cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dombasle-sur-Meurthe
Istòria
Après la fondacion de la fabrica Solvay l'an 1873, Dombasle #venir lo principal centre de produccion de carbonate de sodium dins lo mond, en aprofechant del canal de la Marna al Rhin pel acheminement per péniches de las matèrias primièras (houille e de sal) e de la produccion. Lo sal vendiá essencialament de la salina de Varangéville e lo carbon dels Houillères de Lorraine. Lo calcaire, en provenent de carrièras alentour èra, lududes, encaminat per un sistèma de transpòrt per câble aerian utilizat fins en los ans 1970 de contunh progressivament abandonat e desmontat.
Présence franque. Les vestiges du château de Dombasle, édifié sur une motte féodale, ont été démolis par la commune en 1963.
Kajalgaon
es una vila d'Assam, un estat de la Republica d'Índia. Es caplòc del districte de Chirang.
Torralba de Aragón
Torralba de Aragón es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Saint-Aubin-de-Crétot
Saint-Aubin-de-Crétot es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Hamren
es una vila d'Assam, un estat de la Republica d'Índia. Es caplòc del districte de Karbi Anglong de l'Oèst.
Raimu
thumb|left|Monument a Raimu e a la Partida de cartas, [[Tolon]]
thumb|Ostau nadau de Raimu Juli Aguste Muraire, pus conegut coma Raimu (Tolon, lo 18 de decembre de 1883 - Neuilly-sur-Seine, lo 20 de setembre de 1946) èra un actor de teatre, de cinèma e de music-hall provençau. Foguèt descobèrt per Sacha Guitry e joguèt en particular per Marcèu Panhòl (ambé cu virèt la Trilogia marselhesa e La Molher dau panatier).
Torre la Ribera
Torre la Ribera es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
NB. Cal descastelhanizar lo títol.
José Rizal
thumb|José Rizal José Protasio Mercado Rizal y Alonso Realonda, mai conegut popularament coma José Rizal (Calambá, Filipinas, 19 de junh de 1861 – Manila, 30 de decembre de 1896) foguèt un mètge oftalmològ, escrivan, lingüista e menaire independentista filipin. Considerat coma lo grand eròi de Filipinas, moriguèt fusilhat en decembre de 1896.
Goemai
Lo goemai (o ancianament ankwe) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria.
Localisacion
Lo goemai es parlat dins las zònas de govèrn local de Shendam, Awe e Lafia, dins l'estat de Nasarawa, en Nigèria.
Classificacion
Lo goemai es una lenga chadica de la branca bole-angas del chadic de l'oèst, ont fa partida del grop angas.
Escritura
Lo goemai ten sa pròpia escritura dempuèi 1937, quand Eugene Sirlinger desvolopèt un alfabet per lo goemai :
Mars (Léger)
Mars es una comuna francesa situada dins lo departament de Léger e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups. .
Parallaxi
La parallaxi es l'incidéncia dau cambiament de posicion d'un observator sus l'observacion d'un objècte. Es una nocion importanta per lei diferentei disciplinas utilizant d'aparelhs optics. En metrologia, pòu entraïnar d'errors de mesura en causa de la diferéncia de posicion entre l'uelh de l'observator e l'otís de mesura (per exemple, una agulha). En astronomia, es a l'origina d'un desplaçament deis objèctes celèsts dins lo cèu que permet de mesurar la distància entre aqueleis objèctes e la Tèrra.
Extincion (astronomia)
En astronomia, l’extincion designa lo fenomèn, liat a la matèria situada entre l'observator e l'objècte celèst observat, responsable de l'absorpcion e de la difusion de la lutz emesa per leis objèctes astronomics.
Per un observator terrèstre, l'extincion es causada per lo mitan interstellar, generalament en causa de la preséncia de gas ò de poussas, e per l'atmosfèra terrèstra. Certanei domenis de l'espèctre electromagnetic (rais X, ultraviolets e infraroges) son ansin quasi inobservables dempuei la superficia dau glòbe e necessitan l'utilizacion de telescòpis espaciaus. Dins lo domeni visible, la lutz blava subís una extincion pus importanta que la lutz roja.
Umús
L’umús es la sisa superiora del sòl creada, entretenguda e modificada per la descomposicion de la matèria organica, subretot per l'accion combinada dels animals, dels bacteris e dels fungis del sòl. L’umús es una matèria sopla e airada, qu'absorbís e reten plan l'aiga, de pH variable segon que la matèria organica es ligada o non e de minerals, d'aspècte escur (brunenc fins a negre), d’odor caracteristica, variabla segon que s'agís d'una de las nombrosas formas d'umús de bòsc, de prada, o de sòl cultivat.
L'umús es diferent del compòst per son origina naturala, mas partetja amb el fòrça proprietats, coma sa capacitat e restancar l'aiga e los aliments. Dins la partida de la biosfèra qu'es lo sòl, l'umús es la partida biologicament mai activa. Es dins las zonas temperadas qu’es mai abondant, mas recetament se tornèt trobar e s'estudièt una mena d'umús anciana e d'origina umana en Amazonas : la terra preta, o tèrra negra. L'umús es absent dels desèrts e, mai sovent, de tot mitan desprovesit de vegetacion (la nauta montanha, per exemple).
La capacitat d'escambi natural d'un umús ainsi que sa descomposicion lenta dona a las raices de las plantas d'azòt, de fosfòr e totes elements nutritius indispensables a la creissença dels vegetals. Se l'umòs es rebondut per la laurada o asfixiat (inondacion durabla, compression, cobèrt estanc), se degrada e larga de compausats toxics coma lo metan.
Autivièla, Sent Martin e Vidèren
Autivièla, Sent Martin e Vidèren (Autile en basco, Autevielle-Saint-Martin-Bideren en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Lauhire, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Umús
Istoric
Abans que lo microscòpi mòtra en evidéncia lo fach que son de microorganismes e d'invertebrats que produson l'umús, èra consierat coma une substencia quimica inèrta vinheta|L'umús se caracteriza per una color escura que traduch sa riquesa en [[carbòni organic.]]
Etimologia
Umús ven del mot grèc humus designant la « tèrra » es citat per Quint Curdi (sègle I ApC) coma venent d'un mot grèc significant « a tèrra », locatiu d'un substantiu passat d'usatge.
Autivièla, Sent Martin e Vidèren
Autivièla, Sent Martin e Vidèren que qu'estón unidas entà formar la comuna actuau lo 18 d'abriu de 1842.
Umús
Etimologia
En realitat, lo mot latin humus, coma le mot homo « òme », ven de la raíç indoeuropèa *ghyom- que significava tèrra (cf. J. Picoche 1994, p. 287).
Leers
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Autivièla, Sent Martin e Vidèren
Geografia
Las comunas tòcatocantas que son Avitenh e Atòs-Aspins au nòrd, Sauvatèrra a l'èst, Guinarte-Parentias au sud-èst, Arboet-Sussauta en Baisha Navarra au sud-oèst e Ossaranh-Arribarèita en Sola au sud. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Umús
Formacion dels umuses o umificacion
vinheta|La mesa a nud dels sòls e la laurada repetida causan en unas annadas una desparicion de l'umús. Los sòls negres venon òcre, perdon lor capacitat restancar e infiltrar l'aiga, e son mai sensibles a l'erosion. vinheta|La [[laurada e los engrais quimics son pas las solas causas de destruccion de l'umús que fixa loss sòls; lo desboscament e la subrepastura sus de sòls fragils ne son d'autres. Sens proteccion vegetala del sòl, e sens apòrt de matèria organica, l'erosion e l'apauriment d'aqueste tipe de sòl son alara inevitables.]] La formacion dels umusses o umificacion es dicha « biogenica », es a dire que l'umús pòt se formar per simple oxidacion de la necromassa en l'abséncia d'organismes vivents mas lo procediment es fòrça mai accelerat quand d'organismes vivents ingerisson la matèria organica o secretan d'enzims que la transforman.
Autivièla, Sent Martin e Vidèren
Autivièla
La prononciacion qu'ei [awti'bjɛlə]. Las fòrmas ancianas que son Autebiele en 1379 e 1385, Autabiela en 1542, Autavielle en 1546, Authevielle en 1728, Hautevielle (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), Autevielle-Saint-Martin-Bideren despuish lo 18 d'abriu de 1842, quan apleguèn las tres comunas.
Marsais
Marsais es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Autivièla, Sent Martin e Vidèren
Autivièla
Segon Dauzat, Autivièla qu'ei format deu latin alta, « hauta », e villa.
Marsais
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Autivièla, Sent Martin e Vidèren
Sent Martin
La prononciacion qu'ei [sen mar'ti n ]. Las fòrmas ancianas que son Sent Marti en 1376, Sent Marthin en 1379, Sent Marthii de Guaranhoo en 1385, lo nom qu'ei absent de la mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau, mès que i a NOLIBOS en gròs caractèrs, Autevielle-Saint-Martin-Bideren despuish lo 18 d'abriu de 1842, quan apleguèn las tres comunas.
Lo nom qu'ei lo de l'avesque de Tors, Sent Martin.
Vidèren
La prononciacion qu'ei [bi'dɛrœ(n)] (n finau s'enten quasi pas, accent tonic sus la segonda sillaba). Las fòrmas ancianas que son Bideren en 1342, Videren en 1385, Biderein en 1674, Bideren (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), Autevielle-Saint-Martin-Bideren despuish lo 18 d'abriu de 1842, quan apleguèn las tres comunas.
Lo nom que hè pensar au basco bide, « camin », mès la terminason convién pas : segon J.B. Orpustan, lo genitiu possessiu ei jamès emplegat en toponimia. L'auta solucion qu'ei lo nom de persona Vital [= Vidau], deu latin Vitalis. Bidaa, Bidet, Bidon, etc, que son variantas de Vital. Lo toponime que's compausaré deu radical Bid- (de Vital), d'ua particula copulativa -er- (com dens pederet, sautericar), puish lo sufixe gascon -enh. Lo nom qu'a coneishut un reculament de l'accent tonic, frequent dens la region : Geroncenh > Geronce, Donenh > Dònhen.
Leers
Geografia
thumb|left|Leers En lo sieu costat e lo sieu arrondissement|180px
Culhièr
thumb|Un culhièr Un culhièr (var. culhèra) es un instrument que s'emplega per tal de manjar, per menar d'aliments mai o mens liquids de la sieta a la boca. La partida que ten lo liquid a una forma concava e es ligada al margue per ont s'aganta lo culhièr. vinheta
Lo contengut d'un culhièr es nomenat culhierat.
Leers
Geografia
thumb|left|Leers dans son canton et son arrondissement|180px==Istòria==
La vila de Leers a #èsser bastida sus un marécage asséché. I aviá un protecteur #que lo blason n'anonciava quatre claus. Lo blason de las quatre clau es vengut uèi lo simbòl de la vila, amb lo sieu molin.
Culhièr
Unitat de mesura
S’agís tanben d'una unitat de mesura abitualament utilizada en cosina, e en medecina. Uèi, s'admés mai sovent que la quantitat d’un culhièr val tres culherons (alara quel culhièr roman valiá — dins lo meteis òrdre de grandor — pas que dos dels nòstres culherons d'ara).
Leers
Geografia
Lo nom de Leers a mencionat dempuèi 1106 del temps que lo entité depen del abbaye de Hasnon.
Culhièr
Unitat de volum en cosina
Mai corrent dins las receptas anglosaxonas, la culhièr es pasmens frequent per de pichonas quantitats que pauc impòrta lo volum exacte. Es mai sovent admés qu'un culhièr correspond a.
Leers
Geografia
La granda particularité de la vila residís en la siá division l'an 1779.
Culhièr
Unitat de volum en medecina
Las ordonanças fan referéncias sovent a un culhièr, que correspond à. Lo culheron correspond a.
Umús
Formacion dels umuses o umificacion
La matèria primièra de l'umús es o la jaça o los residús de cultura, que s'apondon de compausants d'origina animala pausats dins los orizonts superficials (nom donat a la superfícia del sòl pels pedològs) o pujats pels animals escavaires, coma los lombrics. Aquesta matèria evolua mai o mens rapidament (segon las condicions de temperatura, d'umiditat, d'aciditat o la preséncia d'enebitors coma de metals pesucs o toxics) qu'abotís a sa transformacion jos forma de compausats organics complèxes, electronegatius e pro estables. Segon la talha de las moleculas atal produchas, s'agís de compausats insolubles (umins) o de colloïdes (acids umics e acids fulvics) susceptibles de migrar dins los sòls. La preséncia en granda quantitat de cations metallics dins lo sòl coma lo fèrre o lo calci o alara tanben d'argilas insolubiliza los acids umics e fulvics e empacha lor migracion, formant çò que se nomena de sòls bruns. En preséncia de quantitas feblas de cations metallics, la migracion de las moleculas umicas de talha pichona (acids fulvics) mena las feblas quantitats de metals presents dins los orizonts de superfícia, formant çò que se nomena los podzòls. L'activitat de la fauna escavaire (lombics, formigas, termits) contribuís a far contacte rapidament de compauzats umics amb la matèria minerala, empachant atal lor escuratge e donc lor pèrda pels ecosistèmas o los agrosistèmas.
Culhièr
Unitat de volum romana
Dins lo sistèma roman de mesura de volum de liquids, un culhièr, en latin, correspondiá a la quantitat de 1/48 sestièr, donc a unes.
Vejats tanben
Essbesteck
Umús
Formacion dels umuses o umificacion
La matèria organica que, se descompausant, produch l'umús es constituida : Totes aquestes elements son de contunh digerits, desplaçats e mobilizats per una comunautat d'organismes dich detritivòrs, saprofags o saprofits: bacteris, mycotas e invertebrats. En zona freja o continentala, la formacion de l'umús es accererada de prima quand la temperatura puja e que l'umiditat es importanta. esquèrra|vinheta|Evolucion de l’umús après l'apòrt de materials organics e d’engrais azotats dins un sòl cultiva. D. Soltner: Les bases de la production végétale. Tome I Le Sol. L'umús pòt se cumular e evoluar fòrça lentament jos clima freg, fins a constituir un potz de carbòni, mas en clima caud, pòt se mineralizar plan rapidament e despareisset. Es mai sovent absent dels boscs tropicals, mas l'Òme localement produguèt en Amazonias, a partir de carbon vegetal, un equivalent de l'umús dich Terra preta. De mitans plan particulars pòdon mostrar de comols importants de matèria organica umificada, constituent tant de poses de carbòni: s'agís de las torbièras en clima freg (monts, regions borealas) e d'enòrmes comols observats en bòscs sus "sables blancs" en mitan tropical.
L'umús constituís una sèrva importanta de matèria organica dins lo sòl. Es util per l'agricultor, l'ortalièr o lo forestièr de coneisser la quantitat totala d'umús e sa qualitat. Un dels indicis de sa qualitat es lo rapòrt C/N del sòl. Coma lo carbòni e l'azòt se reciclan pas a la mèsma velocitat un rapòrt C/N bas (10 o mens) indica una bona activitat biologica del sòl, alara qu'un C/N naut (20 o mai) indica un alentiment d'aquesta activitat. L'odor e l'aspècte visual, e tanben l'observacion al microscòpi dels organismes lo compausant ensenhan sus la qualitat de l'umús, atal, d'escasença, que d'analisis de sa composicion quimica. Cal tanben prene en compte de la natura bioquimica dels compausats carbonats: s'obsèrva un diferéncia notabla de la cinetica d'umificacion entre compausats cellulosics e compausats lignificats.
L'umús, al sens quimic del tèrme, es constituida d'umús liure (= matèria organica umificada, non ligada a las argilas o al oxids metallics) e d'umús ligat. L'umús liure es une fraccion leugièra C/N nauta, aisidament biodegradabla (levat dins los sòls fòrça acids o engorgats) e migrant aisidament dins lo perfil dins los sòls pla drenats o quand lo jaç freatic baissa. Quand de procediment de lixiviacion, s'observa un cumul en prigodor de compausats umics non biodegradats, podent formar se complexiant amb de metal avent migrat un nivèl indurat (aliòs). L'umús ligat es l'umús mai estable, aqueste que es mai interessant sus un plan agronomic per sa perennitat e sa capacitat d'escambi cationic ("CEC") e anionic. Son los compausats umics migrants (acids umics e subretot fulvics), solubles o colloïdals, que tintan l'aiga d'una color "tè" dins unas zonas tropicalas o temperadas.
Formas d’umús
vinheta|254x254px|Suls penjals, e dins de bonas condicions, lo jaç d'umús passa rarament 30-40 cm. Es mai espessa dins las vals e los clòts. Segon que l'umús foguèt format dins un sòl airat o alara asfixiant, se pòt classificat los umusses en doas categorias.
Umús formats en aerobiòsi : Umús format en anaerobiòsi:
Complèxe argiloumic
Aquestes complèxes pòdon mai fixar de metals pesucs o toxics (possiblament radioactius), limitant lor transferiment a las plantas e a l'aiga, e alara a la cadena alimentària.
Destruccion de l’umús
La laurada diluís l'umús en aclapament, causant una mineralizacion tròp rapida de la matèria organica e de las pèrdas de sòl qu'atengan mai sovent 10 tonas per an e per ectara en zona temperada (pèrda mejana per exemple mesurada dins lo Bacin de Tubersent dins lo Pas de Calais al començament de las annadas 1980-1990, , ) e fins a de centenas de tonas en zona tropicala.
La disparicion de l'umús se traduch tanben per un fenomèn de glacís dels sòls laurats que diminuís fòrça lor capacitat a absorbar l'aiga. Aquesta, polluida pels pesticids e lo tròp de nitrats (responsables de la pullulacion de las algas verdas e de cianobactèris visibles sul sòl) ralolan portant las particulas finas qu'aumentan la turbiditat dels fleuvis e rius.
Ara, existís fòrça metòdes permetent de produire de culturas sens destruire l'umús, coma:
Leers
Geografia
En lo marc del tractat dels limits de Louis XV e Marida-Thérèse d'Àustria una frontièra #que retalha la municipalitat a impausat. Aquel parteja es entériné l'an 1820 pel tractat de Courtrai. Aital, 2/5 del territòri inicial (940 a) se situa uèi a Belgica jol nom de Leers-Nòrd.
L'istòria de la vila es tanben marcada per la siá activitat industriala. Dempuèi lo, los abitants vivon de l'agricultura e trabalhan lo lli al "otil", dins abitança.
En 1870, Edouard Motte, ja proprietari d'una fabrica texila a Roubaix, llaura un tissage a Leers #que cessarà la siá activitat l'an 1982. Lo torn Motte-Bossut (1895) domina encara la municipalitat e testifica d'aquel passat industrial #qu'a grandement modificat los aspèctes démographiques e socials de Leers.
La vila de Leers a #èsser la scèna d'un drama lo dissabte 19 de febrièr 2011. N'efièch, dos adolescents de 16 e 17 ans avián temptat de fabricar una pompa artesanala #qu'a espetat entre las siás mans. Tot dos lor a calgut èsser amputats braç e an #èsser de victimas de grèus mutilacions a las cambas e a la cara.
La ville de Leers a été bâtie sur un marécage asséché. Elle avait un protecteur dont le blason affichait quatre clés. Le blason des quatre clés est devenu aujourd'hui le symbole de la ville, avec son moulin.
Le nom de Leers est mentionné dès 1106 alors que l'entité dépend de l'abbaye d'Hasnon.
La grande particularité de la ville réside dans sa division en 1779.
Dans le cadre du traité des limites de Louis XV et Marie-Thérèse d'Autriche une frontière qui découpe la commune est imposée. Ce partage est entériné en 1820 par le traité de Courtrai. Ainsi, 2/5 du territoire initial (940 ha) se situe aujourd'hui en Belgique sous le nom de Leers-Nord.
L'histoire de la ville est aussi marquée par son activité industrielle. Dès le, les habitants vivent de l'agriculture et travaillent le lin à l'"otil", à domicile.
En 1870, Edouard Motte, déjà propriétaire d'une usine textile à Roubaix, ouvre un tissage à Leers qui cessera son activité en 1982. La tour Motte-Bossut (1895) domine encore la commune et témoigne de ce passé industriel qui a grandement modifié les aspects démographiques et sociaux de Leers.
La ville de Leers a été la scène d'un drame le samedi 19 février 2011. En effet, deux adolescents de 16 et 17 ans avaient tenté de fabriquer une bombe artisanale qui a explosé entre leurs mains. Tout deux ont dû être amputés des bras et ont été victimes de graves mutilations aux jambes et au visage.
Sent Sauvador
Sent Sauvador (Saint-Salvadou en francés) es una anciana comuna roergata situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Dempuèi lo 1èr de genièr 2016, es comuna delegada de la comuna novèla del Bas Segalar.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Biswanath Chariali
es una vila d'Assam, un estat de la Republica d'Índia. Es caplòc del districte de Biswanath Chariali.
Linha D dels trens de banlèga de Tolosa
vinheta|La linha D a Sant Anha.vinheta|Traçat La linha D dels trens de banlèga de Tolosa (o linha 23 del TER d'Occitània ) es una linha de trens urbans, espleitada sus una seccion de la linha de Tolosa a Baiona.
Contrariament a la linha C, es pas integrat al malhum de transpòrts de Tisséo.
Espleitacion
La SNCF efectua l'espleitacion de la linha dins l'encastre del malhum TER d'Occitània.
Nòtas
<references group="N" />
Torrente de Cinca
Torrente de Cinca (en catalan que es la lenga del païs: Torrent de Cinca) es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Washington
Washington o mens correntament Washington DC (Washington, DC) o lo Districte de Colómbia (en anglés Washington; Washington, D.C.; District of Columbia) es la capitala dels Estats Units d'America. Sa populacion èra estimada a 646,449 abitants en 2013. Sa superfícia totala es de 177 km². Es l'unic districte federal dels Estats Units d'America. Se tròba situada als bòrds del riu Potomac, entre los estats de Virgínia e Maryland.
Projècte de l'arquitècte francés Pierre Charles L'Enfant a la fin del sègle XVIII, foguèt la primièra vila del mond creada per venir un centre de govèrn. I se troban l'Ostal Blanc e lo Capitòli federal.
Lo districte de Colómbia, fondat lo 16 de julhet de 1790, es un districte federal, coma o especifica la Constitucion dels Estats Units. Fa pas part de cap d'estat del país, mas s'airalèt dins de parts ancianas dels estats de Virgínia e Maryland. I a un govèrn municipal, mas lo Congrès dels Estats Units ten l'autoritat maximala sul districte.
Economia
thumb|230px|left|Monument a Washington.
Sonari
es una vila d'Assam, un estat de la Republica d'Índia. Es caplòc del districte de Charaideo.
Estivalelhas
Estivalelhas (Ètievarèlyes     en arpitan e Estivareilles en francés) es una comuna occitana administrada per lo departament de Léger de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
En arpitan, Los abitants dau vilatge son apelats le mondo de vers Ètievarèlyes.
Toponimia
Dau latin *aestīvallĭcula, valeta d’estiva.
Las atestacions ancianas son Vicarius d'Estivallelliis en 1100, In Aniciensi parrochia, ecclesia de Estivalis en 1153, Prioratus d'Estivaleles en 1226, Prioratus de Estivarelles en 1250, Parrochia de Stivaleilles en 1258, Parrochia Destivaleylas en 1259, Lambertus prior d'Estivaleilles en 1262, Prior d'Estivaleylles e Prior Destivaylleles en 1287, Prioratus d'Estivalliles e Villa d'Estivalilles en 1295, Prioratus d'Estivalleriis e Prioratus de Estivarilliis en 1317, Ecclesia de Estivalelhiis en 1347, Locus Destivallis en 1348, Locus de Estivallellis en 1362, Ecclesia Destivalihes en 1372, Ecclesia Destivalihz en 1372, Estivalhilz en 1375, Locus d'Estivalailhes en 1379, Locus Destivalilhes en 1388, Apud Estivalhilhes en 1391, Ecclesia Sancti Petri d'Estivallelhes en 1393, Prioratus Destivaleilhes au siecle XIV, Locus de Estivaleliis e Locus de Estivalelhes en 1416, Estivalhelhes en 1417, Parrochia Destivaleheles Aniciensis diocesis en 1428, Parrochia Estivalheles en 1441, Estivalleilhes en 1441, Locus Destivalles en 1446, Parrochia Stivalhies en 1476, Locus Destivalhies en 1476, Ecclesia d'Estivalhes en 1498, Apud Stivaleilles e Apud Estivaleilles en 1502, Estivaleilhes en 1553, Estivareilles en 1674, Estivareille en 1682 e Estivareilles au siecle XVIII sus la mapa de Cassini.
Nòtas
<references group="N"/>
Liquido
Liquido qu'ei un grop anglofòn alemand de ròck originari de Sinsheim (Alemanha). Format en 1996, lo grop qu'ei compausat de Wolfgang Schrödl (cant, guitarra, piano), Wolfgang Maier (bateria), Stefan Schulte-Holthaus (bassa) e Tim Eiermann (cant, guitarra). Que's separa en 2009.
Lor mei gròs succès qu'ei la cançon Narcotic, jogada peu purmèr còp en 1996 : lo single que s'ei venut a mei de 700 000 exemplars en Euròpa, e a près d'8 milions exemplars dens lo monde entièr après que Virgin l'auja reeditat en 1998.
Tube de l'estiu de 1999 en Occitània, aqueth títol Narcotic qu'ei jogat entà l'entrada deus jogadors deus Girondins de Bordèu a l'estadi Matmut Atlantic.
Senta Radegonda (Gironda)
Senta Rigonda ['sentarri'gundə] (Sainte-Radegonde en francés) ei una comuna occitana deu Vasadés istoric, en Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Toponimia
Senta Radegundis èra la molhèr deu rei deus francs Clotari Ièir, filh de Clodovèu. Fondatritz de l'abadia Senta Crotz de Peitieus, morit en 587. Lo nom deu vilatge s'explica per lo fèit que daus religiós venguts de Peitieus i fondèren un petit monastèir a l'Edat Mejana.
Astrofotometria
L’astrofotometria designa l'estudi de l'intensitat luminosa deis estelas e de sa variabilitat. Permet de mesurar la magnitud aparenta deis objèctes celèsts. Dins lo cas dei cefeidas, aquò permet de mesurar la distància entre l'estela e la Tèrra.
Dispur
es una vila qu'es la capitala de l'Estat d'Assam, dins la Republica d'Índia. Es tanben caplòc del districte de Kamrup de l'Èst.
Talpidae
La familha dels Talpidae compren las talpas, las talpas musaranhas, los desmans e d'autres pichons mamifèrs insectivòrs de l'òrdre Eulipotyphla. Los talpids son totes d'animals cavaires a divèrs grases: las talpas son d'animals completament sosterranhs; las talpas musaranhas un pauc mens; e los desmans, tot en essent essencialament aquatics, cavan de cavitats secas; mentre que la talpa de nas estelat es tanben adepta de l'aiga e del sossòl. Les talpidats se tròban dins l'emisfèr Nòrd e en Asia del Sud, en Euròpa e en America del Nòrd.
Los primièrs talpidats an evoluat a partir d'animals semblant a la musaranha que se son adaptats a cavar durant l'Eocèn en Euròpa. Los talpidats vivents pus primitius serián las talpas semblant a la musaranha, d'autras espècias s'èran adaptadas pus prigond dins lo sossòl e, dans d'unes cases, a la vida aquatica.
Economia de Bahrayn
Lo petròli es responsable per 70% dels revenguts del govèrn, 11% del produch interior brut e 60% de las exportacions de Bahrayn.
Nòtas & referéncias
বাহরাইন
Torres de Alcanadre
Torres de Alcanadre es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
La Ferrière-sur-Risle
La Ferrière-sur-Risle en normand (La Ferrière-sur-Risle en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Geografia
thumb|center|Vista generala del pòble Vilatge del país de Ouche.
Aviron Baionés
vinheta|Logo oficiau deu club. L'Aviron Baionés (en basc: Baionako Arrauna; e oficialament en francés: Aviron Bayonnais) qu’ei un club multiespòrts fondat en 1904 e basat a Baiona. La seccion mei famosa qu’ei l'equipa professionala de rugbi de XV. Jòga a l'Estadi de Joan Dauger (16 934 plaças). Lo club foguèt tres còps campion de França en 1913, 1934 e 1943. Jòga ara dens la primièra division francesa professionala de rugbi de XV: Top 14.
La Ferrière-sur-Risle
Geografia
N'es una de las mai pichonas municipalitats de França en superfícia.
Village du pays d'Ouche.
C'est une des plus petites communes de France en surface.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
L'activitat economica èra importanta, ligada en partida a l'indústria del fèrre, e a permeses un desvolopament de las siás infrastructuras talas que la lòtja, #que mòstra l'importància d'un ancian mercat, o plan las dimensions de la glèisa, #que protegís entre autras, çò de mès de polit retable de l'Eure.
La noblesa organizava de grandas festins jos la lòtja #que servissiá tanben de luòc d'escambi o de diversió.
L'activité économique était importante, liée en partie à l'industrie du fer, et elle a permis un développement de ses infrastructures telle que la halle, qui montre l'importance d'un ancien marché, ou bien les dimensions de l'église, qui abrite entre autres, le plus beau retable de l'Eure.
La noblesse organisait de grands festins sous la halle qui servait aussi de lieu d'échange ou de divertissement.
Ángeles Caso
Ángeles Caso (Gijón, 16 de julhet 1959) es una escrivana, traductritz e jornalista espanhòla.
Es la filha de José Miguel Caso González, professor a la Facultat de Filologia de l'Universitat d'Oviedo.
Estudièt Geografia e Istòria, e trabalhèt per la revista asturiana Panorama regional, la Fundación Príncipe de Asturias, l'Instituto Feijoo de Estudios del siglo XVIIIde l'Universitat d'Uviéu, Televisión Española, Cadena SER, Radio Nacional de España…
Combre
Combre es una comuna francesa, situada dins lo departament de Léger e la region de Ròse-Aups.
Dohem
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
Dohem A situat a unitat|15.6|km}} de Sant-Omer e a 16,7 de Nia-sobratz-la-Lys. Lo territòri communal fach partit del perimètre del Parc natural regional dels Caps e Marais de Opale, la municipalitat es en limit d'aquel.
L'altitud vària de 60 a unitat|151|mètres.
Dohem est située à 15.6 km de Saint-Omer et à 16,7 d'Aire-sur-la-Lys. Le territoire communal fait partie du périmètre du Parc naturel régional des Caps et Marais d'Opale, la commune est en limite de celui-ci.
L'altitude varie de 60 à 151 mètres.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Batalha de Cuito Cuanavale
La batalha de Cuito Cuanavale se debanèt entre setembre de 1987 e març de 1988 dins lo corrent de la Guèrra Civila d'Angòla (1975-2002). Foguèt la consequéncia d'una tiera d'afrontaments entraïnats per la temptativa dei Fòrças Armadas de Liberacion d'Angòla (FAPLA) de destrurre una importanta guerilha de l'Union Nacionala per l'Independéncia Totala d'Angòla (UNITA). Lei dos camps foguèron respectivament ajudats per lei fòrças armadas de Cuba, qu'aviá mandat expedicionari en Angòla per i ajudar militarament lo regime comunista, e de Sud-Africa, que sosteniá lei movements anticomunistas de la region dins l'encastre de la Guèrra d'Independéncia de Namibia (1966-1988).
Fòrça saunosa, la batalha s'acabèt a tèrme cort per una revirada relativa de totei lei camps engatjats. Lei doas faccions angolesas subiguèron de pèrdas duras. Lei Sud-Africans foguèron pas capables de rompre lei posicions defensivas deis unitats cubanas mai lei fòrças de Cuba poguèron pas organizar un assaut generalizat de son adversari en causa de l'importància de la poissança de fuòc sud-africana. Deguèron donc laissar l'armada sud-africana se retirar lentament vèrs lo sud. A tèrme lòng, l'eissida de la batalha foguèt una desfacha per lei movements anticomunistas e per lo regime d'apartheid. D'efèct, l'UNITA foguèt obligada de negociar un alta-au-fuòc ambé lo govèrn comunista que marquèt la fin dau premier periòde de la Guèrra Civila d'Angòla e Sud-Africa perdiguèt sa supremàcia militara regionala, çò que permetèt d'accelerar la fin de l'apartheid.
Aizanville
Aizanville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Cisery
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Los abitants #èsser affranchis per los sieus senhors en 1543.
Les habitants furent affranchis par leurs seigneurs en 1543.
Nòtas
<references group=N/>
Saint-Jean-de-Sixt
Sent-Jian-de-Sixt en arpitan (Saint-Jean-de-Sixt en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Geografia
La municipalitat se situa a la cœur del massís aupin dels Aravis, a 25 km a l'èst d'Anecí. Beneficia d'un climat de tipe montagnard.
St Jean de Sixt a constituit de nombroses caserius #que son, dintre d'autras, Lo Villaret, Forgeassoud, Los Lombardes, Mont Durand, La Chaupa e Corengy.
Las municipalitats limitrophes de Sants-Texans-de-Sixt son Los Villards-sus-Thônes, La Clusaz, Entremont e Lo Grand-Bornand. La municipalitat fa partida de la Comunitat de Municipalitats de la Vallée de Thones.
St Jean de Sixt est constitué de nombreux hameaux qui sont, entre autres, Le Villaret, Forgeassoud, Les Lombardes, Mont Durand, La Mouille et Corengy.
Palasbari
es una vila d'Assam, un estat de la Republica d'Índia. Es caplòc del districte de Kamrup del Sud.
Sistèma de coordenadas celèstas
Un sistèma de coordenadas celèstas es un sistèma de coordenadas utilizat en astronomia per determinar una posicion dins lo cèu. Diferents sistèmas existisson qu'utilizan de grilhas de coordenadas especificas d'un biais analòg ai coordenadas geograficas utilizadas per localizar un ponch a la superficia de la Tèrra : utilizan un plan de referéncia e devesisson lo cèu entre dos emisfèris. Cada sistèma es dich segon son plan de referéncia : De formulas matematicas permèton de passar d'un sistèma a un autre.
Chiquito de la Calzada
Gregorio Sánchez Fernández (Malaga, 28 de mai 1932) alias Chiquito de la Calzada, umorista, cantaire de flamenco e actor andalós.
Comencèt coma cantaire de flamenco a 8 ans e trabalhèt en divèrses teatres e salas d'espectacles en Espanha e Japon. Se faguèt fòrça popular pel programa umoristic Genio y figura (Antena 3, 1994).
Harrisburg
thumb|280px|right|Lo capitòli de la ciutat de Harrisburg, capitala de Pennsilvània.
Harrisburg es la capitala de l'estat american de Pennsilvània. Sa superficia totala es de 26,9 km² e sa populacion èra de 49,673 abitants en 2011, çò que fasiá d'ela la 9ena vila mai importanta de l'estat.
Torres de Barbués
Torres de Barbués es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Tramaced
Tramaced es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Declinason (astronomia)
La declinason es en astronomia una dei doas coordenadas utilizadas dins certanei sistèmas de coordenadas celèstas. Es notada δ, d ou dec. Es exprimida en gras (°), en minutas (′) e en segonda (″) d'arc positiu (au nòrd) ò negatiu (au sud).
Father of the Pride
Father of the Pride  es un programa d'informacions amerikansk del canal Rede Globo, çò que faguèt d'el lo primièr programa informatiu en dirècte emés per una ret de television dins tot USA. Es actualament presentat pel jornalista Monalisa Perrone.
Ascension drecha
L’ascension drecha es en astronomia una dei doas coordenadas utilizadas dins certanei sistèmas de coordenadas celèstas. Es un angle que sa valor es exprimida en oras (h), en minutas (mn) e en segondas.
Therapy?
right|250px|thumb|Therapy? sus l'empont en [[Anglatèrra en 2017]]
Therapy? ("Terapia?") es un grop anglofòn de rock irlandés format a Larne (Irlanda del Nòrd) au començament de las annadas 1990 per Andy Cairns (cant e guitarra), de Fyfe Ewing (batariá) e de Michael McKeegan (bassa). Las influéncias reivindicadas son los grops de la scèna del rock britanic coma Judas Priest e The Stranglers.
Therapy? es mai que mai conegut per la cançon Nowhere qu'aguèt de succès en 1994.
Valfarta
Valfarta es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Villard-Reculas
Lo Vilar Reculat o Lo Vilar Cremat (Villard-Reculas en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region d’Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Atestat de Villario Recula, XIIIe s, de Villario Reculati, XVe s (Dauzat e Rostaing) E. Negre (la latinizacion Reculati, se per cas es corrècta, implica regularament Reculàs o Reculaç).
Montagny (Léger)
Montagny (Léger) es una comuna francesa administrada per lo departament de Léger de la region d' Auvèrnhe Ròse Aups .
Tremblois-lès-Rocroi
es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Gandrange
Geografia
La localité a situat a 20 km al nòrd de Mètz, près del ais autoroutier A31 #que pren Diedenhofen. S'es bastida sul marge esquèrre de la Adorna. Lo masatge caseriu de Boussange, situat en aval, constituissi la segonda aglomeracion de la comuna.
La localité est située à 20 km au nord de Metz, près de l’axe autoroutier A31 qui rejoint Thionville. Elle s’est construite sur la rive gauche de l’Orne. Le hameau de Boussange, situé en aval, constitue la seconde agglomération de la commune.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
upright 1|thumb|left|Anciana glèisa Sant Hubert. Lo bourg i seriá nascut d'un domeni agricòla fondat per un guerrer Franc: Godehar o Goter, vengut Gunther n'alemand. De pichons camins de tèrra condusissián cap a Boussange a l'èst, cap a Vitry e Amnéville a l'oèst e al sud. Lo pòble, es un domeni del abbaye de Sant-Hubert (Ardennes), aperten de contunh al abbaye de Justemont (1181). Los papièrs o de registres, #que fixan los redevances seigneuriales e los #dire, an #èsser redigits en lenga alemanda fins en 1659.
Dempuèi lo Tractat dels Pirenèus, lo país de Diedenhofen, amb Gandrange e Boussange, son jos la sobeiranetat francesa. Comuna independenta fins en 1812, Boussange es uèi ligada a la municipalitat de Gandrange. A partir d'abril 1812, Gandrange, vilatge del ancià País messin, de contunh del Luxemborg francés sul marge esquèrre del Adorna, aviá per annèxa lo vilatge de Boussange. A aquela epòca i i aviá 428 abitants repartits dins 46 ostals e 129 abitants a Boussange repartís dins 24 ostals. Lo decrèt imperial del 22 d'abril de 1812 amassa la municipalitat de Boussange a aquela de Gandrange. Los nòus membres de la municipalité an prestat serment de fidélité a l'emperaire Napoleon E.
Coma los autres comunas de l'actual departament de la Moselle, Gandrange, rebatejada "Gandringen", a annexat a la Empèri alemand de 1871 a 1918. Quand la Primièra Guèrra mondiala esclata, las Mosellans se baton per la Empèri alemand. La municipalitat redevient francesa l'an 1919.
En 1999, lo luòc sidérurgique de Gandrange a #èsser vendut per un franc simbolic a Lakshmi Mittal, #que lo grop #venir ultérieurement Arcelor Mittal. En genièr 2008 n'a #èsser anonciat un plànol de reestructuracion en prevesent la clausura de la aciérie electrica e del tren a billettes (installacion de laminage) de la fabrica. Sonque subsistiran lo centre d'investigacion e lo Laminoir a Coronas e Barras (LCB). En febrièr 2008, Nicolas Sarkozy aviá promeses que l'Estat metèt dels sòus per salvar lo aciérie, per salvar los trabalhs en declarant : « l'Estat èra escarrabilhat a prene ne carga tot o part de las inversions necessàrias » per manténer lo luòc n'activitat.
Lo 31 de març de 2009, malgrat las promesas del president Sarkozy, lo aciérie electric es definitivament arturada, aital coma tren a billettes (TAB), lo 31 de decembre de 2009.
Lo 15 d'octòbre de 2009, Cronologia del dossièr del aciérie ArcelorMittal, Nicolas Sarkozy, sens prevenir, s'a retut dins la Comuna de Gandrange après i aver #èsser acusat pels sindicats de pas aver pas d'aguts compromises preses davant los salariats. (AFP)
Depuis le Traité des Pyrénées, le pays de Thionville, avec Gandrange et Boussange, sont sous la souveraineté française. Commune indépendante jusqu’en 1812, Boussange est aujourd’hui rattachée à la commune de Gandrange. À partir d’avril 1812, Gandrange, village de l’ancien Pays messin, puis du Luxembourg français sur la rive gauche de l’Orne, avait pour annexe le village de Boussange. À cette époque il y avait 428 habitants répartis dans 46 maisons et 129 habitants à Boussange répartis dans 24 maisons. Le décret impérial du 22 avril 1812 réunit la commune de Boussange à celle de Gandrange. Les nouveaux membres de la municipalité ont prêté serment de fidélité à l’empereur Napoléon I.
Comme les autres communes de l'actuel département de la Moselle, Gandrange, rebaptisée "Gandringen", est annexée à l’Empire allemand de 1871 à 1918. Lorsque la Première Guerre mondiale éclate, les Mosellans se battent pour l’Empire allemand. La commune redevient française en 1919.
La Seconde Guerre mondiale et le drame de l'Annexion marqueront longtemps les esprits. Beaucoup de jeunes, incorporés de force dans les armées allemandes, furent envoyés sur le Front de l'Est. La commune est libérée parmi les premières en Moselle, le 6 septembre 1944, peu après Rombas et Clouange. L’Europe devant se reconstruire, le site sidérurgique de Gandrange assure la prospérité de la commune et participe à l'effort de reconstruction de la France, après guerre.
En 1999, le site sidérurgique de Gandrange a été vendu pour un franc symbolique à Lakshmi Mittal, dont le groupe devint ultérieurement Arcelor Mittal. En janvier 2008 a été annoncé un plan de restructuration prévoyant la fermeture de l’aciérie électrique et du train à billettes (installation de laminage) de l’usine. Seuls subsisteront le centre de recherche et le Laminoir à Couronnes et Barres (LCB). En février 2008, Nicolas Sarkozy avait promis que l’État allait mettre de l’argent pour sauver l’aciérie, pour sauver les emplois en déclarant : « l’État était prêt à prendre en charge tout ou partie des investissements nécessaires » pour maintenir le site en activité.
Le 31 mars 2009, malgré les promesses du président Sarkozy, l’aciérie électrique est définitivement arrêtée, ainsi que train à billettes (TAB), le 31 décembre 2009.
Le 15 octobre 2009, Chronologie du dossier de l’aciérie ArcelorMittal, Nicolas Sarkozy, sans prévenir, s’est rendu à la Mairie de Gandrange après avoir été accusé par les syndicats de n’avoir pas tenu des engagements pris devant les salariés. (AFP)
Gui Bonnet
Gui Bonnet (Avinhon, 1945) es un cantaire occitan de Provença que compausèt per eu e per d'autrei per representar França au Concors de l'Eurovision (compausèt La fònt per Isabelle Aubret en 1968, puei eu meteis interpretèt sei cançons Marie Blanche, 1970, e Viure, 1983). Après, se virèt vers la cançon en occitan e tornant vers seis originas provençalas.
Le Condor
Le condor es un grop de musica folclorica de Provença qui acampa despuei 2000 setanta musicians autorn de Joan Francés Gerold, fondator dau grop e diplomat de galobet (flaütet) dau Conservatòri de Marselha. Sa tòca es promòure la musica e leis instruments de Provença en lei mesclar amb d'autres instruments d'autres culturas tradicionalas dau monde.
Vielhum
vinheta|Vielhum Lo vielhum (var. vielhèr, vielhitge, vielhesa) ) la darrièra edat de l’èsser uman, que succedís a l’edat madura, tanben designat per l’eufemisme « tresena edat » (o alara quatrena edat lo moment que vengam dependent, que correspondava dins los ans 1990 al que beneficiavan d'ajuda fisica del seus enfants novèlament retirats). Lo vielhum èra associat a la dintrada dins la seissantena, veire abans. Es al aténher aquela edat que Ciceron redigiguèt son tractat sul vielhum, lo Cato Maior de Senectute. S’existís pas vertadièrament d’edat biologica del vielhum, l’agach social met un pauc mai de temps a seguir l’evolucion de la santat publica. Dins las societats occidentalas contemporanèas, d’expressions coma senior o persona d'edat remplaçan vielh desplaçat a d’edats ulterioras de la vida.
Un primièr pas se fa vèrs l’edat de seissanta e cinc ans alara que fòrça personas se retirèron de la vida activa. Aquelas personas pòdon aver tant d’activitats, veire mai, mas se fan mai sovent pels lésers o encara dins le benevolat, e de biais mai espaçat per evitar, fin finala, la rotina dels transpòrts.
L’estudi del vielhum es la gerontologia (tèrme format sul mot grèc geron, gerontos, vielh). La medecina del vielhum es la geriatria. Los esfòrces visan mai a prevenir las alteracions de l’edat per un biais de viure san que sonhar d’alteracions un còp qu’apareguèron, e pel moment pauc reversibles.
Signes fisics
En general se vei, per una persona d’edat, rugas, pèls blancs e pèrda dels pèls (poden provocar – sovent per l’òme – una alopecia complèta o incomplèta; aqueles simptòmas pòdon començar entre 30 e 60 ans.
Après 75 ans, de signes de flaquessa fisicas e de desreglaments fisiologics (la vielhor que tòca los sistèmas imunologic, ematologic se nomena omeostenòsi) començan a se desvolopar. Entre aqueles dos edats apareisson sovent l’artriti, l’artròsi, los reumatismes, que fan l’anar e los gèsts mens gracioses e permeton pas una vida quotidiana tan aisida.
Las performanças de la memòria son pauc a pauc tocadas, las recercas se concentran sus una caréncia en proteïna RbAp48 que ven amb l’edat.
Signes socials
Lo vielhum respond ara subretot a d’injonccions socialas e mediaticas. La dependéncia, o la pèrda d'autonomia, de la persona del quatren edat es la mesura principala de l'estat de vielhesa. Un sociològ coma Serge Guérin prepausa lo tèrme de Senior Fragilizat (SeFra) per exprimir que la fragilizacion pòt èsser d'òrdre fisic, mental o moral, mas tanben economic.
La fragilizacion mentala compren lo « sindròma de desinvestiment » (refús de se mòure, de manjar e de beure, retirada sociala...) que pòt menar als darrièrs meses de vida de la persona d’edat al « sindròma de limpada » (deterioracion globala de las foncions intellectualas mai sovent a la seguida d’una malautiá o d’un accident).
Tera
Lo tera es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria.
Vielhum
Malautiá d’Alzheimer
La fragilizacion mentala compren tanben la malautiá d'Alzheimer. Quand una persona d’edat comença a sofrir d'Alzheimer, la zona temporala ont se projècte ven mai centrada sul present, e ven subretot preoccupada per sa securitat e sa subrevida. Se disiá, maladrechament, que "tornava en enfança". La partida vertadièra de la formula es qu'a mai besonh que jamai d'afeccion e de reconfòrt. Quand capitam pas mai a complir d'actes de la vida vidanta, res reconforta mai que la preséncia dels èssers cars quitament se la persona malauta sembla pas reconéisser los pròches.
Tera
Localisacion
Lo tera es parlat dins la zòna de govèrn local de Biu, dins l'estat de Borno, e dins l'estat de Gombi dins las zònas de govèrn de Gombi, d'Ako e de Dukku.
Vielhum
Malautiá d’Alzheimer
Las personas al començament d'Alzheimer s'abituan a lor mitan, que nomenan "lor ostal" e crenhon fortament l'idèa de se n'alunhar. A l'ocasion del mudadís, la conservacion dels mòbles familials los asseguran, mas son longtemps desorientadas. Dins de casses mai serioses, aquelas personas començan a confondre las causas, per exemple sabon pas mai s'an vist recentament de personas o de fotografias d'aquelas. Un avantatge de la situacion es que son rasserugadas se son enrodadas de fotografia o d'objèctes familhièrs.
Tera
Escritura
Lo tera ten sa pròpia escritura dempuèi 1930, quand un missionari canadian desvolopèt un alfabet que serviguèt a traduire un evangèli. Un comitat de la lenga reformèt l'ortografia en 2004. L'ortografia actuala es :
Vielhum
Malautiá d’Alzheimer
Quand la malautiá ven mai greva, la consciéncia de l'utilitat de la causas es pauc a pauc perduda (retrach de las protèsis, abandon de portar de vestits per exemple). Los assistents de vida pòdon alara èsser forjetat pel malaut que compren pas mai lo sens de lor accion.