cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Viking
Debanament
Entre 850 e 900, lo fenomèn cambièt de dimension e lei cronicas europèanas acomencèron de parlar d'« Armada Granda » e d'operacions de pilhatge vertadier foguèron organizadas en Euròpa de l'Oèst per lei Danés e lei Norvegians e en Euròpa de l'Èst per lei Suedès. Lei vilas grandas foguèron atacadas per de flòtas importantas e de país novèus (Espanha, Itàlia, Empèri Bizantin...) veguèron tanben l'arribada de Vikings. Meme se de tropas de Vikings foguèron desfachs per de senhors capables de resistir (Ethandun en 878, Saucourt-en-Vimeu en 881), la màger part dei sobeirans europèus poguèron pas resistir e certanei paguèron de tributs importants.
A partir de l'an 900, lei territòris d'Occident acomencèron de s'organizar vertadierament còntra lei pilhatges e la piratariá. Lei Vikings èran venguts un element costumier de la politica europèa e èran ja fixats dins certanei regions occidentalas coma lo Danelaw en Anglatèrra, uneis illas dau nòrd de l'Ocean Atlantic, lo sud d'Irlanda o Normandia. A l'èst, avián format dos principats a l'entorn de Nòvgorod e de Kiev. Uneis implantacions vikings aguèron luòc dins aquelei territòris e lei relacions acomencèron de se normalizar ambé lo rèsta d'Euròpa. Dins certanei regions, coma Normàndia, de Vikings obtenguèron de tèrras còntra una ajuda militara per luchar còntra lei pilhatges d'autrei Vikings.
Lo periòde de normalizacion s'acabèt en 980 quand, dins certanei regions coma Anglatèrra, leis invasions acomencèron tornarmai. Prenguèron un caractèr militar important ambé d'ambicions de conquista, especialament per lei Danés en Anglatèrra. Aquela politica conoguèt una revirada decisiva en 1066 pendent la batalha de Stamford Bridge e s'acabèt definitivament en 1135.
Durant aquelei quatre periòdes, lei Vikings foguèron capables d'establir d'implantacions durablas dins unei regions d'Euròpa :
La centralizacion deis estats d'Escandinàvia
Dins lo corrent dei sègles VIII a XII, leis estats d'Escandinàvia conoguèron un movement progressiu d'unificacion e de centralizacion. Ansin, s'au començament dau periòde viking, la region èra devesida entre divèrsei territòris pichons e autonòms, se veguèt pauc a pauc aparéisser de reiaumes grands bastits sus lo modèl franc basat sus l'autoritat d'un rèi e la preséncia de la Glèisa catolica.
Danemarc, estat pus meridionau dei territòris, èra ja influenciat per leis estats francs e d'autoritats pron poderós per bastir e entretenir de fortificacions importantas coma la Danevirke i existián tre lo sègle IX. La fondacion dau reiaume aguèt luòc au sègle X ambé lo baptisme dei premiers rèis crestians. Au sègle seguent, lo país foguèt devesit en diocèsis e lei tradicions vikingas perdiguèron lor influencia au profiech d'una societat de tipe feodala devesida en tres classas principalas (aristocràcia, clergat, pòble). Aqueu procediment s'acabèt en 1157 per l'unificacion finala dau reiaume vengut una poissança majora au nòrd d'Euròpa.
Norvègia conoguèt una evolucion similara mai tardiera a partir de la fin dau sègle VIII e de dificultats pus importantas. D'en premier, lo país èra fòrça devesit e la mager part deis abitants defensiguèron lor autonomia. Per exemple, au sègle X, lei rèis Olafr Tryggvason e Olafr Haraldsson qu'assaièron d'unificar lo país dempuei lo sud foguèron vencuts e tuats ai batalhas de Svold (1000) e de Stiklarstadir (1030). De mai, l'influéncia fòrta dei Danés e seis ambicions sus la region foguèron un problema constant per l'unificacion. Ansin, leis etapas decisivas vèrs la formacion dau reiaume de Norvègia se debanèron après la mòrt de Cnut lo Grand en 1035. Dos rèis, Magnus Olafsson (1035-1047) e Harald Sigurdarson (1047-1066), i aguèron un ròtle primordiau e lo procediment s'acabèt vèrs la fin dau sègle XI.
Enfin, lei Suedès conoguèron un procediment d'unificacion tardiu mai eficaç entre lei sègles XI e XII. Vèrs 1050, un rèi unic dirigiguèt lo país. Lo desvolopament economic foguèt pus important gràcias a de condicions geograficas pus favorablas e l'urbanizacion i foguèt pus rapida e importanta.
La fin de l'expansion vikinga
La fin de l'expansion vikinga acomencèt a partir de la mitat dau sègle XI. La revirada dei projèctes de conquista d'Anglatèrra marquèt la fin finala d'un fenomèn ja afeblit per una tièra de causas intèrnas e extèrnas. Lei causas intèrnas principalas son la feblesa demografica dei país nòrdics incapables de mandar una populacion pron importanta per colonizar lei regions ocupadas, l'expansion dau crestianisme qu'entraïnèt d'evolucions decisivas dins la societat vikinga (abolicion de l'esclavatge...) qu'empachèron lo mandadís d'expedicions lòngas e lo declin dau comèrci viking. Entre lei causas extèrnas, se fau notar leis influéncias estrangieras (centralizacion, crestianisme, unificacion...) qu'empachèron l'organizacion d'expedicions per de caps locaus e l'organizacion de reiaumes poderós dins lei regions generalament pilhadas per lei Vikings. Ansin, leis darriereis operacions vikingas de pilhatge deguèron faciar d'oposicions militaras fòrtas e necessitèron d'ara endavant un nombre d'òmes trop importantas.
Demografia
La demografia dei populacions vikingas es un subjècte malaisat. Leis estimacions son principalament basadas sus lei resultats de cavaments e lei progrès de l'analisis deis esqueletas descubèrts. L'esperança de vida i aparéis fòrça limitada, probablament entre 20 e 25 ans. La mortalitat infantila sembla tanben fòrça importanta. Es estimada a aperaquí 60% durant lei sept premiereis annadas, subretot que la medicina sembla d'èsser estada relativament rudimentària. Lei registres realizats durant la fin de l'Edat Mejana e lei racòntes de la literatura vikinga forman egalament una fònt segondària relativament utilizada. Ansin, au Danemarc país viking pus poblat, s'estima que la populacion èra egala a un milion d'abitants vèrs 1250. Norvègia auriá assostat 300,000 abitants e Islàndia aperaquí 35,000 vèrs 1330. Existís pas de donadas satisfasentas sus la populacion vikinga de Suècia.
Agricultura e norrigatge
Au contrari de la màger part dei societats de l'Edat Mejana, l'agricultura e lo norrigatge èran un sector segondari de l'economia vikinga en causa d'un sòu tròp paure, de condicions climaticas dificilas, de la talha limitada e de la dispersion de la populacion. Lo premier regardava principalament la cultura de l'òrdi e dau séguel. Lo segond pertocava lei bovins, coma lei buous per utilizats per lo lauratge, e leis ovins, subretot lei cabras per lor produccion de lach. Existiá tanben un norrigatge de pòrcs destinats a la consommacion de carn.
Lo nivèu tecnologic èra inicialament relativament limitat e lo demorèt fins ais annadas 1000. Lo fèrre èra principalament utilizat per la fabricacion d'otís coma lei volames, lei dalhas e certanei partidas deis araires. Lei progrès se desvolopèron lentament. A partir de l'an 1000, acomencèt una generalizacion lenta dei tecnicas de lauratge. Conjugada a l'utilizacion pus importanta d'otís fachs de fèrre, permetèt pauc a pauc d'aumentar la superficia dei tèrras cultivadas e lei revenguts agricòlas dins lei regions sud d'Escandinàvia onte lo clima èra lo pus favorable.
Artesanat
L'artesanat èra una activitat caracteristica e importanta de l'economia vikinga. Dos tipes d'artesanat existián. Lo premier regardèt leis individús qu'èran capables de produrre un objècte per sei besonhs. Aquò èra fòrça desvolopat e leis artesans professionaus, que formavan l segond tipe d'artesanat, èran gaire nombrós e sovent gropats dins lei centres urbans. Lor produccion pertocava unei domenis coma la fòrja, la fornariá, la talha de vèstits... etc. Èra venduda per de marchands itinerants per completar la lista deis otís necessaris dins lei tenements. Au Danemarc, existiá tanben quauqueis artesans itinerants.
Au nivèu tecnic, l'abondància de matèrias premieras e l'abiletat generala dei Vikings permetèron lo trabalh d'un nombre important de matèrias diferentas que lei principaus foguèron :
Transpòrt
Lo comèrci èra un aspèct fondamentau d'una economia vikinga que deviá trobar dins lei regions estrangieras lei bens que sei ressorsas limitadas empachèsson de produrre localament. L'aumentacion progressiva dau comèrci viking, puei seis activitats de piratariá, entraïnèron la formacion d'un ret de transpòrts maritims e terrèstres relativament eficaç.
Lo premier es aparegut ambé lei premierei construccions navalas au sègle VII. De relèus e d'entrepeus foguèron bastits de lòng dei còstats. Foguèron pauc a pauc a l'origina de vilas vertadieras ambé d'installacions portuarias permetent d'assostar lei naviris e leis equipatges per la nuech. Lo ret terrèstre se desvolopèt a partir d'aquelei pòrts vèrs l'interior dei tèrras onte lei marchandisas èran compradas o vendudas. Lei rotas èran bastida de plancas dins lei regions desvolopadas e de tèrra dins lo rèsta d'Escandinàvia. La pèira foguèt utilizada solament vèrs la periòde viking. La màger part dei transpòrts èran realizats de pè e, durant l'ivèrn, s'utilizèt tanben d'esquís. Leis autrei mejans de transpòrt, carri e chivau, èran rars.
Moneda
Certaneis estats vikings bateguèron moneda. Lo premier sembla d'èstre la vila d'Hereby vèrs 825. Pasmens, durant tot lo periòde viking, aquela produccion foguèt largament insufisenta e la màger part dei pèças utilizadas èran d'origina estrangiera. Aquò èra pas una caracteristica especiala dei populacions vikingas. D'efèct, a l'epòca, la valor d'una pèça èra determinada solament per sa massa de metau, generalament aur, argent o coire. Ansin, un nombre fòrça importanta de pèças eissits de país estrangiers, o dispareguts coma l'Empèri Roman, èran en circulacion en Euròpa e lei Vikings adoptèron solament un comportament similar au rèsta dau continent.
Cambis comerciaus
Lei cambis comerciaus viking èran principalament realizats en batèu. Pasmens, en causa de l'estructura leugiera dei drakkar, lei quantitats de marchandisas transportadas durant una expedicion èran limitadas. Ansin, lo comèrci viking èra concentrat sus lei cambis d'objèctes de luxe coma lei pelissas, l'ambra o leis esclaus. Lei pelissas èran fòrça apreciadas car permetián de faire de vèstits cauds e de curbir lei sòus e lei muralhas deis ostaus de qualitat. L'ambra èra utilizada per sei proprietats decorativas e lei poders magics que la populacion li donèt. Enfin, leis esclaus formavan la marchandisa principala dau comèrci viking. Dos mercats ais esclaus conoguèron una activitat fòrça importanta a Constantinòple e a Hereby. En retorn, lei Vikings importavan de tèxtils, d'armas, de granas, de sau e de la terralha. Per aquò, lei Vikings avián creats un ret de relèu sus sei rotas comercialas. Permetián de crompar o de vendre certanei marchandisas durant lo viatge, d'obtenir d'ensenhaments sus lei mercats locaus o de faire una pausa. Enfin, se fau notar que lei marchands vikings semblèron aver pas de dificultats au nivèu lingüistic. Es donc probable qu'utilizan d'interprèts o « d'agents » per realizar sei cambis.
Mercenariat
En fòra dau comèrci, una autra fònt de revenguts dei Vikings èra lo mercenariat subretot desvolopat a partir dau sègle IX per lei senhors d'Euròpa Occidentala. Lor nivèu militar èra apreciat e, tre la mitat dau sègle IX, foguèron engatjats dins lei conflictes intèrnes entre senhors francs. Es e mai possible qu'una partida dei pilhatges viking foguèron realizats dins lo corrent d'un periòde d'engatjament au servici de senhors continentaus. A partir dau sègle X, l'activitat de mercenariat prenguèt un ròtle important e d'unitats permanentas de soudats vikings foguèron creadas en Anglatèrra e benlèu a Constantinòple. En França, Rollon obtenguèt Normandia en cambi de son ajuda per protegir lo reiaume franc còntra seis enemics.
Organizacion territoriala e direccion de la societat
Lei Vikings èran dirigits per de rèis dichs konungr qu'èran lei senhors de territòris relativament limitats coma lo fons d'un fjòrd. Èra cargat de l'aplicacion de la lèi, dau drech, de la realizacion dei rites religiós e, pus generalament, dau benèstre de sei subjèctes. En cas de revirada, lei rèis podián èstre rebutats e tuats. D'autra part, la reiautat vikinga èra pas ereditaria. Pasmens, lo procediment de designacion dei rèis es totjorn mau conegut. Èran elegits per de captaus dau reiaume mai la composicion e lei règlas de formacion dau collègi electorau son desconegudas. Lei candidats èran chausits entre certanei familhas. Dins aquò, la rason per aquò que certanei familhas podián presentar de candidats a l'eleccion es tanben pas coneguda.
Justiciá
La justiciá vikinga regardava leis òmes liures, es a dire lei personas qu'èran membres d'una familha donada e que tenián una abitacion reconeguda. Lei lèis, lo debanament dei procès e lei penas èran fòrça codificadas. Permetián d'assegurar de drechs importants a l'accusat per assegurar sa defensa. Ansin, un procès èra dirigit per un ensems de jutges e la decision finala èra presa per aquel ensems o, de còp, per un grop de jurats. Lei jutges, que lo nombre èra definit per la lèi, èran chausits entre leis abitants de la region onte se situava l'abitacion de l'accusat. Aqueu darrier aviá lo drech de recusar un certan nombre de jutges au començament dau procès. L'accusasion deviá demostrar la culpabilitat gràcias a la presentacion de testimònis o de personas prestant jurament. Ansin, la preséncia de testimònis èra necessaria per cada etapa de la procedura. A la fin de la presentacion d'un cas, un jutge recapitulava l'ensems deis arguments dei doas partidas e lo verdict èra decidit per un vòte dei jutges o de la jurada. Lei penas anavan d'emendas, au bandiment, mai o mens importantas segon lo delicte, e a la proscripcion. Per leis afaires pus grèvas (murtre, viol...), l'accusat podiá perdre son estatut d'òme riscant alora la pena de mòrt. Dins lo cas onte ges de decision se desgatjèt entre lei jutges, se podiá organizar un duèl o una ordalia per obtenir una decision. Enfin, l'ordalia èra egalament lo biais unic per « demostrar » certanei elements. Per lei fremas, permetiá de provar la mòrt o la partença de lor marit. Per leis òmes, permetiá de se disculpar d'una accusacion de murtres, de comportaments sexuaus defenduts (incèst, adultèr...) o d'utilizacion de la magia.
Lenga e escritura
thumb|right|Tète runic escrich sus la [[pèira de Rök en Suècia.]]
La lenga d'origina dei Vikings èra lo noroèc qu'acomencèt de disparéisser a partir de l'an 800 sota l'influéncia d'un procediment de diferenciacion e va pauc a pauc se devesir entre un noroèc occidentau (norvegian, islandés) e un noroèc orientau (suedés, danés). Pasmens, aqueu procediment a pas empachat a l'ora d'ara lo mantenement d'una intercomprenença importanta entre lei lengas modèrnas de la region coma lo danés o lo suedés. Ansin, entre lei sègles IX e XI, es generalament supausat que la lenga vikinga èra encara fòrça similara dins tota l'Escandinàvia maugrat l'existéncia de variacions localas. De son caire, l'escritura vikinga èra basada sus lo sistèma runic. Aqueu darrier èra d'origina germanica mai se difusèt vèrs l'Escandinàvia onte conoguèt de transformacions prefondas vèrs lo periòde 750-800. Èra utilizada per escriure de tèxtes sus de subjèctes variats coma de fachs istòrics, de lèis, d'elements geografics, d'aspècts sociaus (religion, familha...) o l'art e la poesia.
Estatut de la frema vikinga
La frema vikinga aviá un estatut inferior ais òmes mai un ròtle relativament important dins lo foncionament de la societat. D'efèct, enfant, èra considerada coma un objècte que lei negociacions de maridatge èran gaire diferentas qu'aquelei per la crompa d'un tenement o d'un batèu. Mariada, generalament vèrs lo temps de 12 ans, obteniá un estatut e una consideracion pus importantas, magerament dins la gestion dau domeni de son òme durant l'abséncia d'aqueu darrier. Aviá tanben lo drech de divorciar meme s'aquela situacion èra fòrça rara. Pasmens, lo ròtle principau de la frema mariada èra d'enfantar car, meme se son mariat aviá generalament unei concubinas, seis enfants èra lei solets que podián eiretar dei possessions dau paire. De mai, lo pensament de la subrevida dau clan e de la familha èran de consideracions majoras de la societat vikinga. Leis emprenhaments èran donc fòrça frequents coma lo mostra l'existéncia d'un vocabulari fòrça variat per descriure aquel estat.
Estatut de l'enfant
Lo mantenement de l'existéncia d'un clan o d'una familha èran de subjèctes majors de la societat vikinga. Ansin, la naissança d'un enfant èra un eveniment esperat e èran enviroutats d'una consideracion e d'una preocupacion fòrça importantas. Pasmens, èran devesits entre doas categorias : Pasmens, avans la crestianizacion, existiá tanben un mejan per se desbarrassar d'un novèu-nat qu'èra l'exposicion de lòng d'una rota.
Esclavatge
Dos tipes d'esclaus existián dins la societat vikinga. Lo premier èra una marchandisa destinat a la crompa sus lei mercats exteriors. Formavan la màger part dei produchs venduts per lei Vikings, especialament a Constantinòple. Lo segond tipe èra leis esclaus domestics vikings que tenián un ròtle primordiau dins lo foncionament dau domeni en l'abséncia de son mèstre. D'efèct, s'èran generalament cargats dei trabalhs pus malaisats, èran ben tractats. De mai, l'estatut d'esclaus dins la societat viking èra pas definitiu estent que podián èstre liberats per lor mèstre o crompar lor libertat après lo pagament d'una soma prevista per la lèi.
Rites sociaus principaus
La vida d'un Viking èra ritmada per quatre rites sociaus principaus qu'èran sa naissança, son maridatge e sei funeralhas :
Abilhament
Lei cavaments e lei condicions de conservacion favorables dins lo nòrd d'Euròpa (paluns, torbièras...) an permes la descubèrta d'unei vèstits vikings. Ansin, lei vèstits ordinaris èran amples e avián pas de botons, de crochets o de correjons. D'un biais generau, èran pauc sotisficats mai principalament comòdas e foncionaus. La matèria premiera pus utilizada èra la lana.
Lei fremas èran generalament abilhadas d'un rauba portada dirèctament sus lo còrs. Lei dos pans podián s'abaissar per se protegir durant lei trabalhs domestics. De còp, l'ensems èra completat per un faubau totjorn utilizat durant lei trabalhs domestics. Enfin, coma lei fremas avián regularament d'enfants d'alachar, lo daut de la rauba èra escavat per desgatjar aisament lei sens. Sus aqueu vèstit, portavan generalament un chal de lana per se parar dau freg.
De lor caire, lei vèstits deis òmes èran probablament d'origina germanica. Portavan generalament de braias lòngas e estrechas tengudas per una cencha de cuer, de debàs de teissut e una tunica corta. Un mantèu èra utilizat còntra lo freg. Desgatjava un braç per manejar una arma o un otís e èra completat per un capochon.
Espitalitat
L'espitalitat èra considerat coma un deure dins la societat vikinga e la refusar èra generalament una fònt d'ofensa. Ansin, meme lei mendicants e lei vagabonds èran aculhits. Dins certanei regions coma Islàndia, l'espitalitat èra reglada per de lèis e leis abitants pus rics èran cargats de l'aculhença de grops pus nombrós coma leis equipatges de naviris.
Onor e reputacion
L'onor e la reputacion èran d'elements centraus de la societat vikinga. Existiá donc un vocabulari fòrça desvolopat per descriure aquela nocion. Èra ligada a la nocion de venjança egalament prefondament marcada dins la societat. Pas defendre son onor èra considerat coma indigne e aquò èra generalament la fònt d'una reputacion marrida.
Cosmografia
thumb|right|Representacion de l'Univèrs imaginat per lei Vikings.
Lei Vikings pagans avián una idèa precisa de la concepcion de l'Univèrs. Verticalament, èra una estenduda plana que son centre èra ocupat per l'aubre Yggdrasill qu'assostava nòu mondes. Au nivèu orizontau, èra devesit entre tres ceucles concentrics que lo pus pichon èra tanben ocupat per l'Yggdrasill. Son dichs Asgard, Midgard e Utgard. Lo ceucle centrau èra abitat per lei dieus, lo ceucle intermediari èra la demorança deis umans e dau Grand Sèrp. Enfin, lo domeni exterior èra ocupat per la Mar Primitiva poblada de mòstres. Lo Grand Sèrp, que se mordiá la coa e enviroutava lo monde, aviá un ròtle especiau d'estabilitat e de destruccion quand son estrencha se relargará.
Lo panteon viking
La religion vikinga es mau coneguda. Èra politeïsta e caracterizada per l'importància de la destinat que s'impausa ais umans, ai dieus e ai mòstres. La conóisser, l'acceptar e l'assumir èra d'elements centraus. Lo culte dirèct dei divitats èra donc benlèu pas necessari car lo Destin èra pus poderós que lei dieus. D'efèct, lo futur dei dieus, e lor mòrt, durant lei Ragnarok (eveniments de la fin dau monde conegut e de la renaissança d'un novèu) èra ja conegut. Ansin, la religion vikinga desvolopèt una tolerància granda qu'èra fòrça utila per lei marchands vikings en contact regulars ambé d'autrei religions. La conversion au crestianisme dei Vikings foguèt d'alhors relativament rapidà.
Lei dieus vikings èran nombrós e probablament devesits entre doas familhas qu'èran leis Ases e lei Vanes. Lei premiers èran bessai d'origina orientala. Èran lei divinitats de la sobeiranetat, de l'intelligéncia e de la victòria. Lei segonds èran probablament d'origina indigèna. Regardavan lei domenis de la feconditat e de la fertilitat. Segon lei regions e lei sègles, la distincion entre lei doas familhas èra pas totjorn realizada e toei lei dieus èran alora dichs Ases. Lei principaus èran :
Lo subrenaturau
Lo subrenaturau aviá un ròtle major dins lei cresenças vikingas. Ansin, totei lei divinitats vikingas son capablas d'utilizar la magia e lo monde èra considerat coma poplat de creaturas magicas. La nocion de magia èra donc fòrça presenta dins la societat a travèrs de creaturas, de rites, de cultes, de disciplinas e d'objèctes.
Lei creaturas subrenaturalas èran fòrça presentas dins l'univèrs mentau d'Escandinàvia anciana. Avián divèrseis originas e estatuts que podián evolucionar dins lo corrent dei sègles. Per exemple, lei gigants èran inicialament leis enemics dei dieus mai certanei venguèron pauc a pauc d'aliats o meme dirèctament de dieus coma foguèt lo cas per Aegir. D'autrei creaturas avián un culte pròpri coma leis elfes que l'estatut divin èra benlèu similar ai dieus d'Asgard. Leis intencions d'aquelei creaturas a respèct deis umans èran egalament fòrça variadas. Per exemple, lei landvaetir avián un ròtle de proteccion d'un luòc mentre que lei draugr avián generalament un ròtle nefast.
Lei ritas magics avián tanben un ròtle fòrça important per lei Vikings. D'efèct, coma lo monde èra poblat de creaturas e de causas magicas, se podiá assaiar de lei consultar, de demandar lor ajuda o d'utilizar lor poder per la vida quotidiana. Tres rites avián un ròtle important. Lo premier èra un sacrifici dich blot que permetiá probablament de consultar un augur. Sa practica sembla d'èstre estat relativament frequenta. Lo segond rite major èra un rite de malediccion dich nid. Enfin, lo tresen, nomat sedr èra un rite de divinacion fòrça frequent pertocant lo futur d'una communautat. Enfin, la magia èra un art tenent divèrseis aplicacions per atacar, se protegir, sonhar, enmascar, contactar de creaturas magicas... etc. D'objèctes èran associats a aquelei practicas per se protegir o ajudar la realizacion d'un sòrt.
Conversion au crestianisme
Unei rasons permeton d'explicar la propagacion aisada dau crestianisme en Escandinàvia. D'en premier, aquela religion èra ja ben coneguda per lei Vikings qu'èran en contacte regular ambé lo rèsta d'Euròpa per seis afaires comerciaus. Per èstre autorizats de comerciar sus lei territòris crestians, devián recebre la primasignatio. Certanei decidiguèron meme de se far batejar, probablament per oportunitat au començament. La segonda rason principala es qu'a partir dau sègle IX, la conversion d'Escandinàvia venguèt un objectiu major deis autoritats crestianas. Una politica constanta foguèt adoptada per aquò caracterizada per un esfòrç sus lo mandadís de missionaris nombrós, la formacion rapidà d'un clergat competents, d'una ierarquia eficaça, la bastida de luòcs de culte e la canonizacion d'unei sants vikings coma lo rèi Olaf Haraldsson. Durant lei premiers sègles, la Glèisa acceptèt egalament lo mantenement, mai o mens secrèt, de certanei practicas coma lei sacrificis de divinacion, l'abandon deis enfants o lo maridatge dei prèires que dispareguèron pauc a pauc vèrs la fin de l'Edat Mejana. Una partida dei tradicions paganas foguèron tanben crestianizadas coma certanei ceremonias deis assembladas localas. Enfin, la darriera rason es la resisténcia febla de la religion indigèna que dispareguèt totalament.
Calendièr
Lo calendièr pagan viking es pas completament conegut en causa de la manca de fònts istoricas. Teniá d'annadas probablament devesidas en doas sasons (estiu e ivèrn) de sièis mes de trenta jorns. Cada mes aviá un nom inspirat d'ivèrn per de fenomèns climatics e d'estiu per d'activitats agricòlas coma « frermanudr » (mes de la gelada) o « korskurdarmanudr » (mes dei meissons). Lei mes d'estiu acomençavan en abriu. La jornada èra egalament devesida en doas partidas diferentas definidas per la preséncia de la sorniera o de la lutz. Èra tanben devesida entre uech partidas en relacion ambé lei ponchs cardinaus e la posicion dau Soleu.
Construccion de naviris
Lo naviri, dich drakkar, es un element indispensable de la descripcion costumiera dau Viking. De fach, aqueu pòble disposava d'una avança tecnologica fòrça importanta dins la construccion de naviris fins au sègle XII.
N'en existiá divèrsei tipes. D'en premier, èran devesits entre batèus (skip) e barcas (bátr) en foncion de la talha. Puei, lei batèus èran gropats entre l'activitat prevista per lo naviri (comèrci, guèrra) e lo nombre de vogaires. Enfin, existiá de critèris de diferenciacion basats sus la velocitat. D'un biais generau, lo vocabulari viking teniá fòrça mòts per designar lei naviris. Pasmens, se fau notar que, maugrat aquelei diferéncias, lei naviris demoravan fòrça polivalents.
L'estructura e l'arquitectura de basa dei naviris èran similaras per toei lei tipes. Lei caracteristicas principalas son una còca de clins vius facha de fusta, una quilha tot d'un tenant, una estructura quasi simetrica e de bancs de vogaires despartits regularament e liats ambé la quilha per assegurar la soliditat de l'ensems. La còca èra estancada per una mèscla de canebe e de quitran. I aviá pas de pònt mai certanei naviris avián de partidas autas a l'avans e a l'arrier. La propulsion èra assegurada per una vela o per lei remas e la direccion per un timon fixat a tribòrd arrier.
Cultura
Lei Vikings avián una cultura rica e una produccion artistica eissida de tradicions celticas e germanicas. fòrça orientada vèrs leis arts ornamentaus, es tanben coneguda per sa produccion literària (epopèias, poesias...) fòrça desvolopada.
La poesia escaldica
La poesia escaldica èra una forma de poesia contemporanèa dei Vikings. Tractava de subjèctes istorics coma la vida d'un cap, lo racònte d'una batalha o la descripcion d'un fach o d'un luòc interessant. Son estructura èra fòrça complexa e sofisticada e la composicion o la comprenença d'aquelei poemas pausan de questions malaisadas. Escrichs per de poetas professionaus, teniá de reglas de versificacion, de mètres, d'òrdres de mòts e divèrseis estils. Leis autors pus celèbres foguèron Bragi Boddason (autor de la Ragnarsdrapa, sègle IX), Thjodolfr dei Hvinir (Ynglingatal, sègles IX-X), Thorbjorn Hornklofi (Haraldskvaedi, sègles IX-X), Egill Skallagrimsson (Hofudlausn, Arinbjarnarkvida, Sonatorrek, sègle X), Einarr Helgason ('Velleka, sègle X), Eyvindr Finnsson (Hakonarmal, sègle X) o encara Ulfr Uggasson (Husdrapa, sègle X).
Lei sagas
Lei sagas literàrias son caracteristicas, levat de quauqueis excepcions, dei populacions vikingas islandesas entre 1180 e 1350. Son de racòntes istorics en pròsa de còps basats sus de fachs vertadiers. Lei subjèctes principaus son la vida d'un personatge durant la colonizacion dau país. Aquelei sagas permetèron ai familhas islandesas d'assegurar lor legitimitat e de mantenir l'equilibri entre lei clans principaus de l'illa. Existián unei tipes :
Guido d'Arezzo
200px|right|thumb|Guido d'Arezzo Guido d'Arezzo (tanben conegut com Guido Aretinus o Guido Monaco) (991/92 - après 1033), monge benedictin e teorician de la musica qui desenvolopè la notacion musicau en particion tostemps emplegada peus musicians e compositors de uei lo dia. Qu'ei eth tanben qui, dab l'imne de Sant Joan, e dè lo lor nom a las nòtas dens lo sistèma de musica occidentau. 600px|left Que's pensa que Guido d'Arezzo e deu estar vadut en 991 o 992. Aquesta data qu'ei ua extrapolacion de la datacion probabla deu Micrologus qui, dens ua letra, Guida disèva aver escriut a l'atge de 34 ans. Que comencè la soa vita de monge benedictin au monastèri de Pomposa (au ras de Ferrara) on comencè a ensenhar lo cant religiós. Puish que se n'anè entà Arezzo. Que's pensa qu'ei aciu on desenvolopè la notacion de la musica sus ua escala de linhas, lo nom de las nòtas (dab un texte e un aire pro conegut per que los musicians e pòscan aisidament reconéisher o travar la nòta correspondent a la sillaba dens lo famós imne de Sant Joan) e la "Man de Guido" un metòde de direccion de còr on las nòtas e son muishadas dab la man, çò qui permet d'ensenhar un còr a cantar hèra viste.
Lo nom de las nòtas dens lo mòn latin que vien de la purmèra sillaba de l'Imne de Sant Joan Baptista (lo si qu'ei en vertat l'acronim de Sancte Joannes), qui dens la melodia, puja cada còp d'ua nòta. 200px|thumb|left|Man de Guido.
Impressionat peus sons metòdes, lo Papa Joan XIX que'u hasó arrecotir entà Roma en 1028, on ne demorè pas hèra, totun, per'mor de la soa santat que'u he tornar a Arezzo. Non se sap pas arren de la soa vita arron 1030.
(883) Matterania
(883) Matterania es un asteroïde.
Quinsac (omonimia)
Quinsac (nom en francés) pòt designar:
Libre dels faches
thumb|150px|Retrach supausat de Jaume ILo Libre dels faches, en catalan Llibre dels fets o Cronica de Jaume I es una cronica autobiografica de la vida de Jaume I d'Aragon e es la primièra de Las quatre grandas Cronicas. Sembla que foguèt redigida en seguida de la conquista de Malhòrca (1229). Jaume I moriguèt en 1276, pasmens, l’òbra deguèt èsser acabada pauc abans. Mas las còpias que demoran uèi son posterioras (lo manuscrit mai vièlh conservat es de 1343.
Particularitats
Lo títol es significatiu, se tracta pas d’una vertadièra cronica, mas d’un libre de faches. Los estudis realizats sus aquel libre durant los ans 80 (en partida per Josep Mª Pujol, Jordi Bruguera o Stefano Asperti, entre autres) pòrtan a la conclusion que se tracta d’un libre qu'aperten pas a cap de genre conegut e que foguèt fortament influït per lo parlar oral: l’autor (Jaume I), emai que cultivat sabiá pas escriure, èra “illiteratus”, lo libre foguèt doncas dictat o pres en nòtas per un escriba.
Estructura
La Cronica narra, de forma autobiografica, la vida e las gèstas pus importantas del rei (sobretot las conquistas de Malhòrca e Valéncia). L'istòria comença amb sa naissença e acaba amb la seuna mòrt (de 1208 al 1276). Qualqu'un prepausat per el ne'n faquèt lo prològ e l’epilòg: tant per son erudicion coma per sa perfeccion estilistica aquest prològ deguèt èsser fach per qualqu'un de diferent, fòrça cultivat, i un còp lo rei ja èra mòrt.
Jaume I foguèt plan explicit per la finalitat de sas “memòrias”: “E per tal que los hòmens coneguessen, quan hauríem passada aquesta vida mortal, ço que nós hauríem fet [...] e per dar eximpli a tots los altres hòmens del món...”.
Lenga e estil
L'intencion didactica e justificativa, e lo sentiment religiós e providencialista son presents al long de tota la Cronica. Lo rei, que li agrada d’aparéisser com un èroi d’epopèia, conta pas sonque d'istòrias militaras e politicas, mas sovent tanben nos mòstra los pichons faches de sa vida e los cantons mai intims de sa personalitat.
Dins la Cronica s'utiliza un lengatge viu e popular (refranhs, dichas e expressions colloquialas, utilizacion de la primièra persona del plural, etc.) e de la lenga pròpria per una part dels personatges (catalan, castelhan, aragonés, arabi, francés, etc.).
Ligams extèrnes
Un manuscrit del Llibre dels fets de Jaume I en version en linha
Acadèmia Valenciana de la Lenga
L'Acadèmia Valenciana de la Lenga (en valencian Acadèmia Valenciana de la Llengua; sigla AVL) es una institucion cargada de las normativas lingüisticas de l'idiòma valencian. Foguèt creada per la lei de la Generalitat Valenciana 7/1998, del 16 de setembre de 1998, per la promocion del valencian.
Aguesta institucion a era foncion de determinar e elaborar, en lo sòn cas, la norma lingüistica del valencian, atau coma vetlar pel valencian partint de la tradicion lexicografica, literària, e la realitat lingüistica genuïna valenciana, atau coma la normativizacion consolidada, a partir de las nometadas Nòrmas de Castellon.
L'AVL es una Institucion de la Generalitat Valenciana, de caractèr public, adscrita a la Presidència de la Generalitat, que gaudís de personalitat juridica pròpria e exercís las suas foncions d'autonomia organica, foncional e pressupostària entà garantir la sua objectivitat e independència.
Era sedença dera AVL ei plaçada en antic monastèri de Sant Miquel dels Reis, als environs de Valéncia, ont i a tanben la Bibliotèca Valenciana.
Nòrma constituenta e de competéncies
Los principis e critèris que an d'inspirar l'accion de l'Acadèmia son los que se desprenen del dictamen aprovat pel Conselh Valencian de Cultura lo 13 de juliòl de 1998 e que figura en lo preambul de la Lei 7/1998.
Las decisions de l'AVL, en l'exercici de las foncions que li corresponen, auràn d'ésser observadas per totas las Institucions de la Generalitat, pels Poders Publics, per la resta d'Administracions Publicas, lo sistèma educatiu, e los mediàs de comunicacion, las entitats, los organismes e entrepresas, de titolaritat publica o que comptan damb finançament public.
L'AVL aurà la sua sedença dins la vila de Valéncia, sens escartar que puga aver d'altras sendences territorials o celebrar sessions en quinsevolha comuna del País Valencian.
Es competéncies dera AVL son :
Dels primers vint-e-un academics, coma minim doas tresenas partides seràn saberudi en valencian damb una acreditada competéncia scientifica e academica, segontes critèris d'avaluacion objectiva, e la rèsta seràn de distinguides personalitats de las letras o de l'ensenhament damb una competéncia lingüistica o una produccion reconeguda en lo camp del valencian.
Passadi quinze ans dera eleccion per prumèr viatge dels membres de l'Acadèmia, l'AVL procedirà per lo renovament d'un tèrç dels academics. Seran determinadi los sèt academics a substitusir eth sistèma d'insaculacion.
Los organs de Govèrn de l'AVL son:
En çò que tanh ath valencian e a la sua natura, l'AVL proclama que lo valencian, lengua istoric e pròpria de la Comunitat Valenciana, hè partida del sistèma lingüistic que los correspondents Estatuts d'autonomia dels territòris ispanics de l'antiga Corona d'Aragon reconeishen coma lengua pròpria. Damb aqueth circumlòqui òm reconeish era junhuda dera lengua catalana : qu'ei parlada en Catalonha, en País Valencian e enes Illas Balearas.
Acòrds e resolucions mais importants
Inicialament, per a partir d'una basa enquia que l'acadèmia redactèsse gramaticas, diccionaris e d'altras normas, lo referent normatiu oficial del valencian siguec aprovat en los acòrds plenaris del 25 de març e del 20 de mai de 2002. Cossent damb aqueri pactes, lo referent normatiu oficial del valencian es, en toti es encastres, er ensemble de critèris ortografics, gramaticals e lexics utilizadi en los tèxtes e documents oficials de la Conselheria de la Generalitat Valenciana, institucion responsable de l'aplicacion e desplegament de la Lei d'Usatge e Ensenhament del Valencian des de l'aprovacion d'aquelha lei (1983) enquia ath 25 de març de 2002. Ei a díder, que se hè indirèctament oficial la norma establida per l'Institut Interuniversitari de Filologia Valenciana (IIFV), e, donques, la de l'Institut d'Estudis Catalans (IEC).
Mais tard, sus lo nom de la lengua, l'AVL a declarat en decembre de 2003 que la denominacion de valencian es tradicional, istorica, legal, estatutària e, donc, la mais escadenta en quadre institucional. A mais, aguesta denominacion non ei pas incompatible ne pòt dintrar en contradiccion damb autras denominacions tanben tradicionalas, istòricas e legalas, que recep la lenga pròpria dels valencians. Lo nom de la lengua e la sua natura pòt ésser objècte de polemicas inutilas ni de cap classa d'instrumentalizacion culturala, sociala ni politica, ja qu'aiçò contribuís sonque a fomentar desjunhuda entre los locutors, a dificultar la promocion de lo sòn usatge e a obstaculizar la sua normalitat plena. La diversitat onomastica del valencian non pòt servir de basa a iniciativas que projèctan una image fragmentada del sistèma lingüistic que los valencians compartissen damb autri territòris. Las iniciativas qu'adòpten los podèrs publics per difóner lo valencian fòra de lo sòn domeni lingüistic an tota la reconeishença de l'AVL. A tot cas, aquelas an de garantisar la difusion de la peculiaritat lingüistica valenciana e s'an d'ajustar a critèris conceptuals e onomastics de caractèr integrador.
A la fin de 2004 e ara debuta de 2005 esclatèt una importanta polemica mediatica per l'ingeréncia del govèrn valencian en un plen de decembre de 2004 en çò que se volie aprovar un dictàmen sus lo nom e l'entitat de la lengua, en lo que se ratificava damb mais esclaridament era junhuda de la lengua e se propausava la denominacion valencià/català per a fòra de las frontièras del País Valencian. Aqueth dictàmen, qu'aviá lo supòrt de granda partida dels estudiosi, mas pas tots, sigueren retiradi. Finalament, lo 9 de febrièr de 2005, l'acadèmia rehec lo dictàmen sense la proposicion sus lo nom de la lengua, en tot reïterar l'unitat de la lengua que parteja damb Catalonha, las Illas Baleares e d'autri territòris, en to considerat-la una lhenga pluricentrica, en la que l'AVL es una entitat normatiua al madeish nivèl qu'autras de la madeisha lengua, coma l'IEC o la Universitat de las Illas Baleares. Aqueth darrièr dictàmen s'aprovèc per unanimitat.
L'Acadèmia Valenciana de la Lengua, mejançant la publicacion en 2006 de la Gramàtica Normativa Valenciana e lo Diccionari Ortogràfic e de Prononciacion del Valencian, a complit dos dels principals objectius fixats en la sua Lei de creacion. A despient de que manten la codificacion procedenta de l'evolucion de las Nòrmas de Castellon e non a acceptat cap de las variantas ortograficas de las Nòrmas del Puig, mès òc a acceptat qualqu'uns dels usatges gramaticals e lexics mais significatius, donant autantplan preferéncia a qualqu'uns d'eles (coma l'usatge de este, eixe front a aquest, aqueix; dos tant per lo masculin coma per lo femenin; mentres front a mentre; o mitat front a meitat). Autantplan s'an acceptat las formas bellea, pobrea, riquea, eca. (ja existentas en la lenga classica, mas non acceptadas enquia ara per la norma oficiala) amassa damb bellesa, pobresa, riquesa; o l'usatge de la variacion masculina-femenin en lo sufixe -iste/-ista, atau coma una granda quantitat de vocabulari non acceptat en diccionaris normatius precedenti.
Guijo de Ávila
Guijo de Ávila es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Stradivarius Lipinski
thumb|Lipiński thumb|left|[[Giuseppe Tartini]] Lo Stradivarius  qu'ei un vriulon hèit peu laütièr Antonio Stradivari e qui deu lo son nom a Karol Józef Lipiński qui e'n ho propietari. Que ho sustot lo vriulon deu compositor Giuseppe Tartini.
Que passè de mans en mans, per Cuba e puish lo Wisconsin on a la fin deu sègle XX e ho prestat a Frank Almond, purmèr vriulon deu Milwaukee Symphony Orchestra. Aqueste que ho atacat e miaçat dab un pistolet e la vriulon que ho panat e crubat per la polícia quauques mès après.
Sent Vincenç de Tiròssa
Sent Vincenç de Tiròssa (San Bisentse en basco, Saint-Vincent-de-Tyrosse en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [səmi'sen]. Las fòrmas ancianas que son Tirossa, en latin, aus sègles XI-XII, Sanctus Vincentius de Maredme, en latin, aus sègles XI-XII, de Sancto Vincentio, en latin, en 1242, S. Vincent (mapa de 1630 e de 1638), St Vincent (mapa deu sègle XVII, shens data e de 1647), S. Vincent (mapas de 1651, deu començament deu sègle XVIII, de 1714 e de 1733).
L'agionime qu'ei lo nom, Vincentiu-, en latin, d'un martir espanhòu deu sègle III e d'un monge de Lerins au sègle V, mès, segon Bénédicte Boyrie-Fénié, que s'ageish ací de Sent Vincenç de Xaintes, prumèr avesque de Dacs. Segon Rohlfs, Tiròssa que vien d'un nom latin d'òmi, Tiro e deu sufixe aquitanic -ossa. Mès Tiro existeish ? Ua auta solucion que seré, segon Bénédicte Boyrie-Fénié, lo deverbau deu vèrbe tirar, tira, « camin qui sèrv sustot a transportar las camas d'arbos », ,.
Lardirago
Lardirago (en lombard pavés: Lardirà) es un vilatge lombard situat dins la província de Pavia. Comptava 1.237 abitants en 2010.
Guilhòs
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Bénédicte Boyrie-Fénié dona tres atestacions ancianas : Guilhos (parrochiani de ~), en 1273, Gilous, Giloutz (parochia de ~), entre 1307 e 1317 (Ròtles gascons), Guilhos (a cappella de ~ arch. Sernensis), en 1326.
Dauzat e Rostaing, que se basan sus l'opinion de Rohlfs, Ernèst Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié e B. Boyrie-Fénié era-medisha son d'acòrd per véder l'origina dens lo nom d'òme latin Aquilius, acompanhat deu sufixe -ossu(m), eretat deu sufixe aquitanic -òtze. Es au mens una probabilitat, estant que las atestacions medievalas permeton pas de conéisher lo nom abans l'aferèsi supausada (tombada de l'iniciala a : *Aquiliossu- > *Aguilhòs > Guilhòs).
Istòria
À la Revolucion, la parròpia Sent Martin de Guilhòs formè la comuna de Guilhòs. En l'an IX (1800-1801), la comuna de Guilhòs ho restacada a la de Landiràs e l'ensemble vengó Landiràs e Guilhòs. En 1850, la comuna de Guilhòs ho restablida par desmembrament de la comuna de Landiràs e Guilhòs,.
Quinçac (Perigòrd)
Quinçac (Quinsac en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [‘kinʂɒ]. Las fòrmas ancianas son Quinciacum, en latin, en 1151, Quinsac au segle XIII. Quinçac ven d'un nom latin d'òme, Quintius (o Quinctius), emb lo sufixe -acum, , , latinizacion dau sufixe celtic -ācon. Quinçac èra la propietat de Quintius o de Quinctius.
Sant Amanç (Roergue)
Sent Amanç o Sant Amanç (Saint-Amans-des-Cots en francés) es una comuna roergata de Guiana situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Carbonara al Ticino
thumb|right|260px|La mapa de la [[província de Pavia]] Carbonara al Ticino (Carbunèra (PV) en pavés lombard) es un vilatge lombard, situat dins la província de Pavia en Lombardia, Itàlia. Sa populacion èra estimada a 1,550 abitants lo 31 de decembre de 2010. Sa superfícia totala es 14,78 km².
Saint-Vigor-d'Ymonville
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
(885) Ulrike
(885) Ulrike es un asteroïde.
Guijuelo
Guijuelo es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
(888) Parysatis
(888) Parysatis es un asteroïde.
(887) Alinda
(887) Alinda es un asteroïde.
Enciclopèdia
Una enciclopèdia (del grèc ancian ἐγκύκλιοςe παιδεία, enkyklios paedia significant « s un document que » e « educacion ») e son un ensemble de connexions dont la tòca es de contenir tot lo saber uman, dins totes los domenis o un domeni donat. Apareguda durant l'Antiquitat, l'idèa menèt a la redaccion d'obratges diferents que convergiguèron vèrs un modèl comun en Euròpa a partir dau sègle XVII. Lo mot « enciclopèdia » s'impausèt durant lo Sègle dei Lutz. Au sègle XIX, lo nombre d'enciclopèdias aumentèt fòrça amb la publicacion d'obratges dins mai d'un país e amb l'aparicion d'enciclopèdias especializadas dins un domeni precís.
Aqueleis enciclopèdias papier èran generalament d'obratges importants associats a un certan prestigi. La redaccion n'èra fisada a d'especialistas e un esfòrç aviá luòc per organizar la mesa a jorn regulara dau contengut a la publicacion d'una edicion novèla. Aquò durèt fins ais 1990 e a la generalizacion deis otís informatics que menèron a l'invencion de l'enciclopèdia en linha dau tipe Wikipèdia. D'utilizacion pus simpla, aqueleis enciclopèdias an remplaçat la màger part deis enciclopèdias tradicionalas.
De l'Antiquitat a l'Edat Mejana
L'idèa de rejónher l'ensemble dau saber uman es apareguda durant l'Antiquitat dins mai d'una region. Segon lei conoissenças arqueologicas actualas, existiá ja en Sumèr, a la fin dau millenari IV avC, de listas tematicas d'animaus, de ròcas, de plantas e d'aucèus e de projèctes similars son estats identificats en Egipte, en Grècia, dins l'Empèri Roman e en China. Aqueleis obratges èran generalament classats per tèmas e podián èsser compausats de plusors libres. Un exemple caracteristic es l’Istòria naturala de Plini l'Ancian (23-79 apC) que foguèt una referéncia en Euròpa fins a la fin de l'Edat Mejana. Èra compausat de 37 libres e tractava 20,000 ponchs diferents. Element interessant per l'epòca, Plini anonciava tanben aver consultat 500 autors per redigir son tèxte.
Durant l'Edat Mejana, d'autreis òbras similaras foguèron redigigas. Pasmens, en Euròpa, lo sistèma de classament foguèt fòrça influenciat per la vision crestiana dau mond. D'efiech, a l'iniciativa d'Agustin d'Ipòna (380-454), leis elements contenguts dins la Bíblia foguèron integrats dins leis enciclopèdias. Dins certanei cas, lei conoissenças foguèron classadas dins un òrdre dirèctament inspirat per lei tèxtes sacrats coma lo De universo dau monge Raban Maur (780-856) qu'adoptèt una organizacion anant dau Creator vèrs sei creacions. Pasmens, la vision crestiana foguèt pas totjorn la nòrma. Au sègle X, una enciclopèdia bizantina, la Soïda, innovèt fòrça en prepausant 30,000 intradas classadas per òrdre alfabetic.