cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Les Aspres
Istòria
Lo Data|1|d'octòbre|1959, Sant-Martin-de Aspres (392 abitants l'an 1954) absorbeix La nòstra-Madama-de Aspres (298 abitants) al sud del territòri. La municipalitat pren lo nom de Los Aspres.
Le 1, Saint-Martin-d'Aspres (392 habitants en 1954) absorbe Notre-Dame-d'Aspres (298 habitants) au sud du territoire. La commune prend le nom de Les Aspres.
1973
Aquesta pagina concernís l'an  del calendièr gregorian.
Egipte
Guèrra de Kippour (6-24 d'octòbre) còntra Israèl amb Siria. Fòrça ben preparada, l'ofensiva iniciala foguèt un succès important que permetèt a l'armada egipciana de passar lo Canal de Suèz e de blocar lei còntra-ofensivas israelianas. Pasmens, la posicion egipciana se desgradèt pauc a pauc en causa de la destruccion dei batariás de defensa antiaeriana e anticarri que permetián d'assegurar la defensa de sei tropas. Entre lo 16 e lo 17, de tropas israelianas s'infiltrèron dins lei linhas egipcianas entraïnant l'enceuclament de la III Armada Egipciana maugrat de pèrdas importantas. Aquò entraïnèt de negociacions que s'acabèron per la signatura d'un alta-au-fuòc impausat per lei Sovietics e leis Estatsunidencs lo 25.
Etiopia
Tiera de manifestacions importantas dins la capitala. Agravada per la famina apareguda au sud de Sahara dins lo corrent de l'annada, prenguèron un aspèct revolucionari que menacèt rapidament lo regime imperiau.
Guinèa Bissau
Independéncia dau país lo 24 de setembre.
Libia
Moammar al-Gaddafi decidiguèt de renfòrçar la revolucion libiana gràcias a una tiera de mesuras destinadas a assegurar mai de mejans a l'Estat. En particular, nacionalizèt a 51% l'industria petroliera dau país. Pasmens, aquò creèt de tensions ambé sei partenaris de l'Union dei Republicas aràbias e, en decembre, l'union èra subretot venguda simbolica.
Sodan
Adopcion d'una constitucion que creèt un regime republican presidenciau. Aquò permetèt a Gaafar Nimeiry de legalizar son govèrn eissit dau còp d'estat de 1969.
Swaziland
Suspension de la constitucion de 1968 per lo rèi Sobhuza II que gardèt la totalitat dau poder fins a sa mòrt en 1982.
Nasvang
Lo nasvang (o nisanggen) es una lenga oceaniana parlada a Vanuatu.
1973
Chile
Perseguida de la crisi economica fomentada per leis organizacions politicas ostilas au president Salvador Allende ambé lo sostèn deis Estats Units d'America. Lo 29 de junh, una temptativa de còp d'estat mau capitèt en causa de la resisténcia d'unitats de soudats fidèus a la constitucion menats per lo generau Carlos Prats. Pasmens, aqueu generau intrèt au govèrn dins lo corrent dau mes d'aost e foguèt remplaçat per son luòctenent Augusto Pinochet. Òr, Pinochet se raprochèt rapidament de l'oposicion e deis Estatsunidencs. Organizèt un segond còp d'estat e alunchèt lei soudats fidèus au govèrn de la capitala. Ansin, lo 11 de setembre, lei partisans dau president foguèron rapidament vencuts e Salvador Allende se suicidiguèt pendent l'assaut dau palais presidenciau. Una junta militara presidida per Pinochet foguèt creada per dirigir lo país.
Nasvang
Localizacion
Lo nasvang èra tradicionalament parlat sus la còsta sud de l'illa de Malakula. Uèi los locutors vivon demest los ahamb, mas forman las màger part dels abitants del vilatge de Farun. Lo mot nasvang significa, dins la lenga, « que? ».
1973
Eqüator
Adesion dau país a l'OPEP.
Estats Units d'America
Au començament de l'annada, Washington, minat per d'annadas de contestacion intèrna e de blocatges militars sus lo terren, acceptèt de signar un acòrdi de retirament de sei tropas de Vietnam (27 de genier). Aquò entraïnèt l'acomençament de l'afondrament finau dau regime de Saigon que dispareguèt en 1975. Puei, en octòbre, leis Estats Units d'America deguèron sostenir Israèl (mandadís d'armaments per remplaçar lei pèrdas infligidas per leis armadas arabias) e negociar ambé Moscòu la fin dei combats. Enregistrant lo redreiçament militar israelian e lei victòrias inicialas de la coalicion arabia, lei dos Grands impausèron un retorn au statu quo ante.
Nasvang
Classificacion
Lo nasvang es una lenga vanuatu central, un grop de las lengas oceanianas del sud restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.
Kerricharzh-an-Arvor
Kerricharzh-an-Arvor (en breton e oficialament en francés: La Richardais) es una comuna bretona, situada administrativament dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Geografia
La municipalitat a situat sul marge esquèrre de la estuaire de la Rance, immediatament en amont de la siá desbocadura.
La municipalitat es fòrtament urbanisée e aperten al unitat urbana de Dinard #que comptava 25,006 abitants l'an 1999.
La commune est située sur la rive gauche de l'estuaire de la Rance, immédiatement en amont de son embouchure.
La commune est fortement urbanisée et elle appartient à l'unité urbaine de Dinard qui comptait 25,006 habitants en 1999.
Istòria
Jol Ancian Regim, La Richardais èra una trève de Pleurtuit ; trève erigida en parròquia en 1848 de contunh en comuna per la lei del 27 de decembre 1880.
Sous l'Ancien Régime, La Richardais était une trève de Pleurtuit ; trève érigée en paroisse en 1848 puis en commune par la loi du 27 décembre 1880.
1973
Israèl
Guèrra de Kippour (6-24 d'octòbre) còntra una coalicion d'estats arabis (Egipte, Siria, Jordania, Iraq...) ajudada per l'URSS. Maugrat de dificultats importantas e unei desfachas inicialas, l'armada israeliana, ben sostenguda per leis Estats Units d'America, capitèt d'arrestar leis atacas aràbias e d'organizar una tiera de còntra-ofensivas qu'obligiguèron la coalicion aràbia de demandar un alta-au-fuòc. Pasmens, lei progrès dei fòrças armadas èran clars a respèct de la victòria israeliana aisada de 1967. Ansin, dins lo corrent deis annadas seguentas, Israèl acceptèt de negociar l'abandon de Sinaï en cambi de la signatura d'un tractat de patz amb Egipte.
Oman
Arribada en decembre d'un còrs expedicionari iranian per luchar còntra la rebellion de Dhofar. Lei Britanics, aliats tradicionaus de la monarquia omanesa dempuei lo sègle XIX, encoratjèt e sostenguèt aquela intervencion que s'acabèt per una victòria en 1976.
Mond
thumb|Esquèma generau deis operacions militars de la Guèrra de Kippor.
Informatica
Comercializacion dau premier micro-ordinator per la companhiá francesa R2E. Èra desvolopat dempuei 1971 per l'engenhaire François Gernelle a partir dau microprocessor Intel 8008.
Prèmi Nobel
_NOTOC_
La Groutte
La Groutte es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Gasatz e Vacarissa
Gasatz e Vacarissa (Gazax-et-Baccarisse en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
Sus la mapa IGN actuala, l'emplaçament de Vacarissa qu'es escrit Chap. e Cim., « capèra, cementèri », au sud-sud-èst de Gasatz, a l'èst de la RD 102. I a pas de vilatge. La maison comuna qu'es a Gasatz. vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
La formacion de la comuna que data d'avant 1794, per fusion enter Gasatz e Vacarissa. Gasatz qu'èra parròpia e Vacarissa parròpia annèxa.
Economia
Viticultura : Costalats de Sent Mont (AOVDQS)
Desèrt d'Arabia
Lo desèrt d'Arabia es un desèrt immens que s'espandís del Iemèn cap a Jordania e Iraq. Ocupa la part màger de la peninsula arabica, amb una superfícia de 2 330 000 quilomètres carrats. En son centre es lo Rub al Kali, l'espandi contunhós de sabla mai granda del mond.
Gasèlas, òrix, gats dels sables e lausèrt foeta-coa son unas de las espècias deserticas adaptadas que subrevisquèron dins aquel mitan extrèm.
Lo clima es sec, arid amb de precipitacions a l'entorn de 100 mm mas rarament en dejós de 50 mm, e las temperaturas vàrian entre las fòrtas calors estivalas e lo gèl nocturn en sason freja. Aquel desèrt es remarcablament caud en estiu, per exemple dins los luòcs situats al bòrd del golf Persic, golf maritim fòrça caud e salat ont la temperaturas de la mar son de luènh mai nautas del mond e pòdon aténher 38 °C.
Fa partit del biòma, o ecosistèma dels desèrts e bartas xenofitas, e de l'ecozòna palearctica.
Aquela ecoregion a peu de biodiversitat, pasmens se de plantas endemicas i butan. Fòrça espècias, coma l'ièna raiada, lo chacal e lo tais, s'atudèron dins aquela zona a causa de la caça, de l'intrusion umana e de la destruccion dels abitats. D'autras espècias tornèron èsser introduchas amb succès, coma la gasèla dels sables, e son protegidas dins de resèrvas.
Ara, lo subreturatge pel bestial, la conducha fòra carrièras, la destruccion de l'abitat uman son las menaças màgers per aquela ecoregion desertica.
Geografia e geologia
Detalh de las caracteristicas geologicas :
Populacion umana
Lo desèrt d'Arabia es subretot situat en Arabia saudita, mas s'estendís dins los païses vesins, Egipte (Sinai), lo sud d'Iraq e lo sud de Jordania, al nòrd, coma al sud : Qatar, Emirats arabis units (EAU). Lo sol Rub al Kali passa en l'Arabia Saudita, Oman e lo Iemèn oriental.
La region es lo fogal de populacions, de lengas e de culturas diferentas. L'Islam es la religion predominanta. Los Arabs constituisson lo grop etnic màger de la region. L'arabi es la lenga principala,.
Idrocarburs
Istoricament, dins los ans 1990, aquela ecoregion foguèt victima d'una enòrma escomesa economica environamental, le sabotatge d'installacions petrolièras de Kowait provocant de gigantescs escampaments d'idrocarburs, e l'emanacion de toxinas dins l'atmosfèra.
Lo resultat de la pollucion foguèt la mòrt de milièrs d'aucèls aquatics e de domatges grèud causats a l'ecosistèma aquatic du golf Persic, subretot las cambaròtas, las tartugas de mar, lps dugongs, las balenas, los daufins e mai d'una varietats de peissons.
Los poses domatjats tanben larguèron 210 millions de m3 (60 milions de barils) de petròli dins lo desèrt e los lacs artificials, çò que contaminèt lo sol e las aigas sosterrenas.
Activitats militaras
Las armas utilizadas pels EUA pendent la guèrra del Golf presentan tanben un risc enòrme per l'estabilitat de l'environament de la region.
La circulacion de colomnas de tanks dins las planas deserticas pòt perturbar l'estabilitat fragila qu'existís. En 1991, lo movement dels carris americans dins lo desèrt damatgèron la sisa superiora de proteccion del sol del desèrt. En consequéncia, una duna foguèt liberada, comencèt lentament mòure, e poiriá a tèrme menaçar la vila de Kowait.
L'utilizacion de municions radioactivas, d'urani apaurit, per l'A-10 "Warthog" presentariá un risc de desvelopament de cancèrs dins las populacions e una font de contaminacion de l'aiga. En 1991, los EUA e l'OTAN larguèron près de 300 tonas d'urani apaurit sus de ciblas iraquianas. Las estelas resultant de l'explosion contaminèron los sols a l'entorn
Ecologia & fonts naturalas
Lo Rub al Kali a una diversitat floristica fòrça limitadas: sonque 37 espècias registradas, 20 dans las zonas de sable e 17 dins las marges exterieoras. Entre aquelas 37 espècias, solas una o dos son endemicas. La vegetacion, fòrça diffusa, demora pro uniformament despartida, amb umas manca venent de la proximitat de dunas esterilas.
Unas plantas son tipicas: D'autras espècais son espandidas:
Pequin
Pequin (//; en chinés: 北京, literalament « Capitala del nòrd »; en pinyin: Beijing, Běijīng; prononciacion mandarina: // undefined) qu'ei la capitala politica e culturau de la Republica Populara de China. La soa municipalitat qu'ei dirèctament controllada peu govèrn.
Dab ua populacion estimada de cap a 19,612,368 abitants en 2010, qu'ei ua de las ciutats màgers deu món e qu'ei la segonda deu país (après Shanghai) per la soa populacion urbana.
Economicament qu'ei lo sèti d'ua grana quantitat d'enterpresas e lo son aeropòrt qu'ei lo segond deu món per lo trafec.
La soa superfícia totau qu'ei de. Lo gentilici qu'ei pequinés, -esa.
Tremeog
Tremeog en breton ( Tréméoc en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Istòria
Aquela municipalitat a conegut per faches ligats a la Revòlta de las Casquetas Rojas l'an 1675.
Cette commune est connue pour des faits liés à la Révolte des Bonnets Rouges en 1675.
Saint-Christophe-en-Champagne
Saint-Christophe-en-Champagne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Nòtas
<references group=N/>
Dombasle-en-Argonne
Dombasle-en-Argonne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Tèrratrem
thumb|right|[[Fotografia dei roïnas de Port-au-Prince après un tèrratrem en 2010.]]
Un tèrratrem (var. seïsme, sisme, tèrratremol, tèrratrémol, tremblament de terra es un fenomèn caracterizat per una gangassada dau sòu que resulta de la liberacion sobda d'energia acumulada dins lei ròcas en causa dei constrenchas geologicas. Aquela liberacion a generalament luòc lòng d'una falha mai de tèrratrems pòdon tanben èsser la consequéncia de l'activitat volcanica ò deis activitats umanas.
La màger part dei tèrratrems enregistrats cada annada se debanan au limit entre doas placas tectonicas. Liats au movement dei placas, aquelei tèrratrems pòdon causar de destruccions importantas ai construccions umanas. Lei pus violents son considerats coma de catastròfas naturalas grèvas, susceptibles de causar la mòrt de desenaus de miliers de personas siá en causa de l'afondrament dei bastiments siá en causa de fenomèns engendrats per lei seïsmes (tsunami, incendi, epidemias...). Per prevenir aqueu perilh, foguèt fondada la sismologia qu'es la sciéncia qu'estúdia lei causas e lo foncionament dei tèrratrems. Pasmens, en causa de la complexitat de la crosta terrèstra, es a l'ora d'ara impossible de preveire un seïsme. En revènge, es possible de definir un nivèu de risc a partir d'analisis estatisticas e de preparar lei construccions a resistir ai seïsmes.
De la Preïstòria a la fondacion de la sismologia
thumb|right|[[Fotografia d'una replica dau sismoscòpi de Zhang Heng.]]
Tre la Preïstòria, de traças dins de vestigis de construccion mòstran una presa en còmpte de la question dei tèrratrems per lei premierei civilizacions umanas. Per exemple, de reparacions son visiblas sus d'edificis bastits per la civilizacion andina de Caral (sègles XXX-XVIII avC). Puei, durant l'Antiquitat, de racòntes permèton tanben de mesurar l'impacte dei seïsmes sus lei societats. Per exemple, en 464 avC, un tèrratrem violent destruguèt una partida d'Esparta e entraïnèt una revòuta deis Ilotes, una populacion grèga asservida.
Divèrsei teorias ancianas assaiant d'explicar lo fenomèn son conegudas. Per lei Chinés, lei tèrratrems èran causats per de perturbacions dau ying e dau yang associadas au maucontentament dau Cèu (generalament en causa d'actes marrits de l'emperaire). En Grècia, foguèron prepausadas divèrseis explicacions basadas sus la preséncia d'aiga dins la crosta terrèstra. :
Per facilitar l'organizacion dei secors, lo sabent e ministre chinés Zhang Heng (78-139 apC) inventèt un sismoscòpi. L'instrument permetiá d'indicar la direccion d'un seïsme. Aquela invencion permetèt de detectar un tèrratrem en 138 dins la region de Gansu. Durant l'Edat Mejana, d'autrei modèls de sismoscòpi foguèron concebuts mai, en causa d'una precision pus febla, aguèron mens de succès.
Lei premierei descubèrtas scientificas
thumb|right|Carta de la sismicitat mondiala realizada en [[1858 per Robert Mallet.]]
Una autra figura importanta d'aqueu periòde de la recèrca sus lei tèrratrems foguèt l'astronòm alemand Ernst von Rebeur-Paschwitz (1861-1895) que calculèt la velocitat de desplaçament deis ondas sismicas d'un tèrratrem japonés en 1889 (7 km/s). En parallèl, foguèron menats de trabalhs de recensaments dei seïsmes majors per lei Francés Alexis Perrey (1807-1882) e Fernand de Montessus de Ballore (1851-1927). Puei, lei diferents tipes d'ondas sismicas foguèron identificats per lo geològ britanic Richard Dixon Oldham (1858-1936).
Lei teorias modèrnas
Lo ròtle dei falhas geologicas dins lei tèrratrems foguèt compres a la fin dau sègle XIX amb l'observacion de desplaçaments bruscs lòng de falhas durant de seïsmes violents. Pasmens, la fònt d'energia a l'origina d'aqueu fenomèn demorèt desconeguda fins a la publicacion en 1915 de la teoria de la deriva dei continents d'Alfred Wegener (1880-1930). De mai, l'idèa de Wegener foguèt lentament acceptada per la comunautat scientifica.
La premiera teoria permetent de modelizar d'un biais eficaç lo desplaçament de doas placas lòng d'una falha foguèt prepausada en 1910 per lo geològ estatsunidenc Harry Fielding Reid (1859-1944). Dicha teoria dau rebomb elastic, es basada sus l'existéncia de constrenchas mecanicas que deforman la crosta terrèstra. Permèton lo desplaçament dei blòts que constituïsson la crosta. Pasmens, aqueu movement es blocat durant lei periòdes entre dos tèrratrems. Dins aquela situacion, lei ròcas son pauc a pauc deformadas e acumulan lentament d'energia. Quand la resisténcia maximala es agantada, la liberacion brutala dei blòts entraïna aquela de l'energia estocada. Aquel eveniment correspond au seïsme. Puei, après quauquei replicas, lo desplaçament dei dos blòts es tornarmai arrestat e un cicle novèu comença.
Stotzheim
Stotzheim  en alemannisch (Stotzheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Tèrratrem
Lei teorias modèrnas
La teoria de Reid foguèt completada mai d'un còp durant lo sègle XX per i integrar leis avançadas de la geologia (acceptacion de la tectonica dei placas, melhorament dei conoissenças sus la friccion entre doas placas, deformacion asismica...). Dins aquò, en despiech de progrès importants dins lo corrent deis ans 1960-1970, a encara quauquei problemas per descriure certaneis aspèctes dei fenomèns sismics coma lei recurréncias sismicas fòrça irregularas observadas dins plusors regions.
Tèrratrem tectonic
thumb|right|Limit entre doas placas importantas, la [[falha de San Andreas es una region de tèrratrems tectonics violents.]]
Stotzheim
Geografia
thumb|left|200px|Plànol del vilatge de Stotzheim (Bas-Rhin) Stotzheim es una municipalitat en fasent part del costat de Barr e del arrondissement de Sélestat-Erstein. Lo comun llom lo Mulhbach, canal de dérivation del Andlau e a situat en la plana. Los abitants vivon de la cultura, del tabac sustot. Los abitants an trucat los Stotzheimois.
Tèrratrem
Tèrratrem tectonic
La màger part dei tèrratrems tectonics es enregistrada dins lei zònas de subduccion. D'efiech, aquelei regions son caracterizadas per l'enfonsament d'una placa dins lei jaç superiors dau mantèu. Aquò engendra de seïsmes nombrós, prefonds (fins a 650 km) e de còps violents. Au contrari, lei zònas de divergéncia son lo luòc de tèrratrems mens nombrós (5% dei seïsmes anuaus), pauc prefonds (0 a 10 km) e d'una intensitat generalament febla. Enfin, 15% dei seïsmes observats cada an se debanan lòng de falhas de desacrocatge, una zòna caracterizada per lo colissatge de doas placas. Aquelei tèrratrems an normalament una prefondor intermediària (0 a 20 km) e pòdon èsser relativament destructors.
Bròva
Geografia
Lo vilatge se situa sus lo plan de Canjuers, au nòrd-èst dau departament de Var, a quauqua ren coma 840 mètres d'altitud, en fond de bacin endoreic.
La comuna aviá una superficia de 34,81 km². vignette|upright=1.8|centre|Bròva èra au nòrd-oèst de Selhan, lo vilatge novèu de Bròva en Selhan es completament au sud, près de la RD562.
Toponimia
Per lo gallic broga, Delamarre dona de traduccions diferentas. Dins lo Diccionari de la Lenga, explica brog(i) per « territòri, region, frontiera, marcha », dins los Noms de Luecs celtics, definís brogā per « lo camp (dau cap) » (sènsa citar Bròva) , çò qu'es confòrme a la tradicion toponimica e au Gaffiot (lo mot passèt au latin). Bensai, es una question d'epòca.
Istòria
Decidida en 1963, la creacion dau camp militar de Canjuers supausava l'evacuacion e la dissolucion de la comune de Bròva. Lo 10 d'aost de 1970, la comuna de Bròva foguèt suprimida per decret e incorporada a Selhan per fusion simpla. Bròva èra dau canton de Comps d'Artubi e Selhan dau canton de Faiença, mas aquò aviá ges d'importància. Lo vilatge a pas conegut d'exercici militar, d'aquí son bon estat de conservacion, mas se tròba dins lo perimètre de seguretat daus tirs.
An atribuït aus abitants un terrenh dins un masatge novèu de la comuna de Selhan, que sonèron Bròva en Selhan (en francés Brovès-en-Seillans) près de la RD562 Draguinhan-Grassa, a mai de 30 km dau Bròva vertadier. En realitat, pauc de Brovencs (gentilici supausat) i anèron viure; cau dire que sovent leis ostaus a Bròva en Selhan èran pas prèsts.
Lo 7 de junh de 1974, los 59 residents que demoravan foguèron expulsats de seis ostaus. L'electricitat foguèt copada.
Coma per tot lo camp, es defendut au public d'anar au vilatge. Coma la RD 25, autorizada a la circulacion a condicion de s'arrestar pas, traversava Bròva, foguèt desviada. |thumb|center|300px|Vista dau vilatge despuèi la RD25 Las teuladas en teulas foguèron remplaçadas per de tòlas rojas, que permeton eis ostaus d'aver pas tròp de gotieras. L'armada ensaja ansin d'entretenir lei bastiments, mas lei pèiras d'enquadrament dei pòrtas e fenèstras son pilhadas e lo vilatge menaça de s'arroïnar (videò).
Tèrratrem
Tèrratrem volcanic
Lei tèrratrems volcanics son la consequéncia de l'acumulacion de magma dins la chambra volcanica. D'efiech, una concentracion importanta de magma entraïna de rompeduras dins lei ròcas comprimidas que pòdon èsser detectadas per de sismomètres. Aquelei seïsmes son generalament febles e lor observacion permet de seguir l'activitat d'un volcan.
Larrey
Larrey pòt essèr:
Tèrratrem
Tèrratrem polar
Lei tèrratrems polars son una consequéncia dau movement dei glaciers. Aquelei glaç an una certana elasticitat que li permèton d'avançar sus de terrens mai ò mens valonats. Lei rompeduras d'aquelei jaç engendran de seïsmes, sovent sasoniers, susceptibles d'èsser enregistrats per de sismomètres. Aqueu fenomèn permet d'estudiar l'evolucion dei glaciers polars.
Tèrratrem artificiau
Lei tèrratrems artificiaus an una intensitat febla a intermediària e son la consequéncia de modificacions de la crosta terrèstra realizadas per l'èsser uman (explosion sosterranha, esplecha miniera, pompatge de jaç d'aiga prefonds...). Aquelei seïsmes son venguts pus frequents dempuei leis ans 1970 en causa de la multiplicacion dei foratges.
Ondas sismicas
thumb|Esquèma simplificat d'un tèrratrem d'origina tectonica
Au moment de la relaxacion brutala dei constrenchas de la crosta terrèstra, son definits l'ipocentre (ponch centrau dau tèrratrem) e l'epicentre (ponch de la superficia situat a la verticala de l'ipocentre). Lo premier ponch es lo fogau dau seïsme. Lo segond permet de definir la distància pus corta que permet ais ondas sismicas d'arribar a la superficia. Es donc generalament l'endrech pus tocat per l'energia liberada. Plusors tipes principaus d'ondas sismicas pòdon èsser engendradas :
Leis ondas pus destructritz son generalament leis ondas de superficia que son constituïts de dos ensembles d'ondas. Lo premier es dich ondas de Love. Fòrça similar ais ondas S, entraïnan de movement de cisalhament que causan de destruccions importantas ai construccions. Lo segond es forat per leis ondas de Rayleigh qu'engendran de movements complèxs, orizontaus e verticaus, que son similars a aquelei presents dins una èrsa.
Magnitud d'un tèrratrem
La magnitud es la grandor utilizada per mesurar la poissança d'un tèrratrem. Introducha en 1935 per lo sismològ Charles Francis Richter (1900-1985), se calcula a partir dei diferents tipes d'ondas sismicas en tenent còmpte de la distància a l'epicentre, de la prefondor de l'ipocentre, de la frequéncia deis ondas, dau tipe de sismograf utilizat... La magnitud es una foncion continua logaritmica. Ansin, la magnitud aumenta d'una unitat quand l'amplitud deis ondas sismicas es multiplicada per un factor 10.
La magnitud, sovent dicha magnitud sus l'escala de Richter, es generalament calculada a partir de l'amplitud ò de la durada dau sinhau enregistrada sus un sismograf. Plusors valors pòdon èsser calculdas coma la magnitud locala ML, la magnitud de durada MD, la magnitud deis ondas de superficia MS ò de la magnitud de volum MB. Pasmens, la fisabilitat d'aquelei grandors es febla dins lo cas de seïsmes violents. Lei sismològs preferisson donc desenant utilizar la magnitud de moment MW qu'es dirèctament liada a l'energia liberada. De lèis d'escala permèton d'establir de liames entre la magnitud MW, la geometria de la falha, la resisténcia dei ròcas e lo movement cosismic.
Intensitat d'un tèrratrem
L'intensitat d'un tèrratrem caracteriza la severitat de la gangassada sismica au sòu. Es basada sus l'observacion deis efiechs e dei consequéncias dau seïsme sus d'indicators comuns dins un endrech donat (generalament una comuna). Lei sistèmas pus utilizats son leis escalas Rossi-Forel, Medvedev-Sponheuer-Karnik (dicha « escala MSK », Mercalli, Shindo e macrosismica europèa.
Lei relacions entre magnitud e intensitat son complèxas. D'un biais generau, l'intensitat demenís quand aumenta la distància entre lo luòc d'observacion e l'epicentre. Pasmens, aquò es pas una règla absoluda car lei consequéncias visiblas dau seïsme son sovent afectadas per lei proprietats dei ròcas (atenuacion mai ò mens fòrtas deis ondas) ò per lei particularitats geologicas (ecò sismic, amplificacion locala per un jaç de sediments...).
A títol d'exemple, l'escala MSK es una escala d'intensitat de 12 gras fòrça utilizada en Euròpa :
Consequéncias
Lei tèrratrems pus violents pòdon entraïnar de destruccions e de transformacions topograficas importantas. Son ansin a l'origina de catastròfas naturalas grèvas, susceptiblas d'entraïnar l'afondrament de construccions e de catastròfas suplementàrias coma de tsunamis, d'avalancas, d'incendis, de pollucions ò d'epidemias. Ansin, lei seïsmes fan istoricament partida dei calamitats naturalas pus grèvas. Per exemple, durant lo sègle XX, i aguèt au mens 22 tèrratrems que causèron la mòrt d'au mens 15,000 personas (amb un maximom de 240,000 en 1976 durant lo tèrratrem de Tangshan). De mai, en despiech dei progrès tecnics, l'aumentacion de la demografia dins plusors regions sismicas es a l'origina d'una aumentacion dau nombre de tèrratrems murtriers. En particular, durant lo periòde 2000-2012, i aguèt 7 tèrratrems majors que causèron au totau la mòrt d'au mens 700,000 personas.
Enregistrament dei tèrratrems
L'enregistrament dei tèrratrems dins leis archius istorics es una maniera anciana de gardar una traça dei catastròfas e d'establir una carta dau risc sismic. De mai, aquò permet d'aver una idèa de l'intensitat maximala dei seïsmes susceptibles de tocar una region donada. Aquelei donadas son generalament utilizadas per definir lei nòrmas de seguretat en matèria de construccion d'abitacions e d'infrastructuras ò per fixar lei scenaris dei catastròfas possiblas dins lo quadre de plans d'organizacion dei secors.
Metòdes de deteccion
thumb|right|[[Fotografia d'un sismograf de la segonda mitat dau sègle XX.]]
La deteccion e la localizacion dei tèrratrems son asseguradas per un ret mondiau d'estacions sismicas. Aqueleis installacions son equipadas de plusors sismomètres permetent de mesurar e d'enregistrar lei deformacions dau sòu. Pasmens, aquò implica la preséncia de dos ò tres tipes de captors, de sistèmas d'estocatge e de transmission de donadas, d'un relòtge permetent de definir un temps de referéncia e de mejans destinats a mantenir l'alimentacion electrica de l'installacion.
La localizacion d'un tèrratrem es realizada a partir d'una triangulacion dei donadas recebudas per leis estacions sismicas. En causa de la velocitat deis ondas sismicas (6 km/s per lei pus rapidas), aquò permet una deteccion rapida dei catastròfas naturalas. Leis organizacions pus avançadas son tanben capablas d'emetre una alèrta regardant lo risc de formacion d'un tsunami.
Metòdes de prediccion
thumb|right|Modelizacion de la [[falha de San Andreas en 2014 amb la probabilitat d'entraïnament d'un tèrratrem de magnitud superiora ò egala a 6,7 per lo periòde 2014-2044.]]
Lei metòdes de prediccion son basats sus de tecnicas que permèton d'establir la localizacion, l'intensitat e la data d'un seïsme. Pasmens, en causa dei limits dei conoissenças sus la crosta terrèstra, lei previsions sismicas son fòrça imprecisas e son sovent l'objècte de polemicas. A l'ora d'ara, existís tres ensembles de metòdes de prediccion :
Prevencion dei riscs
thumb|right|[[Fotografia d'una fondacion parasismica modèrna.]]
En causa de l'impossibilitat de preveire un tèrratrem, la prevencion dei riscs sismics es basada sus l'anticipacion de la catastròfa. Son premier aspècte es donc de detectar lei regions menaçadas per de seïsmes grèus e de determinar lor intensitat possibla. Aquò permet de preparar l'organizacion dei secors e de determinar de règlas de construccion destinadas a limitar ò a empedir l'afondrament deis edificis e deis infrastructuras. L'entraïnament de la populacion es tanben conselhat dins lei zònas pus menaçadas coma Japon.
L'engèni parasismic es una disciplina fòrça importanta de la prevencion dei riscs sismics. Estúdia lo comportament deis estructuras e leis interaccions entre lei diferenteis interaccions que lian plusors construccions durant un tèrratrem. L'objectiu es de concebre e d'entretenir d'edificis capables de resistir a de gangassadas fòrça violentas. Per exemple, en 2011, la vila de Tòquio resistiguèt ben a un tèrratrem de magnitud 9 sus l'escala de Richter. Aquò mòstra l'importància de la generalizacion dei construccions parasismicas dins lei regions menaçadas car un tèrratrem ben mens fòrt (estimat a 7,1) aviá tuat mai de 6,500 personas dins la meteissa vila en 1855.
Stotzheim
Geografia
thumb|left|200px|Plan du village de Stotzheim (Bas-Rhin) Stotzheim est une commune faisant partie du canton de Barr et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein. La commune longe le Mulhbach, canal de dérivation de l'Andlau et est située dans la plaine. Les habitants vivent de la culture, du tabac notamment. Les habitants sont appelés les Stotzheimois.
Istòria
Lo vilatge a mencionat las primièras fes en 783. A partir de 1314 passa al évêché de Estrasburg.Lo pòble a saquejat dempuèi 1444 pels Armagnacs. A incendiat en 1622 per las tropas del comte de Mansfield.La sinagoga e la comuna daten d'ans 1830. Las escòlas son egalament bastidas al per Antoine Ringeisen. La municipalitat, #que s'estend la longitud del Muhlbach, canal de dérivation del Andlau, a situat en la plana e viu de las siás culturas, de tabac sustot.
Le village est mentionné la première fois en 783. À partir de 1314 il passe à l'évêché de Strasbourg.Le village est pillé dès 1444 par les Armagnacs. Il est incendié en 1622 par les troupes du comte de Mansfield.La synagogue et la mairie datent des années 1830. Les écoles sont également construites au par Antoine Ringeisen. La commune, qui s'étend le long du Muhlbach, canal de dérivation de l'Andlau, est situé dans la plaine et vit de ses cultures, de tabac notamment.
Tèrratrem
Lo risc sismic en Occitània
thumb|Carta sismica d'[[Occitània.]]
Occitània es pas una region presentant un risc important de tèrratrem major. Pasmens, en causa de sa proximitat amb lo limit dei placas eurasiatica e africana, lei regions aupencas e pirenencas presentan un risc mejan ò moderat. Quauquei seïsmes d'intensitat mejana i son enregistrats cada an. Pasmens, entraïnan pas de degalhs importants. Lei tèrratrems causant la mòrt de personas son raras (2 a 4 cada sègle). Lei dos darriers tèrratrems importants son aquelei de Lambesc (1909) e d'Areta (1967). En particular, aqueu de 1909 tuèt 46 abitants e destruguèt 2,000 construccions.
Tèrratrems extraterrèstres
Dempuei lo començament de l'exploracion espaciala, plusors activitats sismicas son estadas descubèrtas sus d'objèctes dau Sistèma Solar. Lei dos cas pus coneguts son la Luna e Mart onte de sismomètres foguèron installats. Dins lo premier, permetèron d'identificar una activitat relativament importanta amb de seïsmes causats per leis efiechs de marèia, leis impactes d'objèctes celèsts e leis efiechs de liberacion de constrenchas termicas. Existís tanben un quatren tipe de seïsmes lunars, prefonds e relativament poderós (magnitud de 5,5), que son origina es desconeguda. Sus Mart, lei seïsmes mesurats son fòrça febles (magnituds de 1,3 a 3,7) e sei causas son pas encara totalament clars mai un estudi publicada en 2021 poguèt liar tres eveniments ai movements d'una falha normala.
D'autreis objèctes tellurics son sospichats d'aver una activitat sismica en causa de la preséncia de falhas, d'un volcanisme actiu ò d'elements que suggerisson l'existéncia d'una activitat tectonica. En particular, es lo cas de Mercuri, de Vènus, de Pluton e de la màger part dei gròs satellits naturaus dau Sistèma Solar. De mai, de menas de seïsmes son tanben presents a la superficia dau Soleu e son estudiats per una disciplina dicha eliosismologia.
Vitória (Brasil)
Vitória es la capitala de l'estat brasilièr d'Espírito Santo. Sa superfícia totala es 93 km². Sa populacion èra de 313 312 abitants en 2005.
Foguèt fondada lo 8 de setembre de 1551. Actualament es un pòrt màger e tanben una vila industriala, comerciala e de servicis. thumb|left|250px|La vila de Vitória.
Sablonceaux
Sablonceaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Teodoric Ièr
Teodoric Ièr (? - 451 prèp de Tròias) èra un rei visigòt de Tolosa de 418 a 451, filh illegitim d'Alaric I e nebot d'Ataülf. Succediguèt a Walia e menèt una politica mesurada, consolidèt lo reialme tolosan. La tradicion cristiana lo fa paire d'Antonin de Pàmias, venerat coma sant.
Biografia
thumb|left|200px|Representacion espanòla, per Félix Castello, 1635 Lèu lèu rompèt la patz amb los romans e occupèt una partida de la Gàllia assetjant Arle en 425. Aeci se virèt contra el e se deguèt retirar cap a Tolosa, e fin finala, aprèp una autra derrota que i foguèt capturat lo general visigòt Arnaülf, faguèt la patz en (427 o 428); venguèt alavetz aliat de Roma e foguèt enviat en Ispània per luchar contra los vandals ont las seunas fòrças, e aquelas dels romans, foguèron derrotadas pels vandals a Marida, en 429.
En 436 quand los burgondis, que vivián en Gàllia coma federats, se revoltèron e envasiguèron la Gàllia Belgica, trenquèron l'aliança amb los romans e assetjèron Narbona. Aeci venquèt los burgondis, tuant en combat lo rei burgonde Gundicari (los burgondis, dirigits pel filh del rei, Gondioc, emigrèron en Sabaudia e envièron Litori contra Teodoric perque èra retengut per la revòlta dels bagaudas; Narbona resistiguèt al sètge e fin finala Aeci arribèt en (437) e venquèt Teodoric, amb un grand chaple, e foguèt obligat de se retirar.
Aeci tornèt en Itàlia e daissèt Litori amb una armada formada subretot pels huns per contunhar la guèrra; Teodoric podèt pas resistir e se retirèt a Tolosa on foguèt assetjat per Litori en 439. Sens possibilitats de capitar, Teodoric negocièt mejans los evesques crestians; mai Litori, qu'èra pagan, recebent d'auguris favorables sus la victòria, refusèt totas las proposicions de patz de Teodoric.
Alara dins una sortida desesperada dels visigòts, prenguèron los romans per sorpresa e ganhèron e Litori foguèt fa prisonièr e portat en trionf per las carrièras de Tolosa. Alara daissèt lo sud de Gàllia expausat a las incursions dels visigòts, fins al Ròse; Rapidament, lo prefècte del pretòri de Gàllia, qu'aviá pas d'armada per resistir, dintrèt en negociacions amb Teodoric e faguèt la patz, en condicions desconegudas mas plan segur favorablas als visigòts. Foguèt un dels rare govèrn que domininèt efectivament la totalitat de l'actual territòri occitan, perque tanben lo reialme conteniá Aquitània.
Alara Genseric persuadèt lo rei dels huns, Atila, d'atacar los romans e los visigòts. Atila passèt lo Ren a Estrasborg. Aeci reuniguèt una armada que se jonhèt a Teodoric, amb los seus dos filhs, Torismon e Teodoric lo Jove. Quora Aeci se sarrèt dels huns, atila, qu'assetjava Orleans, se retirèt a la plana de Champanha; fin finala las doas armadas se trapèron a Châlons-en-Champagne (batalha dels Camps Catalaunics) dins una batalha decisiva qu'Atila i foguèt derrotat; una granda partida de la capitada a de s'atribuir als gòts e al jove Torismon. Teodoric moriguèt al començament de la batalha (20 de setembre de 451) e li succediguèt lo seu filh Torismon.
Ars-sur-Formans
Ars-sur-Formans es una comuna francesa situada dins lo departament d'Ain e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Brette-les-Pins
Brette-les-Pins es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Claudi Bellòc
Neishut en 1936 a Verdelais d'una familha dau Vasadés, Claudi Bellòc estut agent espitalèir. Au mièi de sas publicacions, plenhas de poesia, pòden retenir : Per reténer lo temps (IEO / A Tots, 1983), Lo darrèir Bròs (IEO / A Tots, 1985 - revirat per Eric Chaplain), Après la batèsta de Castilhon (revirat per Eric Chaplain). Collaborèt a Per Noste e a La Croix. Claudi Bellòc a dishat aqueth monde en 2002.
Nahavaq
Lo nahavaq (o nahava, sinesip, southwest bay) es una lenga oceaniana parlada a Vanuatu.
Localizacion
Lo nahavaq es parlat sus la còsta oèst de l'illa de Malakula, a l'entorn de la Southwest Bay. Lo mot significa, dins la lenga, « que? ».
Classificacion
Lo nahavaq es una lenga vanuatu central, un grop de las lengas oceanianas del sud restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.
Sègle VII
../.. | sègle V apC | sègle VI | sègle VII | sègle VIII | sègle IX | ../..
Istòria
thumb|right|Esquèma generau de la situacion politica e militara en Orient Mejan durant la premiera mitat dau sègle VII. 599-602 : ataca fòrça violenta dei Romans còntra lo territòri avar. Menaçats d'exterminacion, leis Avars foguèron sauvats per l'assassinat de l'emperaire Maurici e de sei fius per un oficier dich Focas. Aqueu darrier venguèt emperaire mai deguèt faciar una insureccion militara. Pus grèu, lo rèi sassanida Cosrau II – que deviá son tròne a Maurici (→ 591) – li declarèt la guèrra (→ 604). 604-607 : conquista d'Edessa e de Dara per lei Sassanidas gràcias ai divisions intèrnas de l'Empèri Roman d'Orient. Puei, lei tropas de Cosrau II expulsèron lei tropas fidèlas a l'emperaire Focas de la riba orientala d'Eufrates. 605 : en Republica Populara de China, l'emperaire Sui Yangdi decidèt de transferir la capitala de Chang'an a Luoyang e de començar lo cavament d'un canau entre Pequin e Hangzhou. 608-610 : revòuta d'Heraclius l'Ancian, cap de l'Exarcat de Cartage. Mandèt son fiu Heraclius lo Jove atacar lei posicions de Focas en Mediterranèa Orientala. Lei rebèls capitèron de conquistar Egipte e lei Sassanidas Siria e Palestina. Puei, Heraclius lo Jove prenguèt lo contraròtle de Constantinòble e reversèt Focas. 611 : premier rèi de Wessex, Cynegils, que son rèine es clarament atestat per d'elements istorics. 611 : en Mesoamerica, invasion de Palenque per Calakmul que mantenguèt ansin son primat sus lei regions maias. 613-619 : perseguida de la guèrra entre Romans e Empèri Sassanidas amb una tiera de victòrias pèrsas (conquista de Siria, de Jerusalèm, d'Egipte e de la màger part d'Anatolia). 614 : dins lei Balcans, incursion deis Avars que pilhèron plusors vilas importantas. 615 : menaçats per divèrsei faccions de La Mèca, lo profèta Maomet e de sei companhons deguèron s'enfugir en Aksum. 620 : per simplificar l'administracion de l'Empèri, l'emperaire Heraclius decidèt de remplaçar lo latin per lo grèc. Aquela decision es sovent considerat coma l'etapa decisiu de la transformacion de l'Empèri Roman d'Orient en Empèri Bizantin.
622 : tornarmai menaçat en causa de sei tèsis religiosas, Maomet decidèt de s'exiliar dins la vila de Medina (→ 623). Aquel eveniment marca lo començament de sa presa dau poder dins la Peninsula Aràbia. Es tanben utilizat coma començament dau calendier musulman. 623-628 : a l'iniciativa de Maomet, adopcion de la « constitucion de Medina ». Aqueu tèxte es lo premier còdi que definiguèt lei drechs e lei deures de la comunautat musulmana. Après aqueu succès, Maomet ataquèt La Mèca (→ 630). thumb|right|Representacion bizantina dau sètge de Constantinòble de 626.
626-627 : sètge de Constantinòble per lei Sassanidas e leis Avars. Leis asalhidors subiguèron de pèrdas grèvas e deguèron se retirar. En parallèl, l'emperaire Heraclius menèt una ataca dirècta en Pèrsia. En 627, lei Bizantins, aliats amb lei Cazars, i anientèron lei tropas sassanidas (→ 630). 628-632 : guèrra civila en Pèrsia après la mòrt dau rèi Cosrau II. Afebliguèt grèvament l'Empèri Sassanida que deguèt faciar una invasion araba. 629 : premiera incursion araba còntra lo territòri bizantin. 629 : en Mesoamerica, fondacion de la vila de Dos Pilas a l'iniciativa de Tikal. Permetent de protegir de rotas comercialas importantas, favorizèt lo redreiçament de Tikal (→ 650). 630 : negociacions entre Maomet e La Mèca. En cambi dau mantenement dau romavatge anuau dins la vila – fònt de revenguts importanta dei marchands locaus – leis abitants acceptèron de se sometre e d'adoptar l'islam coma religion. 630 : afeblits per sa desfacha còntra lei Bizantins en 626, leis Avars deguèron faciar la revòuta de divèrsei pòbles eslaus vassalizats (→ 632 e 658). 631 : en Aksum, mòrt dau rèi Armah. Aquò marquèt lo començament dau declin dau reiaume que poguèt plus batre de monedas d'aur. Lo procès de sa disparicion es mau conegut e s'acabèt au sègle X.
658-659 : dins lo Califat, de temptativas d'arbitratge entraïnèron la destitucion d'Ali e l'exclusion de Muawiyah de la succession d'Uthman. Aquel arbritratge mau contentèt totei lei camps, especialament lei partisans d'Ali qu'èran maucontentats de sa decision de sometre a un arbitratge uman la volontat divina de lo nomar califa. De combats aguèron luòc entre lei fidèus d'Ali e aquelei dissidents que foguèron batuts e obligats de se retirar vèrs lo sud de Mesopotamia e Oman. I fondèron un ensems de corrents rigoristas, formant una branca de l'islam qu'es dicha kharijisme, e venguèron d'adversaris acarnats deis autrei musulmans durant plusors sègles. 659 : trèva entre Bizantins e Omeias (→ 664). Permetèt ai dos camps de reglar sei problemas intèrnes.
661 : assassinat dau califa Ali per un partisan dau kharijisme. Son fiu li succediguèt brèvament avans de laissar lo poder a Muawiyah. Aqueu darrier fondèt lo Califat Omeia. Una partida dei partisans d'Ali refusèt de reconoisser son poder, çò que foguèt a l'origina de l'emergéncia dau chiisme, autra branca importanta de l'islam. 664 : represa de la guèrra entre Bizantins e Omeias. Pasmens, leis Omeias deguèron mandar de fòrças per reprimir de trèbols en Pèrsia. D'efiech, en causa de son relèu malaisat, la region venguèt una basa persistenta de trèbols. 665 : arribada d'una expedicion aràbia en Bactriana. 668 : somesa a una pression militara importanta de part d'autrei pòbles nomadas, la « Granda Bulgaria » se fragmentèt. Una partida dei subrevivents migrèt vèrs Danubi onte foguèron a l'origina de la Bulgaria actuala. Lo rèsta s'installèt lòng de Vòlga e i fondèron lo Khanat Bulgar de Vòlga. 670 : en Panònia, leis Avars aculhiguèron divèrsei pòbles nomadas en fugida vèrs l'oèst après l'avançada dei Cazars dins l'estèpa. Aqueleis arribadas permetèron ais Avars de mantenir sa poissança dins lo bacin occidentau de Danubi. 671 : en Insulíndia, formacion d'una dinastia poderosa dins la vila de Srivijaya. Eissida d'una aliança entre de pòbles nomadas maritims e d'abitants de l'illa de Sumatra, venguèt una talassocracia importanta dins lo Sud-Èst Asiatic. 680 : mòrt dau califa omeia Muawiya (661-680) que foguèt remplaçat per son fiu Yazid (680-683). Aquò illustra la capitada de la politica de construccion d'un Estat modèrne per lo poder omeia per remplaçar la teocracia eissida dau periòde de Maomet. Aquela succession foguèt unicament contestada per lei partisans de la familha d'Ali. Dins aquò, poguèron pas recampar una armada importanta. Foguèron chaplats a la batalha de Kerbala que s'acabèt per la mòrt d'Al-Hussayn ibn Ali, fiu d'Ali. Aquò marquèt una etapa importanta dins la formacion dau chiisme e renforcèt tanben mai lo poder omeia amb l'eliminacion de l'eiretier principau d'Ali. 683-685 : importanta guèrra civila dins lo Califat Omeia amb la proclamacion d'un califa rivau, Abd Allah ibn az-Zubayr, a La Mèca. L'armada omeia prenguèt l'avantatge a la batalha de Marj Rahit en 684 mai deguèt faciar d'atacas importantas fins a 685. En mai d'aquò, Ibn az-Zubayr gardèt lo contraròtle de La Mèca fins a 692. 685-687 : combats importants entre Wessex e Kent. S'acabèron per de negociacions que permetèron de compilar leis lèis en vigor e de publicar lo premier còdi juridic anglosaxon en 694. 695 : importanta victòria de Tikal còntra Calakmul. S'acabèt per la mòrt probabla dau rèi de Calakmul que perdiguèt sa posicion dominanta dins lei regions maias. 695-698 : presa de Cartage per leis Arabes. Lei Bizantins la reconquistèron en 697 mai mau capitèron de la gardar. Lei venceires chausiguèron de desmantelar la vila au profiech de Tunis. Aquela desfacha entraïnèt de trèbols grèus dins l'Empèri amb lo reversament de l'emperaire Leonci II per Tibèri III. 700 : importanta ataca araba en Anatolia Orientala onte lei defensas bizantinas foguèron submergidas (→ 701). 700 : arribada d'una armada araba en Marròc.
Cultura
thumb|right|Vista generala dau [[Dòme dau Rocàs.]]
684 : en Mesopotamia, acomençament de la bastida dau Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali quatre ans après sa mòrt a la batalha de Kerbala (680). 685-692 : bastida de la mosqueta dau Dòme dau Rocàs. Illustracion de l'òbra de construccion d'un Estat secular per lo poder omeia, foguèt principalament bastida per d'arquitèctes e d'artesans bizantins. Per aquela rason, reprèn lo plan octogonau, lo dòme e lei mosaïcas caracteristicas de l'arquitectura bizantina dau periòde. Uei, l'endrech es considerat coma lo tresen luòc sant de l'islam sunita.