cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ostal d'Absborg
Istòria de l'ostal d'Àustria
La devisa dels Absborg d'Àustria es « Alles Erdreich ist Österreich untertan » en alemand et « Austriae est imperare orbi universo » en latin. Abreujat en « A.E.I.O.U. », dins las doas lengas. Significa « Aparten a l'Àustria de comandar a tot l'Univèrs » e dona l'ambicion d'aquesta familha.
Aujòls dels Absborgs
Tirant son nom del castèl d'Absborg en Soïssa alemanica, l'istòria d'aqueste ostal comença adonar de certituds sonqu'a partir de Gontran le Ric (Guntram), comte d'Alsàcia de 917 a 954.
Se cerquèt a la far venir d'Etichon-Adalric d'Alsàcia, primièr duc d'Alsàcia, nascut vèrs 626 e mòrt vèrs 690. En efièch, la primièra mencion del primier aujòl dels Absborg data de la mitat del sègle X amb Gontran lo Ric (Guntramnus dives). E, dins l'objectiu de contraròtlar las rotas comercialas ligant la Germaniá e l'Itàlia, lo rei Oton Ier confisca, a l'escasença d'una Dièta d'Empèri a Augsborg en agost de 952, una granda partiada de sas possessions situdas en Alsàcia, en Brisgau e en Turgòvia d'un comte, nomenat Gontran (Guntramnus comes), un membre de la familha dels comtes eberardians del Nordgau (Bas Ren). Un solid fais d'arguments tend a mostrar qu'aqueste darrièr e Gontran lo Ric son un sol e mèsme personatge. Se l'identitat es veraia, l'ostal d'Absborg ven tanben dels Etichonids, l'illustra familha dels ducs merovingians eissida d'Etichon-Adalric d'Alsàcia, regnant als sègles VII e VIII sus l'Alsàcia, que lo membre mai eminent es santa Odila de Hohenborg.
Dos felens de Gontran lo Ric, Radbot e Rodolf d'Altenborg, dintran dins l'istòria coma d'actius bastisseires. Lo primièr, tija del linhatge dels Absborg, bastís las basas de l'abadiá de Muri (Muri (Argòvia) en Suisse) ; lo segond, mòrt sens descendéncia, fonda l'abadiá de Sant Pèire e Sant Paul d'Ottmarsheim en Alsàcia, un cap d'òbra arquitectural fòrça inspirat de la capèla palatina d'Aquisgran (capèla privada de Carlemanhe) e de la glèisa del Sant Sepulcre de Jerusalèm (lo tombèl de Crist). esquèrra|vinheta|La glèisa de San Pèire e Sant Paul d'Ottmarsheim de Rodolf d'Altenborg (sègle XI). L'evèsque d'Estrasborg Werner de Habsbourg (mòrt a Constantinòble lo 28 d'octobre de 1028), un fraire de Radbot e de Rodolf, fonda en Argòvia, al començament del sègle XI, lo castèl d'Absborg a Absborg (Argòvia) en Soïssa alemanica, que dona son nom a la dinastia eissida de Radbot. Segon d'autres autors, Werner es sonque lo conhat de Radbot, e aqueste darrièr lo verai fondator del castèl. Jamai los Absborgs deguèron abitar lor castèl eponim: a sa fondacion lo castèl se presenta coma un simple avantpòts militar al servici de la politica imperiala, fàcia al Segond Reialme de Borgonha madur per càser dins l'escarcèla de l'Empèri. vinheta|[[Castèl d'Absborg del sègle XI.]] Una implicacion politica de mai naut nivèl doblada d'una estrategia matrimoniala biasuda permet als descendents de Radbot d'assegurar durablament lor dominacion sus un grand nombre de tèrras alsacianas, soïssas e badenas. Lo centre de lor poténcia, subretot politica, accessòriament territoriala, se situa en Alsàcia. Al començament del sègle XII, los Absborg aquerisson lo landgraviat (comtat provincial) de Nauta Alscia (Naut Ren), l'avoariá su de tèrras episcopalas estrasborgesas (Naut Mundat) e subretot l'avoariá sus la poténcia e prestigiosa abadiá de Murbach.
Istòria dels Absborgs
Adalbèrt III, felen de Werner II, succedís a son paire Werner III en 1163, fa la guèrra en Palestina (1187-1191 e 1196-1198), combat enseguida Berthold V de Zähringen e fonda Waldshut ; pren lo primièr lo títol de Landgrave d'Alsàcia.
Après la mòrt de Rodolf II lo Vièlh, filh d'Adalbèrt III, en 1232, l'ostal dels Absborg se treca en doas brancas : Absborg-Absborg e Absborg-Laufenborg, que los caps son Albèrt IV lo Savi e Rodolf III, son fraire. L'ostal d'Absborg-Laufenborg s'atuda en 1415.
Dempuèi l'Alsàcia istorica, la familha espandís son influéncia cap a l'èst, contraròtlant lo Sant Empèri roman germanic a partir de 1273, anant fins a l'actual Àustria (1278-1382). E en doas o tres generacions, los Absborgs capitan a prene lo contraròtle gaireben de contunh del tròn imperial per de sègle (1273-1291, 1298-1308 e 1438-1740).
Branca aïnada
Albèrt IV lo Savi (mòrt en crosada en 1239), brot de la branca aïnada o imperiala, a per el Absborg, lo comtat d'Argòvia e los alòdis d'Alsàcia agrandís fòrça sos domènis del costat de la Soïssa e acquerís en 1278 los ducats d'Àustria e d'Estria per la desfacha de son competitor Ottokar II de Boèmia a la batalha de Marchfeld. Es lo primièr Absborg cridat al tròn imprial en 1273 ; règna 18 ans (1273-1291) jol nom de Rodolf I d'Absborg, e a per successor dins sos Estats ereditaris, e mai tard a l'Empèri (1298), son filh Albèrt. Jos aqueste los Soïssas se revòltan, e pendent tot lo sègle XIV e la mitat del XV, l'ostal d'Absborg se desana en van a los combatre ; se vei successivament levar la mai granda partida de sos domènis. En 1438 un prince nòu de l'ostal d'Àustria Absborg es cridat al tròn imperial ; Albèrt V, rei de Ongria e de Boèmia, regnèt jol nom d'Albèrt II; dempuèi, l'ostal d'Absborg règna de contunh sul Sant Empèri roman germanic fins a 1740, data de la mòrt sens descendéncia mascla de Carles VI del Sant Empèri. Sa filha aïnada, eritièra d'aqueste ostal, Maria Terèsa d'Àustria « La Granda », pòrta sas possessions, per maridatge, dins l'ostal de Lorena.
Branca cabdèta
Ten per soca Rodolf IV d'Àustria, oncle de l'emperaire Rodolf I d'Absborg, e recep en partatge Laufenborg, Waldshut, Nòu Absborg (sul lac dels Quatre Cantons) e los domènis de Klekgau. Après la mòrt de Rodolf IV, aquesta branca se parteja en dos rams (los comtes d'Absborg-Laufenborg e los novèls comtes de Kyborg). Lo primièr d'aquestes dos rams, començat per Godofred (mòrt en 1271), s'atuda al començament del sègle XV. Eberhard, soca del segond, acqueriguèt lo comté de Kyborg en esposant Anna, eritièra d'aqueste ostal; morís en 1284 ; sa descendéncia s'atuda en 1415. La branca aïnada reünís alara totes los domènis de l'ostal.
Seguida
vinheta|Las possessions dels Absborg après la batalha de Muehlberg (1547). vinheta|L'Euròpa en 1547. Après lo maridatge de Maximilian I amb Maria de Borgonha, princesa de Valés e eritièra de las possessions borguinhonas (coma los Païses Basses) e lo maridatge de son filh Felip I lo Bèl amb Joana « la Fòla », eritièra de las Espanhas e de lors nombrosas dependéncias, lo filh d'aquestes, Carles Quint, heritèt d'un empèri sus que « lo solelh jamai se colcava ».
Après l'abdicacion de l'emperaire Carles V — tanben rei Carles I de las Espanhas e de las índias (1516-1556), la familha se separa en doas brancas, l'autriaca e l'espanhòla.
Los Absborg plaçan lo maridatge de lors enfants al servici de lor politica diplomatica en favorisant las unions amb diferents sobeirans europèus, fasent de l'ostal d'Àustria una veraia fabrica de princes e princesas Absborg. Per manténer al sen de la familha las possessions acqueridas per la politica matrimoniala de lors aujòls, los Absborg, successors de Carles, malgrat lo Tractat d'Oñate (1617), abusèron de las unions consanguinas qu'acaban per agotar la linhada e s'estima que las unions a l'interior de l'ostal d'Absborg contribuiguèron a son extinccion: atal Felip IV d'Espanha èra simultanèament mai d'un còp cosin de Ferand III d'Àustria, son conhat e son gendre. Son filh Carles II foguèt de santat flaca e aguèt pas de descendéncia.
La branca espanhòla s'atuda dins los mascles en 1700, provocant la guèrra de Succession d'Espanha, tot coma lo faguèt l'austriaca en 1740, provocant la guèrra de Succession d'Àustria. Pasmens la darrièra de totes los Absborg (Maria Terèsa) aviá es posat Francés Esteve, duc de Lorena e de Bar, e lors descendents fan viure lo nom d'Absborg dins l'ostal de Lorena jol nom Absborg Lorena. La Ongria, nominalament sota la reialtat Absborg dempuèi 1526, mas per la mai granda grande partida sota occupacion turca pendent un sègle e mièg, tornèt èsser conquerida en 1683-1699 per Carles V de Lorena qu'esposèt una Absborg, sòrra de Leopòld I del Sant Empèri. Fogèron los grands de l'espós de Maria Terèsa. La Ongria se revòlta contra los Absborg Lorena en 1848 ; aquestes capitèron pas a se manténer sonqu'en cridant las tropas russas del tsar Nicolau I.
Font parciala
Marie-Nicolas Bouillet et Alexis Chassang (dir.), « Maison de Habsbourg » dans Dictionnaire universel d’histoire et de géographie, 1878 (lire sur Wikisource)
Cicle de l'aiga
thumb|Esquèma generau dau cicle naturau de l'aiga
Lo cicle de l'aiga (ò cicle idrologic) es un modèl que permet de representar la circulacion d'aiga entre lei sèrvas principalas de l'idrosfèra terrèstra. Sota l'efiech dau raionament solar, l'aiga deis oceans s'evapora. La vapor d'aiga eissida d'aqueu fenomèn forma de nívols a l'origina de precipitacions. Dins lei regions continentalas, aquela aiga engendra la formacion de rius e de jaç freatics que transpòrtan l'aiga fins ais oceans onte lo cicle pòu tornar començar. De sèrvas e de flux segondaris existisson e pòdon localament complexificar lo fenomèn. Aqueu modèl permet de visualizar aisament de paramètres importants dau clima d'una region. Ansin, pòu èsser utilizat per prepausar d'explicacions ais efiechs deis activitats umanas sus la circulacion dei massas d'aiga terrèstras.
Istòria
Durant l'Antiquitat, divèrsei pensaires s'interessèron a l'origina de l'aiga presenta dins la natura. Aquò menèt a la formulacion de teorias totalament erronèas mai, dins plusors regions, de filosòfs e sabents descurbiguèron lo foncionament de partidas dau cicle. Entre leis observacions pus impressionantas, se pòdon citar :
La premiera formulacion de la teoria dau cicle de l'aiga foguèt l'òbra de Bernard Palissy (vèrs 1510-1589). En oposicion amb de personalitats coma Bartholomeus Anglicus (vèrs 1202-1272), Leonardo da Vinci (1452-1519) e Athanasius Kircher (1602-1680) qu'èran en favor d'adaptacions de la teoria antica deis infiltracions d'aiga anant deis oceans ai fònts terrèstres, Palissy mostrèt que lo nivèu dei precipitacions èra sufisent per assegurar lo debit observat dins lei rius. Dins aquò, foguèt necessari d'esperar lei trabalhs dau sabent Pierre Perrault (1611-1680) per validar la teoria e una partida non negligibla de la comunautat scientifica refusèt de l'acceptar fins au sègle XIX.
Descripcion dau cicle
Lo cicle de l'aiga es constituït per un ensemble de sèrvas que contènon l'aiga de l'idrosfèra terrèstra. Aquelei sèrvas son liadas entre elei per de flux que son de paramètres importants deis ecosistèmas e dau clima presents dins una region donada.
L'evaporation e la transpiracion
L'evaporacion es lo fenomèn de transformacion de l'aiga liquida en vapor sota l'efiech dau raionament solar. Permet lo transferiment de matèria entre leis estendudas d'aiga liquida (oceans, lacs, rius...) e l'atmosfèra. Son intensitat varia segon la poissança dau raionament solar, la quantitat d'aiga disponibla, lo taus d'umiditat dins l'aire, la velocitat dau vent ò la temperatura.
La transpiracion es un autre mecanisme basat sus l'evaporacion. Permet lo passatge de l'aiga liquida contengut dins leis organismes vivents vèrs l'atmosfèra. Totei leis organismes son regardats per aqueu fenomèn mai lei vegetaus i tènon un ròtle preponderant. D'efiech, gràcias au pompatge de l'umiditat dau sòu per lei raiç, engendran un flux pus important qu'aqueu congreat per lo rèsta dau vivent.
Lei precipitacions
Lei precipitacions permèton de transformacion la vapor d'aiga atmosferica en aiga liquida ò solida que tomba au sòu. Dins l'atmosfèra, la baissa de la temperatura permet de condensar aquela vapor per formar de gotetas ò de microcristaus a l'origina dei nívols. Puei, quand lei condicions son favorablas, lei gotetas e lei microcristaus pòdon s'assemblar entre elei per constituïr de particulas pron pesucas per tombar. Segon la temperatura, aquelei particulas son liquidas (plueja, nèbla) ò solidas (nèu, granhòla).
La màger part dei precipitacions (mai de 75%) tomba dirèctament dins leis oceans e lei mars. Dins aquò, lo rèsta tomba sus lei continents ont alimenta lei diferentei sèrvas d'aiga terrèstras (glaciers, lacs, rius, jaç freatics...).
Lo regolament e la recarga dei jaç freatics
Una partida importanta de l'aiga tombada sus lei continents s'evapora. Lo egolament permet de drenar lo rèsta vèrs leis oceans ò vèrs lei jaç d'aiga sosterranha. Lei fluvis e lei rius asseguran la màger part dau transpòrt vèrs leis oceans. L'infiltracion de l'aiga dins lo sòu e la recarga dei jaç freatics son lei mecanismes principaus que permèton lo passatge de l'aiga liquida dins lei sèrvas sosterranhas. Divèrsei fenomèns pòdon permetre de transferiments d'aiga entre lei rius e lei sèrvas sosterranhas coma lei rius sosterranhs ò lei fònts.
L'escolament deis aigas sosterranhas
Coma dins lei rius, l'aiga presenta dins lei jaç sosterranhs es somesa a un fenomèn d'escolament. Pasmens, aqueu movement es ben pus lent amb de velocitats anualas de l'òrdre de quauquei centimètres per an. Aquela aiga pòu arribar dirèctament dins leis oceans. Pasmens, dins mai d'un cas, raganta puslèu d'autrei sèrvas de l'idrosfèra coma lei lacs, lei rius ò lei paluns. De fenomèns d'evaporacion son tanben possibles.
Malautiá d'Alzheimer
Istòria
thumb|right|Retrach d'[[Alois Alzheimer (1864-1915)]]
Cicle de l'aiga
Lei perturbacions dau cicle
Dins mai d'una region, lo cicle de l'aiga es tocat per de perturbacions liadas ais activitats umanas. Aquò pòu aver de consequéncias negativas sus leis ecosistèmas locaus e, dins de cas extrèms, sus lo clima d'una region. Entre lei trèbols pus grèus, se pòdon citar :
Malautiá d'Alzheimer
Istòria
L'associacion de la deméncia au vielhum es relativament anciana èra establida durant l'Antiquitat. Per exemple, sei consequéncias èran presas en còmpte dins lei lèis grècoromanas. Pasmens, fins au sègle XIX, lei conoissenças sus lo subjècte demorèron limitadas en causa dau desvolopament tròp feble dei tecnicas d'analisi medicalas. Aquela situacion cambièt amb la generalizacion dau metòde scientific e l'aparicion de la psiquiatria. Lo premier cas atestat de malautiá d'Alzheimer es aqueu d'Auguste Deter (1850-1906) que foguèt estudiat de 1901 a 1906 per lo mètge alemand Alois Alzheimer (1864-1915). Gràcias a d'observacions realizadas durant cinc ans e una disseccion dau cervèu, Alzheimer poguèt caracterizar l'existéncia d'una malautiá novèla. Publiquèt sei resultats en 1907. De 1907 a 1911, d'autrei cas foguèron descrichs, çò que confiermèt la descubèrta.
Cicle de l'aiga
Limits dau modèl
Lo cicle de l'aiga es un modèl just per de periòdes geologics limitats. Pasmens, per de duradas lòngas, es faussat per la disparicion progressiva de l'aiga terrèstra. D'efiech, se lei moleculas d'aiga son tròp pesucas per s'escapar dins l'espaci, aquò es pas lo cas per lei compausats eissits de sa dissociacion. Dempuei sa formacion, la Tèrra auriá ansin perdut un quart de son aiga.
Malautiá d'Alzheimer
Istòria
En 1910, Emil Kraepelin (1856-1926) donèt la premiera descripcion complèta de la malautiá a partir dei cas descrichs dempuei 1907. Integrèt la malautiá d'Alzheimer dins lei « deméncias presenilas ». Durant la màger part dau sègle XX, lo diagnostic de malautiá d'Alzheimer foguèt donc reservat a d'individús entre 45 e 65 ans que desvolopavan de deméncias. Per de personas de mai de 65 ans, se parlava de « deméncia de tipe Alzheimer ». Aqueu destraiment perdurèt fins a una conferéncia, organizada en 1977, que reconoguèt la similitud dei manifestacions clinicas e patologicas dei formas presenilas e senilas. Pasmens, durant encara quauqueis annadas, de mètges contunièron de supausar l'existéncia de causas diferentas per lei dos cas. L'acceptacion d'una malautiá d'Alzheimer « unica » predomina donc au sen de la comunautat scientifica unicament dempuei leis ans 1980.
Dempuei la fin dau sègle XX, la malautiá d'Alzheimer vèn pus frequenta dins lei país desvolopats en causa dau vielhum creissent de la populacion. La perseguida dei progrès medicaus e l'aumentacion de l'esperança de vida dins mai d'un país renforça aquela tendància. La malautiá d'Alzheimer es donc venguda l'objècte de recèrcas importantas per assaiar de comprendre mai sei causas, de trobar de mejans de prevencion e de descubrir de tractaments.
Causas
Lei causas de la malautiá d'Alzheimer son pas encara ben compresas. Plusors teorias son estadas formuladas e plusors mecanismes semblan implicats. En 2023, au mens sèt ipotèsis principalas existisson. La premiera, relativament anciana, es dicha « ipotèsi neuroquimica ». Es basada sus la demenicion dei taus de la colina acetiltransferasa, un enzim, dins lo còrtex e l'ipocamp. Aqueu fenomèn entraïnariá una demenicion de la sintèsi d'acetilcolina, un important neurotransmetor. Pasmens, permet pas d'explicar la degenerescéncia dei teissuts nerviós. Puei, vènon doas teorias basadas sus d'analogias amb d'autrei patologias cerebralas. Una « ipotèsi genetica » es fondada sus d'estudis genetics que mòstran l'existéncia d'antecedents familhaus en 15 % dei malauts. Pasmens, a l'ora d'ara, ges de gèn es estat identificat per sostenir aquela teoria. « L'ipotèsi virala » presenta lo meteis problema car ges de virüs es estat identificat. Es basada sus una analogia amb la malautiá de Creutzfeldt-Jakob.
Puei, vènon tres ipotèsis basadas sus d'efiechs dau temps. « L'ipotèsi immunologica » es fondada sus la demenicion globala dau nombre de limfocits presents dins la circulacion e sus l'aumentacion de la concentracion d'anticòrs. Pasmens, aquelei trèbols son frequents en lei vièlhs. « L'ipotèsi vasculara e metabolica » es sostenguda per una reduccion dau debit sanguin cerebrau, de l'oxigenacion dau sang e de sa capacitat de fixar la glucòsa. Mai aquelei trèbols pòdon èsser la consequéncia de la malautiá e non sa causa. « L'ipotèsi dei radicaus liures » supausa una origina liada ais efiechs destructors dei radicaus liures que pòdon se formar dins l'organisme.
Enfin, coma per d'autrei patologias cerebralas, l'alumini es sospichada d'efiechs toxics. Dins aquò, aquela « ipotèsi toxica » es pauc probanta en causa de la manca de resultats obtenguts per leis estudis toxicologics. De mai, de concentracions d'alumini cinc còps superioras son observats en lei pacients dializats.
Factors agravants
Divèrsei factors agravants aumentan lo risc de desvolopar la malautiá d'Alzheimer. Au nivèu medicau, lei malautiás cardiovascularas precòças, l'ipertension , de taus auts de colesteròu , un diabèta ò una feblessa fisica generala semblan de favorizar l'aparicion de la patologia. Au nivèu comportamentau, la consumacion de tabat, una abséncia d'activitat fisica ò un nivèu socioculturau bas serián tanben de factors de risc. L'utilizacion de certanei medicaments, coma leis anxiolitics, podrián egalament entraïnar de riscs suplementaris. Enfin, i auriá de factors environamentaus coma una intoxicacion au mercuri.
Mecanismes patologics
La malautiá es caracterizada per una pèrda de neurònas e de sinapsis dins lo còrtex cerebrau e dins certanei regions subcorticalas. Aquò entraïna una atrofia dei regions tocadas e pòu menar a una pèrda de massa dau cervèu de 8 a 10 % en dètz ans (còntra 2 % per un individú san). Es acompanhada per una dilatacion dei ventriculs cerebraus e per una reduccion de l'activitat dau sistèma colinergic.
Estadis d'evolucion
L'evolucion de la malautiá despend dei zònas tocadas per lei pèrdas neuronalas. Pasmens, lo DSM definís un ensemble d'estadis que s'obsèrvan durant son desvolopament. Premier, de signes precursors pòdon èsser observats. Lei problemas de memòria son lei pus frequents mai es pereu possible d'observar una depression, una pèrda d'independéncia foncionala, una demenicion de l'orientacion espaciala, de tombaduras frequentas, un amagriment e de trèbols dau comportament. Aquelei signes pòdon aparéisser 12 ans avans lo començament vertadier de la malautiá. Pasmens, lei simptòmas de la premiera fasa de la malautiá, dicha « fasa predemenciala », son tanben pauc diferents d'aquelei dau vielhiment normau ò de l'estrès. Lo principau demòra la pèrda de la memòria mai de pèrdas de concentracion, una apatia ò un agravament de simptòmas precursors son de còps presents.
« L'estadi leugier » de la malautiá participa generalament a la confiermacion dau diagnostic. Durant aquela fasa, lei trèbols de la memòria s'agravan, l'aprendissatge vèn malaisat e la realizacion de pretzfachs de la vida vidanta pòu necessitar d'ajuda. En certanei malauts, de simptòmas suplementaris pòdon èsser observats coma de trèbols dau lengatge, de l'identificacion ò de l'execucion dei movements. Dins aquò, a aquel estadi, lei pèrdas de capacitat son encara limitadas. Ansin, lei problemas de lengatge prènon sovent la forma d'una « manca de mots ». Lei problemas de la vida vidanta empachan tanben pas de realizar de pretzfachs complèxs coma escriure, dessenhar ò se vestir. Pasmens, la planificacion e la coordenacion son mens simplas.
La deterioracion progressiva dei foncions cognitivas caracteriza « l'estadi moderat ». Lo malaut pèrd alora la capacitat de realizar leis activitats de la vida vidanta sensa ajuda. Lei dificultats de lengatge vènon ben visiblas amb de substitucions de mots mai e mai nombrosas. La capacitat de legir e d'escriure disparéis tanben pauc a pauc e la coordenacion de sequéncias complèxas es fòrça problematica. De deterioracions de la memòria de tèrme lòng e de problemas d'agressivitat aparéisson. Enfin, la percepcion de la malautiá per lo pacient disparéis. A « l'estadi avançat », lo malaut pèrd son autonòmia, lo lengatge se redutz a quauquei mots e l'apatia vèn l'estat pus frequent.
Diagnostic
Lo diagnostic de la malautiá d'Alzheimer es generalament realizat après l'aparicion de simptòmas caracteristics de « l'estadi leugier ». Per aquò, de tèsts simples existisson coma lo tèst de Folstein ò lo tèst de Gröber e Buschke. Son generalament basats sus de questions ò sus l'observacion d'activitats simplas. Es possible de confiermar lo diagnostic per lo mejan d'observacions clinicas realizadas per imatjariá medicala (IRM, TEP...), per ponccion lombara ò per d'analisis medicalas.
Tractament
En 2023, existiá ges de tractament per garir la malautiá d'Alzheimer. En revènge, i a de medicaments que permèton, dins una certana mesura, de redurre lei simptòmas e benlèu d'alentir l'evolucion de la patologia. Pasmens, de recèrcas importantas son en cors per assaiar de concebre un tractament eficaç ò per trobar d'autrei tractaments permetent de blocar de simptòmas.
Prevencion
Bòrd que lei causas de la malautiás son pas ben identificadas, i a pas de metòdes de prevencion eficaç per empachar son aparicion en un individú. Dins aquò, segon divèrseis estudis, certanei factors permèton de demenir lei possibilitat de desvolopar la malautiá. D'un biais generau, son d'activitats que permèton d'estimular l'activitat cerebrala e de repausar lo cervèu.
Lo mantenement d'una activitat cognitiva regulara, per exemple la practica de jòcs de societat ò la perseguida d'estudis academics lòngs, seriá un important factor de reduccion de la degradacion dei facultats intellectualas. Un autre important factor de reduccion dei riscs es d'aver una bòna igièna de vida (activitat fisica regulara, alimentacion equilibrada, sòm corrècte...). Enfin, de medicaments que demenisson lei simptòmas caracteristics de la malautiá, espacialament aquelei que luchan còntra l'ipertension, alentisson l'aparicion de la malautiá. En revènge, lei substàncias e lei comportaments que favorizan l'aparicion de simptòmas de la patologia renfòrçan lei possibilitats de la desvolopar.
Epidemiologia
thumb|right|Epidemiologia de la malautiá d'Alzheimer en [[2012.]]
En causa de l'aumentacion de l'esperança de vida dins mai d'un país, la malautiá d'Alzheimer es pus frequenta dins lei regions desvolopadas (America dau Nòrd, Euròpa Occidentala, Escandinàvia e Oceania). Per una rason pas encara totalament clara, benlèu l'alimentacion, la prevaléncia es pus febla en Japon e en Corèa dau Sud. D'un biais generau, la malautiá vèn mai e mai frequenta dins la societat actuala. Ansin, dins lo mond, 11 milions de cas èran estats recensats en 1980, 18 milions en 2000 e 25 milions en 2004. D'estimacions avançan un nombre possible de 115,4 milions de cas en 2050.
Santa Anha
Sant Anh (Sainte-Agnès en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
La municipalitat a constituit en tres sectors géographiques desparièrs :
Accès : dempuèi Menton, prene la RD 22, prene la vallée del Borrigo #que pòrta a Santa-Agnès.
Accès : depuis Menton, prendre la RD 22, rejoindre la vallée du Borrigo qui mène à Sainte-Agnès.
400px|left|Distanças e posicion relativa
Istòria
Segon la legenda, una princessa italiana en viatge, @dénommer « Agnès », en fugent un violent orage, i auriá trobat refugi en una tuta del pòble.
Perché A 800m sus un piton rocós, lo castèl poiriá datar de 1180. Après las descobèrtas dels registres de 1993, las segudas del torn remontan a la fin del o al començament del. Los Agnesois en avent encoratjat a la resisténcia la siá bourg vesin de Peille, lo chevalier de la Fare, governador del comtat de Louis XIV #far destruir lo chateau l'an 1691. Mas aquela destruccion pas #èsser pas totala e la fortalesa #jogar de nòu un papièr en la guèrra de Succession de Autrice de 1744 a 1749.
A tanben #èsser l'objècte de nombrosas convoitises de la part de las comtes de Vintimille, dels Ostal de Hauteville e Ostal de Candie, e de las comtes de Provence, de la Ostal de Savoie e meteissa de las Grimaldi.
En dependent del reialme de Piémont-Sardenha, Santa-Agnès i aguèt pas ligat a la França #qu'en 1860.
En 1932, debuta lo bastiment de la Labor de Santa-Agnès creusé en lo rocher e dotada d'una temibla artillerie. Ultime maillon De la linha Maginot, la siá fòrça de fuòc #permetre de stopper las tropas italianas.
Selon la légende, une princesse italienne en voyage, dénommée « Agnès », fuyant un violent orage, aurait trouvé refuge dans une grotte du village.
Perché à 800m sur un piton rocheux, le château pourrait dater de 1180. Après les découvertes des fouilles de 1993, les assises de la tour remontent à la fin du ou au début du. Les Agnesois ayant encouragé à la résistance leur bourg voisin de Peille, le chevalier de la Fare, gouverneur du comté de Louis XIV fit détruire le chateau en 1691. Mais cette destruction ne fut pas totale et la forteresse joua de nouveau un rôle dans la guerre de Succession d'Autrice de 1744 à 1749.
Il a aussi été l'objet de nombreuses convoitises de la part des comtes de Vintimille, des Maison de Hauteville et Maison de Candie, et des comtes de Provence, de la Maison de Savoie et même des Grimaldi.
Dépendant du royaume de Piémont-Sardaigne, Santa Anha ne fut rattachée à la France qu'en 1860.
En 1932, débute la construction de l'Ouvrage de Sainte-Agnès creusé dans le rocher et dotée d'une redoutable artillerie. Ultime maillon de la ligne Maginot, sa force de feu permit de stopper les troupes italiennes.
Lenga
Lo parlar de Sant Anh es un parlar vivaroaupenc de tipe mentonasc, de l’evolucion fonetica plan particulara.
Prullans
Prullans es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma del Principat de Catalonha.
Livigno
Livigno (en lombard e romanch Livign) es una vila de la Província de Sondrio, de la region de lombardia. Es situada a la sèrra dels Alps. La vila de Livigno profèita d'un estatut de zòna franca, per èsser pas subjècte a cèrts impòstes com la TVA. Aquò provòca un fòrt desvolopament toristic, subretot a partir de las annadas 1950 atal de pòt comprar a mai barats tabat, sucre, alcòl, carburant. L'origina de la zòna franca ven de en l'isolament de la zòna, fins a la dubertura del pas del Foscagno, pendent l'ivèrn s'i podiá pas accedir a causa de la nèu.
Ostau dau País Marselhés
L'Ostau dau País Marselhés (OPM) es una associacion culturala regida per la lèi de 1901 e creada en 2000. Seis estatuts senhalan sa volontat de metre en valor la lenga e de la cultura occitanas dins lo relarg marselhés. Es au còp afiliat a l'IEO e a la Federacion deis Ostaus de País. L'a gaireben 850 sòcis dins l'associacion e son budget annuau es d'aperaquí 40,000 èuros. Si definís pasmens l'associacion coma bèu premier marselhesa puslèu qu'occitanista stricto sensu. Lo locau associatiu s'atroba dins lo quartier dau Plan de Sant Miquèu a Marselha, 18 carriera de l'Olivier (13005).
Cors de lenga
L'Ostau dau País Marselhés organiza cada setmana un cors d'occitan per lei sòcis. Aquelei cors an per amira l'aprendissatge de l'occitan (provençau marselhés) mai tanben la descubèrta de sa cultura, en fent plaça a de tèxtes dau patrimòni d'òc dins l'ensems de son territòri.
Talhier de violon
Talhier de violons prepausats per Christian Fromentin cada setmana. E un dimècres per mes, leis escolans fan un balèti dubert au public a locau de l'associacien.
Montanhes araneses
Montanhes araneses qu'ei er imne oficiau dera Val d'Aran. Ei ua version adaptada ara Val d'Aran der imne occitan Se canta.
Ostau dau País Marselhés
Kabar
Cada darrier divendres dau mes, l'Ostau prepausa a sei sòcis un Kabar Kreòl ambé d'associaciens de l'Ocean Indian.
Montanhes araneses
Paraules oficiaus
Adoptat com imne oficiau dera Val eth 15 de deceme de 2008 peth Conselh Generau. Montanhes Araneses
Canton de Cadilhac
Lo canton de Cadilhac es una anciana division administrativa de Bordalés, dens l'Entre Duas Mars, suprimida en 2015, situada dens l'arrondiment de Lengon, lo departament de Gironda e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Las 16 comunas son dempui 2015 dens lo canton de l'Entre Duas Mars, burèu centralizator a Cadilhac. La lenga autoctòna es l'occitan gascon bordalés de l'Entre Duas Mars.
Ostau dau País Marselhés
Publicacions
En 2003, l'Ostau dau País Marselhés publiquèt lei Cançons Provençalas de Victor Gelu, adaptadas a la grafia classica amb una novèla traduccion e un C.D. recampant d'artistas variats. Aquela edicion novèla foguèt denonciada per un agropament d'escriveires provençaus per escandalosa, estent sa normalizacion grafica qu'anava au còntra de la volontat de Victor Gelu que revendicava la non-coeréncia de son biais de transcriure l'occitan. l'Ostau publiquèt tanben en 2010 un recuelh de poesias mesas en musica per d'artistas occitans, e que recampa de poèmas inedits de l'autor arlatenc Rotland Pecot. En 2006, se publiquèt en cò deis Edicions Agone una Istòria Universala de Marselha, escricha per un dei fondadors de l'associacion, Alessi Dell'Umbria.
Conferéncias
L'Ostau organiza de conferéncias sus de subjèctes divèrs, pas forçadament liats a la lenga e la cultura d'Òc. Entre leis intervenents, Felip Martèl, Renat Mèrle, André Gabriel, Camilha Martèl, mai tanben de cabils, tant coma de creòls presentan sa cultura.
Concèrts / Balètis
L'Ostau organiza pontualament de concèrts e de balètis, que siegue en plen èr ò dins son locau.
Montanhes araneses
Paraules oficiaus
Aqueres montanhes que tan nautes son, m’empèishen de véder mèns amors a o son.
Canton de Cadilhac
Istòria
Lo canton se creèt pendent la Revolucion, normalament en 1790.
Ostau dau País Marselhés
Festival
Cada annada l'Ostau participa a l'Estivada de Rodés e a la festà dau Dalfin (Uvernada) dins lei Valadas occitanas, mai tanben a d'eveniments d'un biais pus ocacionau.
Collaboracions
L'Ostau collabòra dins seis activitats amb fòrça associacions, que siegan especificament liadas a la dinamica occitana o non : Massilia Chourmo, Lo Liame, la Companhiá dau Lamparò, IEO-13, CREO Provença, etc
Montanhes araneses
Paraules oficiaus
Nautes se son nautes ja s’abaisharàn es mies amoretes que s’aproparàn.
Se cantes perqué cantes cantes pas per jo cantes per ma hilha que non ei près de jo.
Lenga e paraula
Lo lingüista soís Ferdinand de Saussure, dins son Cors de lingüistica generala (1916) que fonda la lingüistica modèrna, prefigura los dos aspèctes de la lingüistica (e del lengatge qu'es l'objècte de la lingüistica):
Montanhes araneses
Paraules oficiaus
Montanhes coronades tot er an de nhèu, tan nautes e bères que vos pune eth cèu.
Montanhes araneses pientades de rius, de totes grandeses vos adorne Diu.
Nòsti amors veiguéretz com rosèr florir, volem com es pares, guardant-vos morir.
Olivia Ruiz
right|200px|thumb|Olivia Ruiz
Olivia Ruiz, de son nom vertadièr Olivia Blanc, es una cantaira francesa nascuda en 1980 a Carcassona (Occitània).
Biografia
A passat son enfància ambe sos parents (entre 1981 e 1990) dins lo Lengadòc, entre Corbièras e Menerbés, a Marselheta (Occitània). A quinze ans, comença de s'interessar a la musica, a la dança e al teatre e se'n va viure en çò de sa tanta a Narbona. Aital, dentra dins la tropa associativa de l'espectacle estival de Carcassona, Las Medievalas, e acompanhat del musician Frank Marty, canta tanben un pauc sus de pichons emponts locals (estanquets-concèrts) represas de vielhas cançons francesas (de Fréhel, Yves Montand o Gilbert Bécaud), tanben cançons francesas de la novèla generacion (La Tordue) e estandards de la cançon espanhòla.
Ven coneguda en participant a la television en 2001 a la primièra sason del concors musical La Star Academy, ont serà eliminada en semifinala sonque (cap a Jenifer Bartoli). En seguida, se lança dins una carrièra de cantaira francesa professionala, ambe succès, e mantuns tubes (Paris, La femme chocolat, Elle panique...). Sa cançon la mai coneguda e qu'evòca son enfància se ditz J'traîne des pieds (2007).
Senantes
Senantes pòt essèr:
Sent Estèfe (Gironda)
Sent Estèfe (Saint-Estèphe en francés) es una comuna medoquina de Guiana, lingüisticament gascona, administrada pr'au departament de Gironda de la region de Noèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
30 de març
Decèsses
Vejatz tanben:
Sèxe (biologia)
Lo sèxe (var. sexe ) es, en leis eucariòtas, un caractèr fisic permanent d'un individú, animau ò vegetau, que permet de destriar en cada espècia d'individús mascles ò femèus. Lo sèxe d'un individú es l'expression de son ròtle particular dins la reproduccion de son espècia. Per extension, lo tèrme remanda ai diferéncias fisiologicas entre mascles e femèlas, a l'acte sexuau e a la sexualitat en generau.
Lo sèxe e l'evolucion
Pasmens, aquela teoria es, a l'ora d'ara, pas demostrada per d'elements materiaus. D'efiech, lo fossil pus ancian mostrant una diferéncia morfologica entre un individú mascle e un individú femèu data de 1,2 miliards d'ans. Ansin, es pas possible de traçar l'aparicion de l'ermafrodisme que pòt donc èsser, dins l'estat actuau dei conoissenças, un estat precursor de la separacion dei sèxes ò, au contrari, una evolucion pus tardiva.
La reproduccion sexuala èra incialament basada sus de mecanismes extèrnes. La fertilizacion intèrna apareissèt pus tard. De maniera generala, la reproduccion sexuala si difusèt dins l'ensemble deis eucariòtas. Segon la teoria de l'evolucion, dèu donc aver d'avantatges a respècte deis autrei mecanismes de reproduccion conoissuts. Lo principau es probable la mescla dei materiaus genetics dau mascle e de la femèla que permet d'assegurar una diversitat genetica pus importanta.
Generalitats
La reproduccion sexuala es un trach especifica deis eucariòtas. Per aquò, lei cellulas deis eucariòtas contènon de pareus de cromosòmas omològs. Au sen d'un pareu, un cromosòma ven d'un parent e un autre de l'autre parent. Una tala cellula es dicha « diploïda ». Per assegurar la reproduccion, leis organismes diploïds produson de cellulas aploïdas especializadas gràcias a un procès de meiòsi. Dichas « gametas », aquelei cellulas son lo supòrt de la reproduccion car durant la fecondacion, dos gametas aploïds pòdon fusionar per tornar formar una cellula diploïda. En mai d'aquò, un tau procès permet d'explicar que la mitat dei cromosòmas vènon d'un parent e l'autra mitat de l'autre parent.
Existís de variacions entre lei diferentei brancas d'organismes eucariòtas. En leis animaus, la fasa aploïda es estrictament limitada ai gametas. En lei plantas, un organisme diploïd pòt produrre d'espòras aploïdas capablas d'engendrar un organisme aploïd complèt. En leis organismes fongics, aquelei procès semblan pus primitius car l'identificacion dei ròtles mascles e femèus – centraus dins leis animaus e lei plantas – es pas clar. Pasmens, i a ben de fasas aploïdas e diploïdas.
D'una maniera generala, si parla d'isogamia quand lei dos gametas son identics, çò qu'es frequentament lo cas per leis organismes fongics. Dins lo cas contrari, si parla d'anisogamia. Es la situacion generalament observada en leis animaus e lei plantas. En certaneis espècias, un meteis individú pòt portar d'organs sexuaus mascles e femèus. Es alora dich ermafrodita (caragòus, la màger part dei plantas de flor). Dins d'autrei cas, la reproduccion pòt èsser unicament l'òbra de la femèla a partir de la division d'un gameta femèu non fecondat. Dich partenogenèsi, aqueu mecanisme permet de restablir lo caractèr diploïd dei cellulas. S'obsèrva en diferenteis espècias, especialament en lei plantas e lei reptils. Enfin, existís la nocion de dimorfisme sexuau qu'exprimís la preséncia de diferéncias fisicas marcadas entre l'individú mascle e l'individú femèu. Per exemple, es lo cas en l'èsser uman.
Leis animaus
En leis animaus, l'estat diploïd es fòrça preponderant. L'estat aploïd s'obsèrva unicament en lei gametas. Lo gameta mascle es dich « espermatozoïd » e lo gameta femèu « ovul ». Lo premier es una cellula pichona e fòrça simpla que pòt si desplaçar rapidament gràcias a un lòng flagèu. L'ovul es una gròssa cellul a, pauc mobila, que contèn lo materiau genetic provesit per la femèla e de nutriments per permetre lo desvolopament de l'embrion.
Leis animaus son generalament mobils e si desplaçan per trobar un individú dau sèxe opausat. Existís dos mecanismes de fecondacion. Dins la fecondacion intèrna, lo mascle despausa sei gametas en la femèla. Aqueu tipe de fertilizacion necessita un acte sexuau qu'es dich « acoblament ». Dins la fecondacion extèrna, frequenta en leis organismes aqüatics, lei gametas son liberats dirèctament dins l'aiga.
Sempigny
Sempigny es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Sèxe (biologia)
Lei vegetaus
L'autofertilizacion dei plantas ermafroditas es sovent impossible ò limitat per permetre la mescla dei materiaus genetics. Per permetre lo transpòrt dau pollen, lei plantas an desvolopament mai d'un mecanisme. Premier, pòdon utilizar lo vent que pòt permetre de desplaçar de quantitats importantas de particulas sus de distàncias importantas. Dins aquò, l'utilizacion deis insèctes permet la mesa en plaça de mecanismes pus precís. Per aquò, lei plantas produson generalament de substàncias sucradas qu'atraion d'insèctes que vènon si fretar còntra leis organs productors de pollen. Lei grans s'encròcan sus l'insècte e tòmban dins una autra flor. En certanei plantas, leis insèctes son remplaçats per d'autreis animaus (rata-penadas, aucèus...) mai lo principi generau es incambiat.
Sempigny
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sèxe (biologia)
Leis organismes fongics
La màger part deis organismes fongics an pas de sèxes ben determinats coma leis animaus e lei plantas. Sei cellulas an d'etapas de vida aploïda e diploïda. La fusion de doas cellulas aploïdas permet de fusionar dau materiau genetic e formar un organisme novèu. Pasmens, certaneis organismes fongics an de cellulas que tènon de ròtles pus similars a de gametas mascles e femèus. Leis organismes fongics superiors si caracterizan per la formacion de bolets que son d'estructuras permetent de dispersar d'espòras aploïdas sus una superficia estenduda.
Generalitats
La nocion de sistèma sexuau permet l'estudi de la distribucion deis individús mascles e femèus au sen d'una meteissa espècia. En leis animaus, 95 % deis espècias conoissudas an d'individús mascles e femèus distints e 5 % son ermafroditas. Pasmens, la proporcion d'espècias ermafroditas es pus febla en leis insèctes e en lei vertebrats. En lei vegetaus, la màger part deis espècias son bisexualas. Aperaquí 5 % deis espècias an d'individús mascles e femèus separats. Lei conifèrs son frequentament bisexuaus mai portaires d'organs mascles e femèus distints.
Lo dimorfisme sexuau
Lo dimorfisme sexuau es l'ensemble dei diferéncias morfologicas, mai ò mens marcadas, entre leis individús mascles e femèus d'una meteissa espècia. Pòrta generalament sus lei caractèrs sexuaus primaris (organs genitaus...) ò sus de caractèrs sexuaus segondaris que pòdon èsser morfologicas (talha, color...), fisiologica (metabolisme, odor...) ò comportamentaus (socializacion, cants...). Dins la màger part deis espècias, lei femèlas s'ocupan mai dei joves e lei mascles intran en competicion entre elei per obtenir lo drech de si reprodurre amb lei femèlas. De segur, i a abòrd d'excepcions. Lo dimorfisme sexuau es present tant dins lei vegetaus que dins leis animaus. Pasmens, ocupa una plaça mens importanta en lei plantas ont es subretot observat en leis espècias que despendon d'un transpòrt dau pollen per lo vent. D'efiech, la màger part deis espècias vegetalas son ermafroditas e presentan pas de diferéncias.
En leis animaus, lo dimorfisme sexuau es la nòrma dins mai d'una branca de l'evolucion. Per exemple, en lei mamifèrs, lo mascle es pus sovent pus gròs que la femèla. Una situacion invèrsa es frequentament observada en leis aranhas. Aqueu fenomèn s'explica sovent per la competicion per la reproduccion sexuala. Ansin, en leis espècias onte lei mascles dèvon si batre per si reprodurre, leis individús fisicament pus fòrts son favorizats. En revènge, en leis espècias onte la fabricacion de l'embrion ò la proteccion deis uòus son pus importantas, la femèla es sovent pus gròssa.
Lei cas particulars
Existís fòrça cas particulars en matèria de reproduccion sexuala. Per exemple, en certaneis espècias, leis individús càmbian de sèxe dins lo corrent de sa vida. Dos cas son possibles : Dins certanei reptils (lacertids, tortugas...), lo determinisme dau sèxe pòt èsser liat a la temperatura. A un moment de l'incubacion, que que siegue lo sèxe cromosomic, lei temperaturas bassas favorizan lo desvolopament d'individús mascles e lei temperaturas autas d'individús femèus.
Sistèma de determinacion XY
Lo sistèma XY de determinacion sexuala es observat en la màger part dei mamifèrs, compres Homo sapiens, e en certaneis espècias d'insèctes e de plantas. Descubèrt en 1905, d'un biais independent, per Nettie Stevens e Edmund Beecher Wilson, aqueu sistèma descriu leis individús femèus coma portaires d'un pareu de dos cromosòmas XX e leis individús mascles coma portaires d'un cromosòma X e d'un cromosòma Y. Dins aqueu sistèma, lo cromosòma Y activa certanei mecanismes que permèton de transformar un embrion en individú mascle. Durant lo procès de procès de reproduccion, la femèla transmet un cromosòma X e lo mascle transmet siá un cromosòma X siá un cromosòma Y.
Sant Andrieu de la Ròca
Sant Andrieu de la Ròca (Saint-André-de-la-Roche en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Sèxe (biologia)
Sistèma de determinacion ZW
Lo sistèma ZW de determinacion sexuala es present en leis aucèus e en certaneis espècias de peis, de crustacèus e d'insèctes. Dins aqueu sistèma, leis individús femèus son portaires d'un pareu de cromosòmas ZW e lei individús mascles d'un pareu ZZ. La determinacion dau sèxe femèu es globalament dictada per de mecanismes iniciats per de gèns dau cromosòma W e lo desvolopament per defaut es aqueu còp dirigit vèrs l'individú mascle. Pasmens, lei procès precís son pas ben conoissuts. Semblan fòrça diferents dei mecanismes que participan au sistèma XY.
Sistèma de determinacion X0
Lo sistèma X0 de determinacion sexuala es basada sus la preséncia d'un ò de dos cromosòmas X. Dins lo premier cas, aquò mena au desvolopament d'un individú mascle e, dins lo segond, d'un individú femèu. Aqueu mecanisme es observat en la màger part deis aranhas e en certaneis insèctes e nematòds.
Sistèma de determinacion W0
Lo sistèma W0 de determinacion sexuala es basada sus la preséncia d'un ò de dos cromosòmas W. Pauc conoissut, es observat en certaneis espècias d'insèctes (principalament de parpalhons ).
L'èsser uman
En l'èsser uman, lei dos sèxes son representats per l'òme e la femna que, quand vènon adults, pòdon s'unir sexualament. Aquò pòt permetre d'assegurar la reproduccion de l'espècia. La determinacion dau sèxe genetic si produtz tre la fusion dei cellulas reproductritz, l'espermatozoïd e l'ovul. La diferenciacion sexuala organica si met en plaça au tresen mes de la grossesa. Pasmens, en l'espècia umana, son destriats lo sèxe genetic, lo sèxe gonadic, lo sèxe fenotipic e lo sèxe psiquic.
Lo sèxe genetic
Lo sèxe genetic (ò cromosomic) es determinat au moment de la fecondacion. L'èsser uman es un mamifèr que son sèxe es determinat per lo sistèma XY. L'òme es donc portaire d'un pareu de cromosòmas XY e la femna d'un pareu XX.
Lo sèxe gonadic
Dins lo corrent dau desvolopament de l'embrion, lei glandas sexualas mascles ò femèus si forman premier d'un bais indiferenciat. Vèrs la 7 setmana dau desvolopament, l'activacion dau gèn SRY, portat per lo cromosòma Y, permet lo desvolopament deis organs sexuaus mascles. S'es pas present, l'embrion desvolopa d'organs sexuaus femèus. A la naissença, la preséncia d'organs genitaus extèrnes masculins (vèrga e testiculs) ò femenins (vulva e vagina) definís lo sèxe masculin ò femenin a l'estat civiu.
Lo sèxe fenotipic
Lo sèxe fenotipic (ò somatic) es lo sèxe morfologicament visible. Es fondat sus lei caractèrs sexuaus segondaris e lei trachs caracteristics dau dimorfisme sexuau uman (talha, pes, pilositat...). Sa mesa en plaça es tornarmai dirigida per l'expression dau gèn SRY. D'efiech, permet la secrecion de la proteïna SRY qu'entraïna la diferenciacion dei cellulas de Leydig que començan de secretar la testosteròna e la diidrotestosteròna. Aqueleis ormonas son responsablas de l'aparicion dei caractèrs sexuaus primaris masculins. En son abséncia, lo desvolopament femenin es espontanèu.
Lo sèxe psiquic
Se leis ormonas secretadas per lei mecanismes de diferenciacion sexuala an un ròtle centrau dins la formacion deis individús e dins lei mecanismes de reproduccion, es uei reconoissut que lo desvolopament dau cervèu es pas acabat a la naissença. Ansin, en certanei país, es reconoissuda una diferéncia entre lo sèxe fisic (dictat per la genetica) e psiquic (dictat per l'experiéncia e la volontat de l'individú eu meteis). L'objectiu d'aqueu destriament es de donar un estatut juridic ai personas transsexualas. Per exemple, en 1989, lo Parlament Europèu votèt una resolucion que reconoissèt lo drech de cambiar de sèxe. Pasmens, en defòra dei país occidentaus, lei fenomèns transsexuaus son encara sovent considerats coma de delictes (que pòdon de còps menar a la pena de mòrt) ò de malautiás mentalas.