cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roma antica
Istòria de la conquista
Roma capitèt a calmar las divisions socialas e podèt prepausar un modèl politic atractiu per las aristocracias de las autras ciutats mediterranèas. La diplomacia ten dins la conquista romana un ròtle sovent negligit al benefici dels aspècte sonque militars. La deditio de Capoa en 343 AbC n'es un dels exemple melhor: per profeitar de la proteccion romana, la ciutat campaniana de Capoa se liura completament a Roma que vei sa zona d'accion tradicionala subte espandida a la rica region qu'es Campània,. L'interpenetracion dels eleits es tan granda que se dich a vegada « estat romanocampanian », atal un mecanisme essencial de las conquistas de venir se realizèt: Roma s'apièja sus las aristocracias localas, o sus una partida dels aristocrats, per espandre son territòri, en cambi ofrís a aqueles aristocratas l'estabilitat politica e l'insercion valorizanta dins un ensems mai vast, l'accès a un escalon superior. Atal, pendent la Primièra Guèrra Samnita, los Romans intervenon, en 343 AbC, per aparar la Capoa dels Samnits. Los Samnits son vençuts en 341 AbC, mas Roma pòt pas gausir del succès e deu far retirada a cause de la revòlta dels Latins, que menaçan dirèctament Roma.
La fondacion romana de Fregellae al tèrme samnit e de gravas tensions a Nàpols provòcan una reaccion ostila subte dels Samnits. Lo conflicte durèt près de 40 ans. Los Romans ganhan las primièras batalhas, mas après los ans de guèrras frontalièras, los consuls romans decidisson, en 321 AbC, de portar la guèrra en territòri samnit, iniciativa que s'acaba per la captura umilianta de doas legions pel samnit Cai Ponti a la batalha de las Forcas Caudinas. Las ostilitats s'acaban en 316 AbC e la trèva es al benefici dels Samnits, qu'obtenon dels Romans la cession de la colonia romana de Fregellae. Las ostilitats tornan en 314 AbC, e Roma venç una vasta coalicion amassant los Samnits, los Etruscs, los Ombrians, los Marses, los Ernics, los Pelinhians e los Salentins. En 304 AbC, los Marses, los Pelinhians, los Marrucins e los Volscs son a lor torn espotits e someses. Los Eques, vençuts per una campanha subte, son annexats. En 295 AbC, los Samnits capitèron a far intrar una armada en Itàlia del Nòrd, secondats pels aliats etruscs e ombrians, que son en guèrra contra Roma dempuèi 302 AbC. De mai, fan benefici de la preséncia dels galleses que dempuèi 299 AbC intran de contunh en Itàlia del Nòrd. Los Romans espotisson aquela coalicion e lo territòri samnit es envasit: capitulan en 290 AbC, Roma asservís lors vilas e annexa lor territòri.
thumb|upright=1|Campanhas de [[Pirrus Ièr|Pirrus I d'Epir.]]
Roma sortís de las Guèrras Samnitas mestressa d’Itàlia centrala e es en contacte dirècte amb las ciutats grègas que bòrdan las còstas sud de la peninsula e que contraròtlan una partida del comèrci mediterranèu. Tarent demanda ajuda al jove rei d'Epir, Pirrus I, per ralentir la progression romana. En 280 AbC Pirrus debarca en Itàlia e venç los Romans. Las populacions encara independentas del Bruttium (Calàbria) e de Basilicate (Lucània) se ligan a Pirrus, seguidas dels Samnits, e lo jove rei emporta encara una « victòria a la Pirrus ». Dins las campanhas d'Itàlia, Pirrus balha son ajuda als Sicilians contra Cartage. Roma se liga a Cartage, per protegir la Sicília visada per Pirrus. L'avançada de Pirrus es folzejant. Pasmens, Pirrus deu abandonar Sicília per d'autres afars en Itàlia miègjornala. En 275 AbC, los Romans vençon fin finala Pirrus, que daissa Itàlia e torna a Epir, daissant una garnison a Tarent.
Los Sallentins e los Picenians son a lor torn someses. En 265 e 264 AbC, Roma pren e destruit la ciutat etrusca de Volsinii e las darrièras vilas etruscas independentas al sud de l'Arno son ligats a la Republica romana.
Economia, societat e organizacion d'Itàlia
A l'epòca, la Republica romana domina ara una granda partida d'Itàlia e permet a la peninsula de s'estabilizar e de prosperar pel primièr còp dins son istòria, l'economia romana e italiana es florissenta. A la quita Roma, las institucions se consolidan e se diversifican, la guèrra dels òrdres s'acaba, e l'Estat se dona un sol e unic mèstre del poder: lo Senat.
thumb|upright=0.8|La [[Granda Grècia ~ 280 AbC]]
Tarent casuda en 272 AbC, totas las tèrras de la peninsula italiana situadas al sud del fluvi Arno son jos dominacion mai o mens dirècta de Roma. D'entre totes lo pòbles e vilas, pas cap capitèt a s'opausar longtemps a l'avançada romana, pas cap de coalicion pro fòrta capitèt a se formar per resistir a las fòrças romanas, car totes aqueles pòbles e vilas èran desunits en temps de patz. Roma balha a l'Itàlia una estabilitat al començament del sègle III, a la mèma epòca ont las institucions de la Republica s'estabilizan tanben.
Totas las populacions e ciutats italianas èra divisadas abans que Roma s'impause, e que capite a manténer de diferéncias entre cadun, tractant amb cada vila e pòble, jos de condicions diferentas e per d'estatuts diferents. De tota l'Itàlia centrala e miègjornala, demòra pas mai que « los Romans, los Latins e los aliats italians », los sols a èsser d'òmes liures dins la comunautat romana. S'agís donc de Roma e dels pòbles o ciutats que foguèron totalament integrats, dels territòris miègintegrats, e dels aliats de Roma, al començament per d'aliança entre parelhs que venon lèu lèu de pactes dominats per Roma.
Existís dos tipes de ciutadanetat romana: los ciutadans de plan drech que gausisson donc de totes los dreches e de totes los devers, es a dire coma lo drech de votar e d'èsser elegit, de proprietat, de recebre una sòlda dins l'armada e tanben lo dever de servir jos las armas e de pagar d'impòstes ; e aqueles qu'an los mèmes dreches e devers levat aquel de votar e de poder èsser elegit magistrat. Una partida dels ancians Latins que formavan la Liga latina es incorporada a Roma amb la ciutadanetat. Roma, ensems amb los Latins, fondèt de fòrça colonias latinas dins de luòcs estrategics del territòri roman. Aquel sistèma de colonia latina, ont los colons son pas de ciutadans romans, mas an unes dreches dins la colonia gaireben independenta de Roma, durèt longtemps, essent al benefici de Roma e dels colons. Fin finala, los aliats son en bas de l'estructura administrativa romana. Son mai sovent ligats a Roma per una aliança inegala, e per totes, los aliats devon balhar a Roma un nombre de tropas e de provisions militaras, sens que Roma los deu pagar, ce qui sosta los ciutadans romans.
Atal, Roma podèt crear a l'entorn d'aquelas, una mosaïca d'estatuts, un equilibre e subretot una prosperitat qu'Itàlia aviá pas jamai coneguda, amagant en partida las inegalitats al dedins de l'organizacion romana.
Institucions politicas
Alara qu'al començament de la Republica èran los consuls que tenon lo poder, pauc a pauc lo Senat emergís e s'impausa dins las institucions romanas. L'assemblada ven permanenta e assegura son autoritat suls magistrats romans a la fin del sègle IV, passant d'un conselh dels ancians cap a un organ màger del poder que los magistrats son los subordonats. Lo Senat roman s'ocupa subretot de la politica estrangièra. Alara que son ròtle dins los conflictes armats se limita teoricament a aquel de conselhièr, lo Senat acaba per supervisar aqueles conflictes. Lo Senat gerís tanben l’administracion civila al dedins de la vila. Alara que lo Senat pòt influenciar la promulgacion de leis, oficialament escriu pas aquelas leis. Las assembladas legislativas, que son consideradas coma l'incarnacion del pòble de Roma, fan las leis domesticas que govèrnan lo pòble. Lo Senat promulga de decrets nomenats senatus consultum. Oficialament, s’agís de "conselhs" donats als magistrats, alara qu'en practica, aqueles decrets son sovent realizats,.
Pendent tota la Republica, los ciutadans son repartits en centurias per tòca militara, e en tribús per tòca civila. Cadun dels dos grops s'acampa per tòca legislativa, electorala e judiciària. Los comicis centuriats son organizadas d’un biais fòrça aristocratic. Segon aquela organizacion, las classas mai nautas contraròtlan las centurias que cal per obtenir la majoritat a cade vòte. Selas, los comicis centuriats pòdon elegir los consuls, prestors e censors, declarar una guèrra ofensiva, o encara validar lo cens. Los comicis tributs elegisson los questors, los edils curuls e los tribuns militars. Tenon tanben lo poder d’instruire de cases judiciaris. Lo concili plebeïan representa pas tot lo pòble, car los patricians ne son excluses. Lo concili plebeïan elegit los seus representants (tribuns de la plèba e edils plebeïans, considerats coma de magistrats). En efièch, lo concili plebeïan es l’assemblada de las tribús plebeïanas alara que los comiiss tributs son l’assemblada de las tribús « patricio-plebeïanas », , ,.
Las magistraturas son electivas e annadièras, levat la censura e la dictatura. Totes los magistrats an un naut reng de poder. Los dictators possedisson mai de poders que quin que siá autre magistrat, seguit dels consuls e dels prestors, magistrats ordinaris. Cada magistrat pòt sonque blocar per son veto una accion presa per un magistrat de reng egal o inferior al seu. En consequéncia, pas cap de magistrat pòt s’opausar per son veto a las decisions del Senat o de las assembladas. Coma los tribuns de la plèba e los edils plebeïans son pas vertadièrament de magistrats, son pas concernits per la reparticion dels « poders màgers ». En general, son alara de magistrats independents dels autres. Lors actes pòdon pas èsser blocats pel veto dels consuls. Se un magistrat, una assemblada o lo Senat se conforman pas als òrdres d’un tribun, aquel, utilizant de l’intercessio, poiriá blocar aquela accion particulara. Cada magistrat republican a de poders (potestas), que comprenon l’imperium, la coercitio e l’auspicia (poders religioses). Aqueles poders son equilibrats per de constrenchas constitucionalas, inclusissent la collegialitat (collega), lo drech dels ciutadans de n'apelar al pòble (provocatio) e una division constitucionala dels poders (provincia). Sol lo pòble de Roma (plebeïans e patricians) a lo drech de conferir aqueles poders a un magistrat, , , ,.
Conquista de l'Occident mediterranèu
thumb|upright=1|La [[Cartage|Republica de Cartage abans Primièra Guèrra Punica.]]
A partir de 264 AbC comença lo grand afrontament contra Cartage que marca un cambiament dins l'istòria de Roma. Cartage, anciana colonia feniciana desvolopèt d'en primièr d'establiments de comèrci, puèi de demorança e de colonias dins tota la Mediterranèa occidentala coma a l'oèst de Sicília. Roma se mesfisa de las ambicions cartaginesas en Sicília. Es la causa de la Primièra Guèrra Punica que dura près de vint e cinc ans. Los Cartagineses prenon d'en primièr la vila de Messina, presa de nòu per suspresa pels Romans, provòca lo començament de la guèrra. Seguisson vint ans de guèrras, las primièras victòrias son romanas, mas los Cartagineses capitan a arrestar l'avançada romana. Fin finala, Roma pren lo contraròtle de las mars e la victòria navala al larg de las illas Egadas obliga Cartage a signar una patz umilianta. Abandona Sicília, puèi Sardenha e Corsega mai tard, e paga un fòrt tribut.
upright=1|thumb|Campanhas de la [[Segonda Guèrra Punica.]]
Azy-le-Vif
Azy-le-Vif es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Roma antica
Conquista de l'Occident mediterranèu
Après la Primièra Guèrra Punica, Roma s'espandís en Illíria, après aver vençut los Ligurs, los Insubres e fa de la Gàllia Cisalpina una província romana. De son costat, Cartage comença la conquista de l'Ispània. Aquel espandiment inquieta Roma que mòstra son ostilitat en 219 AbC. Mas la Republica se trapa en fàcia d'Annibal, un adversari redotable, un òme politic e militar de tria. Annibal ganha dins lo nòrd d'Itàlia una seriá de victòrias e avança cap al sud passant los Apennins. Alà, aclapa per dos còps, a Trasimèn e a Canas, las armadas romanas. Las vilas ligadas a Roma dins lo sud d'Itàlia (mas sonque dins lo sud) se ligan a Annibal. S'installa a Capoa. Roma refusa de clinar, empòrta de victòrias, a Nola, Siracusa amb Claudi Marcèi, puèi en Ispània e fin finala Africa jol cap de Scipion l'African. Fin finala ganha sus Annibal en 202 AbC dins la plana de Zama, atal s'acaba la Segonda Guèrra Punica. Los vençuts, qu'i pèrdon lors possessions exterioras devon pagar un tribut enòrme a Roma que ven la primièra poténcia de Mediterranèa occidentala en 202 AbC. D'entre las rasons del succès roman, se pòt citar lo refús de la classa politica romana de s'admetre jamai vençuda, quitament se se divisa sus l'estrategia de prene, ofensiva o defensiva; la capacitat de recrutament roman, comblant de contunh las pèrdas, al prètz d'una pression aganidoira sus seus aliats; la mestresa maritima, e la fidelitat dels pòbles aliats a l'entorn de Roma d'un glacís protector e de gaireben totes los pòrts del sud d'Itàlia.
Azy-le-Vif
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Gric de Prat
En 1994, Eric e Natalia Roulet, d'origina respectivament bordalesa e biarnesa, crean un grope de musica reprenent lo shafre dau poèta medoquin Rogèr Romafòrt (Gric de Prat). Es un grope de musica de rua (ripataulèra) qu'a per objectiu d'animar manifestacions tradicionalas, coma Carnaval, hèstas dau patrimòni... Un trabalh de collectatge es tanben entamiat. D'auts musicaires rejuntan los Roulet, coma Olivier Lescorce o Nicolas Piquet, e un premèir CD es enregistrat en 1998 : Suus Camins de Garona. En efèit, Gric de Prat se produsís majament dens la valèia de Garona : Lengoiran, Prenhac on damòra la familha, Cernés... Mès la musica de rua ne sufís pas : fau tanben se virar cap a d'una musica mèi sabenta. Las recèrcas d'Eric Roulet, qu'es tanben flaütaire, li hèsen descubrir compositors barròcs occitans dau Bordalés, coma Jausèp Cassanea de Mondonville, o Pèir Gaviniés. Eric Roulet realiza tanben un trabalh de contaire. Tot aquò menarà a plusiors espectacles de creacion : Itinéraire d'un rêveur solitaire qu'es una evocacion de la via de Fèlix Arnaudin (2004), Contes d'un doman acabat (2005), Viatge en Aquitània (2007) damb la sortida d'un novèth CD. Gric de Prat es programat a las Scènas d'Estiu en Gironda mès tanben a l'Estivada de Rodés en 2006, on torna en 2008 damb la Petita Orquèstra Bigardòia, escòla de musica de junes creada per Eric Roulet, e una ripataulèra peiregòrda, amassant en tot un trentenat de musicaires. Es en 2010 qu'es creat l'espectacle Bordèu, que vòu rapelar la gasconitat de la bèra vila au Pòrt de la Luna. Un disc es enregistrat, acompanhat d'un libre Bordèu, contes et musiques du Bordeaux gascon.
Roma antica
Conquista de l'Occident mediterranèu
Cartage es fin finala destruida en 146 AbC, al final de la Tresena Guèrra Punica (149-146). Malgrat fòrça revòltas, Ispània demòra romana. L'oèst mediterranèu es donc jos la dominacion romana al sègle II, sola la futura Gàllia Transalpina es pas encara romana, mas ven una província de la Republica romana en 121 AbC, acabant la conquista de totas las tèrras costièras d'aquel costat Mediterranèu.
Dominacion sus l'Orient mediterranèu
Pendent la Segonda Guèrra Punica, Felip V de Macedònia s'aliga a Annibal Barca. La guèrra s'acaba de biais indecís en 205 AbC e per un partatge entre Roma e Macedònia d'un territòri menor lo long del litoral de l’Adriatica per « combatre la piratariá », l’Illíria. En 201 AbC, la segonda Guèrra macedoniana es provocada per Roma, amb l’ajuda de gaireben tot lo mond grèc. Es un conflicte indecís fins a la victòria romana a la batalha de Cinocefals en 197 AbC En 194 AbC, Roma declara la Grècia « liura » e se retira completament dels Balcans. La Liga etoliana es pauc satisfacha dels territòris que Roma lor daissèt e « invitan » Antioquos III de l’Empèri seleucid a los ajudar per liberar Grècia de l’« opression romana ». Roma respond en caçant los Seleucids de Grècia e lor infligent de desfachas en Asia Menora, obligant Antioquos a signar lo tractat d’Apamèa en AbC.
Azy-le-Vif
Istòria
En 1161, Bernard de Sant-Saulge, avesque de Nivèrns, cita la glèisa de " Azeiaco ", (Azy-lo-Viu), coma en dependent del Abbaye de Sant-Martin de Autun. En 1164, lo Pape Alexandre III, alavetz refugiat a França, confime per una bulle, la possession de la curació al benefici d'aquela abbaye.
Peir Cadeac
thumbPeir Cadeac (en Francés Pierre Cadéac) que ho un compositor de motets, musica sagrada e profana qu'espelí a Aush de cap a 1535-1565 e i ho actiu hens la soa catedrala.
Roma antica
Roma e l'Itàlia al sègle II
En 287 AbC, la guèrra dels òrdres s'acabèt per la leis ortensianas, resolvent un dels grands problèmas dels començament de la Republica. Mas pas cap de cambiament politic se faguèt entre 287 e 133 AbC. Las leis criticas d'aquel periòde son ratificada de contunh pel Senat. La fin del sègle II AbC vei un agravacion dels problèmas financièrs per fòrça plebeïans. En efièch, las longas campanhas militaras alunhan fòrça ciutadans de l'ostal per se batre, sens que pòscan s’ocupar de lors tèrras, daissadas a l’abandon. Los pichons bordièrs fan quincanèla e convergisson cap a Roma, grossissent los rengs de las assembladas popularas, ont lor estatut economic lor permet, per fòrça d'aqueles, de votar pel candidat que lor promet lo melhor avenidor. Una novèla cultura de dependéncia apareis que favorizarà los menaires mai popularas.
thumb|upright=1|Itàlia del sègle II, una mosaïca d'estatuts.
Azy-le-Vif
Istòria
En 1161, Bernard de Saint-Saulge, évêque de Nevers, cite l'église de " Azeiaco ", (Azy-le-Vif), comme dépendant de l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun. En 1164, le Pape Alexandre III, alors réfugié en France, confime par une bulle, la possession de la cure au bénéfice de cette abbaye.
Gric de Prat
2014 : un CD 6 titres, sortit per hestejar los 20 ans deu grope.
Roma antica
Roma e l'Itàlia al sègle II
Pendent la segonda Guèrra Punica, levat qualques defeccions dins lo Sud, los territòris latins e aliats de Roma demòran fidèls a la Republica, e contribuisson plan a l'esfòrç de guèrra, que siá en òmes o en material. Mas, la ciutadanetat romana es fòrça pauc estenduda e los rancòrs e rason de revòlta s'acumulan contra lo poder central de Roma, cèc. L'organizacion generala d'Itàlia cambièt gaire dempuèi près de dos sègles, alara que lo territòri roman s'espandís ara sus una granda partida del bacin mediterranèu. Aquel blocatge provòca una guèrra civila terribla al començament del sègle I AbC, coneguda jol nom de « guèrra sociala », entre los Romans e lors aliats.
La Republica se trapa sola al cap de tot una partida del bacin mediterranèu ont los territòris son rics. La presa de Grècia e d'una partida d'Asia aumenta l'intrada de riquesas dins tota la Republica. Lo nombre d'esclaus es multiplicat e lors bens aquerits per Roma. L'apòrt financièr consecutiu de totas aquelas guèrras e territòris absorbits es fòrt grand. L'esclavatge ven lo motor de la societat romana après la Segonda Guèrra Punica, quand los rics Romans començon a crear de grandas proprietats (Latifundis) dins las províncias conqueridas.
Roma al cap d'Itàlia e subretot de las ciutats de la Granda Grècia après la Segonda Guèrra Punica, renforça son ellenisme. Lo grèc ancian es vengut lenga segonda, fòrça utilizada dins lo comèrci, una lenga de cultura tanben. Los Romans mai rics envian lors enfants dins las escòlas grègas. La presa de la Grècia romana en 146 AbC enfortís encara lo fenomèn. L'art grèc coneis un reviscòl vertadièr al mitan del sègle II, e son influéncia sus l'art italic es considerable. La prigonda ellenizacion de l'art roman es desirada per lo país dominator.
Hallignicourt
Hallignicourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Roma antica
Crisis de la Republica (fin del sègle II e sègle I)
La fin de la Republica es marcada per fòrça guèrras civilas e exterioras qu'an d'incidéncias considerablas sus l'economia e la societat romana. Las institucions politicas republicanas son pauc a pauc voidadas de lor contenguts al benefici dels generals al cap d'armadas de veterans que lor son vodadas.
Gric de Prat
2016 : sortida deu libe de contes de creacion "Contes d'un doman acabat" libe bilingüe FR/OC qu'a obtengut lo pretz de l'Academia de las Letras e deus Arts de Bordèu (2017)
Roma antica
Guèrras civilas e fin de la Republica
La guèrra benefícia subretot als rics. Los rengs dels ciutadans pichons proprietaris merman, subretot pendent la Segonda Guèrra Punica. I a donc mens d'agricultors. Las campanhas se cobrisson de grandas pasturas. Lo blat importat de Sicília fa concurréncia a aquel dels pichons productors latins que, roïnats, vendon las tèrras bon mercat als grands proprietaris e van a Roma rejónher la plèba urbana. Las grandas familhas crèan atal de domenis immenses, los latifundis, ont son installats des païsans non proprietaris, los colons, e fòrça esclaus. Forman la nobilitas, la noblesa qu'acapara las magistraturas e emplís lo Senat. A costat d'aquela noblesa fonzièra, apareis una classa novèla d'òmes d'afars que venon rics dins lo comèrci, la banca e lo crèdit. Lor riquesa lor permet de tenir una plaça importanta dins l'òrdre dels cavalièrs. La noblesa e los cavalièrs s'acòrdan per espleitar l'empèri naissent qu'es divisat en províncias. Òmes d'afars e magistrats eissits de la noblesa venon rics en las pilhant sovent de biais sistematic.
Al contrari, en vila, lo caumatge creis, la man d’òbra salariada es concurrenciada per la massa dels esclaus balhats per las conquistas. Roma ven una vila bigarrada amassant, a costat dels ciutadans romans, d'Italics, de Grècs, d'Afranquits venent de pertot. Aquela fola dona una agitacion de contunh dins la ciutat. A partir de 133 AbC, las tensions se multiplican entre los rics e paures, mai qu'un luxe fins a l'otrança, apareis a Roma. Alara un ensag de reforma se dessenha amb los Grècs, eissits d'una granda familha nòbla. Pensan a far una reforma agrària per resòlvre lo problèma de la plèba, mas los dos fraires son chaplats un après l'autre, e las reformas abandonadas.
Hallignicourt
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Roma antica
Guèrras civilas e fin de la Republica
thumb|left|upright=0.5|[[Cai Mari (157 - 86 AbC).]]
De germans envasisson Gàllia e espotisson mai d'un còp las armadas romanas. Una reforma militara prigonda es començada, admetent, dins los rengs de l'armada, los proletaris, es a dire los ciutadans non proprietaris, qu'avián pas, fins ara, accès a las legions. Una armada de paures e de non ciutadans remplaça las armadas de ciutadans proprietaris terrencs, mas es una armada de mestièr, prèsta a se vodar al caòs e li obrir la via del poder, encara mai s'aquel es generós. La novèla armada permet a Roma e a Cai Mari de trionfar fàcia a doas menaças.
thumb|upright=0.5|[[Silla (138 - 78 AbC).]]
Après los Gracs, ven lo temps dels ambicioses que lutan pel poder. Mercé a la reforma militara e a sas victòrias en Africa e en Gàllia, Cai Mari domina la vida politica, associant los caps del partit popular a son poder. En 91 AbC, comença la guèrra sociala, qu'opausa lo Senat e los Italians, qu'ensajan d'obtenir la ciutadanetat romana. En efièch, aqueles, alara que fan partida dempuèi longtemps de la Republica e donat d'importants contingents militars a l'armada romana, an gaireben totes pas aquerits l'estatut de ciutadans e son totjorn considerats coma de subjèctes. Roma capita a apasimar la rebellion en balhant lo drech de ciutat als aliats que s'èran pas revoltats e enseguida a totes aqueles que depausaràn las armas. Enseguida Silla capita a véncer las darrièras ciutats irreductiblas. Après la guèrra sociala, los Italians obtenon donc lo drech a la ciutadanetat romana e Itàlia es unificada jos un sol estatut juridic. Mas los problèmas demòran. Las institucions republicanas arriban pas a foncionar normalament. Los cavalièrs e la nobilitas s'afrontan per l'espleitacion de las províncias. Seguisson las guèrras civilas entre Silla e Mari, que massacrant lors opausants dins las carrièras de Roma, e acabant per la dictatura de Silla, que fa d'importantas reformas politicas, enforçant lo poder dels aristocratas e mermant aquel dels tribuns de la plèba. Se retira enseguida de la vida politica.
Mas lèu de nòvas revòltas provòcan d'autras expedicions militaras afavorisent atal l'emergéncia de nòus generals venceires que se disputan lo poder. Pompèu e Marc Licini Cras fan fàcia a la rebellions e als enemics de Roma, amb succès. Pompèu s'aliga alara a Marc Licini Cras e a Juli Cesar en plan vam politic. Los tres òmes se partejan lo poder e forman lo primièr triumvirat. De 58 a 51 AbC, Juli Cesar fa la conquista de Gàllia, s'atiran atal prestigi e riquesa. Pòt alara se consacrar a son ambicion suprèma, la conquista del poder a Roma. Sap que pòt comptar sus la leialtat de las seunas legions e de sostens politics a Roma. Pendent que, Marc Licini Cras trapa la mòrt contra los Parts a Carres en 53 av. AbC Pompèu profèita de l'abséncia de Juli Cesar per èsser nomenat consul unic pel Senat en 52 AbC e acabar amb l'agitacion politica dins la vila. A la fin de 50, començament de 49 AbC la noblesa romana confia a Pompèu la mission d'aparar l'Itàlia. Cesar amb sas tropas fòrtas de 9 ans de combat en Gàllia fa la conquista d'Itàlia puèi venç las armadas de Pompèu en Ispània puèi a Farsal en 48 AbC. Los darrièrs partisans de Pompèu son vençuts en Africa en 46 AbC Juli Cesar demòra sol al cap de Roma après 4 ans de guèrra.
thumb|upright=0.5|[[Juli Cesar|Cesar (~ 100 – 44 AbC).]]
Organiza una monarquia que lo nom es pas dich. Es nomenat pel Senat dictator per 10 ans puèi a vida en 44 AbC. Es « elegit » consul cada an e es tanben censor e sa titulatura es imperator, cap suprèma de las armadas. Ten tanben l'inviolabilitat tribuniciana. Torna organizar lo Senat en l'obrissent a des familhas non romanas originàrias de las províncias. Practica una politica favorabla als paures: remesa dels deutes, lotiment dels veterans, grandas òbras per melhorar Roma. Morís assassinat a las idas de Mart 44 AbC per un complòt dirigit per Brutus e Cassi.
thumb|upright=1|left|A l'alba de la mòrt de [[Juli Cesar.]]
A la mòrt de Juli Cesar, son pichon nebòt e filh adoptiu, Cai Octavi, son luòctenent, Marc Antòni e lo proconsul de la Gàllia transalpina, Lepid s'entendon per se partejar lo poder. Forman lo segond triumvirat. Lor primièr objectiu es de venjar la mòrt de lor mentor. Cassi e Brutus son tuats en 42 AbC pendent la batalha de Filipes. Après la destitucion de Lepid coma triumvir per Octavi Divi Filius, los dos òmes son fàcia a fàcia. Lo conflicte es inevitable. Marc Antòni aliat a Cleopatra es vençut a Actium en 31 AbC Octavi contunha alara metodicament la conquista de l'Orient, find a agost de 30 AbC, quand Marc Antòni e Cleopatra se suicidan. Octavi demòra lo sol cap de Roma. E mai, l'opinion publica es cansada dels desòrdres e de las guèrras civilas, demanda un regime estable, que siá de biais autoritari.
De retorn dins la ciutat, Octavi inaugura una èra novèla que s'acaba sonqu'amb la casuda de Roma al sègle V.
L'Empèri roman
thumb|upright=0.5|[[August#Lo nom d'August e seis evolucions successivas|Cai Octavi, futur August, (63 AbC – 14 ApC).]]
Naut Empèri (sègle I al començament del III)
Lo Senat dona a Octavi lo títol d'August. Tot en daissant lo debanament de las ancianas magistraturas e del Senat, August concentra totes los poders. Los seus successors, los emperaires Juli Claudians, los Flavians e los Antonins menan l'Empèri Roman a son apogèu. A sègle II, la superfícia de l'Empèri roman es al maxim, e compte entre 50 e 80 milions d'abitants. Roma es amb un milion d'abitants la vila mai granda del mond mediterranèu.
D’August a la fin dels Severs
thumb|[[August de Prima Porta, al Braccio Nuovo, Vatican, Roma.]]
August (Octavi), lo primièr emperaire de Roma, se vei atribuir lo poder proconsulari per dètz ans. Divisa l'Empèri en províncias senatorialas (pacificadas) e imperialas (ont i a de tropas armadas). Pren lo contraròtle absolut de l’armada, que n'assegura lo finançament e es protegit en permanéncia per la garda pretoriana, estacionada dins l’Urbs (fins alara pas cap de tropa aviá demorat a Roma). Lo Senat garda o recep d’importantas prerogativas dins los domenis de l’administracion civila (Roma, Itàlia, províncias), de las finanças, de la justícia e de la moneda. August vòl que siá, en fàcia de l’armada (reformada, que ven definitivament una armada de mestièr.), lo sol element civil que compta dins l’Estat. Jol principat d'August, Roma es divisada en quatorze « regions ». Fa executar d'òbras per estabilizar las ribas del Tibre. Per lutar contra los incendis, pro frequents dins la capitala, un còs de vigils es instaurat, e de nòus aqüaductes son bastits e tanben fòrça autres monuments.
A sa mòrt, es lo seu darrièr filh adoptiu, Tibèri filh d'un primièr mariadatge de Livia, que ven emperaire. L'Empèri prospèra e acumula de fons que contribuisson alara a melhorar las finanças, mas son règne es tanben marcat per los murtres de personalitats politicas, e morís odiat. Caligula, son pichon nebòt e felen per adopcion, tresen filh de Germanicus, pren enseguida lo poder. Pendent sièis meses, los Romans pòdon se felicitar d'un emperaire just, util e liberal, que lor fan oblidar la sinistra fin del règne de Tibèri; mas una grava malautiá fa cambiar dramaticament Caligula, que ven un tiran. Una de las nombrosas conspiracions acaba amb el e es Claudi, son oncle, que li succedís. Malgrat son manca d'experiéncia politica, Claudi se mòstra un administrator capable e un grand bastidor public. Son règne vei l'Empèri grandir: cinc províncias s'apondan a l'Empèri coma Britània, en 43, Lícia, Mauritània, Norica e Tràcia. Espandís la ciutadanetat romana a fòrça de províncias, que Gàllia ont nasquèt. Mas es un emperaire flac, e morís empoisonat a l'instigacion d'Agrippina en 54, après aver, suls conselhs d'aquela, adoptat son filh Neron. Las primièras annadas de son règne son conegudas coma d'exemples de bona administracion, puèi fòrça escandals arriban, e tanben lo grand incendi de Roma. Mal conselhat, pren de decisions marridas e ordena un darrièr suicidi, aquel d'un excellent general, Corbulo, çò que provòca la rebellion de fòrça generals. L'emperaire es sacat pel Senat e se suicidi. es la fin dels Juli Claudians.
A la mòrt de Neron, l'Empèri coneis una primièra crisi. De generals: Galba, Ohon e Vitelli son cadun nomenats emperaires per lors tropas puèi assassinats en 69.
Fin finala es lo cap de l'armada d'Orient, Vespasian, un Italian, que ven emperaire donant naissença a la dinastia dels Flavians. Restablís l'òrdre e la patz a Roma e dins las províncias revoltadas. Per assegurar son poder, l'emperaire s'inspira del modèl d'August tornan prene los grands tèmas de son règne e en monopolizant las magistraturas superioras. A l'escala de l'Empèri, mena una politica entre continuitat e novelum. Coma los precedents, multiplica las construccions publicas, coma lo Colisèu. D'autre costat, utiliza de novelums vertadièrs dins lo domeni financièr. Las frontièras de l'Empèri s'estabilizan e se fortifican amb la construccion d'un sistèma defensiu vigilant los pòbles barbars al delà de ren e danubi (Germans, Daces, Esarmats, Chattes). Son filh Titus, que joguèt un grand ròtle jol seu règne, li succedís, mas es emperaire sonque dos ans. Lo segond filh de Vespasian ven alara emperaire. La conquista de Britània per Agricola contunha amb astre e Domician lança una ofensiva suspresa contra lo pòble german del Ren mai poderós a l'epòca, los Chattes, que venç. La preséncia romana en Britània e en Germania es seriosament enforçada. Mas fòrça lèu la situacion se deteriora sul Danubi. Los Daces acaban de s'unir e Domician interven en persona amb la garda pretoriana per los caçar. Fin finala, après de revèrs de generals romans, Domician preferís tractar e fa la patz amb lo rei dace, Decebal, que ven un rei client e percep de subsidis. Al començament del règne, Domician se mòstra liberal e just. Es lausat per son sens de la justícia, de la religion. Mas son natural inquiet, sa tendéncia a veire de complòts pertot, sa violéncia e son autoritarisme escursisson la fin de son règne. Es assassinat en 96 per una conspiracion de palais.
]]
Lo Senat a ja previst un remplaçant amb Nerva que dona naissença a la dinastia dels Antonins. Adopta son successor Trajan, un Roman d'Ispània. Cinc emperaires remarcables sus sièis causisson, de lor vivent lor successor, car an pas de filh, pasmens la causida se fa totjorn sus de parents pròches. Los règnes de Trajan e de son successor Adrian correspondon a l'apogèu de l'Empèri Roman.
Trajan, tot en volent favorizar l'agricultura e desvelopar l'administracion, fa la conquista de la Dacia, de l'Empèri part e annèxa l'Arabia. L'emperaire desvelopa tanben la romanizacion de l'Empèri. La conquista de la Partia li subreviu pas pas. L'emperaire Adrian mena una politica mai defensiva. Jol seu règne, dins de regions frontièras, en Africa e en Britània, de fortificacions importantas se desvelopan, sovent nomenada limes. Adrian vòl melhorar lo foncionament de l'Empèri. Dins lo contunh d'un esfòrç començat per d'autres emperaires, vòl favorizar l'integracion dels provincials, entre autre per la creacion de colonias onorària: alara que lo tèrme colonia designava mai sovent l'installacion de colons romans, es alara un títol onorific concedit a una ciutat e qui dona la ciutadanetat romana a totes los seus abitants.
Lo règne d'Antonin lo Pietós es pas marcat per de conquèstas, mas puslèu per una volontat de consolidacion de l'estat actual. Tradicionalament pendent son règne que se considèra que l'Empèri Roman es a l'apogèu, a causa de l'abséncia de guèrra e de revòlta majora en província. Pasmens aquela politica defensiva e atentista anóncia las dificultats financièras e militaras de l'Empèri Roman. Marc Aurèli e Luci Ver venon après Antonin. Lo segond moriguèt après uèit ans de règne, sens acte fòrt. Lo primièr es conegut per èsser un emperaire filosòf estoïc. A l'interior, compliguèt una òbra legislativa importanta. Passèt 15 ans sul front del Danubi a lutar contra los Barbars. L'Empèri intra alara dins un periòde plan mens propici: los vesins frontalièrs semblan mai poderoses, l'Empèri deu enfrentar de dificultats agràrias, de faminas, l'epidemia de la pèsta antonina,. Marc Aurèli causís lo seu filh, Commòde coma successor. L'assassinat d'aquel, que se comportèt coma un tiran pendent una granda partida de son règne, acaba la dinastiá dels Antonins.
Son assassinat en decembre de 192 provòca una crisi politica coma a la fin de la dinastia dels Juli Claudians. La garda pretoriana assassina lo novèl emperaire Pertinax e pòrta al poder Didi Julian.
thumb|upright=0.5|Bust de [[Septimi Sever, Lovre.]]
Es fin finala lo general de l'armada del Danubi, l’African Septimi Sever que pren lo poder. Al benefici l'armada aumenta los efectius e enfòrça lo poder imperial. Los pretorians que fan e desfan tant d'emperaires son recrutats d'entre las legions del Danubi fidèls a Septimi Sever. Salva un temps l'Empèri de l'anarquia e comença de reformas importantas politicas, militaras, economicas e socialas. La mescla culturala dins l'Empèri creis, las religions vengudas d'Orient venon mai popularas dins l'Empèri, subretot lo culte de Mitra pels militars. Aquel aspècte, a vegada, foguèt exagerat pels istorians que descriu los Severs coma una dinastia orientala.
Nomena los seus dos filhs August, mas a sa mòrt, Caracalla lèu tua lo seu jove fraire Geta. Es conegut per aver publicat en 212, lo celèbre edicte que pòrta son nom balhant a totes los òmes libres de l'Empèri la ciutadanetat romana. Es assassinat sul front part sus òrdre del prefècte del pretòri Macrin que capita a prene sa plaça sonque pòt de temps. Nomena lo seu filh Diadumenian Cesar puèi August en 218, mas ambedós son assassinats. Lo cosin de Caracalla, Elagabal ven enseguida emperaire, mas tot ocupat al culte del dieu del mème nom daissa lo govèrn a sa grand, Julia Maesa. Es tuat pels pretorians e son cosin Sever Alexandre li succedís per un règne de tretze ans. Après son assassinat, l'Empèri cai dins un periòde fòrça mai perturbat, tradicionalament qualificada d'« anarquia militara », tèrme pasmens mal ajustada, perque se lo poder imperial es a vegada divisat, jamai es absent.
Poder e culte imperials
Fin a la fin de l’Empèri Bizantin, la succession d'un membre de la familha de l'emperaire defunt es pas automatic. Lo poder aparten ni a un individú, ni a una dinastia. Atal, i a de riscas importantas de guèrras civilas a cada fin de règne. Lo periòde dels Antonins, ont l'emperaire causís son successor fòra de la familha, e ont i a pas de trebolums a la presa de poder del novèl emperaire, es una excepcion. Lo Senat e lo pòble son crenhon fòrça d’una guèrra civila a cada succession. Accèptan donc lèu l'idèa qu’un descendent del prince regnant prenga la seguida de son paire. Un dels devers de tot emperaire es de preparar la transmission pacifica de son tròn. La causida mai logica es, quitament als vejaires dels Romans, de designar lo seu filh o de n'adoptar un. En cas de crisi, un general porta en trionf pels seus soldats pòt per las armas accedir al poder suprèma. La garda pretoriana encargat de far atencion a la seguretat dels emperaires joga un ròtle grandissent dins los complòts e los assassinats que marcan lo periòde imperial.
La foncion de grand pontife balha als emperaires un caractèr sacrat. En mai dins las cresenças popularas, Scipion l'African, Cai Mari e Silla an un caractèr divin. Cesar desvelopa a l'entorn del una legenda de divinitat pretendon venir de Vènus e d'Enèu. L'emperaire August inicia lo culte imperial. Fa divinizar Cesar e atal, coma son eretièr, s'auça atal al dessús de l'umanitat. Se dich filh d'Apollon. Assòcia tanben tota la comunautat al culte de l'engenh familial venent tanben lo paire de totes, d'ont son títol de paire de la patria. August rebuta d'èsser divinizat de son vivent. Daissa pasmens que se bastiguèsse de temples que li son consacrats subretot dins l'Orient abituat a considerar los seus sobeirans coma de dieus vivents, a condicion que son nom siá associat a aquel de la Roma divinizada. Lo movement contunha après sa mòrt. Totes los emperaires se plaçan jos l'auspici d'un dieu. Pauc a pauc, son assimilats a de dieus vivents dins tot l'Empèri. Après la mòrt recevon l'apoteòsi. Los Antonins prenon Jupitèr capitolin coma dieu suprèma. Pendent lo règne d'Adrian, la divinizacion de l'emperaire vivent progrèssa encara en Orient. L'ideologia imperiala pren d'aspèctes mai filosofics. L'emperaire deu sa reussita a son meriti (Virtus) e a la proteccion divina.
Lo culte imperial es tanben un biais d'abituar los abitants de l'Empèri, tan desparièrs per la cultura e las cresenças a respectar lo poder de Roma mejans un emperaire divinizat. Dins tot l'Empèri, se restaure o se bastís de temples consacrats al culte imperial. De ceremònias son organizadas en onor de l'emperaire. Es lo moment per comunautat de s'encontrar dins de processions abans de sacrificis, de taulejadas e tota mena d'espectacles.
Administracion imperiala
thumb|L'Empèri roman jos [[Adrian, amb de frontièras estabilizadas, vèrs l'an 120.]]
Dins las províncias senatorialas, lo governador, un proconsul o un propretor, es nomenat pel Senat. Aquelas províncias son en patz e i demòra pas cap de legion en permanéncia. Dins las províncias imperialas lo governador, un legat propretor o procurator, es nomenat per l'emperaire. L'Egipte es dirigida per un prefècte pres dins l'òrdre equèstre nomenat per l'emperaire. Pasmens l'emperaire dispausa de poders de contraròtle dins totas las províncias. Pòt nomenar de legats extraordinaris dins las províncias senatorialas. Pertot dins l'Empèri, los domenis imperials, los impòstes indirèctes e las minas son administrats per un procurator nomenat per l'emperaire. L'Itàlia gausís d'un estatut privilegiat. Escapa a l'impòst fonzièr e es administrada dirèctament pel Senat.
Los governadors son nomenats per un temps de 4 a 6 ans. Gardan de ligams estreches amb lo poder central mercé a una correspondéncia abondanta. Devon vigilar los impòstes, l'òrdre public, lo cens, lo respècte de las proprietats. Dispausan d'una administracion fòrça redusida. De fach, intervenon dins la vida de las províncias subretot per jutjar un ciutadan roman, estofar los trebolums importants a l'òrdre public, resòlvre las dificultats financièras de las ciutats. Gaireben totas las questions administrativas son regladas a l'escalon local dins l'encastre de la ciutat. Aquela constituís pels Romans, l'encastre de vida ideal. D'ont existissián pas, subretot en Occident, los Romans ne creèron.
Dins la capitala, i a a l'entorn del sobeiran d'organismes e dels òmes qu'ajudan a governar. Lo conselh del prince que s'acompanha per prene las decisions màger es compausa d'òmes causits per lors competéncias militaras, juridicas o diplomaticas. Lo conselh torna pauc a pauc permanent e pren una plaça màger dins lo govèrn de l'Empèri. Lo prefècte del pretòri es lo personatge mai important de l'entorn imperial. Dirigís la garda pretoriana e es lo comandant en segond dins las expedicions militaras. Quitament acaba per menaçar lo poder imperial.
Organizacion militara
thumb|left|Espandiment de las 27 [[legion romana|legions en 80.]]
thumb|[[legion romana|Soldats romans vèrs 70 (reconstitucion ludica).]]
Societat de l'Empèri Naut
Los 80 milions d’abitants de l'Empèri apartenon per naissença o per fortuna a de grops socials diferents. Se nais esclau, òme libre o ciutadan roman. Los esclaus an pas cap de drech. Menan una vida fòrça dificila dins los latifondis o dins las minas. En vila lor astre es melhor: son servicials, artesans e quitament professors o artistas pels mai letrats. D'unes tenon botica e tornan una soma al mèstre per poder trabalhar. Tanben pòdon pagar lor afranquiment. Los subjèctes de l'Empèri son d'òmes libres que son pas ciutadans romans. Pòdon far testimòni en justícia. Devon pasmens pagar un impòst suplementari: lo tributum. Un ciutadan roman n'es per naissença, per decret o après 25 ans de servici militar. Gaireben totes los ciutadans exerçan de pichons mestièrs. A Roma, existisson 200000 ciutadans paures per quals las distribucions gratuitas de l'anóncia son vitalas.
Los mai rics fan partit dins l'òrdre equèstre o l'òrdre senatorial sus decision de l'emperaire. Dins aquela societat d'òrdres: òrdre senatorial, òrdre equèstre o òrdre decurional, la nobilitas se distinguís una reconeissença de l'origina e non pas per un estatut. Pasmens, la nobilitas pèrd de marcaires socials. Al sègle II la procession dels retrach desapareis. Venguèt alara reservada a las funeralhas imperialas.
La vila, luòc de la civilizacion romana
left|thumb|Mapa del centre de Roma.
Gaireben totas las ciutats de l'Empèri, se viu a l'ora romana. Segon las estimacions, Roma, la capitala compta mai d'un milion d'abitants jos l'Empèri Naut (entre 600,000 e 1.2 milion ). Los Romans la nomena simplament l'urbs, la vila. Es amb Alexandria, la vila mai granda del mond roman. Dempuèi lo sègle I, la vila melhorèt fòrça pels emperaires. Aqueles fòrça monuments simbolizan la grandor de Roma e l'art de viure dels Romans. Los forums, luòcs de vida politica jos la Republica, son veguts d'ensems monumentals comprenent de basilicas, fòrça temples, d'arcs de trionf e de bibliotècas. Lo puèg del Palatin es ocupat pels palais imperials, l'ostal dels Augustes. Mas Roma es d'en primièr dins l'imaginacion populara, la vila dels jòcs. Fòrça monuments excepcionals lor son consacrats: lo circus Maximus entre lo mont Palatin e l'Aventin, Lo Colisèu, l'anfiteatre mai grand del mond roman, consacrat als jòcs del circ, subretot als combats de gladiators. Los tèrmes apareisson a la fin de la Republica. Los emperaires ne bastisson fòrça pels léser de la plèba romana. Per menar l'aiga que se cal pels tèrmes e una populacion nombrosa, fòrça aqüeductes son bastits. Al sègle I, pòdon menar cap a la vila gaireben un milion de mètres cubes d'aiga en un jorn. La vila grandiguèt pendent los sègles de biais desordonat. Las carrièras son estrechas e sinuosas. En 64, après l'incendi de Roma, Neron torna bastir la vila amb d'axes largs e aerats. Los mai rics vivon dins de vastas vilás, alara que los mai paures vivon dins d'immòbles collectius, los insulae.
thumb|Plan e maquèta d'una [[vilà suburbana d'estil pompeian.]]
Dins las vilas de l'oèst de l'Empèri, lo latin s'espandís alara que l'èst demòra fidèl a la lenga grèga.
Prosperitat economica
Mai sovent, las riquesas produchas venon dels camps e de l'agricultura. Jos l'Empèri Naut, la tendéncia a la concentracion fonzièra se confirma. La nobilitas o los temples d'Orient possedisson de domenis vastes. Mas lo proprietari mai grand de l'Empèri, es lo quite l'emperaire que fa grandir los seus bens confiscant aqueles dels opausants. Lo centre del grand domeni o latifundi es la vilà, la demòra del mèstres amb las dependéncias. Se l'ideal avoat es aquel de l'autarcia, perque es lo patrimòni fonzièr e l'autosufiséncia que fonda la dignitat sociala, existisson d'importantas regions de culturas comercialas. La cultura màger es aquela de las cerealas que permet de noirir totes los abitants del domeni. Los agronòmas romans conselhan de servar una partida de la superfícia a de culturas comercialas coma la vinha e l'olivièr. La pichona proprietat pasmens desapareguèt. Demòra l'ideal de la societat romana, mas son importància mermèt. Se jos l'Empèri, l'agricultura evoluèt pauc, tecnicament difusèt d'unas practicas. L'existéncia de ganhs de productivitat es pas rebutat per d'unes autors.
Las principalas activitats artesanalas son efectuadas dins los camps, mas tanben dins las vilas: produccion textila, fabricacion e manteniment d'aisinas, produccion de terralha. D'importantas regions minièras se trapavan en Espanha e dins las regions del Danubi. Mas aicí tanben, los progrèsses tecnics son minimes. Lo trabalh manual e l'activitat de merças son, per las classas instruchas, una font de mesprés, una causa per las classas inferioras e los esclaus. L'existéncia d'esclaus tanben èra benlèu un obstacle al desvelopament del progrès tecnologic. Pasmens, las recercas arqueologicas recentas relativizan tanben fòrça los ancians jutjaments portats: los arqueològs e istorians s'acòrdan ara par exemple sus la difusion importanta e precòça de la molina dins l'Empèri roman.