cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ardashir Ier
Rèine
Vassau dau rèi part, Ardashir acomencèt a partir de 211 o 212 una tièra de campanhas còntra leis autrei vassaus de l'Empèri Part. Capitèt pauc a pauc d'unificar un territòri important dins lo centre dau plan iranian e lo rèi part decidiguèt d'arrestar aquela expansion. Aquò entraïnèt una revòuta d'Ardachir en 224. Lo 28 d'abriu de 224, lei Sassanidas fuguèron lei venceires de la batalha de Hormizdaghan que s'acabèt per la mòrt dau rèi part Artaban V (216-224). Aquò permetèt a l'insureccion d'obtenir lo sostèn progressiu de l'aristocràcia pèrsa e de conquistar la capitala, Ctesifont, en 226. Capitèt de gardar lo contraròtle de l'Empèri Part e contunièt la politica estrangiera de la dinastia precedenta ambé doas guèrras còntra lei Romans. En revènge, acomencèt una tièra de reformas intèrnas per melhorar l'administracion e aumentar sa centralizacion.
Parus major
Lo sarralhièr (Parus major) (var. sarralhièra, cap-negre, sarrofino, mesenga) es un ausèl de la familha dels paridaes.
Descripcion
Lo sarralhièr es demest las màger mesengas (amb 14 cm per una envergadura de 23 à 26 cm e una massa de 16 à 21 g), de la pagèla d'un muralhièr. A un aspècte fòrça colorat, amb sa calòta negra, sas gautas blancas, son esquina verdenca e una raia negra lo long de la garganta e de son ventre jaune.
Alimentacion
Lo sarralhièr se noirís mai que mai de moscas, vèrmes, aranhas, parpalhòls, coma de fruchs e de granas.
Sant Ramèi
Sant Ramèi [sɑ̃ʁɔˈmɛj] (Saint-Rémy-sur-Durolle en francés) es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e de la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las atestacions ancianas son Saint-Rémy en 1801. A la Revolucion, pren lo nom de Montoncel. Devengut Saint-Rémy-sur-Durolle en 1893.
Nòtas
<references group="N"/>
Sent Sauve d'Auvèrnhe
Sent Sauve d'Auvèrnhe (Saint-Sauves-d'Auvergne en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Nòtas
<references group="N"/>
Centre per las Libertats Civilas (Ucraïna)
left|50px Lo Centre per las Libertats Civilas (en ucrainés, Центр Громадянських Свобод) es una organizacion de dreches umans dirigida per l'avocada ucraïnesa Oleksandra Matviichuk. Se creèt a Kyiv lo 30 de mai de 2007.
Eugèni Garcin
Eugèni Garcin (en francés Eugène Garcin; Alens, 31 de decembre de 1831 – Antony (Isla de França), febrièr de 1909) foguèt un jornalista e escrivan occitan.
Centre per las Libertats Civilas (Ucraïna)
L'organizacion reçaup lo Prèmi Nobel de la Patz de 2022, amassa amb Aleś Bialiatski e l'organizacion russa Memorial.
Eugèni Garcin
Biografia
Eugèni Garcin nasquèt dins una familha modèsta, son paire èra manescau. Faguèt d'estudis que li donèron un nivèu pron bòn per s'endralhar devèrs l'escritura e lo jornalisme. Escriguèt dins sa joventut de poesias en occitan que foguèron publicadas per Romanilha en 1851 dins l'òbra collectiva Lei Provençalas. Participèt au Romavatge dei Trobaires d'Ais de Provença en 1853. Venguèt amic de Mistral e dei primièrs felibres e escriguèt sovent dins l'Armanac Provençau. Se n'anèt a París e en 1861 se maridèt amb una directritz dau pensionat ont trabalhava. Comencèt sa carrièra jornalistica e venguèt en 1868 un dei collaboradors dau jornau marselhés Le Peuple. Quand se proclamèt la Republica, foguèt causit coma sos-prefècte de Mureth. Un pauc mai tard laissèt aqueste trabalh per venir jornalista a Tolosa. Capitèt de venir director dei jornaus L'Émancipation e puèi de L'Avenir du Gers e a l'encòp corriá lo país per espandir leis ideaus revolucionaris.
Aprèp que Mistral publiquèsse Calendau, Garcin se faguèt remarcar d'un biais vesedor quand ataquèt l'escrivan de Malhana dins son libre Les français du Nord et du Midi e declarèt que leis idèas e concèptes de l'òbra èran separatistas. Quand se faguèt lo còp d'estat lo 16 de mai de 1876 se n'anèt en Belgica. En 1895, comencèt a frequentar lei felibres parisencs e venguèt puèi vicepresident d'aquela associacion. Se pretendèt qu'èra un dei sèt felibres qu'aviá fondat lo felibritge e que son nom èra estat cambiat per lo de Joan Brunet. Publiquèt la revista La Provence a la debuta del sègle XX.
Sent Sauvador (Puèi de Doma)
Sent Sauvador [sɛ̃syvɔˈduʁ] (Saint-Sauveur-la-Sagne en francés) es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Bauné
Bauné es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger.
Saint-Sigismond (Nauta Savòia)
Saint-Sigismond en arpitan (Saint-Sigismond en francés) es una comuna arpitana de Savòia administrada per lo departament de la Nauta Savòia de la region de Ròse-Aups.
Bauné
Geografia
Comuna angevine del Baugeois, Bauné se situa sus las rotas D82, Corné - Lué en Baugeois, e D74, Mazé, a unitat|18|km –  al nòrd-es d'Angieus.
Saint-Sigismond (Nauta Savòia)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bauné
Geografia
Commune angevine du Baugeois, Bauné se situe sur les routes D82, Corné - Lué en Baugeois, et D74, Mazé, à 18 km au nord-est d'Angers.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo fief del prieuré de Briollay compreniá aquel de Sant-Marcel (parròquia de Briollay), lo fief de la Bouchetière en Étriché, lo fief de Bretignolles (parròquia de Bauné), lo fief d'en Estofant (parròquia de Soulaire), e qualques autras bastissas coma de las granjas a Tiercé.
Le fief du prieuré de Briollay comprenait celui de Saint-Marcel (paroisse de Briollay), le fief de la Bouchetière en Étriché, le fief de Bretignolles (paroisse de Bauné), le fief de Noyant (paroisse de Soulaire), et quelques autres bâtiments comme des fermes à Tiercé.
Colòbres
Colòbres o Colobres  (Couloubres en grafia mistralenca (erronèa ?) ; Coulobres en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Lo gentilici es colobrenc -enca.
The Waterboys
Discografia
Albums d'estúdio
Colòbres
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [ku'lobres]. Las fòrmas ancianas son : ecclesiam in honore S. Felicis fundatam in villa Calobrice sitam en 881, ecclesiam S. Foelicis de Calobricis, cap a 1156, de Calobris en 1344, de Colobris, a la fin del sègle XIV, al sègle XVI, en 1636, Colobres en 1622 e 708, Coulobres en 1643, en 1740-1760, en 1770-72 (mapa de Cassini).
Lo nom s'explicariá per dos elements. Lo primièr es *cal-/*kal-, qualificat de pre-indoeuropèu per Dauzat e Frank R. Hamlin, de gallic per Negre, los dos ambe lo sens de « pèira »; Delamarre explica prudentament que *calu- es benlèu una varianta de *cala-, que son sens seriá « pèira ». Lo segond es briga, « tuca, puòg, mont » > « fortalesa, castèl », , , Lo passatge de Calo- a Colo- s'explica probablament [puslèu que per un simple fenomèn d'assimilacion vocalica] per l'atraccion de colòbra (sèrp). Veire Colòures.
Batilly-en-Gâtinais
Batilly-en-Gâtinais es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Geografia
La vila se tròba a la extremitat Oèst del Gâtinais, près de la bòsc de Orléans e del limit Es de la Beauce.
Batilly-en-Gâtinais se situe à 105 km de Paris, 58 km de la préfecture Orléans, 36 km de Montargis et 16 km de Pithiviers.
La cité se trouve à l'extrémité Ouest du Gâtinais, à proximité de la forêt d'Orléans et de la limite Est de la Beauce.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo territòri de la municipalitat a ocupat dempuèi longtemps. Al cors dels registres archéologiques en precedint lo bastiment de la Autoroute A 19, s'i es descobèrt una residéncia aristocratique en remontant dins lo segond sègle abans lo nòstre ère. En possedint una enceinte d'aperaquí 160 m de costat, i aviá protegit per un fossé de 6 m d'ampla e 3,50 m de prigondor, duplicat probablament d'una estacada. Una pichona chouette en bronze trucat "chouette de Batilly i a #èsser exhumée.
Le territoire de la commune est occupé depuis très longtemps. Au cours des fouilles archéologiques précédant la construction de l'Autoroute A 19, on y a découvert une résidence aristocratique remontant au deuxième siècle avant notre ère. Possédant une enceinte d'environ 160 m de côté, elle était protégée par un fossé de 6 m de large et 3,50 m de profondeur, doublé probablement d'une palissade. Une petite chouette en bronze appelée "chouette de Batilly y a été exhumée.
Ardipithecus kadabba
Ardipithecus kadabba a estat datat hé 5,6 millions d'annades (1). A estat descrit coma ua chronoespècia probabla d'Ardipithecus ramidus. En prumèr lòc siguec considerat coma ua sosespècia d'Ardipithecus ramidus més en 2004 es antropològs Haile-Selassie, Gen Suwa e Tim White enaucèren Ardipithecus Kadabba tà ua espècia pes naues trobalhes de dents trapats en Etiopia que demostren qu'Ardipithecus kadabba ei ua espècia diuersa d'Ardipithecus ramidus (2).
Era estructura dera pelvis e era forma deth det deth pè alengéc quauques cercaires qu'aguesta creatura caminaua drecha (3). Es evidencies fossili deth Middle Awash ensenhen qu'andús especies; Ardipithecus ramidus e Ardipithecus kadabba demorauen en un territòri mesclat de bòsqui e prades, paluts e honts d'aiga a l'entorn.
Referencies
1.-^ a b c d e f White, Tim D.; Asfaw, Berhane; Beyene, Yonas; Haile-Selassie, Yohannes; Lovejoy, C. Owen; Suwa, Gen; WoldeGabriel, Giday (2009). "Ardipithecus ramidus and the Paleobiology of Early Hominids". Science 326 (5949): 75–86. Bibcode:2009Sci...326...64W. doi:10.1126/science.1175802. PMID 19810190.
2.-^ Haile-Selassie, Yohannes; Suwa, Gen; White, Tim D. (2004). "Late Miocene Teeth from Middle Awash, Ethiopia, and Early Hominid Dental Evolution". Science 303 (5663): 1503–1505.
3.- ^ a b c "New Fossil Hominids of Ardipithecus ramidus from Gona, Afar, Ethiopia". Archived from the original on 2008-06-24. Retrieved 2009-01-30.
Geocentrisme
En astronomia, lo geocentrisme, sistèma o modèl geocentric (del grèc γεοκεντρικό, geokentrikó, centrat sus la Tèrra) es modèl que plaça la planeta Tèrra immobila al centre de l'univèrs, e las autras planetas, lo Solelh e las estrelas viran a son entorn. Aquela cresença es tradicionala dina la Grècia antica e la China, e subrevisquèt fins al començament de l'edat modèrna; a la fin del sègle XVI li substituiguèt gradualament lo modèl eliocentric. Ara, la cosmologia geocentrica sobreviu coma element literari dins la sciéncia ficcion.
La teoria foguèt formulada per Aristòtel al sègle IV AbC e completada per Claudi Ptolemèu al sègle II. Abitualament, los filosòfs grècs e medievals combinavan lo modèl geocentric amb una Tèrra esferica, diferent del modèl d'una Tèrra plana ligat a las autres mitologias. Tanben se cresiá que lo movement de las planetas èra circular e non pas elliptic, una vision foguèt pas mesa en dobte dins la cultura occidentala fins al sègle XVII.
Grècia classica
Lo modèl geocentric fa partit de l'astronomia e de la filosofia grègas de fòrça lèu, qu'es ja present dins la filosofia presocratica; dos fenomèns, aisidament observables, semblava piejar l'idèa que la Tèrra èra al centre de l'univèrs. Lo primièr es que lo Solelh, las estrelas e las planetas semblan virar a l'entorn de la Tèrra, que dins las contradas septentrionalas o fa de contunh e dins aquelas anant fins a l'eqüator sortissent e trescolant cada jorn. Lo segon, la percepcion abituala que la Tèrra es solida e establa, e que se mòu pas mas que demora immobila.
Al sègle VI ApC, Anaximandre de Milet prepausèt una cosmologia ont la Tèrra èra configurada coma un cilindre situat sus la partida superiora al centre de tot. Lo Solelh, la Luna e las planetas eren ficadas sus de ròdas invisiblas que a l'entorn la Tèrra; per aqueles orificis, los èssers umans podava veire lo fuòc amagat en arrièra. Gaireben a la meteissa epòca, e a partir de l'observacion dels eclipsis, los pitagoricians deduguèron que la Tèrra èra una esfèra, mai qu'èra pas al centre e que se moviá a l'entorn d'un fuòc invisible. Mai tard, aquelas doass visions se combinèron, e a partir del sègle IV AbC los grècs mai cultivats pensavan que la Tèrra èra una esfèra al centre de l'univèrs.
Al sègle V AbC, dos influents filosòfs grècs, Platon e son discípol Aristòtel, faguèt d'òbras escrichas basats sul modèl geocentric. Segon Platon, la Tèrra èra una esfèra, immobila al centre de l'univèrs, e las estrelas e planetas se trobavan a son entorn sus d'esfèras o de cercles, seguent l'òrdre seguent (de l'interior cap a l'exterior): Luna, Solelh, Vènus, Mercuri, Mart, Jupitèr, Saturne e las estrelas fixas. Lo Mite d'Èr, dins La Republica, Platon descriu el cosmòs coma l"Axe de la necessitat", servit per las Serenas e les tres Moiras. Eudox de Cnidos, que trabalhava amb Platon, dona una explicacion mens mitica e mai matematica del movement de las planetas, se basant sus l'afirmacion de Platon que totes los fenomèns celèsts se pòdon explicar amb un movement circular unifòrme. Aristòtel aprigondiguèt lol sistema d'Eudox: la Tèrra esferica es al centre de l'univèrs, e totes los corsos celèsts son encastats dins 56 esfèras concentricas (Lo nombre es tan gran perque cal diferentas esfèras transparentas per cada planeta) que viran a l'entorn de la Tèrra. La Luna, es sus a l'esfèra mai interiora, dintra en contacte amb lo règne de la Tèrra e n'es perticada, causa que provòca las tacas escuras e las fasas lunaras; alara, es pas tan perfiècha que los autres corses celèsts, que brilhan de la lor lutz.
La cresença dins lo modèl geocentric se basava en granda partida sus diferentas observacions importantzs. D'en primièr, se la Tèrra se de vertat se mouriá, seriá possible d'observar lo cambiament de posicion de las estrelas fixas a causa del parallaxi, es a dire, que las formas de las constellacions deurián cambiar fòrça pendent l'an, mas las estrelas son tan alunhadas que lor cambiament de posicion ven indetectable. La parallaxi estelara foguèt detectada al sègle XIX, coma las estrelas efectivament son tant alunhadas de la Tèrra que l'efècha es fòcha petit, de biais que los grècs se tancavan a l'explicacion mai simpla: la Tèrra se mòu pas, e la manca de parallaxi foguèt considerat coma una deca basica per quina que siá teoria no geocentrica.
Encara, Vènus mòstra pauc de variacions de brilhança, e d'aquí se deduguèt que se trobava sempre a la mateissa distància de la Tèrra, fach que s'explica melhor amb un model geocentric qu'amb un d'eliocentric, mai que en realitat es a causa del fach que la pèrda de luminositat produsida per sas fasas es compensada per l'aument de sa talha aparenta a causa sa distància variable de la Tèrra.
E mai, per afortit la teoria i aviá la idèa, plantejada per Aristòtel, que l'estat natural dels objèctes pesucs, coma la Tèrra, es lo repaus, e que per èsser desplaçar se cal una mena de fòrça. Se cresiá també que la rotacion de la Tèrra sus son axe fasiá que l'atmosfèra, e los objèctes que s'i trobavan, com los nívols e los ausèls, demorarián enré.
Pasmens, un dels problèmas principals dels modèls d'Eudox e d'Aristòtel, basats sus d'esfèras concentricas, èra que se podava pas explicar los cambiaments en la brilhança de las planetas, causats per lor distància variabla.
Sistema ptolemaíc
vinheta|Representacion dels corses celèsts, illustracion de 1568 del sistèma geocentric ptolemaíc del cosmograf e cartograf portugués Bartolomeu Velho (Bibliotèca nacionale de França, París) Que que siá los principis del geocentrisme grèc establits per Aristòtel, son sistema foguèt pas considerat coma estandard, a diferéncia del de Claudi Ptolemèu, desenvolupat al sègle II. Son òbra astronomica màger, l'Almagèst, èra a la cima dels sègles de trabalh del astronòmas ellenics e babilonians, e, pendnet mai d'un millenari, los astronòmas europèus e de l'Islam l'acceptèron coma modèl cosmologic valable. Es a causa de son influéncia que lo sistema ptolemaíc es vist a vegada coma sinonime del modèl geocentric.
vinheta|La planèta se mòu sus l'epicicle (linha en puntejats pichons), qu'a son torn se mòu sul deferent (linha en puntejats grands). Lo centre del deferent es X, mas lo movement angular de l'epicicle es unifòrme sonque al respècte del punt •, qu'es l'equant Dins lo sistèma ptolemaíc, cada planeta se mòu per cinc o mai esfèras; una d'elas n'es lo deferent, un cercle al centre del que i a un punt situat entre l'equant e la Tèrra. Una autra esfèra es l'epicicle, ancorat dins lo deferent, e ont la planeta es ancorada. Lo deferent vira a l'entorn de la Tèrra, alara que l'epicicle vira dins lo deferent, fasent que la planeta se mòu mai luènh o mai prèp de la Tèrra en diferents punts de son orbita, e tanben pòt s'alentir, s'arestat e retrocedir (moviment retregrad). Los epicicles de Vènus e Mercuri son sempre centrats sus una linha entre la Tèrra e lo Solelh (amb Mercuri mai prèp de la Tèrra), çò qu'explica que son sempre tant près dins lo cèl.
L'òrdre ptolemaic de las esfèras, a partir de la Tèrra, es lo seguent:
Geocentrisme e sistèmas rivals
Pas totes los grècs acceptavan lo modèl geocentric. Ja se mencionèt lo sistèma pitagorician: de pitagoricians cresián que la Tèrra èra una de las diferentas planetas que viran a l'entorn d'un fuòc central. Icetes e Ecfant de Siracusa, dos pitagoricians del sègle V AbC, e Eraclides Pontic del segle IV AbC, cresián que la Tèrra virava sus son axe mas que demorava al centre de l'univèrs; un sistèma amb aquelas caracteristicas se pòt considerar coma geocentric, e Jean Buridan lo reviscolèt a l'Edat Mejana. Tanben se podèt dire qu'Eraclides Pontic afirmava tant Venus coma Mercuri viraven al'entorn del Solelh e non pas de Tèrra, mas aquò es pas clar. Marcian Capella plaçava clarament Mercuri e Vènus sus d'epicicles a l'entorn del Solelh.
Aristarc de Samos foguèt lo mai radical; escriguèt una òbra, que se perdèt, sus l'eliocentrisme, disent que lo Solel èra al centre de l'univèrs alara que la Tèrra e las autres planetas i orbitavan. Aquela teoria foguèt gaire populara a se'n coneis pas qu'un seguidor, Seleuc de Seleucia.
Sistèma Maragha?
La revolucion Maragha fa referéncia a la revolucion de l'escòla de Maragheh (actual Iran) contra l'astronomia ptolemaïca. L'escòla de Maragha èra una tradicion astronomica iniciada a l'observatòri de Maragheh e seguida pels astronòmas de Damasc e Samarcanda. Coma los precedents andaluses, los astrònoms Maragha ensagèron de resòlvre lo problèma dels equants e desenvolopèron de configuracions alternativas al modèl ptolemaíc, e se revelèron mai eficaç que aqueles creant de configuracions non ptolemaïcas qu"eliminèron l'equant e l'excentric, essent mai exactes per la prediccion numerica de las posicions planetàrias s'aprochant melhor de las observacions empiricas. Los astronòmas Maragha mai importants èran Mo'ayyeduddin Urdi (mòrt el 1266), Nasīr al-Dīn al-Tūsī (1201-1274), 'Umar al-Katibi al-Qazwini (mòrt el 1277), Qutb al-Din al-Shirazi (1236-1311), Sadr al-Sharia al-Bukhari (mort vèrs 1347), Ibn al-Shatir (1304-1375), Ali al-Qushji (mòrt vèrs 1474), al-Birjandi (mòrt en 1525) e Chams al-Din al-Khafri (mòrt en 1550).
Ibn Al-Shatir, l'astronòma damasquin (1304-1375), escriguèt una important òbra titulada Kitab Nihayat al-Sul fi Tashih al-Usul ("Una enquèta definitiva al subjècte de la rectificacion de la teoria planetària") sus una teoria que desviava considerablement del sistèma ptolemaíc conegut a l'epòca. Dins son libre Ibn al-Shatir, an Arab astronomer of the fourteenth century ("Ibn al-Shatir, astronòma arab del sègle XIV"), E.S. Kennedy escriguèt: "çò qu'es mai interessant, pasmens, es que la teoria lunara d'Ibn al-Shatir, levat de diferéncias minimas dins los paramètres, es identica a aquela de Copernic (1473-1543)". La descobèrta que los models d'Ibn al-Shatir son matematicament identics a aqueles de Copèrnic plrepausavan l'interessant tèma d'una possibla transmission d'aqueles modèls a Euròpa.
Sistèma copernican
El 1543, lo sistèma geocentric enfrontèt son primièr contradictor seriós amb la publicacion de De revolutionibus orbium coelestium, de Nicolau Copernic, que postulava que la Tèrra e las autras planetas viravan a l'entorn del Solelh. Pasmens lo sistèma geocentric encara demorèt en vigor pendent fòrça annadas, que, a l'epòca, lo sistèma copernican donava pas de prediccions melhoras qu'aquelas del geocentrisme, e pausavan de problèmas tant amb la filosofia naturala coma amb las Escrituras.
Amb l'invencion del telescòpi el 1609, las observacions realizadas subretot per Galileo Galilei, sus Jupitèr que revèla de lunas, se concebèt de dobtes suls principis del geocentrisme, sens pasmens presentar una menaça seriosa.
vinheta|Fasas de Vènus El decembre de 1610, Galilèu observa amb son telescòpi que, coma la Luna, Vènus mostrava totes las fasas. Aquela caracteristica èra incompatibla amb lo sistèma ptolemaíc, mas èra una consequéncia naturala del sistèma eliocentric.
Ptolemèu aviá situat lo deferent e l'epicicle de Vènus completament dins l'esfèra del Solelh (entre lo Solelh e Mercuri), mas aquò èra totalament arbitrari; tanben se podava intercanviar las doas planetas las pausant de l'autra costat del Solelh, o far quina que siá autra combinason alara que se trobariá sempre prèp d'una linha entre la Tèrra e lo Solelh. Dins aquel cas, se lo Solelh es l'origina de tota la lutz, e segon lo sistèma ptolemaíc:
vinheta|Sistema de Tycho Brahe. Los objèctes amb orbitas en blau (lo Solelh e la Luna) viran al l'entorn de la Tèrra, alara que las orbites en iranja (Mercuri, Vènus, Mart, Jupitèr e Saturne) corresponond a çò qu'aqueles fan a l'entorn del Solelh Galilèu, pasmens, vejèt Vènus d'en primèr pichona e en fase plena, e après granda e en fasa creissenta; los astronòmas de l'epòca consideravan que, se aquelas observacions se confirmavan, aquó seriá totalament incompatible amb la cosmologia ptolemaïca. Lo resultat es que la competicion de las decenniás seguentas entre las cosmologias astronomicas se centrèt sus la variacions del sistema de Tycho Brahe (ont la Tèrra es al centre de l'univèrs, e lo Solelh e la Luna viran son entorn, mas lo rèsta de las planetas orbitan a l'entorn del Solelh dins un grand ensemble d'epicicles), o dins de variacions del sistèma copernician.
Sovent se dich que lo modèl eliocentric de Nicolau Copernic invalidèt lo modèl de Claudi Ptolemèu. Es interessant çò qu'escriu lo fisician Stephen Hawking al respecte:
Gravitacion
Johannes Kepler, après analizar las observacions de Tycho Brahe, bastís sas tres leis en 1609 e 1619, se basant sus una vision eliocentrica ont las planetas se mòvon en trajectòrias ellipticas. Utilizant aquelas leis, foguèt lo primièr astronòma que previsiá corrèctament un transit de Vènus (en 1631).
En 1687, Isaac Newton desenvolupèt sa lei de la gravitacion universala, que introdusís la gravetat coma la fòrça que manten la Tèrra e la planetas se movent dins lo cèl e evita que l'atmosfèra s'escampe dins l'espaci; aquò donèt la possibilitat als cientifics de bastir rapidament un modèl eliocentric plausible pel sistèma solar.
En 1838, l'astronòma Friedrich Wilhelm Bessel mesurèt correctament la parallaxi de l'estela 61 Cygni, rebutant atal l'afirmacion de Ptolemèu que la parallaxi existissiá pas.
Geocentrisme actual
D'adèptes d'unas religions interpretan las escrituras sagrades literalament, e afirman que la Tèrra es lo centre fisic de l'univèrs. Per aquò es necessari que lo Solelh siá el que vire a l'entorn de la Tèrra, e non pas lo contrari, perque se la Tèrra se mòu poirá pas èsser de contunh al centre de l'univèrs; se nomena lo geocentrisme modèrne. Los astrelògs, creson eles al geocentrisme per principi, contunhent l'utilizar per lors calculs.
L'associacion contemporanèa Association for Biblical Astronomy, dirigida pel fisician Dr. Gerhardus Bouw, sosten una version modificada del modèl de Tycho Brahe, que nomenan "geocentricitat", mas la majoritat dels grops religioses de acceptan ara lo modèl eliocentric. Dins un estudi, lo Dr. Jon D. Miller de la Northwestern University, (Chicago, Illinois), expèrt dins lo nivèl de comprenson de la sciéncia e la tecnologia del public en general, descobriguèt que, ara, 20% dels americans creson que lo Solelh vira a l'entorn de la Tèrra.
Planetaris
Lo modèl geocentric (ptolemaíc) del sistèma solar contunha d'èsser interssant pels fabricants de planetaris,per que, per de rasons tecnicas, lo movement de tipe ptolemaíc ten d'avantatges sus lo copernican per realizar los aparelhs que mostrant la lutz de las planetas. L'esfèra celèsta, utilizada dins educacion, e a vegadas en navegacion, tanben se basa sus un sistèma geocentric.
Sciéncia-ficcion
La sciéncia ficcion d'istòria alternativa produguèt una cèrta quantitat de literatura interessanta se basant sus la idèa que de Tèrras e universes alternatius poirán aver de leis fisicas e cosmologicas que son d'esséncia ptolemaïca e aristoteliciana. Aquela soscategoria comença amb lo recit ''Sail On! Sail On!'' (1952), de Philip José Farmer, ont Colomb a accés a la tecnologia radio e navega al delà del tèrme de la Tèrra (plana), per descobrir las Americas, dins un univèrs geocentric alternatiu de 1492.
Dins Celestial Matters (1996), Richard Garfinkle, desvolopa un cosmos geocentric plan elaborat, ont la Tèrra es devesida en doas faccions en luta que pòdon volar dins d'un univèrs alternatiu basat sus l'astronomia ptolemaïca, la fisica aristoteliciana e la pensada taoïsta. Malaürosament, las duas superpoténcias contunhan un lutan millenària dins una guerra que ven dels temps d'Alexandre lo Grand.
Gwengad
Gwengad en breton ( Guengat en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Istòria
Guengat A demorat en la préhistoire. Un jaciment moustérien, de tradicion acheuléenne (tipe B), a descobèrt en lo masatge caseriu de Kervouster. Enregistrat de 1974 a 1977, revèla tres nivèls ocupats al paléolithique. Lo primièr compòrta una fosse, lo segond, un talhièr de talha d'esturments lithiques, que # son descobèrts bifaces, ,.
La rusca 2b presenta una fosse arrodonida d'unitat|1|m de diamètre, prigonda d'unitat|40|cm, creusée en un limon argileux e en contenent de nombrós bifaces en grès lustré, sovent partiellement talhats. S'i a egalament trobat ganivetes, lamelles, percuteurs e racloirs. Lo nivèl 3b a porgit dos bifaces, aital coma de las estèlas, racloirs, grattoirs e burins.
En 1706, la fletxa de la glèisa se desploma, en entrenant la restauracion de la bastissa.
Guengat est habité à la préhistoire. Un gisement moustérien, de tradition acheuléenne (type B), est découvert dans le hameau de Kervouster. Fouillé de 1974 à 1977, il révèle trois niveaux occupés au paléolithique. Le premier comporte une fosse, le second, un atelier de taille d'outils lithiques, dans lequel sont découverts des bifaces, ,.
La couche 2b présente une fosse arrondie de 1 m de diamètre, profonde de 40 cm, creusée dans un limon argileux et contenant de nombreux bifaces en grès lustré, souvent partiellement taillés. On y a également trouvé des lames, lamelles, percuteurs et racloirs. Le niveau 3b a fourni deux bifaces, ainsi que des éclats, racloirs, grattoirs et burins.
En 1706, la flèche de l'église s'écroule, entraînant la restauration du bâtiment.
Heraclius
thumb|right|Evolucion de l'Orient Mejan durant la premiera mitat dau sègle VII.
Heraclius (vèrs 575 - 11 de febrier de 641) fuguèt un emperaire bizantin de 610 a sa mòrt. Succediguèt a Focas (602 - 610) e fuguèt remplaçat per son fiu Constantin III (641) que moriguèt après un rèine de solament quauquei mes. Fuguèt tanben lo fondator de la dinastia dei Heraclides que dirigiguèt l'Empèri fins a 671.
Son rèine fuguèt marcat per una tièra de guèrras còntra lei Sassanidas, leis Avars, divèrsei pòbles e leis Arabis e una reorganizacion militara e administrativa de l'Empèri. D'efèct, tre lo començament de son rèine, deguèt faciar leis invasions dei Sassanidas, aliats ais enemics europèus de l'Empèri, qu'ocupèron Siria, Palestina, una partida d'Egipte e una partida d'Anatolia. En 626, Constantinòble deguèt resistir a un sètge fòrça malaisat. Pasmens, la guèrra s'acabèt finalament per una victòria après la batalha de Niniva (628). Aquela victòria malaisada entraïnèt un afebliment de l'armada bizantina que fuguèt per la seguida batuda per leis Arabis. Ansin, a la fin dau rèine d'Heraclius, Egipte e la màger part de l'Orient Mejan bizantin èran perdudas e Anatolia e lo rèsta d'Africa èran menaçadas.
A l'interior de l'Empèri, Heraclius realizèt una òbra administrativa e religiosa importanta e son rèine marquèt la transicion de l'Empèri Roman d'Orient vèrs l'Empèri Bizantin. Ansin, organizèt l'expansion dau crestianisme dins lei regions eslavas dei Balcans.
Montberol
Montberol (Montbron en francés) es una comuna de la Charanta Occitana situada dins lo País d'Òrta e Tardoira. Administrativament, se tròba dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània.
Istòria
Manteresse (nom fr; oc *Mantaressa?) foguet sieti de baroniá en 1789, emb parròfias (o partidas) dependentas e  enclavas.
Montberol foguet sieti de comtat en 1789, emb 15 parròfias (o partidas) dependentas e 2 enclavas.
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Ardipithecus ramidus
Ardipithecus ramidus siguèc ua espècia de primat auèi escantit, aperat atau en 1994 per Tim White (1). Ei un fossil que demorèc hé 4.4 miliions d'annades (3). Eth son nom vò díder Ardi (tèrra) e pithecus (eth grèc tà mona) (2). Auia un pè adaptat tà era locomocion sus es arbes. Auia tanben redusit eth son ulhal canin.
Ardipithecus ramidus auia un cervèth petit, d'entre 300 e 350 cm2 coma eth bonobo o eth chimpanzé femelha mes plan mès petit qu'eth des austropitecides coma Lucy (4). Èra omnivòr e frugivòr (5). Depeniá plan des plantes filandroses e tanben de fruta.
Siguèc escolhit tà alengar qu'eth darrèr ancessor comun des ominids africans auie pauques agressions entre mascles e grops. Açò qu'ei plan divers deth comportament des chimpanzés. Totun, demorèc abans qu'eth mès recent ancessor d'umans e chimpanzés (6).
Referencies
1.-^ White, T. D.; Suwa, G.; Asfaw, B. (1994). "Australopithecus ramidus, a new species of early hominid from Aramis, Ethiopia". Nature 371 (6495): 306–312. Bibcode:1994Natur.371..306W. doi:10.1038/371306a0. PMID 8090200. edit
2.- ^ Tyson, Peter (October 2009). "NOVA, Aliens from Earth: Who's who in human evolution". PBS. Retrieved 2009-10-08.
3.- ^ a b c "New Fossil Hominids of Ardipithecus ramidus from Gona, Afar, Ethiopia". Archived from the original on 2008-06-24. Retrieved 2009-01-30.
4.- ^ Indiana University News Release. "Anthropologists find 4.5 million-year-old hominid fossils in Ethiopia". Archived from the original on 14 February 2009. Retrieved 2009-01-30.
5.- ^ Suwa, G et al; Asfaw, B.; Kono, R. T.; Kubo, D.; Lovejoy, C. O.; White, T. D. (2 October 2009). "The Ardipithecus ramidus skull and its implications for hominid origins". Science 326 (5949): 68, 68e1–68e7. Bibcode:2009Sci...326...68S. doi:10.1126/science.1175825. PMID 19810194.
6.- ^ a b Suwa, G et al; Kono, R. T.; Simpson, S. W.; Asfaw, B.; Lovejoy, C. O.; White, T. D. (2 October 2009). "Paleobiological implications of the Ardipithecus ramidus dentition". Science 326 (5949): 69, 94–99. Bibcode:2009Sci...326...94S. doi:10.1126/science.1175824. PMID 19810195.
Dualisme
thumb|250px|Representacion del dualisme per [[René Descartes. Las dintradas se transmeton pels organs sensorials de l'epifisi cap al cervèl e dempuèi a l'esperit immaterial.]] Lo dualisme estima que l'origina de l'univèrs se pòt trobar dins doas substàncias basicas o dos dieus. Tradicionalament, las religions dualistas evòcan una divinitat masculina e una femenina o ben un dieu benigne e un maligne (per exemple, lo maniqueïsme defend aquela tèsi).
Dualisme cartesian
Segon Descartes, l'òme es una combinason de ment (substància pensanta) e còs (substància espandida). La ment a lo pensament per atribut essencial, qu'es liure e immaterial, en cambi lo còs es subjècte a las leis de la matèria. Las substàncias son alara diferentas e independentas una de l'altra.
Dualisme teologic
Lo dualisme religiós apareis dins diferentas civilizacions anticas, coma China e Egipte, mas subretot Pèrsia. Sa religion, promoguda e reformada per Zaratostra vèrs lo sègle VI AbC., establís un principi divin del ben, Ormuz o Ahura Mazda, e un altre del mal, Ahriman. Aquelas formas del dualisme se tornan trobar dins l'orfisme (sègle VI AbC.), dins lo gnosticisme (sègle II AbC.), dins lo maniqueïsme, dins la doctrina gnostica-maniquèa de Priscillian, e fins a l'Edat Mejana, dins las doctrinas dels bogomils e catars. La mai influenta d'aquelas doctrinas, aprèp lo mazdeïsme de Zaratostra, foguèt lo maniqueïsme.
Traches comuns
En linhas generalas, las doctrinas dualistas convergisson dins los traches seguents: lo principi del Ben es identificat amb la Lutz e l'Esperit; lo principi del Mal amb las Tenèbras e la Matèria, o amb lo diable o demòni (maniqueïsme). La matèria es gratuita, marrida, e principi del mal; o alara creada per un demiürg diferent del Dieu bon (gnosticisme de Marcion), o pel diable, principi del mal (Priscillian) rigorista e extremista; o alara justifican la relaxacion: perque es pas possible de resistir al principi del mal qu'inclina a pecar, e es aquel principi, non pas la persona, qu'es responsable del pecat.
Cornonsec
Cornonsec (Cournonsec en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : castello, que vocant Cornone Sicco en 1063, del chastel de Cornonsech en 1111, Cormum sic (varianta : Cornunsec) en 1114, de castro Cornone Sicco en 1116, castro de Cornone-Sicco en 1121, castrum Cornonemsicum en 1126, del castel de Cornon Sech en 1148, castro de Cornonesicco en 1149, villam de S. Georgio de Cornonesicco en 1155, del castel de Cornon-sec en 1187, de Cornone Sicco, sense data [sègle XII ?], de Cornonesicco en 1392, Cornonsec en 1526, de Cornone Sicco en 1529, de Cornone Seco en 1550, Cornosec en 1622, Cournonsec en 1626, Cornonsec en 1648, Cournonsec en 1740-60, les chateau et église de Cornon-sec en 1740-60, Cornonsec en 1770-72 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat, Cornonsec ven dau tèma celtic e preceltic *cor-n-, « bauç, calanc, escarpament, nautor, autura », amb lo sufixe -onem ; segon Hamlin, Cornon èra a l'origina lo nom d'un luòc vesin, que pòrta lo nom de Cornon, puòi de Cornonterralh a partir daus alentorns de 1200. L'etimologia de Cornon es escura e la topografia dau vilatge vesin justifica pas lo tèma oronimic supausat per Dauzat. L'adjectiu sec, dau latin siccum, se justifica per la posicion de Cornonsec sus un puòg.
Joan Pèire Chambon, a prepaus de l'origina de Cornon, fornís lo cognomen Cornus, atestat, amb lo derivat -ŌNE.
Roisel
Rési en picard (Roisel en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Geografia
Roisel Es un bourg picard del Vermandois, situat a 12 km a l'èst de Péronne e a 8 km al nòrd de Vermand e traversat per la Cologne, ru en prenent la siá font, pas luènh d'ailà, a Hargicourt (Aisne) e en se tirant en la Soma a Péronne.
La municipalitat es facilament accessibla pels autoroutes, e.
Lo anciana parca de Roisel es desservie per las autocars del TER Picardie.
Roisel est un bourg picard du Vermandois, situé à 12 km à l'est de Péronne et à 8 km au nord de Vermand et traversé par la Cologne, ru prenant sa source, non loin de là, à Hargicourt (Aisne) et se jetant dans la Somme à Péronne.
La commune est facilement accessible par les autoroutes, et.
L'ancienne gare de Roisel est desservie par les autocars du TER Picardie.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
L'istòria de Roisel es fòrtament ligada a Sant-Fursy.
La municipalitat a #èsser grèvament deteriorada pendent la Primièra Guèrra mondiala, #qu'a daissat lo remembre de qualques anecdotes.
L'histoire de Roisel est fortement attachée à Saint-Fursy.
La commune a été gravement endommagée pendant la Première Guerre mondiale, qui a laissé le souvenir de quelques anecdotes.
Nòtas
<references group=N/>
La Colombe (Loir e Char)
La Colombe es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament de Loir e Char e la region dau Centre e Vau de Léger. Dempuèi lo 1èr de genièr de 2016 es venguda comuna delegada de la comuna novèla de Beauce la Romaine.
Istòria
En tant que la huitième filha dirècta de la abbaye de Cîteaux, la abbaye cistericienne de l'Almòina, dicha lo pichon Cîteaux, i aguèt fondat l'an 1121, en lo bòsc de Cîteaux près del vilatge de la Colombe.
Lo dissabte 25 d'agost 1481, lo rei Louis XI #visitar aquela abbaye cistercienne.
En tant que la huitième fille directe de l'abbaye de Cîteaux, l'abbaye cistericienne de l'Aumône, dit le petit Cîteaux, fut fondée en 1121, dans la forêt de Cîteaux près du village de la Colombe.
Le samedi 25 août 1481, le roi Louis XI visita cette abbaye cistercienne.
Batalha d'Edessa (260)
La batalha d'Edessa se debanèt en 260 entre leis Empèris Roman e Sassanida. S'acabèt per una desfacha que fa partida dei reviradas pus importantas de l'istòria romana amb la pèrda de la màger part dei fòrças engatjadas dins la batalha e la captura de l'emperaire Valerian. Pasmens, coma leis autrei guèrras entre Romans e Sassanidas, lo resultat de la batalha entraïnèt pas de cambiament important de la frontiera entre lei dos estats.
Lenín Moreno Garcés
Lenín Boltaire Moreno Garcés (Nuevo Rocafuerte, 19 de març de 1953) es un òme politic equatorian. Foguèt vicepresident de Rafael Correa de 2007 a 2013 e representant de las Nacions Unidas sus l’andicap de 2013 a 2017. Se presenta a las eleccions presidencialas de 2017 e obten un pauc mai de 51% de las voses. Dintra en foncions lo 24 de mai.
Bartolomé Casaus
thumb|250px|Bartolomé Casaus/de las Casas Bartolomé Casaus, mai conegut jol nom de Bartolomé de las Casas (Sevilha, 24 d'agost de 1484 - Madrid, 17 de julhet de 1566) foguèt un fraire dominican andalós del Reialme de Castelha, cronista, teologian, avesque de Chiapas (Mexic) que prenguèt la defensa dels indians d'America. Son nom d'ostal vertadièr Casaus, espanholizat e ennoblit en de las Casas, a generat la teoria que podiá èsser catalan, mentre que d'autres li donan una origina occitana, probablament lemosina.
Biografia
thumb|right|250px|Representacion de las atrocitats que los espanhòls cometèron durant la conquesta de Cuba, dins l'edicion de 1552 de Brevisima relación de la destrucción de las Indias del fraire Casaus
Cosrau Ier
Cosrau I (501-579) fuguèt un sobeiran sassanida que reinèt de 531 a 579. Succediguèt a Kavadh I (488 - 496 e 499 - 531) e fuguèt remplaçat per Hormizd IV (579 - 590). Son rèine marquèt un redreiçament de la poissança sassanida que son apogèu fuguèt la destruccion dei Huns Blancs vèrs 577.
Huns Blancs
Lei huns blancs (o huns heftalites) fuguèron un pòble nomada que formèt una confederacion en Asia Centrala a la fin dau periòde antic.
Istòria
thumb|left|Un cavalièr eftalita, representacion sus un bòl (vèrs 460-479) Los eftalitas Conquistèron Sogdiana en 479, una partida dau nòrd de la China modèrna en 493 e, après una tièra de guèrras, destruguèron l'Empèri Gupta e conquistèron una partida de l'Índia septentrionala e centrala. Impausèron tanben lo pagament d'un tribút important ai Sassanidas. Lo declin acomencèt au sègle VI ambé la pèrda d'Índia e, finalament, la destruccion de l'Empèri dei huns blancs per una coalicion formada dei Sassanidas e dei tujues.
Sent Saupesi (Puèi de Doma)
Toponimia
Le nom z-es aquel d'un avesque de Borges, o dos segon los autors, aus sègles VI e VII,. En toponimia, se rencontra la fòrma sabenta de son nom (Sulpici) o de fòrmas d'evolucion populara (Soplesi, Soplèsi, Somplesi, Sepise, etc), o tanben de fòrmas d'evolucion populara influenciadas per la fòrma sabenta, generalament utilizada en francés.
Nòtas
<references group="N"/>
Glaudi d'Agevila
Glaudi d'Agevila (Marselha, 1720 - 1794) foguèt un escrivan provençau de lenga occitana. Foguèt tanben pintre, arquitècte e professor d'arquitectura. Revolucionari moderat, foguèt guilhotinat sota l'acusacion d'espionatge.
Sei manescrichs provençau foguèron editats per lo premier còp après sa mòrt dins l'antologia d'Achard : Lo Boquet provençau (1823).
Liame extèrne
Article de [[Glaudi Barsotti] subre d'Agevila sus lo site dei Amics de Mesclum]
Còsta Nòrd (Califòrnia)
vinheta|[[Bòsc de sequòias costièrs dins lo pargue nacional de Redwood.]] vinheta|Mapa de la Còsta Nòrd segon la definicion mai granda. vinheta|[[Pradariá costièra de Califòrnia al Pargue estatal de la Còsta de Sonoma.]] La Còsta Nòrd de Califòrnia (anglés: North Coast, tanben anomenada la Redwood Coast "Còsta dels Sequòias" o lo Redwood Empire "Empèri dels Sequòias" en referéncia als bosques de sequòias denses de tota la region) es una region del Nòrd de Califòrnia que se troba a la còsta del Pacific entre la baia de San Francisco e la frontièra d'Oregon. Normalment inclús los comtats de Mendocino, Humboldt e Del Norte e, de còps, inclús dos comtats de l'airal de la baia de San Francisco: Marin e Sonoma.
Inclús la Lost Coast ("còsta perduda"), region qüasi-inaccesibla despoblada a las annadas 1930.
Fomalhaut
Fomalhaut (ò α Piscis Austrini dins la designacion de Bayer) es l'estela pus lusenta de la constellacion dau Peis austrau e la 17 estela pus lusenta dau cèu nuechenc amb una magnitud aparenta de 1,17. Es una estela blanca de la sequéncia principala que se situa a 25 ans lutz dau Soleu. Es lo centre d'un sistèma estellar triple e d'un sistèma planetari. Ben visibla dins lei dos emisfèris, Fomalhaut es coneguda per leis astronòms dempuei l'Antiquitat Auta.
Istòria
Visible sensa dificultat dempuei lei dos emisfèris, Fomalhaut es mencionada tre l'Antiquitat dins mai d'una region. En Pèrsia, èra dicha Hastorang e fasiá partida dei quatre « estelas reialas ». Amb Aldebaran, Regulus e Antarès, auriá agut un ròtle de gardian dau cèu mai l'existéncia d'aquela legenda es contestada. Per leis astronòms grècs e latins, èra la boca dau Peis austrau. Èra tanben associada amb lo culte de Demetèr dins lo santuari d'Eleusis. En China, Fomalhaut fasiá partida de l'asterisme dau Portau Septentrionau dau Camp Militar. Estela principala d'aquel ensemble, aviá la meteissa denominacion.
Lo nom actuau de l'estela provèn de l'arabi فم الحوت (fum al-ħūt) qu'es una represa dau nom grèc. Pasmens, dins lo mond arabi, l'estela es de còps dicha الضفدع الأول (al-ḍifdiʿ al-awwal) que significa la « premiera granolha ».
Caracteristicas
Fomalhaut es una estela blanca de la sequéncia principala de tipe espectrau A3V que se situa a 25 ans lutz dau Soleu. Sa composicion es similara a aquela dau Soleu. Pasmens, son diamètre e sa massa son dos còps superiors e sa massa es d'aperaquí 17 massas solaras. Se formèt probablament i a 100 a 450 milions d'ans. Es donc una estela relativament jova que sa durada de vida es estimada a un miliard d'ans.
Fomalhaut fa partida dau Grop dau Vibre, un ensemble d'au mens 17 estelas qu'an de velocitats similaras dins l'espaci e qu'aurián donc una origina comuna. D'estelas coma Vega fan egalament partida d'aqueu grop.
Planeta
Fomalhaut b es una planeta que son existéncia foguèt predicha en 2006. Pasmens, son identificacion formala foguèt complèxa e la demostracion definitiva de son existéncia esperèt fins a 2012-2013. Son orbita foguèt caracterizada e sa massa estimada a 2,6 ± 0,9 massas jovianas.
Disc planetari
Fomalhaut es enviroutada per lei rèstas d'un disc planetari. Sembla constituït per sièis regions principalas : La preséncia d'autrei planetas dins un tau sistèma es probabla. Pasmens, la poussa complica fòrça l'observacion.
Sistèma estellar
Fomalhaut es lo centre d'un sistèma triple d'estelas que son existéncia foguèt descubèrta en 1938 per Willem Jacob Luyten (1899-1994). Dichas Fomalhaut B e C, lei doas autreis estelas orbitan a una distància importanta e seis orbitas son mau conegudas.
Fomalhaut B
Fomalhaut B es l'estela TW Piscis Austrini. Es una estela nana arange de tipe espectrau K4 e una variabla de tipe BY Draconis (per rotacion) que se situa a 0,913 an lutz de l'estela principala. A una massa de 0,73 massa solara. Amb una magnitud aparenta situada en 6,44 e 6,49, es visibla amb un pichon instrument amator dempuei la Tèrra. Leis estimacions de son temps son similaras a aqueu de Fomalhaut e lo pareu es benlèu liat dempuei sa formacion.
Fomalhaut C
Fomalhaut C (ò LP 876-1021), de magnitud aparenta 12,5, es una estela nana roja de tipe espectrau M4. Orbita a 2,51 ans lutz de l'estela principala. En 2013, un disc de poussa freg (24 K) e relativament lusent foguèt descubèrt a son entorn.
Observacion
Amb una magnitud aparenta de 1,17, Fomalhaut s'obsèrva sensa dificultat a uelh nus. Situada a una declinason de -30 °, es puslèu visibla dins l'emisfèri sud. Dins l'emisfèri nòrd, pòu s'observar a la fin de l'estiu durant la segonda mitat de la nuech e durant lo periòde ivernenc au començament de la nuech. Es generalament bassa dins lo cèu e la pollucion luminosa pòu geinar son observacion. Un instrument pichon permet d'observar TW Piscis Austrini. En revènge, l'observacion dei detalhs dau sistèma necessita de mejans tecnics fòrça avançats.
Creissan
Creissan (Creissan en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : villam vocabulo Crexano en 959, alodem Crexanum en 977, villam Creyssanam en 1132, capellanus de Creyssano en 1215, de Creyssano en 1344, de Creychano en 1345, Creysse en 1643, Creisse en 1708, Creissan en 1770-1772 (mapa de Cassini). Malurosament Frank R. Hamlin dona pas la prononciacion (veire las fòrmas de 1643 e 1708).
Las fòrmas ancianas (probablament vengudas del marrit diccionari topografic d'Eugène Thomas en 1865) son Creciantis, en latin, en 804, Creixanum, en 952. Segon Dauzat, lo nom vendriá del gallés craxantus, ancian occitan graissan, « grapaud », benlèu un escais-nom. Negre, de son costat, aima mai un derivat del nom latin d'òme Crescius, amb lo sufixe -anum. Segon Hamlin, Creissan ven de l'escais nom [cognomen] gentilici latin Cresce(ns), amb lo sufixe -anum. Creissan èra una proprietat galloromana.
Zaratostra
thumb|250px|Fragment de L'Acadèmia d'Atenas, de [[Raffaello Sanzio|Rafael (1510). Lo personatge amb l'esfèra celèsta a la man es identificat a Zaratostra, mas tanben poiriá representar lo geograf Estrabon.]]
Zaratostra (de l'avestic Zaraθuštra) o Zoroastre (latinitzacion del grèc ancian Ζωροάστρης) foguèt un profèta (Mantran) e poèta de la Pèrsia antica, fondator de la religion nomenada zoroastrisme.