America_precolombiana
Empèri Maia
vinheta|Temple de las Inscripcions a Palenque, Mexic drecha|vinheta|260x260px|Masqueta maia del periòde postclassic, trobada a Placeres, Campeche e expausada al Musèu Nacional d'Antropologia e Istòria de Mexic. Los maias èran un pòble que viviá subretot al sud de çò qu'es uèi Mexic e en America Centrala, establissent una de las culturas mesoamericanas mai importantas abans de l'arribada dels espanhòls. Al contrari de la cresença populara, los maias an pas desapareguts, mas de milièrs de descendents vivon encara dins aquestes airals e parlan diferents dialèctes de la lenga maia. La civilizacion maia se desvolopèt dins los territòris actuals de Guatemala, Belize, Onduras, Lo Salvador e dins cinc estats del sud-èst de Mexic: Campeche, Chiapas, Quintana Roo, Tabasco e Yucatan, amb una istòria de gaireben 3.000 ans. Pendent aquel long temps, dins aqueste territòri se parlava de centenats de dialèctes que genèran uèi près de 44 lengas maias diferentas. Parlar dels "ancians maias" es se far referéncia a l'istòria d'una de las culturas mesoamericanas precolombianas mai importantas, e tanben de son eritatge scientific e astronomic es mondial. La literatura maia illustra la vida d'aquesta cultura. D'òbras coma lo Rabinal Achin, lo Popol Vuh, los libres del Chilam Balam, ne son la mòstra. E que se foguèt destruit amb la conquista es lo modèl de civilizacion que fins a l'arribada dels primièrs espanhòls, aviá generat tres millènnis d'istòria: La conquista espanhòla dels pòbles maias s'acabèt pas que fins de 1697, amb la presa de Tayasal, capitala dels maias Itza, e Zacpeten, capitala dels maias Ko'woj, al Peten (actual Guatemala). Lo darrièr estat maia desapareguèt quand lo govèrn mexican de Porfirio Díaz ocupèt en 1901 sa capitala, Chan Santa Cruz, acabant atal la fin de la nomenada Guèrra de Castes. Los maias faguèron de grands e d'impressionants bastiments dempuèi lo Preclassic mejan e de grandas vilas coma Nakbé, Lo Mirador, San Bartolo, Cival, localizadas dins lo bacin del Mirador, al nòrd del Petén, e pendent lo Classic, las conegudas vilas de Tikal, Quiriguan (ambedoas las primièras foguèron declaradas al Patrimòni de l'Umanitat per l'UNESCO, en 1979 e 1981 respectivament), Palenque, Copán, Río Azul, Calakmul, Comalcalco (bastida de bricas cuèchas), e tanben Ceibal, Cancuén, Machaquilá, Dos Pilas, Uaxactún, Altún Ha, Piedras Negras e fòrça autres luòcs dins l'airal. Se pòt classificar coma un empèri, mas se sap pas al moment de la colonizacion impausèron lor cultura o s'èra lo fruch de son organizacion en ciutats-estats independentas que la basa èra l'agricultura e lo comèrci. Los monuments mai notables son las piramidas que bastiguèron dins los centres religioses, al bòrd dels palais dels governants (luòcs de govèrn e residéncia dels nòbles), la mai granda trobada ara es aquela de Cancuén, al sud del Petén, fòrça de las estructuras èran decoradas amb de pinturas murals e decors d'estuc. Autres rèstes arqueologics importants son las pèiras talhadas nomenadas estelas (los maias disián tetun, 'tres pèiras'), que representan las efigias dels governants al costat de tèxtes logografics que descrivon lors genealogias, entronizacions, victòrias militaras, e d'autres succèsses. La ceramica maia es catalogada coma una de las mai variadas, fina e elaboradas del mond ancian. Los maias participavan al comèrci de longa distància per las Mesoamerica, e benlèu al delà. Entre los bens de comèrci i aviá lo jade, lo cacau, lo milh, la sal e l'obsidiana.