cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geoffrey Gurrumul Yunupingu
Geoffrey Gurrumul Yunupingu (1970-) es un musician australian indigèna, que canta dins la lenga yolngu. Nasquèt sus l'illa d'Elcho, al larg de la tèrra d'Arnhem, en Austràlia del nòrd, a aperaquí de Darwin. Aperten al clan de Gumatj de Yolngu e a la nacion de Galpu de per sa maire. Nasquèt cèc. Yunupingu parla solament qualques mots d'anglés, jòga dels tambors, dels clavièrs, de la guitarra e del didgeridoo. Canta d'istòrias de sa tèrra en lengas yolngu e anglesa. Participèt a tres grops diferents: Yothu Yindi (1986-1995), Saltwater band (depuis 1999) ont son fraire jòga tanben e Black Arm Band. Son labèl es Skinnyfish music.
Faiet lo Chastèl
Faiet lo Chastèl (Fayet-le-Château en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe..
Nòtas
<references group="N"/>
Postua
Postua qu'ei ua comuna italiana dens lo Piemont. Qu'ei situat hens la provincia de Vercèlh.
Biquefarre
Biquefarre es un filme documentari francés realizat per Georges Rouquier en 1983 e sortit en 1984.
Sinòpsis
Rouquier torna, 38 ans après, suls luòcs del filmatge de Farrebique, près de près de Gotrens, en Occitània, Avairon, region de Miègjorn-Pirenèus, continhant l'istòria de la seuna familha. Aicí es lo mond que cambièt, las cosinas son ara mobladas de formicà, l'agricultura es al punt de venir una industria mas los personatges demòran plan vertadièrs.
En 1983, Rouquier arribèt a convéncer las personas que joguèron dins Farrebique (1946) de se sometre encara un còp a l'uèlh de la camarà. L'istória que Georges, lor ami e cosin, lor demanda de representar dans lo filme, es pas pro alunhat de la lor vida: l'agricultura venguèt una industria, se cal agrandir o disparéiser. La tèrra de la bòria Biquefarre es en venta, qui la comprará? A l'entorn d'aquela trama, l'amor conjugal d'Henri e Maria, la malautiá de Roch, e los imatges del passat se mesclan a aquelas del present, en contrapunt al recit.
Vejatz tanben
Farrebique
Vonges
Vonges es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Crisi de Bizèrta
La Crisi de Bizèrta foguèt un conflicte diplomatic e militar que se debanèt durant l'estiu de 1961 entre França e Tunisia. Foguèt entraïnat per de trabalhs per aumentar la longor de la pista d'aterratge de la basa navala de Bizèrta totjorn contrarotlada per lei Francés après l'acòrd sus l'independéncia de Tunisia en 1956. La fin de la pista, 1,5 m èran situats sus lo territòri contraròtlat per lo govèrn tunisian, e l'abséncia de consultacion deis autoritats de Tunis per lo començament dei trabalhs èran lei causas principalas dei tensions que van crear una onda nacionalista còntra França. Dau 19 au 23 de julhet de 1961, entraïnèron de combats après una ataca tunisiana còntra la basa francesa. S'acabèron per una desfacha saunosa dei fòrças tunisianas. Pasmens, lo combat entraïnèt la dubertura de negociacions que permetèron l'evacuacion de la basa en octòbre de 1963.
Lo Faiet e Ronaia
Lo Faiet e Ronaia (Fayet-Ronaye en francés) z-es 'na comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Gudàs
Gudàs (Gudas en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region.
Zeugma
Lo zeugma (del grèc ancian ζεῦγμα / zeûgma, « jo, ligam ») es una figura de retorica que consistís en ligar a un meteis tèrme de tèrmes diferents en ometent de repetir un adjectiu, un nom, un pronom o un vèrbe precedentament exprimits.
Es una figura vesina de l'ellipsi de l'endiadin e de la sillèpsi de sens.
Exemple: aviá lo cap freg, las mans lordas, los pès cauds.
Dins aquel exemple es "aviá" qu'es pas repetit.
Guèrra Civila Grèga
La Guèrra Civila Grèga se debanèt dau 30 de març de 1946 au 16 d'octòbre de 1949 entre comunistas e anticomunistas grècs. S'acabèt per la victòria dau camp anticomunista sostengut per lo Reiaume Unit e leis Estats Units. Foguèt entraïnada per la rompedura entre lei movements de la resisténcia grèga au nazisme a prepaus de l'avenidor dau país. Maugrat seis efectius limitats, lo govèrn comunista capitèt de se replegar dins de regions montanhosas onte poguèt resistir fins a 1949 avans de capitular.
Heinz Guderian
thumb|right|[[Fotografia de Guderian en 1944.]]
Heinz Guderian (17 de junh de 1888, Kulm - 14 de mai de 1954, Schwangau) es un generau alemand de la premiera mitat dau sègle XX que tenguèt un ròtle major dins l'armada alemanda durant la Segonda Guèrra Mondiala. Es conegut per son ròtle dins l'adopcion e l'aplicacion de la doctrina militara dau Blitzkrieg e per seis escrichs sus lo conflicte.
Fiu d'un oficier prussian, Heinz Guderian intrèt dins una escòla militara en 1901 e venguèt oficier en 1907. Durant la Premiera Guèrra Mondiala, participèt ai combats dins una unitat de transmission e au sen d'estats-majors. Aquò li permetèt d'observar l'importància de dispausar de mejans radiòs eficaç. Après 1918, foguèt conservat dins l'armada de la Republica de Weimar e, a partir de 1922, s'especializèt dins l'estudi de l'arma blindada. Tre 1929, demandèt l'adopcion d'una doctrina ofensiva basada sus l'utilizacion massisa de carris de combat. Pasmens, aguèt pauc de succès fins a l'arribada d'Adolf Hitler qu'acceptèt la creacion de tres divisions blindadas en 1935. Encara coronèu, Guderian foguèt nomat a la tèsta d'una d'aqueleis unitats, çò que li permetèt de precisar seis idèas. En 1938, venguèt inspector dei tropas rapidas de l'armada alemanda.
Au començament de la Segonda Guèrra Mondiala, Guderian dirigiguèt lo 19 còrs blindat de la Wehrmacht en Polonha (setembre de 1939) e en França (mai-junh de 1940). I participèt d'un biais decisiu ai succès alemands. Foguèt alora nomat cap dau gropament blindat G de la II armada blindada durant l'invasion de l'URSS en 1941. Pasmens, en decembre, refusèt de seguir leis òrdres d'Hitler après la revirada de l'ataca alemanda còntra Moscòu. Foguèt alora privat de comandament fins a març de 1943. Nomat inspector dei tropas blindadas, foguèt encargada de lei reorganizar. Puei, après l'atemptat mancat dau 20 de julhet de 1944 còntra lo Führer, foguèt nomat cap de l'Estat-Major de la Wehrmacht. Lo demorèt fins a març de 1945 quand sei demandas repetidas de durbir de negociacions entraïnèron son remplaçament. Sostenguèt alora Albert Speer dins seis esfòrç de limitar leis efiechs de la politica de tèrra cremada decidida per Hitler.
Guderian foguèt capturat per leis Estatsunidencs lo 10 de mai de 1945 e liberat lo 17 de junh de 1948. Maugrat son sostèn a la promoccion d'oficiers nazis, sa participacion dins la repression de la temptativa de còp d'Estat de 1944 e son ròtle dins leis atrocitats sistematicas còntra lei populacions d'Euròpa de l'Èst, Guderian foguèt jamai condamnat per leis Aliats. Au contrari, poguèt se retirar en Bavièra e escriure plusors obratges sus la defensa de l'Euròpa Occidentala, sus lo rearmament alemand e sus la Segonda Guèrra Mondiala. Amb von Manstein, venguèt un dei promotors principaus dau mite de la Wehrmacht innocenta dei crimes dau III Reich. Pasmens, s'aquela vision aguèt una certana influéncia après la guèrra, son inexactitud es uei ben demostrada. De mai, lo ròtle precís tengut per Guderian dins aquelei crimes es establit (transmission d'òrdres, promoccion d'oficiers nazis radicaus, refús d'enquistar sus leis atrocitats...).
Palawa kani
Palawa kani es una lenga construita, un projècte de crear una lenga generica que semblariá a las lengas atudadas autrescoòps parladas pels aborigèns tasmanians (Palawa).
Istòria
Las lengas tasmanianas originalas s'atudèron en 1905 quora lo darrièr locutor natiu defuntèt. Dins l'encastre del reviscòl de la cultura tasmaniana originala, d'esfòrces foguèron fait per tornar construire una lenga per la comunautat indigèna. Pr'amor de l'escassetat del material, Palawa kani es estat bastit coma una composicion de las diferentas lengas originalas.
Theresa Sainty e Jenny Longey foguèron los dos primièrs language workers de trabalhar sul projècte en 1999.
Fonts
Lo projècte empleguèt divèrsas fonts coma:
Una autra font de material per lo projècte foguèt lo saber de la comunautat ont un nombre susprenent de mots, frasas e tròces de tradicion an subreviscut. Lo projècte de reconstruccion fa servir tanben de donadas lingüisticas de las lengas nativas del continent quora fa mestièr.
Vanessa d'Ambrosio
Vanessa d'Ambrosio (Borgo Maggiore, 26 d'abril de 1988) es una economista e femna politica santmarinesa qu’es foguèt capitana regenta del 1èr d'abril al 30 de setembre de 2017, amb Mimma Zavoli.
Bèthvéser (Tarn e Garona)
Bèthvéser (en francés Belbèze-en-Lomagne e ancianament Belbèse) es una comuna gascona de Lomanha, situada dens le departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Les Bordes (Sòna e Léger)
Les Bordes  es una comuna francesa administrada per lo departament de Sòna e Léger de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
La Herlière
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Miquèu Antòni Garota
Miquèu Antòni Garota (fr Michael Antoine Garoutte), nascut au castèu de Garota en Marselha lo 12 d'abriu de 1750 e mòrt lo 29 d'abriu de 1829, èra membre de la primiera noblesa provençala dau Reiaume de França. Èra pirata e corsari a la debuta de la Guèrra d'Independéncia deis Estats Units e atenguèt lo grade de Luòctenent dins la primiera Marina Continentala americana. Moriguèt a Pleasant Mills, Nòva Jersei, Estats Units.
Nòtas
<references group="N"/>
Bourberain
Bourberain es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Revolucion Bèlga
La Revolucion Belga se debanèt dau 25 d'aost de 1830 au 14 de julhet de 1831 dins lo sud de Païses Basses. S'acabèt per l'independéncia d'aquelei regions e la formacion de Belgica.
Sant Cesari (omonimia)
Sant Cesari es un toponim occitan:
Zugspitze
Lo Zugspitze (2,962 m) es una montanha aupenca situada au sud d'Alemanha qu'es la cima pus auta dau país.
Henneveux
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Daniel Gibbs
Daniel Gibbs (Sant Martin del Sud, 8 de genièr de 1968) es un òme politic de Sant Martin del Nòrd.
Henneveux
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Daniel Gibbs
En 2012 es elegit deputat de Sant Martin e Sant Bartomieu. En 2017 es elegit president del Conselh territorial.
Henneveux
Istòria
L'origina del nom Henneveux es pas pas coneguda mas poiriá provenir saxons #qu'an ocupat lo Boulonnais a e.
En saxon, "wado" significa lo bòsc "Hannowado", poiriá significar "Lo bòsc de Hanno" Las primièras traces escrichas provenon chartes de Thérouanne ont se parla de
Anthony Albanese
Anthony Norman Albanese (Darlinghurst, Austràlia, 2 de març de 1963) es un naut foncionari e òme politic trabalhista australian que venguèt lo 31en primièr ministre d’Austràlia lo 22 de mai de 2022.
Henneveux
Istòria
Lo vilatge existissiá al temps dels Cèltas, los Morins (los maritims) ocupavan la region e avián per capitala Therouanne (Tarvenna).
A l'epòca romaine, una villa se levava sul scenari mai elevat de la comuna. Las fondacions trobadas cap a 1850 an revelat un bastiment #que formava un cairat de 40 a 50 mètres de costat.
Existís pas cap de traça de l'aucupacion saxonne en la region al començament del mejan age.
Al mejan age, s'anòta lo passatge de Sant Folquin avesque de Thérouanne #que, de passatge dins lo pòble, i auriá fach jaillir una font per se désaltérer. Aquela font pòrta d'en un autre luòc uèi lo sieu nom. #Venir lo sant patron de la parròquia.
Gorbit
Gorbit (Gourbit en francés) es una comuna occitana del País de Fois, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Henneveux
Istòria
dins la glèisa actuala, #qu'a pas pas mai de dos sègles, se pòt encara veire de fòrça polidas fonts baptismaux del començament de la. #Encobrir pròva pas pas la preséncia de glèisa édifiée a aquela epòca perque las évangélisateurs devián abans tot cristianar e s'installava tot simplament de las fonts baptismaux.
L'origine du nom Henneveux n'est pas connue mais elle pourrait provenir des saxons qui ont occupé le Boulonnais aux V et.
Gorbit
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Gorbit (1238), Gorbito (1272, en latin), Gorbit (1390) e Gorbic (1401). Es un nom d'origina escura, que Dauzat met a costat de Gòrbi.
Istòria
Entre 1790 e 1794, annexèron Gorbit a Ravat; Gorbit tornèt a l'independéncia comunala entre 1795 e 1800.
Henneveux
Istòria
En saxon, "wado" signifie le bois "Hannowado", pourrait signifier "Le bois de Hanno" Les premières traces écrites proviennent des chartes de Thérouanne où l'on parle de :
Haneveu en 1173, Hanevol en 1270, Hanevut et Hanevot à la même époque, Haneveu à la fin du pour devenir Henneveux aujourd'hui. Le village existait au temps des Celtes, les Morins (les maritimes) occupaient la région et avaient pour capitale Therouanne (Tarvenna).
Le hameau de Belbé s'appelait à l'origine Belbecq (du flamand beke, ruisseau ou cours d'eau) et du prefixe Bel qui peut provenir de Belenus, dieu celte.
À l'époque romaine, une villa se dressait sur le plateau le plus élevé de la commune. Les fondations retrouvées vers 1850 ont révélé une construction qui formait un carré de 40 à 50 mètres de côté.
Il n'existe aucune trace de l'occupation saxonne dans la région au début du moyen age.
Au moyen age, on note le passage de Saint Folquin évêque de Thérouanne qui, de passage dans le village, aurait fait jaillir une source pour se désaltérer. Cette source porte d'ailleurs aujourd'hui son nom. Il devint le saint patron de la paroisse.
Mont Alvernia
Lo Mont Alvernia (63 m) es una montanha qu'es la cima pus auta de l'archipèu dei Bahamas.
Liquefaccion
thumb|center|800px| Resumit dei cambiaments d'estats entre lei quatre estats principaus de la matèria.
Lo tèrme « condensacion » es tanben sovent utilizat per descriure aquela transformacion mai es scientificament incorrècte.
Revolucion Texana
La Revolucion Texana se debanèt dau 2 d'octòbre de 1835 au 21 d'abriu de 1836 entre Mexic e Tèxas. Foguèt entraïnada per l'adopcion d'una tièra de lèis, dicha Siete Leyes, per renfòrçar l'autoritat dau govèrn centrau mexican que se turtèt a l'ostilitat de la populacion blanca de Tèxas. S'acabèt per una victòria militara texana e l'independéncia de facto de la Republica Texana que foguèt integrada ais Estats Units d'America en 1845.
Mimma Zavoli
Mimma Zavoli (Santarcangelo di Romagna, 13 de febrièr de 1963) es una inspectritz del trabalh e femna politica santmarinesa que foguèt capitana regenta del 1èr d'abril al 30 de setembre de 2017, amb Vanessa d'Ambrosio. .
Bessens
Bessens(Bessens en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Bessens èra de la diocèsi civila del Bas-Montalban, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Montalban e de la senescauciá de Tolosa. En 1790, èra del canton de Montuèg e passèt dins lo canton de Grisòlas en l'an VIII.
Golièr
Golièr (en francés Goulier) es una anciana comuna occitana del Comtat de Foish e del Vic de Sòs, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Le 1èr de genièr de 2019, fusionèt dins la comuna novèla de Val de Sòs que ne venguèt una comuna delegada.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Fins a 1965, le nom oficial de la comuna èra Goulier-et-Olbier ; mès Olvièr seriá dins la comuna d'Ausat dempuèi 1790-1794 segon le site cassini-ehess. Mistèri... Pr'aquò, Patrici Pojada explica que per l'arrestat del 2 d'abril de 1965, Olvièr, qu'èra dins Golièr e Olvièr, foguèt estacat a Ausat. L'error es probablament del site cassini. La prononciacion es [gu'ʎɛ]. Las fòrmas ancianas son Golier en 1181, Goler en 1246, Golerio en 1272, Golierum, Golers, Goliers, Golerie, Golerio en 1318-1325, 1320, Goleriis en 1329, Golherio en 1375, 1385, Golier, Goleys en 1390, Golier en 1445 e cap a 1460 (Cronica d'Esquerrièr). Segon Dauzat, le nom de Golièr es derivat del latin gula, « gòrja, frau, garganta, estret », ambe'l sufixe -arium. Segon Negre, citat per Patrici Pojada, Golièr ven de l'occitan golhièr « fangàs, baldràs » atestat localament. Segon Patrici Pojada, le riu de Golièr, après lo vilatge, dintra dins un frau abans de s'escampar dins le (riu de) Vicdessòs, çò que pòt explicar lo nom, format sul latin gula, qu'a le sens de « frau, estret, gòrja ».
Estacion d'esquí de Goulier-Neige (en francés)
L'estacion d'esquí de Golièr-Nèu es una pichona estacion familiala, gerida per la comunautat de comunas.
Herbelles
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Diaspòra occitana
La Diàspora occitana designa los movements umans de las poblacions eissidas d'Occitània al fial de periòdes diferents de l'Istòria, subretot pendent l'Edat Coloniala francesa (compresa la colonizacion intèrna).
Diaspòra protestanta occitana
Pendent las persecucions etnicas e religiosas en França e Savòia, mantes occitans partiguèren per Alemanha, Soïssa, lo miejorn d'Itàlia, lo Reialme Unit e sas colonias coma l'Africa del Sud.
Après las persecucions, la populacion de las Valadas Occitanas cresquèt e qualques grops de colons occitans valdeses emigrèron cap a America (als Estats Units fondèron Valdese).
Farnoau
Farnoau [faʁnuˈɔ] (Fernoël en francés) z-es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Biule
Biule (Bioule en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
.dnp
("Dai Nippon", societat japonesa) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi l'11 de març de 2014.
.trade
("comèrci", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 19 de març de 2014.
Flat (Puèi de Doma)
Flat [ˈfla] (Flat en francés) èra una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Toponimia
Albert Dauzat baila las fòrmas ancianas Flaiaco e Flacio. L'origina es Flaviacu.
Nòtas
<references group="N"/>
.ink
("tencha", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi l'11 de març de 2014.
Cordon sanitari
Lo Cordon sanitari èra un ensems de país d'Euròpa Orientala creat a l'oèst de Russia Sovietica (que venguèt l'Union Sovietica en 1922) après la Premiera Guèrra Mondiala per limitar la propagacion de la revolucion bolchevica au rèsta d'Euròpa. Èra compausat de Finlàndia, dei país baltes, de Polonha e de Romania.
Pantos Dîmou Glossa
La Pantos Dîmou Glossa o cosmoglossa es una lenga internacionala creada en 1858 pel fisosòf occitan Lucien de Rudelle. Es una sintèsi de las lengas que coneissiá.
V-Èstelh
v-Èstelh [ˈvestə] (Esteil en francés) z-es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Geografia
Le borg, a l'entorn de 690 m, tresplomba la ribèira d'Alèir de 300 m. Le chamin departamentau 75 mena a Gimiaus, d'un latz, e a La Chapèla, de l'autre. I a ren-mas un chamin dins los bòscs per anar a pè a l'ancian borg d'Ausat.
Perimèstre dau territòri
Perimèstre dau territòri
Toponimia
Le vialatge z-es sobre una montanha. Son nom, atestat en 1245 sotz la fòrma Estel, seriá format d'un radical est-, probablament un oronime (nom que correspond a un relèu) o eventualament un nom de riu, d'origina prelatina e a botar a costat d'Estavar, d'Estòs, d'Estèrra, d'Esterri d'Àneu, d'Ezterenzubi, d'Estenòs e d'Estença ; mas son de noms basques.
Istòria
Un monestèir lai se fondèt en 1151.
Comuna creada en 1873, a partir d'Ausat e la Combèla.
Nòtas
<references group="N"/>
Fòrça de Coriolis
thumb|Lo sens de rotacion d'aquela zona de bassa pression torneja au larg d'Islàndia dins lo sens contrari de las agulhas d'un relòtge se deu als efèctes combinats de la fòrça de Coriolis e del gradient de pression. La fòrça de Coriolis es une fòrça inerciala agissent perpendicularament a la direccion del movement d'un còrs en desplaçament dins un mitan (un referencial) el meteis en rotacion unifòrma, tal qu'es vist per un observador partetjant lo meteis referencial. Aquela fòrça es nomenada atal en l'onor de l'engenhaire francés Gaspard Gustave Coriolis.
En fach es pas una fòrça al sens estricte, es a dire l'accion d'un còrs sus un autre, mas puslèu una fòrça fictiva resultant del movement non lineari del referencial el meteis. Aquel l'observator que càmbia de posicion per l'accion de l'acceleracion centripèta del referencial e qu'interprèta tot cambiament de direccion de çò qu'es a l'entorn coma una fòrça invèrsa. L'introduccion d'aquela fòrça permet de simplificar las equacions del movement dins aquela mena de referéncia, del meteis qu'aquel de la fòrça centrifuga.
Istòria
Al sègle XV, se sabiá ja que los vents de l'emisfèri nòrd formavan una vòlta tornejant cap a drecha (sens de las agulhas del relòtge). Los navegadors portugueses que seguissián la còsta d'Africa en cerca de la rota maritima de las Índias encontravan de vents contraris al delà de l'eqüator. Bartolomeu Dias aguèt l'idèa qu'aqueles vents formavan tanben une vòlta tornejant cap a esquèrra (sens invèrse de las aigulhas del relòtge). Utilisava aquela intuicion per navegar mai rapidament cap al sud d'Africa e descobriguèt atal lo Cap de Bona Esperança.
A la fin del sègle XVIII e al començament del sègle XIX, la mecanica coneguèt de grands desvolopaments teorics. Perqu'èra engenhaire, Gaspard Gustave Coriolis s'interessava a far de la mecanica teorica aplicable dins la compreneson e lo desvolopament de las maquinas industrialas. Es dins son article Sus las equacions del movement relatiu dels sistèmas de còrs (1835) que Coriolis descriguèt matematicament la fòrça que deuriá portar son nom. Dins aquel article, la fòrça de Coriolis apareis coma una compausanta suplementària a la fòrça centrifuga, ela tanben inerciala, sentida per un còrs en movement relativament a un referencial en rotacion, coma aquò poirriá se produire per exemple dins los engranatges d'una maquina.
L'argumentacion de Coriolis èra basada sus una analisi del trabalh e de l'energia potenciala e cinetica dins los sistèmas en rotadion. A l'ora d'ara, la demonstracion mai utilizada per ensenhar la fòrça de Coriolis utiliza las aisinas de la cinematica.
Foguèt pas qu'a la fin del sègle XIX qu'aquela fòrça faguèt son apareisson dins la literatura meteorologica e oceanografica. Lo tèrme « fòrça de Coriolis » apareguèt al començament del sègle XX.
Definicion
right|frame|Sus l'image del naut se vei una bilha s'alunhar en linha drecha dempuèi lo centre d'un disc en rotacion cap al tèrme, es lo punch de vista d'un observator exterior. Sus aquela del bas, notam la trajectòria percorrida per la quite bilha sul disc, es lo punt de vista de la marca en rotacion. En mecanica newtoniana, qualificam la fòrça de Coriolis de fòrça fictiva, o inerciala, a causa qu'existís sonque perque que l'observator se trapa dins un referencial en rotacion alara que cap de fòrça s'exercís per un observator dins un referencial galilean (o referencial inercial).
L'animacion a drecha nos mòstra doncas la diferéncia entre lo punt de vista d'un observator imobil dins un referencial inercial e aquel d'un observator que se desplaça amb un disc en rotacion dins lo meteis referencial. Pel primièr, la bilha fa pas que se desplaçar amb una velocitat constanta dempuèi lo centre del disc cap al bòrd. Per el, i a pas de fòrça en jòc e la bilha se desplaça en linha drecha.
Pel segond (lo punch roge), la bilha se desplaça lo long d'un arc de cercle, cap a esquèrra, cambiant de contunh de direccion. Cal doncas una fòrça per explicar aquel deplaçament. Aquela pseudofòrça es la fòrce de Coriolis \vec F_C. Es perpendiculara a l'axe de rotacion del referencial e al vector de la velocitat del còrs en movement. Se lo còrs s'alunha de l'axe de rotacion, \vec F_C s'exercís dins lo sens contrari de la rotacion. Se lo còrs s'apròcha de l'axe de rotacion, \vec F_C s'exercís dins lo meteis sens que la rotacion.
Representacion vectoriala
La definidion precedenta perment sonque dificilament d'obtenir la forma exacta de la fòrça de Coriolis. Per aquò, cal efectuar dirèctament lo calcul de l'acceleracion dins la basa de refeéncia accelerada. Ne dedusèm qu'es possible de presentar \vec{F_C} coma un produch vectorial en utilizant :
ont
Pasmens, se pòt multiplicar la velocitat angulara \Omega amb, çò que produch lo vector. Aquel vector velocitat-pivotament instantanèu descrich atal a l'encòp la direccion e la velocitat angulara del referencial.
O Una segonda definicion
Fòrça de Coriolis e força axifuga
Dins l'imatge del disc e de la bilha vist de per avant, aquela darrièra limpa sens frotament e sola la fòrça de Coriolis es presenta dins la referéncia en rotacion. Dins lo cas del movement d'un còrs a la superfícia de la Tèrra, aquel darrièr a son movement pròpri a la superfícia del glòbe. Se desplaça tanben dins l'espaci, amb la rotacion de la planeta, en essent attirat per la gravitat. Subís doncas en mai una autra fòrça fictiva dicha fòrça d'inercia d'entraïnament. Ambedoas s'addicionan:
La fòrça d'entraïnament compren mai d'un tèrmes que la fòrça centrifuga. Coma l'avèm ja vist, la fòrça de Coriolis despend de la velocitat del còrs en movement. La fòrça centrifuga, vertadièrament la fòrça axifuga, se definís ela coma e despend de la posicion (R) del còrs al respèctre de l'axe de rotacion instantanèu. Aquelas doas fòrças pòdon variar se \Omega(t) varia mas per un \Omega(t) donat, "se pòt dire" que la fòrça centrifuga es la compausanta estatica de la fòrça inerciala se manifestant dins lo referencial en rotacion, alara que la fòrça de Coriolis n'es la compausanta cinematica (cf fòrças d'inercia). Cal en mai comptar amb la fòrça d'inercia ortocentrifuga : ; senon, l'analisi seriá fals.
Exemple simple
Vaquí un cas fòrça simple, qu'exigís l'intervencion de la fòrça de Coriolis per èsser interpretat:
Siá doas massas, M e P, descrivent lo meteis cercle a la meteissa velocitat angulara constanta, dins lo sens dirècte e dins lo sens indirècte.
Coriolis en meteorologia e en oceanografia
L'aplicacion mai importanta de la pseudofòrça de Coriolis es sens de plan segur en meteorologia e en oceanografia. En efècte, los movements de granda escala de l'atmosfèra terrèstra son lo resultat de la diferéncia de pression entre diferentas regions de la sisa atmosferica mas son pro lents per que lo desplaçament degut a la rotacion de la Tèrra influéncia la trajectòria d'una mica d'aire. Consideram doncas la circulacion atmosferica mas las meteissas remarcas son validas pels movements de las aigas dins las mars.
Circulacion a l'entorn d'una depression
thumb|Diagrama que mòstra cossí los vents son desviats per donar una circulacion antiorària dins l'emisfèri nòrd a l'entorn d'una depression. La fòrça de [[gradient de pression es en blau, aquela de Coriolis en roge e lo desplaçament en negre]]
Chouday
Chouday es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Endre e la region dau Centre e Vau de Léger.
Fòrça de Coriolis
Circulacion a l'entorn d'una depression
Lo flús d'aire dins una massa d'aire al repaus s'efectua dempuèi las zonas de nauta pression cap a aquelas de bassa pression. Se la Tèrra èra pas en rotacion, la pression d'aire s'egaliseriá doncas lèu e l'atmosfèra vendiá lèu isotròp sens apòrt de calor. Per contre, amb lo rescalfament diferent als pòls e a l'Eqüator que manten una diferéncia de pression, auriam une eternal circulacion entre aqueles dos luòcs. Aquela darrièra circulacion existís prèp de l'eqüator que l'efècte de Coriolis ven nul perque e \vec V venon parallèls.
Chouday
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Fòrça de Coriolis
Circulacion a l'entorn d'una depression
Pasmens, la Tèrra torneja e utilisant la definicion de la fòrça de Coriolis dins un referencial en rotacion, vesèm qu'aquela darrièra aumenta al meteis temps que la velocitat obtenguda pel gradient de pression aumenta mas dins la direccion perpendiculara. Aquò dona une desviacion cap a drecha dins l'emisfèri nòrd (esquèrra dins aquel del sud) d'una mica d'aire en movement. Atal la circulacion de l'aire será antiorària a l'entorn d'una depression e orària a l'entorn d'un anticiclone (emisfèri nòrd). S'agís aquí du vent geoestrofic.
Dins la figura d'esquèrra, vesèm cossí aquò se produch prenent los quatre punchs cardinals coma començament de l'interaccion de las fòrças. Lo gradient de pression (flèchas blavas) amòrça lo desplaçament de l'aire mas la fòrça de Coriolis (flèchas rojas) lo fa desviar cap a drecha (flèchas negras). Lo gradient de pression s'ajusta en direccion amb aquel cambi atal que la fòrça de Coriolis çò qui fa cambiar de contunh la direccion de nòtra mica. Rapidament, lo gradient de pression e la fòrça de Coriolis s'opausan e lo desplaçament de l'aire s'estabiliza seguent una trajectòria perpendiculara al gradient e doncas parallèla a las linhas d'equipression (isobaras). En fach, a causa de la friccion, de la fòrça centrifuga e de las diferéncias de pression dins une region, l'equilibri es jamai vertadièrament atengut e la direccion demorará totjorn leugièrament cap al centre de bassa pression (vejatz Espirala d'Ekman).
Balistica e cercles inercials
thumb|Trajectòria d'un còrs en movement non accelerat Una autra utilizacion practica de la fòrça de Coriolis es lo calcul de la trajectòria dels projectils dins l'atmosfèra. Un còp qu'un obús es tirat o qu'una fusada en vòl sosorbital agotèt son carburant, sa trajectòria es contrarotlada pas pus que par la gravitat e los vents (quand es dins l'atmosfèra). Supausam ara que levam la desviacion deguda al vent. Dins la referéncia en rotacion qu'es la Tèrra, lo sòl se desplaça al respècte de la trajectòria rectilinha que veiriá un observator imobil dins l'espaci. Doncas per un observator terrèstre, cal apondre la fòrça de Coriolis per saber ont lo projectil tornará al sòl.
Per una latitud a l'entorn de 45 gras, \,f es de l'òrdre de 10−4 segonda−1 (donant une frequéncia de rotacion de 14 oras). S'un projectil se mòu a (prèp de ), l'equacion dona un rai de corbadura d'. Es de segur impossible per un projectil sus una corbadura balistica de demorar en l'aira 14 ores e effectuará doncas solament una partida de la trajectòria corba.
Al contrari, la situacion es diferenta dins lo cas de l'ocean o de l'atmosfèra. En efècte, per una mica d'aire en movement dins une zona que la pression atmosferica es unifòrme (vaste pòrt de pression) o per una sisa oceanica en movement dins une zona de fòrça flac relèu dinamic, lo desplaçament inercial es nomenat oscillacion d'inercia. A las latitudas mejanas, amb una velocitat tipica de per l'aire, lo rai es de  alara qu'amb de velocitats de  per l'aiga, obtegam un rai de. Dins aqueles dos cases, aquelas oscillacions d'inercia, que lo rotacional es nul, devon pas èsser confondudas amb de revolums o remolins. Aquelas trajectòrias inercialas son de cercles descrichs en un mièg jorn pendulari dins lo sens contrari d'aquel de la circulacion au l'entorn d'une depression. Cal remembra que s'agís d'un cas ont i a pas de gradient de pression. En tota rigor, coma \,f varia amb la latitud, aquela trajectòria es pas exactament un cercle, es una vòlta que ne se tampa pas. En efècta, la velocitat demorant constanta, la desviacion deguda a l'efècte Coriolis es mai fòrta a la latitud mai elevada de la trajectòria, seguís aprèp un periòde d'inercia, la mica d'aiga o d'aire se trapa leugièrament a l'oèst de son punch de despartir, tanplan dins l'emisfèri nòrd que dins l'emisfèri sud.
Coriolis de tres dimensions
Fins ara, avèm considerat de movements segon l'orizontala unicament. Per que la Tèrra es pas plana e que l'atmosfèri a una espessor, los movements an mai sovent una compausanta verticala. La fòrça de Coriolis s'exercí doncas pas sonque parallèlament a la superfícia de la planeat mas tamben segon la verticala. Se pòt pensar per exemple a una mica d'aire en superfícia que se dirigiriá cap a d'una estèla del cèl dins lo sens de rotacion de la Tèrra. Coma aquela darrièra torneja, sa superfícia cambia de direccion al respècte d'aquela orientacion e la mica sembla s'alunhar cap al naut qu'una pseudofòrça l'atirant dins aquela direccion.
Aquel efècte es fòrça flac perque la fòrça de Coriolis a pauc de temps per s'exercir avant que la mica d'aire atenga la limita superiora o inferiora de l'atmosfèra mas influéncia qualues objètes coma los tirs balistics vists mai baut. Se miram los efèctes segon la direccion:
L'aiga del lavabo
Al contrari d'una cresença populara, la fòrça de Coriolis duguda a la rotacion del la Tèrra es tròp flac per aver lo temps d'influenciar sul sens de rotacion de l'escorriment de l'aiga dins un lavabo que se voida. Coma o montrèt Arsher Shapiro e Lloyd Trefethen, per percebre una tala influéncia, es necessari d'observar une massa d'aiga estabilizada dins una fòrça granda restanca circulara, d'un diamètre d'al mens mai de desenas de quilomètres per un efècte en centimètres. Dins lo sifon d'un lavabo, lo sens de rotacion de l'aiga es degut a la geometria del lavabo e als microcorrents d'aiga creat pendent l'emplissatge, o d'una agitacion de l'aiga. Es doncas possible de falsar lo resultat ne donant una impulsion a l'aiga, coma se pòt lo veire sus de videos, que l'experiença es prepausat als toristas sus l'eqüator terrèstre.
Per calcular l'acceleracion de Coriolis, a, utilisam aquela relacion:
O prèp de 100,000 còps mens que l'acceleracion deguda a la pesantor. Doncas la restanca se voida de segur avant que la desviacion deguda a Coriolis se faga sentir. Una experiença aisida de reproduire e que mòstra aquel punch es presentada par aquel subjècte sul site de Planète Terre. Per l'anecdòta, George Gamow parodièt aquela idèa comuna en afirmant aver constatat pendent un viatge en Austràlia que dins l'emisfèri sud, las vacas romiam fasent circular l'èrba al sens contrari del sens dins l'emisfèri nòrd.
Las tornades e revolum de posca
La rotacion dins una tornada es mai sovent antiorària mas es pas degut a Coriolis. Dins aquel cas, la rotacion es iniciada per la configuracion dels vents dins la sisa d'aire prèp del sòl qui dona une rotacion orizontala de l'aire. Quand lo fòrt corrent ascendent d'un auratge verticaliza aquela rotacion e que se concentra, lo sens es ja determinat. Sièm encara aquí dins un domèni que lo movement de l'aire es fòrça tròp aviat per que l'efècte de Coriolis aja lo temps d'aver un impacte.
Dins lo cas d'un revolum de posca, l'iniciacion de la rotacion se fa per une diferéncia dels vents orizontals. Avèm alara un axe vertical de revolum creat ont la fòrça centrifuga es contrabalançada per aquela de la pression. La velocitat de las particulas es tròp aviada e sus un tròp pichon rai per que la fòrça de Coriolis aja lo temps d'agir. Las observacions montrèron que la rotacion dins aqueles vortèx es estatisticament divisada egalament entre orària e antiorària, quin que siá l'emisfèri.
Divèrs
La fòrça de Coriolis despend pas de la corbadura de la Tèrra, sonque de la seuna rotacion e de la latitud que se trapam.
La tèrra essent una esfèra, las mapas en doas dimensions son necessàriament una projeccion (vejatz per exemple la projeccion de Mercator) que dona una distorsion de la superfícia terrèstre. La trajectòria dels missils balistics, o dels obús, es corbada quand se dessenha la traça sus una carta mas la corbadura obtenguda es una soma de l'efècte de Coriolis, dels vents e de la projeccion que serviguèt a far la mapa. Mas aquelas doas darrièras son en general mai importantas que la desviacion de Coriolis.
Nòtas e referéncias
<References/>
Herlincourt
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
.webcam
("camèra wèb", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 19 de març de 2014.
.cologne
(ciutat de Colonha, en anglés e francés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 19 de març de 2014.
Bodon
Bodon (Boudou en francés) es una comuna carcinòla, situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Soravila
Soravila (en basco, Sorabilla) qu’es ua anciana comuna gascona de lenga basca, annexada per Andoain en 1882. Administrativament, qu’es de la província de Guipuscoa dens la comunautat autonòma espanhòla deu Bascoat. En qu’avèva 0 abitants.
Toponimia
Lo nom oficiau basc Sorabilla que hó restablit arron de la dictatura franquista. Autes còps que hasèvan servir lo nom "espanhòu" Soravilla.
Soravila qu’estó tostemp ua part de la comuna d’Aiztondo (dab caplòc a Asteasu). Totun qu’obtiengó l’estatut de comuna a despart en 1843, mès tanlèu 1882 qu’estó annexada a Andoain.
Mirvaux
Mirvaux (Milveu en Picard) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Farrebique
Farrebique es un filme documentari francés realizat per Georges Rouquier, sortit en 1947.
Mirvaux
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Farrebique
Sinòpsis
Farrebique, près de Gotrens, en Occitània, Avairon, region de Miègjorn-Pirenèus, ont la vida d'una familha de païsans es filmada al ritme de las quatre sasons ponctuant lors activitats e lor relacions. Lo nom de la bòria seriá fantasierós designent un luòc que se (Farre) fèrra la (bique) cabra!.
Analisa de l'òbra
Farrebique es un modèl de reportatge, un pauc romançat sus la vida quotidiana de la paisanariá abans las grandas mutacions ruralas. Georges Rouquier o realizèt empruntant los metòdes de Robert Flaherty. El e son equipa visquèron un an entièr dins una bòria de Roergue, filmant simplament e liricament dels seus abitants. Lo costat fictiu es redusit al minim; qualques protagonistas s'expriment en occitan Roergàs. Lo realizator intègra de sequéncias de ligam purament documentària coma la grelhada qu'universalizan lo disors. D'entre los aspècts del filme que son romançats, se pòt citar lo fach qu'Henri, lo filh cabdet, èra ja maridat a l'epòca del filmatge, alara qu'es presentat coma celibatari, çò que permet a Rouquier d'inserir un idili amb la filha del vesin, o la mòrt del seu grand paire, que podèt atal observar l'alunhament de son ataüc dempuèi sas fenèstras.
Mirvaux
Nòtas
<references group=N/>
Farrebique
Analisa de l'òbra
L'estructura familhala es estudiada amb tant de suenh que los trabalhs agricòls. Es çò que se nomena la familha soca, analisada cossí d'autres tipes familhals al sègle XIX per Frédéric Le Play (1806-1882) e mai recentament per Emmanuel Todd, nascut en 1951. Se caracteriza per l'existéncia d'un eretièr unic, ordináriament l'aïnat mascle, la coabitacion de mai de doas generacions (tres dins lo filme, amb los enfants de Roch e de son esposa Berthe), lo poder del paire o del grand, tant qu'es capable de trabalhar, sus la familha e l'expleitacion sincèra, çò qu'obliga los filhs o filhas adults a demorar jos la seuna autoritat, los enfants qu'eretavan pas avent la possibilitat, o de demorar a l'ostal se se maridavan pas o qu'o èran pas (cas d'Henri), o de partir ganhar lor vida endacòm mai. lo quite Georges Rouquier, nebòt dels grands parents, mas nascut en Bas Lengadòc, region d'eretatge egalitari, presenta aqueles usatges pro desfavorablament, en oposant las capacitats d'adaptacion a la modernitat d'Henri, lo filh cabdet qu'eretará pas, e lo conservatisme, veire la manca de caractèr, de Roch, l'eretièr. La scèna de « l' adobament de familha » mòstra lo notari (jogat per un agent d'assuréncia, cap d'oficial local avent volgut figurar dins un filme) acceptant e prepausant un compromés suportable entre las valors e los usatges costumièrs e la rigor egalitària del Còdi civil. Rouquier daissa pasmens lo quita notari teorizar l'utilitat sociala de l'eretatge inegalitari que permet a las pichonas expleitacions de subsistir, perque un partage las farián non viablas.
Los problèmas de la paisanariá son pas qu'entravists, e per contrar lo repròcha d'arcaïsme, l'autor filmará quarante ans mai tard Biquefarre (1984), en guisa de revèrs didactic del filme precedent.
La Fòria
La Fòria [lɔˈfœʁjɔ]/[læˈfoʁjɔ] (La Forie en francés) es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Rubercy
Rubercy es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
La municipalitat se situa a tretze quilomètres de Bayeux, en lo Bessin, en la vallée de la Tortonne. Rubercy Fa partida del Parc natural regional dels Marais del Cotentin e del Bessin.
La commune se situe à treize kilomètres de Bayeux, dans le Bessin, dans la vallée de la Tortonne. Rubercy fait partie du Parc naturel régional des Marais du Cotentin et du Bessin.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bretigney-Notre-Dame
Bretigney-Notre-Dame es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Borgonha Franca Comtat.
Rubercy
Istòria
Rubercy fut la possession de la famille de Rubercy, une famille de seigneurs normands les Wac (ou Wake), à l'époque des Plantagenêts (dont Hugues Wac qui fonda l'abbaye de Longues).
Boyer (Sòna e Léger)
Boyer es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Cube (algèbra)
La foncion cube designa aquela que, a un nombre positiu donat associa son cube. Aquela foncion es impara, es a dire que los imatges d'una valor e de son oposat son encara oposats. Los cubes de 4 e de -4 son respectivament egals a 64 e -64. Lo cube d'un nombre real positiu es un nombre positiu, o cube d'un nombre real negatiu es un nombre negatiu, e, coma los nombres entièrs o racionals son tanben de nombres reals, aquela proprietat es encara verificat.
Saozon-Sevigneg
Saozon-Sevigneg en breton ( Cesson-Sévigné en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Cube (algèbra)
Lo tèrme de cube es impausat a un epòca ont la logica de l'algèbra geometrica èra omnipresente. Un nombre èra totjorn positiu e correspondava a la longor d'un segment. Lo cube d'aquel nombre èra vist coma lo volum d'un cube de costat la longor iniciala.
Boyer (Sòna e Léger)
Geografia
Vilatge situat en Saône-e-Loire (Bourgogne) a cotitzat de Tournus.
Cube (algèbra)
Exemples : 2^3 = 8
Saozon-Sevigneg
Istòria
Sévigné Es un ancià fief situat sus la Vilaine, en amont de Cesson, cap a l'èst, just al limit de la municipalitat de Noyal-sus-Vilaine. Aquel fief es lo berceau de la famosa familha de Sévigné, #que Ostal de Rabutin-Chantal, marquise de Sévigné n'es la mai coneguda.
Cube (algèbra)
Definicion
Sián un magmà que la lei de composicion intèrna es associativa e notada multiplicativament, e a un element qual que siá de M. se nomena « cube de a » e se nota a^3, l'element de M egal a. Autrament dich,
Brandon (Sòna e Léger)
Brandon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saozon-Sevigneg
Istòria
La commune accueille favorablement, comme le reste du pays, la Révolution et ses avancées. L’organisation des fêtes révolutionnaires témoigne du maintien d’un sentiment favorable au nouveau régime, comme celle célébrant la victoire des armées républicaines et la paix avec l’Autriche, principal ennemi de la France, en brumaire an VI.
Sévigné est un ancien fief situé sur la Vilaine, en amont de Cesson, vers l'est, juste à la limite de la commune de Noyal-sur-Vilaine. Ce fief est le berceau de la fameuse famille de Sévigné, dont Marie de Rabutin-Chantal, marquise de Sévigné est la plus connue.
Ton (peis)
Los tons son de peisses oceanics de la familha dels scombridèus : ton roge, ton blanc, ton albacore, ton patudo, e ton listao. Los tres darrièrs son de tons tropicals.
Boyer (Sòna e Léger)
Geografia
Village situé en Saône-et-Loire (Bourgogne) à coté de Tournus.
Ton (peis)
Lo ton es plan disponible mas lo risc de subrepesca es grand. La captura mondial de tonids es de l'òrdre de 4,5 milions de tonas per an.
Boyer (Sòna e Léger)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ton (peis)
Espècias
Aquela familha de nadaires veloces (fins a 80 km/h) e de madaiers voraces (cada jorn fins a 30 % de lor pes en peisses pichons o crustacèus) compte una dotzena d'espècias. Vaquí per òrdre descreissent de quantitats pescadas.
Descripcion
drecha|vinheta|300x300px|Un ton d'aletas negras Los tons, per lor talha granda, lor idrodinamisme e lor bona vision, son de nadaires fòrça rapids. Pasmens se son de poiquilotèrmes, son los sols peisses, amb unes grands làmias, que possedisson un sistèma d'escambiaires de calor lor permetent de gardar al caud lors muscles e lors viscèras. Aquel sistèma, nomenat rete mirabile, es basat sul contacte entre de capillars venoses, que lo sang es caufat per l'activitat musculara, e de capillars arterials, que lo sang freg venent de brànquias se caufa al contacte dels capillars venoses. Pasmens aquel sistèma es pas tan elaborat per totas las espècias de tons e es pas tant desvelopat pels jovees que pels adults. Son los grands tons roges (podent passar 4 mètres e aténher 700 kg) que son capables de trevar las aigas mai frejas, pòdon pescar fins en Islàndia. Al contrari de gaireben totas las espècias de peisson qu'an la carn blanca, aquela dels tons es sovent rosada, a causa de lor importanta vascularizacion.
Lo ton es un nadaire infatigable que localiza las flòtas amassant de milièrs d'individús coma de sardas, d'anchòias, d'esparts (Sprattus sprattus), de vairats, e medusas que se noirisson.
Un aliment
vinheta|Lo ton se consèrva fòrça plan en [[bòstia de consèrva.]] Lo ton es una font de proteïnas e conten pauc de colesteròl. Lo ton conten fòrça elements nutritius, coma lo fosfòr, lo selèni, las vitaminas A e D, e tanben del grop B. Lo ton roge se destria del ton blanc per son naut taus en acids grassas omega-3 coma l'acid eïcosapentaenoïc (EPA) e l'acid docosaexanoïc (DHA). D'etudis mòstran que la consomacion de ton a d'efièch favorables sus la santat cardiovasculara e reduiriá la mortalitat per malautiá cardiovasculara.