cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sarah Jarosz
thumb|250px|Sarah Jarosz en 2014 Sarah Jarosz (Austin, Tèxas, 23 de mai de 1991) es una cantautora e musiciana americana. Se faguèt conéisser en 2009 gràcias a la cançon "Mansineedof", tracha de son primièr disc Song Up in Her Head, que foguèt nomenada a un Prèmi Grammy dins la categoria de melhora performança instrumentala de musica country. Es considerada coma una virtuosa de mandolina e banjo.En 2016 Jarosz sortiguèt son quatren album, Undercurrent. L'album ganhèt dos Gammy per la cançon House of Mercy.
Woluwe-Saint-Pierre
Woluwe-Saint-Pierre es una comuna de la region bèlga de Brussèlas Capitala.
Saint-Maurice-Montcouronne
Saint-Maurice-Montcouronne es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Essonne e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo nom de Sant-Maurici s'es enrasigat sus un « Mont coronat », butte que # #èsser sens dobte implantat un establiment religiós dédié al culte de Sant-Maurici, martyrisé en 286 amb la siá légion a Agaune (Soïssa). Pendent la Revolucion, lo nom jutjat tròp clérical, a remplaçat sus el per aquel de "Montgraviers". Lo vilatge tròba lo nom de Sant-Maurici a la XIX s. Mas aquel es pas #qu'en 1937 #que se lududes accole de nòu lo vocable de "Montcouronne".
Qualques vestigis de forgis e de talhièrs métallurgiques importants, d'epòca medievala, e de forns de potiers, en remontant a l'IX s., An #èsser trobats près de la Rémarde.
La primièra distincion, aquela del Sant-Germain, apareis en los tèxtes l'an 1282. Sant-Maurici levava de la Châtellenie de Montlhéry e possedissiá los dreches d'anautita, mièja e bassa justícia e de tabellionnage. La justícia i aviá retut dins un ostal sise al 1 de la carrièra Bourguignette sobrenomenada "l'audiéncia", #que protegissiá egalament la preson e lo gabinet del tabellion (notaire).
Le nom de Saint-Maurice s’est enraciné sur un « Mont couronné », butte sur laquelle fut sans doute implanté un établissement religieux dédié au culte de Saint-Maurice, martyrisé en 286 avec sa légion à Agaune (Suisse). Pendant la Révolution, le nom jugé trop clérical, est remplacé par celui de "Montgraviers". Le village retrouve le nom de Saint-Maurice au XIX s. mais ce n’est qu’en 1937 qu’on lui accole de nouveau le vocable de "Montcouronne".
La première seigneurie, celle des Saint-Germain, apparaît dans les textes en 1282. Saint-Maurice relevait de la Châtellenie de Montlhéry et possédait les droits de haute, moyenne et basse justice et de tabellionnage. La justice était rendue dans une maison sise au 1 de la rue Bourguignette surnommée "l’audience", qui abritait également la prison et le cabinet du tabellion (notaire).
Joaquín Sabina
Sabina gaudís de grand prestigi en Espanha e Llatinoamérica (mai que mai, en Argentina), e es capaç d'aumplir quina encencha que siá a on agisca.
A publicat de divèrses libres de poèmas (entre eles Ciento volando de catorce) e de nombroses articles. Las siás cançons an donat pè a la creacion d'un musical Más de 100 mentiras.
Sent Vincenç (Naut Léger)
Sent Vincenç (Saint-Vincent en francés) z-es una comuna velaiesa, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Istòria
Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat a portat lo nom de Mont-Clergot.
Anhana
Anhana (forma comuna) o Nhana  (forma locala) , formas sabentas, Aniana     o localament Niana (Aniano en grafia mistralenca ; Aniane en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Lo gentilici es anhanenc -a o anianenc -a (donc benlèu nhanenc -a tanben?) (anianen -enco en grafia mistralenca ; aniannais -aise en francés). Un sobriquet dels abitants es los innocents.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Anhana
La prononciacion es [a'ɲana]. Las fòrmas ancianas son : loco nuncupante Aniano en 777 o 787, 799, monasterii Anianensis en 794, claustra Aniani monasterii en 801, a Aniana monasterio en 840 (?), in monasterio Aniano en 813, monasterium Agnanense en 813, monasterio Aniana en 814, Agnana en 961, 990, Aniana en 965-972, 978, villa Aniana en 1036-1060, parrochia S. Johannis Baptiste de Aniana en 1114, ad Anianum en 1136, ecclesiam S. Joannis de Aniana en 1154, villa de Aniana en 1160-1181, Anhane en 1526, Anyane en 1529, Aniane en 1550, Agnane en 1563, abbe d'Aignane en 1571, Aulane en 1613, 1622, Agnane en 1626, Aignane en 1648, Aniane en 1740-60, 1770-72 (mapa de Cassini), Aignane en 1771.
Anhana vendriá dau nom latin d'òme Annius, amb lo sufixe -anum, o dau nom de Sant Anianus. Segon Hamlin, lo nom d'Anhana ven dau religiós Anianus (ab Aniano abbate, supradictus Anianus en 791, vir venerabilis Anianus en 794, establit au sègle VIII en aqueu luòc. Per la grafia dau nom, los eretièrs de Annius (e probable los de Ani-) + vocala s'escrivon normalament Anh- : Anhac, Anhan, Anhòs. Cap d'entresenhas sus.
Sant Roma
Las fòrmas ancianas son S. Romanum en 1036-1060, terminio S. Romani en 1187, cimiterio S. Romani en 1203. Anciana glèisa.
Colonias Miègjornalas
Las Colonias Miègjornalas en America del Nòrd foguèron establidas per la Grand Bretanha pendent los sègles XVI e XVII. Las Colonias Miègjornalas son (segon de documents, Virgínia e Maryland pòdon èsser gropadas amb las Colonias de Chesapeake) Aquelas colonias foguèron creadas d'en primièr dins l'encastre la correguda per las colonias als sègles XV, XVI e XVII. Venguèron prospèras e amb lo processus de desvolopament de las colonias nordamericanas faguèron fòrça profits dins las culturas de renda coma lo tabat, indigòt, e ris. Amb lo temps, la region lèu venguèt plan coneguda per sa granda populacion d'esclaus e amb una estratificacion en classa sociala fòrta.
Nevy-lès-Dole
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Gençac (Gironda)
Gençac (Gensac en francés) ei una comuna lingüisticament gascona deu Vasadés istoric, en Guiana, situada dens lo departament de Gironda e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Genzaco (sègle XI, en latin), Genciacum (sègles XI a XIII, en latin), Genciaco (1285, 1289, 1301, en latin), Genciacum (1307-1317, en latin), Gensak (1307-1317, en occitan).
Segon tots los especialistas (Dauzat e Rostaing, Ernèst Negre, Jacques Astor, Bénédicte Boyrie-Fénié), lo nom de Gençac ven deu nom d'òme latin Gentius, emb lo sufixe -acu(m), , latinizacion d'un sufixe celtic -*ako-.
Bussy-la-Pesle (Còsta d'Aur)
Bussy-la-Pesle  es una comuna francesa administrada per lo departament de Còsta d'Aur de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Alisis
right|thumb|350px|Vents d'oèst (flèchas blavas) Vents alisis nòrd (flèchas jaunas) Vents alisis sud (flèchas castanha)
Trun
Trun es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Alisis
Los alisis o los vents alisis bufan d'un biais relativament constent l'estiu e mens en l'ivèrn. Circulan entre los tròpics, entre lo 30-35º de latitud cap a l'Eqüator. Se dirigisson dempuèi la nautas pressions subtropicalas, cap a las bassas pressions eqüatorialas. Lo movement de rotacion de la Tèrra desvia los Alisis cap a l'oèst e, per aquò, bufan del nòrd èst cap al sud oèst dins l'emisfèri nòrd e del sud èst cap el nòrd oèst dins l'emisfèri sud.
Trun
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La prospection aeriana a revelat traces d'abitat gallo-romain e al una nécropole mérovingienne a #èsser descobèrta.
Alisis
Los periòdes ont los alisis bufavan amb mens intensitat constituissian un perilh del temps de la navigacion de vela pels vitges que se dirigissian cap al continent american, perque se formavan temps calmas de pauc de vent qu'empachavan d'avançar.
A l'Eqüator se produsís un massís d'aire calent ascendent, provòca una zòna de bassas pressions que va ocupar una autra massa d'aire que representa los alisis. Las massas d'aire calent pujan, venent fred progressivament e se dirigisson en sens contrari als Alisis, cap a las latitudas subtropicalas, d'ont venon aqueles. Los vents alisis forman part de la circulacion de Hadley que transpòrta la calor dempuèi las zònas equatorialas fins a aquelas subtropicalas remplaçant l'aire caud per un aire mas fred de las latitudas superioras. La rotacion terrèstre produsís aqueles vents en modificar los corrents miègjornals de transpòrt de calor.
Trun
Istòria
Pendant la bataille de Normandie, Trun est une position clé de la poche de Chambois.
Cubièra
Cubièra (Cubières-sur-Cinoble en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Monasterium... in loco ubi dicitur Cuperia... in honore sancti Petri, en latin, en 844, Abbacia Cubarias in Comitatu Redensi, en 898, Abbacia quae vocatur Cubaria, en 899, Cubarias, en 922, Ecclesia Beatae Mariae, in valle quae ab antiquis Cubaria est cognominata, en 1073, Cuberia, en 1351 (totas en latin), Cubeyra, al sègle XIV, Qubyera, Qubieyra, en 1538, Monastère Nostre Dame de Cubière ou de Saint Pierre l'Apostre, en 896-1639, N.D. de Cubière, en 1094-1639, Cubières, en 1781. -S finala sembla tardiva e artificiala, mès caldriá verificar sul terrenh. Lo sens seriá pas d'una fabrica de cubas [o de tot autre recipent en fusta], mes una comparason basada sus la situacion geografica : Cubièra es dins una valh.
Uccle
Uccle es una comuna de la region bèlga de Brussèlas Capitala.
Energia idraulica
thumb|right|[[Fotografia dau restanca idroelectric Hoover Dam en 1983.]] thumb|right|Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.
L’energia idraulica es l'energia producha per l'energia cinetica d'una massa d'aiga en movement. Aquela energia pòu èsser dirèctament utilizada coma dins un molin d'aiga. Pasmens, dins lo cas pus frequent, es convertit en energia electrica dins una centrala idroelectrica.
Vorst
Vorst es una comuna de la region bèlga de Brussèlas Capitala.
Neuvy (Alèir)
Neuvy  es una comuna francofòna de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Geografia
Le village de Neuvy est séparé de la préfecture de l'Allier Moulins (faubourg de La Madeleine) par un petit cours d'eau, le Chinard, qui se jette dans la rivière Allier quelques centaines de mètres plus loin. Le bourg du village se trouve en haut de la colline de Neuvy, avec l'église et la mairie.
Esclusa de l'Agulha
vinheta L'esclusa de l'Agulha es una esclusa de bacins dobles del canal del Miègjorn. Bastida cap a 1674, se tròba a 133,4 km de Tolosa a 59 m d'altitud. Las esclusas adjacentas son l'esclusa de Puègeric a l'èst e l'esclusa de Sant Martin, a l'oèst.
Neuvy (Alèir)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Emlingen
Emlingen en alemannisch ( Emlingen en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Esclusa de l'Agulha
Es situada sus la comuna de Puègeric dins lo departament d'Aude.
Neuvy (Alèir)
Istòria
Una legenda locala preten que Jeanne d'Arc i auriá fach una halte a Neuvy abans d'afranquir lo pont sul Chinard e de dintrar en Molins per i passar la nuèch. Lo auberge existís encara e protegís un ostal privat e lo gabinet d'un mètge.
Une légende locale prétend que Jeanne d'Arc aurait fait une halte à Neuvy avant de franchir le pont sur le Chinard et d'entrer dans Moulins pour y passer la nuit. L'auberge existe encore et abrite une maison privée et le cabinet d'un médecin.
Pendant la Seconde Guerre mondiale, Neuvy se trouve en zone libre, puisque l'Allier représente la ligne de démarcation et que la rive gauche de la rivière est libre. Après 1942, la zone sud est tout de même occupée. Neuvy est libéré le 6 septembre, en même temps que Moulins.
IEO Arièja
La seccion d’Arièja de l’IEO foguèt creada en 1971. Aquesta entitat es plan activa per la reintroduccion de l'occitan dins la societat del país gràcias a de corses pels adultes d'un costat, d'eveniments de tota mena (fèstas, dictadas occitanas,...) e la publicacion d'autors de l'airal. Una de las realizacions mai importantas d'aquesta entitat foguèt la creacion en 1999 de l'Ostal Occitan de Pàmias. Se creèt tanben en 2004 lo Cercle Occitan del País d'Òlmes (a l'Avelhanet) e en 2006 lo Cercle Occitan de Foish.
Publicacions de l'IEO Arièja
Aquesta institucion a publicat los libres de l'escrivan d'Amplanh: Joan Baptista Fornièr (En parant l'aurelha en 1992 e Le nas suls andèrs en 1996). Cal citar tanben la benda dessenhada Badaluna (1998) e l'Atlas Linguistique de l'Ariège selon l'enquête Sacaze de Jòrdi Ensergueix (2003).
Sancheville
Sancheville es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ouzouer-sur-Trézée
Geografia
thumb|left|upright=0.7|Lo canal de Briare a Ouzouer-sus-Trézée. La municipalitat a situat en la region naturala de Puisaye, prèpa del Berrí e de la Sologne, a 150 km de París e a 80 km de Borges, Nivèrns e Orléans ; lo sieu territòri s'estend sus mai de 60 km.
Es desservie per la rota nacionala 7 e la autoroute A77.
La Trézée e lo canal de Briare travèrsen lo territòri de la comuna.
La Trézée et le canal de Briare traversent le territoire de la commune.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lac Victòria
Lo lac Victòria o Nyanza o lac Ukereoe o Nalubaale es lo lac pus grand d'Africa e (segon las fonts) lo quatren, tresen o segond del mond per sa superfícia amb. Deu son nom a l'explorator britanic Speke que foguèt en 1858 lo primièr europèu que l'atenguèt, e que lo bategèt en onor de la reina Victòria del Reiaume Unit.
Peró
Peró (Perú en castelhan, Piruw en quíchoa e aimara) es un estat de l'America dau Sud andina enviroutat per l'Ocean Pacific a l'oèst, l'Eqüator e Colómbia au nòrd, Brasil e Bolívia a l'èst e Chile au sud. Sa capitala es Lima e a una superficia de 1,285,216 km². Brèç dei civilizacions precolombianas deis Andes, foguèt colonizat per Espanha que destruguèt l'Empèri Inca dins lo corrent dau sègle XVI. Aquò entraïnèt la formacion d'una societat dominada per una oligarquia de grands proprietaris. Vengut independent a l'acomençament dau sègle XIX, conoguèt plusors conflictes còntra sei vesins per definir lo traçat de sei frontieras. Sa vida politica es tanben caracterizada per una instabilitat politica cronica en causa dei rivalitats que devesisson l'oligarquia ò qu'opausan lei conservadors, sostenguts per lei militars, ai movements sociaus e ai partits de senèstra.
Lac Victòria
Situat en Africa de l'Èst, al còr d'una zona de poblament dens, es bordat per Kenya al nòrd-èst, Oganda al nòrd e al nòrd-oèst e Tanzania al sud, sud-oèst e sud-èst. Ocupant una depression enquadrada per las doas brancas de la Granda Val del Rift, es font de Nil Blanc, lo pus long afluent de Nil.
Peró
Geografia fisica
thumb|right|Topografia de Peró.
Lo territòri perovian a una superficia de 1,285,216 km². Se pòu devesir entre tres regions principalas que son lo litorau, leis Andes e la Seuva Amazonica :
Lac Victòria
Traversat per l'eqüator, lo lac Victòria es poblat d'una fauna e d'una flòra tropicala variada mas menaçada par la subrexpleitacion de las ressorsas naturalas e la destruccion dels mitans.
Peró
Geografia fisica
L'idrografia peroviana es organizada a l'entorn de tres bacins principaus que reprenon l'organizacion generala de la geografia fisica dau territòri :
Clima
Peró se situa a de latituds tropicalas mai son clima despend tanben de la massa montanhosa deis Andes, de l'influéncia dau corrent oceanic freg de Humboldt e de l'influéncia dau fenomèn climatic El Niño. Tres zònas climaticas diferentas en partida liadas a la topografia pòdon ansin se destriar. Lòng dau litorau, lo clima es sec amb de precipitacions feblas (mens de 100 mm en Lima). En foncion de la temperatura, es desertic caud lòng dau litorau nòrd e oèst e desertic freg lòng dau litorau sud-oèst. Dins lei regions centralas e nòrd, lo clima es fòrça umid e generalament de tipe eqüatoriau ò tropicau amb doas sasons dei pluejas ben marcadas e de precipitacions superioras a 2,000 mm anuaus dins mai d'una region. Enfin, au sud, se troba una region amb un clima temperat.
Demografia
En 2014, la populacion de Peró èra estimada a 30,1 milions d'abitants siá aperaquí 5% de la populacion d'America da Sud. Conoguèt una aumentacion rapida dins lo corrent deis annadas 1960 passant de 10,4 milions en 1960 a 29,1 milions en 2009. Pasmens, aquela creissença es relativament moderada a respèct deis autrei país de la region e la natalitat demeniguèt d'un biais important entre 1995 e 2000 en causa d'una campanha d'esterilizacion fòrçada. En 2014, lo taus de natalitat èra de 2,2 enfants per frema. La populacion èra relativament jova amb un temps median egau a 27 ans. L'esperança de vida èra de 73,2 ans en 2014.
Lac Victòria
Topografia
left|thumb|Lo lac Victòria a la frontièra de tres païses
Peró
Demografia
Aquela populacion es principalament installada lòng dau litorau e dins lei regions pus bassas deis Andes. Lei aglomeracions pus importantas se situan dins aqueleis endrechs levat Iquitos que se troba au nòrd-èst dins lo bacin d'Amazonas. Son Lima (9,9 milions d'abitants en 2015, compres lei 1,9 milions de l'aglomeracion de Callao), Trujillo (950,000 abitants), Arequipa (920,000 abitants), Chiclayo (811,000 abitants) e Piura (517,000 abitants). En revènge, certanei regions dau país, especialament dins la Seuva Amazonica, son quasi vuejas amb mens de 2 ab/km².
La composicion etnica de Peró es fòrça variada gràcias a cinc sègles de mestissage. Seis originas principalas son lei populacions indigènas, lei colons espanhòus e leis esclaus africans. Dins lo corrent dau sègle XIX, après l'independéncia, un nombre non negligible d'imigrats venguts deis Illas Britanicas, de França, d'Alemanha, d'Itàlia, de China e de Japon s'installèron a son torn dins lo país. Durant aqueu periòde, un flux regular se mantenguèt tanben dempuei Espanha. L'identificacion deis abitants a una etnia es donc uei pas totjorn clara e es variabla en foncion deis estudis. Lei mestís forman lo premier grop (47 a 60%) e leis Amerindians lo segond (25 a 30%). Lo nombre deis Europèus (ò Blancs) presentan de variacions fòrtas e un percentatge variant de 5 a 20%. Leis Asiatics forman una minoritat gropant de 4 a 6% de la populacion.
Lengas
thumb|right|Esquèma simplificat dei lengas perovianas.
Lac Victòria
Topografia
Gaireben rectangular amb de long (del nòrd al sud) e  de larg (d'èst al oèst), lo lac possedís de ribas fòrça decopadas formant de nombrosas peninsulas, baias, caps e mai de 3,000 illas, gaireben totas inabitadas.
Peró
Lengas
En fòra de l'espanhòu, lenga latina eiretatge de la colonizacion, lei lengas parladas en Peró son gropadas au sen de 14 familhas principalas e divèrseis isolats. Pasmens, la màger part son menaçadas de disparicion en causa dau declin demografic de certanei comunautats indigènas, de la discriminacion anti-indigèna e de la lònga indiferéncia dau govèrn regardant lo subjècte.
Lac Victòria
Geologia
thumb|Lo Lac Victòria entre las doas brancas de la [[Granda Val del Rift]]
Peró
Religion
thumb|right|Señor de los Milagros, Lima Peró es un país crestian e sustot catolic qu'au mens 77% de la populacion se revendicava d'aquela religion en 2013. Lei protestants (13%) formavan la premiera minoritat religiósa. Son devesits entre mai d'una glèisa diferenta mai sa proporcion aumenta regularament dempuei leis annadas 1980. Divèrseis autrei religions (mormons, bodistas... etc.) gropavan aperaquí 7% deis abitants. Enfin, lo rèsta se declarava agnostic ò atèu.
Lac Victòria
Geologia
Fa quatre milions d'annadas, lo rift èst african comença de se constituir pel jòc de falhas normalas que venon òrsts e grabèns organizats sus dos axes parallèls. Lo leugièr soslevament dels bòrds provoquèt la formacion d'una depression pauc marcada dins de terrens precambrians. Qualques cors d'aiga, capturats per aquela conca comencèron alara de l'emplir entre 750,000 e 400,000 ans, fasent nàisser lo lac Victòria.
Peró
Religion
La constitucion peroviana assegura la libertat religiosa per la populacion. Pasmens, en vertut d'un acòrd signat en 1980 amb la Glèisa Catolica, lo catolicisme a un estatut especiau e privilegiat. Es l'unica religion ensenhada au sen dau sistèma educatiu dau país, la Glèisa a certanei privilègis fiscaus e l'imigracion de trabalhaires catolics es facilitada. En mai d'aquò, de simbòls catolics (crucifiç, imatges de la Verge... etc.) se troban dins cada bastiment public.
Lac Victòria
Geologia
La flaca prigondor del lac e son grand repòrt superfícia/volum lo fan vulnerable als cambis climatics. Los carotatges geologics realizats dins los sediments mostrèron que lo lac Victòria s'assequèt almens tres còps dempuèi sa formacion. Aqueles cicles d'assecament son probablament ligats a las glaciacions pendent que las precipitacions demenissián. Lo darrièr assecament del lac remonta a 17,300 ans e son rempliment a 14,700 ans.
Clima e idrologia
thumb|left|Lo riu [[Kagera, afluent del lac Victòria]]
Peró
Lei periòdes arcaïc e formatiu
Lei progrès de la sedentarizacion, de l'agricultura e la pesca e lo reculament dei glaciers favorizèron l'emergéncia de culturas e de civilizacions vertadieras. La pus anciana es la civilizacion de Caral apareguda au començament dau millenari III av. JC dins la region de Trujillo. Presentava ja plusors trachs pròpris ai civilizacions andinas ulterioras coma una arquitectura massiva caracterizadas per de bastiments piramidaus, l'existéncia d'un panteon politeïsta, la formacion de centres urbans de talha importanta ò la realizacion de geoglifs. Mestrejava la produccion e la teissedura dau coton mai en revènge, conoissiá pas l'usatge de la terralha. Tanben, semblava pas de conóisser de conflictes armats car leis arqueològs an pas descubèrt d'armas ò de bastiments militars dins lei vestigis d'aquela civilizacion.
La civilizacion de Caral dispareguèt dins lo corrent dau sègle XVIII av. JC probablament en causa de cambiaments climatics entraïnats per lo fenomèn El Niño. Au començament dau millenari I av. JC, apareguèron doas civilizacions novèlas lòng dau litorau que mestrejavan de tecnicas de fabricacion de la terralha. La cultura de Chavín apareguèt vèrs 1,000 av. JC. Conoguèt son apogèu entre 800 e 200 av. JC avans sa disparicion rapida au començament dau sègle II av. JC. Introduguèt la metallurgia dau bronze e de l'aur dins la region, melhorèt lei tecnologias textilas, domestiquèt lo lama e inventèt la premiera forma andina d'art visuau conegut amb l'escultura d'estèlas representant de divinitats. Au nivèu politic, sembla de formar un estat teocratic dominat per lo clergat de divinitats inspiradas per leis imatges dau puma e dau jaguar. La cultura de Paracas faguèt son aparicion vèrs 800 av. JC, conoguèt son apogèu en 600-400 av. JC e foguèt absorbida au sègle II av. JC per la civilizacion de Nazca. Desvolopèt la teissedura de la lana e la deformacion volontària dei cranis.
Lo periòde classic
Lo periòde classic dei civilizacions precolombianas es caracterizat per un isolament important de cada cultura que fòrman d'entitats politicas liadas entre elei per de cambis comerciaus mai refusant autrament de durbir sei frontieras ais estrangiers. Aquò favorizèt donc un desvolopament regionau amb de culturas fòrça diferentas mai estendudas sus un territòri relativament limitat.
Lac Victòria
Clima e idrologia
Lo bacin collector recep una dosena de cors d'aiga que Kagera, lo pus important ven de Tanzania, de Burundi e de Rwanda. L'emissari del lac Victòria, lo Nil Blanc (Bahr-el-Abiad), s'escampa cap al nòrd per anar dins lo lac Kyoga puèi lo lac Albèrt e fin finala Nil. La partida del Nil Blanc situada entre lo lac Victòria e lo lac Kyoga se nomena tanben Nil Victòria e seriá nascut entre 12,000 e 14,000 ans ab. C. Los afluents, que lor debit vària fòrça segon las sasons, balhan mens de 20% de las aigas del lac, lo rèsta ven de las pluèjas. Las pèrdas son degudas en partida al debit sortissent del Nil Blanc mas tanben a l'evaporacion (variabla segon las sasons e lo vent) que representa una pèrda de 31 a per mes.
Peró
Lo periòde classic
Au començament dau sègle VII, la preponderància passèt ai vilas de Tiwanaku, installada au sud dau Lac Titicaca, e de Wari, establida dins la region d'Ayacucho. Lei dos centres èran de metropòlis religiosas importantas que son clergat aviá un raionament culturau important sus lei regions vesinas. Tiwanaku desvolopèt una agricultura intensiva gràcias a la bastida d'un ret d'aigatge e aurià federat un reiaume important amb la somission de mai d'un prince locau a l'autoritat e au prestigi dei prèires de la vila. Dispareguèt après 1200 en causa d'una crisi agricòla entraïnada per un assecament dau clima. Wari adoptèt un modèl diferent caracterizat per una expansionisme militar agressiu e la formacion d'un reiaume ierarquizat (bastidas de rotas, de capitalas províncialas... etc.) que prefiguran l'Empèri Inca. Lei regions somesas foguèron tanben colonizadas e esplechadas au profiech de la capitala. Pasmens, una crisi economica e agricòla entraïnèt la disparicion rapida dau reiaume a partir de l'an 1000 amb l'abandon de Wari e la restauracion de l'independéncia dei pòbles vencuts.
Lac Victòria
Clima e idrologia
thumb|260px|Variacion del nivèl del lac Victòria mesurada a [[Jinja (vila)|Jinja.]]
Peró
Lo periòde classic
A partir dau sègle XII, la diversitat culturala de la region venguèt fòrça importanta amb l'emergéncia de mai d'un pòble a l'origina de culturas distintas. La pus importanta foguèt la cultura chimú que se formèt dins la meteissa region que l'anciana cultura de Moche. Formèt un estat centralizat e ierarquizat dirigit per un sobeiran absolut dich « Ci-quic ». Sa capitala, Chanchan, agantèt 60,000 abitants gràcias a la bastida de rets importants de rotas, de canaus e de fortificacions. A partir de 1200, acomencèt una politica de conquista militara dei regions vesinas mai foguèt a son torn vencut e ocupat per l'Empèri Inca dins lo corrent deis annadas 1460. En parallèl, lo periòde veguèt la formacion d'estats aimaras dins lei regions montanhósas. S'organizèron pauc a pauc en dos reiaumes dichs Urcussuyu principalament centrat sus lo versant occidentau e Umasuyu estendut sus lo versant orientau.
Fonologia de l'occitan
La fonologia de l'occitan.
Peró
Lo periòde imperiau
L'Empèri Inca se formèt vèrs 1200 a partir d'una dinastia installada dins la vila de Cuzco. Lo tèrme « inca » designa aquela dinastia mai lo nom dau pòble ocupant Cuzco, que parlava quíchoa, es desconegut. Lo seten sobeiran inca, Yahuar Huacac, capitèt d'instaurar sa dominacion sus tota la vau. Son successor Viracocha Inca foguèt obligat d'abandonar la capitala après una desfacha grèva còntra lei Chancas en 1438. Son fiu Yupanqui menèt la còntra-ofensiva que s'acabèt per la victòria de Yahuarpampa. Lo venceire prenguèt alora lo títol de Pachacutec (« lo Reformator », 1438-1471) e acomencèt una politica d'expansion militara. Fins a sa mòrt, leis armadas incas conquistèron leis estats aimaras principaus e lo Reiaume Chimú. Son fiu Tupac Yupanqui (1471-1493) contunièt sa politica e sei fòrças agantèron Quito e lo nòrd dau Chile actuau onte se turtèron ais Araucans. Remplaçat per son fiu Huyana Capac (1493-1527), l'Empèri Inca assegurèt son contraròtle de la region de Quito e ocupèt una partida dau litorau chilen sensa capitar de rompre la resisténcia araucana.
L'Empèri Inca foguèt l'estat pus organizat de l'America Precolombiana. Son cap èra un monarca absolut dich Sapa Inca, considerat coma lo fiu dau Dieu-Soleu. Cada abitant fasiá d'una partida d'una casta amb un ròtle ben definit. La mobilitat d'una casta a una autra èra rara e necessitava de meritis escepcionaus, generalament sus lo prat batalhier. Lo territòri èra devesit entre tres lòts atribuits ai besonhs dau clergat, ai besonhs deis armadas e de l'Estat (qu'èra cargat de formar de resèrvas de manjar en cas de famina) e ai besonhs deis abitants. En despiech de l'abséncia d'un sistèma d'escritura, l'adminitracion inca conoissiá lei matematicas e èra en estat de tenir dei còmptes precís dei produccions e de la man d'òbra. Un sistèma de corvadas permetiá de bastir de rotas, de transpòrtar de marchandisas ò de requisicionar de guerriers.
Lac Victòria
Clima e idrologia
Fins a las annadas 1960, lo lac Victoria foguèt tanben plan equilibrat al nivèl idrologic e endurava pas de fòrtas variacions de nivèl. En 1962, lo nivèl montèt bruscament en consequéncias de fòrtas pluèjas e demorèt atal amb una leugièra diminucion. A partir de 2004, un cambi important comencèt amb una baissa de nivèl del lac de dos mètres en dos ans. La causa d'aquela seriá la manca de pluèjas qu'agís al meteis temps dirèctament sul lac e suls apòrts dels afluents.
Fonologia de l'occitan
Alternància vocalica generala
En posicion atòna, certanas vocalas son impossiblas e se transforman en vocalas pus barradas:
Lac Victòria
Biodiversitat
Fa 14,000 ans, aprèp lo rempliment del lac, la fauna aqüatica dels rius colonizèt lo lac Victòria. Avent sul còp accès a un abitat verge, las espècias se diversifiquèron, ocupant totes los ròdols ecologics. Coma aquò apareguèron, segon la teoria actuala, de nombrosas espècias endemicas d'aplocromis. Aprèp l'introduccion de la pèrca de Nil, l'eutrofizacion de l'aiga e l'invasion per la jacint d'aiga, aquela biodiversitat demeniguèt fòrtament. Pareis çaquelà que qualques aplocromis comencèron de s'adaptar a aquelas condicions novèlas, notablament en modificant lors abituds alimentàrias.
Fauna
Qualques familhas, genres e espècias marcants de la fauna salvatja.
Fonologia de l'occitan
Vocalas auvernhatas
Una caracteristica tipica de l'auvernhat (tanben coneguda dins certans parlars periferics del vivaroaupenc) es la transfonologizacion dels fonèmas seguents:
Alternància vocalica auvernhata
En posicion atòna, certanas vocalas son impossiblas e se transforman en vocalas pus barradas:
Lac Victòria
Mamifèrs
thumb|Antilòp sitatunga.
Fonologia de l'occitan
Vocalas lemosinas
Una caracteristica fòrta del lemosin (tanben coneguda dins certans parlars periferics del vivaroaupenc) es la neutralizacion dels fonèmas e  en un fonèma unenc, que pòt aver una apertura variabla.
Lac Victòria
Mamifèrs
Dins los paluns de papirus, l'antilòp sitatunga (Tragelaphus spekeii), de batas longs e esclats adaptats a la marcha en terrens palunoses, se pòt encara encontrar pasmens qu'escas. Un autre antilòp, lo grand cobe de las canavèras (Redunca redunca), se pòt tanben apercebre sus las ribas.
Concernent los mamifèrs pus adaptats al mòde de vida aqüatica, l'ipopotam (Hippopotamus amphibius) e la loira de las gautas blancas del Cap (Aonyx capensis), son corrents.
Fonologia de l'occitan
Vocalas lemosinas
Dins los mots de formacion populara, las sequéncias as, es, is, òs, os, us, ues, quand son en fin de sillaba, son vengudas e ara son vengudas de vocalas longas, , çò que tend a crear de fonèmas novèls amb una oposicion pertinenta entre vocalas brèvas e vocalas longas. Lo meteis fenomèn existís dins una part del vivaroaupenc.
Lac Victòria
Mamifèrs
Dins qualques zonas pus secas viu l'impala (Aepyceros melampus), mamifèr semblant una gazèla o un antilòp.
Aucèls
thumb|[[Granda egretta]] thumb|150px|[[Arnièr de Senegal]]
Watermael-Boitsfort
Watermael-Boitsfort  es una comuna de la region bèlga de Brussèlas Capitala.
Lac Victòria
Aucèls
Lo lac Victòria es un luòc de passatge de fòrça nombroses aucèls de passa e tanben lo mitan de vida d'un grand nombre d'espècias residentas.
Los Eissarts
Los Eissarts (Les Essards en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Lac Victòria
Aucèls
Dins los paluns denses, fòrça animals tròban abriga e noiridura. Coma Bèc d'esclòp (Balaeniceps rex) que se noirisson de peisses, de batracians, de joves tartugas e qu'es uèi classat coma espècia vulnerabla. Se tròba d'aucèls tipics dels paluns de papirús coma Cisticòla carruthersi (Cisticola carruthersi), Acrocephalus rufescens, Muscicapa aquatica, Bradypterus carpalis e doas espècias menaçadas, Chloropeta gracilirostris e Laniarius mufumbiri.
Dins las aigas pus liuras, se pòt encontrar Himantopus himantopus e tanben de còrbs marins (Phalacrocorax carbo e Phalacrocorax africanus) coma divèrses guiraudets (Ardeola idae) e egrettas (Egretta garzetta, Ardea alba). La gavina del cap gris (Larus cirrocephalus) e èsterna Hansel (Sterna nilotica) s'encontran sovent dins las zonas pus alunhadas de la riba.
Peró
Lo periòde imperiau
Per unificar l'Empèri, leis Incas impausèron l'utilizacion dau quíchoa, lo culte dau Dieu-Soleu (pasmens sensa enebir lei cultes ja establits) e desportèron lei pòbles ostils dins de regions centralas de l'Empèri per facilitar sa somission. Lei pòbles integrant l'Empèri d'un biais volontari ò sensa resisténcia significativa aguèron en revènge lo drech de gardar una autonòmia locala mai ò mens importanta. Un ret de rotas e d'ostalariás permetiá lo desplaçament rapide deis armadas e dei messatges.
Lac Victòria
Aucèls
Dins la savana arborada qu'entorneja lo lac, se pòt observar l'arnièr de Senegal (Halcyon senegalensis), aucèl fòrça colorat. Prèp de la riba, se pòt a vegadas apercebre Burhinus vermiculatus o ben Lybius guifsobalito, aucèl negre de la gorga roja intens, o de soïmangas, aucèls nectarivors.
Reptils e batracians
thumb|[[Crocodil de Nil|Crocodils de Nil]]
Peró
La conquista de l'Empèri Inca
La conquista espanhòla se debanèt de 1532 a 1571. Foguèt lònga en causa de la resisténcia de la dinastia inca mai facilitada per lei divisions intèrnas de l'Empèri e lei malautiás vengudas d'Euròpa que decimèron la populacion (12 milions d'abitants en 1530, 1,3 milion en 1570). D'efèct, la mòrt de Huayna Capac entraïnèt una guèrra civila per sa succession entre Huascar (1527-1532) e Atahualpa (1532-1533). Lo premier dispausava d'una armada pus importanta e èra installat dins la capitala mai son rivau teniá de fòrças pus experimentadas. Una tiera de combats saunós de Quito a Cuzco li permetèt de conquistar lo poder mai laissèt de divisions prefondas.
Lac Victòria
Reptils e batracians
Lo crocodil de Nil (Crocodylus niloticus) a gaireben disparegut d'aquela region d'Africa. Es subretot victima de la caça facha per obtenir sa pèl. Se noirís de predas vivas coma ausèls, cernalhas, de tartugas, insèctes, crustacèus, mollusques e batracians.
Peró
La conquista de l'Empèri Inca
Tre la fin de la guèrra civila, un contingent de conquistadors espanhòus comandat per Francisco Pizarro desbarquèt dins l'Empèri. Pauc nombrós (180 soudats, 37 cavaliers), leis Espanhòus empurèron lei divisions entre pòbles amerindians per trobar d'aliats còntra leis Incas. Lo 16 de novembre de 1532, capturèron Atahualpa a la batalha de Cajamarca. Pizarro demandèt un recapte important per sa liberacion puei l'executèt per desorganizar l'Empèri entraïnant la presa de Cuzco. Pasmens, una partida de l'Empèri assaièt de resistir ajudada per lei combats fratricidas entre conquistadors (partisans de Pizarro còntra partisans d'Almagro, 1536-1542). Ansin, un subrevivent de la dinastia inca dich Manco Inca II poguèt crear lo Reiaume de Vilcacamba que demorèt un centre de resisténcia fins a sa conquista en 1572.
Lac Victòria
Reptils e batracians
Al lac Victòria, la ponta se fa a la fin de decembre e en genièr, a la sason seca quand las aigas baissan. Los uòus se depausan dins la sabla ont incuban pendent tres meses.
Peró
L'esplecha coloniala de Peró
Après la conquista espanhòla, lo territòri perovian foguèt integrat au sen de l'Empèri Espanhòu e de seis institucions que permetián d'esplechar sei ressorsas au profiech d'Espanha e d'una minoritat de grands proprietaris terrenaus. Aquel empèri èra dirigit per lo Conseu deis Índias installat en Espanha. Pasmens, en causa dei distàncias importantas entre America e Euròpa, una administracion coloniala foguèt creada. Peró venguèt ansin lo centre de la Vice-Reialtat de Peró que son sèti èra situat en Lima fondada en 1535. Aquela institucion èra cargada de la gestion deis afaires administratius, financiers e economics dei possessions espanhòlas d'America dau Sud franc de Veneçuèla. Pasmens, èra devesida entre d'audiencias installadas a Panama, Santa Fe de Bogota, Quito, Santiago e La Plata que tenián d'autonòmias fòrça importantas en causa dei distàncias entre aquelei vilas e Lima.
Lac Victòria
Reptils e batracians
Lo lac abriga plusors espècias de tartugas d'aiga doça endemicas coma Pelusios williamsi o Emydura victoriae.
Peró
L'esplecha coloniala de Peró
Lo nivèu inferior de l'administracion èra ocupat per lei governadors de províncias e per leis autoritats localas, especialament aquelei dei vilas qu'èran elegits per lei captaus. Una caracteristica d'aquela administracion èra l'importància de la corrupcion entre lei foncionaris. D'efèct, certanei, magerament lei corregidors que tenián de poders fiscaus e de policía, èran mau pagats per lo govèrn espanhòu e assaiavan donc de s'enriquir au detriment de la populacion. Lei zònas poblats d'Indians foguèron generalament pus tocadas per aqueu fenomèn.
Lac Victòria
Reptils e batracians
Los varans de Nil (Varanus niloticus), que demòran la preda del crocodil, van pilhar lo niu d'aqueste.
Peró
L'esplecha coloniala de Peró
La darriera institucion importanta de l'Empèri Espanhòu èra la Glèisa. Format unicament de Blancs fins a la segonda mitat dau sègle XVIII, èra caracterizat per sei ressorsas economicas fòrça importantas e per la rivalitat permanenta entre lei diferents òrdres religiós e lo clergat secular. La richessa de la Glèisa èra liada ai dons e ai laissas dei fidèus, lei revenguts eissits d'aquelei bens e lo dèime. Gràcias a aquelei ressorsas, la Glèisa poguèt finançar la bastida de glèisas, s'ocupar de l'ensenhament e de la santat, ajudar lei paures e prestar de sòus. Enfin, aguèt un ròtle major dins l'evangelizacion deis Indians e contunièt per la seguida de considerar que lei pòbles auctonòms fasián partida de son ressòrt.
Lac Victòria
Reptils e batracians
Dins aquelas zonas vivon tanben de batracians, coma une espècia endemica: Xenopus victoriae.
Peró
L'esplecha coloniala de Peró
Lei resèrvas e jaciments d'aur e d'argent concentrèron inicialament l'atencion deis Espanhòus. En particular, la descubèrta d'un jaciment d'argent fòrça important a Potosi aguèt una gròssa influéncia sus lo desvolopament de Peró amb la creacion d'una rota Lima-Potosi que venguèt l'axe principau dau Peró coloniau. Se formèt alora doas zònas economicas diferentas : Lei minas de Potosi assegurèron la mitat de la produccion d'argent de l'Empèri Espanhòu de 1550 a 1650 mai la produccion declinèt a partir de la fin dau sègle XVII. L'activitat principala venguèt alora l'agricultura que son desvolopament foguèt rapidament encoratjat. Se formèt alora un modèl de tenements fòrça grands tenguts per una aristocracia terrenala (hacienda).
Lac Victòria
Peisses
thumb|left|Lo [[tilapia de Nil, una espècia introducha.]]
Peró
La formacion de la societat peroviana
La societat ispanoamerica se devesiguèt entre dos ensems separats. Lo premier èra la societat coloniala formada de Blancs, d'Africans, de mestís e d'Indians vivent en fòra de sa comunautat d'origina. Lo segond èra l'ensems dei comunautats indianas gaire mestissadas que gardavan sa lenga e de trachs indians fòrça importants.
Lac Victòria
Peisses
Lo lac Victòria conten prèp de 450 espècias de peisses que 300 endemicas del genre Haplochromis e doas espècias endemicas de tilapias del genre Oreochromis (Oreochromis esculentus e Oreochromis variabilis).
Peró
La societat coloniala
Lei Blancs èran principalament originaris d'Espanha. Dins aquò, l'emigracion dei Blancs vèrs Peró es mau coneguda car lei documents oficiaus s'interessèron solament ais arribadas legalas. Òr, de clandestins nombrós arribèron tanben dins lei colonias espanhòlas. Dins lo corrent dei generacions, lei Blancs se devesiguèron entre dos grops dichs criollos per designar aquelei nascuts sus lo territòri american e peninsulares per designar aquelei d'Espanha. Dos principis importats de l'aristocracia europèu dominèron son mòde de vida : la volontat de tenir de tenements importants e la volontat de conservar la « puretat » de son sang. Coma lei familhas de criollos avián quauquei rèires mestís, aquò entraïnèt l'aparicion de prejutjats dei peninsulares còntra lei criollos. Pasmens, que situacion que siegue, de grops de familhas blancas, mesclant criollos e peninsulares, se maridant entre elei dominavan la societat. En dessota de l'aristocracia terrenala, existiá tanben una classa mejana blanca formada d'artesans, de marchands, de foncionaris, de regidors ò proprietaris terrenaus mejans. Coma l'elèit, donavan fòrça d'importància a la « puretat » de son sang e assaiavan d'exclure lei non Blancs de seis activitats per ne'n limitar la concurréncia economica e sociala.
Lèren
Lèren (Léren en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gramont, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Peró
La societat coloniala
Leis Africans foguèron inicialament utilizats coma esclaus dins lei plantacions e lei minas. Pasmens, tre la fin dau sègle XVII, leis afranquiments acomencèron de se generalizar e, dins lo corrent dau sègle seguent, la màger part dei populacions originàrias d'Africa venguèron liuras. En revènge, aquela liberacion s'acompanhèt pas d'un progrès sociau e leis Africans demorèron dins lo debàs de la societat.
Lac Victòria
Peisses
Existís tanben una espècia de protoptèr, (Protopterus aethiopicus), peis de palmons obligat de respirar regularament a la superfícia.
Peró
La societat coloniala
Lei populacions mestissadas apareguèron rapidament après la conquista espanhòla en causa dau nombre limitat de fremas espanhòlas. De mai, en despiech dau sostèn de la Glèisa a l'arribada de fremas vengudas de la Peninsula Iberica, lei relacions en fòra dau maridatge entre Espanhòus e Indianas contunièron. Dins aquò, aquelei mestís èran generalament bandits per lei Blancs siá per de rasons religiosas (lei mestís èran sovent nascuts en fòra dau maridatge) siá en causa dau risc de concurréncia economica. Ansin, divèrsei lèis foguèron adoptadas per enebir certanei domenis economics ò mestiers ai mestís. L'aplicacion d'aqueu sistèma evolucionèt pauc a pauc segon lei regions en causa de la generalizacion progressiva dau mestissatge au sen de la societat ispanoamericana. Tre lo sègle XVI, lei premierei falhas apareguèron amb la creacion dei habilitaciones permetent ai mestís d'èsser considerats coma de Blancs en cambi dau pagament d'una soma. De mestís eissits de relacions entre Blancs e Africans ò entre Indians e Africans existián tanben. Pasmens, avián encara mens de consideracions que leis autrei mestís.
Lèren
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Peró
La societat indiana
Lei comunautats indianas gaire mestissadas e demoradas alunchadas de la societat coloniala gardèron una partida importanta de sei trachs pròpris e son a l'origina de la societat indiana actuala. Au començament de la colonizacion, leis Indians foguèron somés au sistèma de l’encomienda. Aquò èra lo transferiment dei responsabilitats de proteccion e d'evangelizacion d'un grop d'Indians dau rèi a un individú privat. En cambi, aquel individú podiá exigir un tribut ò de corvadas. Aqueu sistèma foguèt fòrça atacat per lei Dominicans, especialament Bartolomé de las Casas, e en 1542, lo rèi d'Espanha adoptèt lei Lèis Novèlas qu'ordonèron la restitucion a la Corona deis encomiendas après la mòrt de sei proprietaris. Pasmens, en fàcia de l'ostilitat dei colons, la monarquia deguèt finalament adoptar una posicion pus complasenta après una revòuta dei proprietaris (1544-1548). Premier, acceptèt la prolongacion de l’encomienda per la durada de vida de l'eiretier de son proprietari. Puei, se creèt un sistèma suplementari de prolongacion per lei generacions seguentas.
Lac Victòria
Insèctes
thumb|Cap de [[simulia amb un parasit Onchocerca volvulus sortissent al nivèl de l'antena esquèrra.]]
Peró
La societat indiana
Una autra particularitat importanta de la colonizacion de Peró foguèt lo mantenement d'una partida larga de l'aristocracia inca gràcias a sa collaboracion amb lo poder espanhòu. D'efèct, lei caps incas (curacas) foguèron sovent cargats de la collècta dei tributs. Pasmens, en 1780, l'introduccion de taxas entraïnèt una revòuta d'un curaca de Cuzco qu'afirmava èsser un descendent dei sobeirans incas. Prenguèt lo nom de Tupac Amaru II e son insureccion menacèt Cuzco en 1781 fins au mandadís de renfòrç importants dempuei Lima. La revòuta entraïnèt tanben una insureccion de caps aimaras qu'assetjèron La Paz en 1781 avans d'èsser vencuts avans la fin de l'annada. Lo bilanç de la guèrra foguèt saunós (aperaquí 100,000 mòrts) e entraïnèt la disparicion de la màger part de l'aristocracia amerindiana. De mai, lei mestís venguèron fòrça maufisants car volián pas èsser associats amb la revòuta.
Urou-et-Crennes
Urou-et-Crennes es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Peró
La societat indiana
En parallèl de l'establiment de la dominacion espanhòla, de campanhas d'evangelizacion foguèron organizadas per convertir leis Indians au cristianisme. Aquò acomencèt tre la conquista amb la destruccion dei temples pagans, deis idòlas, dei libres religiós indians ò de batejaments generaus de populacions. Pasmens, aquela estrategia evolucionèt rapidament vèrs de metòdes pus amagestrats per penetrar dirèctament au sen de la cultura indiana. Ansin, lo cristianisme catolic se generalizèt sota la forma d'un sincretisme mesclant la liturgia crestiana, lo culte de la Santa Verge, dei sants, la musica religiosa e lei processions amb d'elements e de rites eissits de la religion precolombiana anciana.
Lac Victòria
Insèctes
Qualques moissals pòdon transmetre de malautiás coma la malària, la fèbre chikungunya e la fèbre jauna. Sus las ribas, los assemblaments periodics de fòrça bestials atiran la glossina, o mosca tsetse, capabla de transmetre la malautiá del som.
Peró
La societat indiana
Enfin, l'afondrament demografic foguèt la darriera caracteristica de la societat indiana après la conquista. D'efèct, en causa dei conflictes, dau trabalh fòrçat e, subretot, dei malautiás vengudas d'Euròpa qu'èran desconegudas sus lo continent american (vairòla...), lo nombre d'Indians demeniguèt fòrça rapidament. L'amplor d'aqueu fenomèn es mau conegut en causa de l'abséncia de donadas precisas sus la populacion avans l'arribada deis Espanhòus. Regardant l'èx-territòri inca, leis estimacions èra de 12 milions d'abitants e de solament 1,3 milion en 1570 e 700,000 en 1620. De mai, lei migracions d'Indians en direccion dei centres economics de la societat ispanoamerica, especialament lei regions minieras, agravèron lo despoblament dei territòris indians. Pasmens, au contrari dei territòris mesoamericans, aquò entraïnèt pas una disparicion totala deis institucions socialas amerindianas que se mantenguèron, especialament una partida de l'aristocracia que collaborèt activament amb leis Espanhòus.
Lac Victòria
Autres artropòdes
thumb|left|Copepòde del genre Ciclops