cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Manuel Ballester
Manuel Ballester Boix (27 de junh de 1919, Barcelona - 5 d'abriu de 2005, Barcelona) es un quimista catalan) dau sègle XX.
Diplomat en quimia de l'Universitat de Barcelona, jonhèt l'universitat estatsunidenca de Harvard de 1949 a 1951. Au començament deis ans 1960, tornèt s'installar ais Estats Units d'America e trabalhèt per lo Departament de la Defensa. Sei recèrcas se centrèron sus la quimia organica, especialament lei mecanismes de condensacions organics, la sintèsi e la reactivitat dei compausats clorats aromatics, l'estudi dei radicaus liures e la reactivitat deis ions carbonats trivalents. Son trabalh foguèt guierdonat ambé lo Prèmi Prince d'Astúrias en 1982.
Guèrra d'Indochina
La Guèrra d'Indochina es un conflicte dau periòde de descolonizacion que se debanèt en Indochina Francesa de 1946 a 1954. Opausèt França e sei protectorats de la region, sostenguts per leis Estats Units d'America, a un ensemble de guerilhas comunistas, que la principala èra lo Vietminh, sostengudas per China comunista e l'Union Sovietica. Foguèt entraïnada per l'afebliment de la poissança francesa après la Segonda Guèrra Mondiala e la revirada de negociacions entre lo govèrn francés e lei movements nacionalistas de Vietnam. Lo bombardament de Haiphong per una flòta francesa marquèt lo començament oficiau de la guèrra mai de tensions importantas existián ja entre lei dos camps. Après uèch ans de guèrra, lo conflicte s'acabèt per una victòria comunista e l'independéncia dei colonias foguèt negociada amb lo govèrn francés. Menèt a un partiment de l'Indochina Francesa a partir dei posicions tengudas per cada camp e quatre estats novèus foguèron creats.
La desfacha francesa en Indochina aguèt de consequéncias importantas dins lo rèsta de l'Empèri Coloniau Francés en Africa e entraïnèt lo començament de la Guèrra d'Argeria tre novembre de 1954. Ansin, entre 1960 e 1962, la màger d'aquel empèri s'afondrèt e venguèt independent. Dins lo rèsta dau monde, la victòria de Vietminh mostrèt la capacitat d'una guerilha de luchar victoriosament còntra una armada regulara europèa.
Lei limits de la colonizacion francesa
França s'installèt en Indochina en 1858 e capitèt d'ocupar formalament lei territòris a l'origina de l'Indochina Francesa dins lo corrent dei decennis seguents. Per leis organizar, foguèt creada en 1887 l'Union Indochinesa que gropava Cochinchina, Cambòtja, Tonquin, Annam e Laos. Pasmens, dins lei fachs, aquel ensemble mancava d'omogeneïtat. Cochinchina èra una colonia « incorporada » qu'èra plaçada sota l'autoritat dirècta de París. Aviá un governador francés e elegissiá un deputat a l'Assemblada Nacionala. Tonquin èra un protectorat somés a l'autoritat dirècta de França mai aviá gardat son emperaire. Cambòtja èra un protectorat pus autonòm coma lei regions dau nòrd dau Vietnam actuau franc dei vilas de Hanoi e de Haiphong qu'avián l'estatut de territòri francés. Enfin, Laos èra estat devesit en dètz províncias plaçadas sota l'autoritat de l'administracion francesa franc d'aquela de Luang Prabang qu'èra un reiaume protegit.
D'un biais generau, la preséncia francesa dins la region èra febla. Dins lo corrent deis ans 1930, èra de 42,000 òmes, principalament de foncionaris e de militars. Lei colons èran rars e ges de projècte de desvolopament vertadier foguèt definit per lo poder coloniau. L'objectiu de l'administracion èra de mantenir l'òrdre – element qu'aviá inicialament legitimat la conquista francesa – e de percebre d'impòsts divèrs sus la sau, l'alcòl, l'òpi... etc. Lei concentracions pus fòrtas de Francés se trobavan dins lei regions pus pobladas de Cochinchina e d'Annam. Dins lo rèsta de la region, èra sovent quasi nulla, çò que permetèt l'existéncia d'insureccions e de movements de resisténcia anticoloniaus fins a 1934-1935 dins lei zònas montanhosas dau centre.
Lo desvolopament dau nacionalisme
La colonizacion entraïnèt la difusion d'idèas politicas modèrnas en Indochina. Au començament dau sègle XX, dos intellectuaus, dichs Phan Boi Chau e Phan Chau Trinh, favorizèron l'introduccion dau nacionalisme. Tre 1908, organizèron una insureccion que foguèt durament reprimida. Pasmens, favorizèt per la seguida una demenicion de la pression coloniala e una destentuda dei relacions entre francés e autoctòns. Ansin, dins lo corrent de la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918), França poguèt mobilizar 100,000 Vietnamians per participar a son esfòrç de guèrra ò formar d'unitats militaras.
Après lo conflicte, l'aspiracion nacionalista venguèt principalament la preocupacion d'una novèla borgesiá vietnamiana. Dins aquò, sei revendicacions foguèron ignoradas per leis autoritats colonialas, çò qu'entraïnèt l'emergéncia de movements clandestins pus radicaus coma lo Partit Nacionau Vietnamian (VNQDD) en 1927. Aqueu partit s'inspirava dau Guomindang chinés ò dau Partit Comunista Indochinés (PCI) fondat en 1931. En 1930, organizèron una insureccion novèla que mau capitèt.
La Segonda Guèrra Mondiala
La Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) marquèt un afebliment important de França en Indochina. D'efiech, après l'ocupacion de la màger part de França per Alemanha, Japon exigiguèt divèrsei concessions de part dau regim dau manescau Pétain. Obtenguèt ansin l'ocupacion d'una partida de Tonquin en setembre per i crear de rotas d'avitalhament dins lo quadre de sa guèrra còntra China. Un an pus tard, arbitrèt la Guèrra Francotailandesa en favor de Tailàndia.
En fàcia d'aquela situacion marrida, l'amirau Decoux dispausava de 60,000 òmes equipats d'armas ancianas. Decidèt donc d'esperar la fin de la guèrra per aprofichar la desfacha – previsibla – dei Japonés. Pasmens, deguèt faciar la pression dei partisans de la França Liura que voliá integrar la region a la lucha còntra l'Aisse, especialament après lei declaracions de Franklin Delano Roosevelt sus lo desmantelament deis empèris coloniaus.
La revirada dei negociacions
Après la desfacha de Japon, França obtenguèt la reconoissença de sa preséncia en Indochina per leis autrei « Grands ». I mandèt donc un còrs expedionari qu'aguèt gaire de dificultats per tornar prendre lo contraròtle dei regions septentrionalas. En revènge, au nòrd, Ho CHi Minh poguèt presentar un programa demandant la formacion de tres país centrats sus Tonquin, Annam e Cochinchina.
De negociacions comencèron entre lei dos camps. Lo 6 de març de 1946, França e lo Vietminh signèron l'acòrdi d'Hanòi que reconoguèt lo Vietnam coma un estat liure dins l'Union Francesa en formacion. Pasmens, l'independéncia complèta foguèt pas acceptada per París e lei relacions se desgradèron rapidament. Dins lo sud, per limitar l'influéncia comunista, lei Francés assaièron de crear una Republica de Cochinchina basada sus una ideologia catolica conservatritz. Ansin, lei conferéncias seguentas entre Francés e comunistas mau capitèron en abriu-mai (Dalat) e en setembre (Fontainebleau). Finalament, en novembre, lei tensions per lo contraròtle dau pòrt de Haiphong entraïnèron lo bombadament de la vila per una esquadra francesa e lo començament de la guèrra.
Lo començament de la guèrra
De 1946 a 1950, lo conflicte opausèt una armada regulara professionala a una guerilha dins un contèxte politic malaisat per lei dos camps. En França, la prioritat èra la reconstruccion dau país après la Segonda Guèrra Mondiala. Instabla, la IV Republica decidèt de combatre per mantenir l'Indochina Francesa dins l'Empèri mai refusèt de reconóisser de definir seis accions militaras coma una « guèrra ». Mandèt donc un còrs expedicionari format d'unitats de volontaris sostenguts per d'auxiliaris locaus. Lo finançament d'aquela operacion foguèt complicat e lei soudats francés foguèron donc equipats d'armas variadas d'origina francesa, alemanda ò estatsunidenca. La logistica demorèt donc una question complèxa per lei Francés durant tot lo conflicte.
Per lo Vietminh, sa posicion iniciala èra tanben problematica amb lei nacionalistas chinés au nòrd e lei Francés au sud. Dins aquò, poguèt aprofichar una ajuda de Washington, ostil au colonialisme. Aquò li permetèt donc de s'implantar amb la formacion de milícias localas permetent de protegir un grop de vilatges. Puei, leis elements pus eficaç d'aqueleis unitats èran engatjats dins lei fòrças regionalas. L'emboscada dei convòis d'avitalhament e dei posicions pus isoladas foguèron sei mòdes d'ataca principaus.
D'una guèrra coloniala a un conflicte internacionau
A partir de 1949, la victòria dei comunistas chinés transformèt la natura dau conflicte. D'efiech, desenant, lo Vietminh dispausèt d'un sostèn militar important. De son caire, lei Francés denoncièron lo « perilh comunista » per obtenir una ajuda estatsunidenca que representèt aperaquí la mitat de son esfòrç de guèrra en 1953. Lo conflicte venguèt ansin un teatre de la Guèrra Freja e l'intensitat dei combats aumentèt.
Dins aqueu quadre, la propaganda aguèt una gròssa importància. D'un biais generau, dins lo nòrd, aquela lucha psicologica s'acabèt a l'avantatge dei comunistas. En revènge, dins lo sud, lei Francés resistiguèron ben. Se fau egalament nòtar la desercion d'aperaquí 1,700 combatents francés per de rasons ideologicas.
Lo renfòrçament dau Vietminh
thumb|right|[[Fotografia d'un bombardament aerian incendiari francés en 1953.]]
Sota sa direccion, lei Francés melhorèron sei tecnicas antiguerilhas e capitèron d'arrestar tres ofensivas còntra lo dèlta. De Lattre obtenguèt tanben un sostèn pus important de Bao Dai, reconegut lo 8 de març de 1949 coma cap de l'Estat de Vietnam que fasiá partida de l'Union Francesa. Laissant lo Vietminh organizar d'atacas còntra de posicions defensivas ben organizadas, lei Francés ganhèron plusors combats defensius e assaièron d'isolar lo centre dau país qu'èra la basa principala de la guerilha. Pasmens, de Lattre deguèt abandonar son comandament a la fin de 1951 en causa d'un cancèr.
Son successor dirècta foguèt lo generau Raoul Salan que contunièt la politica defensiva de de Lattre. En 1952, bloquèt divèrsei temptativas d'infiltracion dins lo dèlta dau Fluvi Roge. Puei, arrestèt d'atacas còntra Tonquin (novembre-decembre de 1952) e Laos (abriu-mai de 1953). Pasmens, sei succès empediguèron pas lo desvolopament dau Vietminh que seis efectius venguèron pauc a pauc pus importants qu'aquelei dau còrs francés. Ansin, au començament de 1953, aviá lo contraròtle de 5,000 vilatges vietnamians sus 7,000. Lo successor de Salan, lo generau Henri Navarre, decidèt de privilegiar la constitucion de tropas localas per comolar son inferioritat numerica.
La batalha de Dien Bien Phu
thumb|right|[[Fotografia de combatents dau Vietminh dins una trencada en 1954.]]
En 1954, lo Vietminh decidèt d'ocupar Luang Prabang, una vila importanta de Laos e lei Francés installèron una basa a Dien Bien Phu per blocar aqueu movement. En parallèl, de negocacions èran a començar entre lei dos camps. La basa venguèt donc un enjòc simbolic e lei camps assaièron d'i ganhar una batalha importanta per aver l'avantatge durant lei discussions. Per Navarre, la basa, dotada de dos aerodròms, èra aisada d'avitalhar e ben fortificada. Son objectiu èra d'i atraire de tropas enemigas per lei destrurre gràcias a d'atacas aerianas. En revènge, per lo generau Vo Nguyen Giap, comandant militar dau Vietminh, aquò èra l'ocasion d'enceuclar una fòrça francesa per l'anientar amb son artilhariá. D'efiech, lei Francés avián pas pensat possible l'encaminament de canons pesucs dins lei montanhas a l'entorn de Dien Bien Phu.
En despiech d'una resisténcia acarnada dei paracasudistas francés, lo Vietminh capitèt d'utilizar son artilhariá per destrurre lei terrens d'aviacion e destrurre lei posicions fortificadas cargadas de protegir la basa. La batalha durèt dau 13 de març au 7 de mai de 1954 e s'acabèt per la capitulacion de la garnison francesa que perdiguèt 2,293 tuats e 11,721 presoniers.
Consequéncias
L'eissida de la batalha de Dien Bien Phu permetèt d'accelerar lei negociacions de Genèva que comencèron lo 8 de mai de 1954. Leis Estats Units, l'URSS, lo Reiaume Unit, la China Comunista, Laos, Cambòtja, lo Vietnam dau Sud e lo Vietnam dau Nòrd i participèron. França i reconoguèt l'independéncia dei quatre estats indochinés e acceptèt de quitar la region. Pasmens, per lo Vietminh, aquò èra pas una victòria totala car Laos, Cambòtja e lo Vietnam dau Sud demorèron en fòra de l'esfèra comunista. Lo conflicte contunièt donc dins aquelei país, çò que menèt a la Guèrra de Vietnam a partir deis ans 1960.
Per França, l'abandon de la region èra vist coma un biais de concentrar sei fòrças sus sei colonias d'Africa. Pasmens, sa desfacha foguèt considerada coma una pròva de son declin e lei trèbols se multipliquèron. En particular, au mes de novembre de 1954, comencèt la Guèrra d'Argeria que s'acabèt en 1962 per la disparicion dau Segond Empèri Coloniau Francés.
AaRON
AaRON es un duo de pòp melancolic francés que comencèt en 2004, compausat de Simon Buret ambé Olivier Coursier.
A un moment dat, Olivier Coursier èra musician dins lo grop metal industrial Mass Hysteria.
Au mes de novembre de 2022, sortiguèt Rayon vert (rai verdet) ambe Mylène Farmer.
Guèrras de Macedònia
Lei Guèrras de Macedònia son un ensems de guèrras que se debanèron durant l'Antiquitat entre Roma e lo Reiaume de Macedònia. S'acabèron per una desfacha macedoniana e per l'installacion de la dominacion romana dins la mitat orientala de la Mar Mediterranèa.
Causas
Lei guèrras de Macedònia s'explican per mai d'un factor. Lo premier èra la contestacion de la dominacion macedoniana, instaurada per Felip II de Macedònia (359-336 avC) après la batalha de Queronèa (338 avC), per lei ciutats-estats grègas. Lo sègle III avC veguèt ansin una multiplicacion dei guèrras e la formacion de ligas defensivas destinadas a contraròtlar d'un biais indirèct d'entitats pus feblas ò a se protegir d'un vesin tròp poderós. Per exemple, quauqueis ans avans lo començament dei guèrras de Macedònia, un conflicte indecís opausèt de 220 a 217 avC Macedònia e seis aliants a una coalicion gropant seis adversaris principaus (Etòlia, Esparta e Elis).
D'autra part, lo mond grèc dau periòde èra caracterizat per una multiplicacion de liames d'interdependéncias susceptibles de multiplicar rapidament lei belligerants participants a una guèrra. Dins aqueu contèxte trebolat, lo recors a un protector estrangier (Roma, Empèri Seleucid, Egipte Lagida...) èra una solucion per renforçar la sieuna fòrça militara. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle III avC, lei Romans comencèron donc de s'interessar ais afaires grècs.
En 229 avC, per luchar còntra la piratariá e per protegir lo litorau orientala de la Peninsula Italica, ocupèron una partida d'Illíria. Aqueu succès li permetèt de ganhar la simpatia d'adversaris de Macedònia coma Corint ò Atenas. Rapidament, per assegurar la defensa de sei conquistas, Roma concluguèt d'alianças amb de ciutats localas, çò qu'inquietèt lei Macedonians. Tre lei premierei desfachas romans còntra lei Cartaginés d'Annibal, Felip V de Macedònia (221-179 avC) decidèt d'aprofichar la concentracion dei legions en Itàlia per expulsar lei Romans de Grècia. En 217 avC, ataquèt Apollonia d'Illíria, un protectorat roman. L'operacion mau capitèt e Roma mandèt de renfòrç dins la region.
Premiera Guèrra de Macedònia (215-205 avC)
thumb|right|Pèça de [[moneda portant l'efigia de Felip V.]]
En 215 avC, après la batalha de Cannes, l'amplor dei desfachas romanas encoratjèt Felip V de Macedònia de conclure una aliança amb Cartage per atacar Illíria. En teoria, aquel èra una menaça majora per Roma car la conquista dei pòrts illirians auriá permés ai Macedonians d'organizar lo passatge de tropas vers Itàlia. Inquiet, lo Senat mandèt donc una armada en Illíria, maugrat la situacion generala en Itàlia, per i sostenir seis aliats e i fixar lei fòrças de Felip. En parallèl, assaièt de trobar d'aliats grècs suplementaris.
Dins lei fachs, leis operacions militaras se limitèron a quauqueis escaramochas. D'efiech, lei Macedonians mobilizèron pas de fòrças importantas e avián ges de flòta capabla de contestar l'Adriatica ai naviris romans. De son caire, l'estrategia romana, unicament defensiva, refusèt tota conquista e leis operacions ofensivas dei legionaris se concentrèron subretot còntra lei piratas locaus. L'intrada en guèrra d'Etòlia e de Pergam dins lo camp antimacedonian, en 211 avC, cambièt pas aquela situacion.
La guèrra s'acabèt en 205 avC amb lo tractat de Fenice. Lei Macedonians i obtenguèron quauquei concessions coma un partiment dau protectorat roman en Illíria. Pasmens, politicament, aquela patz foguèt un succès per lei Romans qu'apareguèron coma de protectors fisables, sensa volontat de conquista. De mai, dau ponch de vista roman, lo confinhament en Grècia dei fòrças de Felip V, incapablas de jonhér lei Cartaginés presents dins lo sud de la Peninsula Italica, èra una capitada estrategica majora que tenguèt un ròtle important dins l'eissida de la Segonda Guèrra Punica (219-201 avC).
La Premiera Guèrra de Creta
La Segonda Guèrra de Macedònia es una consequéncia de la Premiera Guèrra de Creta (205-200 avC). Aqueu conflicte comencèt tre la fin de la Premiera Guèrra de Macedònia quand Felip V decidèt d'abatre la poissança de Ròdes, son adversari principau dins la Mar Egèa. Per aquò, formèt una aliança amb divèrsei ciutats de Creta, important refugi de piratas, e amb Esparta. Lo conflicte se generalizèt a cha pauc. En 201 avC, après la destruccion de la flòta macedoniana, venguèt una guèrra terrèstra implicant lei poissanças majoras dau mond grèc.
Menaçada per Felip V, Pergam mandèt una ambaissada a Roma per demandar d'ajuda. Lo Senat acceptèt e aprofichèt la revòuta d'Atenas per intervenir. Una mission diplomatica, dirigida per Caius Claudius Nero, exigiguèt ansin la fin deis atacas còntra lei Grècs. Quauquei mes pus tard, aquel ultimatum foguèt estendut ai possessions lagidas. En parallèl, una armada romana desbarquèt en Illíria.
L'intervencion militara romana
Lei demandas romanas, que marcavan un reculament major de Macedònia, foguèron rebutadas per Felip V. Inicialament, lo conflicte foguèt indecís amb de Macedonians diplomaticament isolats mai capables de resistir ais ofensivas enemigas.
Aquò cambièt amb l'eleccion de Caius Flaminius Nepos au consultat en 198 avC. D'efiech, durciguèt lei condicions romanas (abandon de tota plaça fòrta grèga per lei Macedonians) e adoptèt una estrategia pus agressiva. Infligiguèt una desfacha ai Macedonians a la batalha de l'Aoos que li permetèt de menaçar Tessàlia. En dificultat, Felip V assaièt de destrurre l'armada romana dins una batalha decisiva.
Lo tractat de Tempe
Lo tractat de Tempe marquèt la fin de la guèrra. Felip V deguèt abandonar totei sei posicions en Grècia e en Tessàlia. Deguèt tanben renonciar a tota mena d'intervencion dins leis afaires d'un autre estat, liurar sa flòta militara a Roma e pagar una importanta indemnitat de guèrra de 1,000 talents. Aquò entraïnèt una grèva crisi politica, economica e sociala dins lo reiaume que perdiguèt d'un còp totei lei conquistas realizadas dempuei Felip II e plusors centres economics majors. Macedònia cessèt ansin d'èsser una poissança de premiera importància dins lo mond grèc per tornar venir un principat segondari. Pasmens, dins lo rèsta de son rèine, Felip V capitèt de restablir la situacion intèrna de son reiaume que s'afondrèt pas.
De son caire, lei Romans proclamèron la « liberacion » dei ciutats grègas durant lei Jòcs Istmics de 196 avC. Retirèron sei tropas de Grècia dos ans pus tard sensa i realizar de conquistas. Pasmens, dins lei fachs, la màger part de Grècia passèt sota son influéncia.
La guèrra còntra Antíoc III (192-188 avC)
thumb|right|Pèça de [[moneda portant l'efigia d'Antíoc III.]]
Cinc ans après Cinoscèfales, la Guèrra Seleucida foguèt entraïnada per lo maucontentament suscitat per lo partiment dei territòris macedonians abandonats per Felip V. En particular, Etòlia, qu'èra un aliat de Roma dempuei lo premier conflicte, esperava una part pus importanta. Se raprochèron donc de l'Empèri Seleucida que son rèi, Antíoc III (223-187 avC), mandèt un pichon còrs expedicionari en 192 avC per « liberar Grècia de l'oppression romana ».
La reaccion romana foguèt viva. Una importanta armada desbarquèt en Grècia. Obtenguèt rapidament l'aliança de la Liga Aquèa e de Macedònia. De son caire, Antióc III foguèt unicament sostengut per Etòlia e per quauquei ciutats de Grècia Centrala. Aquò li permetèt pas de compensar son inferiotat numerica. Assaièt donc de resistir au pas dei Termopilas, posicion favorabla a la defensa. Pasmens, sei fòrças i foguèron batudas e obligadas de se retirar en Asia Menora. En despiech de l'arrivada de renforç, i foguèron definitivament esquichadas l'an seguent a la batalha de Magnesia. Isolada, Etòlia se sometèt en 188-187 avC.
La patz d'Apamèa reglèt lo conflicte e consacrèt l'intrada de Grècia dins l'esfèra d'influéncia romana. Etòlia perdiguèt tota importància e lei Seleucidas deguèron abandonar la màger part d'Anatolia. Pergam e Ròdes ne'n recebèron una larga partida e lo rèsta formèt un ensems de ciutats e de principats mai ò mens autonòms.
Alèp
Alèp (arabi: حلب; transliterat Ḥalab), es la vila pus granda de Siria e la capitala del Governorat d'Alèp, lo pus poblat de Siria. Amb una populacion oficiala de 2,301,570 abitants (estimacion de 2005), espandida a mai de 2,5 milions dins l'airal metropolitan, es tanben una de las vilas pus grandas de Levant. Pendent de sègles, Alèp foguèt la pus granda vila de la Granda Siria e la tresena de l'Empèri Otoman, après Constantinòble e Lo Caire. E mai que relativament pròcha de Damasc en distància, Alèp es desparièra de per son identitat, arquitectura e cultura, fargada per una istòria e una geografia diferentas.
Alèp es una de las vilas pus vièlhas del mond, benlèu abitada dempuèi lo millenni VI abC. D'excavacions a Tell as-Sawda e Tell al-Ansari, just al sud de la vila vièlha d'Alèp, mostrèron que l'airal es ocupat dempuèi al mens la fin del millenni III abC ; e Alèp es tanben mencionada dins las tauletas cuneïformas descobèrtas a Ebla e en Mesopotamia, que la ciutat i es citada per sas capacitats comercialas e militaras. Una tan longa istòria es probablament deguda a sa situacion de punt estrategic dins lo negòci a mièg camin entre la Mar Mediterranèa e Mesopotamia.
Guèrras de Macedònia
Tresena Guèrra de Macedònia (171-168 avC)
thumb|right|Pèça de [[moneda portant l'efigia de Persèu.]]
Longfossé
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Alèp
L'importància istorica de la vila es tanben deguda a sa situacion geografica a la fin de la Rota de la Seda, que passava per l'Asia Centrala e Mesopotamia. Quora s'inaugurèt lo Canal de Suèz en 1869, lo comèrci venguèt maritim e Alèp comencèt de declinar dapasset. A la casuda de l'Empèri Otoman après la Primièra Guèrra Mondiala, Alèp daissèt son rèirepaís al nòrd a la Turquia modèrna, e un important camin de fèrre que la religava a Mossol. Puèi en 1940 perdèt son principal accès a la mar, Antiòquia e Alexandreta (Iskenderun), tanben en Turquia.
Guèrras de Macedònia
Tresena Guèrra de Macedònia (171-168 avC)
La Tresena Guèrra de Macedònia foguèt largament entraïnada per la volontat dau rèi Eumèn II de Pergam (197-158 avC) de destrurre Macedònia. D'efiech, inquiet de la politica de redreiçament iniciada per Felip V e perseguida per son fiu Persèu (179-168 avC), assaièt, a partir deis ans 180 avC, de convéncer lo Senat de menar una tresena guèrra còntra Macedònia. Pauc a pauc, d'autrei ciutats grègas s'esmoguèron dau retorn dei Macedonians dins la vida politica grèga. Pergam e seis aliats capitèron ansin de formar un partit roman antimacedonian qu'obtenguèt la rompedura dei relacions diplomaticas entre Roma e Macedònia en 175 avC.
Longfossé
Geografia
thumb|Lotissement A Longfossé près de Desvres ; concepcion : Arietur. Fotografia d'abril 2011.
Alèp
Pendent la Batalha d'Alèp la vila patiguèt de destruccions massisas, e foguèt la vila pus tustada per la Guèrra civila siriana. En decembre de 2016, après un ofensiva victoriosa, lo governament sirian acabèt de prene lo contraròtle total de la vila.
Guèrras de Macedònia
Tresena Guèrra de Macedònia (171-168 avC)
Lo casus belli cercat per Eumèn II arribèt en 172 avC amb una temptativa d'assassinat còntra eu. Persèu foguèt implicat dins lo complòt e lo Senat acceptèt de declarar la guèrra un an pus tard. Dins aquò, mau preparats, lei Romans foguèron batuts a la batalha de Callinicos. Una segonda ataca mau capitèt en 169 avC, permetent ai Macedonians de tornar conquistar quauquei territòris.
Longfossé
Geografia
Longfossé Es una municipalitat situada en lo departament del -Calava (region del Nòrd--Calava). La vila de Longfossé fa partida del territòri del Parc natural regional dels Caps e Marais de Opale. Aperten al costat de Desvres e al arrondissement de Boulogne-sus-Mar. Los abitants de Longfossé èran al nombre de 1739 al recensement de 2007. La superficie es d'unitat|10.2|km|2. La vila vesina de Desvres es réputée per la siá faïence.
Guèrras de Macedònia
Tresena Guèrra de Macedònia (171-168 avC)
L'eveniment decisiu dau conflicte foguèt la nominacion de Lucius Aemilius coma cap de l'armada romana. Generau experimentat, menacèt lei linhas macedonianas e Persèu foguèt obligat d'acceptar un combat malaisat a Pidna onte son armada foguèt anientada en 168 avC. Lo rèi macedonian capitulèt e son reiaume foguèt devesit en quatre republicas somesas a Roma.
Longfossé
Geografia
L'altitud mièja es de 91 mètres aperaquí.
L'urbanizacion a repartit entre un vilatge alongat en la vallée e una estenduda en continuitat de l'urbanizacion de Desvres (lotissements).
Guèrras de Macedònia
Quatrena Guèrra de Macedònia (150-148 avC)
Aqueu còp, après la revirada de son projècte d'ocupacion indirècta de la région, lo Senat annexèt Macedònia que venguèt la província romana permanenta de Grècia.
Longfossé
Geografia
thumb|Lotissement à Longfossé près de Desvres ; conception : Arietur. Photographie d'avril 2011.
Longfossé est une commune située dans le département du Pas-de-Calais (région du Nord-Pas-de-Calais). La ville de Longfossé fait partie du territoire du Parc naturel régional des Caps et Marais d'Opale. Elle appartient au canton de Desvres et à l'arrondissement de Boulogne-sur-Mer. Les habitants de Longfossé étaient au nombre de 1739 au recensement de 2007. La superficie est de 10.2 km. La ville voisine de Desvres est réputée pour sa faïence.
Guèrras de Macedònia
Consequéncias
thumb|right|Expansion de l'[[Empèri Roman.]]
Longfossé
Geografia
L'altitude moyenne est de 91 mètres environ.
Guèrras de Macedònia
Consequéncias
Lei Guèrras de Macedònia son un episòdi major de la conquista romana de Grècia. D'efiech, entraïnèron l'eliminacion de la principala poissança militara independenta de la region e la premiera annexion de territòris grècs decidida per lo Senat. La dissolucion de la Liga Aquèa e la destruccion de Corint, dos ans pus tard, completèron aqueu succès permetent a Roma de sometre l'ensems de Grècia.
Longfossé
Geografia
L'urbanisation est répartie entre un village allongé dans la vallée et une extension en continuité de l'urbanisation de Desvres (lotissements).
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Extincion del Cretacèu-Paleogèn
vinheta|Badlands près de Drumheller, [[Albèrta, o l'erosion mes a l'aire liure lo limit K-Pg.]] vinheta|Una ròca del Wyoming (EUA), amb una sisa intermediària d'argila que conten 1000 còps mai d'[[iridi que las sisas superioras e inferioras; foto presa al musèu d'istòria naturala de San Diego.]] L'extincion del Cretacèu-Paleogèn (abreujada K-Pg), tanben coneguda coma extincion del Cretacèu-Terciari (K-T), que marca la fin del Cretacèu, es una extincion massisa e de granda escala d'espècias animalas e vegetalas que s'es producha sus un cort periòde de temps (a l'escala geologica) fa 66 milions d'annadas.
Aqueste eveniment marca la fin de l'èra mesozoïca e lo començament de l'èra cenozoïca. Aquesta extinccion es associada a une signatura geologica (coneguda jol nom de limit K-T), abitualament jos la forma d'una prima sisa d'argila presentant un taus anormalament naut d'iridi, que se trapa dins diferentas regions del mond. K es l'abreviacion tradicionala pel periòde del Cretacèu (deriva del nom alemand Kreidezeit), e T es l'abreviacion del Terciari, tèrme istoric que designava lo periòde ara cobèrta pels periòdes Paleogèn e Neogèn. L'emplec del tèrme « Terciari » essent ara desconselhat coma unitat formala de temps o de ròca per la Comission internacionala sus l'estratigrafia, l’eveniment K-T es ara designat coma l'extincion Cretacèu-Paleogèn (o K-Pg) per fòrça cercaires.
La majoritat dels paleontològs admeton que los ausèls apartenon al grop dels dinosaures. Los dinosaures fòra dels ausèls son dichs non avians. Los fossils de dinosaures non avians se tròban gaireben sempre sota lo limit K-T, los paleontològs estiment majoritàriament que los dinosaures s'atudèron just abans, o pendent l'eveniment. Dins aquesta interpretacion, lo fach que d'unes fossils de dinosaures sián estat descobèrts al dessús del limit K-T es entièrament degut a de remanejaments dels sediments, es a dire que l'erosion los tornèt a la superfícia abans que foguèsson tornarmai cobèrts per un depaus de sediments mai recents, ,. Aquesta teoria foguèt verificada, que de sistèmes de datacion, utilizats dempuèi lo començament de las annadas 2010, permeton de datar dirèctament los ossaments, al contrari dels metòdes precedents que datan pas que los sediments a l'entorn. Los mosasaures, los plesiosaures, les pterosaures e fòrça espècais de plantas e d'invertebrats tanben s'atudèron. Los clads de mamifèrs e d'ausèls subrevisquèron amb pauc d'extincions, e una radiacion evolutiva dels taxons del Maastrichtien s'èra realizat plan mai après lo limit. Lo taus d'extincion e de radiacion varia d'un clad a l'autre.
L'illa de Madagascar, ja separada del continent african a l'epòca de l'eveniment, desvelopèt alara una fauna destriada.
Las teorias scientificas explican las extinccions del K-T per un o mai eveniments catastrofics, coma d'impactes cosmics, e/o una activitat volcanica crescuda, l'activitat volcanica semblant pasmens èsser anteriora. La datacion de mai d'un cratèrs d'impacte (coma l'impacte de Chicxulub) e aquela de las ròcas eissidas d'una activitat volcanica de massa dins los traps del Deccan, coïncidisson amb lo periòde aproximatiu de l'eveniment d'extinccion. Aquestes eveniments geologics aurián redusit la quantitat de lutz solar arribant al sòl, limitant atal la fotosintèsi e menant a un cambiament massís de l'ecologia terrèstra. D'autres cercaires avançan que l'extinccion foguèt mai progressiva, resultant de cambiaments mai lents del nivèl de la mar o del climat.
Pasmens, los paleobotanistas, coma los palinològs estudiant lo pollèn, semblan aver mostrat al nivèl de la limita K-T, e subretot suls sites nordamericans, que l'extinccion a estat rapid e coerenta amb l'ipotèsi d'un impacte : disparicion gaireben instantanèu del pollèn d'angiospèrmes dominant al Maastrichien, fern spike (« pic de las falguièras » coïncidissent amb lo pic d'iridi, vegetacion oportunista (falguièras mai sovent) puèi de nòu apareisson progressiva de gimnospèrmas puèi d'angiospèrmas, e reconstitucion progressiva de la biodiversitat, ,.
En octobre de 2015, une datacion encara mai precisa de las coladas de lava dels traps del Deccan, basada sul rapòrt isotopic Ar/Ar de l'argon, es obtenguda per l'equipa de Paul R. Renne de l'Universitat de Califòrnia a Berkeley. Los episòdis mai importants de contunh d'emissions de lavas del Deccan, representant 70 % du total, son datats de mens de 50 000 ans après la casuda del meteorit de Chicxulub. Aquesta coïncidéncia convenc los autors que l'episòdi paroxismal dels traps seriá una consequéncia de l'impacte del meteorit de Chicxulub. Lo tust del meteorit auriá induch una onda sismica enòrma, equivalenta a un tèrratrem de magnitud 11, qu'auriá fragilizat la rusca terrèstra de l'autre costat del glòb, als « antipòds » en longitud mas pas en latitud. Atal, après l'extincion de massa deguda a l'impacte del meteorit de Chicxulub, las erupcions volcanicas del Deccan, amb lors quantitats enòrmas de gases letals deslargats  — amb lo sulfur d'idrogèn (H2S) —, aurián perlongat los efièchs del nívol levats per l'impacte meteoritic,.
Los coccolitoforids (d'algas unicellulàrias microscopicas) e los molluscs, incluissent las amonitas, los rudists, las cagaraulas d'aiga doça e los muscles, coma los organismes que la cadena alimentària inclusís aquestes animals de clòscs, s'atudèron o coneguèron de pèrda pesuca pertes. Per exemple, se pensa que las amonitas èran la noiritura màger dels mosasaures, un grop de reptils marins gigants que s'apaguèron precisament a aqueste periòde.
Los omnivòrs, los insectivòrs e los carronhards an vescut a l'eveniment d'extinccion, benlèu a causa de la mai granda disponibilitat de lors fonts de noiritura. A la fin du Cretacèu, sembla i aver agut pas cap de mamifèr purament erbivòr o purament carnivòr. Los mamifèrs e los ausèls qu'an subrevescut a l’extinccion se noiriguèron d'insèctes, de vèrms e de cagarolas, qu'aqueles se noirissiá de matèria mòrta vegetala o animala. Los scientifics pensan qu'aquestes organismes an vescut fins a l'esfondrament de las cadenas alimentàrias basadas sus las plantas que se noiriguèron de degalhs o d'autres materials organics non vivants,,.
Dins las biocenòsis dels cors d'aigas, pauc de grops d'animals s'apaguèron qu'aquestas comunautats despendon mens dirèctament de plantas viventas per lor noiritura e mai de degalhs que regolan de la tèrra, çò que los apararà de l'extincion. De mecanismes semblables, mas mai complèxes an estat observats dins los oceans. Las extinccions foguèron mai nombrosas d'entre los animals vivant dins la zona pelagica, que d'entre los animals dels fons sosmarins. Los animals de la zona pelagica dependon gaireben entièrament de la produccion primària del fitoplancton vivant, alara que d'animals vivants dins los fons marins s'alimentan de degalhs o pòdon passar a una alimentacion constituida sonque de degalhs.
Los subrevivants mai grands aerobis de l'eveniment, los crocodilians e los champsosaures, èran semiaquatics e aguèron accès als degalhs. Los crocodilians modèrnes pòdon viure coma carronhards e subreviure pendent de meses sens noiritura. Mai, dins lor jovença, se desvelopan lentament  se noirisson pendent lors primièras annadas en granda partida d'invertebrats e d'organismes mòrts o de fragments d'organismes. Aquestas caracteristicas permetron la subrevida d'aquesta espècias a la fin del Cretacèu.
Après l'eveniment K-T, la biodiversitat a agut besonh d'un temps long per reviscolar, malgrat de l'existéncia de fòrça ròdols ecologics.
Lo limit K-T es associat a un taus de diparicion e d'aparicion d'espècias plan naut. Aqueste fenomèn toquèt subretot los nanoplanctons a l'origina dels depauses calcris del Cretacèu. Fòrça espècias desaparegudas son estat remplaçadas per de novèlas,. L'analisi estatistica de las desapareissons de las espècias marinas suggerís que la diminucion de la diversitat foguèt mai provocada per una fòrta auçada de las extinccions puslèu que per una diminucion de l'apareisson de nouvèlas espècias, per un mecanisme natural e permanent nomenat especiacion.
Las donadas concernant los fitoplanctons nomenats dinoftas son pas tan plan explicadas pendent aqueste periòde de transicion del Cretacèu al Paleogèn, subretot que sols los cystes donan de bonas traças fossilas dins aqueste grop, e las espècias de dinofitas passan pas totas per l'estadi de cyste, çò qu'es benlèu a l'origina d'una sosestimacion de lor diversitat. Los estudis recents tendon a indicar qu'i auriá pas agut de variacions significativas de las dinofitas al nivèl de las sisas de depauses fossils que constituisson la limita entre Cretacèu e Terciari.
De traças geologicas de radiolaris existisson dempuèi lo periòde cambrian, e lors esquelets siliciós fossils pòdon èsser aisidament marcats e seguits pendnet la limita K-T. I a pas cap de pròva d’extinccion de massa d'aquestes organismes, e a causa del refregiment de temperaturas al començament del Paleocèn, se nòta una productivitat nauta per aquestas espècias al nivèl de las latituds nautas de l'emisfèr Sud. Al subjècte de las diatomèas, unes 46 % de las espècias subrevisquèron a la transicion de Cretacèu-Paleocèn, çò que suggerís un taus de renovelament significatiu de las espècias, mas pas una extinccion catastrofica al passatge de la limita K-T,.
Los ostracodes, una classa de pichon crustacèus qu'èran fòrça comuns pendent lo Maastrichtien superior, daissèron de traças fossilas dins un grand nombre de luòc. Un examèn d'aquestes fossils mòstra que la diversitat dels ostracodes es mai fèble pendent lo Paleocèn qu'a quin autre periòde del Terciari. Pasmens, dins l'estat actual de la recerca, se pòt pas determinar s'aquestas extinccions se produguèron abans o pendent l'interval del limit,.
Pels coralhs del Cretacèu tardièr, unes 60 % dels genres apartenent a l'òrdre dels Scleractinia (coralhs durs) capitèron pas a passar lo limit K-T e a aténher lo Paleocèn. L'analisi prigonda de las extinccions de coralhs d'aqueste epòca mòstra qu'unes 98 % de las espècias colonialas qu'abitavan las aigas tropicalas caudas e pauc prigondas s'atudèron. Los coralhs solitaris, que formèron mai sovent d'estèus e abitan de regions mai frejas e prigondas de l'ocean (sota de la zona fotica) foguèron mens tocats per la limita K-T. Las espècias de las colonias de coralhs dependon d'una simbiòsi amb d'algas fotosinteticas, que las populacions s'esfondrèron a causa dels eveniments a l'entorn de la limita K-T,. Pasmens, l'explicacion de l'extinccion K-T e del restabliment al Paleocèn per l'utilizacion de las donadas dels fossils de coralhs deu èsser reviscolats a causa dels cambiaments que se produguèron dins los ecosistèmas de coralhs al passatge de la limita K-T.
Los nombres dels genres de cefalopòds, d’equinodèrmes e de bivalvas diminiguèron significativament après la limita K-T. Gaireben totas las espècias de braquiopòds, un pichon embrancament d'invertebrats marins, avent subrevesut a l'eveniment K-T e se diversifiquèron al començament del Paleocèn. esquèrra|vinheta|Rudist, bivalva del Cretacèu superior dels monts omaneses, Emirats arabis units. La barra de mesura es de 10 millimètres. Levat la sosclassa de las Nautiloidea, representada uèi per las espècias dels nautils e un grop eissit d'una evolucion d'aqueles, a saber los Coleoidea qu'amassa entre autres los octopòds, los calmars e las sépias, totas las autras espècias de molluscs de la classa dels cefalopòds s'atudèron a la limita K-T. D'entre elas i a las espècias del superòrdre Belemnoidea e las amonitas, una sosclassa de cefalopòds de clòsc univalva, plan diversificats, que los especimèns èran nombroses, e de reparticion larga. D'estudis scientifics realizats suk subjècte precisèron que l'estrategia reproductritz dels nautiloïdes subrevivents, que se piejava sus d'uòus mens nombroses  mai groses, joguèron un ròtle dins lor conservacion al respècte de las amonitas pendent l'extinccion. Las amonitas, elas, utilizavan d'una estrategia planctonica, es a dire que los uòus e de larvas èran tan nombrosas que pichonas, çò qu'auriá estat fòrça defavorable. De cercaires montrèron qu'a la seguida de la desapareisson de las amonitas, los nautiloïdes coneguèron una radiacion evolutiva amb de formas e de complexitats de clòc que jamai aviá estat de per abans per las amonitas,.
Unes 35 % dels genres d'equinodèrmes s'atudèron a la limita K-T, çò que fa pas gaire que son lo taxons que prosperissián a la fin del Cretacèu dins las aigas pauc prigondas, de fèble latitud, qu'aguèron lo taus d'extinccion mai naur. Al nivèl de las latitudas mejanas, los aquinodèrmes d'aigas prigondas foguèron plan men tocas per l'extinccion. Seriá una pèrda d'abitat la responsabla d'aquestes extinccions, subretot per submersion de estèus d'aiga pauc prigonda existissent a aqueste moment, pendnet un episòdi transgressiu que se passèt a un periòde pròche d'aqueste de l'eveniment d'extinccion.
D'autres grops invertebrats marins, coma de bivalvas coma los rudists e los inocerams, tanben s'atudèron a la limita K-T,.
Arcosaurians
Un nombre substancial de fossils de peissons foguèt descobèrt. Aquò dona de bonas basas per comprene los modèls d'extinccion d'aquestas classas de vertebrats marins. D'entre los Chondrichthyes, gaireben 80 % de las familhas de làmias, de las claveladas e autres peissons cartilaginoses subrevisquèron a l'eveniment d'extincdion. Mai, mens de 10 % de las familhas de peissons ossoses, es a dire los teleostèus, s'atudèron. Pasmens, sus l'illa Seymour, situada ak larg de la peninsula Antartica, un site fossil datat del periòde precedent immediatament l'eveniment presenta de pròvas d'una mòrt massissa pels peissons ossoses. S'especula que los peissons patiguèron d'un estrès environamental abans l'eveniment de la limita K-T e qu'aqueste darrièr deguèt precipitar l'extinccion de massa. Pasmens, sembla que los environaments marins e l'aiga doça atenuèron l'efièch de l'extinccion suls peissons.
Los domatges causats pels insèctes sus las fuèlhas fossilizadas de plantas de flors de quatorze emplaçaments en America del Nòrd foguèron emplegats coma indicator de la diversitat dels insèctes mer limita K-T e analisats per determinar lo taus d'extinccion. Los cercaires constatèron que los sites del Cretacèu, abans l'eveniment d'extinccion, avián una granda riquesa en plantas e diferentas formas d'alimentacion pels insèctes. Pasmens, al començament del Paleocèn, la flora èra pro divèrsa amb pauc de predacion dels insèctes, quitament 1,7 milion d'annadas après lo fenomèn d'extinccion,.
Existís de pròvas dominantas d'una trencadura globala dels groos de plantas a la limita K-T. Pasmens, i a agut d'importantas diferéncias segon las regions observadas dins la succession de las plantas. En America del Nòrd, las donadas suggerisson una devastacion de massa de las plantas dins las seccions de limita K-T, pasmens se aviá agut de cambiaments megaflorals substancials abans la limita.
Dins las latitudas nautas de l'emisfèr sud, coma la Nòva Zelanda e l'Antartica, la descreissença de massa de la flora causèt pas cap aucun de renovèlament significatiu dins las espècias, mas de cambiaments dramatics a cort tèrme dins l'abondéncia relativa dels grops de plantas,. En America del Nòrd, aproximativament 57 % de las plantas s'atudèron. Lo reviscol de las plantas al Paleocèn comencèt per de nòvas colonizacions dominadas per las falguièras que presentan alara un net pic d'abondéncia d'espècias illustrat per las donadas geologicas; e s'observèt aqueste meteis tipe de recolonizacion de la falguièras après l'erupcion del mont Saint Helens en 1980.
A causa de la destruccion en massa de las plantas a la limita K-T, i a agut proliferacion dels organismes detritivòrs coma las mycètas qu'an pas besonh de fotosintèsi e utilizan los nutriments de la vegetacion en decomposicion. La dominacion de las espècias fongicas durèt sonque unas annadas alara que l'atmosfèra se liberava e qui aviá abondéncia de matèria organica. Un còp l'atmosfèra liberada, los organismes fotosintetics coma las falguièras e d'autras plantas tornèron. La poliploïdia sembla aver aumentat la capacitat de las plantas de flor a la subrevida a l'extinccion, belèu que las copiás adicionalas del genòma qu'aquestas plantas possedavan lor permetèron de s'adaptar mai aisidament a las condicions environamentalas en plena mutacion a la seguida de l'impacte.
I a pas cap de traça d'extinccions de massa d'amfibians a la limita K-T, e i a una pròva irrefutabla que gaireben totes los amfibians subrevisquèron a l'eveniment gaireben francs. D'estudis prigonds dels genres de salamandra dins los jaces fossils del Montana mòstran que sus set genres, sièis èran incambiats après l'eveniment.
Las espècias de granhòtas semblan aver subreviscur fins al Paleocèn amb pauc d'extinccion d'espècias. Pasmens, los fossils per de familhas e de genres de granòtas son irregulars. Un estudi prigons de tres genres de las granhòtas del Montana mòstra qu'èran pas cambiadas per l'eveniment de K-T e que subrevisquèron en aparéncia sens cambiament. Las donadas mòstrna pauc o pas de pròva d'extinccion de familhas amfibias qu'encastran l'eveniment de K-T. La subrevida amfibí resultèt de la capacitat del clade a se cercar un l'abric dins l'aiga o a bastir de tunas en sediments, sòl, fusta, o sota de ròcas. vinheta|[[Tuatara|Tuatura mascle, unic representant actual dels rincocefals.]] Las doas taxa de reptils nonarcosaurians vivents, las testudines (tartugas) e lepidosaurians (sèrps, clavetas e lusèrps), e tanben lo coristodèrs (d'arcosauromorfs semiaquatics que s'atudèron al començament del Miocèn) subrevisquèron al passatge de la limita K-T. Mai 80 % de las espècias de las tartugas del Cretacèu passèron la limita K-T. Mai, las sièis familhas de tartugas queexistissián a la fin del Cretacèu subrevisquèron al Terciari e sont representadas per d'espècias actualas.
Les lepidosaurians vivents inclusisson los rincocefals e los squamats. Los Rhynchocephalia, que regropan los sols Tuataras, èran un grop espandit e pro prospèr de lepidosaurians a començament del Mesozoïc, mas que comencèron a diminuir a partir de la mitat del Cretacèu. Son representats uèi per un genre unic localizat sonque en Nòva Zelanda.
L'òrdre dels esquamats, qu'es representat uèi per las clavetas, lusèrps, sèrps e los amfisbèns, èra present dins diferents Ròdols ecologics pendent lo Jurassic e capitèron a passar lo Cretacèu. Subrevisquèron al passatge de la limita K-T e son ara lo grop mai prospère diversificat dels reptils vivents amb mai de 6 000 espècias existentas. Pas cap de familha coneguda dels esquamats terrèstres e s'atudèt pas a la limita, e los fossils indican que patiguèron de pas cap de declin significatiu. Lor talhas pichonas, lor metabolisme adaptable, e lor capacitat a cambiar d'abitat per trapar de condicions mai favorablas foguèron de factors claus dins lor subrevida pendent la fin del Cretacèu e lo començament del Paleocèn,.
Los reptils marins nonarcosaurians comprenon los mosasaures e los plesiosaures, los reptils aquatics gigants qu'èran los predators marins superiors, s'atudèron vèrs la fin del Cretacèu.