cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Flebotòmi (insècte)
Transmission de la leishmaniòsi
Quand lo flebotòmi fissa un can o un òme atent de leishmaniòsi, engolís amb son repais sanguin una certa quantitat de parasits. Aquelas leishmanias se van multiplicar dins lo tube digestiu puèi tornar montar fins al nivèl de las pèças bucalas de l'insècte vector. Un relambi de 15 jorns es necessari per que lo flebotòmi après un repais contaminant pòsca transmetre al seu torn la malautiá.
Tirupati
Tirupati (en telogo: తిరుపతి Tirupati) es una vila de l'estat d'Andhra Pradesh, en Índia.
Administracion
Tirupati se tròba dins lo districte de Chittoor.
Demografia
Al recensament de 2011, la populacion de la vila èra de 287 482 abitants, e aquela de l'aglomeracion, sonada la metropòli, èra de 461 900.
El Vendrell
thumb|250px|Vista del Vendrell
Compausat organic
thumb|right|Exemple de compausat organic.
Mont Perdut
Lo Mont Perdut (en francés Mont Perdu; en aragonés Punta de Treserols; en espanhòl Monte Perdido) es a l'encòp lo nom del massís calcari pus naut dels Pirenèus e d'Euròpa, e del sieu trescòl (lo Mont Perdut) a 3355 mètres amb lo glacièr aval.
Lo pic
Lo massís del Mont Perdut, conegut per Las Tres Sòrres (en aragonés As Tres Serols), que se compausan dels sucs de: Mont Perdut (3355 m), Cilindre (mont) (3328 m), e Aniscle (3263 m) nomenat tanben Som de Ramon. Dins aquel sector i a 22 cimas de mai de 3000 m
Lo Mont Perdut amb sos 3355 m, es la tresena cima dels Pirenèus aprèp lo Pic d'Aneto (3403,5 m), los Pocets (3375 m) e a egalitat amb la Punta Astorg (3355 m).
Lo glacièr
Per la fàcia nòrd del Mont Perdut se tròba un dels escasses glacièrs que encara i a dins los Pirenèus, encara que sián en diminucion lenta mas contunha. Es una lenga d'un front d'aperaquí 750 m e que va de 2700 a 3250 m d'altitud.
Lo massís
Lo massís del Mont Perdut fa partida del Pargue Nacional d'Ordesa e Mont Perdut, aqueste darrièr es constituit de quatre vals d'extraordinària beutat: Ordesa al sud-oèst, Aniscle al sud, Escuain al sud-èst e Pineta a l'èst. Una part del massís se situa al nòrd dins lo territòri del Pargue Nacional francés dels Pirenèus Occidentals, amb la Val e lo Circ de Gavarnia, un impressionant circ glaciari ont se pòt veire lo rajal pus naut d'Euròpa, amb mai de 400 m de casuda verticala.
Patrimòni de l'Umanitat
thumb|200px|Lo circ de Gavarniathumb|200px|Cascada dins la Val d'Ordessa Pirenèus-Mont Perdut designa un grand ensemble montanhós transfrontalièr, entre França e Espanha, inscrich dempuèi 1997 sus la lista del Patrimòni Mondial de l'UNESCO per sos païsatges naturals e sos païsatges culturals.
L'ensemble de Pirenèus-Mont Perdut coma Patrimòni Mondial conten:
En França, dins los Nauts Pirenèus, los circs de Gavarnia, d'Estaube e de Tromosa e mai la muralha de Barroda donan aspèctes particulars d'aquel site de nauta montanha. Son de circs d'origina glaciària, amb de nautas parets ribassudas. L'agençament de pasturatges de mejana montanha, de granjas d'altitud es lo testimòni d'una activitat agricòla e pastorala encara existissenta.
En Espanha, dins la Comunautat autonoma d'Aragon, las clusas d'Ordesa, de Niscle e de Pineta son d'entre las pus prigondas d'Euròpa. Los païsatges d'altitud mejana d'aquel versant, faiçonats dempuèi de sègles per l'agricultura de laissa e la vida pastorala, son las marcas encara viventas d'una adaptacion remarcabla dels bergièrs al mitan.
Nòtas e referéncias
<References/>
Alfonso Antonio Portillo Cabrera
Alfonso Antonio Portillo Cabrera, òme politic n. 1951, foguèt president de Guatemala entre 2000 e 2002.
Biografia
Nasquèt nel departament de Zacapa, en una familha de classa mièja, s'a mudat a Mexic als 19 d'ans a on realizèt los sieus estudis universitaris, e obtenguèt la Licenciatura en Sciéncias Juridicas e Socialas, en l'Universitat Autonòma de Guerrero. Pposteriorament, en obtenent un fals doctorat en de Sciéncias Economicas en l'Universitat Nacionala Autonòma de Mexic (UNAM). Durant lo decènni dels ans 1970, quand aviá 20 ans, se liguèt a d'organizacions indigènas e de esquèrra.
.ch
.ch es lo nom de domeni d'Internet per Soïssa.
Libre dels Psalmes
Los Psalmes o Salmes (var. Psaumes, Saumes) (del grèc ψαλμός psalmos, mot que designa una melodia jogada al saltèri), tanben apelats Psaltièr o Saltièr (var. Psautièr, Sautièr...) son un libre de la Bíblia, lo primièr de la seccion dels Ketuvim, segon lo canon de la Bíblia ebraïca. En ebrieu se sonan ספר תהילים Sefer Tehilim, valent a dire "libre de las lausenjas". Dins la tradicion jusieva, lo Libre dels Psalmes es devesit, per analogia amb la Torah, en cinc libres separats per de doxologias. L'estudi textual a mostrat mantun grop de psalmes en rason de lors semblanças; las formas principalas son los imnes, los planhs individuals, los planhs collectius, las cançons de fe, las cançons de lausenja (o mercés) individualas, los psalmes reials, los psalmes sapiencials.
Nazgul
vinheta|Nazgûl qu'agacha lo crepuscul. Un nazgûl o espèctre de l'anel es lo nom donat a de personatges del libre The Lord of the Rings, de J.R.R. Tolkien. Son una comunautat de 9 espèctres del costat fòsc que en temps ancians èran estats reis dels òmes, mas foguèron someses a l'escuretat pr'maor de sa avarícia, pròpria de la raça umana a la saga de Tolkien, enganats per Sauron, lo Senhor Escur, quora aqueste lor ofriguèt los nou anèls del poder. En èsser someses a l'escuretat, venguèron d'espèctres de l'anèl unic (que los donèt una longevitat infinita fins a la destruccion de l'anèl únic).
Lor cap es lo masc de las tèrras d'Àgmar e mèstre de Minas Morgul. Foguèt el que nafrèt de manièra greva lo portaire de l'anèl en Amon Sûl, en tot li enfonzar un punhal malesit. Los autres nazguls son Khamûl, Dwar de Waw, Ji Indur Dawndeath, Akhorahil, Hoarmurath, Adunaphêl, Ren e Uvatha. Als libres es pas clara la sieuna origina e plusors pòdon èsser de femnas.
Òm los representa coma de fantaumas amagats jos de grandas tunicas negras e d'armaduras a las extremitats, sens arribar d'èsser vists. Al primièr libre de la saga, La Comunautat de l'Anèl, cavalcan sus de cavals negres, mas quora l'aiga los pren als gas de Bruinen, son cambiats a de grandas bèstias que vòlan. Apuèi tornan aparéisser tornarmai en tot dirigir las armadas de Sauron pendent la Guèrra de l'Anèl en tot cavalcar sus de bèstias amb d'alas.
Ferrand Rainaud
vinheta
Biografia
Ferrand Rainaud (en francés Fernand Raynaud, Clarmont-Ferrand lo 19 de mai de 1926 - Lo Cheir lo 28 de setembre de 1973), foguèt un actor comic francés. Es conegut sobretot per sos sketches ("Le 22 à Asnières", "Restons Français"...). Tanben cantèt de cançons comicas : « Et v'lan passe moi l'éponge », « Avec l'ami bidasse », « Lena », « Telle qu'elle est »...
Son paire trabalhava per Michelin (a Clarmont-Ferrand). A quinze ans, après lo "certificat d'estudis", Ferrand Rainaud aguèt d'emplecs divèrses. Anèt a París a 17 ans e participèt a l'emission de television 36 Chandelles, ont veguèt Roger Pierre e Jean-Marc Thibault, Darry Cowl e Raymond Devos.
En decembre de 1957, se maridèt amb la cantaira Renée Caron.
Al començament de las annadas seissanta, joguèt pendent 18 meses al Théâtre des Variétés, e après faguèt una virada en França, en Canadà, en Africa e dins lo Pacific. En 1962, joguèt Monsieur Jourdain dins Le Bourgeois gentilhomme de Molière. En 1963, joguèt Sganarelle dins lo Don Juan de Molière, amb Georges Descrières.
En setembre de 1973, anèt a Lion per faire un galà, mas aguèt un accident amb son auto contra lo mur del cemitèri de Cheix-sur-Morge, cerca de Riam. Repausa ara dins lo cemitèri de Saint-Germain-des-Fossés (Alèir).
Mont de Galièr
Mont de Galièr (Mont-de-Galié en francés) qu'es ua comuna gascona de Comenge situada en eth departament dera Nauta Garona e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Sent Pantaleon de L'Archa
Sent Pantaleon de L'Archa, fòrma de verificar (Sant-Pantàli en nòrma mistralenca, parlar provençau; Saint-Pantaléon-de-Larche en francés), es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Caús
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Tramont-Saint-André
Tramont-Saint-André es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Herzogenrath
Herzogenrath es un municipi alemand del districte d’Aquisgran, dins l’estat de Ren del Nòrd e Vestfàlia.
Petrocòris
Los Petrocòris (Petrocorii) eran un pòble gallés que demoravan dins l'actuau region occitana de Perigòrd, e mai que mai entre Dordonha e Eila. Lor capitala era Vesona (Vesunna), que venguet l'actuau Periguers. Lo nom de la region de Perigòrd mai de la vila de Periguers venen justament de queu pòble, que vòu dire en gallés las quatre armadas (de petru- « quatre » e corii « armadas »).
Se pensa que los Petrocòris vivián sus los costaus que dominan la bocla d'Eila. Quò seriá après la conquista romana que la vila de Vesona s'espandís dins la valada.
Gentilici
Lo nom Petrocorians desinha aüei los abitants de Periguers (maitot nomenats Périgourdins en francés).
Calcari
thumb|La piramida de Keops es constituida de blòts de calcari Lo calcari es una ròca sedimentària que contèn aumens 50% de carbonat de calci (CaCO3) mai tanben de carbonat de magnèsi (MgCO3). Quand la ròca compòrta una proporcion non negligibla d'argila, se parla de marla. Es dich popularament pèira freja o frejau quand es dur, e pèira seca quand es tendre.
Se forma per acumulacion au fons dei mars a partir de cauquilhas e d'esqueletas de microalgas e d'animaus marins.
Formas mineralas
Calcita, Aragonita, Dolomita.
Impuretats
Entre leis impuretats principalas que pòt contenir lo calcari i a: lei silicats, l'argila, lei fosfats, lo carbonat de magnèsi, lo gip, la glauconita, la fluorita, l'oxid de fèrre e lo magnèsi, lei sulfats, la siderita, la dolomita e la matèria organica entre autrei.
La color d'aquelei ròcas pòt anar dau blanc au negre en passant per lo gris. Fòrça presentan de tons rogencs, jaunes, blaus o verds segon lo tipe o la quantitat d'impuretats que contènon.
Formacion
Normalament se forman per acumulacion d'organismes inferiors o precipitacion de carbonat de calci en forma de bicarbonats principalament dins lo mitan marin. Se pòt trobar tanben dins de baumas sota forma d'estalactitas e d'estalagmitas.
La Hita
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Hita, deu latin (petra) ficta, qu'a lo sens de « bòrna », de « pèira plantada, quilhada », de termièras, frontèras, entre duas parròpias (los vilatges d'aqueth nom que serén sovent au limit d'ua parròpia ??), o autes territòris, sus d'ancianas vias (vias romanas o autes camins, eventualament medievaus), de menirs eventualament, ,.
Culex
Culex es un genre de moissal, que mai d'una espècias son vectors de malautiás importantas, coma la fèbre del Nil occidental (Culex quinquefasciatus), la filariòsi, l'encefalita japonesa, l'encefalita de Sant Loís e lo paludisme aviari (Culex pipiens).
L'adulte mesura de 4 a 10 mm, format d'un cap, d'un torax, d'un abdomèn e possedís un parelh d'alas.
Cicle de vida
thumb|left|250px|Larvas de Culex dins l'aiga Le cicle de desvolopament dura doas setmanas e implica una metamorfòsi completa: pendent los divèrses estadis i a de cambiaments de morfologia e tanben de talha).
Les uòus son ponduts individualament o en grop, segon l'espècia. Espelisson en preséncia d'aiga per donar una larva de primièr estadi. Los estadis larvaris successius son aqüatics e las larvas se noirisson de matèrias organicas e de plantas per abotir a una aumentacion de talha. Las larvas del seisen estadi evoluisson en ninfas, en forma de virgula. La ninfa arrèsta de se noirir e dona naissença a un adulte aprèp un jorn o dos.
Tièra de las espècias
Existisson divèrsas espècias fòrça vesinas morfologicament mas diferentas per la morfologia de sas pèças genitalas.
Chevillon (Nauta Marna)
Chevillon (Nauta Marna) es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Marna de la region del Grand Èst.
Geografia
Lo vilatge se tròba a una quarentena de quilomètres del Parc natural regional de Lorraine.
Los localités los mai prèps son Rachecourt-sus-Marna, Fontaines-sus-Marna e Curel.
Chevillon est arrosé par le ruisseau du même nom, ainsi que par la Marne qui traverse son territoire.
Le village se trouve à une quarantaine de kilomètres du Parc naturel régional de Lorraine.
Les localités les plus proches sont Rachecourt-sur-Marne, Fontaines-sur-Marne et Curel.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Flebotòmi (omonimia)
Un flebotòmi pòt èsser:
.bharti
("indian" en indi) es un nom de domeni generic. , Es en servici dempuèi lo 8 de mai de 2015.
Nom de domeni nacional
Sus Internet, un còde de domeni nacional correspond a un domeni ligat a un territòri, estat o dependéncia, qu'es generalament present dins la lista dels còdes ISO 3166-1 de doas letras.
Top-Level-Domain Domaine de premier niveau
Larva
thumb|right|Caps-gròsses (10 jorns)
Una larva es un estat de desvolopament embrionari d'un animal dins la metamorfòsi.
La fasa larvària es temporària amb la tòca de permetre la dispersion de l'espècia o ben permetre d'acumular de matèria nutritiva per d'animals amb uòus amb pauc de substàncias de resèrva.
La majoritat de las larvas son morfologicament fòrça diferentas dels adultes.
Dins lo cas dels insèctes las larvas son las primièras fasas del desvolopament pòstembrionari.
Tulkas lo Fòrt
Tulkas lo Fòrt es, dins la mitologia de John R.R. Tolkien de la Tèrra Mejana, un Vala, tanben conegut amb lo nom d'Astaldo. Es lo marit de Nessa. Foguèt lo darrièr dels Valar en baissar a Arda, quora saupèt que i aviá de guèrra contra Morgoth, que fugiguèt abans la siena arribada, e començar la prima d'Arda. Es lo mai combatiu de totes los Valar.
Azaila
Zaila (Azaila en castelhan) es una comuna de la comunautat autonòma d'Aragon. Se tròba dens la província de Teròl e la comarca deu Baish Martín. A 148 abitants (2011).
Electricitat
thumb|right|[[Fotografia d'un fenomèn electric naturau.]]
Azaila
Azaila es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Electricitat
L’electricitat es l'ensemble dei fenomèns fisics associats a la preséncia de cargas electricas au repaus ò en movement. Element major de la societat modèrna, pòu s'observar dins mai d'un fenomèn naturau ò artificiau ò de la vida vidanta coma l'ulhauç, l'electricitat estatica ò l'esclairatge public. Es liada au magnetisme e es un dei doas partidas constitutivas de l'electromagnetisme.
La preséncia d'una carga electrica, positiva ò negativa, engendra la formacion d'un camp electric. Lo movement d'aquela carga entraïna aquela d'un corrent electric que produtz a son torn un camp magnetic. S'una carga es plaçada a un endrech onte lo camp electric es pas nul, una fòrça s'exercís sus ela. Son intensitat es donada per la lèi de Coulomb. Puei, se la carga electrica intra en movement, lo camp exercís un trabalh sus la carga. Es alora possible de parlar de potenciau electric en un ponch de l'espaci.
L'electricitat es a la basa de mai d'una tecnologia modèrna. L'energia electrica es un vector energetic qu'utiliza lo corrent electric per alimentar d'equipaments. En electronica, es tanben un supòrt d'informacion qu'es esplechat per de circuits electrics implicant de compausants electrics actius coma de tubes electronics, de transistors, de diòdes ò de circuits integrats.
Lo periòde de l'electrostatica
Segon lei documents escrichs disponibles, de fenomèns electrostatics èran coneguts durant l'Antiquitat. A l'ora d'ara, lo testimoniatge pus ancian es aqueu dau filosòf grèc Tales de Milet (vèrs 625-547 avC) qu'observèt la capacitat de l'ambre jaune d'atraire, après fretament, de còrs leugiers coma lo teissut. Descurbiguèt tanben lei proprietats d'asimantacion de l'oxid de fèrre. Lei Chinés conoissián tanben lei proprietats de l'ambre. En Índia, de sabents remarquèron la capacitat de certanei cristaus caufats d'atraire lo cendre. Se fau tanben mencionar la « pila electrica de Bagdad », un objècte part dau sègle III avC que foguèt descubèrt en 1936. Benlèu un vas destinat au transpòrt de papirús, èra constituida de cilindres metallic qu'aurián poscut formar una pila electrica foncionala en preséncia d'una connectica. Pasmens, aquò sembla una coïncidéncia e aqueu dispositiu foguèt probablament jamai utilizat per produrre un corrent electric.
Durant l'Edat Mejana, lei conoissenças sus lei fenomèns electrics avancèron gaire. Aquò durèt fins a l'invencion de la premiera maquina de produccion continua d'electricitat estatica per Otto von Guericke (1602-1686). Èra compausada d'un glòbe de sofre capable d'engendrar una beluga après fretament. En 1727, Stephen Gray (1666-1736) descurbiguèt la nocion de conductivitat gràcias a l'observacion de l'electrizacion de conductors isolats. Sièis ans pus tard, lo quimista francés Charles François de Cisternay du Fay (1698-1739) descurbiguèt una forma d'electricitat positiva (veirenca) e una forma negativa (resinosa). Observèt tanben lo fenomèn d'atraccion entre dos objèctes portaires de doas formas opausadas d'electricitat e lo fenomèn de repulsion entre dos objèctes portaires de la meteissa forma. Puei, foguèt concebut lo premier condensator en 1745 per Ewald Georg von Kleist (1700-1748) e Pieter van Musschenbroek (1692-1761). Aquò permetèt d'aumentar fòrça la quantitat de belugas congreadas per lei dispositius electrics. La premiera aplicacion concrèta d'aquelei recèrcas foguèt finalament l'òbra de Benjamin Franklin (1706-1790) qu'inventèt lo paratròn a partir de sei trabalhs sus lei ponchas e l'electricitat. Aquò li permetèt de demostrar la natura electrica de l'ulhauç.
La premiera teoria quantitativa de l'electricitat foguèt descubèrta en 1785 per Charles-Augustin Coulomb (1736-1806). D'efiech, establiguèt que leis attraccions e repulsions son invèrsament proporcionalas au carrat de la distància (lèi de Coulomb). De mai, descurbiguèt que l'electrizacion dei conductors es unicament superficiala. Divèrsei personalitats coma Pierre-Simon de Laplace (1749-1827), Jean-Baptiste Biot (1774-1862), Carl Friedrich Gauss (1777-1855) e Siméon Denis Poisson (1781-1840) desvolopèron lei consequéncias d'aquela descubèrta durant la premiera mitat dau sègle XIX. Enfin, Michael Faraday (1791-1867) demostrèt la natura unica dei diferentei formas d'electricitat (animala, naturala...) e estudièt de fenomèns coma l'electrolisi.
La descubèrta de l'electrocinetica
La descubèrta de l'electrocinetica se debanèt durant la segonda mitat dau sègle XVIII. Foguèt principalament l'òbra de Luigi Galvani (1737-1798) e d'Alessandro Volta (1745-1827). Lo premier capitèt de produrre de contraccions dins lei muscles d'una granolha gràcias au contacte de dos metaus. Publiquèt sei resultats en 1791 e son trabalh se difusèt rapidament en Euròpa. Inicialament partisan deis idèas de Galvani sus l'origina animala de l'electricitat, Alessandro Volta s'i opausèt tre 1792. Segon eu, lo contacte metallic èra la causa de l'aparicion dau corrent electric. Aquò marquèt lo començament d'una gròssa controvèrsia, que durèt fins ai trabalhs de Faraday, entre lei partisans de « l'electricitat animala » e aquelei de « l'electricitat metallica ». Pasmens, Volta enregistrèt un succès important dins aqueu debat amb l'invencion de la premiera pila electrica en 1800.
En 1827, la descubèrta de la lèi d'Ohm – subretot coneguda après sa redescubèrta per André-Marie Ampère (1775-1836) en 1834 – foguèt una autra etapa majora dins la comprenença de l'electrocinetica. Completada per lo trabalh de Rudolf Kohlrausch (1809-1858) que definiguèt la nocion de resistivitat electrica e per lei lèis de partiment d'un corrent electric dins un circuit electric descubèrtas per Gustav Kirchhoff (1824-1887), aquò permetèt de realizar de modelizacions dau comportament de l'electricitat dins un circuit. Puei, Faraday aprofichèt aquelei descubèrtas per descriure l'electrolisi e James Prescott Joule (1818-1889) lei fenomèns termics acompanhant lo passatge d'un corrent electric dins una resisténcia. Enfin, lei darrierei descubèrtas importantas avans l'aparicion de l'electromagnetisme foguèron realizadas per Gaston Planté (1834-1889) qu'inventèt lei premiereis accumulators en 1859.
La descubèrta de l'electromagnetisme
La descubèrta dau premier fenomèn electromagnetic se debanèt en 1820 quand descurbiguèt qu'una agulha aimantada, plaçada a proximitat d'un fieu percorrut per un corrent electric, èra desviada de sa posicion d'equilibri. Aquò suscitèt rapidament l'interès de plusors sabents e Jean-Baptiste Biot e Félix Savart (1791-1841) mesurèron lo camp magnetic congreat durant l'experiéncia. Puei, Laplace e Ampère establiguèron lei lèis permetent de la descriure. En 1831, Faraday mostrèt la possibilitat de transformar un trabalh mecanic en energia electrica gràcias a sa descubèrtas de l'induccion. Dos ans pus tard, Emil Lenz (1804-1865) precisèt aqueu trabalh en establissent la lèi que depinta lo sens dau corrent induch. Puei, Léon Foucault (1819-1868) mostrèt l'existéncia dei corrents que pòrtan son nom en 1855.
Pasmens, lo trabalh pus important en electromagnetisme foguèt aqueu de James Clerk Maxwell (1831-1879). A partir deis idèas de Faraday, prepausèt una teoria permetent d'unificar l'electricitat e lo magnetisme. Sa publicacion complèta en 1873 es considerada coma la data de fondacion de l'electromagnetisme modèrne. D'efiech, lei descubèrtas realizadas durant lo rèsta dau sègle XIX, especialament aquelei de George Francis FitzGerald (1851-1901) e d'Heinrich Hertz (1857-1894) sus lei variacions periodicas d'un sinhau electric e sus leis ondas electromagneticas, menèron a la formacion de l'electronica.
Lo desvolopament de l'electronica
Lei caracteristicas precisas de la particula novèla foguèron mesuradas entre 1896 e 1911 per divèrsei còlas. Joseph John Thomson (1856-1940) e Robert Millikan (1868-1953) foguèron doas personalitats majoras d'aquelei trabalhs. Puei, amb lo desvolopament de la relativitat generala[relativitat e de la mecanica quantica, Louis de Broglie (1892-1987) descurbiguèt la mecanica ondulatòria que permetèt de melhorar la descripcion de la circulacion dei particulas cargadas dins un solid. Pauc a cha pauc, aquò menèt a la fondacion de l'electronica modèrna.
La carga electrica
La preséncia d'una carga electrica engendra una fòrça electromagnetica. Aquela fòrça entraïna una atraccion entre cargas electricas de natura opausada e una repulsion entre cargas electricas de meteissa natura. Tradicionalament, lei dos tipes de carga qu'existisson son dichas « positiva » e « negativa » mai se pòu legir de tèrmes pus arcaïcs dins de tèxtes ancians. L'amplor d'aquela fòrça es donada per la lèi de Coulomb. Son intensitat es fòrça poderosa e sa portada es fòrça estenduda. Per exemple, a respècte de la fòrça gravitacionala, ben pus febla, la fòrça electromagnetica qu'aluncha dos electrons es 1042 còps pus fòrta que l'atraccion impausada per la gravitacion.
La valor de la carga electrica fondamentala es de 1,602.10-19 C. Plusors portaires de carga electrica son coneguts. Lei pus coneguts son probablament leis electrons e lei protons. Pasmens, cada ion assegura aqueu ròtle. Se la carga electrica es una quantitat qu'es conservada durant una transformacion, pòu èsser transmesa entre portaires de carga. Aqueu fenomèn entraïna de transformacions de la matèria. Se fau nòtar que l'antimatèria es tanben portairitz de cargas electricas de valors egalas a aquelei de la matèria mai de naturas opausadas.
Lo corrent electric
Lo movement d'una carga electrica es dicha « corrent electric ». Dins lo Sistèma Internacionau d'Unitats, son intensitat es mesusada en ampèrs. Se pòu èsser compausat de totei lei tipes de portaires de carga qu'existisson, es generalament fach d'electrons. Pòu passar dins de certanei materiaus, lei conductors electrics. Lei materiaus qu'empachan son passatge son dichs isolants electrics. Existís fòrça materiaus amb un comportament intermediari coma lei semiconductors.
La velocitat dei portaires de carga dins un corrent electric es fòrça variabla. Despend de la natura d'aquelei portaires e dau mitan de propagacion. Es relativament rapida dins lei metaus mai es febla dins lei solucions ionicas. En revènge, dins lo vuege, la velocitat de propagacion dau camp electric es egala a aquela de la lutz. Dins lei mitans materiaus, demenís un pauc mai demòra fòrça importanta. Lo passatge d'un corrent congrèa plusors efiechs observables que permèton de reconóisser sa preséncia. Dins una solucion contenent d'ions, entraïna la transformacion de substàncias quimicas segon lo fenomèn d'electrolisi. Dins un mitan solid, causa generalament un escaufament localizat. Pasmens, l'efiech pus important es probablament la formacion d'un camp magnetic.
Dins leis aplicacions pus frequentas, existís dos tipes de corrent. Lo corrent continú es un flux unidireccionau qu'es caracterizat per una direccion constanta. Per convencion, es dirigit de la partida positiva d'un circuit vèrs la partida negativa. Aquò entraïna un desplaçament d'electrons dins la direccion opausada. Lo corrent alternatiu es definit per una inversion repetida de sa direccion. Pren donc sovent la forma d'una onda sinusoïdala. En causa d'aqueu fenomèn, lo desplaçament mejan d'un portaire de carga present dins lo circuit es nul. En revènge, de fenomèns coma l'inductància e la capacitat vènon fòrça importants.
Lo camp electric
Un camp electric es lo camp vectoriau creat per de particulas electricament cargadas. Mesurat en volts per mètre, se tradutz per una fòrça exercida sus totei leis autrei cargas plaçadas dins aqueu camp. D'efiech, aqueu camp agís entre doas cargas coma lo camp gravitacionau qu'existís entre doas massas. Sa portada s'estend vèrs l'infinit en presentant una relacion invèrsa au carrat de la distància. Pasmens, au contrari de la gravitat, pòu entraïnar siá una atraccion siá una repulsion. Per de còrs de gròssa talha que pòrtan generalament pas de carga clara, coma una planeta, lo camp electric es sovent nul e la gravitat es l'interaccion dominanta a lònga distància dins l'Univèrs. En revènge, aquò es pas lo cas per de sistèmas pichons onte lei cargas electricas son ben identificadas.
L'intensitat dau camp es influenciada per la proximitat d'objèctes conductors. Aqueu fenomèn es fòrça visible quand lo camp es obligat de se corbar a l'entorn d'objèctes ponchuts. Aqueu principi es a l'origina dau paratròn que sa poncha permet de favorizar la formacion de l'ulhauç a aquel endrech.
Lo camp magnetic
thumb|right|Representacion d'un [[camp magnetic B a l'entorn d'un corrent electric d'intensitat I que se propaga dins un fieu conductor.]]
Un camp magnetic es lo camp vectoriau que pòu èsser creat per un corrent electric (e tanben per d'objèctes magnetics). Sa preséncia se tradutz per l'aparicion d'una fòrça que s'exercís sus lei cargas electricas en movement e per divèrseis efiechs que pòdon afectar certanei materiaus (diamagnetisme, paramagnetisme, ferromagnetisme...). La grandor que determina l'interaccion entre un materiau e un camp magnetic es la susceptibilitat magnetica.
Lei circuits electrics
Un circuit electric es un ensemble de compausants electrics ò electronics, compres de conductors simples, qu'es percorrut per un corrent electric. Un tal assemblatge es generalament constituit per realizar un pretzfach precís. D'efiech, lei compausants d'un circuit electric son fòrça variables : resisténcias, condensators, interruptors, transformators, compausants electronics... etc. Lei circuits electrics son generalament simples. Pòdon estocar d'energia durant una certana durada mai presentan de respònsas linearas ais estimulús. Lei circuits electronics son pus complèxs. Contènon de compausants actius, generalament de semiconductors, que necessitan una alimentacion especifica e que presentan un comportament non linear.
Centrala electrica
Lei centralas electricas son una installacion industriala destinadas a la produccion d'electricitat qu'ocupan una plaça majora dins l'economia modèrna car asseguran la màger part de la produccion electrica mondiala. Per aquò, un sistèma motor alimenta un generator de corrent alternatiu. La fònt d'alimentacion definís lo tipe de centrala. En 2019, 62,9% de l'electricitat èra producha dins de centralas termicas alimentadas per de combustibles fossils, 16,0% dins de centralas idraulicas, 10,3% dins de centralas nuclearas, 5,3% dins de centralas eolianas e 2,5% dins de centralas solaras. La produccion èra concentrada dins lei país desvolopats coma China, leis Estats Units, Índia, Russia e Canadà.
Estocatge, transpòrt e distribucion
Estocar l'electrictat necessita de convertir l'energia electrica en una autra forma d'energia. Lei sistèmas pus coneguts son probablament leis accumulators electrics, coma lei pilas electricas, qu'utilizan de reaccions quimicas per gardar ò transferir l'energia. Lei condensators son un autre mejan relativament conegut. En particular, existís de supercondensators que son concebuts per liberar un corrent electric durant plusors desenaus de minutas. Pasmens, d'autrei mecanismes foguèron inventats coma de pompas permetent de transferir d'aiga dins un lac d'altitud utilizat pus tard per alimentar una centrala idraulica.
Dins aquò, l'estocatge es generalament una operacion complèxa e costosa. La part de la produccion electrica qu'es ansin estocada es marginala. En plaça, lei productors preferisson ajustar la produccion en foncion dei besonhs. Aquò necessita alora la construccion d'un ret de transpòrt e de distribucion de l'electricitat. D'efiech, per assegurar un transpòrt eficaç, es necessari d'aumentar fòrça la tension dau corrent. Dins certanei regions, de valors de l'òrdre de mai d'un milion de volts son possiblas. Pasmens, aqueu corrent pòu pas èsser utilizada per d'aplicacions domesticas ò industrialas. Divèrsei sistèmas permèton donc de redurre sa tension fins a de valors generalament compresas entre 100 e 400 V.
Utilizacions
L'electricitat a d'aplicacions importantas dins la societat modèrna car permet de transferir aisament l'energia entre dos ponchs. Dempuei leis ans 1870, es pauc a pauc venguda la fònt d'alimentacion de la màger part dei motors utilizats dins l'industria, dins lei bastiments e dins leis ostaus. De mai, de recèrcas importantas son en cors per permetre lo desvolopament de motors electrics susceptibles de remplaçar lei motors d'explosion deis automobilas actualas. En mai d'aqueleis aplicacions, l'efiech Joule es utilizat per l'esclairatge (ampolas...) ò per lo caufatge. Enfin, l'electricitat pòu èsser utilizada per transmetre un sinhau sus de distàncias importantas.
Fenomèns electrics naturaus
L'electricitat es pas una invencion umana e es possible de'n observar plusors formas dins la natura. La pus coneguda es benlèu l'ulhauç que foguèt associat a una divinitat dins mai d'una cultura. Pasmens, d'autrei existisson. Per exemple, au nivèu microscopic, de fenomèns coma lo tocar, la friccion ò lei liasons quimicas son causats per de mecanismes electrics. Una autra manifestacion de l'electricitat es lo camp magnetic terrèstre qu'es engendrat per un efiech dinamò mantengut per de movements de magma dins lo nuclèu extèrne.
Mai d'un organisme, coma lei làmias, son capables de detectar e de reagir ai variacions dei camps electrics, una capacitat dicha « electropercepcion ». D'autrei, qualificats « d'electrogenics », pòdon congrar de tensions electricas per caçar ò per se defendre. L'exemple pus famós es l'anguiela electrica (Electrophorus electricus) qu'utiliza l'electricitat per detectar e ensucar sei presas. Per aquò, dispausa de cellulas especialas, dichas electrocits. Enfin, se fau nòtar que totei leis animaus utilizan de sinhaus electrics per transmetre d'informacions lòng de son sistèma nerviós. Es pereu lo cas de certanei plantas.
Granda Muralha de China
thumb|right|[[Fotografia d'una partida restaurada de la Granda Muralha.]]
La Granda Muralha es un ensemble de fortificacions chinesas construchas entre lo sègle III avC e lo sègle XVII per marcar e defendre la frontiera septentrionala de China còntra leis incursions menadas per lei pòbles nomadas de l'estèpa eurasiatica. La longor totala dei linhas aganta 21,200 km. Constituïsson l'estructura umana pus importanta tant en longor qu'en massa ò en superficia. Dins aquò, lei diferentei seccions de muralha foguèron jamai utilizadas d'un biais simultanèu. D'efiech, la Granda Muralha conoguèt de periòdes d'extension importanta, principalament durant lei dinastias Han, Sui e Ming, qu'alternèron amb de periòdes d'abandon quasi complèt durant l'Edat Mejana e l'epòca Qing. Uei, au mens 6,200 km de fortificacions son encara observables e la Granda Muralha es venguda un simbòl e una atraccion toristica majora en China.
Militarament, l'istòria de la Granda Muralha es pus contrastada. Obratge fòrça costós, sa construccion mobilizèt de ressorsas importantas (fins a plusors centenaus de miliers d'obriers) per un resultat feble car lei cavaliers nomadas podián aisament contornejar lei barris per intrar en China a partir d'endrechs mens protegits. De mai, podián tanben aprofichar de traïsons per obtenir la dubertura de certanei portaus. Ansin, lei fortificacions empediguèron pas la perseguida deis incursions e d'invasions aguèron regularament luòc fins au sègle XVII, data de la fondacion de la darriera dinastia imperiala chinesa per leis envaïsseires manchós.
Lei premierei fortificacions dau nòrd de China
thumb|right|Vestigis de la [[Granda Muralha de Qi, ensemble de 600 km datant dau Periòde dei Reiaumes Combatents.]]
La necesssitat de bastir de fortificacions dins la mitat septentrionala de China sembla relativament anciana. Per exemple, la cultura d'Erligang (1510-1460 avC) construguèt un barri de 7 km que sei vestigis agantan encara, en certaneis endrechs, una autor de 10 m. Pasmens, aqueu besonh de proteccion venguèt primordiau a partir dau sègle VIII avC durant lei Periòdes dei Primas e deis Autonas e dei Reiaumes Combatents. Trocejada entre diferents principats feudaus, China foguèt lo teatre d'afrontaments mai e mai violents que mobilizèron de centenaus de miliers d'òmes au sègle III avC. De mai, tre lo sègle IV avC, de pòbles nomadas eurasiatics comencèron de menar d'incursions còntra lo territòri chinés. Renovelant aqueu tipe d'expedicion durant cada periòde de feblessa chinesa, lei pilhards èran principalament interessats per lei produchs malaisats de produrre dins l'estèpa (produchs agricòlas...) mai podián tanben capturar d'esclaus, destrurre de vilas ò chaplar de populacions importantas. D'efiech, format de plans sensa relèu important, lo nòrd de China es fòrça vulnerable a aqueleis atacas que son una dimension majora de l'istòria dau país.
Dins aqueu contèxte, plusors principats chausiguèron de fortificar sei frontieras per s'aparar còntra sei vesins ò còntra lei nomadas. Sei construccions prefigurèron la Granda Muralha amb au mens quatre linhas fortificadas lòng dau limit nòrd dau territòri chinés bastidas per lei reiaumes de Qin, de Zhao e de Yan. L'objectiu èra de blocar una incursion nomada, especialament après la formacion de la confederacion xiongnu au sègle III avC. Una autra idèa èra de contraròtlar la corba d'Ordos, region estrategica que permetiá d'organizar d'atacas còntra tota la mitat septentrionala de China.
La construccion de la premiera muralha
En 221 avC, Qin Shi Huang unifiquèt China e se proclamèt emperaire. Per protegir lo país còntra lei Xiongnu, ordonèt la construccion de la premiera Granda Muralha a partir dei fortificacions ja existentas e d'un ensemble d'edificis novèus bastits per lo generau Meng Tian au nòrd dau Fluvi Jaune. Lo traçat indica clarament la volontat de contraròtlar la corba d'Ordos amb doas a tres linhas fortificadas per ne'n blocar l'accès e i enebir tot movement d'amplor.
Se de legendas popularas depintan la construccion coma una òbra penibla e murtriera marcada per la mòrt de miliers d'obriers, lei condicions vertadieras dau chantier son desconegudas. Ges de tèxte oficiau o menciona e l'unic autor contemporanèu que ne'n parla es Sima Qian (145-86 avC) dins dos passatges fòrça brèus dau Shiji. Lei descubèrtas deis arqueològs permèton pas d'obtenir mai d'informacions. La tàpia foguèt lo materiau pus utilizat per lei constructors. Aisada de fabricar localament, deviá pas pausar de problemas logistics importants. En revènge, de dificultats apareguèron probablament per construrre lei rotas necessàrias a l'avitalhament dei trabalhaires e dei garnisons qu'operavan sovent dins d'endrechs fòrça isolats. Aquel aspècte dau chantier de la premiera Granda Muralha foguèt probablament pus complèx que la construccion dei fortificacions elei meteissei.
Lei trabalhs de restauracion e d'expansion dei Han
thumb|right|Roïnas d'una [[torre d'observacion bastida per lei Han en Gansu.]] thumb|right|Vestigis de [[fortificacions Han dins lo desèrt de Gòbi.]]
Après la mòrt de Qin Shi Huang, una guèrra civila per sa succession permetèt a la dinastia Han de prendre lo poder en 202 avC. Lo premier emperaire Han, Gaozu, s'interessèt pas a la Granda Muralha de son predecessor e preferiguèt adoptar una estrategia novèla per luchar còntra leis incursions nomadas. Organizèt ansin lo pagament de tributs regulars, acordèt de títols prestigiós a de caps importants e acceptèt de maridatges entre senhors xiongnu e princessas imperialas d'importància segondària. En parallèl, ordonèt de campanhas militaras còntra lei tribüs reguinhetas e assaièt de devesir lei clans nomadas per afeblir lei senhors pus menaçants.
Lei fortificacions foguèron donc abandonadas durant la premiera partida dau sègle II avC. Pasmens, l'idèa dispareguèt pas car, durant lo rèine de Han Wendi (179-157 avC), foguèt estudiada la possibilitat de construrre de colonias agricòlas militaras protegidas per de barris afin de trebolar leis incursions vengudas de l'estèpa. De mai, pagar un tribut a de nomadas èra considerat coma una umiliacion per una partida importanta de l'elèit chinés. Durant la segonda mitat dau sègle II avC, lei relacions entre Xiongnu e Chinés venguèron donc mens pacificas e de guèrras recurrentas opausèron lei dos pòbles a partir de 133 avC.
Aguent l'avantatge, leis armadas Han rebutèron pauc a pauc seis adversaris e ocupèron de territòris novèus dins l'estèpa e lòng de la Rota de la Seda. L'emperaire Wudi (141-87 avC) ordonèt alora de restaurar la Muralha e de bastir de seccions novèlas per protegir sei conquistas. Aquò entraïnèt un important prolongament dau ret fortificat vèrs l'oèst. L'ensemble foguèt completat per de fòrts e un sistèma de comunicacion basat sus de sinhaus de fum. Permetiá d'avertir la cavalariá leugiera chinesa dins lo cas d'una ataca. Eficaça, aquela organizacion entraïnèt una reduccion importanta deis incursions.
Amb lo declin de la dinastia Han a partir dau sègle I apC, la posicion deis armadas chinesas cambièt pauc a pauc. En despiech de renfòrçaments nombrós, la Muralha venguèt tornarmai un ensemble unicament defensiu tengut per una armada fòrça importanta (fins a 300,000 òmes) mai dispersada. Aquò permetèt ai Xiongnu de tornar prendre l'avantatge e de menaçar lo nòrd de China. Dins aquò, lei Xiongnu èran tanben en declin e poguèron pas avançar mai.
Lei refortiments ulteriors
Après l'afondrament definitiu dei Han en 220 apC, China conoguèt de periòdes de division e d'unificacion brèva. En parallèl, de pòbles nomadas poderós s'installèron tornarmai a proximitat dei frontieras coma lei Ruanruan (sègles IV a VI) e lei Göktürk (sègles VI a VIII). Leis Estats de China Septentrionala entretenguèron donc lei fortificacions e construguèron de linhas suplementàrias tant per blocar la corba d'Ordos que per protegir Pequin. De colonias militaras coma lei sièis vilatges de la frontiera foguèron egalament fondadas dins d'endrechs estrategics.
Après aquela revirada, leis emperaires Sui ordonèron de comolar lei « traucs » e de renfòrçar certanei ponchs febles. Aquò permetèt de bastir de muralhas garnidas de torres, especialament dins la region de Luoyang. Pasmens, lei condicions de trabalh entraïnèron la mòrt d'au mens 500,000 personas que s'ajustèron ai victimas deis autrei projèctes ambiciós de l'emperaire Yangdi (604-618), coma lo cavament dau Grand Canau. Entraïnèron donc una crisi economica grèva que s'acabèt amb l'assassinat de Yangdi e la casuda de la dinastia.
Lo declin medievau
thumb|right|Vestigis de la [[plataforma dei Nívols dau còl de Juyong, unica construccion mongòla sus la Granda Muralha.]]
Durant l'Edat Mejana, l'interès per la Granda Muralha declinèt. D'efiech, lei Tang (618-907) adoptèron una estrategia ofensiva còntra lei nomadas. Abandonèron lei muralhas au profiech d'un ensemble de vilas de garnison que permetián d'empachar leis incursions de pilhards ò que donavan la possibilitat d'organizar d'atacas per alunchar una tribü menaçanta. Durant aqueu periòde, la màger part dei fortificacions s’arroïnèron. En certanei regions, venguèron una fònt d'inspiracion poetica per lei foncionaris imperiaus.
Après la disparicion de la dinastia Tang, China conoguèt un periòde de fragmentacion que durèt de 907 a 979. S'acabèt amb l'emergéncia de la dinastia Song qu'estendiguèt son poder sus lei regions dau centre e dau sud dau país. En revènge, deguèt partejar lo nòrd amb lei dinastias Liao (au nòrd-èst) e Xia (au nòrd-oèst). D'originas nomadas, aquelei linhadas fondèron de reiaumes establits dins l'estèpa e dins de províncias chinesas. Deguèron faciar lei temptativas de reconquista menadas per lei Song. Dins mai d'un sector, la frontiera s'estabilizèt lòng de tròç de la Granda Muralha. Pasmens, i aguèt pauc d'interès per lo rèsta dei fortificacions que foguèron pas restauradas car èran tròp alunchadas dei regions menaçadas.
L'aparicion deis armadas mongòlas cambièt un pauc la situacion e lei Xia e lei Jin – qu'avián remplaçat lei Liao en 1115 – construguèron quauquei fortificacions novèlas. Pasmens, aquel esfòrç empediguèt pas lei Mongòls d'avançar e d'ocupar la totalitat de China entre 1205 e 1279. Durant aqueleis operacions, foguèron gaire geinats per leis obratges de la Granda Muralha. Fondèron la dinastia Yuan que dirigiguèt l'Empèri fins a 1368. Crenhent ges d'incursion en provenença de l'estèpa, delaissèron totalament la Granda Muralha. I bastiguèron unicament la plataforma dei Nívols dau còl de Juyong qu'èra un temple integrat dins lo barri e situat sus lo camin de l'emperaire entre sa capitala e son palais d'estiu. Aquela manca d'interès s'obsèrva ben amb l'explorator Marco Polo que mencionèt pas la Granda Muralha dins lo compte rendut de son viatge en China a la fin dau sègle XIII.
Lo periòde Ming e la construccion d'una muralha novèla
En 1368, lei Yuan perdiguèron lo poder en China au profiech de senhors chinés que fondèron la dinastia Ming. Dotats de mejans importants, deguèron s'aparar còntra un retorn dei Mongòls que se pretendèron encara lòngtemps emperaires de China. Puei, foguèron obligats de luchar còntra de pòbles nomadas novèus coma lei Manchós. Per aquò, bastiguèron un ret de 8,850 km de fortificacions comprenent de barris de pèira que forman la màger part dei vestigis de la Granda Muralha visibles a l'ora d'ara.
La premiera Muralha Ming
Après sa presa dau poder, lo premier emperaire Ming, Hongwu (1368-1398), establiguèt una linha de fòrts per se protegir còntra lei Mongòls. Pasmens, dins leis ans 1370, sei tropas enregistrèron plusors desfachas e lei Chinés decidèron d'adoptar una actitud pus prudenta. Lei fòrts foguèron renfòrçats amb l'establiment de garnisons fortificadas. Per exemple, dins la la region de Pequin, 130 unitats militaras foguèron cargadas de susvelhar leis accès estrategics vèrs la vila. Puei, per renforçar lei defensas localas, la capitala foguèt desplaçada de Nanquin a Pequin en 1421. Fins ais ans 1440, la doctrina militara Ming demorèt ansin relativament ofensiva e i aviá ges de defensa lineara importanta.
La desfacha chinesa de Tumu en 1449 cambièt aquela posicion après la pèrda de la mitat de l'armada. D'efiech, se lei Mongòls mau capitèron de reprendre lo poder, poguèron tornar menar d'incursions importantas e lei Ming adoptèron desenant una estrategia defensiva. A partir de 1472, comencèron donc la construccion sistematica de « muralhas lòngas » dins la region de la corba d'Ordos. Rapidament bastidas per 40,000 obriers, aquelei fortificacions èran compausadas de doas muralhas que protegissián un frònt de 1,100 km. Èran completadas per de fòrts e de torres de comunicacion. En 1482, permetèron d'anientar una tropa mongòla que foguèt enceuclada entre lei doas linhas. Per lei militars chinés, aquò validèt l'estrategia defensiva e la construccion de muralhas novèlas foguèt unicament alentida per de questions financieras e de conflictes entre ministres.
Lo refortiment de la partida occidentau
thumb|right|Seccion occidentala de la Granda Muralha Ming dins la region dau [[fòrt de Jiayuguan.]]
Après l'establiment de posicions defensivas fòrtas dins la corba d'Ordos, lei Mongòls chausiguèron generalament de contornejar aquela region. Concentrèron seis atacas sus lei regions de Datong e de Xuanfu ont un corredor geografic permetiá d'anar fins a Pequin. Èra protegit per doas garnisons importantas que podián s'apielar sus lei roïnas de muralhas pus ancianas. Pasmens, aquò èra sovent insufisent. Maugrat la resisténcia de la populacion que crenhava leis impòsts liats au projècte, de trabalhs comencèron dins leis ans 1540 per prolongar lei fortificacions vèrs l'oèst fins a la vila de Jiayuguan.
Après l'acabament dau chantier, lei Mongòls contunièron de contornejar lei muralhas per l'oèst. De defensas suplementàrias i foguèron donc bastidas. Dins aquò, au contrari dau barri precedent, la pèira foguèt pas utilizada e l'emplaçament precís d'aquelei defensas es pas encara clar. Permetián de protegir leis itineraris comerciaus vèrs l'Asia Centrala a l'oèst e de connectar lei muralhas novèlas amb aquelei de la corba d'Ordos. Pasmens, lei connexions demorèron de ponchs febles coma l'illustra l'expedicion mongòla menada per Altan Khan que pilhèt la region de Pequin en 1550 entraïnant la mòrt de 60,000 personas.