cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nestorianisme
Aquela tèsi foguèt premier defenduda per Nestòri (vèrs 381-451), patriarca de Constantinòble de 428 a 431. Trobèt un nombre important de partisans mai suscitèt tanben d'oposicions fòrtas, especialament de part de Ciril d'Alexàndria (376-444). En 431, lo concili d'Efèsi condamnèt lei doctrinas de Nestòri que foguèt condamnat per eresia. D'efèct, la preséncia de doas naturas diferentas au sen de Jèsus Crist i foguèt considerada coma una forma de diofisisme. Confirmada en 451, aquela senténcia entraïnèt un esquisme e lei Nestorians quitèron la branca principala dau cristianisme. Gardèron pasmens una influéncia importanta au sen dei Glèisas orientalas fins a l'Edat Mejana gràcias a una òbra missionària fòrça importanta en Asia. Ansin, au sègle X, de evescats nestorians existián dins un nombre important d'estats asiatics coma lo Califat Abbassida ò l'Empèri Chinés. Dins aquò, a partir de la fin dau periòde medievau, lei comunautats nestorianas declinèron en causa de mesuras anticrestianas (en particular, enebiment deis accions missionàrias) ò de trèbols regionaus. Au sègle XVI, una partida dei Nestorians acceptèron de jonher la Glèisa Catolica au concili de Florença (1551). Uei, lo nestorianisme es principalament representada per Glèisa assiriana de l'Orient.
Pitit Braçac
Pitit Brassac (Petit-Bersac en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
(Pitit) Braçac ven dau nom d'òme gallés Bercius, emb lo sufixe -acum. I a un autre Bersac en Dordonha qu'es adara la comuna dau Lardin. Xavier Delamarre confirma l'existéncia d'un nom gallés Bercios. S'agís donc d'una propietat rurala d'origina galloromana. L'un pòt donc admetre que lo nom medieval èra *Berçac. Passèt probablament a *Braçac per atraccion d'un vilatge d'aqueu nom perqué jos lo renhatge de Loís XV, prenguet oficialament lo nom de « Petit Brassac » (en francés) per lo diferenciar d'aqueu vilatge situat 20 kilomètres a l'èst. Aqueste se mudèt en « Le Grand Brassac » (en francés), , en occitan Grand Braçac.
Villalobón
Villalobón es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Lord Byron
thumb|200px|Lord Byron dab lo vestit tradicionau [[albània|albanés]] Lord Byron que ho un deus màgers escrivan britanic d'estil romantic.
La soa vita personau, marcada dab mantuas aventuras amorosas femeninas e dab acuscions de sodomia e de relacions incestuòsa que hen escàdal dens la societat anglesa deu son temps.
Suu plan politic que participè fisicament e financièrament a la guèrra d'independéncia de Grècia de l'Empèri Otoman.
Mont Naut
300px|right|thumb|Lo Mont Naut Lo Mont Naut es lo punt mai naut del massís de la Mala Pèira (442 m).
Brie-sous-Matha
Brie-sous-Matha es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Villaluenga de la Vega
Villaluenga de la Vega es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Barack Obama
Barack Hussein Obama Jr. (nascut lo 4 d'agost de 1961 a Honolulu, Hawaii), membre del Partit Democrata que foguèt lo 44 president dels Estats Units d'America de 2009 a 2017.
Obama es diplomat de l'Universitat de Colúmbia e de la d'Harvard Law School, ont foguèt lo primièr president afroamerican de l' Harvard Law Review. Trabalhèt coma organizador comunautari a Chicago abans d'obténer son títol d'avocat, e foguèt avocat de drech civil a Chicago abans de servir tres còps Senat d'Illinois entre 1997 e 2004. Ensenhèt tanben lo drech constitucional a l'Universitat de Chicago de 1992 a 2004.
En 2008 se presentèt pel segond còp a las Primàrias presidencialas del partit Democrata que ganhèt contra Hillary Rodham Clinton. A l'eleccion generala de 2008 derrotèt lo candidat republican John McCain foguèt investit coma president lo 20 de genièr de 2009. En 2009 obtenguèt lo Prèmi Nobel de la Patz. En 2012, confrontat al republican Mitt Romney, ganhèt pel segond còp las eleccions presidencialase revalidèt aital son pòst de president lo 6 de novembre amb mai de 3 milions de vòts de diferéncia.
Barack significa « benesit » en ebrieu, arabi e swahili. Obama significa « lança abrandada » en swahili. Son paire, Barack Hussein Obama Sr. (1936-1982) èra kenyan. Sa maire èra Shirley Ann Duham (1942-1995). Sa femna es Michelle Obama. An dos mainatges : Malia Ann e Natasha (Sasha). thumb|left|200px|Barack e Michelle Obama
Quinta
thumb|200px|Quinta enter do e solEn musica, ua quinta qu'ei un interval de 5 grad suber l'escala diatonica. Ua quinta blosa, mei precisament qu'ei un interval de 3 tons e un miei ton diatonics.
Deu punt de vista acostic e matematic, ua quinta qu'ei ua relacion de 3/2 (sia 1,5) de la vibracion enter duas nòtas, çò qui vòu díser qu'a cada 2 vibracions de la mei grava, l'auta nòta que vibra 3 còps.
En laüteria, la quinta qu'ei l'interval qui dessepara la còrdas deu vriulon, deu vriulon alto, deu violoncèl e deu lor equivalents dens la familha de la mandolina (dab la mandòla e lo mandoloncèl).
Allene Ray
vinheta
Allene Ray (San Antonio, Tèxas, 2 de genièr de 1901 – Temple City, Califòrnia, 5 de mai de 1979) foguèt una actritz americana.
Pèire d'Ussel
thumb|Elias foguèt un dels tres fraires d'Ussel que foguèron chastelhans del chasteu d'Ussel aperaquí l'an 1200. Tanben foguèt un conegut trobador del vilatge d'Ussel. Pèire d'Ussel, o Pèire d'Uisel e en occitan modèrn Pèire d'Ussèl foguèt un trobador lemosin que demorèt aperaquí l'an 1200. Èra lo segon de tres fraires qu'èran chastelhans del chastel d'Ussel, al nòrd-èst de Ventadorn. Tanben los sieus fraires l'ainat Eble e lo pus jove Gui, e tanben un sieu cosin apelat Elias, èran tots quatre trobadors.
Selon la vida de Gui, Peire discantava las cansons dels sieus tres fraires. Aquò non se sap se vòl dire benlèu qu'èra musician. I a una còbla dirigida a Gui jos lo sieu nom.
Lo trabalh complet dels quatre d'Ussel ( Peire, los sieus frairs Eble e Gui, e lo sieu cosin Elias) foguèron per primièr còp amassats en un volum escrit per J. Audiau amb lo títol de "Las poesias dels quatre trobadors d'Ussel"
Agent de susvelhança de la via publica
vinheta|ASVP a [[Estrasborg.]] En França, un agent de susvelhança de la via publica (ASVP) es un agent municipal. Los ASVP devon èsser agradadas pel procuraire de la Republica e prestar jurament davant un tribunal d'instància per poder agir sols sus la via publica.
Ebrieu
L'ebrieu (rarament l'ebraïc; autonim:, ‘Ivrit) qu'ei ua lenga semitica occidentau de la familha de las lengas afroasiaticas. Qu'ei parlada en Israèl e utilizada dens la religion judiva (totun, qu'ei tanben la religon deus Samaritans, tanhent mes desseparat deu judaïsme.
L'ebrieu modèrne, en Israèl, qu'ei la lenga dominanta, e mai se i es cooficiau dab l'arabi. L'ebrieu biblic, qu'ei, deu son costat, lenga liturgica e de tèxtes sagrats estudiat dens los contèxtes deu judaïsme e tanben deu cristianisme (per'mor d'estar la principala lenga de la Torah e de la Bíblia Ebraïca).
Istòria
Deu punt de vista deu judaïsme, l'ebrieu qu'ei la lenga deu pòble ebrieu, descendent deu personatge biblic Éber ben Shelà (עֵבֶר בן-שֵׁלָח - "Éber fiu de Shelà"). D'un punt de vista istoric, qu'ei ua lenga pròcha deu cananean e deu fenician. Qu'ei la principala lenga de la Bíblia e que ho estudiada per aquesta rason durant l'Etat Mejana, peus judius e tanben peus cristians. La Reforma protestanta que desvolopè lo son estudi. Lo moviment de la Haskala e lo moviment d'immigracion de cap a Palestina qu'encorratgè lo retorn a l'emplec de la lenga orau, qu'un deus sons principaus desvolopaires e ho Eliezer Ben‑Yehuda. L'establiment de l'estat d'Israèl l'institucionalizè.
Lo Silmarillion
Lo Silmarillion (The Silmarillion) es una òbra de J. R. R. Tolkien, publicada de postum en 1977 par son filh Christopher amb l'ajuda de Guy Gavriel Kay. Conta la genèsi e las primieras Edats de l'univèrs de la Tèrra Mejana, lo país dels romans Lo Hobbit e Lo Senhor dels Anèls.
Sent Priet de Marcha
Sent Priet de Marcha (en francés, Saint-Priest-la-Marche) es una comuna de Borbonés, en Occitània, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre e Vau de Léger.
Lo Silmarillion
Tolkien comença a elaborar la mitologia del « Silmarillion » dins los ans 1910 e la trabalha fina a sa mòrt, en 1973. Esperat amb impatiéncia pels apassionats del Senhor dels Anèls, Lo Silmarillion recep de criticas diversas a sa sortida: d'unes saludan lo buf epic, d'autres lo tròban plan anujós, mas totes remarcan sa granda dificultat e la diferéncias importanta de ton amb los precedents obratges de Tolkien. Emportèt lo Prèmi Locus del melhor roman de fantasy en 1978.
Sent Priet de Marcha
Toponimia
Atestacions: Sanctus Prejectus (1197), Saint Prie la Marche s. XIV, Saint Projet sus de mapas del s. XVIII, Saint Prejet sus la mapa de Cassini, Saint Prejay la Marche 1776, se pòt propausar Sent Priet de Marcha. A la revolucion francesa la comuna portèt qualque temps lo nom de Font-Indre.
Geografia
Al Sud del departament de Char, la comuna de Sent Priet es al limit dels departaments d'Endre e de Cruesa. Es sus son territòri qu'Endre ten la font (veire lo nom revolucionari Fònt d'Endre).
Lo Silmarillion
L'Ainulindalë
Aquel cort tèxte cosmogonic conta la creacion d'Eä, l'univèrs, per la volontat d'Eru Ilúvatar. Nais d'una granda musica interpretada pels Ainur, èssers creats per Ilúvatar. L'armonia es trencada quand Melkor, l'un dels mai poderós Ainur, introduch dins la musica d'elements venent pas d'Eru. Encolerat, aquel darrièr interromp la musica e explica a Melkor que çò que jòga ven d'el,.
Ilúvatar presenta enseguida als Ainur una vision de lor musica, un Mond enrodat pel Vuèg, que l'istòria se debana jols uèlhs. Qualques Ainur s'enamoran per aquela creacion e pels Enfants d'Ilúvatar, los Elfs e los Òmes; e quand Eru lor leva la vision, son en granda confusion. Es alara que lo mond es veritadièrament creat, mejans un simple mot d'Eru:
D'unes Ainur, plan amorosit de la creacion d'Ilúvatar, causiguèron de demorar dins aquel mond jove (Arda, « lo Reialme », es a dire la Tèrra) per participar a sa construccion e la preparar a la venguda dels Enfants d'Ilúvatar; los mai podseroses d'entre eles son nomenats los Valar, e los mens poderoses, lors servicials, son los Maiar. D'entre eles que causisson de demorar sus Arda son entre autre Manwë e Melkor, que contunhan contrariar los esfòrts dels autres Valar.
La Valaquenta
La Valaquenta es una brèva descripcion de las Valar e dels Maiar, los èssers nascuts de l'esperit d'Eru.
La Quenta Silmarillion
La Quenta Silmarillion conta l'istòria d'Arda de la primièra guèrra entre los Valar e Melkor fins a l'acabament de l'Edat Primièra del Solelh, quand aquel darrièr es forajetat dins lo Vuèg Exterior. Lo nom del tèxte ven dels Silmarils, tres joièls prodigioses fabregats per l'Elf Fëanor e panats per Melkor (aliás Morgoth).
L'Akallabêth
L’Akallabêth se situa a l'Edat Segonda, e conta l'istòria de l'illa de Númenor e de sa casuda. Aquela illa, situada al larg de las ribas occidentalas de la Tèrra Mejana es lo don dels Valar als Edain, los Òmes que combatèron Morgoth pendent las guèrras del Beleriand. Los Edain de Númenor, o Dúnedain, recebon tanben una longevitat aumentada, mas los Valar lor interdison una causa: de navegar cap a l'Oèst, al Valinor.
Amb los sègles, los Dúnedain venon des navigaires de tria, que percorrisson totas las mars del mond, pasmens sens passar l'interdit. Participan a la primièra guèrra contra Sauron, en Eriador, e fasent d'establiments e coloniás en Tèrra Mejana. Pasmens, lor mortalitat ven a los pesar, e s'engelosan dels Elfs. Sauron profiècha d'aquel sentiment: mascat, se daissa menar sul Númenor e corromp pauc a pauc lo rei Ar-Pharazôn, lo convenquent de deniar los Valar per onorar Morgoth.
S'envelhissent, Ar-Pharazôn se daissa persuadir per Sauron de lançar una granda armada a l'assalt del Valinor. Los Valars demandan ajuda a Eru, que capvira la forma del mond, separant lo continent d'Aman de la Tèrra du Mejana, e cavan un gorg al fons de l'ocean ont la flòta numenorèa e tanben l'illa son aprigondidas. Sols pauc de Dúnedain, demorats fidèls als Valar, podèron fugir en Tèrra Mejana; Lo quita Sauron escapa de pauc al cataclisme.
Los Anèls del poder e l'Edat Tresena
Aquel tèxte seriá estat compausat per Tolkien a la fin del periòde de redaccion del Senhor dels Anèls, vèrs 1948.
Redaccion
Lo Silmarillion es eissit dels fòrça assags daissats per J. R. R. Tolkien. Esboçats per qualques poèmas al començament dels ans 1910, la creacion de l'univèrs del « Silmarillion » comença vertadièrament en 1916-1917, amb « La Casuda de Gondolin », primièr dels Contes perduts. Aquela primièra incarnacion del « Silmarillion » demorèt inacabada, los darrièrs Contes perduts passèron gaire l'estadi d'esbòç. Dins los ans 1920, Tolkien preferava trabalhar en vèrs e redigís entre autre un Lai dels Enfants d'Húrin, que relata detalh un episòdi de sa mitologia.
Vèrs 1926, Tolkien faguèt legir son Lai dels Enfants d'Húrin a R. W. Reynolds, un ancian professor. Per li donar lo contèxte del poèma, Tolkien redigís una version condensada de 28 paginas de sos mites: L'Esbòç de la mitologia. Revisa aquel Esbòç pendent los quatre ans segents, puis, en 1930, escriguèt una version mai desvelopada d'aqueles mites, totjorn plan mai concisa que los Contes perduts: la Quenta Noldorinwa. S'agís de fach lo sol « Silmarillion » jamai acabat per Tolkien. Tolkien comencèt mai tard una novèla version del tèxte, titulada Quenta Silmarillion, que passa pas la mitat de l'istòria de Túrin.
En efièch, la Quenta Silmarillion de 1937 evoluèt gaire pas pendent mai d'una deceniá, Tolkien essent ocupat a la redaccion del Senhor dels Anèls. Foguèt sonque aquela acabada, al començament dels ans 1950, que Tolkien tornèt a la Quenta Silmarillion de 1937. Començèt un vast trabalh de correccions sens tòca de publicar; pensava alara que Lo Senhor dels Anèls o Lo Silmarillion son tan ligats que devon èsser publicats ensems. Pasmens, deu se resòlvre a veire Lo Senhor dels Anèls editat sol, e en tres volums.
Enseguida, Tolkien torna pas vertadièrament al Silmarillion sonqu'a la fin dels ans 1950, que foguèt entre temps pres per la publicacion del Senhor dels Anèls e l'abondant corrièr dels passionats que provoquèt, e tanben per los pretzfaches academics. Lo succés encontrat pel Senhor dels Anèls garantís a Tolkien que son Silmarillion será publicat e legit per fòrça lectors. Mas, Christopher Tolkien estima qu'es alara : emplonsat dins de reflexions metafisicas e cosmogonicas sus l'univèrs qu'aviá creat, Tolkien prefèra se consacrar a d'ensags portant sus de detalhs filosofics o linguistics puslèu qu'a l'elaboracion d'una òbra complèta e coerenta.
Publicacion
En 1937, lo roman per enfants Lo Hobbit encontra un tal succés que l'editor de Tolkien, Allen & Unwin, li reclama una seguida. Tolkien lor prepausa sa Quenta Silmarillion, e lo long poèma de la Lai de Leithian. Après de comentaris desfavorables d'un lector exterior a Allen & Unwin sus la Gèsta, e en seguida d'un quid pro quo, Tolkien escriguèt lo primièr capítol d'una vertadièra « seguida » que l'ocupèt pendent mai de detz ans: Lo Senhor dels Anèls.
Acabats Lo Senhor dels Anèls, en 1949, Tolkien es convencut que los ligams qu'unisson aquel novèl roman a la mitologia del « Silmarillion » son tan estrechs que los dos devon èsser publicats ensems. L'idèa de publicar dos obratges d'una tala longor, del succés comercial incertan, encanta gaire Allen & Unwin, que nega l'ultimatum de Tolkien en abril 1950. Aquel, entre temps, aviá contactat Milton Waldman, de l'ostal d'edition londoniana Collins. Mas, l'entosiasme de Waldman es pas partejats per totes los seus collègas, e après dos ans de parlaments, Collins se retirèt de las negociacions en abril de 1952. Tolkien deu clinar e accèpta qu'Allen & Unwin publique lo sol Senhor dels Anèls.
A la mòrt de Tolkien, en 1973, lo « Silmarillion » es dins un estat plan desparièr: se de passatges tornèron èsser trabalhats gaireben fins a la darrièra ora (d'esboces de l'istòria de Maeglin datan de 1970, e Tolkien s'interroga encara sus la natura de Glorfindel fin a 1972), los darrièrs capíols de la Quenta Silmarillion coneguèron pas de novèla incarnacion textuala dempuèi la Quenta Noldorinwa de 1930. Christopher Tolkien, executor literari del paire, passèt quatre ans a far de seleccions e adaptar los tèxtes, amb l'ajuda de Guy Gavriel Kay, per donar un ensems gaireben coerent. Dins qualques partida, aquel trabalh editorial va fins a reescriure de passatges entièrs, coma al capítol 22 de la Quenta Silmarillion, « La Roïna de Doriath ».
Acuèlh critic
Après lo succès del Senhor dels Anèls, Lo Silmarillion èra fòrça esperat, e los vint ans passats abans sa publicacion aumenta l'impatiença del public.
Las criticas contemporanèas a la sortida del Silmarillion foguèron pro negativas. Lo Silmarillion foguèt criticat per èsser tròp seriós, mancant d'aqueles passatges mai leugièrs del Senhor dels Anèls e subretot del Hobbit, ,. TIME deplorèt qu'i aja pas,. D'autras criticas insistisson sus la dificultat de legir de lengas arcaïcas, , e lo nombre de noms dificils e malaisits de se remembrar ,.
Malgrat aquelas remarcas, de criticas lausèron la portada de la creacion de Tolkien. The New York Times Book Review reconeguè que,. TIME descriu Lo Silmarillion coma,. The Horn Book Magazine lausa,.
The New York Review of Books nomena Lo Silmarillion, , e quitament afirma que la principala rason de las « ventas enòrmas » es lo « culte de Tolkien » eissit de la popularitat del Hobbit e del Senhor dels Anèls. Lo School Library Journal lo considèra coma de la òbras de Tolkien precedentas. Peter Conrad del New Statesman anèt fins a dire que,.
Lo Silmarillion recebèt lo prèmi Locus del melhor roman de fantasy en 1978.
Eritatges e adaptacions
Christopher Tolkien contunhèt l'òbra editoriala amb Contes e legendas inacabadas (1980), puèi la seriá dels dotze toms de l’Istòria de la Tèrra Mejana (1983-1996), qu'una granda partida es dedicada a la incarnacions successivas del « Silmarillion ». Los Contes Perduts dels ans 1910-1920 foguèron publicats dins los dos primièrs tòms de l’Istòria ; l’Esbòç de la mitologia e la Quenta Noldorinwa dins le volum 4, La Formacion de la Tèrra Mejana ; la Quenta Silmarillion de 1937 dins lo volum 5, Lo Camin perdut e autres tèxtes ; e, los volums 10 e 11, Morgoth's Ring e The War of the Jewels, tractan de l'evolucion tardièra (post-Senhor dels anèls) dels escrichs.
Illustracions
La primièra edicion illustrada du Silmarillion pareguèt en 1998, amb vint peinturas de l'illustrator canadian Ted Nasmith. Una segonda edicion illustrada, amb vint e cinc pinturas de mai, pareguèt en 2004.
Traduccions
<references group="Trad."/>
Notas
<references group="N"/>
Referéncias
<References/>
Albertville
Albertville es una comuna situada dins lo departament de Savòia e la region de Auvèrnhe Ròse Aups.
Cavalaira
Cavalaira (Cavalaire en francés e, dempuèi 1930, Cavalaire-sur-Mer) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Es una estacion balneària pròcha dau Massís dei Mauras.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala foguet un important luòc d'operacions dau Desbarcament de Provença.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Diarrèa
La diarrèa (tèrme medical), sonada tanben l'escorrença o l'escorrement (tèrmes corrents), es pas una malautiá mas lo simptòma d'un tresvirament. Consistís en l'evacuacion frequenta de matèrias fecalas aigosas, çò que provòca una absorcion bassa de liquids e substàncias nutritivas. La diarrèa ven generalament amb de dolor, de fèbre, de vòmit, de flaquesa o una pèrda de l'apetit. D'après las chifras de l'Organizacion Mondiala de la Santat, la diarrèa es una de las causas principalas de mòrt dins los païses sosdesvolopats o del Tèrç Mond.
Causas
Pòt èsser causada per una infeccion virala o per de toxinas bacterianas, per una lesion, per una malautiá, per una allergia, per l'intolerància al glutèn (celiaquia), a la fructòsa, a la lactòsa... o per un excès de vitamina C. Ven amb de dolor de ventre e de vòmit. La diarrèa arriba quand lo colon absorbís pas de fluide sufisent. Un colon damat o conflat pòt pas absorbir l'aiga e la matèria fecala ven aigosa. La diarrèa pòt menar a una desidratacion grèva que pòt èsser mortala. Pòt tanben èsser un simptòma de malautiás pus seriosas, coma la disenteria, lo còlera o lo botulisme e pòt tanben èsser indicativa d'un sindròm cronic coma la malautiá de Crohn. Los pacients d'apendiciti an pas normalament de diarrèa mas aquela es un simptòma comun d'un apendix trincat. La diarrèa es tanben un dels efèctes de la contaminacion grèva per radiacion. Pòt èsser causada per la consomacion excessiva d'alcòl. Lo tractament terapeutic comun contra la diarrèa consistís a consomir d'aiga amb de sals mineralas essencialas, en quantitat sufisenta per remplaçar la pèrda dels liquids.
Cort Penala Internacionala
La Cort Penala Internacionala es una juridiccion permanenta cargada de jutjar leis individús acusats de genocidi, de crime còntra l'Umanitat, de crime d'agression ò de crime de guèrra. Foguèt oficialament creada lo 1 de julhet de 2002 après la signatura de l'Estatut de Roma lo 17 de julhet de 1998. Son sèti es oficialament installat a L'Aia mai lei procès pòdon èsser organizats dins d'autreis endrechs. En 2013, 122 estats avián signat e ratificat l'Estatut de Roma e 32 l'avián signat mai pas encara ratificat.
La Cort Penala Internacionala pòu intervenir dins d'afaires implicant leis autoritats deis estats membres, dins d'afaires que se son debanadas sus lo territòri d'un estat membre ò dins d'afaires fisadas per lo Conseu de Seguretat dei Nacions Unidas. De mai, l'iniciativa premiera es laissada ais estats membres e la Cort pòu unicament intervenir en l'abséncia de reaccion dei juridiccions nacionalas.
Villamediana
Villamediana es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Muduga
Lo muduga (modoga, autonim muḍuga ) es una lenga dravidica, parlada per 3,400 mudugas qui vivon dins lo districte de Palakkad, dins los puèges de Nilgiri, en Kerala, un estat del sud d'Índia. Lor lenga es pròcha del palu kurumba.
Papaia
La papaia es lo fruch comestible del papaièr (Carica papaya), un arbre originari de Mexic. Gins de problèmo a partagiér cen. S'IL VOS PLÉT SIUDE-MÈ. #tiktokarpetania #portè #Vouètures #èxpllore #arpetania.Noutron Pâre qu'és ux cièls, que ton niom sêt sanctifiâ, que ton règno vegne, que ta volontât sêt fête sur la tèrra coment u cièl. Balye-nos enqu'houé noutron pan de ceti jorn. Pardona-nos noutres ofenses, coment nos pardonens asse a celos que nos ant ofensâs. Et nos lèsse pas entrar en tentacion, mas dèlivra-nos du Mâl. Amen
Villameriel
Villameriel es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Babsk
Lo vilatge foguèt probable fondat au sègle XIV.
Oppenans
Oppenans es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo pòble, #que fasiá partida de la tèrra de Montjustin-e-Velotte, dépendait al Mièja Edat de las Comtes de Bourgogne.
Lo marques de Chappuis, president a morter al Parlament de Besançon n'a #èsser lo darrièr senhor, per lo sieu matrimòni amb la filha de Claude François de Cordemoy, senhor de Oricourt.
Le village, qui faisait partie de la terre de Montjustin-et-Velotte, dépendait au Moyen Âge des Comtes de Bourgogne.
Le marquis de Chappuis, président à mortier au Parlement de Besançon en a été le dernier seigneur, par son mariage avec la fille de Claude François de Cordemoy, seigneur d'Oricourt.
Al Gore
200px|right|thumb|Al Gore left|80px|Médaille prix Nobel Albert Arnold Gore, Jr., mai conegut sos lo nom d'Al Gore, es un òme politic e òme d'afars american nascut lo 31 de març de 1948 a Washington (Estats Units). Es estat membre de la Cambra dels Representants de 1977 à 1985, senador de Tennessee de 1985 à 1993 e vicepresident de Bill Clinton de 1993 a 2001.
Es estat lo candidat del Partit Democrata pendent l'eleccion presidenciala de 2000. Es estat batut per lo candidat del Partit Republican, George Bush.
En 2007, es laureat, amb lo GICC, del Prèmi Nobel de la Patz per.
Es l'actor e l'orator del documentari ecologista realizat per David Guggenheim, An Inconvenient Truth (Una Veritat que Truca). Lo 25 de febrièr de 2007, lo filme a obtengut dos Oscars : Oscar del melhor filme documentari e Oscar de la melhora cançon originala.
Vreselha
Verzelha, Verselha , puslèu Vrezelha o Vreselha (Brezélho en grafia de Savartés ; Verzeille en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Segon la grafia Brezélho de Savartés, la prononciacion es normalament.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Lhor
Lhor es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bhagavad Gita
vinheta|[[Krichna|Krishna e Arjuna sul camp de batalha de Kurukshetra (illustracion del sègle XVIII e XIX ).]] La Bhagavad Gita o Bhagavadgita (devanagari : भगवद्गीता, tèrme sanscrit se tradusent per « cant del Benastruc » o « Cant del Senhor » ) es la partida centrala del poèma epic Mahabharata (Aranyaka-parva, 25 - 42). Aqueste tèxte es un dels escrichs fondamentals de l'indoïsme sovent considerat coma un « abreujat de tota la doctrina vedica ». La Bhagavad Gita es compausada de 18 capítols. Aqueste raconta es cessat far reson dins tota la pensada indiana tot lo long dels sègles.
Origina e influéncia
Los indianistas penson que lo tèxte foguèt inscrich entre los sègle V e II AbC, veire al sègle I AbC. Segon la legenda dels grops Vaishnava, datariá de fa 5 000 ans mas segon Anne-Marie Esnoul, « lo títol que se li dona mai sovent, Bhagavadgitopanishad, e la semblança que presenta amb las formas upanishadicas faguèt se demandar se s'agissiá pas primitivament d'una upanishad [...]. Lo tèxte podèt, a l'origina, èsser mens long; es pas omogenèu, mòstra d'influéncias diferentas »
La Bhagavad Gita pren una plaça importanta dins la pensada religiosa indoïsta: « Levat dins unes mitans shivaïtas, totes los corrents religioses brahmanics l'acceptèron coma un libre sant tot coma lo Veda e d'upanishad; foguèt integrada a la Revelacion (shruti) alara que lo rèste del Mahabharata ten pas que de la Tradicion (smriti). »
Contengut
La Bhagavad-Gita conta l'istòria de Krishna, 8n avatar de Vishnó (identificat coma una manifestacion dem Brahman), e d'Arjuna, un prince guerrièr en presa al dobte davant la batalha que risca de provocar la mòrt dels membres de sa familha, los Kaurava, que se trapan dins l'armada opausada.
Lo poèma se compausa de set cents distics, divisats en detz e uièt capítols. vinheta|411x411px|Extrach de la Bhagavad Gita, eissits d'un manuscrit del sègle XIX Lo raconta es constituit del dialòg entre Krishna e Arjuna. Ensenha que quitament se totes los camins son diferents, lor objectius fondamental demora le mèsme : realizar le Brahman e es capar al cicle de las renaissenças per la realizacion del Se.
Se tracta de las castas, Arjuna afirmant qu'un dels mai grands mals de l'epòca seriá la destruccion de la familha, de las castas (Arjuna refusava en efièch de combatre los membres de la sieuna familha, casta, quitament s'aquesta menaça lo dharma, la vertut, l'universala non-violéncia – Ahimsa):
A que Krishna respond mai luènh, pee definir lo comportament nòble/arya:
Ensenhaents
Krishna instrusís Arjuna sus un grand ventalh de domènis, de començar per aqueste que resòlv lo dilema d'Arjuna, la reïncarnacion, significant atal que las vidas perdudas dins la batalha lo son pas vertadièrament. Krishna contunha d'expausar un grand nombre de subjècte espiritals, amb d'entre eles de iògas — o camins de devocion — diferents. Dins lo capítol onze, Krishna desvela a Arjuna qu'es, de fach, una incarnacion del dieu Vishnó.
A un nivèl mai prigond, la guèrra es una metafòra de las confusions, dels dobtes, de las crentas e dels conflictes que preocupan tota  persona a un moment o un autre de sa vida. La Gita s'adreiça a aquesta discòrdia en nosaltre e ensenha los iògas que permeton de l'apasimar, lo Bhakti iòga la via de la devocion del Dieu personal, lo Jnana iòga o la via de la coneissença, lo Karma iòga o via de l'accion justa. Segon Krishna, la raíç de totas las dolors e de totes los trebles es l'agitacion de l'esperit provocada pel desir. Lo sol biais d'apagar la flama del desir, indca Krishna, es de calmar l'esperit per la disciplina dels sens e de l'esperit.
Pasmens, lo refús total de l'accion es considerat coma essent tant nuisible qu'una totala indulgéncia. Segon la Bhagavad Gita, l'objectiu de la vida es de liberar l'esperit e l'eime de lors complexitats e de los concentrar sus la glòria de l'alma. Aqueste objectiu pòt èsser realizat pels iògas d'accion, de devotion e de coneissença. Lo tèxte acaba per un cant expausant la doctrina del renonciament, que permet d'escapar al samsara, lo cicle de las reneissenças:
Extrachs
Verset 2.16.:
Verset 2.39:
Lo Vilar
Lo Vilar (Villars en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Bhagavad Gita
Extrachs
Verset 4.41:
Verset 5.25:
Verset 6.17:.
Verset 18.70:
Istoric de las traduccions e comentaris
La Bhagavad Gita foguèt comentada per fòrça filosòfs indians coma lo celèbre Adi Shankara al sègle VIII, e tanben Abhinavagupta (X-XI), Râmânuja (XI-XII), Madhva (XIII-XIV).
Per de traduccions dins las lengas de l'Euròpa, las primièras traduccions foguèron publicadas en anglés per Charles Wilkins en 1785, en latin per Auguste Schlegel en 1823, en alemand par Wilhelm de Humboldt en 1826, edition retocada per Lassen en 1846, en francés per Lanjuinais en 1832, puèi Burnouf en 1861, en grèc modèrne per Galanos en 1848 e en polonés par Michalski en 1910. Lo ròtle de tria dels alemands dins aquestes estudis, alara qu'avián pas de colonias en Índia, s'explica per l'interés per la lenga sanscrita dins l'encastre dels estudis de las lengas indoeuropèas. Sus aqueste punt, se pòt legir l'obratge de Pascale Rabault-Feuerhahn, ''L'Archiu de las originas. Sanskrit, filologia, antropologia dins l'Alemanha del sègle XIX.'' (Bibliotèca francoalemanda, 2008).
En mai de traduire Humboldt faguèt un comentari, qu'insistissiá sus la significacion morala del poèma, qu'Humboldt aprochava de l'etica estoïciana del destacament e de dever. Hegel, dins son compte rendut critica del comentari d'Humboldt, volgava al contrari mostrar qu'aqueste aprochament èra pas que superficial, que la pensada indiana podava pas s'auçar fins al concèpte de la subjectivitat liura. Michel Hulin faguèt el justícia a l'interpretacion d'Humboldt, tot en soslinhant lo caractèr invertebrat de sa filosophie. Mas segon Hulin, l'interpretacion d'Hegel, segur mai sistematica qu'aquesta d'Humboldt, negligís la riquesa del poèma.
Musica
La musica es l'art de combinar lei sons e lei silencis. Lei paramètres principaus son lo ritme, l'autor, lei nuanças e lo timbre. Permetent de produrre d'òbras d'art e de representacions segon de règlas donadas, es considerada coma un art major que sembla existir dins totei lei societats umanas dempuei la Preïstòria. En causa d'aquela importància, foguèt l'objècte d'un estudi aprefondit qu'a menat a la formacion de teorias e de movements artistics mai ò mens estructurats dins de domenis variats coma la vida collectiva (fèstas...), la politica (imne nacionau), la religion (musica religiosa), la guèrra (musica militara), etc.
Originas
Leis originas de la musica son desconegudas e sembla fòrça malaisat de poder leis establir. D'efiech, segon lei conoissenças actualas, es apareguda durant la Preïstòria coma l'atesta la descubèrta d'instruments ancians per de paleontològs. En 2021, l'instrument pus ancian identificat èra una flaüta datada d'au mens 43,000 ans. De mai, la musica sembla èsser apareguda d'un biais independent dins la quasi totalitat dei comunautats d’Homo sapiens.
Lei basas musicalas modèrnas
Lei basas de la musica modèrna son fòrça inspiradas per lei règlas de la musica europèa. Difusat dins lo mond entièr, forman uei lo sistèma pus utilizat. Pasmens, dins mai d'un país, pòu coexistir amb d'autreis ensembles de règlas.
Lei votz
La votz umana es capable de produrre una gròssa diversitat de sons en modificant la tension e l'espessor dei còrdas vocalas. D'organs resonators, coma la caissa toracica, lo faringe, la cavitat bucala e lei fòssas nasalas, permèton d'amplificar aquela diversitat. Pasmens, lo mestritge complèt dei tecnicas de cant es fòrça complèx. Per simplificar s'utiliza sovent la classificacion classica dei votz desvolopada per lei musicians europèus : Certanei tractats definisson de categorias suplementàrias coma lei còntra-tenòrs (votz masculina pus aguda qu'un tenòr) ò lei contralto (votz femenina pus grèva qu'un alto). Aquelei grops suplementaris permèton generalament de descriure de cas relativament rars de cantaires amb de votz fòrça estendudas.
Lei nòtas de la gamma temperada
Lei nòtas de musica son un sistèma que permet de nòtar lei sons per enregistrar e partejar leis elements musicaus. Lo pus utilizat es lo solfègi que foguèt desvolopat per lei musicians europèus. Es basat sus un ensemble de règlas complèxas portadas per divèrsei nocions.
Divèrseis elements importants permèton d'adurre de precisions :
Lo ritme, la durada e l'intensitat
Lo ritme designa l'organizacion dins lo temps deis eveniments musicaus. Lo temps es l'unitat de mesura principala dau temps fisic. Dins un òbra, un ò plusors temps forman una mesura qu'es delimitada sus una portada per de barras verticalas. Lo nombre de temps contenguts dins una mesura es indicat per dos nombres superpausats. Aqueu sistèma es completat per l'usatge d'un instrument, dich metronòm, que produtz una pulsacion regulara permetent de donar lo tempo. Aquela nocion permet de representar la velocitat d'execucion d'una òbra. Pòu variar segon lo nivèu tecnic dei musicians, lei qualitats acosticas dau luòc, leis espèras dau public... etc.
La durada dei nòtas e dei silencis es contenguda dins sa representacion. Per lei nòtas, una carrada vau lo doble d'una ronda que vau lo doble d'una blanca que vou lo doble d'una negra que vau lo doble d'una crocha... etc. La durada efectiva es fixada per la mesura chausida per lo compositor. Per lei silencis, lo sistèma es similar : un baston de pausa vau lo doble d'una pausa que vau lo doble d'una mieja pausa que vau lo doble d'un sospir... etc.
Enfin, es possible d'integrar d'informacions sus l'intensitat dei son produchs. Son generalament plaçadas en dessota de la portada. Per de rasons istoricas, son generalament escrichas en italian.
Leis instruments
Un instrument de musica es un objècte que permet de produrre un son contrarotlat per un musician. Aquel objècte pòu èsser estat concebut per aquela rason ò èsser estat destorbat de son usatge normau. N'existís de centenaus. Pasmens, fòrça instruments presentan de similituds, çò que permet d'establir de classificacions basadas sus lor mòde de foncionament.
Leis instruments de vent
Un instrument de vent permet de produrre un son gràcias ai vibracions d'una colona d'aire entraïnadas per l'alen d'un musician (flaüta, trompeta...), d'una bofariá mecanica (acordeon, òrgue...) ò d'una pòchi d'aire (sansonha...). N'existís doas familhas principalas. La premiera gropa leis instruments de fusta que produson un son gràcias a la vibracion d'un enche ò au passatge de l'aire a travèrs un biseu. La segonda gropa leis instruments de coire que produson un son gràcias ai labras dau musician. Se fau nòtar qu'aquelei categorias despendon dau mòde de produccion dau son. Ansin, es possible de trobar un instrument de coire fach de fusta.
Leis instruments de percussion
Un instrument de percussion permet de produrre un son gràcias au tust ò au gratatge d'una membrana ò d'un materiau ressonant. Son gropats en quatre categorias principalas. Lei membranofòns produson un son gràcias au tust d'una pèu animala ò sintetica tibada sus un fust. Leis idiofòns utilizan lei proprietats dau materiau de l'instrument eu meteis per produrre un son. Lei cordofòns produson un son gràcias ai proprietats de còrdas percutidas. Pasmens, tradicionnalemnt, leis instruments d'aqueu grop son classats dins leis instruments de còrdas. Enfin, leis instruments electrofòns utilizan l'oscillacion d'un corrent electric per produrre un son qu'es unicament audible per lo mejan d'un aut-parlaire. Coma per lei cordofòns, aqueleis instruments son sovent classats dins d'autrei categorias. Se fau nòtar que certaneis instruments de percussion pòdon faire partida de plusors categorias. En particular, es lo cas dau còrs uman qu'es membranofòn, idiofòns e cordofòns.
Leis instruments de còrdas
Un instrument de còrdas permet de produrre un son gràcias a la vibracion d'una ò de mai d'una còrda. Son gropats en tres categorias. Leis instruments de còrdas fretadas necessitan generalament de fretar lei còrdas amb un arquet. Dins quauquei cas, d'autreis otís pòdon èsser utilizats coma un disc. Leis instruments de còrdas peçugadas necessitan de peçugar lei còrdas manualament (dirèctament amb lei mans ò amb un plectre) ò mecanicament. Enfin, leis instruments de còrdas percutidas necessitan de percutir lei còrdas siá manualament siá mecanicament (generalament amb de martèus).
Leis instruments novèus
Lo tèrme « instrument novèu » designa generalament leis instruments electronics apareguts dempuei la Segonda Guèrra Mondiala. Utilizan generalament lei proprietats d'un corrent electric oscillant per produrre un son a partir d'un aut-parlaire. Per exemple, es lo cas dau sintetizaire. Segon lo cas, certaneis instruments electronics podrián èsser categorizadas dins de familhas pus ancianas.
Lei tradicions musicalas principalas
Existís un nombre fòrça important de tradicions musicalas diferentas dins lo mond. D'efiech, la musica es un art aparegut d'un biais independent dins plusors regions e un meteis airau culturau pòu aisament assostar plusors corrents musicaus d'originas diferentas. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es donc fòrça complèxa e la seccion aicí dessota se contenta de presentar quauquei movements musicaus famós en causa de son influéncia e de sa difusion dins lo mond. Pasmens, se fau nòtar que lei movements musicas son sovent classats dins lei genres sabent per la musica basada sus l'aplicacion d'una teoria estructurada e avançada, tradicionau per la musica associada a una cultura ò a una region donada e popular per la musica eissida dei mitans populars.
L'aparicion de la musica « sabenta »
La musica sabenta europèa es l'eiretiera de la musica grècoromana e de la musica liturgica crestiana de la premiera partida de l'Edat Mejana. Pasmens, s'existís de règlas claras per la reforma introducha vèrs 600 per lo papa Gregòri I lo Grand (590-604), lei documents regardant la musica europèa son rars avans lo sègle XI. Aquò cambièt a partir dau periòde dei trobadors. Originari d'Occitània, aqueu movement aristocratic se difusèt dins lo rèsta de l'Euròpa Occidentala onte sei règlas aguèron una influéncia importanta sus lei musicians.
A la fin de l'Edat Mejana, aqueleis evolucions de la polifonia entraïnèron l'aparicion de l'escòla francoflamenca, dominada per de personalitats coma Guillaume Du Fay (1397-1474), Johannes Ockeghem (vèrs 1420-1497) e Josquin des Prez (vèrs 1440-1521). Aqueu corrent foguèt a l'origina d'una transformacion fòrça importanta. D'efiech, utilizant pauc d'instruments per acompanhar la polifonia vocala, permetèt de pensar a un usatge autonòm deis instruments de musica. Aquela tendància foguèt encoratjada per la difusion dau movement en Euròpa e per l'emergéncia d'escòlas regionalas. Lo madrigau es benlèu lo genre pus emblematic d'aqueu periòde amb d'artistas coma Clément Janequin (1485-1558) e Roland de Lassus (1532-1594).
Lo periòde barròc
Lo passatge de la polifonia a la musica barròca se debanèt durant la Renaissença vèrs 1600. Lo compositor venecian Claudio Monteverdi (1567-1643) foguèt un deis actors majors d'aquela transicion que veguèt la generalacion de la monodia acompanhada. En parallèl, per mielhs representar l'expression dei sentiments individiaus e dei paraulas, la musica venguèt pus dramatica. Aquò permetèt la multiplicacion dei dramas lirics e, subretot, menèt a l'invencion de l'opèra en 1607.
Lo periòde classic
Lo periòde classic durèt de 1750 a 1830. Pasmens, a tant marcat la musica europèa que lo tèrme « musica classica » es uei utilizat per designar l'ensemble de la musica sabenta europèa. Son aparicion es liada a una transformacion importanta de la musica que se debanèt vèrs 1750. Lei glèisas e lei corts reialas cessèron d'èsser lo luòc principau d'escota principau au profiech dei concèrts e dei salons de l'elèit borgés. Durant aqueu procès, la melodia prenguèt mai d'importància au nom d'una cèrca de la simplicitat e d'una proximitat amb la natura. Lei genres precedents, coma lo concerto e l'opèra, conoguèron ansin de cambiaments importants e de genres novèus, especialament la sinfonia e lo qüatuor de còrdas, venguèron populars. Leis enfants de J. S. Bach, Christoph Willibald Gluck (1714-1787), Joseph Haydn (1732-1809), Carl Stamitz (1745-1801), Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) e Ludwig van Beethoven (1770-1832) foguèron probablament leis actors pus influents d'aqueu movement.
Lo periòde romantic
En musica, lo periòde romantic comença vèrs 1830 e sa fin es tradicionalament fixada en 1918 après la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Es marcat per l'existéncia « d'escòlas », sovent organizadas sus una basa regionala ò nacionala, mai ò mens distintas. Dins lei país germanics, Carl Maria von Weber (1786-1826) creèt l'opèra romantic alemand mentre que Franz Schubert (1797-1828) venguèt famós per sei lieder, una mena de poèma cantat. Puei, durant lo rèsta dau sègle, la tradicion dau lied foguèt perseguida per Johannes Brahms (1833-1897), Gustav Mahler (1860-1911) e Hugo Wolf (1860-1903). En parallèl, un corrent pus conservator foguèt animat per Felix Mendelssohn-Bartholdy (1809-1847) e Robert Schumann (1810-1856). Pasmens, leis artistas pus famós foguèron probablament Franz Liszt (1811-1886) e Richard Wagner (1813-1883) que foguèron lo centre d'innovacions importantas. En particular, lo segond revolucionèt l'opèra.
Dins lo rèsta d'Euròpa, de movements musicaus se formèron dins mai d'una region. En Boèmia, se pòu citar leis òbras de Bedřich Smetana (1824-1883) e d'Antonín Dvořák (1841-1904) que foguèron famós per sei poèmas sinfonics e sei sinfonias inspirats per lo folclòre locau. Un movement similar apareguèt tanben en Russia a l'entorn de personalitats coma Piotr Ilich Chaikovskii (1840-1893) e Nikolaï Rimski-Korsakov (1844-1908) qu'assaièron de desvolopar una musica russa amb lei sieus còdis. En Itàlia, Giuseppe Verdi (1813-1901) aguèt un ròtle similar amb sei composicions qu'acompanhèron l'unificacion de la peninsula. Enfin, en França, se fau nòtar lo trabalh d'Hector Berlioz (1803-1869) que promouguèt una libertat totala per lo compositor, de Charles Gounod (1818-1893) que modernizèt la musica religiosa e de Georges Bizet (1838-1875) que s'interessèt fòrça au teatre liric.
Bos taurus
La vaca (var. vacha) es un mamifèr domestic romiaire, generalament portaire de banas sul front, apartenent a l'espècia Bos taurus de la familha dels bovids. Es la femèla del taur(e). Una jurga es una vaca qu'a pas vedelat.
Musica
Lo periòde modèrne
Lo periòde modèrne de la musica europèa durèt de 1918 au començament deis ans 1950. Es constituit de dos ensembles diferents. Lo premier foguèt iniciat per Claude Debussy (1862-1918), Arnold Schoenberg (1874-1951) e Igor Stravinskii (1882-1971). Au nom d'una libertat pus absoluda dau compositor, rompèron amb lei convencions dei periòdes. Aquò menèt a la disparicion de mai d'una convencion e, subretot, a la disparicion dau sistèma tonau. Ansin, amb Edgard Varèse (1883-1965), la nòta cessèt totalament d'èsser l'unitat de basa de la musica. Foguèt remplaçada per la nocion de son.
Bos taurus
L'espècia en general e lo mascle se pòdon dire buòu (var. bò(u), bueu). Lo mascle adulte (mens d'un an) sens castrar, taur(e) o brau, e castrat buòu. Quand encara es pas adulte, recep lo nom de vedèl (var. vedèu, vedèth, vèl, vèu).
L'espècia Bos taurus se tròba lo mai en Índia, puèi al Brasil, en China, als Estats Units, e en Euròpa.
Musica
La musica sabenta europèa dempuei 1950
Après 1950, la musica sabenta foguèt fòrça marcada per l'arribada de l'electronica e de compositors estatsunidencs. Sota lo tèrme « musica electroacostica », apareguèron ansin plusors movements coma la musica electronica, la musica aleatòria e la musica repetitiva. Utilizèron fòrça lei possibilitats dei mejans informatics per desvolopar la diversitat dei sons. John Cage (1912-1992), Iannis Xenakis (1922-2001) e Steve Reich (nascut en 1936) foguèron d'actors importants d'aqueleis evolucions. Dins lo corrent deis ans 1970-1980, se fau tanben nòtar l'influéncia de la « musica espectrala » prepausada per Horatiu Radulescu (nascut en 1942) ò per l'Estacion de Trabalh Musicau 4X de l'Institut de Recèrca e Coordinacion Acostica/Musicala fondat per Pierre Boulez.
Pasmens, aqueu periòde veguèt tanben la pèrda d'influéncia de la musica sabenta que foguèt mai e mai concurrenciada per lei genres musicaus originaris deis Estats Units (jazz, rock'n'roll...) e per la popularitat creissenta de la varietat. D'un biais pus marginau, foguèt tanben concurrenciada per de musicas vengudas d'autrei continents. Aquela importanta demenicion de l'interès portat per la populacion a aquela musica empacha pas la perseguida dei recèrcas menadas per desvolopar de genres novèus.
Lei musicas popularas estatsunidencas
Dempuei la Segonda Guèrra Mondiala, l'influéncia culturala estatsunidenca s'es traducha per una difusion importanta de la musica nòrd-americana dins lo rèsta dau mond. Lei genres majors de la musica populara estatsunidenca son donc venguts d'elements importants de la musica actuala. Per aquò, es desenant una tradicion fondamentala de l'istòria de la musica recenta.
Lo jazz
Lo jazz es un genre musicau aparegut dins lei comunautats negra dau sud deis Estats Units au començament dau sègle XX. Eissit de la fusion de genres pus ancians coma lo blues e lo ragtime, es principalament basat sus lo ritme e sus lo swing. Demorèt fòrça popular fins a l'emergéncia dau rock'n'roll dins leis ans 1960 e de genres constituits per la mescla dau jazz e d'autreis estiles musicaus (jazz-funk, acid jazz, rap jazz...).