cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ton (peis)
Un aliment
Per de rasons de conservacion, lo ton es sovent comercializat en consèrva. Al Japon, le ton se consomís crud jos forma de sushi o de sashimi, de formas de preparacion que se popularizan en Occident; la partida ventrala, o ton gras, essent mai apreciada. Fòrça païses del Pacific, de las còstas africanas e de la Mediterranèa podent lo consomir fresc, fòrça receptas existisson, coma cruda o en marinada de citron.
A causa de sa posicion de predator, e per que conte fòrça lipids, lo ton roge tend a colomar de polluents coma los organoclorats o dins la carn lo mercuri, metal fòrça toxic, per exemple jos forma de metilmercuri. D'analisis facha al començament dels ans 1970 sus d'espécimens ancians de tons (e d'espadons) escandilhats dins los musèus fa pensar qu'aquel fenomèn se deu pas sonque a las pollucions recentas,.
La madraga
esquèrra|vinheta|La pèsca del ton en Sicília aiga fòrta de Jean-Pierre Houël, [[1782.]] La madraga es una tecnica de pesca del ton roge tradicionala en Mediterranèa. Consistís a prene de flòtas de peisses pendent lors migracions lo long de las còstas. De fialats de grandas dimensions son pausats de biais a formar una tenda e a dirigir los tons cap a la « cambra de mòrt ». Los fialats son ancorats al fond e tenguts en superfícia per de flotaires. Quand de peisses son preses, de naus se plaçan a l'entorn de la cambra de mòrt, puèi los fialats son levats pauc a pauc de biais a quichar los tons sus unes mètres carrats e la mesa a mòrt interven. Aquela pèsca artisanala, mas que demanda de mejans e d'organizacion, se practica de prima a l'estiu, per exemple al larg de las còstas de Sicília e de Tunisia. Son importança es tan reducha que demora pas mai qu'una ponhada de madragas en Sicília alara que n'aviá mai de 250 dins los ans 1960. Aquel metòde arcaïc e pauc rendable demora encara a causa del prètz naut balhats pels crompaires japoneses. Los Japoneses consomisson 15 % del peis mondial, mas 90 % del ton roge.
Existís doas menas de madraga: la madraga dintranta e la madraga sortenta. Las madragas son fòrça criticadas. En mai de lor crudeltat se captura las femes al moment que van groar.
Las escas vivas
vinheta|Pèsca amb escas. Aquela pèsca, creada al Portugal en 1926, foguèt enseguida desvelopada en Califòrnia abans de se desvelopar en Euròpa dins los ans 1950, per exemple en Bascoat. Cette technique de pêche consiste à capturer et à conserver vivants de petits poissons tels que des sardines ou des anchois, que l'on utilisera comme appâts après avoir repéré un banc de thons. Les thons sont ainsi pêchés à la canne.
L'objectiu es d'atirar lo ton mai près de la nau e de l'i manténer lançant de sardinas o d'anchòia vivants. Los pescaires mesclan a lors escas d'aquets sens ardelhon al tèrle de las linhas. D'autre pòdon alara peuvent alara ferrar lor presa. De giscles d'aiga lançadas a la superfícia de l'aiga simulant lo bombilhament de las sardinas e amagant los pescaires. Los tons excitats venon mai aisit de prene. Aquela pèsca tend desaparéisser en França, mas demora en Africa o dins los païses del Pacific qu'an de grandas fonts d'escas vivas.
Los fialats derivants
La pèsca als tonids mejans de fialats derivants foguèt enebida per l'Union europèa a comptar del 1èr de genièr de 2002. Son de fialats flotants de fòrça granda longor (sus de quilomètres) que las les malhas foguèron alargadas per prene las espècias de granda talha coma los tons. Se lor repròcha lor manca de selectivitat (tanben prenon de dalfins e tortugas marinas) e lor tròp granda eficacité, dangirosa pel manten de las fonts.
La senna
esquèrra|vinheta|Tres tonièrs-sennaires amarrats a [[Portvendres, en France.]] Es una aisina de pèsca utilizada subretot jols tropics dins una flòta de tonièrs-sennaires congelators. Son de naus poderosas de 50  120 mètres amb de motors de 4 000 ch. Van 16 noses e son equipats per trobar las flòtas de tons amb d'electronic (radar, sonar), nis d'agaça e a vegada elicoptèrs.
La senna utilizada es un fialat gigantesc largat en arc de cercle a l'entorn de la nau. Pòt cobrir fins a 21 ectaras. Sols los cais de Dakar, Abidjan o de Pointe-Noire (en Africa de l'oèst) son vasts que cal per los desplegar en cas de grandas remendadas. La campanha de pèsca pòt durar fins a 45 jorns. Las flòtas de tons son sovent gaitats per d'òmes amb de poderoses gemèlas dins los nis d'agaça (los òmes tròban los ausèls que s'amassan al dessús de la flòta de peisses, o los tons que sautan a la superfícia. Los radars modèrnes pòdon detectar los ausèlz a fòrça granda distança). Un còp trobat, lo tonièr deu se mòure a mens de 10 m sus la drecha del la flòta de peisses dins la meteissa direccion e a la meteissa velocitat. Al bon moment, lo tonièr larga son equif, Trïnant la senna e ensag de contornar los peisses. L'encerclament e la presa duran mai d'una òra. Lo fialat es mantengut dins l'aiga e los peisses son levat mejans una grande poseta nomobrada amb un palanc. Los peisses son alara sul pic caiguts dins las tinas de la nau, emplidas d'aiga sal refrigerada. Un sol còp de senna pòt permetre de prene fins a 200 tonas de tons et la manòbra dur fins a 15 oras. vinheta|L'esquif servís a la manòbra del fialat. Aquela tecnica se desolopèt dins los ans 1950 jos vam de pescaire franceses. La sason del passatge del ton dins las aigas costièras del golf de Gasconha es corta e dura pas que 4 a 5 meses.
La linha
vinheta|Vision d'artiste de la pèsca a la traïna dels tons. Lo ton se pòt pescar a la traïna. Aquela tecnica foguèt fòrça utilizada pels pescaires bretons e del Bascoat que sabián ont traïnar lors linhas segon de interpretant los signes a la superfícia de l'aiga
De naus de tonatges majans a gròs practican tanben la pèsca al palangra per prene de tons que sont congelats o gardats sus un lièch de glaç pendent la campanha de pèscas d'unes jorns a de setmanas. Aquel tipe de pèsca es practicada per exemple dins lo Pacific Sud.
Enjòc economic e subrepesca
drecha|vinheta|600x600px|Istoric de las presas
Elevatge
vinheta|De tons dans un aquarium public. L'elevatge del ton se desvolopa mas s'agís de fach d'engraissar des peisses preses pendent de sasons de pèsca per enseguida los vendre sul mercat japonés. Los tons son preseses per de tonièrs senneire puèi installat dins de gàbias circulàrias de 200 000 m3 e norits amb de peisses pichons (sardinas, vairat). La Croàcia e l'Austràlia son los líders d'aque mercat.
La reproduccion en captivitat es mestrejada dins la recerca mas es pas aplicada a granda escala.
Miraumont
Miraumont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Joan lo Nèci
Joan lo Nèci (en Auvèrnhe, Roergue e Lengadòc ) o Jan lo Nèci (a Montpelhièr e dins un autre parlar? ), dich Joan lo Sòt en Erau e a la Charanta Occitana , Jan le Sòt a la Charanta Occitana , Joan lo Pèc  o Jan lo Pèc en Gasconha, e Joan lo Piòt dins Aude (Jhan-le-Sot en Aguiaina; Jean-le-Sot, Jean le Niais, o de variantas dins la Francofonia) es una figura dins lo folclòre occitan, aguiainés, antilhés, acadian e loisianés. Es particularament popular dins l'Oèst de França (subretot Peitau) e a Loïsiana.
Miraumont
Geografia
Miraumont A situat a la font del riu Àncora, lo tresen mai long afluent dels afluents de la Soma.
La vallée de la Àncora a #èsser utilizada pel bastiment de la seccion Amians-Arras sus la via ferrée "ex grandas-linhas" París-Lille (coma la vallée de la Soma dintre Amians e Corbie).
Miraumont est située à la source de la rivière Ancre, le troisième plus long affluent des affluents de la Somme.
La vallée de l'Ancre a été utilisée pour la construction de la section Amiens-Arras sur la voie ferrée "ex grandes-lignes" Paris-Lille (comme la vallée de la Somme entre Amiens et Corbie).
La gare de Miraumont en service, le long de l’Ancre, est encadrée par celle d'Achiet dans le Pas-de-Calais, près de Bapaume, et par celle d'Albert, son capluòc de canton.
= Albert
400px|left||Distanças e posicion relativa
L'Èrm
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [lɛɾm]. Las fòrmas ancianas son Hoeremo en 1272, Heremun en 1318-25, Lerm en 1390 e 1445, Heremo en 1401-02, L'Herm cap a 1460 (Cronica d'Esquerrièr). Le mot ven del latin eremus e a lo sens de « desèrt, bosiga, tèrra improductiva » e a vegadas lo d' « ermitatge »,. Segon Patrici Pojada e les autres toponimistas, l'Èrm es una formacion occitana coneguda, ambe'l sens de tèrra inculta o pas cultivada, landa, ambe l'article definit elidit.
Fornòls
Fornòls (Fournols en francés) z-es 'na comuna auvernhassa dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Misery (Sòma)
Misery (Somme) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Batalha de Varna
La batalha de Varna fa partida dei batalhas opausant l'Empèri Otoman a de coalicions d'estats crestians dins lo corrent de l'avançada otomana en direccion d'Euròpa Centrala. Se debanèt lo 10 de novembre 1444 entre una armada turca estimada entre 60,000 e 120,000 òmes e dirigida per lo sultan Murad II a una coalicion dirigida per lo rèi de Polonha e d'Ongria Ladislau III Jagellon, lo regent ongrés János Hunyadi, lo prince de Valaquia Mircea II e lo cardenau Giuliano Cesarini. Capitèron de gropar entre 24,000 e 30,000 òmes. S'acabèt per una victòria otomana restontissenta en despiech de pèrdas importantas per lei doas armadas. Ladislau III Jagellon e Cesarini moriguèron dins lo corrent de la batalha.
Lo debanament de la batalha es mau conegut. Pasmens, sembla que l'armada crestiana foguèsse sospresa per l'arribada de renfòrç otomans fòrça importants que donèron un avantatge numeric decisiu ai Turcs. Blocats, lei Crestians s'installèron sus una posicion defensiva onte causèron de pèrdas grèvas ais Otomans. Pasmens, la carga mancada de Ladislau III Jagellon còntra la gàrdia de Murad II causèt la mòrt dau rèi e entraïnèt la dislocacion de l'armada crestiana. János Hunyadi capitèt de quitar lo prat batalhier mai perdiguèt unei milièrs d'òmes en causa dau secutament menat per lei tropas otomanas. Lei pèrdas foguèron importantas dins lei dos camps : entre 11,000 e 15,000 mòrts per lei coalizats crestians e entre 20,000 e 28,000 mòrts per leis Otomans.
Dixie Carter
Dixie Virginia Carter (nascut en 1939 – defuntada en 2010) foguèt una actritz americana de cinèma.
Daniel Day-Lewis
Daniel Michael Blake Day-Lewis (nascut lo 29 d'abril, de 1957) es actor de cinèma anglés.
Boleslau Ièr de Polonha
Boleslau I lo Valent (967 - 17 de junh de 1025), en polonés Bolesław I Chrobry, foguèt lo segond duc istoric de Polonha de 992 a 1025 e son premier rèi en 1025. Succediguèt a son paire Mieszko I (962-992) e foguèt remplaçat per son fiu Mieszko II (1025-1031 e 1032-1034). Contunièt la politica de son paire renfòrçant son autoritat dins son reiaume e conquistant de territòris novèus dins lei regions actualas d'Eslovaquia, de Rutènia, de Moràvia, de Lusàcia e de Boèmia. Aguèt tanben un ròtle de mediator dins leis afaires politics d'Euròpa Centrala.
D'efèct, Boleslau desvolopèt mai l'estructura de la Glèisa e obtenguèt la fondacion d'un arquevescat polonés installat dins la vila de Gniezno. Aquò li permetèt de formar una Glèisa de Polonha qu'èra d'ara endavant independenta d'aquela dau Sant Empèri. De mai, ordonèt la bastida d'un ret de castèus, de glèisas, de monastèris e de pònt per aumentar lo contraròtle de son territòri e ne'n melhorar la seguritat. Enfin, regardant l'economia dau país, foguèt a l'origina de la creacion de la premiera moneda polonesa.
Militarament, son rèine foguèt marcat per divèrsei guèrras còntra leis estats vesins. Lei doas importantas se debanèron còntra lo Sant Empèri Roman Germanic e còntra lo Rus' de Kiev. La premiera acomencèt après la mòrt d'Oton III en 1002 e s'acabèt en 1018 per la signatura e la patz de Bautzen. Aqueu tractat reconoguèt l'independéncia dei Polonés, donèt Lusàcia, Moràvia e Milzenland a Polonha e Boèmia a l'Empèri. La segonda se debanèt en 1018 e s'acabèt per la conquista e lo pilhatge de Kiev.
A la fin de son rèine, lo 18 d'abriu de 1025, se proclamèt rèi de Polonha.
Bolhac (Tarn e Garona)
Bolhac  (Bouillac en francés) es una comuna gascona, situada dens lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Bolhac, « Bouillac-Saint-Sernin » èra de l'eleccion de Ribèra-Verdun, donc de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescaucia de Tolosa. Tanlèu 1790, Bolhac èra deu canton de Verdun.
Saint-Salvy, probablament Sent Sauvi, avè las medishas apertenéncias. Comuna deu canton de Verdun, l'incorporén a Bolhac a una data posteriora a l'an XII, en 1813 segon lo site Cassini.
Malediccion
Una malediccion es un estat de malastre ineluctable que sembla impausat per una divinitat, lo sòrt ò lo destin. Es pereu un rituau demandant ai poissanças divinas d'exercir d'accions punitivas còntra un individú ò còntra un grop d'individús. Una malediccion fonciona coma un emmascament, un malastre qu'agís d'un biais negatiu sus una reputacion, que causa la maufisança d'autrü e que pòu s'estendre a d'autrei personas.
Guèrra de Vlora
La Guèrra de Vlora se debanèt dau 4 de junh au 3 de setembre de 1920 entre lo Principat d'Albania e lo Reiaume d'Itàlia. Foguèt entraïnada per la volontat italiana de crear un protectorat italian en Albania que se turtèt au movement nacionalista de la populacion albanesa. En causa dei trebols intèrns d'Itàlia en 1920, lei tropas italianas deguèron faciar una situacion malaisada e finalament negociar un acòrd per se retirar. La victòria albanesa permetèt de renfòrçar l'independéncia d'Albania.
Inhaus
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Mau
Lo Mau (var. mal) designa un ensems d'eveniments, de comportaments ò d'estats que son considerats coma nosibles, destructors ò immoraus e fònts de sofrença fisica ò morala.
Guèrra Otomanogrèga de 1897
La Guèrra Otomanogrèga de 1897 se debanèt dau 3 de febrier au 4 de decembre de 1897 entre l'Empèri Otoman e Grècia. Foguèt entraïnada per lei revendicacions grègas sus lei territòris poblats per de populacions grègas contrarotlats per l'Empèri Otoman e, en particular, per lo desbarcament d'una tropa sus l'illa de Creta. S'acabèt per una desfacha grèga.
Programa Apollo
thumb|Primièrs passes sus la Luna de [[Buzz Aldrin lo 21 de julhet de 1969 pendent la mission Apollo 11 amb sa Combinason espaciala A7L. ]] thumb|Lançament de la fusada [[Saturn V de la mission Apollo 11.]] thumb|Lo centre de contraròtle de tir almoment del lançament d'[[Apollo 12.]] thumb|« Es un pichon pas per un òme, mas es un saut de gigant per l’Umanitat » : l'Òme camina pel primièr còp lo sòl d'un autre astre (Neil Armstrong - Apollo 11)
thumb|Logó del programa Apollo. Lo programa Apollo es lo Programa espacial dels Estats Units d'America que la NASA conduguèt pendent lo periòde 1961 – 1975 e que permetèt als Estats Units d'America d'enviar pel primièr còp d'òmes sus la Luna. Foguèt lançat per John F. Kennedy lo 25 de mai de 1961, subretot per redaurar lo prestigi estatsunian blaimat pels succèsses de l'astronautica sovietica, a una epòca que la Guèrra Freja entre ambedoas superpoténcias èra a l'apogèu.
Lo programa aviá per objectiu de pausar un òme sus la Luna abans la fin del decenni de 1960. Lo 21 de julhet de 1969, l'objectiu lo capitèron dos dels tres membres d'equipatge de la mission Apollo 11, Neil Armstrong e Buzz Aldrin. Cinc autras missions se pausèron mai tard sus d'autres sites lunars e i demorèron fins a tres jorns. Aquelas expedicions permetèron de portar 382 quilogramas de ròca lunara e d'i plaçar de batariás d'instruments scientifics. Los astronautas efectuèron d'observacions in situ pendent d'excursions sul sòl lunar d'una durada podent capitar 8 oras, assistits dempuèi Apollo 15 per un veïcul tot-terren, lo rover lunar.
Cap de vòl orbital estatsunian aviá estat realizat abans de mai de 1961. Per capitar l'objectiu fixat pel president, la NASA lancèt de programas destinats a preparar las futuras expedicions lunaras: lo programa Gemini per metre al punt las tecnicas de vòl espacial e de programas de reconeissença (Programa Surveyor, Ranger, etc.) per, entre autres, cartografiar las zònas d'alunissatge e de determinar la consisténcia del sòl lunar. Per aténher la Luna, los responsables acabèron per causir lo metòde audaciós del rendètz-vos en orbita lunara, que demanda de dispausar de doas naus espacialas que lo modul lunar destinat a l'alunissatge. La fusada giganta de Saturn V, capabla de plaçar en orbita bassa, foguèt realizada per lançar los veïculs de l'expedicion lunara. Lo programa gaudiguèt d'un budgèt considerable (135 miliards de dolars valor 2005) e mobilizèt fins a 400,000 personas. Dos accidents grèus foguèron a deplorar pendent lo projècte: l'incendi al sòl de la nau espaciala Apollo 1 que l'equipatge moriguèt brutlat e que provoquèt un repòrt de gaireben dos ans del calendièr e l'explosion d'una sèrva d'oxigèn de la nau espaciala Apollo 13 que l'equipatge subrevisquèt en utilizant lo modul lunar coma nau de secors.
La Guèrra Freja
Pendent los ans 1950, la Guèrra Freja èra a l'apogèu entre los Estats Units d'America e l'Union sovietica, ambedoas superpoténcias de l'epòca. Se manifestèt per d'afrontaments militars indirèctes (Guèrra de Corèa), e una corsa als armaments que se desvolopèron los missils intercontinentals portaires de tèstas militaras nuclearas capablas d'aténher lo territòri nacional de l'adversari. Ambedós païses desvolopèron aquelas fusadas utilizant largament los trabalhs e l'expertisa de sabents e tecnicians alemands qu'avián realizat lo primièr veïcul d'aquel tipe pendent la Segonda Guèrra Mondiala, la fusada V2. L'Union sovietica prenguèt l'avançada capitant en 1956 lo primièr tir d'un missil intercontinental, la R-7 Semiorka, davancièr de la fusada Soiuz. Aquela fusada de es fòrça poderosa perque deu portar una bomba A pesant. Los missils estatsunians de longa portada desvelopats mai tard, concebut per portar de bombas H tecnicament mai avançadas e mai leugièras, son mens grandas e son encara en fasa d'estudi a la fin dels ans 1950.
La corsa cap a l'espaci
En julhet de 1955, los Estats Units d'America e l'URSS anoncièron, cadun de lor costat, que lançaràn un satellit artificial dins l'encastre de trabalhs scientifics prevists per l'An geofisic internacional (julhet de 1957—decembre de 1958). Al començament de 1956, lo conceptor de la Semiorka, Serguèi Korolov, capitèt a convéncer los dirigents sovietics d'utilizar son missil coma lançaire espacial. Jos la suspresa generala, lo 4 d'octobre de 1957, l'Union sovietica foguèt la primièra a plaçar en orbita lo satellit Spotnik 1. L'opinion internacionala foguèt enfachinada per l'eveniment qu'anonciava lo començament d'una nòva èra tecnica e scientifica. Foguèt un tust pels responsables e l'opinion publica als Estats Units, fins ara persuadits de lor superioritat tecnica. Los dirigents sovietics, d'en primièr suspreses par l'impacte d'aquel lançament, comprenguèron alara lo prestigi internacional que lo regim pòt tirar dels succèsses de sa politica espaciala; decidiguèron de se lançar dins un programa ambiciós.
A la meteissa epòca, lo programa Vanguard, parelh estatsunian del Programa espacial rus lançat mai tard e tròp ambiciós, es una seguida d'escacs. L'equipa de Wernher von Braun capitèt fin finala a lançar lo primièr satellit dels Estats Units d'America, Explorer 1, lo 1 de febrièr de 1958 mercé al lançaire Juno I improvisat amb un missil balistic Redstone. Mas la pichona talha de la carga utila comparada a aquela de l'Spotnik semblèt confirmar l'avançada sovietica. Quitament s'èra reticent a investir massissament dins l'espacial civil, lo president dels Estats Units Dwight D. Eisenhower decidiguèt lo 29 de julhet de 1958 de crear una agéncias espaciala civila, la NASA, que deguèt permetre d'unir los eforces estatsunians per contrar melhor las capitadas sovieticas: la corsa cap a l'espaci èra lançada. Lo meteis an comencèt lo programa Mercury que deguèt permetre la mesa en orbita de las primièras missions abitadas estatsunianas.
Mas los Sovietics, que dispausavan d'una avançada granda e d'una fusada fisabla podent portar una gròssa carga utila, contunhèron pendent los ans seguents de multiplicar las primièras: primièr èsser vivent plaçat en orbita amb la cana Laika (Spotnik 2), primièr satellit a escapar l'atraccion terrèstra (Luna 1), primièr satellit a s'espotir sus la Luna (Luna 2), primièra fòto de la fàcia amagada de la Luna (Luna 3), primièr èsser vivent a tornar vivent aprèp que domorèt dins l'espaci (los cans Belka e Strelka de Spotnik 5), primièr susvolada de Vènus (Venera 1).
Lo lançament del programa Apollo
thumb|left|Lo [[John Fitzgerald Kennedy|president Kennedy anóncia lo lançament del programa al Congrès dels Estats Unis d'America, lo 25 de mai de 1961]]
Quand arribèt al poder en genièr de 1961, lo president John F. Kennedy, coma son predecessor, èra pauc aclin a donar de mejans importants al programa espacial civil. Mas lo lançament del primièr òme dins l'espaci pels Sovietics (Iurii Gagarin, 12 d'abril de 1961) o convenquèt de la necessitat de dispausar d'un programa espacial ambiciós per recobrar lo prestigi internacional perdut. L'escac del desbarcament de la Baia dels Pòrcs (abril de 1961) destinat a capvirar lo regim de Fidel Castro installat a Cuba, que damatgèt un pauc mai l'imatge dels Estats Units d'America davant las autras nacions, contribuiguèt tanben sens dobte a son cambi de posicion.
John Kennedy demandèt a son vicepresident Lyndon B. Johnson de li designat un objectiu qui permetriá als Estats Units d'America de tornar prene l'egemonia a l'Union sovietica. D'entre las pistas evocadas èran la creacion d'un laboratòri espacial dins l'espaci e una simpla susvolada lunara. Lo vicepresident, qu'èra un viu suportaire del programa espacial, li respond que la recerca e l'industria estatsuniana an la capacitat d'enviar una mission abitada sus la Luna e lo recomandèt de retenir aquel objectiu. Lo 25 de mai de 1961, lo president anoncièt davant lo Congrès dels Estats Units d'America lo lançament d'un programa que deu menar d'astronautas del país sul sòl lunar « abans la fin de la decennia »,. Confirma sa decision dins un autre discors demorat celèbre, « we choose to go to the Moon », lo 12 de setembre de 1962.
La proposicion del president recep un sosten entosiasta dels elegits de totes los orizonts politics e de l'opinion publica, traumatizats pels succèsses de l'astronautica sovietica. Lo primièr budgèt del nòu programa nomenat Apollo — nom causit par Abe Silverstein alara director dels vòls espacials abitats, — foguèt votat a l'unanimitat pel Senat dels Estats Unis d'America. Los fons balhats a la NASA passèron de 500 milions de dòlars en 1960 a 5,2 miliards de dòlars en 1965, an de son budgèt máger. La NASA, mercé a son administrator James E. Webb, podèt obtenir cada an los fons que desirava fins al desbarcament sus la Luna, quitament quand lo sosten dels elegits s'aflaquissiá aprèp 1963. James Webb capitèt a obtenir lo supòrt solide del president Lyndon B. Johnson que succediguèt al presedent Kennedy assacinat en 1963.
La causida del metòde: lo rendètz-vos orbital lunar
thumb|[[John Houbolt explicant lo scenari del LOR que capitèt a promòure pas sens dificultats.]]
Dempuèi 1959 d'estudis foguèron lançats dins l'agéncia espaciala dins una perspectiva de long tèrme, sul biais de pausar un veïcul abitat sus la Luna. Tres scenaris principals sortiguèron :
thumb|left|[[Wernher von Braun, responsable del desvolopament de la Saturn V, fotografiat devant lo primièr estatge de la fusada.]]
Quand lo president John Kennedy donèt a la NASA, en 1961, l'objectiu de far alunir d'òmes sus la Luna abans la fin del decenni, l'evaluacion d'aqueles tres metòdes èra ancara pauc avançada. L'agéncia espaciala mancava d'elements: aviá pas encara realizat un sol vertadièr vòl espacial abitat (lo primièr vòl orbital de la capsula Mercury se faguèt sonque en setembre de 1961). L'agéncia espaciala podava pas evaluar l'amplor de las dificultats soslevadas pels rendètz-vos entre veïculs espacials e mestrejava pas l'aptitud dels astronautas a suportar de longas demoranças dins l'espaci e a i trabalhar; e mai los lançaires patiguèron d'una seriá d'escacs que l'incita a la prudéncia dins las causidas de las tecnicas.
Atal, pr'amor que la causida del metòde condiciona las caracteristicas d'aqueles veïculs espacials e dels lançaires de desvelopar e que tot retard pres dins aquela decision impacta lo tèrme, la NASA prenguèt mai d'un an, passat en estudis e en debats, abans que lo scenari del LOR siá fin finala causit.
Al començament d'aquela fasa d'estudi, la tecnica del rendètz-vos en orbita lunara (LOR) es la solucion qu'aguèt mens de supòrts malgrat las demonstracions detalhada de John C. Houbolt del Centre de Rececas de Langley. Al vejaire de fòrça especialistas e responsables de la NASA, lo rendètz-vos entre modul lunar e modul de comanda a l'entorn de la luna pareis instintivament tròp riscat: se los moduls capitan pas a se jónher en orbita lunara, los astronautas ocupant lo modul lunar an pas pas la possibilitat de frenar lor veïcul per se daissar davalar cap a la Tèrra al contrari dels autres scenaris; son alara condemnats a tornejar indefinidament a l'entorn de la Luna. Los avantatges del LOR, subretot lo ganh sus la massa a plaçar en orbita, son pas apreciats a lor justa mesura. Pasmens, a mesura que los autres scenaris son apregondits, lo LOR ganhava en credibilitat. Los partisans del vòl dirècte — Max Faget e los seus òmes del Centre dels Vòls Abitats prenguèron en compte de la dificultat de far alunir una nau completa sul sòl lunar accidentat e amb de caracteristicas incertanas. Lo quite Wernher von Braun, que menava l'equipa del Centre de vòl espacial Marshall que deguèt desvelopar lo lançaire es partisan d'un rendètz-vos orbital terrèstre, acabèt per èsser convençut que lo LOR es l'unic scenari capable dels respectar lo tèrme fixat pel president Kennedy. Al començament de l'estiu 1962, alara que los principals responsables de la NASA èra totes convertits al LOR, aquel scenari butava contra lo vetò de Jerome B. Wiesner, conselhièr scientific del president Kennedy. La causida del LOR foguèt fin finala acceptada lo 7 de novembre de 1962. A partir de julhet, 11 societats aerospacialas estatsunianas foguèron sollicitadas per la construccion d'un modul lunar sus la basa d'un quasèrn de las cargas somàrias.
Un cambiament d'escala
thumb|Lo programa Apollo provòca un cambi d'escala: comparason dels lançaires e veïculs espacials de programas Mercury, Gemini e Apollo thumb|Lo bastiment d'assemblatge (VAB) de la fusada Saturn V; la fusada de de naut en cors de desplaçament dona l'escala. thumb|Lo primièr estatge de la fusada Saturn V en cors de construccion al centre de Michoud Lo 5 de mai de 1961, qualques jorns abans lo lançament del programa Apollo, l'astronauta Alan Shepard efectuèt lo primièr vòl espacial estatsunian (mission Mercury 3). De fach, es un simple vòl suborbital perque la fusada Mercury-Redstone utilizada (i a pas d'autre lançaire disponible) aviá pas una poténcia sufisenta per plaçar en orbita la pichona capsula espaciala Mercury d'una massa un pauc superiora a una tona. Lo programa lunar demanda de poder plaçar en orbita bassa una carga utila de. Lo cambi d'escala que ne resulta es plan important: la NASA passèt de la fusada de que lancèt Alan Shepard a las  de Saturn V qu'obliguèt a desvelopar de motors d'una poténcia fins alara jamai atencha e a utilizar de tecnologias novèlas coma l'utilizacion de l'idrogèn liquid.
Los personals afectats al programa espacial civil cresquèron al respècte. Entre 1960 e 1963, lo nombre d'emplegats de la NASA passèt de 10,000 a 36,000. Per aculhir los nòus efectius e dispausar d'installacions adaptadas al programa lunar, la NASA creèt tres nòus centres totes afectats al programa Apollo amb de perimètres precisament delimitats:
Lo Centre de vòl espacial Marshall (George C. Marshall Space Flight Center o MSFC) es una anciana installacion de l'Armada de Tèrra (Redstone Arsenal) situada prèp de Huntsville dins l'Alabama transferida en 1960 a la NASA amb los especialistas en majoritat alemands de missils balistics dirigits par Wernher von Braun qu'i trabalhèron. Von Braun ne demorèt responsable fins a 1970. Lo centre èra especializat dins la concepcion e la qualificacion dels lançaires de la familha Saturn. S'i trapavan los bancs d'ensages, de burèus d'estudi e d'installacions d'assemblatge. Los primièrs exemplars de la fusada Saturn I i foguèron bastits abans que la rèsta de la produccion siá confiat a l'industria. Empleguèt fins a 20,000 personas,.
Lo Centre espacial Kennedy (KSC), situat sus l'illa Meritt en Florida, es lo site ont son lançadas las fusadas gigantas del programa Apollo. La NASA qu'aviá besonh d'installacions a l'escala de la fusada Saturn V construguèt en 1963 aquela novèla basa de lançament que tòca aquela de Cape Canaveral apartenent a l'Armada de l'Aire dels Estats Units d'America e d'ont avián estat lançadas, fins ara, totas las missions abitadas e las sondas espacialas de l'agéncia. Lo centre efectua la qualificacion de la fusada assemblada (« all up ») e contraròtle las operacions sul lançaire fins a son envòl. Emplegava en 1965 fins 20,000 personas. Al còr del centre espacial, lo complèxe de lançament 39 compòrta 2 airals de lançament e un immens bastit d'assemblatge, lo VAB (nautor ), que mai d'unas fusadas Saturn V podavan èsser preparadas en parallèl. De plataformas de lançament mobilas permetent de transportar la fusada Saturn assemblada fins al site de lançament. Lo primièr lançament dempuèi lo nòu terren foguèt aquel d'Apollo 4 en 1967. Fins a 2011, lo complèxe èra utilizat per lançar la nau espaciala americana,.
D'autres establiments de la NASA, jogavan un ròtle mens dirècte que s'ocupavan sonque d'una partida de lor activitat pel programa Apollo. En 1961, lo John C. Stennis Space Center foguèt edificat dins l'Estat del Mississipí. Lo nòu centre dispausava de bancs d'ensags utilizats per testar los motors-fusadas desvelopats pel programa. L'Ames Research Center es un centre de recerca ancian (1939) situat en Califòrnia que las bufariás èran utilizadas per realizar la forma de la capsula Apollo en vista de son entrada dins l'atmosfèra terrèstra. Lo Langley Research Center (1914), situat a Hampton (Virgínia) abrigava d'autras bufariás. Foguèt utilizat fins a 1963 coma sèti al MSC e contunhèt, en seguida, d'abrigar de simulators del programa. Lo Jet Propulsion Laboratory (1936), prèp de Los Angeles (Califòrnia), èra especializat pel desvelopament de las sondas espacialas. Dins aquel centre foguèron concebudas las familhas de sondas espacialas que permetèron de reconéisser lo mitan lunar (programme Surveyor, etc.).
Lo ròtle de l'industria astronautica
Las principalas entrepresas de l'astronautica foguèron fòrtament implicadas dins lo programa que se traduguèt per un aument considerable dels personals — aquel destinat als projèctes de la NASA passèt dins aquel periòde de 36,500 fins a 376,500 — e la construccion d'establiments de granda talha. La societat californiana North American, avionaire celèbre per aver bastit los B-25 e lo caçaire Mustang pendent la Segonda Guèrra Mondiala, tenguèt un ròtle central dins lo programa. L'arrèst e l'escac de fòrça projèctes aeronautics conduguèt son president a misar sul desvelopament de l'astronautica. La societa èra ja coneguda dins lo domeni produsent l'avion fusada X-15. Pel programa Apollo, la societat provesiguèt gaireben totes los compausants sensibles levat lo modul lunar qu'èra confiat a la societat Grumman situada a Bethpage, Long Island (Estat de Nòva York). La division motor Rocketdyne de North American fabricava los dos principals motors-fusadas los J-2 e F-1 dins l'usina de Canoga Park, alara que sa division Espace bastissiá lo segond estatge de la Saturn V a Seal Beach e lo modul de comanda e de servici Apollo a Downey. L'encendi de la nau Apollo 1 e fòrça problèmas encontrats dins lo desvolopament del programa provocant la fusion de North American amb la societat Rockwell Standard Corporation en 1967; lo nòu grop desvolopèt dins los ans 1970-1980 la nau espaciala americana abans d'èsser absorbada en 1996 per Boeing. La societat McDonnell Douglas bastissiá lo tresen estatge de la Saturn V a Huntington Beach en Califòrnia alara que lo primièr estatge foguèt bastit dins l'establiment de Michoud (Loïsiana) de la NASA per la societat Chrysler. D'entre los fornidors mágers lo laboratòri dels instruments del Massachusetts Institute of Technology (MIT) que concebiá lo sistèma de pilotatge e de navigacion de las doas naus abitadas Apollo.
Un desfís tecnic e organizacional de primèra
Lo projècte Apollo èra un desfís de primièra sul plan de la tecnica e de l'organizacion: caliá ajustar un lançaire espacial que lo gigantisme donèt de problèmas jamai encontrats fins ara, dos nòus motors innovants per lor poténcia (F-1) o lor tecnologia (J-2), de naus espacialas d'una granda complexitat amb una exigéncia de fisabilitat nauta (probabilitat de pèrda de l'equipatge inferiora a 0,1 %) e un calendièr serrat (8 ans entre lo començament del programa Apollo e la data finala fixada pel president Kennedy pel primièr alunissatge d'una mission abitada). Lo programa coneguèt fòrça fracasses pendent la fasa de desvelopament que totes foguèron resolguts mercé a la mesa a disposicion de fons excepcionals amb punt culminant en 1966 (5,5 % del budgèt federal balhat a la NASA), mas tanben una mobilizacion d'actors dins totes los nivèls e la realizacion de metòdes organizacionals (planificacion, gestion de crisis, gestion de projècte) que difusèron dins lo mond de l'entrepresa.
La mesa al punt del motor F-1, d'arquitectura convencionala mas d'una poténcia excepcionala ( d'ergòls brutlats per segonda) èra fòrça loga a causa de problèmas d'instabilitat al nivèl de la cambra de combustion que foguèron resolguts sonque combinant d'estudis empirics (coma l'utilizacion de pichonas cargas explosivas dins la cambra de combustion) e trabalhs de recerca fondamentala. Lo segon estatge de la fusada Saturn V, qu'èra ja un esplech tecnic a causa de la talha de la sèrva d'idrogèn, aguèron plan de mal a enfrentar la cura d'amagriment imposada per l'aument de la carga utila a mesura de son desvelopament. Mas las dificultats mai importantas toquèron los dos moduls abitats del programa: lo CSM e lo modul lunar Apollo. Lo lançament del desvelopament del modul lunar aviá pres un an de retard a causa de las esitacions sus lo scenari del desbarcament lunar. Èra un veïcul entièrament nòu que cap d'experiéncia precedenta se podava far referéncia, e mai èra fòrça complèxe a causa de son ròtle. Los problèmas multiples — massa plan superiora a las previsions, dificultat de concebre de logicials indispensables per la mission, qualitat deficienta, motorizacion — provoquèron de retards tan importants qu'un temps menacèron lo tèrme del programa tot entièr, , ,.
Los tèsts avián una importáncia considerabla dins l'encastre del programa perque representèron prèp de 50 % de la carga de trabalh totala. L'avançada de l'informatica permetèt pel primièr còp dins un programa astronautica, de debanar automaticament la sequéncia dels tèsts e l'enregistrament de mesuras de centenats de paramètres (fins 1000 per un estatge de la fusada Saturn V) çò que permetèt als engenhaires de se concentrar sus l'interpretacion dels resultats e mermar la durada de la fasas de qualificacion. Cada estatge de la fusada Saturn V èra somés a quatre sequéncias de tèst: un tèst sul site del constructor, dos sul site del MSFC, amb e sens mesa al fuòc amb de sequéncias de tèst per sossistèma puèi repeticion del compte al revèrs e un tèst d'integracion fin finala al centre espacial Kennedy un còp la fusada assemblada.
Donald Pleasence
thumb|290px|Donald Pleasence (1973) Donald Henry Pleasence (5 d'octobre de 1919 - 2 de febrièr de 1995) foguèt un actor de cinèma anglés.
Programa Apollo
Los astronautas: recrutament, ròtle e entraïnament
thumb|left|L'equipatge d'Apollo 8 (d'esquèrra fins a drecha James A. Lovell Jr., William A. Anders e Frank Borman) dabans un dels simulators del Centre espacial Kennedy
Lo primièr grop de 7 astronautas seleccionats pel programme Mercury avián estat recrutat d'entre los pilòts d'ensags militars avent un diplòma de nivèl minim de licéncia dins de domenis tocant a l'engenheriá, vièlh de mens de 40 ans e satisfasent un ensems de critèris fisics e psicologics. Las seriás de recrutament efectuadas en 1962 (9 astronautas del grop 2), 1963 (14 astronautas del grop 3) e 1966 (15 astronautas del grop 5) suportèron los mèmes critèris de causida en baissant l'edat a 35 puèi 34 ans, amb mendre d'oras de vòl necessàrias e espandissent la gama des diplòmas acceptats. En parallèl, dos grops d'astronautas scientifics amb un doctorat foguèron recrutat en 1965 (grop 4) e 1967 (grop 6) qu'un sol volará.
Los astronautas passavan fòrça temps dins los simulators del CSM e del modul lunar mas tanben recebèron, entre autres, des cors d'astronomia per la navigacion astronomica, de geologia per los preparar a l'identificacion de ròcas lunaras e de fotografia. Passèron d'oras de vòl sus avions d'entraïnament de reaccion T-38 per mantenir lors competéncias de pilòt (3 astronautas del grop 3 se tuèront en s'entraïnant sus T-38). Èran implicats fòrça en amont dins lo processés de concepcion e realizacion de las naus abitadas. Fin finala, lor èran demandat de consacrar una partida de lor temps a d'afars de relacions publicas qu'èran de tornadas dins las entrepresas que participavan al projècte. Deke Slayton tenguèt ròtle oficiós mas efectiu de cap dels astronautas causissent los equipatges de cada mission e defendent lo vejaire dels astronautas pendent l'elaboracion del projècte e de las missions.
Los veïculs espacials Apollo èran d'en primièr concebuts per donar una autonomia completa a l'equipatge en cas de talh de comunicacions amb lo centre de contraròtle sus Tèrra. Aquela autonomia balhada pels programas del sistèma de navigacion e de pilotatge foguèt dins los fachs plan mermada quand las proceduras seguidas per las missions Apollo se fixèron: èra lo contraròtle al sòl a Houston que donava los principals paramètres coma la posicion de la nau espaciala e lo vector de la pujada abans cada alucatge dels motors. Houston dispausava al moment dels primièrs vòls cap a la Luna de mejans de calcul mai poderoses e, mercé a la telemesura, coneguèt perfièchament la posicion de las naus e lor trajectòria. Un còp una fasa de vòl engatjada, èra al torn a l'ordinator de bòrd d'aplicar las correccions necessàrias se basant sus de captors e sas capacitats de calcul. Encara, de l'ordinator que tengava un ròtle máger pel contraròtle dels motors (foncion autopilòt) e que gerissiá fòrça sossistèmas, per aquò era chafrat lo quatren òme de l'equipatge. Sens l'ordinator, los astronautas n'aurián pas pogut pausar lo modul lunar perque el sol podava optimizar sufisentament la consomacion de carburant per profeitar dels marges flacs disponibles.
La recerca de fisabilitat
thumb|Lo retorn sus Tèrra d'[[Apollo 15. Un dels paracasudas s'entorchèt mas lor dimension aviá estat prevista per que dos sufison]] La NASA èra, dempuèi lo començament del projècte, fòrça sensibla als problèmas de fisabilitat. Lo mandadís d'astronautas sul sòl lunar èra una entrepresa fòrça mai riscada que los vòls espacials a l'entorn de la Tèrra. Per las missions en orbita terrèstra, en cas d'incident grèu, lo retorn se fasiá pro aisidament amb un buf de las retrofusadas. Al contrari, un còp que la nau daissava l'orbita terrèstre, un retorn dels astronautas sus Tèrra demandava que los principals sossistèmas conescan cap de defalhança. De biais pro empiric, la NASA aviá determinat que los compausants de la nau deurián permetre d'aténher una probabilitat de succès de mission de 99 % alara que la probabilitat de pèrda de l'equiptage deuriá èsser inferiora a 0,1 % sens prene en compte compte las micrometeorits e los rais cosmics que los efèctes èran mal coneguts a l'epòca,. L'arquitectura dels sossistèmas e la qualitat dels compausants elementaris dels veïculs e del lançaire deurián doncas respectar aqueles objectius.
De causidas tecnicas garantissent une granda fisabilitat foguèron retengudas sul modul lunar coma sul modul de comanda e de servici. Los ergòls liquids utilizats pels motors son ipergolics, es a dire que s'alucan espontanèament quand son meses en contacte que se pòt gaire empachar qu'un sistèma d'alucatge defalhe. Lor mesa jos pression es efectuada classicament mercé a d'èli supriment l'utilizacion a una fragila turbopompa. Per aténher lo taus de fisabilitat visada suls autres sossistèmas, la NASA envisatjèt d'en primièr de donar als astronautas la possibilitat de reparar los compausants defalhants. Mas aquela causida supausa de formar los astronautas a de sistèmas nombroses e complèxes, de portar d'aisinas e de pèças de cambi e de far accessibles los compausants de reparar, çò que fa que serián vulnerables a l'umiditat e a la contaminacion. La NASA renoncièt a aquela solucion en 1964 e decidiguèt d'integrar dins la concepcion de la nau de solucions de contorn permetent de resòlvre tota anomalia damatjant un sossistèma critic.
En cas de pana, de sistèmas de secors prenent lo relai dins un mòde mai o mens degradat. Atal, lo sistèma de navigacion del modul lunar (ordinator e sistèma inercial) èra doblat per un sistèma de secors desvolopat per un autre constructor per evitar qu'una meteissa familha de logicial meta en pana los dos sistèmas. Los quatre grops de motors de contraròtle d'atitud son gropat en parelhs independents, cadun podent cobrir lo besonh en mòde desgradat. Lo sistèma de regulacion termica èra doblat. Los circuits d'alimentacion electrica tanben èra doblats. L'antena de telecomunicacions en benda S podava èsser remplaçada per doas antenas mai pichonas en cas de defalhença. Pasmens aviá pas de parada a una pana de motor: sols de tèsts prigonds amb un maxim de realisme podavan permetre d'aténher lo taus de fisabilitat esperat. De solucions tecnicas conservatrises mas esprovadas foguèron dins qualques casses retenguts. Foguèt lo cas de l'energia electrica sul modul lunar (causida de las batarias), dels sistèmas pirotecnics (causida de sistèmas existissent estandardizats e esprovats) coma l'electronica al bòrd (los circuits integrats, pasmens qu'acceptats dins los ordinators, foguèron pas retengudas per la rèsta de l'electronica).
Segon Neil Armstrong, los responsables del projècte avián calculat que poiriá aver gaireben 1,000 anomalias per cada mission Apollo (fusada, CSM e LEM), chifra extrapolat del nombre de compausants e del taus de fisabilitat exigit dels constructors. seràn de fach en mejana 150, çò qu'Armstrong atribuguèt a l'implicacion excepcionalament fòrta de las personas avent trabalhat sul projècte.
Lo programa lunar sovietic en tela de fons
thumb|left|upright=1.2|Per compensar la poténcia mais flaca del lançaire N-1, los Sovietics avián concebut un modul lunar fòrça mai leugièr (a esquèrra del modul american) transportant un sòl cosmonauta
Dempuèi Spotnik 1, los dirigents de l'Union Sovietic e los responsables del Programa espacial sovietic avián totjorn capitat a mantenir lor avança sul programa estatsunian. Aviá cap de dopte dins l'esperit dels dirigents dels Estats Units d'America coma l'opinion publica que l'URSS anava lançar lo seu programa de vòl abitat cap a la Luna e avent per tòca de capitar abans los Estats Units d'America per conservar lo prestigi associat a lor dominacion pendent la primièra fasa de la corsa a l'espaci. Pasmens, aprèp una declaracion publica en 1961 d'un dirigent sovietic semblant que pareis afrontar lo desfís, pas mai d'informacion oficiala filtrèt sus l'existéncia d'un programa lunar abitat sovietic al punt de provocar lo dobte sus son existéncia per qualques representants del congrès dels Estats Units d'America que comencèron, per aquela rason, a contestar lo budgèt balhat al programa Apollo a partir de 1963. Mas, pels dirigents de la NASA, la menaça d'una capitada sovietica exerçava una pression de contunh sul calendièr del programa Apollo : la decision de lançar la mission circumlunar Apollo 8, alara que la nau espaciala Apollo èra pas completament qualificada, constituissiá dins una mesura une presa de risc, qu'aviá estat largament motivada per la paur de se far doblar pels Sovietics. D'indicis menèron enseguida a baissar la pression suls decideires de la NASA dins la darrièra linha drecha que precediguèt lo lançament d'Apollo 11. Pendent los ans 1970, pas cap d'informacion filtrèt sus la realitat del programa sovietic e dins l'ambient de desencantament que seguèt la fin de programa Apollo, lo celèbre jornalista Walter Cronkite anoncièt grevament a son public que l'argent despensat per el aviá estat degalhat, perque. Es sonqu'amb la glasnost a la fin dels ans 1980 que comencèron a paréisser qualques informacions sul subjècte e calguèt esperar la casuda de l'URSS per que la realitat del programa lunar sovietic siá reconeguda pels dirigents russes.
Pro andicapat per la mòrt de Korolev en 1966 e per l'insufiséncia dels mejans financièrs, lo desvelopament de la fusada N-1 encontrèt de problèmas majors (4 vòls, 4 escacs en 1969-1971) que provoquèt l'abandon lo 2 de mai de 1974. Foguèt la fin de las ambicions lunaras de l'URSS. Lo lançaire Proton coma la nau Soïoz aprèp de començaments laborioses an a l'ora d'ara un ròtle central dins lo programa espacial rus.
Los compausants del programa Apollo
thumb|Lançament de la fusada [[Saturn V transportant l'equipatge d'Apollo 11 que foguèt lo primièr a se pausar sus la Luna.]] thumb|Lo motor criogenic J2 desvolopat a partir de 1961 per la propulsion dels estatges superiors de la fusada Saturn.
Los principals compausants del programa Apollo son la familha de lançaires Saturn e de la doas naus abitadas: lo CSM e lo modul lunar. Per la demorança sus la Luna, un veïcul foguèt desvelopat e tanben un ensems d'instruments scientifics, l'ALSEP.
Las fusadas Saturn
Tres tipes de lançaires foguèron desvelopats dins l'encastre del programa Apollo: Saturn I que permetèt de confirmar lo mestritge de la mèscla LOX/LH2, Saturn IB utilizat pels primièrs tèsts de la nau Apollo en orbita terrèstra e fin finala, lo lançaire pesuc Saturn V que las performanças excepcionalas e jamai despassada fins ara, permetèron las missions lunaras.