cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nastrengas
Toponimia
Dauzat e Rostaing postulan, « benlèu », un nom de persona germanic Adarus o Asthar, emb lo sufixe germanic -ing e l'aglutinacion de la preposicion in ( > en, n' ), Tanet e Hordé i vesen lo nom de persona germanic « que seriá » Natatlingus e lo site de las comunas de Dordonha supausa, emb prudéncia, (las tèrras de) Natalingus, nom gallo-roman de persona. La prononciacion es [naʂ’trɪ n ’gɒ], emb un e plan barrat. NB. A data pro anciana, una etimologia emb -t- intervocalic donariá un -d-, mas -th- o -ht- (cf. germanic maht, > alemand Macht, naht > alemand Nacht) pòden escapar a aquela sonorizacion.
Víctor Balaguer
thumb|200px|Retrach de Víctor Balaguer a la fin del sègle XIX Víctor Balaguer i Cirera (Barcelona, 11 de decembre de 1824 - Madrid, 14 de genièr de 1901) foguèt un politician, poèta e istorian catalan.
Biografia
Víctor Balaguer èra lo filh d'un metge d'ideologia liberala; venguèt orfanèl quand èra menudet. Sas idèas radicalas provoquèron que sa maire lo deseiretèsse.
Maçon, liberal e d'idèas romanticas, collaborèt a de jornals liberals divèrses coma El Constitucional, El Laurel, El Genio e La Lira e en 1846 partiguèt a Madrid (Espanha), ont coneguèt las principalas personalitats literàrias e politicas d'aquel temps. Fondèt a Barcelona lo jornal liberal La Corona de Aragón, que i declarava una adesion ferventa al passat gloriós de Catalonha e a l'encòp que exigissiá una descentralizacion pels territòris de l'anciana corona catalanoaragonesa.
Foguèt autor de pèças de teatre romanticas en catalan e tanben en espanhòl, e escriguèt Historia de Cataluña y de la Corona de Aragón. Coma istorian se considèra que foguèt pas un cercaire erudit, mas al contrari un divulgaire romantic del passat istoric de Catalonha que barrejava los faches reals e las legendas, amb una fòrta intencion nacionalista.
Òbras
thumb|right|Bust de Víctor Balaguer dins lo parc de la Ciutadella a Barcelona
Peter Agre
Peter Agre (n. en 1949) es un bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 2003 per la descobèrta de las aqüaporinas dins las membranas cellularas.
Évrecy
. | escais= | region ist    = | parçan= | arrondiment=Caen | canton=Évrecy (capluòc) | insee =14257 | sitweb= www.ville-evrecy.fr | cp =14210 | mandat        = 2008-2014 | gentilici = | longitud=-0.501944444444 | latitud=49.1005555556 | alt mej = | alt maxi =122 | km²           =8.31 }} Évrecy es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ròcahòrt (Lanas)
Ròcahòrt (Roquefort en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [rrékou’hort]/[rreku'hɔrt]. Las fòrmas ancianas que son castrum de Rokefort de Marciano, en 1255, Rokefort in Marciano, en 1279, Rupe forti in Marciano, en latin, en 1289, gleize de Sancte Marie del dit log de Roqueffort, en 1310, ecclesia de Rupeforti, en latin, cap a 1320, Rocquelhort, mapa deu sègle XVII, Roquefort, mapa de 1638, Rocquehort de Marsan, mapa de 1651, Rocquehort, mapa deu començament deu sègle XVIII, Roquefort, mapa de 1714.
(612) Veronika
(612) Veronika es un asteroïde.
Anzy-le-Duc
Anzy-le-Duc es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha Franca Comtat.
Geografia
Anzy-Lo-Pòrti fa partida del Brionnais. (Lista pas exaustiva)
Anzy-le-Duc fait partie du Brionnais. (liste non exhaustive)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Se sap pauc de causa sus l' installacion dels primièrs abitants sul luòc de Anzy-lo-Pòrti. Es fòrça probabla #qu'una Villa rustica romaine s'i siá installat sus aquel luòc propice a l'agricultura e prèpa de las primièras vias de comunicacions (Loire e de vias gallo-romaines #que passan sabut lo territòri de la comuna). Es sens dobte d'aquela villa que lo senhor Letbalde #far don en 876 al Abbaye de Sant-Martin de Autun per i fondar un establiment bénédictin. Lo sieu primièr prieur, Hugues de Peitieus #èsser escolleix per édifier aquel monastèri dempuèi 880. La reputacion d'aquel prieur #donar rapidament una cèrta importància al prieuré en lo brionnais. Mas es la siá mòrt #que ven de donar una granda notoriété a aquel establiment. #Venir n'efièch un important luòc de pelegrinatge a e  sègle ont los reliques de sant Hugues de Peitieus i aviá expausat. Aquel pelegrinatge #aportar de nombrosas riquesas a aquel monastèri e una populacion se #installar rapidament a l'ombra del prieuré. Lo Pape Alexandre III, refugiat a França, confime per una Bulle d'abril 1164, St Martin de Autun en la siá proprietat del Prieuré.
Lo Caseriu Lo Lac ditz tanben Sant-Martin del Lac, aperten a la s|XV|e}} sègle a la familha Petitjean, #que donarà lo sieu darrièr abbé regular al Abbaye de Sant-Martin de Autun. Lo fief passarà cap a 1550 a la familha de Massenet. Guillaume de Massenet en essent lo marit de Jeanne de Digoine, la sœur del doyen de la collégiale de Sant-Hilaire de Semur.
En 1770, lo Prieur, paga 40 écus de patrocini al abbé de Sant-Martin. Saccagé A de nombrosas recuperacions, lo prieuré #començar de declinar a partir de la sègle. En 1789, abans la Revolucion, lo prieuré comptava pas mai que 2 a 3 fraires. Lo prieuré #èsser alavetz vendut cossí plan nacionales e la glèisa promesa a la demolicion del fach de l'existéncia d'una glèisa paroissiale, #èsser racheté per 3 abitants de la comuna.
On sait peu de chose sur l'installation des premiers habitants sur le site d'Anzy-le-Duc. Il est fort probable qu'une Villa rustica romaine se soit installée sur ce site propice à l'agriculture et proche des premières voies de communications (Loire et voies gallo-romaines qui passent su le territoire de la commune). C'est sans doute de cette villa que le seigneur Letbalde fit don en 876 à l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun pour y fonder un établissement bénédictin. Son premier prieur, Hugues de Poitiers fut choisit pour édifier ce monastère dès 880. La renommée de ce prieur donna rapidement une certaine importance au prieuré dans le brionnais. Mais c'est sa mort qui finit de donner une grande notoriété à cet établissement. Il devint en effet un important lieu de pèlerinage au et  siècle où les reliques de saint Hugues de Poitiers était exposée. Ce pèlerinage apporta de nombreuses richesses à ce monastère et une population s'installa rapidement à l'ombre du prieuré. Le Pape Alexandre III, réfugié en France, confime par une Bulle d'avril 1164, St Martin d'Autun dans sa propriété du Prieuré.
Le Hameau Le Lac dit aussi Saint-Martin du Lac, appartient au siècle à la famille Petitjean, qui donnera son dernier abbé régulier à l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun. Le fief passera vers 1550 à la famille de Massenet. Guillaume de Massenet étant le mari de Jeanne de Digoine, la sœur du doyen de la collégiale de Saint-Hilaire de Semur.
En 1770, le Prieur, paie 40 écus de patronage à l'abbé de Saint-Martin. Saccagé à de nombreuses reprises, le prieuré commença de décliner à partir du siècle. En 1789, avant la Révolution, le prieuré ne comptait plus que 2 à 3 moines. Le prieuré fut alors vendu comme bien nationaux et l'église promis à la démolition du fait de l'existence d'une église paroissiale, fut racheté par 3 habitants de la commune.
Vauchonvilliers
Vauchonvilliers es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
(613) Ginevra
(613) Ginevra es un asteroïde.
Ava Vincent
vinheta Ava Vincent, coneguda anteriorament coma Jewel Valmont (Placerville, Califòrnia, 29 de setembre de 1975), es una anciana actritz pornografica americana.
Allysin Chaynes
vinheta Andrea Kovacs, mai coneguda coma Allysin Chaynes (11 de febrièr de 1979) es una actritz pornografica romanesa.
Blainville-sur-Orne
Blainville-sur-Orne es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
Blainville-Sus-Adorna se situa en la banlèga nòrd de Can a unitat|10|km de la vila.
Blainville-sur-Orne se situe dans la banlieue nord de Caen à 10 km de la ville.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La referéncia al fleuve "Adorna" a #èsser aponduda en 1958.
La référence au fleuve "Orne" a été ajoutée en 1958.
(614) Pia
(614) Pia es un asteroïde.
Google Earth
drecha|sens_quadre|90x90px Google Earth es un logicial, proprietat de la societat Google, permetent una visualizacion de la Tèrra ambe un assemblatge de fotografias aerianas o satellitàrias. Ancianament produch per Keyhole inc., alara d'accès pagant, aqueste logicial permet a tot utilizaire de subrevolar la Tèrra e de zoomar sus un lòc de sa causida. Segon las regions geograficas, las informacions disponiblas son mai o mens precisas. Atal un abitant d'una metropòli pòt localizar son restaurant preferit, obténer una vista en 3D dels immòbles de la metropòli, alara que la resolucion de las fòtos d'una granda partida de la Tèrra es fòrça febla. La modelizacion en tres dimensions de las construccions, inicialament realizada ambe lo logicial SketchUp, es uèi creada automaticament ambe l'ajuda d'algorismes utilizant per una part las presas de vistas de Street View e de las donadas d'altitud.
En octobre de 2011, Google anóncia que Google Earth foguèt telecargat e installat mai d'un miliard de còp a travèrs la planeta. Aquò ne fa lo SIG mai utilizat de tota l'istòria.
Artenara
Artenara es un municipi de la província espanhòla de Las Palmas dins la Comunautat Autonòma de las Illas Canàrias.
Laudrefang
Laudrefang es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
(615) Roswitha
(615) Roswitha es un asteroïde.
Gospel
Lo gospel es un genre de musica crestiana ambe de dominantas vocalas que varian segon la cultura. S'es desvolopat a l'encòp que lo blues primitiu. Los artistas modèrnas de gospel an tanben integrat d'elements de musica soul. L'origina d'aqueste estil proven dels afro-americans crestians evangelics, seguissent los negro spirituals.
Jean Rey
Jean Rey foguèt president de la Comission Europèa entre lo 6 de julhet de 1967 e lo 1èr de julhet de 1970. Èra de nacionalitat bèlga.
Jacob Stainer
thumb|Voluta en cap de leon de Stainer |200px|left|thumb|[[Vriulon de Steiner conservat dens lo son estat barròc]] Jacob Stainer ([Absam]], Àustria, c. 1617 - 1683) que ho un laütièr austriac tanhent de l'escòla de Cremona e deus Amati mei que mei (çò qui's coneish en véder las vòutas pronciadas deus son instrunents). Qu'èra de la generacion anteriora a la d'Antonio Stradivari e los son instruments que hon a còps mei recercats que'us deu mèste cremonés.
Las signatura de Stainer suber las etiquetas deus sons instruments qu'èra deu tipe :
Herrera de Pisuerga
Herrera de Pisuerga es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Jacob Stainer
Jacobus Stainer in Absam prope Oenipontum fecit 1663
Deu talher de Steiner que gessón vriulons, vriulons altos, violoncèls e contrabassas.
Economia de Jiboti
L'economia de Jiboti se basa en lo sector servicis. Lo clima extrèmament sec fa que la populacion patisca d'ondadas de fam e que lo país dependa fòrtament de l'exterior. Lo principal problèma es lo caumatge, que se sarra a gairenben 60% de la populacion de las vilas e que cresquèt pels conflictes intèrnes e los refugiats de las guèrras de païses vesins. Internacionalament, Jiboti es fòrça activa dins l'Union Africana.
Vivaise
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Laxou
Geografia
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nauçanas
Nauçanas (Naussannes en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Vivaise
Geografia
Vivaise Se n'establís antany sus la via romaine #que connectava Laon a Arras.
(616) Elly
(616) Elly es un asteroïde.
Vivaise
Geografia
A la Mièja Edat, lo prieuré de Vivaise èra proprietat del capítol de Laon, #qu'exercissiá la siá distincion sul pòble.
Nauçanas
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Vivaise
Geografia
La passion de las flors, partejada per tota la populacion encantarà. Fa bon demorar en Vivaise ont se pòt practicar totas sòrtas de passions : espòrt, teatre, lectura.
Nauçanas
Toponimia
La prononciacion es [nɔw’ʂanɒ]. Las fòrmas ancianas son Naussannes en 1286, Naussanas en 1289, Nauxanes en 1773. Nauçanas ven d'un nom latin d'òme, Navicius, , derivat de Navius, el-mesme bastit sus navis, « naviri, nau »; Navicius es sigut del sufixe -anas (« tèrras » sosentendut).
Vivaise
Geografia
Vivaise s'établit jadis sur la voie romaine qui reliait Laon à Arras.
Gagliano
thumb|left|Vriulon, Ferdinando Gagliano, 1760Los Gagliano que hon ua dinastia de laütièrs napolitans.
Vivaise
Geografia
Au Moyen Âge, le prieuré de Vivaise était propriété du chapitre de Laon, qui exerçait sa seigneurie sur le village.
Herrera de Valdecañas
Herrera de Valdecañas es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Gagliano
Lo mei ancian conegut, Alessandro, que ho aprenedís d'Antonio Stradivari. thumb|500px|Arbo genealogic deus Gagliano thumb|Etiqueta d'Alessandro Gagliano, 1712
Vivaise
Geografia
La proximité de Laon en a fait de nos jours un village résidentiel.
La passion des fleurs, partagée par toute la population vous enchantera. Il fait bon vivre à Vivaise où l'on peut pratiquer toute sortes de passions : sport, théâtre, lecture.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La glèisa de la. Aquela polida glèisa romane, bastida en grès en 1162, es dédiée a Sant Remi, avesque de Rems #que #cristianar Clovis.
Es joliment environada de flors e possedís vidrieres répertoriés.
La glèisa du. Cette belle église romane, construite en grès en 1162, est dédiée à Saint Remi, évêque de Reims qui baptisa Clovis.
Elle est joliment entourée de fleurs et possède des vitraux répertoriés.
Sant Lionç de La Vaur
Sant Lionç de La Vaur (Saint-Lieux-lès-Lavaur en francés) es una comuna lengadociana tolosana situada dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
La comuna es situada dins l'airal urban de Tolosa.
Eraudica
L’escut foguèt impausat per l’administracion del reialme de França (Armorial d'Hozier).
Luòcs e monuments
Camin de fèrre toristic de Tarn
Shlomo Mintz
thumb|leftShlomo Mintz (en ebrieu : שלמה מינץ ; Moscòu, lo 30 d'octobre de 1957) qu'ei un violonista israelian.
(617) Patroclus
(617) Patroclus es un asteroïde.
Shlomo Mintz
Que vadó en Union Sovietica mès los sons pairs qu'emigrèn antà Israèl quand avèva sonque dus ans. Qu'i aprenè lo vriulon, qu'netrè dens l'Orquèstra Filarmonica d'Israel aus 11 ans, aus 16 que johuè au Carnegie Hall en qu'entrè a la Julliard School of Music aus 18.
En 1997 qu'avó l'escadença d'organizar un concèrt en Olanda dab Il Cannone, lo vriulon de Niccolò Paganini (hèit per Guarneri) qui 'u leguè a la vila de Gènoa.
Ashley Long
vinheta Ashley Long (Londres, 8 de junh de 1979) es una anciana actritz pornografica anglesa.
Shlomo Mintz
Qu'ei tanben mèste, cap d'orquèstra,violista e que participa de concors e tanben deu prjècte Vriulons entà l'Espèr apitat peu laütier Amnon Weinstein entà restaurar e har víver vriulons ligats a las victimas judivas de la Shoah.
Tòt
left|150px|thumb|TòtTòt (en grèc Θώθ Thṓth, en egipcian ḏḥwtj, prononçat /cʼVˈħawtij/ en vielh egipcian, e /tʼəˈħawt/ en egipcian tardiu, en còpte ⲑⲱⲟⲩⲧ Thòut) es ua divinitat de l'antiquitat egipciana. Tòt qu'ei representat dab un còs d'òmi e un cap d'ibis e tanben representat devath la forma d'un baboin. Qu'ei lo diu deu temps e de l'escritura.
La mitologia egipciana que conta qu'aurè balhada l'escritura aus òmis.
Que conta tanben que, Ra be maudiguè lo maridatge de Mut dab Geb en los deishant pas aver cap mainatge. Tòt, alavetz, que hè aus dats dab Khonso, diu de la lua, e que ganhè en bèth li demandar de hornir cinc dias au calendari (los dias aperat epagomènes) qui la malediccion n'avèva pas mei cap ehèit. Atau que vadón los quate hrairs Isis, Neftis, Osiris, e Seth. thumb|150px|left|Tòt en baboin left|150px|thumb|Tòt ([[Ramesseum, Loxòr.)]]
Tòt, a maugrat d'estar deu costat deu ben, qu'ei l'arbitre deus dius e qu'ei present dens las representacions deu jutjament deus morts per escríver (activitat inventada per eth medish)la resulta de la pesada deus còrs.
Gouaix
Gouaix es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Quincerot (Iona)
Quincerot  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
(618) Elfriede
(618) Elfriede es un asteroïde.
Arucas
Arucas es un municipi de la província espanhòla de Las Palmas dins la Comunautat Autonòma de las Illas Canàrias.
Maurice Rougier
thumb|Fons amb etiqueta Rougier, atalhier L'Arròca, TolonMaurice Rougier es un laütièr provençau de Tolon naissut en 1907.
à Auribeau ( Alpes Maritimes).
Etabli à Toulon depuis 1935.Il obtient un diplôme d'honneur au concours international de La Haye
Il a fabriqué plus de 200 violons, 40 altos et 20 violoncelles.
En 1976, il s'établit au Brusc où il continuera de travailler jusqu'à sa mort en 1988.
Telogo
Lo telogo es una lenga dravidica parlada en Índia.
Juilliard School
thumb|200px|Lo [[Licoln Center]]La Juilliard School qu'ei ua institucion academica situada dehens lo Lincoln Center for the Performing Arts (a Nava York) e justament vodada a l'ensenhament e a l'exelléncia deus arts de l'espectacle e qu'ei ua de las institucions màgers dens la formacion deus musicians deus màgers.
Telogo
Localisacion
La lenga es parlada dins l'Andhra Pradesh, dins lo Telangana e tamben dins l'Odisha.
Classificacion e istòria
Lo telogo fa partida del grop sud-central de las lengas dravidicas. La lenga estandard es basada sus los dialèctes costièrs centrals.
Escritura
La lenga es escricha amb lo sillabari telogo.
Lucía Etxebarria
270 px|right|thumb| Lucía Etxebarria Lucía Etxebarria de Asteinza (Valéncia, 7 de decembre 1966) escrivana euskera en castelhan.
Alicia Rhodes
vinheta Alicia Rhodes (Manchester, 8 de setembre de 1978) es una actritz pornografica anglesa.
Le Guédeniau
Le Guédeniau es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger. Lo 1èr de genièr de 2016 venguèt comuna delagada de la comuna novèla de Baugé-en-Anjou.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Hontoria de Cerrato
Hontoria de Cerrato es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Angelina Valentine
Angelina Valentine (Lexington, Kentucky, 19 de setembre de 1986) es una actritz pornografica americana.
Arabi
Referéncias
thumb|right|Difusion de l'arabi en Africa e Orient Mejan
XIII Limosenc
vinheta|Estadi de l'Agulha a Limós Lo XIII Limosenc (en francés XIII Limouxin) o los "Grizzlies" es un club occitan de rugbi de XIII fondat en 1951 e establit a Limós. Lo club foguèt quatre còps campion de França: 1968, 2016, 2017 e 2023.
Sas colors son negre e roge.
Civèrgas
Civèrgas (Sivergues en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Gizaucourt
Gizaucourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Quimista
Un quimista qu'ei un scientific que tribalha dens lo domeni de la quimia.
(619) Triberga
(619) Triberga es un asteroïde.
Montireau
Montireau es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
(620) Drakonia
(620) Drakonia es un asteroïde.
Manchecourt
Manchecourt es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre e Vau de Léger. Dempuèi lo 1èr de genièr de 2016 es venguda comuna délegada de la comuna novèla dau Malesherbois.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Betancuria
Betancuria es un municipi de la província espanhòla de Las Palmas dins la Comunautat Autonòma de las Illas Canàrias.
Mar Baltica
thumb|Ocean e mars d'Euròpa
La Mar Baltica es una mar intracontinentala e interiora de 364,800 km² situada dins lo nòrd d'Euròpa. Comunica amb la Mar dau Nòrd per Kattegat e Skagerrak. Es constituïda d'un espaci principau entre Escandinàvia e lo Plan d'Euròpa dau Nòrd e de tres golfs : lo Golf de Botnia au nòrd, lo Golf de Finlàndia a l'èst e lo Golf de Riga au sud-èst. Es una mar recenta que s'es formada a la fin dau darrier periòde glaciari, i a 8,000 a 15,000 ans, après la fonda de la calòta polara escandinava.
Sei ribas foguèron rapidament pobladas après sa formacion. Pasmens, en causa de l'abséncia de documents escrichs, son istòria es pas ben coneguda avans lo sègle I apC. Tre l'Antiquitat, la Baltica venguèt un aisse important dau comèrci maritim europèu. Aquò entraïnèt donc de conflictes recurrents per ne'n prendre lo contraròtle. Ansin, au sègle VII, de populacions eslavas ocupèron lei regions sud e practiquèron activament la piratariá. Aquò traguèt de conflictes amb lei populacions nordicas fins a la victòria de Danemarc au sègle XII. Pasmens, aquela dominacion durèt car una liga de marchands poderosa, la Liga Anseatica, impausèt sa dominacion gràcias a sei mejans economics e militars. A partir dau sègle XVI, Suècia venguèt la poissança dominanta dins l'espaci baltic fins a la Granda Guèrra dau Nòrd e a l'emergéncia de Prússia. Aquel antagonisme germanorus se manifestèt per de combats durant lei doas guèrras mondialas avans d'èsser remplaçat per l'oposicion Èst-Oèst durant la Guèrra Freja. La dissolucion de l'URSS permetèt d'amaisar lei tensions. Pasmens, dins leis ans 2000-2020 lei progrès de l'OTAN e de l'Union Europèa dins la region e la resurgéncia de l'imperialisme rus an favorizat de tensions novèlas entre l'OTAN e Russia.
En causa de sa natura de mar quasi sarrada, la Baltica es un bacin pauc salat (10 g/L en mejana). Dins lei zònas pus septentrionalas e pus orientalas, l'aiga es quasi doça car leis apòrts dei ribieras son largament predominants. Per aquela rason, leis ecosistèmas baltics son relativament variats amb d'ecosistèmas adaptats a l'aiga doça ò a l'aiga salada. Son egalament pauc diversificats car la formacion recenta de la mar e sei variacions de salinitat complican la difusion deis espècias oceanicas. Coma la circulacion de l'aiga es febla, lo fons dei bacins de la Baltica assosta tanben fòrça zònas mòrtas. En mai d'aquò, lo fenomèn es agravat per la pollucion que tòca la mar en causa dau desvolopament de l'agricultura intensiva e de l'industrializacion dei regions litoralas.
Geologia e morfologia
La Mar Baltica es de formacion fòrça recenta. D'efiech, es l'evolucion d'un lac proglaciari qu'èra present au sud d'Escandinàvia fa 14,500 ans. Son emissari se situa au nivèu de l'Oresund. Amb la fonda de l'inlandsis escandinau, lo lac e l'ocean arribèron au meteis nivèu i a 10,000 ans, çò que permetèt l'intrada d'aiga salada dins lo lac. Puei, la disparicion progressiva dei glaç au nòrd favorizèt un movement de decompression que menèt a l'aumentacion de l'altitud de plusors zònas continentalas. Ansin, se dessenhèt lo bacin actuau de la Mar Baltica.
La Baltica es ansin una mar qu'ocupa una zòna cavada per de glaciers. Son limit es fixat a la sortida sud dei Destrechs danés. Es relativament estenduda (364,800 km²) ansin constituïda de bacins liats entre elei per de passatges pauc prefonds. D'un biais generau, es una mar es pauc prefonda (55 m en mejana) e la prefondor maximala es solament de 459 m dins lo bacin Oèst-Gotland. En consequéncia, lei marèias son pauc visiblas (aperaquí 30 cm). Una autra consequéncia es sa salinitat febla car leis apòrts oceanics son tròp febles per diluïr leis apòrts d'aiga doça. Certanei regions dau Golf de Botnia, au nòrd de la mar, son ansin fòrça pauc saladas e de populacions de peis d'aiga doça i son presentas. Aquò favoriza la formacion de banquisas ivernencas. En causa de sa latitud septentrionala, la temperatura de l'aiga es sovent bassa amb un maximom a l'entorn de 15 °C durant la sason cauda.
Lei corrents marins son largament dictats per leis efiechs dei vents. La circulacion generala a luòc dins lo sens contrari de la mòstra. Aganta son maximom d'intensitat a la prima mai demòra febla. D'efiech, lei pas entre lei diferents bacins geologics limitan fòrça la circulacion deis aigas. La durada necessari au renovelament complèt de l'aiga contenguda dins la mar es ansin estimada a 30 ans e lo fons de la màger part dei bacins es nitós.
Clima
thumb|right|Imatge satellit mostrant la preséncia de [[banquisa en Mar Baltica.]]
Lo clima de la Mar Baltica pòu se devesir en doas zònas diferentas. Au sud de 60° N de latitud, lo clima es de tipe continentau umid. Se caracteriza donc d'estius fregs (mens de 22 °C en mejana) e d'ivèrns fregs (inferiors a 3 °C en mejana). Lei precipitacions son regularas durant l'annada. Au nòrd de 60° N de latitud, lo clima es de tipe subartic. Intermediari entre lei climas temperats e polars, correspònd ai zònas cubèrtas de taiga. Leis estius i son corts e fregs e leis ivèrns son ben marcats.
En causa d'aquelei temperaturas bassas, una partida importanta de la Baltica gèla durant la sason freja. La feblessa de la circulacion marina permet la formacion d'una banquisa espessa e relativament establa. Pòu demorar en plaça cinc mes de l'annada e permetre la construccion de rotas de glaç que facilitan fòrça lei comunicacions entre certaneis illas e lo continent. Pasmens, disparéis totalament durant lei periòdes cauds.
Demografia
En 2020, aperaquí 90 milions d'abitants vivián dins lei regions litoralas de la Mar Baltica. L'aglomeracion pus importanta es Sant Petersborg qu'es una dei vilas pus importantas de Russia (5,4 milions d'abitants en 2019). Pasmens, lei zònas urbanizadas d'Estocòlme (1,8 milion), d'Helsinki (1,2 a 1,5 milion ) e la Triciutat polonesa compausada de Gdańsk, de Sopot e de Gdynia (1,04 milion). Aquelei vilas tènon un ròtle important dins sei país respectius, especialament Estocòlme e Helsinki que son de capitalas. Dos autrei capitalas, Riga (920,000 abitants) e Tallinn (460,000 abitants) se situan tanben sus lo litorau de la Mar Baltica. Enfin, se fau nòtar que Copenaga se tròba solament a quauquei quilomètres dau limit oficiau de la Baltica.
Lengas
Au nivèu lingüistic, la Baltica pòu èsser devesida en quatre zònas principalas : Pasmens, per de rasons istoricas, existián de minoritats importantas de locutors dins cada zòna. En particular, existián de populacions suedofònas en Finlàndia e de minoritats russas importantas dins lei tres estats baltics (especialament en Letònia).
Religions
Au nivèu religiós, l'espaci baltic es principalament dominat per de país tradicionalament protestants (Alemanha, Danemarc, Suècia, Finlàndia, Estònia e Letònia). Aquò s'explica per la conversion rapida dau nòrd d'Euròpa durant la Reforma au sègle XVI. Pasmens, Polonha e Lituània son de regions tradicionalament catolicas e Russia tradicionlament ortodòxa. Lei tensions religiosas dins la region son fòrça feblas e leis equilibris entre lei diferentei Glèisas son relativament estables.
Preïstòria e Antiquitat
En causa de sa formacion recenta a l'eissida dau darrier periòde glaciari, la Mar Baltica a pas una istòria preïstorica fòrça desvolopada. La mencion pus anciana de son existéncia data d'un tèxte de Tacit (58-118 apC. D'aqueu temps, èra dicha Mare Suebicum . Un sègle pus tard, per Claudi Ptolemèu († vèrs 170 apC), èra dicha Sarmatian Ocean . Segon elei, aquela mar fasiá partida de l'ocean enviroutant lo mond.
Tre aquela epòca, de rotas comercialas èran en plaça entre lei regions balticas e l'Empèri Roman. Lei Romans crompavan ansin d'ambre e de forraduras. Dins l'autre sens, exportavan de terralhas, de vin e d'òli. D'un biais generau, dau sègle I au sègle VI apC, de pòbles germanics foguèron leis actors principaus d'aqueu comèrci gràcias au contraròtle deis aisses de navegacion.
De la fin de l'Antiquitat a la creacion de la Liga Anseatica
A la fin de l'Antiquitat e au començament de l'Edat Mejana, lei movements de populacion en Euròpa entraïnèron de conflictes dins lei regions balticas. D'efiech, de pòbles eslaus prenguèron lo contraròtle deis aisses de navegacion au sègle VII dins la partida orientala de la mar e au sègle VIII dins la partida orientala. En particular, durant aqueu periòde, lei populacions eslavas installadas dins lo nòrd d'Alemanha, lei Wends, menèron d'incursions maritimas dins lo nòrd d'Euròpa. Aquò entraïnèt una reaccion dei Francs mentre que, pus a l'èst, de populacions divèrsas s'installèron entre la Prússia e l'Estònia actualas. Puei, au sègle IX, comencèt lo fenomèn viking.
Leis incursions vikings durèron fins au sègle XI. Lei pòbles escandinaus occidentaus dirigiguèron seis expedicions vèrs l'Euròpa Occidentala e la Mar Mediterranèa. Lei pòbles pus orientaus s'interessèron ai fluvis d'Euròpa Orientala e arribèron fins a la Mar Negra e a Constantinòble. En parallèl, lei rèis de Danemarc menèron una lucha acarnada còntra la piratariá eslava. Lo rèi de Valdemar I (1154-1182) foguèt decisiu car permetèt de restaurar l'òrdre dins lo reiaume danés e de sostenir militarament lei marchands en Mar Baltica. En 1168, lei Wends foguèron batuts e deguèron acceptar la fin de la piratariá e lo cristianisme. En 1179, foguèt lo torn de Pomerània de renonciar a l'ataca dei naviris marchands.
Aquel expansionisme danés agantèt son apogèu durant lo rèine de Valdemar II (1202-1246) menèt a la conquista d'una partida dau nòrd d'Alemanha, de l'illa d'Ösel e dau nòrd d'Estònia. Pasmens, tre leis ans 1230, la dominacion maritima de Danemarc declinèt rapidament. Au nivèu economic, lo reiaume foguèt concurrenciat per lei vilas germanicas de la region e per lo renfòrçament dei possessions de l'Òrdre Teutonic dins lei regions balticas.
Lo periòde de la Liga Anseatica
thumb|right|L'[[Union de Kalmar e lei vilas de la Liga Anseatica.]]
L'aumentacion de la seguretat entraïnada per la lucha còntra la piratariá favorizèt tornarmai lo desvolopament dau comèrci en Mar Baltica. Aquela renaissença foguèt principalament l'òbra de marchands alemands que fondèron de comptadors dins lei regions eslavas. En parallèl, l'Òrdre Teutonic menèt plusors crosadas per sometre e evangelizar lei pòbles pagans de la region. Fòrça violentas, aqueleis expedicions renforcèron pauc a pauc l'implantacion germanica au sud de la mar gràcias a la construccion de castèus e a la creacion de colonias. Aquò favorizèt l'exportacion de bens en provenància de Russia e dei regions balticas en direccion de l'Euròpa Occidentala. En retorn, de bens s'exportèron dins l'autra direccion.
A partir dau sègle XII, se formèt una aliança poderosa entre lei ciutats marchandas dau nòrd d'Alemanha. I integrèron pauc a pauc de ciutats d'autrei regions vesinas de la mar e, de còps, de ciutats non alemandas coma Novgorod e Londres. Dicha Liga Anseatica, aquela aliança èra una associacion de marchands desirós de mantenir la liura circulacion dei marchandisas en Mar Baltica. Pasmens, sa poissança maritima li permetiá de menar de guèrras economicas, e pus rarament militaras, per faire respectar seis interès. Per exemple, en 1370, una coalicion de vilas anseaticas impausèt a Danemarc la signatura dau tractat d'Estralsund que li permetèt d'obtenir un quasi monopòli sus lo comèrci dau peis dins lo reiaume, lo liure passatge de l'Oresund e un drech de vetò sus la succession danesa. Aquela victòria marquèt l'apogèu de la Liga.
Dins lo corrent dau sègle XV, la Liga declinèt lentament, principalament en causa de la disparicion dei populacions d'arencs e de la concurréncia dei marchands anglés e olandés. De mai, lei princes de la region èran desenant capables d'afiermar son autoritat. En 1494, lo grand prince Ivan III de Moscòu (1462-1505) ordonèt ansin la sarradura dau comptador de Novgorod per favorizar lei marchands de sa vila. En 1518, una dièta constatèt l'abséncia de participacion de 31 vilas ais actitats de la Liga. Aquela manca d'interès s'agravèt e l'organizacion foguèt definitivament dissòuta ai Tractats de Vestfàlia en 1648.
Lo periòde suedés
thumb|right|Expansion territòriala suedesa ai sègles XVI e XVII.
En 1397, Suècia foguèt integrada a una union personala amb Danemarc. Dicha Union de Kalmar, aquela union deviá mantenir l'autonòmia dei dos reiaumes e èsser limitada ais afaires estrangiers e militars. Aquò traguèt lèu de tensions car Suècia resistiguèt ai temptativas d'annexion danesas. Pasmens, permetèt a Danemarc de restaurar son autoritat en fàcia de la Liga Anseatica. Mai lo conflicte entre lei dos reiaumes escandinaus s'agravèt e l'union s'acabèt en 1520 amb lo succès d'una revòuta menada per Gustav Vasa (1523-1560).
Après la restauracion de son independéncia complèta, Suècia venguèt la premiera poissança de la Mar Baltica. Gràcias a una organizacion militara innovanta, enregistrèron plusors victòrias militaras que li permetèron d'annexar pauc a pauc la màger part dei ribas de la mar. Danemarc foguèt la victima principala d'aquela expansion. Pasmens, Suècia participèt egalament victoriosament a la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648), çò que li permetèt d'annexar plusors regions dau nòrd d'Alemanha. Enfin, dins lei país baltics, infligiguèt plusors desfachas ai Polonés e ai Lituanians que deguèron abandonar Estònia e Livònia.
La montada dei poissanças russa e alemanda
thumb|right|Declin de la poissança suedesa ai sègles XVIII e XIX.
Lo ressentiment suedés entraïnèt d'autrei guèrras còntra Russia. S'acabèron per de desfachas que permetèron a Sant Petersborg d'aumentar sei gasanhs territòriaus. En 1814, Russia aviá ansin prés lo contraròtle dei regions balticas, de Finlàndia e d'una partida de Polonha. Suècia èra ansin venguda una poissança segondària. Pasmens, au contrari de Polonha, poguèt aprofichar sa posicion periferica per sauvagardar son independéncia. D'aqueu temps, lo sud de la Mar Baltica aviá vist l'emergéncia de Prússia que venguèt lo còr de l'Empèri Alemand proclamat en 1871. Fins a la Segonda Guèrra Mondiala, lei marinas militaras russa (puei sovietica) e alemanda foguèron lei doas poissanças navalas principalas dins la region. De combats leis opausèron durant lei dos conflictes mondiaus. De son caire, per defugir una guèrra novèla, Suècia preferiguèt adoptar una politica de neutralitat.
La Mar Baltica durant la Guèrra Freja
Durant la Guèrra Freja, la Mar Baltica foguèt un dei teatres de la confrontacion entre lei fòrças de l'Oèst e de l'Èst. D'efiech, après 1945, lei Sovietics creèron una importanta basa navala a Kaliningrad. L'objectiu èra de protegir un litorau sensible e de permetre l'organizacion de desbarcaments en Alemanha ò en Danemarc. Per l'OTAN, l'objectiu èra de blocar la flòta sovietica de la Mar Baltica dins la mar e de menaçar l'ala nòrd dei tropas dau Pacte de Varsòvia engatjadas en Euròpa Centrala. Per aquela rason, la Mar Baltica foguèt l'objècte de plusors crisis coma aquelei entraïnadas per l'intrada de sosmarins desconeguts dins leis aigas territòrialas suedesas.
La Mar Baltica dempuei 1991
thumb|Carta politica de la Mar Baltica.
Dempuei 1991, la Mar Baltica es vengut un espaci mens conflictuau en despiech de la persisténcia de tensions entre Russia e lei país occidentaus. D'efiech, après l'afondrament de l'URSS, l'influéncia occidentala aumentèt rapidament dins la region. Suècia e Finlàndia venguèron membres de l'Union Europèa en 1995 e Polonha, Lituània, Letònia e Estònia en 2004. En parallèl, Polonha jonhèt l'OTAN en 1999. Foguèt imitada en 2004 per lei tres estats baltics. Aquò marquèt donc un reculament important de la preséncia russa dins la region. Òr, la Guèrra d'Ucraïna mostrèt que lo teatre baltic demòra un teatre de confrontacion entre l'OTAN e Russia que garda una importanta basa a Kaliningrad e que s'inquièta de la defensa de Sant Petersborg. De son caire, l'OTAN s'inquièta de la proteccion deis estats baltics que dispausan pas de fòrças armadas significativas. La crenhença d'un retorn de l'expansionisme rus a tanben motivat de demandas d'adesion a l'aliança de part de Suècia e de Finlàndia.
En defòra dei questions geopoliticas, leis aspèctes environamentaus començan de pausar de problemas. D'efiech, en causa de sa natura de mar interiora quasiment sarrada, la Mar Baltica es uei victima de la pollucion causada per lo desvolopament de l'agricultura intensiva e de l'industria. Per exemple, de quantitats importantas de pesticids e de PCB son estadas mesuradas dins la carn de saumons e d'arencs. Tanben, i a d'inquietuds per quant a l'evolucion de certanei populacions de peis, especialament per lei merluças frescas que son victimes d'una pesca tròp importanta. Pasmens, lei problemas pus grèus son actualament lo desvolopament de zònas mòrtas e l'eutrofizacion creissenta dau mitan.
Economia
Lei ressorsas presentas en Mar Baltica son pauc nombrosas. D'efiech, l'eutrofizacion deis aigas i limita lo desvolopament de la fauna e de la flòra. De mai, i a ges de ressorsa miniera coneguda dins sei bacins. En revènge, dempuei l'Edat Mejana, la Baltica es un aisse de comèrci maritim fòrça important en Euròpa. Ansin, au començament deis ans 2020, aperaquí 15 % dau fret maritim mondiau circulava dins la region. Aquela tendància foguèt sostenguda per la preséncia dau pòrt petrolier rus de Primorsk qu'es un important centre d'exportacion d'idrocarburs.
Fauna e flòra
thumb|right|Imatge satellit mostrant de proliferacions d'[[algas en Mar Baltica.]]
La fauna e la flòra de la Baltica son una mèscla d'espècias d'aiga salada e doça. Son relativament pauras en causa dei variacions de salinitat e de l'abséncia d'oxigèn dins lo fons de plusors bacins. Leis organismes adaptats a l'aiga doça predominan dins lo nòrd e dins lei bacins de l'èst. En revènge, leis organismes adaptats ais aigas saladas son majoritaris dins leis autrei regions. Tanben, la formacion recenta de la Baltica es una causa d'aquela pauretat ecologica car a empachat la formacion d'espècias endemicas. En 2022, solament doas espècias endemicas èran estadas identificadas : l'alga Fucus radicans e lo peis Platichthys solemdali. D'un biais generau, la diversitat deis ecosistèmas es pus importanta dins lei zònas sota influéncia marina. Ansin, 1,600 espècias de plantas aqüaticas, d'invertebrats, de peis, de mamifèrs marins e d'aucèus de mar son estadas identificadas dins la region de Danemarc còntra solament 400 dins lo Golf de Botnia.
Leis ecosistèmas de la Baltica se caracterizan egalament per lo nombre important de zònas mòrtas. D'efiech, leis aigas pus saladas, d'una densitat pus auta, an tendància a estanhar dins lo fons dei bacins. Aquò favoriza donc la formacion dei massas d'aiga pauc ò pas oxigenadas. La vida i es presenta sota la forma d'organismes fòrça simples coma de bacterias anaeròbias. Per aquela rason, una partida importanta dei fons de la Mar Baltica an un aspècte fòrça diferent d'aquelei observats dins leis oceans.
Pollucion
Dempuei la fin dau sègle XX, la Mar Baltica es trebolada per plusors pollucions. La premiera es causada per la preséncia importanta d'engrais eissits de l'agricultura intensiva. Favorizan la proliferacion d'algas (eutrofizacion). Aquò demenís la concentracion d'oxigèn dins l'aiga e aumenta la talha dei zònas mòrtas. Ansin, aquelei zònas pòdon agantar una superficia de 100,000 km². Una segonda causa de pollucion es liada a la preséncia de municions ancianas eliminadas dins la mar per Alemanha après 1945. Òr, aquelei municions contènon de substàncias quimicas toxicas. Dins certanei cas, sostènon la formacion dei zònas mòrtas.
(621) Werdandi
(621) Werdandi es un asteroïde.
Vrocourt
Vrocourt es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Liniers (quartièr)
200px|thumb|Linièrs dens la mapa de Buenos AiresLinièrs qu'ei un quartièr de la Ciutat Autonòma de Buenos Aires traucat per l'avienguda Rivadavia e on òm troba l'Estadi José Amalfitani deu club de fotbòl Vélez Zarfield on e's debanèn rescontres durant la Copa deu Monde de Fotbòl de 1978.
Vrocourt
Geografia
Vilatge picard de la vallée del Thérain, situat sus la rota Beauvais - Dièpa (RD 133) e facilament accessibla per la anciana RN30 (actuala RD 930).
Liniers (quartièr)
350px|left|thumb|... [[Estadi José Amalfitani...]] Liniers qu'ei toca toca dab l'avienguda General Paz qui marca la termièra enter la Ciutat Autonòma de Buenos Aires e la Província de Buenos Aires.
Vrocourt
Geografia
Village picard de la vallée du Thérain, situé sur la route Beauvais - Dieppe (RD 133) et aisément accessible par l'ancienne RN30 (actuelle RD 930).
Liniers (quartièr)
Que deu lo son nom au govenador Jacques de Liniers.
Giuseppe Odoardi
Giuseppe Odoardi (Poggio di Bretta, 1746 - Gènoa, 1786) que ho un laütièr genoés.
Giovanni Grancino
thumb|Etiqueta de Giovanni GrancinoGiovanni Grancino (1637 – 1709) que ho un deus purmèrs laütièrs Milanés deus màgers, mèste de Carlo Giuseppe Testore que sa linhada perpetuè lo talhèr deus Grancino.
Glaudi Brueis
thumb|left|Edicion dau Jardin dei Musas provençalas Glaudi Brueis (Claude Brueys dins la grafia arcaïca e francizanta; Ais de Provença, c. 1570 - 1636) foguèt un poèta e un autor dramatic provençau dau començament dau sègle XVII. Èra membre de l'auta societat d'Ais de Provença. Seis òbras foguèron publicadas per lo premier còp en 1628 as Ais sota lo títol de Jardin dei Musas provençalas (<Jardin deys Musos provensalos>), inclusent sa poesia, sei comèdias (Comèdia a onze Personatges e doas Comèdias a sèt Personatges) e sei tres balets.
Compausèt tanben en francés en mai de sei dedicaças que rebaton sei disposicions per assajar d'agradar au rei e au regim monarquic francés.
Èra lo fiu de Denys Brueys, cònsol dau temps de la Liga, e d'Anne Maye. Lor premier fiu (lo fraire ainat de Glaudi Brueis) s'apelava Etienne Brueys. Èra de segur una granda familha borgesa e non pas nòbla coma o laissariá pensar lo títol d'escudier que revindicava en tèsta de son Jardin. En 1609 esposèt Marguerite Imbert.
Nòtas
<References />
Malaialam
Lo malaialam es una lenga dravidica parlada en Índia.
Localisacion
La lenga es parlada dins l'estat de Kerala.
Classificacion e istòria
Lo malaialam fa partida del grop sud de las lengas dravidicas. La lenga estandard es basada sus los dialèctes centrals.
Escritura
La lenga es escricha amb lo sillabari malaialam.
Richard R. Ernst
Richard Robert Ernst (n. en 1933) es un quimista soís. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1991 per son trabalh en RMN.
Mai de 2006
Vejatz tanben: Abril de 2006 - Junh de 2006 - 2006.
= Actualitats del mes de mai de 2006 =
Lars Onsager
Lars Onsager (Oslo, 27 de novembre de 1903 - Coral Gables, Florida, 5 d'ochoire de 1976) foguèt un fisician e quimista norvegian e american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1968.
Firgas
Firgas es un municipi de la província espanhòla de Las Palmas dins la Comunautat Autonòma de las Illas Canàrias.
Viktoria Mullova
Viktoria Mullova (en rus Виктория Муллова - Zhukovsky, lo 27 de noveme de 1959) qu'ei ua violonista russa vaduda sovietica e coneguda justament per aver abandonat lo son país en 1983 e domandant l'estatut de refigiat politic. Arron, que s'installè aus Estats Units d'America. Dens aqueste huèita qu'abandonè tanben lo son viulon estradivari proprietat de l'estat sovietic.
Qu'ei mei que mei apreciada per la soas interpretacion deu repertòri de Johann Sebastian Bach (qu'a egaument intrepretat dab un arquet barròc), de Jean Sibelius e, de segur, de Piotr Ilich Chaikovskii.
Fructòsa
thumb|200px|Formula de la fructòsa formant un cicle furanòsa vinheta|200px|Fructòsa La fructòsa qu'ei ua òsa (un glucid) exòsa (òsa de 6 carbònis) e cetòsa (qui ostenda un grop cetòna). Que possedeish la medisha formula bruta de la glucòsa (que son donc ambs isomèrs) C6H12O6.
Viktoria Mullova
En 1980 que ganhè lo concors internacionau Jean Sibelius puish, en 1982, lo concors internacionau Chaikovskii.
Desempuish 1985 qu'ei proprietari de l'Estradivari de Jules Falk de 1723 que prevesí de còrdas hèitas de tripas d'aulha e que jòga dab un arquet barròc ; que joga tanben suber un vriulon de Giovanni Battista Guadagnini de 1750.
Fructòsa
En solucion qu'adopta ua forma ciclica, sia furanòsa (forma majoritàtria dab 4 carbònis e un oxigèn), sia piranòsa (de 5 carbònis dab un oxigèn).
La fructòsa qu'ei presenta, com lo son nom ac bemba, dens los fruts e la mèu.
Associada dab ua glucòsa per un ligam osidic, que produseih la sacaròsa (lo sucre de cosina).
Gruffy
Grôfi en arpitan (Gruffy en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Geografia
Situada al pè de la montanha del Semnoz, en vessant Albanais, Gruffy es una municipalitat de Anautita-Savoie ligada al parc natural regional del massís dels Bauges.
La municipalitat coneis un accroissement notable de la siá populacion dempuèi una vintena d'ans a causa del renchérissement dels prèses de l'immobiliari e del terren a Anecí e los sieus environs. La municipalitat es passada en fòrça pauc de temps d'una economia rurala, basada en la produccion laitière, a una economia de servici e artesanal. Demòra pas uèi que sèt espleitacions agricòlas contra una vintena l'an 1980.
Située au pied de la montagne du Semnoz, versant Albanais, Gruffy est une commune de Haute-Savoie rattachée au parc naturel régional du massif des Bauges.
La commune connaît un accroissement notable de sa population depuis une vingtaine d'années dû au renchérissement des prix de l'immobilier et du terrain à Annecy et ses environs. La commune est passée en très peu de temps d'une économie rurale, basée sur la production laitière, à une économie de service et artisanale. Il ne reste aujourd'hui que sept exploitations agricoles contre une vingtaine en 1980.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
S'es descobèrt de rèstas de preséncia umana en datant del Neolític al luòc-dich Lo Mollard. Dels enregistres an #aver luòc en tumulus. Qualques objèctes descobèrts an expausat al musèu d'Anecí.
A l'epòca romaine, Gruffy a situat sus la via en connectant Anecí e Aix-las-Bains. S'es trobat sul territòri de la comuna doas inscripcions latinas : la una es una ex-vòti adreçat a Jupiter, l'autre la dédicace d'un cavòt.
La Mièja Edat vei lo bastiment del castèl de Gruffy, totjorn viscut de los nòstres jorns.
A la fin de la, un pont suspenut a tirat a lo-dessus de las gargamèlas del Chéran, en connectant Gruffy e la municipalitat vesina de Cusy. El surplombe una espatla d'ochanta quinze mètres.