 km de Lisieux (capital del país de Auge), en la vallée verdoyante de la Paquine.
Lo vilatge es un luòc de sortida per de nombrosas randonnées.
Rocques est situé à 3,5 km de Lisieux (capitale du pays d'Auge), dans la vallée verdoyante de la Paquine.
Le village est un lieu de départ pour de nombreuses randonnées.
Rocques accueille les Oblates de sainte Thérèse de Lisieux, fondé en 1933.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Naturalisme (filosofia)
Lo naturalisme filosofic es la posicion segon que res existís pas fòra de la natura: res de subrenatural existís. Lo naturalisme pòt anar cap a diferents senses segon çò qu'entendèm per natura mas disèm que, dins una de sas formulacions mai espandidas, la natura es aqui vista coma tot çò qu'existís en devenir.
Los sistèmas filosofics panteïstas, coma aquel dels estoïcs de l’Antiquitat, aquel de John Scot (Irlanda, sègle IX), de Giordano Bruno (Itàlia, sègle XVI) e de Spinoza (Olanda, sègle XVII), son naturalistas. Pel panteïsta, sovent ligat al naturalisme, Dieu es lo monde.
Naturalisme e monisme
Dins son sens pus elementari, lo naturalisme es tot simplament una forma de monisme que sos concurrents mai dirèctes son las diferentas varietats del dualisme, mas tanben los tipes de monisme alternatius (coma l'esperitualisme). Lucrecia e Spinoza son, per excelléncia, los filosòfs d'aquel monisme naturalista que se pòt definir coma la teoria qu'un sol tipe d’entitat existís, la Natura, aquò essent deveire d’un sol tipe d’explicacion: las explicacions naturalas o causalas.
Se deu pas creire qu'un tal tipe de naturalisme siá especificament recent. S'encontrèt dins d'epòcas alunhadas.
Lo naturalisme pòt tendre, dins un sens mai estrech, cap al materialisme, mas pòt tanben, al contrari, èsser confondut amb l’entrepresa filosofica tota entièra se al mens l'assimilam a una defensa vigorosas del discors racional e a una ataca en règla contra lo dogmatisme de la mitologia, de la religion, e de tota forma de discors se reclamant del subrenatural. Alara cal afirmar amb Gilles Deleuze que pel naturalista, (G. Deleuze, Logica del Sens)
Naturalisme, reduccionisme e metòde scientific
Lo naturalisme pòt èsser espandit dins un sens mai estrech s'identificam la natura amb l’objècte estudiat per las sciéncias ditas « naturalas. » Es aquel segond sens del tèrme que preval dins lo debat filosofic contemporanèu, en particular pels filosòfs d’inspiracion analitica. Lo naturalisme contemporanèu fòrageta la validitat d'explicacions o de las teorias fasent referéncia a d'entitats inaccessiblas a las sciéncias duras. Se nomena generalament "naturalista" lo partidari de la familha de las teorias per que d'entitats metafisicas o normativas d’un tipe donat (principis logics, matematics, etics o cognitius) son tot entièr redusibles als genres d’objèctes estudiats dins las sciéncias naturalas (psicologia, biologia, fisica…). Lo psicologisme (es a dire lo reduccionisme psicologic) que foguèt combatut amb fòrça pels davancièrs de la filosofia analitica e de la fenomenologia (a saber, respectivament Frege e Husserl), constituís lo paradigma del naturalisme reduccionista.
Quine es pro responsable de la preeminéncia actuala del naturalisme dels filosòfs anglosaxons. Lo naturalisme correspond per el a l’idèa qu'existís pas de tribunal pus naut de la veritat que la sciéncia ela meteissa. I a pas en consequéncia de melhor metòde que lo metòde scientific per jutjar de las afirmacions de la sciéncia, e i a cap de besonh per çò far d'aver recors a una « filosofia primièra » coma aquela de la metafisica o l'epistemologia. Un tal naturalisme es a aprochar del positivisme.