cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
César Cielo Filho
César Augusto Cielo Filho (n. 1987) es un nadaire brasilièr qu'a recebut la medalha d'aur dels 50 mètres liures als Jòcs Olimpics de Pequin en 2008.
Launac
Launac (Launac en francés) qu'es ua comuna deu Gimontés ??, en Gasconha, administrada peu departament de la Hauta Garona de la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Launac èra de l'eleccion de Lomanha, donc de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescaucia de l'Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Estève (Estèfe). Tanlèu 1790, Launac èra deu canton de Granada. Annexèn la comuna de Galembrun a Launac en 1791. Galembrun o Galambrun es a l'oèst-nòrd-oèst de Launac e consèrva sa glèisa e son cementèri.
Las informacions sus Galembrun son ambigúas suu Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne : disen qu'èra de la parròquia de Launac e tanben qu'èra annèxa de Launac [la mapa de Cassini ha causir la segonda solucion]. La glèisa, annèxa de Launac donc, avèva Sent Bertomiu per patron. Pendent l'Ancian Regime, èra, logicament, de l'archidiocèsi de Tolosa e tanben de la senescaucia de Tolosa. Comuna deu canton de Granada en 1790, estó incorporada a Launac en 1791
Launac qu'ei lo lòc on s'escadó la famosa batalha de Launac on Gaston Febus obtiengó ua victòria decisiva suber lo camp deus Armanhac en mei d'ua victòria financiera mercés au gran nombre de presoèrs prestigiós qui avón de pagar redémers deus grans.
Laç
Laç es una vila de la prefectura de Lezhë, en Albania. Sa populacion èra de 25,516 abitants en 2007.
Chasseneuil-du-Poitou
es una comuna francesa dau departament de Viena e de la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Noyen-sur-Seine
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Pinguinus impennis
Eth Grand Pingoïn o Grand Pingüin (Pinguinus impennis més tamben Alca impennis) siguec un audeth que podie pas volar. Apartenhie ara familha des Alcids. Demoraue prèp der Ocean Atlantic e s’escandiguec ena mieja partida deth sègle XIX. Ère era soleta espécia moderna deth genre Pinguinus, qu’includive tanben d’autes espécies de pingoïns de gran tamanh. Se podie trapar aguest pingoïn enes aigües der Atlantic Nòrd, en un airal qu’includia es aigües de Canadà. Groenlàndia, es Illas Feròe, Norvègia, Irlanda e eth Reiaume Unit. Demoraua tamben més ath sud, ena Nòva Anglatèrra e en eth nòrd d’Espanha. Pendent era sason de reproduccion s’amassaua en colonies sus d’ilhots arrocalhats proches dera costa.
Eth Grand Pingoïn héia de 75 a 85 cm de nautada e pesaua d'aperaquí 5 Kg e açò'l convertie en eth membre mès important dera familha des Alcids. Era sua esquia ère nere e sòn vrente blanc. Eth sòn bec ère nere, massiu e ponchut e avie barracanades. Ua flapa blanca apareishie desús de cadun des uelhs der animal pendent era sason de repoduccion. De seguit perdie es flapes e presentave en sòn loc ua raia blanca enter es uelhs. Es sues ales héien 15 cm de longor e açò deishave pas que volés.
Totun, ère plan bon nadaire e minjave basicaments peishi e crustaci. Ère plan agil en l’aiga més plan malaisit sus era tèrra. Es sòns principals predadors includien es orques, es pigards de coa blanca, es ossi polari e es umans. Es Grands Pingoïns nidaven en colonies plan denses. Era hemelha ouave sus es arrocs un ueu blanc dab rebats bruns e es dus pairs clocaven er un e er aute pendent sieis setmanes e enquiath moment dera espelida. Es joens deishaven eth pichon dempús tres o quate setmanes e es pairs cotunhauen de hér atencion sus es pichons enqüera pendent quauque temps.
Totun, era populacion des grands pingoïns ère cada cop més e més petita. Quan es scientifics saberen qu’eren menaçats, divèrses leis sajaren de sauvar aguest audèth més sigueren pas pro. Era sua raretat sonéc era atencion des grands musèus e de colleccionistes privats que cercaven pertot es ueus e era pèth d’aguest pingoïn. Atau siguec aucit eth darrièr grand pingoïn en Eldey, Islandia, en 1844. Eth Grand Pingoïn ei aperat en plan de libes e en eth jornal scientific American Ornithologists Union siguec aperat The Auk en sòn onor.
Descripcion
Auia de 75 a 85 cm de naut e 5 Kg (1). Eth Grand Pingoïn, erá eth més important representant dera sua familha e tamben de sòn orde, es charadriiformes. Es pingoïns que demorauen en eth nòrd de sòn airal eren més grani que no pas es que demorauen en eth sud. Mascles e hemelhes auien plomes parières més un comportament disparièr. Eth tamanh deth bec e era longor deth femur tamben eren disparièrs.
Era esquia erá de color nere lusent e contrastaua dab eth blanc de sòn vrente. Eth còl e es pautes eren plan cuertes, eth sòn cap qu’erá petit e es ales tamben (6). Lo pingoïn semblaua un shinhau gautut pr’amor qu’auia ua bossa de graissa qu’eth caperaua tà l’isolar deth hreth (7). Pendent eth periode de reproduccion, eth Grand Pingoïn auia ua flapa blanca jos er uelh. Aguesta erá de color avelana e bruna (8) (9).
Dempús dera sason de reproduccion, er audèth mudaua e perdia es sues flapes blanques, remudaua aguestes per ua longa raia blanca e ua linha de plomes grisi der uelh ara aurelha (3). Pendent er ostiu, eth menton e era garganta eren bruns plan hoscs més laguens dera boca qu’erá jaune (4). Pendent er ivern aguest Alcid remudaua e era sua garganta se tornaua blanca (3). Eth bec erá long, d’11 cm (10) e apuntaua tà jos ena sua ponta, e auia luges blanques sus era ramfoteca: enquia set sus era daissa de sus e dotze sus era daissa de jos pendent er ostiu. En ivern n’auien mens (11) (12). Es ales hèien 15 cm de long e es sues ales més longues héien 10 cm (7). Es sues pautes e es sues arpes eren neres e era pèth enter es pautes erá bruna (12). Es pautes plaçades ena extremitat deth cos de l’audèth e açò héia qu’agues plan bona aptitud tà nadar.
Es petits audèths (12) quan gessien des ueus eren grisi e borrilhuts. Es joens auien mens lugats preminents que no pas es adults sus eth bec, auien un còl flapat de blanc e nere (14) e auien pas cap flapa blanca dejós des uelhs més ua linha grisa enter es uelhs (círcols d’un anèl blanc ) qu’arribaua enquias aurelhes (14).
Abitat
Eth Grand Pingoïn demoraua enes aigües costeres der Atlantic nòrd en Canada, eth nòrd-èst des Estats Units, Noruega, Gronlandia, Islandia, Irlanda e era Grand Bretanha, Occitania e tamben eth nòrd d’Espanha (16). Sonque deishaua aguestes aigües tà reproduir-se (11) (17). Es rookeries des Grand Pingoïns se plaçauen ena mar de Baffin e enquiath eth golf de sant-Laurent e en Europa, en Islandia, Noruega e es Ilhes britaniques (18). Es colonies auien de besonh ilhes rocalhoses dab rives inclinades que deishauen aguesti animals d’arribar ben ara mar (13). Aguest factor demesia eth nombre de colonies sonque a un vintenat. Ath cant, ens nins auien d’éster proches de sorgues de manjar e tamben pro luenh deth continent tà demesir era presencia de predadors com er os polar o er òme (19). Sonque set colonies an sigut classades : en Papa Westray, enes Orcades, en Sant-Kilda (Escocia), enes Ilhes Féroé, enter es ilhes de Grimsey e Eldey (Islandia), sus era ilha Funk, proche de Tèrra Naua e Labrador e tamben sus es arroques deth golf de Sant-Laurent.
Quauques estudis diden qu’aguesta espécia tamben se reprodusia en eth Cap Cod, en Massachussets (13). Ena fin deth sègle XVIII e principis deth sègle XIX, er abitat deth Grand Pingoïn demeniguec enquia Funk, Grimsey, Eldey, Sant-Kilda e Sant-Laurent (18). Funk, qu’erá era coloniá més importanta.
Un cop es joens deishauen es nins e endevenien autonòms, es Grand Pingoïns se n’anauen entarath sud, ara fin dera tardor e er inici der ivern (21). Soent se vedien en eth Grand Banc (19). S’an trapat ossi d’aguest animal enquia Florida, on i demoréc pendent eth sègle X auans de Crist, entarath sègle X dempús Crist, en es sègles XVau e XVIIau. Tamben demorauen enes costes franceses, occitanes, espanholes e tamben italianes ena Mediterrània pendent era darrièra glaciacion (18). Eth Grand Pingoïn anaua pas més luenh dera baia de Massachussets en eth sud pendent er ivern. Atau, es ossi trapats en Florida bènleu son ossi objectes d’un negoci indian.
Ecologia
Es Grand Pingoïns desmarchauen pauc a pauc e s’ajudauen dab es ales tà avançar peths terrenhs rocalhosi. Quand corrien eren plan malagits e héien petits passi en linha drecha (17). Auien pas guaires predadors naturals, principauments grans mamifèrs marins coma es orques o es pigargs de coa blanca (17). Es ossi polars atacauen de còps es colonies pendent eth moment dera ponduda (24). Era espécia auia pas ua por innata der òme e coma que sabia pas volar e erá malagit en tèrra, erá plan vulnerable.
Sigueren maselats per sòn carn e sòns plomes e dempús tà fornir d’specimens es musèus e es collecions privades (25). Es Grand Pingoïns eren reactius ath brulh més eren pas enjaurats se vedien quauque causa (26). Utilizauen es sòns becs ponchuts tà se devesar quan eren menaçats (17). Se cre qu’aguesti audèths podien viuer enquia 20 a 25 annades. Pendent er ivern, eth Grand Pingoïn desmarchaua més ath sud tot cercant parelha o en petits gropi més jamés tà ua coloniá on podia pas nidar.
Eth Grand Pingoïn erá bon nadador e utilizaua es sues ales tà se propulsar jos era aiga (14). Quan nadaua aishecaua un shinhau eth cap e eth còl enquiath jos (17). Aguesta espécia erá plan abil jos era aigua e podia hér diuerses maniobres en tot nadar (28). Erá cabedís de se cabussar enquias 76 m (29) més normauments sonque enquias 50 m de prigondor (30). Podia tamben éster cabedís de recotar eth alenament pendent 15 minuts, açò vò díder més temps que no pas ua foca (28). Eth Grand Pingoïn erá, donques, cabedís de nadar plan lèu. Demenir era aviadessa e dempús gésser dera aigua tà arribar ara riba.
Dieta
Aguest audèth minjaua enes aigües més prigondes més que no pas en aqueres vesitades per d’autes Alcidae (30). Totun, dempús dera periode de reproduccion om podiá trapa’l a més de 500 Km de tèrra. Se pensa que caçaua en grop tà éster més eficaç (30). Es sues victimes eren peishi de 12 a 20 cm de longor, que pesauen de 40 a 50 g e podien arribar a capturar peishi dab era meitat dera sua propia talha.
Era sua capacitat de nadar en grans prigondeses redusia era competicion dab es autes espécias d’Alcidae. Dempús des estudis basats sus es ossi deth grand Pingoïn ena ilha de Funk e tamben pes apreciacions morfologiques e ecologiques auia peishi favorits (31) coma es capelans, es merluçes e quauques crustacis. Ammodytidae tamben eren minjats. Es joens minjauen plancton e benlèu crustacis e peishi regurgitats pes adults (20) (27).
Reproduccion
Es Grand Pingoïns començauen a formar parelhes ena prumèra meitat deth mes de mai (32). Se cre qu’es parelhes se formauen tà tota era vita més d’autes teories mos diden que tamben podien auer hilhs dehóra d’aguestes parelhes coma he eth Petit Pingoïn (17) (27). Un còp era parelha heta, heien un nin sus arroques, laguens colonies plan importantas (7) (17). Auans dera reproduccion, es parelhes practicauen ua parada nupcial e mouien eth cap e mostrauen era sua flapa blanca e era sua boca jauna (17). Es colonies eran plan denses: s’estima l’amassada en un nin /m2 de terrenh (17). Es relacions socials se heien laguens es colonies (17). Quand d’autes Alcidae se mesclauen dab aguestes colonies, es Grand Pingoïns heien us de sòn tamanh.
Eth Grand Pingoïn auia sonque un ueu enter era fin de mai e començaments de junh més podiá auer un ueu extra s’eth prumèr erá perdut (28) (32). Era espécia auia un solet ueu dab 400 gr en d’aperaquí 100 m dera ribera (14) (35). Aguest auia ua forma de perada e auia 12,4 cm de longor e 7,6 cm de nautada (36) (24). Er ueu erá blanc jaune tà ocre clar dab disparièrs motius de ponchs e linhes neres, marrons o grisi (14) (37).
Se cre qu’aguestes diferéncies deishauen es pairs arreconeisher es sòns ueus ena coloniá (32). Eth mascle e era hemelha clocaquen eth sòn ueu pendent de 39 a 44 jorns d’incubacion enquia sòn aresclament en eth mes de junh. Totun, tamben se traparen veus enes colonies enquiath mes d’agost (24) (32).
Es pairs, donques, ensenhauen es hilhs coma hér es causes. Pendent eth neishement, eth petit audèth auia tot eth cos caperat d’un pelufòl gris (27). En sonque dus o tres setmanes podia adestrar era maturitat bastadora tà deishar eth nin e anar enquia era aigua, generauments en eth mes de junhsega (24) (32). Es pairs auien cura des petits un cop deishat eth nin e s’auia vist pichons nadant sus era esquia d’adults. Es Grand Pingoïns auien era marjoritat sexual enter es 4 e es 7 ans.
Etimologia e noms Era paraula basca tà aperar eth Grand Pingoïn, arponaz, e eth prumèr tèrme francés utilizat, apponatz, volia díder, ambdús,   bec de lança. En es lengues escandinaves coma en er islandés, geirfugl, o eth danés gejrfugl, eth nom vò díder audèth lança. Era anglisizacion siguec garefowl (38). Es espanhòls e portuguesi es aperauen pingüinos o pajaros bobo. Eth nom inuit erá isarukitsck que voliá díder petites ales (39). S’era origina deth tèrme francofòn pinguin erá pas segura. Er adjectiu Grand associat a aguest tèrme, ei de besonh tà despariençar dus espécies proches dera familha des Alcids, ei a díder, aguesta espécia e era deth Petit Pingoïn. Aguest darrièr tamben ei cabedís de volar.
Ua auta sorga d’error proven dera semblança fonetica enter eth mot francés pinguin e aquera paraula qu’es apera en diuerses lengues coma pingüin en olandés, pingüino en espanhòl o pingüim en portugués o pingüí en catalan. E se pode auer era confusion enter aguest e d’auti audèths que tamben demoren en eth sud.
Taxonomia
Eth Grand Pingoïn erá una des 4.400 espécies descriches per Carl von Linne en eth sègle XVIII en eth libe Systema Naturae e aciu erá aperat Alca impennis (41). Aguesta siguec classada como pinguinus un aute cop en 1791 (36). Eth sòn nom proven deth nom qu’es espanhòls e portuguesi dauen ara espécia e impennis vò díder desestança de plomes (42). Quauques recercaires cren que sòn genre més adequat ei Alca (43)
Filogenia
Es analisis de sequencies deth genoma mitocondrial an confirmat es estudis morfologics e biogeografics que diden qu’eth Petit Pingoïn era eth cosin més proche viu d’aguesta especiá (44). Eth Grand Pingoïn erá tamben proche deth malmaridat pichot nan qu’evolucionéc d’ua forma disparièra dera des animals deth genre Pinguinus. Eth Grand Pingoïn, donques, semblaua plan eth Petit pingoïn e erá soent classat laguens eth genre Alca (42).
Er estudi de quauques fossils coma Pinguinus alfrednewtoni e diuerses analisis molleculars demostren qu’aguestes espécies an divergit plan deth sòn ancessor comun, eth Guilhamot de Xantus e lèu lèu. En aquera epoca aguest guilhemot erá relacionat dab d’autes Alcids. Es audèths proches deth Petit Pingoïn eren comuns en er Atlantic deth Pliocèn més era evolucion deth malmaridat pichòt nan ei pas força coneguda (44). Se cre, dab tot, qu’ei d’un genre disparièr. Eth Grand Pingoïn erá pas semblant a d’autes genres d’Alcids coma Mancalla, Praemancalla o Alcodes (2).
Pinguinus alfrednewtoni, erá més gran e tamben descabedís de volar. Aguest aute membre deth genre Pinguinus demoréc pendent es inicis deth Pliocèn (45). A sigut estudiat pes ossi discurberts en Yorktown, ena mina de Lee Creek, en Carolina deth Nòrd e se cre qu’ei un ancessor comun d’aguest e deth Grand Pingoïn. Demoraua en er oèst der Atlantic e eth Grand Pingoïn en er èst més quan eth prumèr s’escandiguec ena fin deth Pliocèn, eth dusau a aucupat eth sòn loc.
Relacions dab er òme
Eth grand Pingoïn a sigut era meta de plan de caçaires pendent de milièrs d’annades. Aguest audèth demoraua pendent détz mesi ena mar, més s’amassaua en grans colonies tà auer hilhs. Coma qu’era densitat erá plan grana, era sua gran talha e desestança ena tèrra ferma héien d’aguest ua presa aisida.
Se sabe qu’eth Grand Pingoïn auia sigut caçat ja pes neandertals hé més de 100.000 ans, ja que s’an trapat ossi de Grands Pingoïns en sòns camps (16). I a diboishi de Grands Pingoïns ancians de hé més de 20.000 annades qu’an sigut discurberts ena Bauma de Cosquer, en Occitània, proche dera mar e que son dera epoca dera darrièra glaciacion, quan eth airal de despartiment deth Grand Pingoïn includia aguest partida dera planeta (39).
Es indians americans an demorat proche des Grand Pingoïns e l’an utilizat coma sorga de manjar pendent er ivern. Auia tamben ua valor simbolica tà eri e ansin se poden véder representacions de Grands Pingoïns en sòns collars d’os (46). Ua persona enclapada pendent eth sègle XX auans de Crist, en un loc arqueologic maritim de Tèrra Naua, s’a trapat vestit dab era pèth de més de 200 Grand Pingoïns e es caps encara i eren coma decoracion (47). Era meitat des ossi de Grands Pingoïns an sigut trapats enes tombes en aguest loc, çò que deisha pensar en un siginificat simbolic particular tà aguest poble (48). Es ancians Beothuk de Tèrra Naua héien ua manièra de pudding dab es ueus dera espécia (27). Es esquimals Dorset caçauen tamben eth Grand Pingoïn e es Saqqaqs de Groenlàndia an gairebén escandit aguest ena ilha (48). Dempús, es marins europèus utilisaven es pingoïns coma atrairament e senhalaven era sua presència tà díder qu’es Grands bancs eren proches.
Escantiment
Se cre que i auien milions de membres pendent eth sòn apogèu (27). Eth Grand Pingoïn a sigut escandit coma sorga de manjar més tamben per sòns ueus e sòn pelufòl auans deth VIIIau sègle. Auans d’açò era caça héta pes tribús locals escandinaues e der èst nòrd-american e açò dempús dera edat dera pèira (49) pendent qu’en labrador pendent eth Vau sègle on aguest audèth auia migrat (50). Es prumèrs discurbidors, coma Jacques Cartier, e diuersi batèus que venien a cercar aur ena ilha de Baffin, auien pas eth manjar de bessonh tà hér eth viatge de retorn e utilizaven gaiment eth Grand Pingoïn tà auer stocks de manjar més tamben coma esca tara pesca (51).
Quauques batèus an lençat era ancora proche des colonies de pingoïns e es marins an amassat centenats de pingoïns sus es batèus auans de los tuar (52). Es ueus des Grands Pingons podien tamben éster minjats: eren tres còps més grans qu’es de guilhamot e eren més jaunes (48). Aguests marins an tamben introdusit es arrats en aguestes ilhes (37).
Eth poblament de Grand Pingoïns a decaigut pendent era petita edat glacial; es audèths eren més aisits de caçar pes ossi polari, més tamben eren plan caçats pes umans per sòns plomes tà hér capèls e dempús per sòn pelufòl 833). En eth sègle XVIau, es colonies europees s’an escandit ja qu’es caçaires volien eth pelufòl tà hér aurelhièrs (53). Pendent era fin dau sègle XVIIIau sonque demorauen Grands Pingoïns en quauques ilhes d’acostament malaisit. En 1553 eth Grand Pingoïn a arrecebut era sua prumèra proteccion oficial e en 1794, era Granda Bretanha enebec tuar aguest animal pes sues plomes (54).
En San-Jan de Tèrra-Naua, quauques individús auien violat ua lei de 1775 qu’enebia era caça deth Grand Pingoïn per sòns plomes o ueus e sigueren flagelats en public. Totun, se podia utilizar eth animal coma manjar (48). Ena partida nòrd-americana, aguesti pingoïns eren ua sorga de manjar e oli (45) (55) (56). Es specimens de Grand Pingoïn e sòns ueus endeveneren plan ben pagats pes rics europèus. Es collectors de ueus podien anar enquias colonies tà auer-ne un maxim més prenien es ueus clocs e deishauen aguests qu’auien embrions (24).
Vedins e Garraus
Vedins e Garraus (Bezins-Garraux en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge, situada en eth departament dera Hauta Garona e era region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Pinguinus impennis
Escantiment
Sus era petita ilha de Stacan Armin, en Santa-Kilda, en junhsega 1840, se vedec per darrièr còp un Grand Pingoïn enes Ilhes britaniques (57). Tres òmes de Santa-Kilda auien pres un audèth dab petites ales e un ponch blanc sus eth cap. Eth gardaren pendent tres jorns. Ua gran tempesta caiguec sus era ilha. Pensaren qu’eth pingoïn erá un bruishot qu’auia provocat era tempesta e pr’açò lo tuaren dab un bròc (58) (59).
Vedins e Garraus
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Pinguinus impennis
Escantiment
Ena fin deth sègle XVIIIau era gran coloniá dera ilha de Funk i auia pas més nins de Grand Pingoïn. Sonque enes ilhes ath long d’Islàndia. En ua d’aguestes, era especià aguec, pendent un temps, un asil. Era ilha siguec aperada Geirfuglasker o Ilha deth Grand Pingoïn. Aciu es audèths demorauen sans pr’amor qu’es corrents marins héien plan malaisit d’i arrivar. Geirfuglasker siguec era soleta ilha on demoraua ja era especià. Era espetada d’un volcan sos-marin pendent er ivern de 1830 héc qu’era ilha desaparegues dejos es ones der ocean.
Quan quauques Grand Pingoïns surbigueren e volgueren trapar un aute loc tà méter es nins non en traparen cap més e aueren de marchar enquia era ilha d’Eldey un gran arroc malaisit més aisit d’i arrivar.
16 bits
vinheta|Lo WDC 65C816, un microprocessor de 16 bits. En informatica, l'arquitectura 16 bits es un tipe d'estructura d'ordinator esplechant de mots (processor, memòria, bus, etc ) d'una talha de 16 bits (siá dos octets).
Un mot de 16 bits pòt estocar 216 valors diferentas, siá 65536 valors. Un processor 16 bits pòt donc adreçar dirèctament de memòria.
Pinguinus impennis
Escantiment
Un cop arrivats a tèrra ferma, marcharen tà Reykjavik on pensaren véner es audèths. Peth camin traparen un marchand interessat en es pingoïns e es sues rèstes sigueren venudes. Es sues pèths se cre qu’adara son a Los Angeles e Bruxelles e es organs interns en eth musèu de zoologia de Copenhague (62). Totun, un testimoni parla de Grand Pingoïns vius en 1852 en eth Grand Banc. Dempús, un naturalista aperat Hansen confirméc qu’es auia vist en 1868. En 1929 ! dos obrièrs finlandesi vederen un audèth jamai vist enes ilhes Lofoten e ei classat coma Grand Pingoïn (63). Més i auia pas d’esproves materials dera sua existencia des de 1844.
Aué se poden trapar 75 ueus de Grand Pingoïn enes disparières colleccions de disparièrs musèus e 24 esqueletes sanceres e 81 pèths. Centenats d’ossi an sigut collectats dempús eth sègle XIX ena ilha de Funk. Just auans der escandiment, es prétz des ueus creisheren plan (64) (65). Eth molatge d’un ueu, hét ena fin deth sègle XIX siguec vendut eth 16 d’abril de 2013 en Drovot per 1239 € (66).
Vedins e Garraus
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Vedins, tanplan com Garraus, qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de Gasconha, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Pàmias; Vedins (e benlèu Garraus) qu'èra dera generalitat d'Aush. Eth vocable dera glèisa de Vedins qu'es Nòsta Dauna, eth dera glèisa de Garraus, annèxa de Vedins, qu'es la descollacion de Sent Joan-Baptista. Tanlèu 1790, Vedins qu'èra deth canton de Sent Biat. Vedins e Garraus que son ua medisha comuna énter 1790 e eth an IV. Garraus qu'es ua comuna distinta despuish eth an VIII (mès era comuna de Vedins, o Bezins-Dessous, que s'apèra encara Bezins-Garraux en eth an VIII e en eth an XII). Bezins-Dessous (Vedins Devath) e Bezins-Dessus (Vedins Dessús) qu'apareishen com duas comunas distintas en eth an X. Vedins e Garraus que fusionèn per ordenança deth 24 de junh 1841.
Pinguinus impennis
Eth Grand Pingoïn ena cultura
Eth Grand Pingoïn ei un des audèths desapareguts més citats ena literatura anglesa. Apareish en plan d’obres infantils coma The Water Babies, A fairy Tale for a Land Baby de Charles Kingsley e tamben Eth misteri deth Golf Blau d’Enid Blyton (67) (68).
Vedins e Garraus
Istòria
Vedins en gascon que significa « eths vesins » e Garraus « gardian deth Pic deth Gar ». Petit vilatge situat ath pè deth pic deth Gar, qui era deïficat, testimonia d'ua ocupacion romana e preromana. Eth castèth es aqueth d'ua senhoria d'origina feodau deth sègle XII remanegat aus sègles XVII, XVIII e XIX.
Pinguinus impennis
Eth Grand Pingoïn ena cultura
Aguests dus libes parlen der escandiment deth Grand Pingoïn; en eth prumèr un Grand Pingoïn parla der escandiment dera sua especià. En eth dusau, eth personatge principal cerca ua coloniá perduda d’aguesta especià que jamai traparà. En eth libe The surgeon’s mate tamben se’n parla. Eth libe The Last Great Auk, dAllen Eckert tamben, coma en Sea of Slaughter de Farley Mowat (70). I a tamben un ballet Still Life at the Penguin Cafe (71) e ua cançon, A Dream too far ena Rockford’s Rock Opera.
Eth Grand Pingoïn siguec tamben evocat en d’autes lengas, coma en francés, ena Ilha des Pingoïns (1908) d’Anatole France (73). Tamben apareish coma una des possessions de Baba eth Turc ena opera d’Stravinsky Era peirièra deth rofian.
Atau, eth dodo e eth Grand Pingoïn son simbols d’especies escandides e es riscs sus era biodiversitat deth hét des practiques umanes. A sigut era mascòta dera Fondacion dera Fauna de Québec (62) e dera Achmere Academy de Claymont en Delaware, deth Sandford Fleming College en Ontario e dera Choral Society dera Universitat d’Adelaida, en Australia (74) (75 (76). Tamben ei era mascòta des Knowledge Masters, ua competicion de cultura general (77). Eth periode american dera American Ornithologists Union ei tamben eth Grand Pingoïn.
Segons es memories de Homer hickam, Rocket boys, e deth sòn film Cèu d’octubre, es prumèrs missils s’aperaren Auk (Grand Pingoïn) (78). Tamben ua fabrega de cigarretes, era British Great Auk Cigarrettes a eth nom d’aguest audèth. Walter Ford, eth pintre american, a pintat aguest animal dus còps: en The Witch of St. Kilde e en Funk Island (79). Eth pintre e escrivan anglés Errol Fuller a pintat Last Stand tà illustrar era sua monografia sus era especià (80). Eth Grand Pingoïn apareish tamben sus un sagelat apareishut en Cuba en 1974 (81).
Es diboishi més ancians coneguts sus eth Grand Pingoïn son es pintures de tres specimens ena Bauma de Cosquer ena Mar Mediterrània. Aguestes pintures daten dera darrierà glaciacion pr’amor qu’eth airal de demorança deth Grand Pingoïn tamben includia era mar Mediterrània (82).
Meylan
Meylan es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Geografia
thumb|right|Lo lac de la Taillat amb al luènh lo [[Mont Sant-Eynard ; Meylan se situa entre los dos]] Meylan es una vila de l'aglomeracion Grenobloise situada en la vallée del Grésivaudan. Suls contreforts del massís de la Chartreuse, dominada pel Mont Sant-Eynard, fa cara al massís de Belledonne. Lo bas de la municipalitat a vorejat pel Isère e sustot la Sivella de la Taillat, un espaci natural sensible.
thumb|right|Le lac de la Taillat avec au loin le [[Mont Saint-Eynard ; Meylan se situe entre les deux]] Meylan est une ville de l'agglomération Grenobloise située dans la vallée du Grésivaudan. Sur les contreforts du massif de la Chartreuse, dominée par le Mont Saint-Eynard, elle fait face au massif de Belledonne. Le bas de la commune est bordée par l'Isère et notamment la Boucle de la Taillat, un espace naturel sensible.
La superficie de la commune est de 1,232 hectares.
Sent Privat daus Prats
Sent Privat daus Prats (en francés : Saint-Privat-des-Prés) es una anciana comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània
Dempuei lo 1er de genier 2017, es gropelada emb Festalems e Sent Antòni e Cucmont e es venguda comuna delegada e chapluec de la comuna novela de Sent Privat de Perigòrd.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Sanctus Privatus, en latin, en 1180 e Saint Privat d'Aubeterre, en 1760. La prononciacion es [ʂɛ̃mpri’va] [dɔw’pra]. Sent Privat èra un evesque de Mende e martir au segle III; son nom voliá dire simple ciutadan, , ,. Lo nom oficiau èra Saint-Privat d'aicí a 1993, puei venguèt Saint-Privat-des-Prés.
Came
Los sons abitants que son los camòts.
Geografia
Las comunas tòcatocantas que son Hastings, Ueire Gave e Òrta Vièla dens las Lanas au nòrd, Lèren e Sent Pèr de Lèren en Biarn a l'èst, Bidaishe a l'oèst, La Bastida e Arancon au sud-èst e Arrauta-Sharrita e Vergüei-Vièlanava au sud.
Predominància lingüistica
Las duas versions de la Carte des sept provinces basques montrant la délimitation actuelle de l'euscara en dialectes, sous-dialectes et variétés (Mapa de las sèt províncias bascas qui mòstra la delimitacion actuala de l'euscarà en dialèctes, sos-dialèctes e varietats) dessenhadas en 1863 per lo prince Loís Lucian Bonaparte que plaçan Came hòra de l'aira bascofòna.
Lo Recueil de linguistique et de toponymie des Pyrénées (Recuelh de lingüistica e de toponimia deus Pirenèus) realizat en 1887 per Julian Sacaze que dona per Came ua version en gascon, compausada d'ua traduccion de dus tèxtes mitologics, puish ua lista deus microtoponimes de la comuna.
Le Recueil des idiomes de la région gasconne (Recuelh deus idiòmas de la region gascona) realizat en 1894 per lo lingüista Edouard Bourciez que dona per Came ua version de la parabòla deu hilh prodigue traduita en gascon.
La mapa deu Pays Basque français (País Basco francés) dessenhada en 1943 per Maurice Haulon que hè paréisher la "démarcation actuelle entre la langue basque et les dialectes romans" (demarcacion actuau enter la lenga basca e los dialèctes romanics) e qu'enclutz la comuna de Came dens l'aira gasconofòna.
Toponimia
La prononciacion qu'ei ['kamə]. Las fòrmas ancianas que son Sanctus Martinus de Camer aus sègles XI-XII, Camer en 1105-1119, 1140, 1193, 1240, Camera, en latin, en 1249, Camer en 1304 e 1309, Cammes en 1463.
Dauzat qu'explica lo vilatge ei sus un tuc, donc lo nom que vien benlèu d'un preceltic *cam-, « hautor ». Astor, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, qu'arreliga lo nom dab Camaret (Vauclusa), Chamaret (Droma), Camarada (Arièja), lo Cap Camarat (Var qui poderén viéner d'un oronime prelatin o preceltic *kam-ar.
Segon J.B. Orpustan, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom que vieneré deu basco akara, « nard », o akher, « boc » e barr o lo son superlatiu barren, « interior, inferior ». Bénédicte Boyrie-Fénié que pausa la question de saber s'ei un nom qu'estó romanizat o, au contrari, basquizat. Dens lo cas d'un nom latin basquizat, que prepausa lo nom latin d'òmi Camerius, apocopat (= dab supression de la fin); mès la topografia que permet de causir un oronime com hèn Dauzat o Astor.
Istòria
Lo vilatge qu'apartienèva au reiaume de França e non pas a Navarra devath lo Regim Ancian (que dependèva de la Senescaucia de Càmer, en demorant navarrés un quartièr isolat, la Herrèra (çò qui volèva díser ). Uei lo dia que hè partida deu "Bascoat" dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.
Naram-Sin
thumb|right|Estela de la victòria de Naram-Sin.
Naram-Sin es un rèi d'Akkad que reinèt de 2254 a 2218 avC. Succediguèt a Manishtusu (vèrs 2270-2255 avC) e foguèt remplaçat per Sharkali-sharri (2218-2193 avC). Son rèine es considerat coma l'apogèu de la poissança akkadiana.
Après lei rèines de sei dos predecessors marcats per la lucha quasi continuala còntra lei revòutas dei ciutats-estats conquistadas per Sargon l'Ancian, lo periòde de Naram-Sin veguèt un redreiçament de la poissança akkadiana amb la somission dei ciutats e l'organizacion de campanhas victoriosas en Subaru, en Elam (pilhatge de Susa), en Siria (destruccion d'Ebla) e en Anatolia. D'autra part, per melhorar l'unitat de l'Empèri, imaginèt la premiera ideologia « imperiala » amb l'adopcion d'un títol personau marcant sa primautat sus leis autrei caps mesopotamians (« rèi dei quatre ribas »), l'organizacion d'una administracion centralizada e l'adopcion d'un art reiau.
Obergailbach
Obergailbach es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
Situat a la frontièra alemanda e al limit nòrd-oèst del País de Bitche, lo pòble de Obergailbach se étire la longitud d'un pichon afluent del Gailbach, prigondament entaillé en lo scenari.
Situé à la frontière allemande et à la limite nord-ouest du Pays de Bitche, le village d'Obergailbach s'étire le long d'un petit affluent du Gailbach, profondément entaillé dans le plateau.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
De las descobèrtas de la fin del edat del bronze e de divèrses luòcs gallo-romainsindiquent una continuitat de l'aucupacion umana. Lo vilatge a mencionat dempuèi 1150 jos la forma Gelbach, del nom d'òme Gelbo e del substantiu Bach, lo ruisseau.
Una autra teoria met en relacion lo compausant Gèl amb la paraula francique rhénan gäl (alemand estandard gelb), #que significa jaune. Obergailbach Seriá aital lo "pòble situat sul ruisseau jaune superior". N'efièch, se pòt observar que l'aiga pren una tintura groguenca jos temps de pluèja a causa de la dissolucion de las sédiments del sòl.
Del punt d'enguarda de l'esperital, Obergailbach es una anciana parròquia de la archiprêtré de Hornbach passat en aquel de Volmunster en 1804.
Une autre théorie met en relation le composant Gel avec le mot francique rhénan gäl (allemand standard gelb), qui signifie jaune. Obergailbach serait ainsi le "village situé sur le ruisseau jaune supérieur". En effet, on peut observer que l'eau prend une teinte jaunâtre sous temps de pluie à cause de la dissolution des sédiments du sol.
Les nombreux liens tissés par les villages voisins d'Obergailbach et de Niedergailbach, aujourd'hui en Allemagne, sont en partie rompus en 1781 quand la France cède Niedergailbach au seigneur de Blieskastel.
Du point de vue du spirituel, Obergailbach est une ancienne paroisse de l'archiprêtré de Hornbach passé dans celui de Volmunster en 1804.
Retaule de Sant Ermengol
Lo Retaule de Sant Ermengol es una òbra medievala, en vèrs, que se comencèt a representar l'an 1957, dins las clastras de la Catedrala de la Seu d'Urgèl ont s'evòca de manièra plastica unes fragments de la vida de Sant Ermengol, avesque urgel·lità al començament del sègle onze e patron de la vila, que se escenifica dins las clastras romanicas de la Catedrala de la Seu, sus un tèxt literari d'Esteve Albert e Corp. Espectacle de musica, lutz e color sus las pèiras millenàrias de l'encencha catedralici, protagonistas de l'òbra, se revivon de faches e de personatges íntimament ligats a la gloriosa istòria de la Catalonha comtala que s'anava forjant.
Mai d'un centenat de urgellencs e urgellenques participan a la representacion del Retaule, entre actors, tecnicians, atrezzo, èca., lo que compta de nòus quadres: lo Mil·lenni, la Consagració, la Canonica, Cortiuda, lo pagés shut, Llumeneres, seguici o enterrament, lo Miracle de la Pluèja e lo quadre final. La musica es una pèça clau en aquel espectacle amb fragments de pèças del Barròc e de cant gregorià, aital coma una interpretacion cantada en dirècte per un dels actors, del temps qu'un narrator dona pas als diferents quadres que se escenifiquen.
Adolf Hitler
Adolf Hitler (20 d'abriu de 1889, Braunau am Inn – 30 d'abriu de 1945, Berlin) èra un òme politic alemand, fondator, figura centrala e cap dau nazisme e dau Tresen Reich de 1933 a 1945.
Sa politica imperialista, expansionista e racista foguèt a l'origina dirècta de la partida europèa de la Segonda Guèrra Mondiala qu'entraïnèt la mòrt de desenaus de milions de personas. Ansin, en causa de l'amplor sensa precedents dei destruccions, dei pilhatges, deis atrocitats e dei crimes que son de sa responsabilitat, dau racisme radicau de son ideologia, dei tractaments inumans infligidas a sei victimas e dau traumatisme morau liat a sei crimes, especialament lo chaple de milions de judieus, d'Eslaus e de presoniers de guèrra dins de camps d'exterminacion, son imatge es fòrça negatiu e son nom es vengut, dins la consciéncia collectiva e per l'istoriografia, un sinonim dau Mau absolut.
Jovença
thumb|right|[[Fotografia d'Adolf Hitler en 1889–1890.]]
Adolf Hitler nasquèt lo 20 d'abriu de 1889 dins lavila austriana de Braunau am Inn situada lòng de la frontiera entre Àustria-Ongria e Alemanha. Èra lo quatren fiu d'Alois Hitler (1837–1903), doanier a la retirada en 1895, e de Klara Pölzl (1860–1907). Lei relacions entre Adolf Hitler e son paire son depintadas coma marridas. En revènge, èran fòrça bònas entre lo fiu e la maire e son decès en 1907 toquèt prefondament Adolf Hitler.
A sa mòrt, Alois Hitler aviá laissat de ressorsas sufisentas per assegurar l'existéncia de sa familha. Adolf Hitler menèt alora una vida ociosa. Pauc trabalhaire, acomencèt d'estudis au collègi modèrne de Linz e descurbiguèt leis arts coma la musica, lo teatre e l'arquitectura. A la mòrt de sa maire, decidèt de s'installar a Viena per venir artista.
Edudacion e formacion
Adolf Hitler demorèt a Viena de 1908 a 1913 e a Munic de 1913 a 1914. Son objectiu èra de venir artista mai aqueleis annadas veguèron subretot l'acomençamen dau desvolopament de seis idèas politicas e de son antisemitisme. Foguèt d'efèct refusat per l'escòla dei Bèus Arts en 1907 e en 1908. Mau capitèt tanben d'intrar dins una escòla d'arquitectura. Contunièt alora son existéncia ociosa e visquèt de la venda de pinturas e d'aqüarelas.
En parallèl de son activitat artistica, acomencèt de s'interessar a la politica e foguèt influenciat per Karl Lueger (1844–1910), premier cònsol sociau-crestian de Viena, e per Georg von Schönerer (1842–1921), pangermanista opausat au catolicisme politic, qu'èran dos antisemitas virulents. Descurbiguèt tanben l'òbra dau marxista francés Georges Sorel (1847–1922), dei filosòfs alemands Friedrich Nietzsche (1844–1900) e Arthur Schopenhauer (1788–1860) e dau monge racista e antisemita Adolf Lanz (1874–1954). Ne'n retirèt una òdi prefonda còntra lei judieus, lei socialistas, lei sindicats, lo Parlament e lei Habsborg e establiguèt rapidament un liame entre marxisme, socialistas, parlamentarisme e judaïsme. Semblèt tanben marcat per leis institucions de la Glèisa Catolica que venguèron una fònt d'inspiracion de l'estructura intèrna dau NSDAP.
En mai de 1913, desgostat dau cosmopolitisme de la capitala austriana, quitèt son país per s'installar en Alemanha. Demorèt alora a Munic fins au començament de la Premiera Guèrra Mondiala. I contunièt de viure gràcias a la venda de sei pinturas e de legir divèrsei libres politics e filosofics.
La Premiera Guèrra Mondiala
La Premiera Guèrra Mondiala foguèt un episòdi important de la vida d'Adolf Hitler car renforcèt son antisemitisme e entraïnèt son adesion a un partit politic tre 1919. Hitler, en despiech de sa nacionalitat austriana, s'engatjèt en aost de 1914 au sen de l'armada bavaresa. A partir d'octòbre de 1914, participèt ai combats sus lo frònt de l'Oèst onte tenguèt lo ròtle d'estafeta, es a dire de soudat cargat de transmetre leis òrdres de l'estat-major de son regiment au frònt, ambé lo reng de caporau. Guierdonat de la Crotz de Fèrre, foguèt bleçat en octòbre de 1916, tocat a la camba per de brigas d'obús, e en octòbre de 1918, grèvament tocat ais uelhs per un nívol d'iperita. Acabèt ansin la guèrra dins un espitau de Pomerània.
En novembre de 1918, s'entornèt a Munic onte sembla relativament passiu durant sièis mes. Puei, en junh de 1919, foguèt cargat per son superior de menar d'activitats de propaganda anticomunista au sen de l'armada. Aquò li permetèt de descubrir sei talents d'orator. De mai, durant aqueu periòde, emetèt per lo premier còp l'idèa d'un « antisemitisme rasonat » consistissent en « una lucha metodica au nivèu legau per eliminar lei privilègis dei judieus » e obtenir son « bandiment ».
L'adesion au NSDAP e sa transformacion en partit de massa
En setembre de 1919, Adolf Hitler foguèt cargat d'una mission novèla e deguèt infiltrar e susvelhar un gropuscul nacionalista fondat per Anton Drexler, un obrier de Munic. Dich Partit Obrier Alemand (Deutsche Arbeiterpartei), aqueu partit venguèt lo Partit Nacionau Socialista dei Trabalhaires Alemands (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) en 1920. Hitler i rescontrèt Gottfried Feder, premier teorician dau NSDAP, e Ernst Röhm, futur cap dei SA. Tre 1921, escartèt Drexler de la direccion e venguèt lo cap dau partit.
Amadeo Carrizo
thumb|200px|left|Amadeo Carrizo Amadeo Carrizo Larretape (Rufino, Província de Santa Fe, 1926) que ho un portèr de fotbòl argentin de River Plate e un deus gran jogadors istorics d'aquesta equipa.
Adolf Hitler
Lo putsch de Munic e la redaccion de Mein Kampf
En 1923, Adolf Hitler aprofichèt lei trèbols liats au caòs economic entraïnat per l'ocupacion de Ruhr per organizar un còp d'estat a partir de Munic. Pasmens, lo projècte mau capitèt totalament en causa de la resisténcia de la polícia. 16 sòcis dau partit nazi foguèron tuats. Hitler foguèt arrestat e condamnat a cinc ans de preson. Pasmens, en causa d'un clima generau d'indulgéncia a regard dei caps nacionalistas, i demorèt solament nòu mes entre 1923 e 1924.
Amadeo Carrizo
que joguè entà River enter 1945 e 1968. La soa astruguessa que'u való lo chafre de Tarzán e los elògis deus gran portèr sovietic L'Aranha Lev Yashin qui'u auherí lo son par de gants a cap de l'unica partida qui s'afrontèn.
Jacques Azaïs
Jacques Azaïs (Besièrs, Erau, 1778 - 1856) es un avocat e escrivan en lenga d'òc. Es considerat coma un precursor del Felibritge.
Adolf Hitler
Lo putsch de Munic e la redaccion de Mein Kampf
Aprofichèt son periòde d'embarrament per redigir Mein Kampf, un libre ont expausèt seis idèas e sa biografia. En fòra de son òdi per la democracia, per lo socialisme, per lo « judeo-bolchevisme » e per França « enemiga mortala dau pòble alemand », i afirmèt l'existéncia d'una lucha darwinista entre diferentei « raças » mai ò mens inegalas. A la cima de la piramida raciala compausada per Hitler, se trobava la « raça alemanda » (tanben dicha « raça dei Senhors », « raça nòrdica », « raça superiora » ò « raça ariana ») que necessitava d'èsser « purificada » de totei leis elements estrangiers, es a dire « non alemand », judieus, omosexuaus ò malauts. Per aquò, èra necessari « d'anientar » lei judieus, que representavan per Hitler la menaça principala còntra la « raça superiora », e de conquistar « l'espaci vitau », dich Lebensraum, dau pòble alemand. Aquela segonda concepcion despassava lo pangermanisme tradicionau dei nacionalistas alemands car revendicava un territòri immens e indefinit, en direccion de l'Èst, poblat de « raças inferioras » d'origina eslava.
Amadeo Carrizo
En bèth deishar River, que he ua segonda carrièra dab lo club Millionarios en Colómbia (club on èra jà passat lo son ancien collèga milionari Alfredo di Stéfano-Laulhèr).
Adolf Hitler
La reorganizacion dau partit
thumb|right|Hitler durant un discors en [[1927.]]
Jacques Azaïs
Lou Tresor dóu Felibrige conten mai de 350 citacions sieunas.
Adolf Hitler
La reorganizacion dau partit
Après sa liberacion, Hitler tirèt lei leiçons de la revirada de sa temptativa de putsch e decidèt de transformar lo poder per conquistar lo poder d'un biais legau. De 1924 a 1926, reorganizèt donc lo NSDAP per li donar un aspèct mens revolucionari e estendre son influéncia dins lei regions dau nòrd d'Alemanha. En particular, acomencèt de se raprochar dei mitans industriaus e arrestèt de sostenir lei tendàncias anticlericalas e paganas dau partit.
La reorganizacion dau partit entraïnèt la fondacion de divèrseis associacions coma leis escadrons de proteccion SS (Schutzstaffel), lei Jovenças Hitlerianas (Hitlerjugend) e divèrsei gropaments nacionau-socialistas destinats ais estudiants, ai professors, ai fremas... etc. Hitler acomencèt tanben d'elaborar lei rituaus nazis, lo mite dau Führer, unic guida de sauvar lo país (e d'assegurar la coësion d'un partit devesit per de corrents opausats), lo salut hitlerian e l'aplicacion absoluda dau principi dau cap (Führerprinzip).
Dins aquò, en despiech d'aqueu renfòrçament de l'estructura intèrna dau partit e de 100,000 sòcis mau capitèt de conquistar un electorat larg ais eleccions de 1928 ambé solament 810,000 sufragis en sa favor (2,6% dei vòtes exprimits) e 12 deputats.
La crisi de 1929 e l'ascension dau partit
La crisi economica de 1929 foguèt l'eveniment decisiu que permetèt a Hitler d'aquistar lo poder. D'efèct, l'economia alemanda s'afondrèt en causa de sa despendéncia ais exportacions e lo taus de caumatge agantèt 30% de la populacion activa en 1932. Lei politicas liberalas dei partits sociau-democratas e conservadors agravèron la crisi e descreditèron alora lei partits moderats au profiech dei comunistas e subretot dei nazis.
Ansin, aprofichant lo caòs economic e de tematicas vagas coma la « comunautat dau pòble » (Volksgemeinschaft), Hitler capitèt de melhorar rapidament lei resultats electoraus dau NSDAP : 6,4 milions d'electors e 107 deputats en 1930, 13,75 milions de votz e 230 elegits en julhet de 1932 e 11,75 milions de sufragis e 196 parlamentaris en novembre de la meteissa annada. Totjorn, dins lo corrent de 1932, Hitler agantèt lo segond torn de l'eleccion presidenciala onte foguèt batut per lo manescau Paul von Hindenburg (19,5 milions de vòtz còntra 13,5). Au començament de l'annada 1933, lo partit nazi èra donc vengut lo premier partit d'Alemanha ambé mai d'un milion d'un sòci. Son influéncia èra fòrça fòrta au sen dei classas mejanas e tocava una minoritat importanta dau proletariat.
Leis ideològues principaus dau nazisme
En 1933, quand lo NSDAP èra lèst a prendre lo poder, son ideologia èra una mescla entre divèrsei tendàncias opausadas e de còps contradictòria. Hitler chausiguèt de privilegiar una linha definida per lei trabalhs per Alfred Rosenberg, Walter Darré e eu meteis.
Lo premier jonhèt lo movement nazi tre 1921 e son òbra èra dominada per lo concèpte de raça, l'anticomunisme e la nacion d'espaci vitau. Sòci de la Societat Thule, foguèt a l'origina de l'idèa hitleriana de Lebensraum e adaptèt l'antisemitisme dau sègle XIX e dei premiereis annadas dau sègle XX a la societat de l'entre doas guèrras. Enfin, a travèrs lo desvolopament d'una ideologia anticatolica, desvolopèt una mitologia nacionala germanica e un neopaganisme inspirat per la cavalariá medievala.
Walter Darré èra lo cap d'un movemennt païsan racista e jonhèt lo NSDAP en 1930. Entre 1928 e 1930, publiquèt dos obratges que fondèron una doctria basada sus lei liames « dau sang e dau sòu ». I definiguèt una « raça nòrdica » intrinsècament eroïca, colonisatritz e guerriera que sa superioritat èra basada sus una ereditat ben preparada. Darré defendiguèt donc l'adopcion d'una politica eugenista (creacion de domenis ereditaris) per regenerar la noblesa alemanda e lo « sang dei caps » (Führerblut).