cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jupitèr (planeta)
Massa
thumb|left|Comparason de talha entre Jupitèr e la Tèrra. La massa de Jupitèr es 2,5 còps mai importanta que l'ensems deis autrei planetas dau Sistèma Solar. Ansin, son baricentre ambé lo Soleu es situat a l'exterior de l'estèla, vèrs 1,068 rai solar a partir dau centre dau Soleu. Pasmens, ben que lo rai de Jupitèr sigue onze còps mai grand qu'aqueu de la Tèrra, la planeta es largament mens densa. D'efècte, lo volum de Jupitèr representa 1,321 còps la Tèrra per just 318 còps sa massa. De maniera similara, ambé lo Soleu, lo rai de Jupitèr se monta a 10% dau rai mai solament 0,1% de la massa. La massa de Jupitèr, notada MJ o MJUP, s'utiliza donc sovent per quantificar lei massas dei planetas extrasolaras o dei nanetas brunas. Per exemple, la planeta extrasolara HD 209458b fai 0,69 MJ e la naneta bruna ULAS J133553.45+113005.2 entre 15 e 31 MJ.
De modèls teorics indican que se Jupitèr aviá una massa pus importanta, la talha de la planeta podriá èsser pus febla. Verai, de cambiaments reduchs de massa causarián de variacions de volum malaisament visiblas mai, en delà de quasi quatre còps la massa actuala, l'aumentacion de la gravitat esquichariá mai lo centre de la planeta demenissent donc son rai. Jupitèr es ansin supausada d'aver un rai pròche dau maximum possible per un objècte de sa classa. Puei, lo procès vesent l'aumentacion de la massa acompanhada per una reduccion dau diamètre se segriá fins a 13 MJ onte se debana la fusion dau deutèri e vèrs 65 MJ ambé lo començament de la fusion dau liti. Es perqué certaneis astronòms parlan de Jupitèr coma una ben que lei mecanismes de formacion deis estèlas e de planetas de tipe Jupitèr sigan pas totalament coneguts e pas necessariament identics.
De badas que Jupitèr deuriá aver 75 còps sa massa per èsser una estèla, la naneta roja coneguda pus pichona es solament 30% pus granda. Maugrat tot, la planeta emet totjorn dos còps l'equivalent de l'energia receupuda de la part dau Soleu. Aquela produccion de calor a per origina lei contraccions adiabaticas provocadas per lo mecanisme de Kelvin-Helmholtz. La consequéncia es que la planeta se contracta de per an. Ansin, Jupitèr èra inicialament dos còps pus granda e cauda.
Estructura intèrna
Jupitèr es supausada d'aver un nuclèu dens enviroutat per dos jaç liquids. Lo pus prefond seriá compausat d'idrogèn metallic ambé d'èli e lo jaç exterior principalament d'idrogèn molecular. Pasmens, i a totjorn d'incertituds considerablas. Lo nuclèu es sovent descrich coma rocassós, mai sa composicion e mai lei proprietats de sei materiaus somés a la temperatura e a la pression d'aquela prefondor son desconegudas. En 1997, l'existéncia d'un nuclèu foguèt suggerida per de mesuras de gravitat amb una massa variant entre 12 e 45 còps la massa de la Tèrra, siegue entre 3 e 15% de la massa de Jupitèr. Lei modèls indican la preséncia probabla d'un nuclèu rocassós, pron massís per atraire e acumular d'idrogèn e d'èli de la Nebulosa solara, durant lo començament de l'istòria de la planeta. Pasmens, aqueu nuclèu podriá s'èsser estrechit a causa de corrents cauds d'idrogèn metallic liquid que se mesclarián ambé sei compausats fonduts e lei entraïnarián dins lei jaç superiors de l'interior de la planeta. Un nuclèu podriá donc èsser absent mai lei mesuras de gravitat son pas encara pron precisas.
En delà dau centre, un jaç d'idrogèn metallic liquid se desvolopa fins a 78% dau rai planetari. D'èli e de neon precipitan a travèrs contribuissent adonc a sei disparicions progressivas dei partidas superioras.
Au dessús, se situa una atmosfèra transparenta d'idrogèn liquid e gasós fins a dau jaç de nívols. Entre lei dos, s'estira una zòna compausada d'idrogèn gasós. La transicion entre lei fasas diferentas de l'idrogèn es pas estrictament delimitada mai progressiva per que lo ponch critic ( e ) es largament depassat.
Dins la planeta, la temperatura e la pression aumentan sensa interrupcion. D'efècte, vèrs la transicion de fasa onte l'idrogèn liquid devèn metallic, s'estima la temperatura a quasi e la pression a. Pasmens, lei valors supausadas au limit dau nuclèu son encara pus importantas ambé per 3,000-.
Atmosfèra
Amb una altitud de 5,000 km, Jupitèr a la pus granda atmosfèra dau Sistèma Solar. I fau notar que Jupitèr avent pas de superfícia, una convencion fixa la basa de l'atmosfèra de l'endrech onte la pression aganta 10 bar, valent a dire 10 còps la pression terrèstra au nivèu de la mar.
Jaç de nívols
Jupitèr es perpetualament recubèrta de nívols compausats de cristaus d'amoniac e benlèu d'idrosulfid d'amoni. Lei nívols son localizats dins la troposfèra e organizats en bendas de latituds diferentas nomadas regions tropicalas. Aquelei bendas son devesidas entre zonas sornas e claras. Leis interaccions entre lei circulacions de nívols causan fòrça turbuléncias, remolins e tempèstas. Ansin, de velocitats de  per lo vent d'aquelei regions son comunas. De mai, se lei bendas rèstan relativament establas per que leis astronòms li donan un nom, pòdon variar de color e d'intensitat cada an.
L'espessor dau jaç de nívols fai 50 km e se compausa d'au mens dos nivèus. Lo jaç exterior es lo pus fin enterin que lo pus prefond es mai espés. Podriá èsser de nívols d'aiga sota lei formacions d'amoniac coma o indica la deteccion d'ulhauç dins l'atmosfèra de Jupitèr. Lei cargas electricas d'aqueleis ulhauç pòdon èsser 1000 còps pus intensas que lo tròn terrèstre. Ansin, lei nívols d'aiga pòdon crear de chavanas dirigidas per la calor de l'interior de la planeta.
La coloracion arange e marron de nívols es causada per la preséncia, en altitud auta dins lo jaç bas de nívols, de compausats cambiant de color amb una exposicion ai radiacions ultravioletas dau Soleu. Sei naturas son desconegudas mai se supausa de moleculas ambé de grops d'atòms cromòfors (idrocarburs e de produchs ambé de fosfòr o de sofre). Aquelei zonas se forman quand de corrents ascendents de conveccion entraïnan l'aparicion de cristaus d'amoniac que tapan lei nívols bas.
La Granda Taca Roja e leis autrei tempèstas
thumb|La Granda Taga Roja vista per la sonda Voyager 2.
La Granda Taca Roja es l'element pus conegut de Jupitèr. Es una tempèsta anticiclonica persistenta situada vèrs la latitud de 22° S e mai granda que la Tèrra. Es coneguda dempuei 1831 e benlèu 1665. De modèls matematics suggerisson que la tempèsta sigue estable e donc un objècte permanent de l'atmosfèra. De forma ovala, vira en sens contrari deis agulhas d'una mòstra amb una durada de sièis jorns. Son altitud maximala passa de lei nívols superiors. Sa talha fai 24-40,000 x 12-. Es donc pron granda per contenir doas o tres planetas ambé lo diamètre de la Tèrra.
De tempèstas coma la Granda Taca Roja son comunas dins leis atmosfèras turbulentas de planetas gigantas gasosas. Ansin, Jupitèr a tanben de tempèstas pus pichonas dichas tacas blancas e brunas. Lei tacas blancas, situadas dins l'atmosfèra auta, semblan de constituir de nívols relativament calmes. En revenge, lei tacas brunas son pus agitadas e fan partida dau jaç bas de nívols. Toteis aquelei tempèstas pòdon durar quauqueis oras fins a unei sègles.
Avans que la sonda Voyager pròve la natura veritabla de la Granda Taca, i aviá ja de pròvas que lo fenomèn èra pas liat a la superficia de la planeta car sa velocitat de rotacion es diferenta a respècte dau rèsta de l'atmosfèra, quora mai lenta quora mai rapida. Ansin, dempuei que son movement es enregistrat, se desplaça unei còps a l'entorn de la planeta sus tot tipe de superficia en dessota d'ela.
En 2000, un fenomèn atmosferic, similar a la Granda Taca Roja mai mens grand, s'es format dins l'emisfèri sud per la fusion de divèrsei tempèstas presentas dempuei 1938. Dicha Ovau BA, aquela tempèsta a aumentat d'intensitat e es tanben venguda roja.
Sistèma d'anèus
Jupitèr a un sistèma d'anèus fòrça tèune compausat de tres partidas principalas : un tòr interior de particulas dich lo ròda, un anèu centrau relativament brilhant e un anèu exterior quasi transparent. Aqueleis anèus son fachs de poussas mentre qu'aquelei de Saturne se constituisson principalament de glaç. La poussa de l'anèu principau es probablament ejectada dei satellits Adrastea e Metis. Normalament, lei materiaus ejectats retombarián sus la superficia dei satellits mai la gravitat fòrta de Jupitèr leis atira vèrs la planeta. Ansin, l'orbita dei poussas vira vèrs Jupitèr e de tuerts de meteorits devon crear de materiaus novèus per l'anèu. Un mecanisme similar, ambé lei satellits Amaltèa e Thebe, es probablament la causa de la formacion de l'anèu exterior. Una estructura rocassosa dins l'orbita d'Amaltèa, pareissent la consequéncia d'una collision entre lo satellit e un meteorit, podriá sostenir aquela teoria.
Magnetosfèra
right|250px|thumb|[[Auròra boreala sus Jupitèr : tres ponchs brilhants son creats per lei tubes de flux magnetics unissent a Jupitèr lei satellits Io (a senèstra), Ganimèdes (avau) e Euròpa (tanben avau). De mai, la region fòrça lusenta e quasi circulara, dicha l'ovala principala, e l'auròra d'un pòl, pus febla, son visiblas.]]
Lo camp magnetic es 14 còps mai important qu'aqueu de la Tèrra. Varia de vèrs l'eqüator a  ai pòls de la planeta. Aquelei valors son lei pus grandas dau Sistèma Solar a l'excepcion dau Soleu. L'origina dau camp seriá la preséncia de corrents de Foucault causats per lo movement de materiaus conductors dins lo nuclèu d'idrogèn metallic. Aqueu camp captura de particulas ionizadas venent dau vent solar e forma un camp magnetic fòrça energetic a l'exterior de la planeta dich magnetosfèra. D'electrons d'aqueu plasma ionizan lo nívol en forma de tòr de dioxid de sofre generat per l'activitat dei volcans d'Io. De particulas d'idrogèn de l'atmosfèra de Jupitèr son tanben capturadas dins la magnetosfèra. Aqueleis electrons de la magnetosfèra crèan una signatura ràdio fòrça poderosa ambé de ponchas entre 0,6 e.
Orbita e rotacion
Jupitèr es la soleta planeta dau Sistèma Solar que son centre de massa es a l'exterior dau Soleu, e mai s'es solament de 7% dau rèi solar. La distància mejana entre la planeta e lo Soleu es 778 milions de quilomètres (quasi 5,2 còps la distància dau Soleu a la Tèrra siá 5,2 UA) e 11,86 annadas son necessàrias per complir una orbita. Aqueu resultat es dos cinquens dau periòde de revolucion de Saturne, formant donc una ressonància 5:2 entre leis orbitas de doas planetas gròssas. L'enclinason de l'orbita es de 1,31° a respècte de la Tèrra. En causa d'una excentricitat de 0,048, la distància ambé lo Soleu varia de 75 milions de quilomètres entre l'afèli e lo perièli, o entre lo ponch pus pròche e aqueu pus luench dau Soleu.
L'enclinason de l’axe de rotacion de la planeta es solament de 3,13°. Per consequéncia, lei sasons son gaire visiblas sus Jupitèr, coma es lo cas per la Tèrra o Mart. Aquela rotacion es la pus rapida dau Sistèma Solar, realizant un torn complèt en mens de dètz oras. Lo movement crèa donc un gonflament eqüatoriau visible amb un telescòpi amator. D'efècte, lo diamètre de Jupitèr a son eqüator es pus grand que lo diamètre mesurat entre lei dos pòls. Sa forma es una esfèra esquichada.
Coma Jupitèr es pas un còrs solid, son atmosfèra superiora a una rotacion diferenciala. Ansin, la rotacion de l'atmosfèra polara es quasi pus lònga de cinc minutas qu'aquela de l'atmosfèra equatoriala. Tres sistèmas son definits coma referéncias :
Recèrca e exploracion
Leis bèlei premiereis observacions de Jupitèr foguèron fachas per leis astronòms de Babilònia dau millenari II aC. Segon l'istorian chinés, Xi Zezong, l'astronòm Gan De auriá descubèrt un satellit galileian en 362 aC, dos millenaris avans Galileo Galilei.
Au sègle VIII, l'astronòm persan Yaqub ibn Tariq estimèt lo diamètre de la planeta a 20,000 farsakhs (quasi ). Aquela valor es pròcha de l'estimacion modèrna. Pasmens, son trabalh e son encaminament son perduts mai lo resultat foguèt conservat en Índia dins la taula Biruni.
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres
Fins ai sondas espacialas, la recèrca e l'exploracion de Jupitèr utiliza de telescòpis terrèstres que capitèron unei descubèrtas importantas.
La premiera, e la pus coneguda, es l'observacion en 1610 per Galileo Galilei dei quatre pus grands satellits de Jupitèr — Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto — e dau premier sistèma de planetas que son centre èra pas la Tèrra. A l'excepcion de la Luna, èra tanben la premiera observacion d'un satellit. Aquela descubèrta foguèt un ponch important en favor dei teorias de Nicolau Copernic.
Après lei trabalhs de Galilei, Cassini utilizèt un telescòpi novèu pendent leis annadas 1660 e observèt l'atmosfèra notant lei tacas, lei bendas e la forma aplatida dau glòbe. Estimèt lo periòde de rotacion de la planeta. De mai, en 1690, veguèt la rotacion diferenciala de l'atmosfèra.
En 1892, un cinquen satellit foguèt descubèrt per l'American Barnard dempuei l'observatòri Lick amb un telescòpi refractor de. Es la darriera descubèrta facha directament per una observacion visuala. Lo satellit foguèt pauc après nomat Amaltèa. Uech satellits suplementaris foguèron descubèrts per la sonda Voyager 1 en 1979.
Enfin, lo sègle XX veguèt de progrès dins l'exploracion de la planeta a partir de tecnicas novèlas. En 1932, Rupert Wildt identifiquèt de bendas d'absorpcion de metan e d'amoniac dins l'espèctre de Jupitèr. Bernard Burke and Kenneth Franklin trobèron d'emissions ràdios vèrs. Se conois dos tipes de senhaus: de senhaus lòngs, dichs senhaus L, durant quauquei segondas e de senhaus corts, dichs senhaus S, que sa durada es d'un centen de segonda. Aqueleis emissions dependent de la rotacion de la planeta, Burke e Franklin poguèron calcular pus precisament son periòde.
Finalament, lei scientifics an detectat tres formas de senhaus ràdios venent de Jupitèr :
Susvoladas
left|thumb|La sonda Voyager 2.
Dempuei 1973, de sondas espacialas an realizat de susvoladas per observar Jupitèr. Lei premierei missions foguèron Pioneer 10 e Pioneer 11 que transmetèron d'imatges de l'atmosfèra de la planeta e d'unei satellits. Descurbiguèron tanben que lei camps de radiacions èran pus importants que previst. Pasmens, lei doas sondas capitèron de subreviure e sei trajectòrias s'utilizèron per recalcular la massa, lo diamètre e l'aplatiment de Jupitèr gràcias a d'ocultacions dei senhaus ràdios.
Sièis ans pus tard, lei sondas Voyager 1 e Voyager 2 melhorèron la conoissença de la planeta e de sei satellits e descurbiguèron son sistèma d'anèus. Ansin, foguèt confiermat que la Granda Taca Roja es una tempèsta anticiclonica. De mai, de comparasons ambé de fòtos dei missions Pioneer mostrèron un cambiament de color de l'arange au marron sorne. Un tòr d'atòmes ionizats foguèt descubèrt a l'entorn de Jupitèr e de son satellit Io. La superficia d'aquel satellit revela egalament la preséncia de volcans e d'erupcions. Enfin, d'ulhauç foguèron vists dins l'atmosfèra pendent la nuech.
La mission seguenta que susvolèt Jupitèr foguèt la sonda solara Ulysses. Estudièt la magnetosfèra mai poguèt pas prendre de fòtos car embarcava pas d'aparelhs de vision. En 2000, la sonda Cassini en camin per Saturne fotografièt la planeta e lo satellit Himàlia en resolucion auta. Enfin, la mission New Horizons en camin per Pluton passèt près de Jupitèr per utilizar sa gravitat. Sa camèra a observat per lo menut lei quatre satellits galileians, Himàlia e Elara.
Mission Galileo
La soleta sonda qu'orbitèt a l'entorn de Jupitèr foguèt Galileo entre lo 7 de decembre de 1995 e lo 21 de setembre de 2003. Realizèt divèrsei susvoladas de Ganimèdes e d'Amaltèa e observèt tanben l'impacte de la cometa Shoemaker-Levy 9 durant lo mes de julhet de 1994. Dins aquò, ben que lei mesuras realizadas sigan importantas, lo desplegament mancat d'una antena limita la transmission d'informacions.
Au mes de julhet de 1995, una sonda atmosferica foguèt largada per Galileo. Intrèt dins l'atmosfèra de Jupitèr lo 7 de decembre e transmetèt de donadas pendent 57,6 minutas fins a de prefondor. Finalament, foguèt destruch per la pression ( amb una temperatura de ) puei probablament fonduda e vaporizada. La sonda Galileo conoguèt un sòrt similar, mai pus rapid, lo 21 de setembre de 2003. D'efècte, foguèt precipitada sus Jupitèr per pas contaminar lei formas possiblas de vida sus lo satellit Euròpa.
Satellits
De veire : Satellits de Jupitèr
Jupitèr a 79 satellits. 61 an una talha inferiora a 10 km e foguèron descobèrts après 1975.
Satellits galileians
thumb|right|300px|Lei satellits galileians, dins un imatge compausat per comparar sei talhas amb aquela de Jupitèr. D'aut en bas : Callisto, Ganimèdes, Euròpa e Io.
Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto, lei quatre pus grands satellits de Jupitèr, son nomats lei. Fan tanben partida dei pus grands satellits dau Sistèma Solar. Ganimèdes a d'autra part una talha superiora a Mercuri.
Leis orbitas dei tres satellits galileians interiors — Io, Euròpa e Ganimèdes — presentan una particularitat dicha resonància de Laplace. Ansin, per quatre torns de Jupitèr complits per Io, Euròpa ne'n fa dos e Ganimèdes un. Aquela resonància causa una deformacion elliptica de sei trajectòrias. A l'invèrs, lei fòrças de marèia de Jupitèr leis arredonisson. L'excentricitat deis orbitas causa donc de cambiaments de la forma dei satellits en causa de la gravitat de Jupitèr : son pus aplatits près de la planeta e pus esferics quand se son alunchats. Aqueu comportament entraïna l'escaufament de l'interior dei satellits per friccion. Es particularament visible a la superficia volcanica d'Io qu'es la pus pròcha de Jupitèr. La superficia sensa cratèrs d'Euròpa es tanben una manifestacion d'aqueu fenomèn.
Classament dei satellits
Avans lei missions Voyager, lei satellits de Jupitèr èran classats dins quatre grops fondats sus de caracteristicas orbitalas. Dempuei, la descubèrta d'autrei satellits, generalament fòrça pichons, a complicat aqueu tablèu. Ansin, s'es creat sièis grops novèus.
Una division classica es de gropar lei uech satellits regulars, amb una trajectòria quasi circulara dins lo plan eqüatoriau, en doas categorias de quatre segon seis orbitas. La formacion d'aquelei lunas es supausada de datar dau periòde d'aparicion de Jupitèr. Lo rèsta es compausat de satellits de talha pichona amb d'orbitas ellipticas e clinadas que son benlèu d'asteroïdes capturats o de fragments d'asteroïdes capturats. Leis objèctes ambé de caracteristicas orbitalas similaras forman una familha soleta e son supausats nats d'un còrs capturat e rot en unei tròç.
Interaccion ambé lo Sistèma Solar
L'influéncia de Jupitèr sus lo Sistèma Solar es fòrça importanta. Ansin, amb lo Soleu, la gravitat de Jupitèr a modelat la forma dau Sistèma Solar. Per exemple, lei plans deis orbitas dei planetas, sensa Mercuri, son pus pròches dau plan orbitau de Jupitèr que dau plan eqüatoriau solar. De mai, lei lacunas de Kirkwood dins la centura d'asteroïdes son tanben principalament causadas per Jupitèr. Enfin, aquela planeta es a l'origina dau darrier bombardament massís de l'interior dau Sistèma Solar.
Uei, lo camp de gravitat de Jupitèr e sei satellits contraròtlan divèrs asteroïdes orbitant vèrs lei ponchs de Lagrange precedent e seguent la planeta sus son orbita a l'entorn dau Soleu. Aqueleis asteroïdes son dichs e repartits entre lei camps troian e grèc en onor de l'Iliada. Lo premier, 588 Aquiles, foguèt descubèrt en 1906 per Max Wolf e dempuei, se'n conois 2,000. Lo pus grand es 624 Ector.
Fòrça cometas amb un periòde cort son tanben contrarotladas o influenciadas per la gravitat de Jupitèr. Aquelei cometas forman la familha dicha de Jupitèr. Son de cometas en provenença de la centura de Kuiper en delà de l'orbita de Neptun. Pasmens, pendent un passatge pròche de la planeta, sei trajectòrias son modificadas e adòptan adonc una orbita amb un grand assis pus pichon qu'aqueu de Jupitèr. Puei, lo Soleu e Jupitèr circularizan l'orbita d'aquelei cometas.
Impactes
left|250px|thumb|Tacas sornas causadas per la collision ambé lei fragments de la cometa Shoemaker-Levy 9 en 1994.
Jupitèr es de còps nomada l'"aspirator dau Sistèma Solar" en causa de son potz gravitacionau important e de sa posicion pròche de l'interior dau Sistèma Solar. D'efècte, recebe l'essenciau dau bombardament de cometas dei planetas dau Sistèma Solar. Ansin, se supausa que Jupitèr sigue coma un bloquier per lei planetas telluricas. Pasmens, de simulacions informaticas recentas mòstran un ròtle pus nuançat e Jupitèr demeniriá pas significativament la quantitat de cometas passant dins lo Sistèma Solar intèrne. Sa gravitat entraïnariá de cometas vèrs l'interior dau sistèma quasi tant coma que leis alunchariá. Lo subjècte es totjorn debatut, certanei scientifics pensant que Jupitèr atira lei cometas de la centura de Kuiper e d'autrei qu'apara contra leis objèctes de la supausada nívol d'Oort.
Dins lei fachs, d'impactes son estats sospichats o observats per Jupitèr. Lo premier remonta au sègle XVII, un estudi istoric de 1997 suggerent l'observacion dei traças d'un impacte per Cassini en 1690. De mai, l'estudi nòta uech autrei possibilitats. Aquel estudi se basa sus la collision, ben observada, entre Jupitèr e la cometa Shoemaker-Levy 9. D'efècte, entre lo 16 e lo 22 de julhet 1994, 20 fragments d'aquela cometa tombèron dins l'emisfèri sud, fasent de tacas sornas. Èra la premiera collision entre dos objèctes dau Sistèma Solar qu'èra vista directament per l'uelh uman, fornissent de donadas atmosfericas interessantas.
Dempuei 1994, d'autrei traças d'impactes de cometas son estadas descubèrtas. Lo 19 de julhet de 2009, una taca sorna, caracteristica de la collision de 1994, foguèt observada encara dins l'emisfèri sud de la planeta vèrs una longitud de 216°. La talha de la taca sorna èra pus granda que la tempèsta Ovala BA. De mai, de mesuras de radiacions infrarojas mòstran un ponch brilhant suggerent un escaufament locau de l'atmosfèra près dau pòl sud. En revenge, lo còrs destruch dins la collision es desconegut. Enfin, un impacte, pus pichon qu'aqueu de 2009, foguèt tanben descubèrt lo 3 de junh de 2010 per un astronòm amator.
Observacion
thumb|right|300px|Fòto de Jupitèr presa per un amator.
L'uelh uman pòu facilament veire Jupitèr sus l'aspècte d'un astre blanc fòrça brilhant amb una magnitud de -2,7 a l'oposicion gràcias a l'albedo aut de la planeta. Es sovent considerada coma un objècte interessant car una luneta de talha pichona revela ja de detalhs nombrós coma lei satellits galileians. De mai, sei periòdes de revolucion corts autoriza de seguir l'evolucion dau sistèma entre doas nuechs.
thumb|left|300px|Jupitèr e lei satellits galileians.
Un telescòpi d'un diamètre de permet d'observar la Granda Taca Roja. De mai, un receptor de ràdio per ondas cortas benda de 13 mètres amb una antena en fieu electric d'una longor de 3,5 mètres pòu interceptar lo senhau de 21,86 MHz emés per la planeta.
Possibilitat d'existéncia de la vida
En 1953, l'experiéncia de Miller-Urey mostrèt que la combinason d'ulhauç e de compausats quimics existent dins l'atmosfèra primordiala de la Tèrra podiá crear de compausats organics coma d'acids aminats, que son de constituents de la vida terrèstra. L'atmosfèra de la simulacion èra facha d'aiga, de metan, d'idrogèn molecular e d'amoniac que fan partida de l'atmosfèra de Jupitèr. Pasmens, l'atmosfèra de Jupitèr a tanben una circulacion d'èr verticala fòrça importanta que mena aquelei compausats dins lei partidas bassas de la planeta. La temperatura auta de l'interior de l'atmosfèra lei destrutz donc, empachant l'aparicion de vida similara a la Tèrra.
L'existéncia de la vida sus Jupitèr es donc considerada coma improbabla car la quantitat d'aiga dins l'atmosfèra es limitada e que la superficia rocassosa es escrachada per de pressions enòrmas. Dins aquò en 1976, avans lei missions Voyager, se desvolopèt l'ipotèsi d'una forma de vida basada sus l'aiga o l'amoniac de l'atmosfèra auta. L'ipotèsi repausa sus l'ecologia dei mars terrèstras ambé fitoplancton a la superficia, peis se norrissent d'aqueu fitoplancton e predators marins manjant lei peis.
Uei, la possibilitat pus seriosa de l'existéncia de la vida dins lo sistèma de Jupitèr es leis oceans d'aiga qu'assostèron certanei satellits coma Euròpa.
Mitologia anciana
La planeta Jupitèr es coneguda dempuei l'Antiquitat car es visibla a uelh nus dins lo cèu nocturne e, de còps, pendent lo jorn se lo Soleu es bas.
Per lei Babilonians, Jupitèr representava lo dieu Marduk. Utilizavan lo periòde de dotze ans de son orbita per definir sei constellacions dau zodiac. Lei Chinés, lei Coreans e lei Japonés li donèron lo nom d'estela de fusta segon la concepcion chinesa dei Cinc Elements. Dins l'astrologia vedica, Jupitèr es nomada Brihaspati o pus sovent Guru, significant. Enfin, en Euròpa, lei Grècs bategèron la planeta Phaethon (Φαέθων) significant. Puei, lei Roman li donèron son nom actuau segon lo rèi de sei dieus. Lo simbòl astronomic de Jupitèr ♃ representa d'autra part l'ulhauç dau dieu.
Nòtas
<references group="Nòta"/>
Morencs
Morencs (Mourenx en francés) qu'ei ua comuna bearnesa deu bacin de Lac, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Qu'ei compausada d'un petit borg vielh e d'ua vila navèra de granas tors bastidas dens las annadas cinquanta, seishanta e setanta.
300px|center|thumb|Morencs vila navèra
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Dauzat qu'explica Morencs vien d'un nom germanic d'òmi Maurus, Moro, dab lo sufixe germanic -ing.
Segon Miquèu Grosclaude, los toponimes biarnés en -enx non son comparables aus noms en -enx/-ens de la region tolosana e garonesa. En Bearn, los noms germanics e los quites noms visigotics son absents. Que cau meilèu virar's cap au preindoeuropèu, ací l'arrasic oronimica *mor, « cima arredondida » e lo sufixe tanben d'origina preindoeuropèa -encs.
Melilla
Melilla (en espanhòl) o Mrich (en berbèr) o Tamlit (autre nom berbèr) es una ciutat autonòma espanhòla en Africa, enclavada dins Marròc.
Istòria
La vila foguèt conquistada per l'espanhòl Juan Alonso Pérez de Guzmán en 1497. L'actuala frontièra foguèt fixada en tractats nels ans de 1859, 1860, 1861 e 1894.
Geografia
thumb|255px|left|Mapa detalhat de Melilla.
Grop amino
En quimia organica, un grop amino es un grop foncional derivat de l'amoniac o d'un de sos derivats logats per eliminacion d'un de sos atòms d'idrogèn. Sa formula es -NH2, -NRH o -NR2. Un compausat que conten un grop amino es una amina.
Vath de Garòna Aglomeracion
La comunautat d'aglomeracion Vath de Garòna Aglomeracion es un establiment public de cooperacion intercomunala (E.P.C.I.) qu'a l'estatut de comunautat d'aglomeracion. Es situada dins lo departament d'Òut e Garona e las regions istoricas de Agenés e de Vasadés. Son còdi SIREN es 244 700 522.
The Elder Scrolls V: Skyrim
thumb|200px
Vath de Garòna Aglomeracion
Istòria
La comunautat se creèt en 1993 damb lo nom de Comunautat de comunas deu Marmandés, pui venguèt Comunautat de comunas de la Vath de Garòna en 1996 e Vath de Garòna Aglomeracion en 2011.
Composicion
thumb|center|400px
Veire tanben
thumb|600px|center|Mapa dels EPCI d'Òut e Garona al 1èr de genièr 2019
Placa adriatica
La placa adriatica es una placa tectonica de la litosfèra de la planeta Tèrra. Mai sovent es associada a la placa eurasiatica.
Cobrís l'èst e lo nòrd d'Itàlia, l'èst e lo sud dels Alps, la mar Adriatica e lo nòrd de la mar Ioniana.
La placa adriatica es en contacte amb las placas eurasiatica, africaina e de la mar Egèa.
Sas frontièras amb las autras placas son formadas de subduccion (nòrd de la mar Ioniana) e de zonas de tust continental e de falhas (Apenins, Alps, Alps dinarics).
Geologicament, la placa adriatica es un trencadís de la placa africana que se ne separèt al Cretacèu e faguèt tust amb la placa eurasiana realizant los Alps e lo volcanisme de las illas Eolianas e dels Apenins. Son de ròcas sedimentàrias formadas pendent lo Mesozoïc que constituisson lo massís calcari del Sud dels Alps (Dolomitas, eca).
Sada (Navarra)
Sada es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Sangòssa
Sangòssa es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Placa iberica
thumb|Mapa de las estructuras [[erciniannas en Euròpa amb la placa iberica a l'esquèrra.]]
La placa iberica èra una pichona placa tectonica, dicha tanben microplaca, ara soudada dempuèi la fin de l'Oligocèn a la placa eurasiatica que ne fa partida, sus que se pausava la peninsula Iberica mas tanben las Balearas, Corsega, Sardenha e benlèu lo Briançonés.
Luna 1
Luna 1 es una mission espaciala sovietica d'estudi de la Luna mandada en 1959.
Placa iberica
Història
Sus la bordura meridionala d'aquela anciana placa, lo desplaçament de la placa africana cap al nòrd provòca de tensions tectonicas complèxas a l'origina de la formacion de las sèrras beticas.
A partir de la fin de l'Oligocèn, la placa iberica acaba d'èsser una placa tectonica d'esperela se soudant a la placa eurasiatica e adoptant son comportament.
Courgivaux
Courgivaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Pampalona (Albigés)
Pampalona (Pampelonne en francés) es una comuna lengadociana del Segalar situada dins lo departament de Tarn e de la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Propières
Propières en arpitan (Propières en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Geografia
Propières Fa partida de la nautor Beaujolais. Aquel vilatge a situat als confins dels departaments del Rhône, de la Loire (a 5 km) e de la Saône-e-Loire (a 10 km). Distant De Lion de 70 km, es prèp del caulet dels Écharmeaux (3 km) sul vessant atlantic de la linha de parteja d'aigas. La jos-prefectura Villefranche-sus-Saône es a 45 km. Propières Es al pè del mont Sant-Rigaud, ponch culminant del Beaujolais amb 1 012 m.
Propières fait partie du haut Beaujolais. Ce village est situé aux confins des départements du Rhône, de la Loire (à 5 km) et de la Saône-et-Loire (à 10 km). Distant de Lyon de 70 km, il est proche du col des Écharmeaux (3 km) sur le versant atlantique de la ligne de partage des eaux. La sous-préfecture Villefranche-sur-Saône est à 45 km. Propières est au pied du mont Saint-Rigaud, point culminant du Beaujolais avec 1 012 m.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
L'istòria de Propières e de la region de la Nautor-Sornin, dempuèi la fins a l'epòca contemporanèa, fa l'objècte de trabalhs d'una associacion #qu'a per objècte de descobrir, de preservar e de @promouvoir lo patrimòni de Propières, de Azolette e de los sieus environs prèps.
Aucune trace d'occupation n'est attestée pendant la période romaine, tant au niveau archéologique que bibliographique.
L'histoire de Propières et de la région du Haut-Sornin, depuis le jusqu'à l'époque contemporaine, fait l'objet de travaux d'une association qui a pour objet de découvrir, de préserver et de promouvoir le patrimoine de Propières, d'Azolette et de leurs environs proches.
Benifaió
Benifaió es un municipi de la província espanhòla de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Vergueta
Las verguetas (var. vergetas) o los guilheumets son de signes tipografics de pontuacion que servisson basicamaent per enclaure una expression, un tèrme o una citacion.
Tipes de verguetas
Las verguetas s'utilizan en parelhs, una per dobrir e una autra per barrar:
Verguetas e espaci
Dins gaireben totas las lengas del mond, las verguetas vòlon un espaci del costat exterior mas pas jamai del costat interior.
Ury
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Comtat de Contra Costa
La comtat de Contra Costa es un comtat de l'estat de Califòrnia als Estats Units que occupa la partida nòrd de la region de la Baia de L'Èst de l'Airal de la Baia de San Francisco. Segon lo recensament de 2010, la populacion èra de 1 049 025 abitants. Lo sèti es Martinez, e sa mai granda ciutat per populacion es Concord. La vila pus granda per superfícia totala es Richmond.
Vergueta
Verguetas e espaci
L'usatge que consistís a metre un espaci insecable interior, amb las verguetas bassas, es tipic de la lenga francesa e s'obsèrva pas gaire dins las autras lengas; un tal usatge francés es pas sistematic ni solament obligatòri en occitan.
Ury
Nòtas
<references group=N/>
Comtat de Contra Costa
Geografia
Situada entre la Baia de San Francisco e las montanhas de la Cadena de Diablo, aquela comtat conten la pus nauta montanha de la Baia de l'Èst, qu'es lo Mont Diablo.
Vergueta
Ont plaçar las verguetas?
Se plaçan per:
Comtat de Contra Costa
Geografia
center|thumb|600px| Paisatge del centre de la comtat.
Vergueta
Ont plaçar las verguetas?
La virgula, lo punt-virgula e los dos punts se plaçan aprèp las verguetas de barradura. Lo punt se plaça abans se la citacion comença e acaba un paragraf. Los signes d'interrogacion e d'exclamacion se plaçan dins las verguetas s'apartenon al fragment citat.
Diferents tipes e còdes
La forma de las verguetas pòt variar segon las lengas. Vaicí diferentas formas e lors còdes.
Trebòns de Luishon
Trebòns de Luishon (Trébons-de-Luchon en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge, situada en eth departament dera Hauta Garona e era region administrativa d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Trebòns qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de Gasconha, dera generalitat d'Aush, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Tolosa. Eth vocable dera glèisa, annèxa de Cadelh e las Penas, qu'es Sent Julian. Tanlèu 1790, Trebòns qu'èra deth canton de Banhèras de Luishon. Oficiaument, Trébons que vengó Trébons-de-Luchon per decret deu 31 de deceme 1929.
Sant-Turian
Sant Turian en breton (Saint-Thurien en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Geografia
La municipalitat de Sant-Thurien a situat al sud-es del Finistère. Lo sieu territòri a vorejat a l'oèst e al sud pel Isòla, un riu al cors sinueux #que flueix en una vallée boisée e prigondament dintrada. Al nòrd flueix lo ruisseau de Sant-Eloi. Lo bourg ocupa una posicion centrala e se situa sul scenari armoricain a una altitud compresa entre 100 e 120 mètres. La rèsta de la populacion se dispersada en una cinquantena de luòcs-diches e separacions. En voici los noms per ne citar pas que qualqu'uns-unes amb, entre parenthèses, lo significat en francés :
Moulicent
Moulicent es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Sant-Turian
Geografia
Dempuèi las nautors de la municipalitat, en los environs del vilatge del Roué, se beneficia d'una vista cap a l'alunhat en direccion del sud.
Moulicent
Geografia
Moulicent Es un vilatge del Adorna en la region de Bassa-Normandie #que fa partida del costat de Longny-a lo-Portamantèl. Situada entre 170 e 246 mètres d'altitud e vesina de las municipalitats de Longny-a lo-Portamantèl e de Marchainville, la siá superficie es de 33,41 km².
Lo Eure, #que voreja lo territòri a l'èst, e la Jambée, afluent del Huisne, son los principals corses d'aiga #que recorron lo territòri de Moulicent.
Sant-Turian
Geografia
Depuis les hauteurs de la commune, dans les environs du village du Roué, on bénéficie d’une vue vers le lointain en direction du sud.
Moulicent
Geografia
Moulicent est un village de l'Orne dans la région de Basse-Normandie qui fait partie du canton de Longny-au-Perche. Située entre 170 et 246 mètres d'altitude et voisine des communes de Longny-au-Perche et de Marchainville, sa superficie est de 33,41 km².
Sant-Turian
Istòria
thumb|right|160 px| lo monument als mòrtes
Moulicent
Geografia
L'Eure, qui borde le territoire à l'est, et la Jambée, affluent de l'Huisne, sont les principaux cours d'eau qui parcourent le territoire de Moulicent.
Sant-Turian
Istòria
thumb|right|160 px| le monument aux morts
Moulicent
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sablé-sur-Sarthe
Sablé-sur-Sarthe es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Placa de Futuna
Se situa dins l'oèst de l'ocean Pacific e cobrís las illas Wallis e Futuna.
La placa de Futuna es en contacte amb las placas de Niuafo'o, pacifica e australiana.
Lo desplaçament de la placa de Futuna se fa a una velocitat de rotacion de 4.848° per milion d'ans segon un pòl eulerian situat a 10°16' de latitud sud e 178°31' de longitud oèst (referencial: placa pacifica).
Escaravissa
Lo tèrme escaravissa (var. escaravisha, escravida) es un nom vernacular donat a d'espècias de crustacèus Decapòdes apartenent en general a la superfamilha dels Astacoidae, creada per Pierre André Latreille (1762-1833) en 1802, mas dispersats dins de genres diferents. Aquelas diferentas espècias an en comun d'èsser d'animals vivents en aiga doça e semblant de pichons ligombaus, que ne son pròches. Se compausan de cefalotorax amb cinc parelhs de pautas, lo primièr parelh a de pinças per s'alimentar, e l'abdomèn amb de falsas pautas o pleopòdis.
Biologia
Vivon dins totes los continents dins las aigas doças amb la condicion que gèlan pas pendent l'ivèrn. Evitan los corrents rapids e son d'animals nocturnes. La preséncia d'escaravissas es un bon indicator de la qualitat de las aigas.
S'alimentan de quina que siá matèria organica coma de carronhas. An fòrça predators long de la vida: insèctes, peis, aucèls e mamifèrs, coma per exemple la loira.
L'acoplament es precedit d'una luta, amb de possiblas feridas mortalas, entre lo mascle, qu'a de pinças, e la femèla. Quand lo mascle capita de tombar la femèla daissa anar lo semèn que sortís de la basa de las falsas pautas (pleopòdis) de l'abdomèn.
Astacicultura
L'astacicultura es l'elevatge de las escrabidas amb tòca comerciala o semicomerciala.
Lista dels presidents de Timòr Èst
thumb|right|120px|Blason de Timòr Èst Timòr Èst devenguèt independent de Portugal lo 28 de novembre de 1975. Francisco Xavier do Amaral devenguèt lo primièr president del país.
Lo 7 de decembre de 1975 Indonesia ocupèt lo país fins al 30 d'agost de 1999, quand la majoritat de la populacion votèt en favor de l'independéncia en un referendum supervisionat per las Nacions Unidas. Timòr Èst foguèt jos administracion de l'ONU fins al 20 de mai de 2002.
Presidents dempuèi 2002
Actualament, lo president es lo cap d'Estat de Timòr Èst. Es elegit per un periòde de cinc ans per la populacion.
Vaquí la lista dels presidents de Timòr Èst dempuèi 1975.
Les Loges-Margueron
Les Loges-Margueron es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Geografia
Aquel vilatge se tròba al sud del Alba, a de Chaource. A pas situat luènh de la D444 #que connècta Tròias a Tonnerre.
Ce village se trouve au sud de l'Aube, a 5 km de Chaource. Il est situé non loin de la D444 qui relie Troyes a Tonnerre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo nom de Porterias deriva del germanique "laubja" en significant "cabane tampa de feuillage" e pòt per conseqüent aver-i designat un abric o un abitat mai o mens provisòri establit suls luòcs a défricher. Margueron Se réfère a un nom de persona.
Lo domeni de Montchevreuil en plen bòsc de Isle, i aviá ocupat dempuèi longtemps doncas qu'en 1336, lo pòrti de Bourgogne i i aviá installat un veneur #que practicava la caça als lops e la ramaderia de senglars. L'actual chalet, en bordure de la rota Tròias-Chaource i aguèt bastit l'an 1631 sus la localizacion d'una grange apertenenta a la abbaye d'Arabas, per Louis de Viena, senhor de Presle (Savoie).
Aquel en encantant chalet a pans de bòsc e briques es accolé de doas pichonas tourelles. En 1893, i i aviá encara la capèla, destruida dempuèi, ont se celebrava la messa, lo jorn del St Louis. L'edificacion d'aquela capèla i aviá #èsser autorizada a la sortida del démembrement de la parròquia de Isle-Aumont dintre 1508 e 1515. Una tuilerie avoisinant lo chalet, bastida l'an 1842, doncas pauc après lo bastiment de la rota Tròias-Tonnerre, foncionava fins a la fin del XIXe sègle.
Le nom de Loges dérive du germanique "laubja" signifiant "cabane couverte de feuillage" et peut par conséquent avoir désigné un abri ou un habitat plus ou moins provisoire établi sur les lieux à défricher. Margueron se réfère à un nom de personne.
Le domaine de Montchevreuil en pleine forêt d'Isle, était occupé depuis fort longtemps puisqu'en 1336, le duc de Bourgogne y avait installé un veneur qui pratiquait la chasse aux loups et l'élevage de sangliers. L'actuel chalet, en bordure de la route Troyes-Chaource fut construit en 1631 sur l'emplacement d'une grange appartenant à l'abbaye de Mores, par Louis de Vienne, seigneur de Presle (Savoie).
Mouilleron
Mouilleron pòt essèr:
Anèls de Saturne
thumb|Los anèls de Saturne Los anèls de Saturne son los anèls planetaris pus importants del Sistèma Solar, situats a l'entorn de la giganta gasosa Saturne. Constituits d'innombrablas particulas de glaç e de poscas que lor grandor varia de qualques micromètres a qualques mètres, an totes una orbita diferenta. Los anèls forman un disc que son diamètre es de comportant de divisions de largors variadas.
Non visibles de la Tèrra sens instruments, los anèls de Saturne an pasmens una brilhança sufisenta per èsser observats amb de gemèls.
Foguèron descobèrts en 1610 pel sabent italian Galilèu gràcias a de lunetas astronomicas que concebèt. Aquel interpretèt çò que vesiá coma  d'apendicis misterioses. Amb de melhors instruments que los de Galilèu, l'Olandés Christiaan Huygens descobriguèt que s'agís en fach d'un anèl entornejan Saturne.
Mittelbergheim
Mittelbergheim en alemannisch (Mittelbergheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region del Grand Èst.
Geografia
thumb|left|Dintrada del vilatge de Mittelbergheim per la D 362 thumb|left|Vist sul vilatge de Mittelbergheim thumb|Mittelbergheim Jol solelh de decembre Mittelbergeim ne fa partida de l'arrondiment de Sélestat-Erstein e del costat de Barr e es situat sus la rota dels vins, al cò de la region d'Alsàcia entre Sélestat e Estrasborg.
Lo vilatge es situat sus l'ais de dos vilatges : Barr a 1,2 km e Epfig a 4,2 km. Es tanben situat al pe d'una còsta que separa la val de Barr de la val de Villé. Es dominat per de montanhas que una es coronada per las roïnas del castèl d'Andlau, destruit al sègle XVIII.
Mai de la mitat del territòri de Mittelbergheim es compausat de vinhals que los vins son presat, mai que mai lo grand crus zotzenberg.
.ec
.ec es lo nom de domeni d'Internet per Eqüator.
Referéncias
Toppdomän
Mac Lesggy
thumb|Mac Lesggy Mac Lesggy (Baiona, lo 1 d'agost de 1962 – de sun nom vertadèr Olivier Lasgorgas, francisat Olivier Lesgourgues) qu'ei un jornalista occitan e mei que mei l'animator de l'emission scientifica francesa E=M6.
Mohammed Zaher Chah
Mohammed Zaher Chah (15 d'octòbre de 1914, Kabol — 23 de julhet de 2007, Kabol) foguèt lo darrier rèi d'Afganistan de 1933 a 1973. Foguèt tanben ministre de la Guèrra (1932-1933) puei de l'Educacion (1933). En 1964, transformèt lo regim en monarquia parlamentària. Quitèt lo país en 1973 emmandat per un còp d'Estat. Après la tombada dau govèrn dei Talibans en decembre de 2001, presidiguèt l'assemblada de notables afgans que designèt Hamid Karzai per president d'Afganistan.
Zirauki
Zirauki es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Bemba
Lo bemba es una lenga banto parlada en Zambia, en Republica Democratica de Còngo e en Tanzania. Es vengut la lingua franca de Zambia.
Classificacion
Per Nurse e Philippson (2003), lo lunda fa partida d'un grop bemba amb lo taabwa, lo bwile e l'aushi.
Montcajòla-Larròri-Mendibiu
Montcajòla-Larròri-Mendibiu (Mitikile-Larrori-Mendibile en basco e Moncayolle-Larrory-Mendibieu en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, dins la província tradicionau de Sola; qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània. .
Canton de Castèthnau de Manhoac
Eth canton de Castèthnau de Manhoac qu'ei ua anciana division administrativa de Manhoac en Gasconha, situada dens eth arrondiment de Tarba, eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. 28 d'eras 29 comunas que son dempuèi 2015 dens eth canton deths Costalats (burèu centralizator Tria de Baïsa) e tanben dens era comunautat de comunas deu País de Tria e deu Manhoac; Arnèr qu'ei dens eth canton dera Varossa (burèu centralizator Lanamesa) e dens era comunautat de comunas deth Plan de Lanamesa Nèsta-Baronias-Baïsa. Era lenga autoctòna qu'ei eth occitan gascon. Ua partida majoritària deth canton qu'utiliza eth article pirenenc (marcat eth); eth limit qu'ei esquematicament ua linha SO-NE. Dens ua partida sud o sud-oèst, -D- intervocalic d'origina que mia (o qu'a tornat) a -d : SUDARE > sudar (marcat d o siquenon s); sus ua partida au mens, que i a tanben d vengut de -c + e, i- e de -ty-.
Amina
Las aminas son de compausats quimics organics que se considèran coma derivats de l'amoniac e resultan de la substitucion dels idrogèns de la molecula pels grops alquils. Segon que se substituiscan un, dos o tres idrogèns, las aminas seràn primàrias, segondàrias o terciàrias, respectivament. Las aminas son simplas quand los grops alquil son parièrs e mixtas s'aquestes son diferents. Las aminas son de compausats fòrça polars. Las aminas primàrias e segondàrias pòdon formar de ponts idrogèn. Las aminas terciàrias puras pòdon pas formar de ponts idrogèn ; malgrat aiçò pòdon acceptar de ligams idrogèn amb de moleculas qu'an de grops O-H o N-H. Coma l'azòt es mens electronegatiu que l'oxigèn, lo ligam N-H es mens polara que lo ligam O-H. Doncas, las aminas forman de ligams idrogèn pus flacs que los alcòls de peses moleculars semblables.
Rabastens
Rabastens (Rabastens  en francés) es una comuna lengadociana en País d'Albi, situada dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.