cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jornadas Mondialas de la Joventut
Las Jornadas Mondialas de la Joventut son un evenament organisat de per la Glèisa catolica cada annada e que a come objectiu de far se reünir la joventut catolica mondiala per s'encontrar e far crèisser l'unitat de la Glèisa.
Louis Lareng
thumb|250px|Louis Lareng en mai de 2013 Louis Lareng (Aisac e Òst, 8 d'abril de 1923-2019) es un mètge e politician occitan. Aqueste professor agregat de medecina especializat en anestesia e reanimacion foguèt lo fondador del Servici d'Ajuda Medicala Urgenta (SAMU).
Thoisy-la-Berchère
Thoisy-la-Berchère es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Louis Lareng
Biografia
Estudièt a la facultat de medecina de Tolosa.
Thoisy-la-Berchère
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Louis Lareng
Biografia
Se vegèt oficialisat en 1986 quand Louis Lareng, vengut deputat faguèt adoptar la lei « Lareng ».
Es tanben president de la Societat Europea de telemedecina e e-S@ntat, e membre del comitat exécutiu de la Societat Internacionala de Telemedecina.
Foguèt tanben president de la Federacion Nacionala de Proteccion Civila pendent 18 ans (1991 à 2009) e presidís encara l'Associacion Departementala de Proteccion Civila de Hauta-Garona.
Chassy (Char)
Chassy es una comuna francesa administrada per lo departament de Char de la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
La Lana (Tria)
La Lana (Lalanne-Trie en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Karel Čapek
thumb|250px|thumb|Retrach de Karel Čapek Karel Čapek (Malé Svatoňovice, 9 de genièr de 1890 - Praga, 25 de decembre de 1938) foguèt un escrivan chèc. Es considerat coma un dels autors màgers de la literatura checoslovaca del sègle XX e aguèt a mai un ròtle fondamental dins la naissença de la sciéncia ficcion.
La Lana (Tria)
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [la 'lano] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : Ramundus de Salana en 1211 (identification dab aqueth La Lana probabla mes pas assegurada), La Lalane, cap a 1230, Lalana en 1383-1384, de Lana en 1405, La Lanne (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).
Lo mot lana que vien de landa, mot d'origina gallica, dab evolucion gascona nd > n,.
Istòria
La Lana, com Tria, qu'èra de la senescaucia de Tolosa e de l'eleccion d'Arribèra Verdun avant 1789.
Fruch
En botanica, un fruch (var. frut) es l'estructura portagrana de las plantas de flors que se forma a partir de l'ovari après la florason.
Los fruches son lo mejan per lo qual las plantas de flors (sonadas tanben angiospèrmes) difusan sas granas. Los fruches comestibles especialament se son dempuèi longtemps propagats en fasent servir los movements dels umans e dels animals dins una relacion simbiotica qu'es un mejan per dispersar sas granas per un grop e de nutricion per l'autre ; de fach, los umans e nombroses animals son venguts dependents dels fruches coma font de noiridura. En consequéncia, los fruches representan una fraccion substanciala de la produccion agricòla mondiala, e d'unes (coma la poma e la granada) an aquesit de significacions culturalas e simbolicas estendudas.
Dins lo lengatge corrent, "fruch" designa normalament las estructuras carnudas (o produches) associadas  a las granas de plantas que son generalament sucradas o acidas e comestiblas a l'estat brut, talas que las pomas, las bananas, los rasims, los citrons, las iranges e las fragas. Dins l'usatge botanic, lo tèrme «fruch» compren tanben nombrosas estructuras que son pas comunament sonadas «fruchs» dins lo lengatge corrent, talas que las noses, las bajòca de mongetas, los grans de milh, las tomatas e los grans de blat.
Barges
Barges pòt essèr:
Collinée
Geografia
Collinée Se situa en Centre Bretanha, a parièra distància de Sant-Brieuc, Roazhon e Dinan.
Collinée se situe en Centre Bretagne, à égale distance de Saint-Brieuc, Rennes et Dinan.
La Hita Topièra
La Hita Topièra (Lahitte-Toupière en francés) qu'ei ua comuna gascona d'Armanhac situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [la'hito tou'pyèro] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : de Fita Topiera en 1300, e en 1379, De Fita en 1342, Lafitte en Rivière Basse en 1673 e 1680, Lahite Toupière en 1684 e 1717, La Hitte Toupière (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).
Segon Dauzat, La Hita Topièra que vien deu « provençau », fita, « bòrna ---> pèira plantada »; Topièra : fabrica de topins.
Segon Negre, La Hita que vien de « bòrna, frontièra, limit, termièra ». Segon R. Aymard : gascon hita, pr'amor de la termièra Bigòrra-Bearn, e gascon topia.
Segon Miquèu Grosclaude, La Hita, deu latin petra ficta, « pèira plantada » e « bòrna limit », pr'amor de la termièra enter Bigòrra e Bearn. L'adjectiu topièra que significa « lòc on fabrican terralha (topins) ».
Recacòrn
Recacòrn (Roquecor en francés) es una comuna agenesa situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Ferruçac
Per los Feniés, probablament en seguida d'Ernèst Negre, lo nom del vilatjòt ven de Ferruntius, ambe'l sufixe -acum, latinizacion del sufixe celtic -*ako. Se tractariá donc d'una propietat rurala d'origina gallo-romana.
Dauzat, per Ferruçac (Naut Léger), causís puslèu lo nom d'òme latin Ferucius o Ferrucius, ambe'l sufixe -acum. Probable que lo cas del vilatjòt agenés es semblable.
Paul Burgan e André Lafon citan la causida de Negre, Ferruntius + acum, mès preferisson lo nom latin Ferrucius, totjorn ambe'l meteis sufixe. Los autors precisan que Ferruçac a una glèisa, dedicada a Sent Alari, e qu'es una anciana comuna restacada en 1813 a Recacòrn.
Devals senhala de roïnas gallo-romanas importantas dins lo camp que tòca la glèisa Sent Alari. Los abitants de Ferruçac recebèron una carta de costumas en 1244. la parròquia de Ferruçac venguèt comuna a la Revolucion, qu'incorporèron a Recacòrn en 1813.
Era Marca
Era Marca (Lamarque-Pontacq en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus dera region administrativa d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Ghulam Ishaq Khan
Ghulam Ishaq Khan (1915-2006) foncionari public e òme politic foguèt president de Paquistan entre 1988 e 1993.
Era Marca
Toponimia
Era prononciacion qu'ei ['éra 'marko] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : De Marqua en 1342 e 1379, Lamarque, La Marque en 1429, Lamarque près Pontac en 1738, Lamarque lez Pontac en 1760, La Marque (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII), Lamarque-Pontac en 1806.
Segon Dauzat e Rostaing, Era Marca que vien deth germanic marca, « frontièra ». Segon Negre, Era Marca que vien deth gascon marca, « terren, vilatjòt, quartièr luenh deth borg».
Segon Miquèu Grosclaude, eth mot gascon marca que vien deth francic marka. Aquí eth sens qu'ei limit. Eth nom que s'explica per era situacion ara frontièra de Bearn.
Saint-Georges (Mosèla)
Saint-Georges  es una comuna francesa administrada per lo departament de Mosèla de la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sent Anhan (Tarn e Garona)
Sent Anhan (Saint-Aignan en francés) es una comuna gascona istoricament, mès lengadociana lingüisticament, situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Sent Anhan èra de la diocèsi de Montalban e de la senescauciá de Tolosa. En 1790, Sent Anhan èra del canton dels Sarrasins, en l'an X del canton de Sent Micolau.
Villers-Grélot
Villers-Grélot es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Chaumont (Char)
Chaumont es una comuna francesa administrada per lo departament de Char de la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
La Villedieu
La Villedieu es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Drucat
Drucot (Sonme) en picard (Drucat en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Geografia
Bourg Del Ponthieu situat en la vallée de la Drucat, jos-afluent de la Soma, situat a 5 km al nòrd-es de Abbeville.
Bourg du Ponthieu situé dans la vallée de la Drucat, sous-affluent de la Somme, situé à 5 km au nord-est d'Abbeville.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Orion (constellacion)
La constellacion d'Orion es una constellacion situada lòng de l'eqüator celèst. Formada de sèt estèlas fòrça luminosas (Betelgeuse, Rigel, Bellatrix, Saiph e la cencha d'Orion), es una constellacion famosa e aisada d'identificar. Dins l'emisfèri nòrd, es una constellacion ivernenca que constituís un ensemble famós amb lei constellacions dau Taure (au nòrd-èst), dau Grand Can (au sud-oèst) e dau Pichon Can (a l'oèst). A proximitat, se tròban taben la Lèbre (au sud), la fònt de l'Eridan (au sud-èst) e l'Unicòrn (a l'oèst). Son traçat modèrne es d'origina grèga e pòrta lo nom d'Orion, un caçaire eissit de la mitologia grèga.
Assosta un objècte celèst fòrça conegut qu'es la Granda Nebulosa d'Orion (M42). Es una nebulosa difusa de color roge que se situa a 1,500 ans lutz. Visibla a uelh nud, es una buta aisada per un astronòm amator e la partida visible d'una importanta region de formacion d'estelas que s'estend sus la màger part de la constellacion. Se pòu tanben mencionar la nebulosa M78 qu'es un nívol de poussa situat a 1,600 ans lutz de la Tèrra.
Istòria
La constellacion d'Orion es una constellacion anciana mencionada amb aqueu nom tre l'Odissèa d'Omèr. Representa Orion, un caçaire legendari que foguèt plaçat dins lo cèu per lei dieus. La rason d'un tal onor varia segon lei legendas mai es sovent tuat per un escorpion, constellacion situada a l'opausat d'Orion dins lo cèu. Per exemple, dins certanei tèxtes, Orion es descrich coma un companhon de la divessa Artèmis. Un jorn, auriá assaiat de la fòrçar entraïnant l'invocacion d'un escorpion gigant per la divessa. La creatura auriá alora tuat lo caçaire. Per la remerciar, Artèmis l'auriá mandat dins lo cèu e Orion, en agonia, auriá capitat de s'arrapar a una camba de l'animau per i èsser egalament projectat.
Amb un nombre tant important d'estelas lusentas, la constellacion foguèt identificada per mai d'una civilizacion. En Sumèr, representava un moton. Per leis Egipcians, èra una ofèrta a Osiris. Lo traçat fasiá tanben partida dei 28 Xiu chinés sota lo nom de « tres », probablament una allusion au nombre d'estelas de la cencha ò dau baudrier.
Betelgeuse
Betelgeuse es l'estela alfa de la constellacion amb una magnitud aparenta variant entre 0 e 1,3 e fa partida dau Triangle de l'Ivèrn amb Procyon e Sirius. Es una estela variabla supergiganta roja de 22 massas solaras, situada entre 427 e 643 ans lutz de la Tèrra e una deis estelas pus gròssas conegudas a l'ora d'ara amb una diamètre 1,000 còps superior a la talha dau Soleu. Es normalament la 8 estela pus lusenta dau cèu nuechenc mai sa variabilitat pòu entraïnar de demenicions importantas de son esclat. Per exemple, foguèt lo cas entre novembre de 2019 e febrier de 2020. Aqueu fenomèn foguèt benlèu causat per l'emission d'un nívol de poussa.
Rigel
Rigel es l'estela bèta de la constellacion e la 7 estela pus lusenta dau cèu nuechenc. Es una supergiganta blava situada entre 790 e 950 ans lutz de la Tèrra amb una magnitud aparenta de 0,12. Amb un diamètre de 58 a 74 diamètres solars e una massa de 21 massas solaras, es una estela fòrça poderosa. Seriá lo centre d'un sistèma estellar de tres a cinc estelas e coma la màger part dei supergigantas, son esclat presenta una pichona variabilitat.
Granda Nebulosa d'Orion
Visibla a uelh nus amb una magnitud aparenta de 3,7, la Granda Nebulosa d'Orion (M42) ocupa un espaci de 66 × 60', quatre còps pus estendut que la Luna plena. Situada entre 1,350 e 1,500 ans lutz de la Tèrra, es una region d'una talha de 24 ans lutz que correspond a la partida principala d'un important nívol de gas e de poussa. Contèn una region de naissença d'estelas, dicha lo Trapèzi d'Orion, qu'assosta quatre estelas jovas e fòrça caudas.
L'observacion de la Granda Nebulosa d'Orion es aisada car un pichon telescòpi amator permet de veire sa forma generala e quauquei detalhs coma leis estelas dau Trapèzi. Amb un telescòpi de 200 m e de filtres adaptats, es possible de veire de colors.
Messier 78
Messier 78 es una nebulosa de reflexion situada a aperaquí 1,600 ans lutz de la Tèrra. D'una talha de 3,5 ans lutz, a una magnitud aparenta de 10. Son observacion necessita donc l'usatge d'un instrument. Dins un pòrtavista, sembla a una cometa amb un nuclèu lusent. De telescòpis pus poderós permetèron d'observar sa forma generala e lei doas estelas a l'origina de sa luminositat.
Nebulosa de la Tèsta de Chivau
La Nebulosa de la Tèsta de Chivau es una nebulosa sorna situat davant una nebulosa lusenta. Situada a 1,600 ans lutz de la Tèrra, ocupa un espaci de 8 × 6' dins lo cèu nuechenc. Pasmens, es un objècte fòrça malaisat d'observar car necessita un telescòpi poderós (au mens 200 mm) e de condicions perfèctas.
Richemont (Mosèla)
Richemont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region del Grand Èst.
Geografia
Richemont Se situa al confluisson del Adorna e de la Moselle.
Hòrgas (Hauts Pirenèus)
Hòrgas (Horgues en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens eth departament deus Hauts Pirenèus de la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Richemont (Mosèla)
Geografia
O municipalitat a situat en plen sus l'ais mosellan Mètz-Diedenhofen e egalament sus l'ais transfronterer Luxemborg-Mètz-Nancy. Es aital idéalement desservie pel autoroute A31 ; posicion estrategica d'un punt d'enguarda economic coma politica. Aquela situacion a fach de la vila un luòc fòrt pendent la Mièja Edat jol nom de Fort Ornelle e #qu'a consagrat alavetz lo pont de Richemont « Camina de estault » (frontièra d'estat), entre lo Luxemborg e lo país messin.
Un bòsc de 68 a, amb un recorregut de salut e un jardin botanique, separa Richemont e Gandrange.
Hòrgas (Hauts Pirenèus)
Toponimia
La prononciacion qu'ei ['hòrgod] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : de Faurgues, cap a 1140, De Forgas au sègle XII, Forguas, Forgas, Forgues en 1237, Forgue en 1285, Forgas en 1313 e 1397, De Forgis, en latin, en 1313, en 1342 en 1379, Forgues en 1397, Forgues en 1429, Forgues en 1614, Horgues (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).
Richemont (Mosèla)
Geografia
Richemont se situe au confluent de l'Orne et de la Moselle.
Hòrgas (Hauts Pirenèus)
Toponimia
Segon Dauzat, Hòrgas que vien deu latin fabrica, « obrador > hòrga, harga ».
Richemont (Mosèla)
Geografia
Le commune est située en plein sur l'axe mosellan Metz-Thionville et également sur l'axe transfrontalier Luxembourg-Metz-Nancy. Elle est ainsi idéalement desservie par l'autoroute A31 ; position stratégique d'un point de vue économique comme politique. Cette situation a fait de la ville une place forte durant le Moyen Âge sous le nom de Fort Ornelle et qui a consacré alors le pont de Richemont « Marche d'estault » (frontière d'état), entre le Luxembourg et le pays messin.
Hòrgas (Hauts Pirenèus)
Toponimia
Segon Negre e R. Aymard, Hòrgas qu'ei lo plurau gascon d'òme hòrga, atestat a costat de harga (per l'evolucion, véder la prumèra atestacion).
Richemont (Mosèla)
Geografia
Une forêt de 68 ha, avec un parcours de santé et un jardin botanique, sépare Richemont et Gandrange.
Hòrgas (Hauts Pirenèus)
Toponimia
Segon Miquèu Grosclaude, Hòrgas que vien deu gascon hòrgas, eth-medish deu latin fabricas.
Richemont (Mosèla)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
L'archiu fan mencion de Richemont per las primièras fes l'an 900. Ancian domeni luxembourgeois de la distincion de Rodemack. Anciennement "Fòrça Ornelle"(situacion a l'intrada del Val del Adorna). Gilles De Rodemack #far bastir un castèl a, #que i aguèt destruit per las Messins l'an 1483. Dempuèi lo tractat dels Pirenèus 1654, la França se #comportar coma suzerain de Richemont malgrat las protestations de l'Espanha. Lo pont del Adorna servissiá de "camina de estaut" en 1324 per regular la justícia entre lo país messin e Luxemborg.
En 1817, Richemont, vilatge del ancià Luxemborg francés a esquèrra de la Adorna, aviá per annexis los caserius d'anautita e bassa Bevange, la granja e lo castèl de Pépinville e la granja de Fronholtz. A aquela epòca, i i aviá 688 abitants repartits dins 86 ostals.
Les archives font mention de Richemont pour la première fois en 900. Ancien domaine luxembourgeois de la seigneurie de Rodemack. Anciennement "Fort Ornelle"(situation à l'entrée du Val de l'Orne). Gilles de Rodemack fit construire un château au, qui fut détruit par les Messins en 1483. Depuis le traité des Pyrénées 1654, la France se comporta comme suzerain de Richemont malgré les protestations de l'Espagne. Le pont de l'Orne servait de "marche d'estaut" en 1324 pour régler la justice entre le pays messin et Luxembourg.
En 1817, Richemont, village de l'ancien Luxembourg français à gauche de l'Orne, avait pour annexes les hameaux de haute et basse Bevange, la ferme et le château de Pépinville et la ferme de Fronholtz. À cette époque, il y avait 688 habitants répartis dans 86 maisons.
Campionat del Mond d'atletisme de 2003
thumb|75 px||right|... [[Atletisme... ]] thumb|450 px|right|... thumb|450 px|right|... Ceremonia d'obertura [[París - Sant Dionisi 2003... ]]
Los novens Campionats del Mond d'atletisme se debanèron a Sant Dionisi  (Estadi de França) del 23 al 31 d'agost de 2003.
I participèron 1679 atlètas representant 198 païses.
Dònas
thumb|450 px|right|...
Elena de Constantinòble
Elena, melhor coneguda jol nom de Santa Elena, nascuda devèrs las annadas 248 e 250 a Deprànum e mòrta lo 18 d'agost de l'an 330 a Nicomèdia, foguèt una emperairitz romana, concubina o molhèr de Constantin lo Primièr. Es tamben endevenguda una santa de la Glèisas catolica e de las ortodòxas.
La suá vida
L'istòria de la vida de santa Elena deu èsser lecha amb precaucion, tant las legendas sus èla formiguejèron aprèp sa mòrt. La literatura qu'avèm sus èla ten adoncas mai del panegiric imperial e de l'agiografia que de la vertat istorica.
Segon la tradicion fermada de per l'istorian Procòpe (sègle VI), seriá nada èla a Deprànum, dins la provincia de Bitinia en Asia Minora, pichon vilatge de qué lo nom foguèt cambiat en Elenopòlis aprèp la mòrt de la santa. Veniá d'una familha modèsta e èra stabularia, val-a-dire serveiritz dins una tavèrna o estanquèt.
Non es pas conegut de segur coma e ont encontrèt Constance Chlòre, mas se pòt que foguèsse en Asia Minora quand Constance èra oficièr de l'Emperaire Aurelian e preniá part a la campanha contra la rèina Zenobia (271-273). Aucunas fonts fan mencion d'èla coma la suá molhèr, aucunas autras coma la suá concubina. Donèt naissença a Constantin devèrs l'an 272 a Naissus en Mesia (actualament Nich en Serbia). Quand venguèt lo temps de la Tetrarquia en 293, Constance Chlòra èra vengut Cesar e aviá probablament ja esposada Teodòra, filha de l'Auguste Maximian. Elena non se remarida pas e viu dins l'òmbra.
Quand lo seu filh Constantin lo Primièr endeven Emperaire en 306, Elena pòt retrobar una vida publica. Es a Roma, dins las annadas 310, que se convertís al cristianisme e que comença a exerçar un apostolat actiu a la fé novèla. En 324, ven proclamada Augusta (Emperairitz) de pel seu filh Constantin, aquò qu'indica qu'a una grand influéncia sul seu filh e sus la cort.
Elena influéncia son filh per que organise la primièra restauracion dels sants luòcs crestians de Jerusalèm e se rend la meteissa en Tèrra Santa devèrs l'an 327 en un viatge de pelegrinatge qu'es tamben motivat de per de rasons politicas. I fonda doas glèisas : la del Pater Noster e la de la Nativitat. Segon la tradicion que descòbre tamben las santas relíquias de la Passion de Christ, aquò que dòna una empencha nòva als pelegrinatges en Tèrra Santa.
La descobèrta màger d'Elena seriá estada la de la Crotz Vertadièra.
Mar Liguriana
La Mar Liguriana (ò Mar de Ligúria) es una partida de la Mar Mediterranèa situada entre Niça, Gènoa, Piombino e Corsega. Dempuei 1999, assosta una zòna de proteccion per lei cetacèus creada per Itàlia, França e Monegue.
Pedro Castillo
José Pedro Castillo Terrones (n. 1969) es un regent, sindicalista, òme politic e l'actual president de Peró.
Impression
L'impression es un ensems de tecnicas que permeton de reprodurre d'escrichs e d'illustracions en quantitat auta sus un supòrt plan, generalament de papièr.
Lentilha cultivada
La lentilha (var. mendilh) (Lens culinaris Medik., 1787) es una espècia de plantas dicotyledones apartenent a la familha de las Fabaceae (las leguminosas). Aquela planta annala es largament cultivada per sas granas comestiblas ricas en proteïnas.
En Occitània, la lentilha verda del Puèi benefícia d'una AOC.
Coma o mòstra fòrça testimònis, en mai de l'episòdi d'Esaú dins la Genèsi, la consomacion de las lentilhas èra ja presenta a la naissença de l'agricultura en Mesopotamia.
Es per semblança amb la forma de la grana que lo dispositiu optic prenguèt lo meteis nom.
Nom scientific: Lens culinaris Medik., familha de las Fabaceae, sosfamilha de las Faboideae, tribú de las Fabeae (ou Vicieae).
Sosespècias
L'espècia comprend quatre sosespècais principalas :
Descripcion
esquèrra|vinheta|Lentilha « beluga ».
La lentilha es una planta annuala erbacèa de 20 a 72 cm de naut. Las tijas son quilhadas e fòrça ramosas.
Sas fuèlhas, altèrnas, compausadas e pennadas, comptan de 10 a 14 folliòlas opausadas, oblongas, e acabadas per una vedilha mai sovent simpla o bifida. A la basa son munidas d'estipulas dentadas.
Las flors, de coròlla papilionacèa tipica de la sosfamilha de las Faboideae, son de color blanca o blau palle e amassada per pichon rasim de dos a quatre. Lo calici es regular, de cinc dents estrecha e pro longas. La florison estivala interven entre mai e julhet.
vinheta|Varietats de lentilhas.
Los fruchs son de tecas aplatidas, cortas, contenent doas granas aplatidas en forma caracteristica de disc fèblament bombut.
Varietats
La color de las granas varia segon las varietats mai pallas (verd palle, blond, ròse) al mai escur (verd escur, burèl, violacèu…) : Cinc varietats son inscrichas al Catalòg francé : Anicia, Flora, Lentillon rosé d'hiver, Rosana e Santa
Distribucion
Aquela espècia es originària de las regions temperadas caudas del Mond Vièlh: La lentilha s'espandiguèt per la cultura dins lo mond entièr mas s'encontra gaireben pas pus a l'estat salvatge.
Utilizacion en alimentacion umana
Las lentilhas son cultivadas dempuèi la mai nauta Antiquitat per lors granas. Fòrça ricas en elements nutritius e subretot en proteïnas (24% per las lentilhas sècas, e 9% per las lentilhas cuèchas ), apòrtan tanben de fibras e de sals minerals, coma lo fèrre. Consomidas amb de cerealas, las leguminosas fan un regime alimentari gaireben equilibrat e plan bon marcat. Las leguminosas son un dels pilars del regim mediterranèu que se considèra qu'es d'entre los mais adaptats a l'òme. Las lentilhas son d'entre las leguminosas mai aisidas de produire.
Las lentilhas son ricas en fibres, en amidon resistant, als minerals (fèrre, magnèsi, potassi subretot) e pro rics en vitaminas del grop B (que son parcialament destruidas a la coseson), e presentan un fèble indici glicemic,. Las lentilhas contribuisson a far mermar lo taus de colesteròl e lo risc d'accident cardiovascular.
Las lentilhas, coma totas las leguminosas, contenon un cert nombre de factors antinutricionals, que los factors antitripsics, los tanins, e l'acid fitic. Lo trempatge e la coseson son de procediment utilizats per reduire lo taus en factors antitripsics e en acid fitic. Los tanins pòdon limitar l'absorpcion d'unes acids aminats. Las lentilhas contenon tanben de catequinas que l'accion sus la santat es mal coneguda, mas que poiriá limitar l'absorpcion del fèrre.
Lentilhas cuèchas
Se recomandava tradicionalament de triar las lentilhas abans de los cosinar perque de pèiras s'i podián mesclar e de las trempar dins l'aiga tebesaa abans la coseson per amolir la pèl. Aquelas operacions son pas pus necessàrias ara. esquèrra|vinheta|Salada de lentilhas amb d'[[Escaluènha|escaluènhas.]] Quaquas receptas a basa de lentilhas :
Lentilhas germenadas
Las lentilhas germenadas son pro comunas pels adèptes de l'alimentacion biologica. Après lo grèlh de mongeta mungó, es una de las granas germenada mai consumidas en França, amb lo grèlh de lusèrna. Se consumisson mai sovent crud en ensalada, pasmens se d'unes las aiman mai un pauc cuechas a la vapor.
Las lentilhas germenadas contenon fòrça mai de vitaminas que las lentilhas cuèchas.
Cultura
La lentilha buta en terren leugièr e sablenc, leugièrament calcari (pH de 6,0 a 8,0)  exposicion solelhada e clima puslèu fresc.
Se semena a la prima en rengs alunhat de 35 cm, en clotets de 6 a 8 granas dispausadas de biais. Cobrir las granas de 1 cm de tèrra fina. Binar e sarclar regularament. Asagar en cas de secada longa.
Cauçar quand las planas son pro nautas. Per evitar que las plantas abocan, tendre 2 o 3 fials sus cada reng.
La culhida se fa a la mitat de l'estiu abans la maturitat de las granas. Desrabar los pes e los daissar secar sus plaça una jornada. Puèi los penjar en garbas pichonas dins un luòc plan airejat. Batre per far tombar las granas segon ls besonhs. Se conservan melhor en teca.
Le rendement mejan de la lentilha es de gaireben 1 400 kg/ha, mas pòt anar fins a 3 600 kg/ha. La lentilha es sovent considerada coma tolerant la secada, emai qu'utlize l'aiga d'un biais pauc eficaç, respècte al blat de prima. La lentilha dona un rendement pauc enauçat en matèria sèca, e las semenadas utilizan fòrça pauc l'aiga del sòl fins al 25 de junh (estadi de la primièra flor).
Produccion
La produccion mondiala de lentilhas s'estima a 2,8 milions de tonas, luènh rèire la monjeta, lo pese e lo céser. Las principalas zonas de produccions son lo soscontinent indian, lo Pròche Orient e l'America del Nòrd.
Fitopatologia
La fitopatologia permet de definir la lista de las malautiás, donc dels dangièrs de mestrejar (lista en anglés).
La lentilha es sensibla al corcosson.
Civray (Char)
Civray  es una comuna francesa administrada per lo departament de Char de la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Colombiers (Char)
Colombiers es una comuna francesa administrada per lo departament de Char de la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Adelhac
Adelhac ( Adeilhac en francés) es una anciana comuna occitana que fusiona damb Luçan en 1839, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d'Occitània.
Lei Farilhons
Lei Farilhons (en francés Les Pharillons) son dos illòts franceses inabitats, situats au sud de Marselha, au larg dau massís dei Calancas. Fan partida de l'archipèla de Riu.
Geografia
Situats a la poncha Sud de l'illa Maire, de tracta de dos rocasses. Lo sit es subretot conegut deis amators de sotada, la sotada essent considerada coma.
Istòria
Lo varatge dau paquebòt Liban, i jai per.
Carlo Gozzi
Lo comte Carlo Gozzi, nascut lo 13 de decembre de 1720 a Venècia e mòrt lo 4 d'abril de 1806 a Pàdoa, es un escrivan e dramaturg italian.
Son fraire, Gasparo Gozzi, es tanben congut coma escrivan.
Biografia
Gozzi es eissit d’una anciana familha aristocratica veneciana; mas los deutes de son paire l'obligant a cercar un mejan per recobrar los sieus besonhs. S’engatja, a l'edat de setze ans, dins l’armada e servís tres ans en Dalmàcia.
Tornat a Venècia, se fa un a reputacion d’òme d’esperit mercé, per exemple, a la publicacion d'unas de sas pèças satiricas que ne ven membre de tria de la societat sabenta e gaujosa dels Granelleschi (los Inèptes). Aquesta societat, ligada en principi a la convivialitat e als mots d’esperit, a de grandas ambicions literàrias e vòl subretot gardar la literatura toscana de las influéncias estrangièras.
Lo declin de la vièlha comèdia italiana, la commedia dell'arte en usatge pendent mai de tres sègles pertot dins la Peninsula, al beneficis dels dramas de Pietro Chiari e de las òbras realistas de Carlo Goldoni, imitats del teatre francés, menaça d'acabar amb los esfòrces de la societat; en 1757, Gozzi l'ajuda imaginant de metre sus l'empont de contes fadièrs venguts de vièlhs recuèlhs populars, coma Lo Cunto del li Cunti. Publica un poèma satiric, La Tartana degli influssi per l’anno 1756, e, en 1761, una comèdia, Analisi riflessiva della fiaba L’amore delle tre melarance, una paròdia al biais dels dos concurrents, fondada sus una intriga fadièra, ont tornan las masquetas. Per las jogar, obten los servicis de la companhiá dels comedians Sacchi, que, a causa de la popularitat de las comèdias de Chiari e de Goldoni - que lor permet pas de mostrar lors talents particulars - se trapèt sens emplec. Lor fòrça satirica, agisada per una enemistat personala, faguèt de la pièça un extraordinari succès. Son trionf contrenh Goldoni a cercar un emplec en França.
Tocat per l’efièch que produguèt sul public l’introduccion del subrenatural o d'elements mitics qu’aviá simplament emplegat coma un mejan comòde per sas possibilitats satiricas, Gozzi crèa fin finala una seriá de fablas novèlas. Dins sos tèxtes, fa pas que traça  l’intriga, e daissa lo dialòg a l’improvizacion. Sas pèças daissan sovent una plaça importanta a la fantasiá e al fantastic. Sas òbras demoran aquestas d’un aristocrata culte que las fablas foguèron fin finala obliadas. Gozzi escriguèt, pel teatre de Venècia, detz comèdias flabèscas o Fablas teatralas. E mai de L’Amor de las tres iranjas (1761), i a : Lo Còrb, en cinc actes (1761) ; Lo Rei Cèrv, en tres actes (1762) ; Turandot, fabla tragicomica en cinc actes (1762) ; La Femn sèrp (1762) ; La Zobeïda (1763) ; Los Mendiants fortunats (1764) ; Lo Monstre blau (o turquin), en cinq actes (1764) ;  L’Aucèl vert (1765) ; L’Abat filosofic, en cinc actes, e Zeïm, rei des Gènis (1765). La primièra pèça es en pròsa; totas las autras son en vèrs.
A la fin de sa vida, Gozzi escriguèt de tragèdias ont l’element comic ten un ròtle important. Pasmens, aqueste novelum paréis inacceptable als uèis dels critics, e lo dramaturg utiliza lo drama espanhòl, que li servís de modèl per unas de sas pèças; comeisson pauc de succés. Amb d'obratges d’una concepcion inegala, Gozzi agradèt per l’esperit, la verva e l'abiletat. Forçat de gardar los ancians tipes representant las diferentas nacionalitats italianas: Pantalone lo Vebecian, Tartaglia le Napolitan, Brighella lo Bergamasc, etc., lor dona de ròtle de generals, d’	ambaissadors, de ministres, ont pòrtan lor bonomia abituala, e salvan las situacions per lor gaujor. D'entre aquestas comèdias, L’Amor de las tres iranjas es subretot remarcabla coma protestacion e satira literària. Turandot, princesa de la China, que lo subjècte es estanh, mas non pas fadièr, foguèt traduch per Schiller e soven jogat en Alemanha amb lo meteis succès qu’obtenguèt a Venècia au teatre San-Samuel. L’acuèlh favorable fa de las composicions que semblan lo produch d’una literatura tornant a l'esbalausiment de l'enfança s’explica par la reaccion, que Gozzi dona lo senhal, contra la comèdia lagremosa o commedia fiebile, importéada de França en Itàlia, per Goldoni e Chiari.
Gozzi es encara autor d’un vintenat de comèdias, subretot d’imitacion espnhòla, manlevadas de José de Cordova, Matos Fragoso, Calderón, Moreto y Cavana, Cañizares, Rojas, Tirso de Molina. Unas de sas pèças, La Vedova del Malabar, es tirada de la tragèdia francesa de Lemierre. Las Òbras de Gozzi comprenon en mai Marfisa bisarra, una composicion romanèsca en dotze cants e en octavas, que vendriá de la Cronica del pseudo-Turpin; un poèma moral e satiric de 700 vèrs titulada: Astrazione; una traduccion en vèrs elegants, non rimats, de la Satires de Boileau; diferents troces critics o academics en vèrs o en pròsa.
Òbras
Lo quita Gozzi donèt una edicion de sas Òbras (Venècia, 1772, 8 vol. in-8° ; suplement, 1791, 2 vol.), seguit d’una edicion en 10 volums (Venècia, 1792). Tanben daissèt de plan intéressants Memòris inutils.
Xamontarupt
Xamontarupt es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Geografia
Adossat Al massís fòrça boisé del Fossard, lo vilatge a traversat pel ruisseau de la Cuve, jos-afluent de la Vologne pel Barba.
Adossé au massif très boisé du Fossard, le village est traversé par le ruisseau de la Cuve, sous-affluent de la Vologne par le Barba.
Istòria
Aucupacion protohistorique : bastiment de pèiras plantadas, estèlas de quartzite talhats. Se nomenava Charmontaruz en 1656. Un houx, vièlh d'aperaquí 400 ans, pòt èsser observat dins lo pòble. S'agís probablament lo un dels mai vièlhs d'Euròpa, pòt èsser observat sus la rota en portant als maquis de la nautor del bòsc.
Luçan (Comenge)
Luçan ( Lussan en francés absòrba Adelhac en 1839 en pren lo nom de Luçan e Adelhac. Es una anciana comuna occitana, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Lunas galilèas
Dimensions
Los quatre satellits galileans son los mai grands satellits del sistèm jovian: la 5 mai granda luna del sistèma, Amaltèa, fa sonque dins dimencion mai larga, alara qu'Euròpa, la mai pichona de las lunas galilèas, mesura prèp de  de diamètre. Son doncas los sols satellits de Jupitèr que presentan un aspècte esferic e non irregular.
Per comparar, Ganimèdes, lo mai grand de totes los satellits naturals coneguts, es fòrça mai grand que Mercuri e mesura prèp dels tres quarts del diamètre de Mart. Dins tot lo sistème solar, sols Titan, Triton e la Luna an de dimensions comparablas a las lunas galilèas.
Lo tablèu seguent mòstre las caracteristicas fisicas principalas de las lunas galilèas, classificadas per talha descreissenta:
Estructura intèrna
Las donadas reculhidas per las sondas Voyager e Galileo, sus la densitat de las lunas galilèas e la natura de lor rusca, permetèt d'elaborar de modèls per l'interior de caduna d'elas.
Io, Euròpa e Ganimèdes possedisson una estructura diferenciada, amb un nuclèu de rocas densas (possiblament metallic dins lo cas de Ganimèdes). Callisto, al contrari, auriá un interior pro indiferenciat constituit subretot de glaç, d'aiga e de rocas, amb benlèu un pichon nuclèu.
Orbita
thumb|Animacion de la resonança de Laplace 4:2:1 entre Ganimèdes, Euròpa e Io. Las lunas galilèas son plaçadas sus d'orbitas leugièrament excentricas (mens de 0.009) e pauc clinada al respècte de l'equator de Jupitèr (mens de 0.74°). Io, la mai pròcha, es situada a 421,800 km de Jupitèr, o un pauc mens de 6 còp le rai de la planeta. Callisto, la mai alunhada, possedís un mièg grand axe egal e 1882700 km, o 26 rais jovians.
Las orbitas d'Io, Euròpa e Ganimèdes, las tres lunas mai intèrnas, presentant un tipe de resonança orbitala particular, dicha resonança de Laplace: lors periòds orbitals son dins un rapòrt 1:2:4, es a dire qu'Euròpa pren dos còp mai de temps qu'Io a percorrir son orbita e Ganimèdes quatre còp. Lors fasas orbitalas son tanben ligats e empachan una triple conjonction de se produire.
Callisto, mai alunhada, es benlèu pas en resonança amb las autras lunes.
La Lana (Hauts Pirenèus)
La Lana (Lalanne en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Lunas galilèas
Orbita
Lo tablèu seguent mòstra los elements orbitals de las lunas galilèas:
La Lana (Hauts Pirenèus)
Geografia
Aute vilatge o quartièr : Los Bartaus. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Lunas galilèas
Observacion
thumb|300px|Las lunas gallileanas vistas aamb un telescòpi amator. Las quatre lunas galilèas serián pro brilhantas per se veire a l'uèlh nu s'èran mai alunhadas de Jupitèr. Quand Jupitèr es en oposicion, lor magnitud aparenta es comprés entre 4.6 e 5.6, una unitat de magnitud de mens quand Jupitèr es en conjonccion.
La Lana (Hauts Pirenèus)
Toponimia
La prononciacion qu'ei [la 'lano] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : de Lalana, en latin, au sègle XV, La Lanne Magnoac, en 1739, Lalanete en 1746, Lalane d'Astarac (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).
Lo mot lana que vien de landa, mot d'origina gallica, dab evolucion gascona nd > n,.
Lunas galilèas
Observacion
La principala dificultat per las observar es deguda que son situadas fòrça prèp de Jupitèr e doncas negadas dins sa luminositat. Lor separacion angulara maximala de Jupitèr es compresa entre 2 e 10 minutas d'arc, prèp de la limita de la vision umana.
Las lunas son plan vesiblas amb un paire de gemèlas de pauc grossiment.
Descobèrta
thumb|[[Galileo Galilei, brolhon d'una letra a Leonardo Donato, Dòga de Venècia. La partida inferira mòntra l'utilisacion que fa Galilèu de sa luneta: alara que gaitava l cèl de genièr de 1610, notèt las primièras observacions de Jupitèr e de tres de sas lunas.]] L'astronòm italian Galileo Galilei descobriguèt las lunas, que mai tard portarán lo seu nom, en genièr de 1610, amb una luneta astronomica. Lo 7 de genièr de 1610, escriguèt una letra meninant aqueles objèctes pel primièr còp. Ne n'aviá observat sonque tres pel moment e pensava que s'agissiá d'estelas fixas. Pendent las observacions entre lo 8 de genièr e lo 2 de març, decobriguèt un 4 e remarquèt que los coses èran pas fixes, mas orbitavan a l'entorn de Jupitèr. Foguèron los primièrs objèctes celèstes descobèrts amb d'instruments obtics autres que l'uèilh nu. thumb|right|150px|[[Galileo Galilei, lo descobridor de las quatre lunas galilèas.]] La descobèrta de Galilèu provèt l'importéncia de la lunèta coma instrument astronomic. E mai la descobèrta d'objèctes celèstes orbitant a l'entorn d'un autre astre que la Tèrra trucava lo modèl geocentric. Se l'obratge de Galilèu, Sidereus Nuncius (« lo Messatgièr estelar »), que son publicadas las descobèrtas, fa gaire mencion del mdèl eliocentric desvolopat per Nicolau Copernic per paur de la Glèisa, Galilèu n'essent un feverós partisan.
L'anterioritat dela descobèrtafoguèt contestada en 1614 per l'astronòm alemand Simon Marius dins un obratge titul Mundus Iovialis anno M.DC.IX Detectus Ope Perspicilli Belgici (Lo mond jovian descobèrt en 1609 mercé al telecòpi bèlga), que pretendava aver observat los quatres satellits de Jupitèr en novembre de 1609 e mèsme abans; e mai los nomenèt Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto. Pasmens, Marius aviá pas publicat sas observacions abans 1614, foguèt pas creditat per la descobèrta. E mai, la mai anciana observacion de Jupitèr mencionada per Marius data de decenbre de 1610 e los exemples que dona son dins l'obratge de 1613.
Segon l'istorian de l'astronomia chinesa Xi Zezong, l'astronòm chines Gan De auriá bservat las lunas galilienas -362, prèp de dos milènies abans Galilèu.
Noms
Los quatre còs celèstes foguèron d'en primièr nomenats per Galilèu « Cosmica Sidera », en l'onor de Cosimo II de Medicis (1590-1621), grand duc de Toscana a partir de 1609, e que Galilèu cercava lo patronatge. Galilèu los nomenèt los Medicea Sidera (« estelas Medicèas »), en l'onor dels quatre fraires de l'ostal Medicis (Cosimo, Francesco, Carlo e Lorenzo). La desobèrta foguèt anonciada dins Sidereus Nuncius (« Messager stellaire »), publicada a Venècia en març de 1610, mens de dos meses aprèp las observacions.
D'entre los autres noms prepausats, i a Principharus, Victipharus, Cosmipharus e Ferdinandipharus, en l'nor dels quatre fraires Medicis, noms que Hodierna utilisèt. Johannes Hevelius los nomena Circulatores Jovis o Jovis Comites, e Ozanam Gardians o Satellitas (del latin satelles, satellitis : « escòrta »). Peiresc lor dona los noms de: Cosme lo Jòve, Cosme lo Vièlh, Maria e Catarina per, respectivament, J-I, J-II, J-III e J-IV.
Fguèron los noms prepausats per Simon Marius que s'imposèron: Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto, publicats dins lo Mundus Jovialis de l'autor en 1614.
Galilèu refusava d'utilizar los noms prepausat per Marius e inventèt alara un sistèma de numerotacion qu'es encara utilizat ara en parallèl dels noms de Marius. La numerotacion comença per la luna mai pròcha de Jupitèr: I per Io, II per Euròpa, III per Ganimèdes e IV per Callisto.
Sent Amanç del Puèg
Sent Amanç del Puèg (Saint-Amans-du-Pech en francés) es una comuna agenesa, situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Glaç (astronomia)
En astronomia, lei glaç' son de solids transparents e pauc rigids constituïts d'aiga H2O, de metan CH4, d'amoniac NH3, de dioxid de carbòni CO2 ò de monoxid de carbòni CO. Aquelei substàncias an la particularitat de se vaporizar a temperatura mejana e son donc unicament presents dins lei regions frejas dei sistèmas planetaris.
Commedia dell'arte
vinheta|Los Charlatans italians de [[Karel Dujardin, mostrant una representacion sus un empont improvisat en Campània (Lovre, 1657).]] La commedia dell'arte es un genre de teatre popular italian, nascut al sègle XVI, ont d'actors masquetats improvisan de comèdias marcadas par la naïvetat, l'engana e la candor. Aqueste genre apareguèt amb las primièras tropas de comèdia amb masquetas, en 1528.
Significant literalament « teatre interpretat per de gents de l’art », es a dire d'actors professionals, lo tèrme es, ara, utilizat atal dins fòrça lengas.
Istòria
La commedia dell'arte apareguèt al sègle XV: sas raïces son las fèstas dels rire que son a la basa dels grands carnavals. Puèi dins la primièra comèdia en pròsa d’Angelo Beolco, dich lo Ruzzante, ont cada personatge parlava dins un dialècte diferent,. A partir d'alara, cada localitat volgava aver lo sieu caractèr. Las representacions se debanèron sus d'emponts. Lo comic èra subretot realizat amb de gèstes (pitreriás). Dins la comèdia improvizada, lo discors es de contunh novèl, los actors s’inspirant de la situacion dramatica, de las escasenças de temps et de luòc, fasent de la pèça que representan una òbra cambiadissa, renovelada de contunh. Los tipes comics, son los meteisses qu'aqueles de la comèdia italiana : sas masquetas e sos bofons i son presents. I a d’en primièr los quatre tipes màger : Pantalone, Il Dottore, Il Capitan, e los zannis o vailets, amb lors varietats d'enganaires o de nècis, d’intrigaires o de coards; puèi los amoroses; puèi las servicialas qu'apareisson coma de joventas de bona familha, mas sovent coma coquina a prostituida.
Representacion
vinheta|313x313px|Los Charlatans (òli sus tela de Longhi, 1757) Cada actor adòptant e gardant un personatge al respècte de sas aptituds, s’incarnavan dins son ròtle e, per enriquir son discors, se fasent un fons de trachs conformes a son caractèr. « Los comedians, dich Niccolò Barbieri, estudian fòrça e se munisson la memòria d’una granda provision de causa s: senténcias, concetti, declaracions d’amor, repròchs, desespers e deliris, per los aver tot prèsts per l'empont, e lors estudis se fan al respècte de las mors e los abituds dels personatges que representan. » Atal, Andreini faguèt estampar las fanfaronadas que donavan los ròtles de Il Capitan. Mai, la paraula va amb l’accion, e aquela es tenguda per l'abondança dels jòcs de scèna.
Fòrça actors èran de gimnastes de tria capables de donar una bofa amb lo pé, o realizar dins una sala d'espectacle de pujadas perilhosas. Fòrça initiativa lor èra daissat e la verva de paraula de l’actor, sos lazzi, son talent mimic fasián mai granda partida del succès de la commedia dell'arte. A vegadas los actors improvizaires utilizan, coma d’un canevàs, de tala pèça escricha, per exemple los Meneachmi de Plaute. O faguèron sovent amb Emilia de Luigi Groto, brodant sul plan del poèta comic, un dialòg d'eles. D’un autre costat, una tala commedia dell'arte, après que demorèt longtemps al repertòri coma simple canevàs, foguèt escricha o per aquel qu'aviá fach lo scenari, o per un autre autor dramatic.
Originas
vinheta|Los Comedians italians (òli sus tela) de Watteau, v. 1720. Se dona a la comèdia all’improvisa una origina anteriora a aquesta de la comèdia regulara, que comencèt, en Itàlia, sonque al sègle XV per de reppresentazioni. La comèdia atellana, en fach, apareguèt als primièrs sègles de nòtra èra, es sovent donada coma davancièra de la commedia dell'arte. Amb l'improvizacion e la masqueta, e subretot la masqueta de Maccus, que sembla fòça a Policinella. Al sègle XV, ven un art sabent e, dempuèi alara, populariza, los fasent mai fòrts, de tipes comics que la diffusion que la Renaissença servirà poderosament. Los « Ingannati » son una comèdia italiana escricha de biais anonim benlèu per un grop de teatre universitari e ven la font de fòrça canevàs, que circulèron dins l'Euròpa tota.