cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tomàs d'Aquin
L’exitus reditus
Atal, Dieu, que creèt lo monde per pur amor, es lo principi de totas causas (coma creator), mas tanben la fin de totas causas (coma fin ultima: la beatitud), perque imprimiguèt a las creaturas un movement cap a el. Es atal qu'es organizada la Soma teologica, mas es tanben atal que totas causas, tot èsser, tot acte seràn situats e coneguts dins aquel movement qu'emana de Dieu e que i torna a notar que la Soma contra los Gentils pren pas aquel esquèma d'exitus reditus. Aquel plan permetèt de conduire lo saber racional fins a causas divinas de causas, e lors finalitats aquelas tanben divinas.
Los Esperits purs o Àngels
Los Esperits purs o àngels son lo tipe de creatura que realiza en sa natura meteissa lo pus naut gra de perfeccion de tota la creacion. L'angelogia tomista es extrèmament importanta en volum e als uèlhs de son autor meteis. Compren l'estudi dels àngels, dels demònis, del manten dels uns e de la casuda dels autres, de lors relacions entre eles, e de lors relacions amb los èssers umans. L'angelogia tomista representa de nombrosas questions dins la Soma teologica.
Qualques punts importants :
Teoria de la coneissença
Tomàs d'Aquin es considerat coma un filosòf realista. Reten d'Aristòtel lo fach que tota coneissença es d'en primièr sensibla abans d'èsser dins l'intelligéncia. La realitat es doncas pas fòra de l'èsser uman, coma per Platon, mas depend pas unicament del sensible, coma dins lo nominalisme que seguèt Tomàs d'Aquin (per exemple per Guillaume d'Occam). La melhora exposicion de la teoria de la coneissença de Tomàs d'Aquin se tròba dins la Soma teologica, partida I, de la question 84 a la question 89.
Seguissèm l'arquitectura de la Soma teologic, qu'expausa:
La coneissença sensibla
La question de la coneissença sensibla repausa sul problèma de conéisser de las realitats inferioras a l'esperit. Aquela concepcion ordinàriament aristoteliciana tròba son gra d'acabament e de perfeccion per Tomàs d'Aquin. L'òme es un èsser compausat d'un còrs e d'una arma que coneis en posant dins l'univèrs sensible. Los èimes son doncas pas de renegar perque l'òme es un èsser corporal plonjat dins un monde corporal: los èimes li permeton d'èsser religat a aquel monde corporal. Es subretot a partir d'aqueles articles de la Soma que naisseràn las divèrsas formas de nominalisme medieval. Es subretot contra los platonicians que Tomàs d'Aquin volguèt tornar afirmar, amb Aristòtel, l'origina sensibla de las idèas.
Tomàs d'Aquin refusa la posicion de Platon per qui las idèas son de substàncias totalament separadas dels còrs sensibles.
Aprèp, Tomàs d'Aquin ditz que l'intelligéncia coneis efectivament pels èimes, mas segon lo biais pròpri de l'intelligéncia: universalament, imaterialament e necessariament: Cal atal escartar la posicion de Democrit per que los èimes e l'intelligéncia èran exactament la meteissa causa. Sol Aristòtel aviá una posicion intermediària satisfasenta. Es d'aquel darrièr que Tomàs d'Aquin s'inspira per desvolopar una teoria de la coneissença realista.
Tomàs d'Aquin distinguís los èimes intèrnes dels èimes extèrnes :
La coneissença intellectuala
L'intelligéncia es una poténcia de l'arma que met en rapòrt aquela darrièra amb l'èsser universal. En efèit, l'intellècte es pas la realitat tota entièra, es doncas en poténcia al respècte d'aquela. E coma l'intellècte es en poténcia al respècte de la realitat, e passiu al respècte de la realitat. L'intellècte es pas res mas pòt venir tot perque recep, pel mejan dels èimes, l'impression de la realitat: es doncas passiu (intellècte passiu).
L'èime causa l'acte de la coneissença sensibla pel mòde de l'imatge. Mas es per l'accion de l'agent l'intellectual. Lo vocabulari escolastic de Tomàs d'Aquin per la diferéncia intellècte actiu, intellècte passiu qu'aquela coneissença sensibla se transforma en coneissença intellectuala. Qu'es aquela modalitat d'aquela accion de l'intellècte ? Es l'abstraccion.
L'òme coneis, en primièr, solament pels èimes. La facultat de conéisser lo sensible, del que ten la coneissença sensibla, coneis solament las singularitats: se coneis per la sensibilitat qu'aquela poma, qu'aquel can, etc :.
Atal l’intellècte uman es pas l'intellècte d'intuicion dels àngels. Los Esperits purs (l'àngel), pel fait que son pas religats a un còrs, coneisson los èssers pas que dins lor forma immateriala, o, coma o dirà Tomàs d'Aquin, per intuicion, es a dire sens passer per lo mòde sensible.
L’intellècte uman coneis la forma a partir de l'imatge sensible fornit pels sens : Abstrai una forma individuada dins una matèra corporala; diriam per exemple qu'abstrai l'idèa d'òme d'aquel òme en particular. L'intelligéncia coneis la natura de las causas en abstrasent las singularitats d'una causa en particular. L'idèa se forma en abstrasent d'intelligible dins las donadas de l'experiéncia sensibla; es exactament lo sens d'aquela citacion:. Seriá tanben possible de parlar « d'extraccion ». Comprenèm ara perque la coneissença intellectuala se ditz abstracha. Mas existís mai d'un nivèl d'abstraccion, segon que l'intelligéncia abstrai mai o mens de singular dins una causa.
L’objècte de l'intelligéncia es la realitat d'un biais volontari. Dins l'òrdre de la coneissença, las facultats sensiblas extrasent un imatge sensible d'una matèria e la porgisson cap a l'intelligéncia, pus precisament cap a l'intellècte passiu. L'intellècte agent es aquel acte qu'extrai la forma de l'imatge sensible : es aquela facultat que procedís per abstraccion. Thomas d'Aquin nos ditz : L'intelligible es doncas çò per que l'intelligéncia compren, e non çò qu'aquela coneis. Es un punt fòrça important: se coneis pas lo concèpte, mas lo concèpte es çò que nos lo fa conéisser. Aquò se nomenarà lo realisme de las idèas:. Atal l'objècte (concèpte o imatge) intelligéncia es lo real, mas d'un biais intencional: d'un biais similar. Es a aquel nivèl que se tròba aprèp l'intellècte passiu, perque es aquel qu'es conegut d'un biais intencional.
Lo problèma de l'unitat de l'intellècte
Es important de parlar de l'error d'Averroès perque que Tomàs d'Aquin consacra tot un obratge: Contra Averroès. Tomàs d'Aquin desvolopa sa teoria de la coneissença intellectuala a partir dels obratges d'Aristòtel (subretot De anima). Ara Tomàs d'Aquin aviá accès als comentaris dels musulmans, subretot d'Averroès (vejatz illustracion). Tomàs repren las comentaris, comentèt Aristòtel amb aqueles, mas los abandona quand van tròp luènh. Es lo cas d'Averroès quand parla de l'intellècte uman coma essent separat e comun a totes.
L'intellècte actiu e l'intellècte agissent son pas, coma coma o pensa Averroès, dins dos subjèctes distints mas dins una sola substància individuala. Alara l'intellècet uman va entre diferents rapòrts entre acte e poténcia al respècte de la realitat.
Los grases d'abstraccion
Amb lo gra segon que l'intellècte abstrai dels imatges sensibles de formas intelligiblas, l'esséncia de la causa (res) se'n trapa mai o mens alunhada de sas qualitats sensiblas primièras. Amb lo processus d'abstraccion, l'intelligéncia explòra la causa meteissa dins divèrsas prigondors o zonas d'intelligibilitat. Es possible de ne distinguir tres :
La metafisica
thumb|Tomàs d'Aquin, doctor de la Glèisa Catolica, [[Fra Angelico, 1395-1455]]
Tomàs d'Aquin prepausa un discors tot filosofic sus la realitat. La metafisica tomasiana se situa dins una dinamica que la determina de l'ontologia fins a la teologia (que n'es doncas d'un biais lo coronament), en seguent dins lo sèu lo movement de l'exitus reditus. Los essents, perque creats, participant a aquel movement cap a Dieu, que constituís al meteis còp lor causa primièra e lor fin darrièra. Presa doncas de tots costats eper la teologia, l'ontologia tomasiana pòt e deu pas se comprendre independentament de la teologia e dels mistèris revelats per Dieu dins la Bíblia, subretot perque tot èsser es creat, perque existís un univèrs vesible (aquel dels òmes) e un univèrs invesible (aquel dels àngels), perque tot comencèt e perque tota forma d'èsser actuala prendrà fin coma es ara.
L'analogia de l'èsser
L'analogia de l'èsser es lo concèpte clau de tota la metafisica tomasiana, perque rend compte de l'unicitat del real tot en mantenent sa multiplicitat, e li balha un movement dinamic e ierarquic cap a Dieu, tèrme cap al qual tot èsser tend e s'ordena.
Aquel concèpte s'impausa a Tomàs d'Aquin quand cèrca de nomenar Dieu a la question 13 de la Soma teologica. L'èsser coma èsser es pas univòc o equivòc, e analòg (per que es proporcionat amb analogia) :
L'èsser se realiza pas del meteis biais dins totas las causas, tot en essent lo meteis. Es doncas, conclutz Tomàs d'Aquin, que se realiza a de grases diferents dins las causas, en se proporcionant a la diversitat d'aqueles grases. Se ierarquiza intrinsecament dins totas las causas segon que se rapròchan mai o mens de l'Èsser en plenitud, Dieu, perque tota ierarquia implica una relacion o una referéncia a quicòm d'unic. Aquela ierarquia ontologica es una « analogia de proporcionalitat ». Totes los èssers fan referéncia a quicòm d'unic, Dieu.
La teoria de l'analogia de l'èsser fa problèma pels comentators de Tomàs d'Aquin a causa dels punts de vista diferents amb que Tomàs abòrda lo subjècte, totjorn en oblic a qualques ocasion lo long de son òbra. Doas escòlas s'afrontan d'un biais irreductible, aquela de Tomàs e aquela de Cajetan. « Manifèstan que la filosofia de l'èsser se pòt desvolopar segon doas direccions justament parallèlas e se bastís jos la forma de doas tematicas que las solucions son pas intercambiablas o convergentas. » (B. Montagnes, op. cit., concluson). Doas vias se presentan que caduna determina una metafisica particulara: segon una primièra apròcha, l'analogia tend a reduire lo multiple a l'una per via conceptuala, al risc de confondre l'èsser amb son concèpte; segon l'autra apròcha, l'analogia tend a metre en evidéncia los rapòrts de causalitat que ligan los èssers a la Causa primièra e tend a dissòlvre l'èsser participat dins l'acte primièr qu'es lo participa.
La natura umana
L'òme es als tèrmes de doas naturas: la natura esperitala (perque a un esperit) e la natura materiala (perque a un còrs). Tomàs d'Aquin garda las doas definicions d'Aristòtel sus l'òme: es per natura un « animal social » (Aristòtel o explica dins lo primièr libre de La Politica) e es un animal rasonable.
Estatut de la creatura rasonabla dins la creacion
Dins la creacion tota entièra, l'òme es considerat coma una creatura rasonabla ont es imprimida intrinsecament la fin darrièra de remontar cap a Dieu fins a la beatitud ; e mai,, çò que lo fa capable de se dirigir liurament cap a las fins que li semblan las melhoras e d'utilizar los mejans que li semblan pus apropriats. Tornam trobar aquí tota una filosofia morala de la responsabilitat coma liura finalitat. Aquela tèsi es encara declinada jos la forma de l'« autonomia de las realitats terrèstras ». Èsser autonòm, es se donar de leis (autos-nomos en grèc). Atal l'òme se deu dictar de leis per el meteis, mas aquelas leis se situan a un nivèl comportamental: son de leis que devon permetre d'utilizar los bons mejans per arribar a una bona fin e que devon respectar las leis que Dieu revelèt.
Se concep alara fòrça lèu dos dels estatuts del ben per l'òme: caracteriza çò qu'es lo mai adaptat a la realizacion d'una fin e la pertinença d'aquela fin a respècte de la natura umana. Es doncas tota la question de l'agir segon la natura umana cap a una fin pròpria a la natura umana. Aquela creatura rasonabla qu'es l'òme se torna trobar doncas a fons dins sas responsabilitats dins una natura ordenada per una Intelligéncia superiora: es dire que s'agís alara per l'òme de se mantenir dins l'òrdre natural de las causas, e que la question principala de la morala se resumís a adaptar sos actes e sas fins a aquel òrdre.
L'arma e lo còrs
L'axiòma principal que va normar tot lo subjècte es lo seguent: se Dieu balhèt un còrs a l'èsser uman, es qu'es de segur bon per aquel darrièr e qu'es fach per èsser utilizat. I a pas ges de dualitat dins l'òme segon Tomàs d'Aquin: l'arma e lo còrs constituisson un sol èsser. En efèit, se l'arma e lo còrs son dos principis o doas realitats diferentas, poiràn pas exercir la meteissa activitat. Ara quand l'òme agís, o fa de tot son èsser, son acte es un. L'arma es doncas la forma de l'òme, e lo còrs sa matèria. Es la logica de l'ilemorfisme aristotelician: l'arma es la sola forma del compausat uman que deu d'èsser un còrs vivent e sensible.
Foguèt un dels grands trabalhs de Tomàs d'Aquin d'aver despassat la concepcion neoplatoniciana de l'arma enclusa dins un còrs en aplicant l'ilemorfisme aristotelician d'una concepcion Crestiana de l'òme. La substància meteissa de l'òme se tròba atal tot entièr dins lo monde dels èssers materials: l'òme a mai qu'un còrs, mas « l'òme es un còrs ». La forma del còrs, es a dire l'arma, es lo principi vital de l'òme, çò que li balha la natura d'òme. Lo còrs es la matèria, balha a l'òme sas caracteristicas singularas: lo còrs es doncas principi d'individuacion, aquò fa qu'un òme es aquel òme, e non un autre. L'ilemorfisme es la concepcion d'una substància coma « compausat » de matèria e de forma. L'òme es doncas una unitat substanciala o ontologica. Atal quand l'òme pensa, es tot lo compauzat còrs/arma que pensa en meteis temps, coma quand agís, o fa una activitat esportiva. Tomàs d'Aquin obrís aqui una clau d'interpretacion metafisica a tota la problematica psicosomatica (interaccions arma/còrs). Remarcam qu'es lo meteis per la coneissença intellectuala que comença par los èimes, e demanda doncas lo còrs.
Es possible de distinguir tres partidas dins l'arma, que demòra pasmens una :
Los actes umans
Se tròba una descripcion precisa dels actes umans dins la prima secundae (Ia, IIae) de la Soma teologica. Es un axiòma de Tomàs d'Aquin l'afirmacion que. Mas lo fach qu'un acte siá volontari pròva pas que siá liure. Un acte se ditz vertadièrament uman quand es un acte volontari liure. Lo mot volontari. La volontat nais doncas d'un desir que provòca una enclinason. Aquela es volguda quand l'òme i consent. La volontat se mòu doncas cap a una fin, que representa la fin de l'enclinason que suscitèt aquela volontat; ara aquela fin deu li èsser coneguda:. Mas aquela fin deu li èsser coneguda per la rason. Dins aquela definicion de la volontat, sortís lo fach que l'acte pòt èsser vertadièrament qualificat d'acte volontari solament se: primièrament, es fondat en rason, e segondament, coïncidís amb una vertadièra tendéncia de la natura umana. E encara, la volontat domina indiferentament totes los bens: es aquò que li conferís sa libertat e la qualifica d'acte volontari libre.
1° l'acte uman es volontari, racional e liure; se complís pas una d'aquelas doas caracteristicas, pòt pas èsser qualificat d'acte uman mas serà qualificat d'acte immoral o animal.
Las passions
L'estudi de las passions es fondamental: l'òme es un èsser mogut per sas passions, perque i a unitat arma e còrs. La passion es un patir (pati), eissit dempuèi l'exterior, per diferentas modalitats, que venon modificar l'apeti sensible. Se pòt pas causir de ressentir o non la passion perque aparten pas à l'òme en pròpri, mas solament coma animal; essent pas umanas en pròpri, son pas dins son esfèra morala, perque aquela esfèra regís solament los actes volontaris liures, qu'apartenon en pròpri a l'òme. L'arma e lo còrs se sofrisson de contunh l'un l'autre: atal quand l'arma sofrís lo còrs, s'agís d'una « passion corporala » e quand lo còrs sofrís l'arma, s'agís d'una « passion animala » (al sens etimologic, perque provocada per l'arma, anima). Atal la passion es una modificacion de l'arma que ven del còrs. Las passions son provocadas, se desvolopan e se produson dins lo compausat uman: l'estudi de las passions repausa doncas sus una antropologia ilemorfica. Se situan dins çò que Tomàs d'Aquin nomena l'apeti sensible, que provòca l movement cap a un objècte qu'interèssa lo còrs.
Tomàs d'Aquin distinguís diferents tipes d'apetits de que van nàisser las passions :
L'amor es lo principi fondamental de las passions perque permet lo dinamisme primièr entre un subjècte e son objècte, e provòca l'apeti, aquel movement del subjècte cap a son objècte. Es principi de movement, e non lo movement d'esperel.
La sciéncia morala se dona per meta de menar l'òme tot entièr (animalitat compresa) a una vida bona: deu doncas pas repossar las passions, mas las integrar dins los actes volontaris e ne far un usatge bon, perque es l'usatge que se fa de la passion que la rend bona o marrida; es ela meteissa que moralament neutre. Mas çò qu'es important, es que la preséncia o l'abséncia e lo gra d'alunhament del ben cercat influirà fòrtament sus la sensibilitat entièra de l'èsser uman, e doncas aver de grandas influéncias sul plan fisiologic e psicologic.
thumb|Lo trionf de Sant Tomàs d'Aquin, [[Francisco de Zurbarán, 1631, 475 x, Sevilha, Musèu Provincial de las Bèlas Arts]]
La morala: l'òme e sa finalitat
La natura dins sa totalitat es entièrament virada cap a Dieu coma son principi, son fondament e sa fin darrièra, e lo Revelament identifica Dieu coma essent lo Ben absolut; l'èsser uman escapa pas a aquel estat de fach e tota reflexion morala se deu inscriure dins aquela dinamica metafisica, perque se tròba per Tomàs d'Aquin una continuitat perfèita entre la morala e la metafisica.
La creatura rasonabla qu'es l'òme dins lo monde coma sistèma de las causas es pres dins aquela dinamica que comença per Dieu coma dins son principi e qu'i torna d'un biais racional : es lo movement de l'exitus reditus ont l'òme ven de son Creator e i torna per mejan d'actes ordenats dins sa pròpria natura.
Dieu imprimís doncas una direccion a la causas ne las creant, e la direccion imprimida a la creatura rasonable es de tornar cap a Dieu per mejan de lors accions que causisson d'espereles liurament. Es la causida d'aqueles biais correlatius a aquela fin darrièra que constituís lo pròpri de la sciéncia morala.
Tomàs d'Aquin conceptualiza sa vision optimista de l'òme e del monde per far grelhar al còr de la vida morala la possibilitat natural d'accedir au bonaür, es a dire sens lo secors subrenatural de la Gràcia, pasmens es pas sens aquel secors que l'òme pòt accedir a un bonaür perfèit dins aquel monde.
Atal, coma i a una astrada subrenaturala de l'òme, i a tanben una astrada naturala: aquela astrada es lo bonaür, e consistís a ben agir, es a dire a agir segon sa natura pròpria, a se mantenir dins l'òrdre natural de las causas, òrdre que pòt necessàriament èsser bon perque es creat dirèctament per Dieu.
Es doncas lo regèt de tota artificialitat, que siá individuala o collectiva, e una question d'adaptacion de l'òme d'esperel e al monde qui l'entorneja: es solament dins aquela optica que l'òme farà ben, perque temptarà pas de se sostraire al govèrn divin, mas plan puslèu de s'i adaptar.
La vertut
Tot agir uman repausa sus de disposicions de l'arma que se nomena vertut. La vertut es un aver (habitus) aquerit e possedit durablament dins l'arma que e mercé que atenh lo bonaür e ajuda a l'adequacion rasonabla entre las fins e la natura umana. Es doncas un « principi interior » dels actes umans. Donat que las vertuts son indispensablas pel bon desvolopament de la vida morala, e doncas de bens que descolaràn, es necessari de los inclure dins aquel estudi sul ben de l'òme. E mai la vertut se definís coma essent una bona disposicion de l'arma e coma aquò que ven bon:, perque la vertut es çò qu'orienta durablament l'arma cap al ben Aquela concepcion de la nocion de vertut es clarament eretada d'Aristòtel dins l'Etica a Nicomaca que Tomàs coneissiá e que comentèt. Étienne Gilson, textes sur la morale, VRIN et somme théologique, Ia, IIae, qu. 55, art. 3.
Tomàs d'Aquin distinguís :
La vertut morala manten l'òme que las possedís dins lo plen mejan entre diferents estats que tenon de sa sensibilitat; per exemple lo coratge es l'estat de l'òme qu'es pas coard o temerari. Ara aquel mitan es lo que conven a l'èsser uman: es atal a sa plaça, pas dins un agir per defaut (coardisa) o dins un agir per excès (temeritat), mas dins un agir pròpriament uman perque rasonat per una vertut intellectuala qu'Aristòtel e Tomàs d'Aquin nomenan la temperéncia (es la vertut intellectuala qu'es al respècte a la capacitat calculatriz de l'arma racionala). Atal las vertuts moralas se pòdon passar de las vertuts intellectualas. Atal l'agir vertuós es aquel qu'ordena al ben perque es l'agir que correspond lo melhor a la forma substanciala de l'òme qu'es d'èsser una creatura rasonable. Lo problèma pròpriament moral de la distància entre l'òme e sa natura umana tròba sa solucion (a metre en practica) dins la vertut: es en agissent vertuosament que l'òme agís en òme, e agís doncas ben.
Demest las vertuts intellectualas, qualques unas son primordialas al respècte de las autras: son las vertuts cardinalas. Son quatre : Es la prudéncia qu'es la principala de las vertuts cardinalas, es la mai necessària al bon agir uman:.
Las vertuts teologalas son nomadas atal perque an per objècte Dieu e que son causadas per El. Transcendisson las simplas possibilitats de la natura umana, perque son justament fondadas sus Dieu:. L'òme poirà efectivament pas èsser refermat sus el meteis alara qu'es preciós a Dieu: la Gràcia li permet d'accedir a una practica de las vertuts teologalas, que transcendisson l'agir uman natural. Aquela vida es la « vida subrenaturala » de l'òme. Son estudiadas dins la segunda secundae de la Soma teologica de las questions 1 à 46. I a:
De la libertat e del liure arbitri
Se ditz liure un èsser qu'es principi de sos actes. Atal lo problèma de la libertat es explicitament mesclat a la question de l'acte volontari. Es lo jutjament, dins l'acte de deliberacion, que permet de determinar s'un objècte es bon o non, adaptat a la situacion, al subjècte, etc. mas aquel jutjament es entièrament liure, absoludament res s'opausa pas a aquel. S'agís plan segur del jutjament racional, e non del jutjament instintiu, qu'aquel es determinat per la sensibilitat. En efèit, las passions e totas las enclinason de la sensibilitat determinan pas totalament la volontat d'anar dins un sens puslèu qu'un autre, perque son somés a la rason: {{cita|Per çò dels biais d’èsser subreapondut, son los habitus e las passions, que enclinan un individú dins un sens puslèu que dins l’autre. Pasmens aquelas quitas enclinasons son somesas al jutjament de la rason. E mai, aquelas qualitats ne dependon encara, pel fach que nos aparten de las aquerir, ne fasent la causa o las disposicions, o encara de las fòragetar. E atal, res s’opausa pas a la libertat de decision ». Per contra, l'òme que seguiriá totjorn sos desirs e sas passions poiriá pas èsser considerat coma liure perque agís fòra del contraròtle de la rason e es somés a sas enclinasons sensiblas, purament determinada fisiologicament. Lo liure arbitri es pas una poténcia de l'intellècte o une poténcia de l'apeti, mas dels dos al meteis temps: {{cita|La causida es o un intellècte que vòl, o un apetit qui jutja}}.
Quand l'intelligéncia a causit çò que vòl far, es la volontat que pren lo relai e qu'es l'eficiéncia de l'acte liure, perque mena l'intencion cap a sa fin. E la volontat se ditz liura perqu'es liura de constrencha e de necessitat. Liura de constrencha perque subís pas per natura de violéncia que la fan desviar de son enclinason, e liura de necessitat o alara poiriá pas èsser lausada o blaimada: {{cita|L’òme possedís lo liure arbitri, o alara los conselhs, las exortacions, los precèptes, las interdiccions, las recompensas e los castigaments serián vans ».
Lo liure arbitri se situa dins la causida e la deliberacion de l'intelligéncia. Atal l'acte depend d'aquela causida que permet la libertat.
La fin darrièra de l'òme
Tomàs d'Aquin, en seguent l'Etica a Nicomaca d'Aristòtel, desvolopa una morala finalista, es a dire que totes los actes umans son efectuats cap a una fin, e totas las fins cap a una fin suprèma. La partida morala es plan fòrça importanta en volum dins tota l'òbra de Tomàs d'Aquin. Los actes morals van en efèit permetre a l'òme de remontar fins a Dieu. Totes los comentators contemporanèus se son acordats sus aquel punt.
Lo ben suprèm
Los bens son ierarquizats proporcionalament: totes los bens son volguts d'un biais subordenat al recèpte d'un ben suprèm (per exemple la santat cap a la possibilitat d’un espandiment social o encara l’aquisicion d’una tecnica per se'n servir utilament coma lo soldat apren le manejament de l’espasa per poder tuar son enemic), que relativa los uns als autres, e aquò perque i a una fin suprèma que li es volgut d'un biais absolut, que se pòt dire qu'es somal de l'analogia: lo soldat a tuat son enemic per ganhar la batalha, victòria que permetrà de viure en patz, que permetrà als ciutadans de s’espandir, etc. aquò fins a la fin suprèma que serà volguda per aquela meteissa, e non cap a autra causa. Sens aquela, res seriá pas subordenat e totes los bens se valrián. Totes las autras causas son cercadas solament cap a aquela fin:. Aquela fin darrièra pòt èsser liurament causida, mas es lo pus sovent mai o mens conscienta e mai o mens determinada per de fenomèns fisiologics e psicologics. L'experiéncia nos mòstra encara fòrça mai que totes los òmes, que o reconescan o non, que sián clarament en consciéncia o non, agisson totes cap a una meta que vòlon d'un biais absolut e que son subordenats totes lors actes; atal lo cusson agís solament cap a l'argent, per los artistas es cap a la beutat, per un hitlerian es cap a l'espandiment vital de la raça alemanda, per un marxista revolucionari es cap a la poténcia materiala del proletariat. Pasmens, un òme pòt aver una sola fin darrièra:.
Carmen Vera
Carmen Vera (Puente del Arco, 1941) qu'ei ua escrivana extremenca de la província de Badajoz. Ei autora d'un poemari en extremenc Sabor a tierra abierta, publicada en 2004.
Tomàs d'Aquin
Bonaür e beatitud
Tomàs d'Aquin plaça lo ben suprèm de la vida morala naturala, dins çò que nomena lo bonaür, e lo ben suprèm de la vida subrenaturala dins la beatitud, es a dire la coneissença de Dieu. Atal, s'alunha d'Aristòtel en apondent a la vida de l'òme una part subrenaturala dins sa fin darrièra e fa pas del bonaür terrèstre la fin unica e Soma contra los Gentils, IV, I. Es la fin de totes los òmes:. Perqué aquela sola fin, alara qu'es clar que totes los òmes s'acòrdan pas sus lors fins? Perque la rason formala de fin darrièra es lo ben perfèitament comblant, e sol Dieu es perfèitament comblant. Coma la vida subrenaturala es infinidament superiora a la vida naturala, la beatitud (nomenada « beatitud perfèita » pels comentators) es un ben infinidament mai perfèit que lo bonaür (nomenada « beatitud imperfièita » pels comentators).
Totes los bens son relatius al bonaür e a la beatitud
thumb|Sant Tomàs d'Aquin (v. 1224/1225-1274)
Se retròba la concepcion finalista e naturalista dels Grècs ancians mas transpausada dins un monde Crestian: tot çò que se raprocharà de Dieu aurà encara mai de bontat; encara d'aquí ven la doctrina de l'analogia de l'èsser; Comentari de l'Etica a Nicomaca d'Aristotèl e Soma contra los Gentils, III, CXLI. Aquela citacion es on fòrça plan clara: le bonaür es la fin darrièra de l'òme. En efèit, totes los bens visan lo bonaür, per un biais de relativitat: la santat es en vista d'aver una bona vida sociala, aquela permet l'espandiment, aquel permet d'èsser astruc; la coneissença, bona d'esperela, qu'es la perfeccion de l'intelligéncia, permet de gausir de çò qu'es conegut: aquel gausir rend astruc, etc… Los exemples se pòdon espandir a totes los bens transcendentals e totas les perfeccions. Atal los bens prenon lor valor segon lor proximitat amb lo bonaür.
Tomàs d'Aquin explica perque qualques bens inferiors que ne sèm privats causan mai de desagradament que la privacion d'un ben superior: E alara lo jutjament ven fals per l'intermediari de la privacion inferiora, per lor abséncia capacitat  d'abstraccion. Atal d'èsser pas ric (d'argent) causa mai de penas que d'èsser pas vertuós, per exemple, e. E aquela « falsa injustícia » lor causa mai de pena que la privacion meteissa de la vertut perque considèran pas la ierarquia dels bens a sa valor vertadièra.
Se vei plan qu'aquela consideracion de la ierarquia dels bens se fa jol mòde intellectiu, e que sola la rason permet de ne rendre compte. L'estatut de la rason pren alara una dimension novèla. Es pas mai solament la facultat de jutjar çò qu'es bon o non, mas tanben d'embraçar la vida tota entièra per una objectivitat abstractiva e de tornar plaçar cada ben a sa plaça vertadièra, aquela qu'es volguda per l'ordenator de totas causas e que constituís l'esséncia meteissa del Ben unic a partir d'ont totes los autres bens prenon valor: Dieu.
La dubertura cap a l'autre: l'amor per fondament
L'amor (amor, dilectio, caritas, amicitia) es un movement intèrne o extèrne de l'èsser uman. Compren en el totas las formas d'apetit, que sián sensibles o racionals, mas se limita pas a aqueles.
L'amor e lo ben son correlatius: totes dos son de nocions analogicas, de transcendentals, e Dieu los possedís en absoluda plenitud: çò que vòl dire que la beatitud, perque es coneissença de Dieu, es lo Ben suprèm de l'òme, mas que l'amor de Dieu es part constituenta de la beatitud, perque es lo pròpri de l'òme que d'amar çò que jutja coma ben, e encara mai quand aquel ben lo despassa infinidament.
L'amor es en primièr una passion, perque es lo principi primièr de tot movement de la volontat o d'una facultat apetitiva quina que siá cap al Ben: {{cita|l'amor es en rapòrt al ben en general, que siá possedit o non. Es doncas l'amor qu'es per natura l'acte primièr de la volontat o de l'apetit ». L'amor, dins sa dimension de principi dels actes umans, constituís alara lo fondament de tota morala. Pas res se fa sens amor, e existís pas de ben s'es pas aimat abans. L’amor es doncas principi de l’agir en general.
L'amor volontari doncas es pas determinat solament pel ben individual e egoïsta, mas pel Ben e l'èsser en general: l'amor es doncas dins un ligam de dependéncia amb la coneissença. Es a dire que ven un amor racional, o volontari (se denomena alara dilectio). Ven un poder psiologic autonòm al respècte de l'apeti sensible: aquel darrièr essent un ben solament en vertut de l'òrdre ontologic del subjècte, es a dire de çò que li conven en pròpri, alara que la dilectio es une realitat psicologica autonòma perque repausa sus l'intellècte e lo liure arbitri. Ne resulta qu'aquel amor es amor de se mas subretot « amor objectiu »; subrepassa l’apeti, lo desir o la cobejança, tot en los inclusent. Dins aquela perspectiva, un amor desinteressat se fa sens pas gaire de dificultat; e un amor desinteressat pren son objècte dins sa qualitat de ben onèst.
L'amor mena doncas cap al ben, a causa de sa qualitat de poténcia motriz; permet una constància dins la recèca vertuosa del ben, en sa qualitat de poténcia apetitiva racionala, e permet de dubrir l'esfèra purament individuala de la recèrca e del gausiment del ben cap a una esfèra alargada, subjècte o comunautat, perque es aimat. La nocion d'amor introdutz tanben d'alteritat e d'etica (ethicorum) dins los comportaments morals. En efèit, d'amar una causa dins l'òrdre del ben onèst, es li voler de ben: {{cita|l'amor consistís subretot en çò que l’amic vòl de ben a aquel qu'aima}}. Lo ben particular es inferior al ben politic o comunautari, e encara mai, i va cap: {{cita|Lo ben particular va cap al ben comun coma a sa fin (…) d'aquò, lo ben de la comunautat es mai divin qu'aquel del subjècte}}. Atal lo ben se difusa a travèrs totas las realitats a l'entorn de l’èsser uman jos la modalitat de l’amor (es tot lo sens del bonum diffusium de Tomàs d'Aquin), e pren al meteis còp lo ròtle de principi fondador de tota sociabilitat e de tota vida comunautària: la vida de familha, la vida sociala, la vida politica, e fins a tot rapòrt singular d’un subjècte a l’autre, qu'an una visada bastissièra e bona, repausan sus l’amor perque es partejat de ben (ben material, util, agradable, intellectual, interessat, vertuós, gausaire, etc.).
La caritat fondament de las vertuts moralas
L'amor ven caritat (caritas) quand es una vertut teologala, es a dire una vertut que ven e qu'a per objècte Dieu. Tomàs d'Aquin se situa doncas sus un registre subrenatural quand parla de la caritat. Las vertuts moralas pòdon pas existir sens la caritat. Es doncas que de vertuts naturalas, immanentas a la natura umana (las vertuts moralas) an un fondament subrenatural perque repausan sus la caritat, qu'es una vertut teologala. La caritat es una amistat amb Dieu, es a dire una reciprocitat fondada sus la Gràcia. Fondamentalament, repausa sul fach que Dieu deu un jorn partejar sa beatitud amb l'òme. Nos trobam encara un còp dins lo registre del parteja e de l'obertura, qu'es permés per l'amor. E mai, apond coma una perfeccion a l'amor passion (amor).
Politica
La concepcion politica de Tomàs d'Aquin ven fòrça neta lo long de son òbra, malgrat que consacrèt pas un obratge a aquel subjècte. Sa reflexion politica es plan segur noirida per aquela d'Aristòtel, subretot quand se considèra que Tomàs comentèt lo Libre sus las politicas, o Politica. La politica es enracinada dins la question de la comunautat de natura entre los èssers umans, d'aquí ven la question de l'amistat (en grèc filia), e se desvolopa fins a l'esfèra de comunautat divina e religiosa.
Tomàs ditz, dins son prològ al Comentari del libre de la politica d'Aristòtel : ; atal l'institucion de la ciutat es pas un procèssus purament artificial, mas se fonda sus las comunautats naturalas coma la familha. Mas mai que lo ligam comunautari familial, qu'es natural per excelléncia, lo ligam politic es la rason. E aquela institucion politica qu'es la ciutat a en vista lo ben de totes, visada d'un biais rasonable:. Encara mai, perseguís lo ben suprèm:, es a dire lo ben divin: tot, dins la ciutat, deu permetre al subjècte de practicar plan sa religion, e deu visar lo ben de la comunautat, qu'es superior al ben individual. Lo ben comun deu pas èsser sacrificat al ben d'un sol:
Cada subjècte es una partida organica del tot que constituís la societat; es de l'esséncia meteissa d'una estructura organizada que cadun i ocupe pas la meteissa plaça e que aja una estructura ierarquica entre los elements, alara que la societat visa un meteis ben: aquel de totes.
Contemplar e transmetre
La contemplacion, activitat superiora de totes las autras, es aquela del dominican. Encara mai, lo dominican deu transmetre çò que contemplèt als autres:
Aquela citacion resumís lo dinamisme intellectual e religiós de Tomàs d'Aquin: los fruches de la contemplacion pòdon e son partejats amb los autres. Coma aquò lo teologian e filosòf Tomàs d'Aquin, en ensenhant e cercant, aprigondís de contunh, escruta e parteja los fruches de la coneissença de Dieu, que son los fruches los mai perfèits dins aquel monde e dins l'autre. De far profeitar a l'autre de fruches de la contemplacion, per la prèga e per l'ensenhament, es pas partejar sa vida activa e sa vida contemplativa, es addicionar las doas: la vida activa deriva, d'un biais, de la vida contemplativa e s'i coordena.
Las causas
Aquela teoria de las quatre causas venon d'Aristòtel. Fa partida del bagatge de l'ensenhament de las escòlas parisencas de teologia del sègle XIII quitament avant l'arribada de Tomàs que la tòrna prendre a son compte e l'aprigondir.
Las doas primièras causas se dison « intrinsècas » per que constituisson lo subjècte en son èsser meteis, e las doas darrièras causas se dison « extrinsècas », perque son pas constitutivas de l'èsser de la causa. La causa es l'objècte de plan d'autres destriaments per Tomàs d'Aquin (causa primièra e segonda, causa per se e per accidens, causa instrumentala, causa dispositiva, causa exemplara, etc.)
Matèria e forma
Aqueles concèptes son tanben représ d'Aristòtel :
Acte e poténcia (actus et potentia)
Aqueles tèrmes son tanben aristotelicians:
Metòde
Tomàs d'Aquin demorèt fidèl al metòde que li foguèt encocat per Albèrt lo Grand:
La redaccion de la Soma teologica mòstra pasmens que quitament en matèria de fe e de mors, preferís d'aportar la seuna compilacion d'arguments e las seunas conclusions que de se fisar a Agustin, mas sens jamai lo contradire dirèctament. Se sap tanben d'autre biais que aviá totjorn criticat lo punt de vista d'Agustin que se gausava quaviam pogut creire en la teoria dels antipòdes, consequéncia de la redondetat de la Tèrra adoptada per Aristòtel.
Lo recors a las autoritats dels Paires de la Glèisa es pasmens fòrça grand dins l'òbra de Tomàs d'Aquin, conformament al metòde general de l'escolastica, ont los arguments se tròban sovent introdusits o sostenguts per d'autoritats.
Posteritat
thumb|left|Lo Trionf de Sant Tomàs d'Aquin, de [[Benozzo Gozzoli (1468-1484), París, musèu del Lovre.]]
Dempuèi la primièra condamnacion de qualques de sas tèsis en 1277 a la revocacion definitiva d'aquelas condamnacions en 1325, l'òbra de Tomás suscita de grands debats teologics e filosofics, en primièr a l'interior de l'òrdre dominican. Puèi, las autoritats de l'òrdre prenent la defensa de Tomàs per de rasons politicas e glesiologicas, lo debat opausa de totjorn mai Dominicans e Franciscans. En 1321, dins la Divina Comèdia, Dante dona a Tomàs d'Aquin la primièra plaça entre los filosòfs teologians. Las querèlas teologicas e filosoficas son intensas, amb per exemple de discussions entre tomistas, scotistas (escòla de John Duns Scot), Nicolas de Cues e Guilhèm d'Occam.
La contra reforma catolica del Concili de Trent en 1545 provoquèt un retorn important sul trabalh de Tomàs d'Aquin, per lutar contra las tèsis de Martin Luther, que recusava l'usatge de la rason e de la filosofia antica. La Soma teologica venguèt fòrça tardièrament un manual de referéncia dels estudis de teologia. L'escòla de Salamanca, amb de comentators coma Francisco Suarez, lo cardinal Cajetan, que comenta la Soma teologica e que tempta de tornar menar Luter a la fe catolica amb los arguments tomistas, propulsèt Tomàs d'Aquin al primièr plan sus la scèna intellectuala. Lo papa Leon XIII, dins son enciclica Æterni Patris escriu:
Al sègle XVII, lo fondador de la Companhiá de Jèsus (los Jesuistas), Ignasi de Loiola, causiguèt Tomàs d'Aquin per doctor oficial de son Òrdre e ordenèt son ensenhament a totes los nivèls.
Al sègle XIX renasquèt lo tomisme, aprèp dos sègles d'abandon parcial, per lutar contra lo modernisme, l'idealisme, lo positivisme e le materialisme, subretot dempuèi l'enciclica Æterni Patris (« Sul restaurament dins las escòlas catolicas de la filosofia crestiana segon l'esperit del doctor angelic ») del papa Leon XIII en 1879 que preconiza un retorn a Tomàs d'Aquin: es çò que se nomenèt lo neotomisme. Lo papa fisa als Dominicans lo pretzfach de publicar una edicion scientifica e critica de las òbras de Tomàs d'Aquin en fondant la Comission Leonina. Lo 4 d'agost de 1880 Leon XIII declarèt lo patron dels estudis dins las escòlas catolicas (Cum hoc sit). Lo 29 de junh de 1914, dins son motu proprio, lo papa Piu X demandèt als professors de filosofia catolica d'ensenhar los principis del tomisme dins las universitats e los collègis; aquel meteis an, la Congregacion Romana dels Seminaris e Universitats promulguèt una lista de 24 tèsis tomistas consideradas coma normæ directivæ tutæ: son las tèsis de 1914. Nasquèt atal lo neotomisme. Las principalas figuras d'aquel renovèl son subretot Jacques Maritain, que prepausèt un retorn al realisme filosofic de Tomàs d'Aquin e Jean Daujat, que desvolopèt l'ensenhament de la filosofia tomista, en creant per exemple lo Centre d'Estudis Religioses. Al sègle XX tanben se renovelèt los estudis universitaris sus Tomàs d'Aquin, o centrats sus sa filosofia (Étienne Gilson) o sus sa pensada presa dins son contèxte escolastic (M-D Chenu e J-P Torell). Los dominicans fondèron lo Bulletin tomista. Joseph Maréchal per exemple, temptèt de conciliar las tèsis de Kant e aquela del tomisme en fondant lo corrent nomenat.
Dempuèi lo concili Vatican II, Tomàs d'Aquin ven una figura essenciala (mas pas mai obligatòria) de la vida intellectuala de la Glèisa Catolica. La filosofia contemporanèa, amb son retorn a l'estudi dels filosòfs medievals, pren en compte totjorn mai l'importància de Tomàs d'Aquin Se pòt citar la coneissença perfèita de Tomàs d'Aquin qu'aviá Heidegger, o ben los cors de Brentano sus l'intencionalitat per Tomàs d'Aquin que fasiá al jove Husserl.
Òbras
thumb|Lo tombèl de Sant Tomàs d'Aquin als Jacobins de Tolosa.
Ain (riu)
Ain (en francés) o En (en francoprovençau) (01) es un riu de França.
Campionat del Mond d'atletisme
Lo Campionat del Mond d'atletisme es una competicion esportiva de caractèr internacional organizada per la Federacion Internacionala d'Atletisme / IAAF (International Association of Athletics Federations) dempuèi 1983.
Los primièrs se debanèron a Helsinki, Finlàndia.
Se celebravan a la debuta (las tres primièras edicions) cada 4 ans, per ne venir puèi, davant lo succès màger que rescontrèron, tan mediatic e economic coma popular, esportiu e planetari, competicion biennala a partir de 1993.
Fins ara, se tenguèron 13 edicions, sus tres continents: Euròpa... 9 vegadas, Asia... 3 vegadas e America del Nòrd... 1 vegada.
La que ven es prevista a Moscòu, Russia, en 2013.
thumb|200 px|right|... [[Estadi olimpic Helsinki 1983]]
thumb|200 px|left|... [[Estadi olimpic... La Pairòla de 1964 Tòquio  1991]] thumb|left||200 px|... [[Estadi Gottlieb-Daimler Stuttgart  1993]] thumb|200 px|right|... [[Estadi Ullevi Göteborg  1995]]
thumb|200 px|right|... [[Estadi olimpic de la Cartuja Sevilha  1999]] thumb|200 px|left|... [[Estadi del Commonwealth Edmonton  2001]] thumb|200 px|right|... [[Estadi de França Saint-Denis  2003]] thumb|200 px|left|... [[Estadi olimpic Helsinki  2005...]] thumb|200 px|right|... [[Estadi Nagai Osaka  2007]] thumb|200|left|... [[Olympiastadion Berlin 2009]]
thumb|200 px|left|... [[Estadi Lozniki Moscòu 2013...]] thumb|200 px|left|... Lo [[Nis d'aucèl, estadi olimpic de Pequin... 2015... ]]
Campionats del Mond & Jòcs Olimpics
Aprèp los de Daegu 2011, 59 païses se n'èran almens gasanhat l' aur 1 còp.
Als Jòcs Olimpics, un total de 57 païses se ne gasanhèron l'aur mas amb 13 especifics e 83 tot parièr ne foguèron onorats mas amb 10 diferents...
En total, fin finala, entre Campionats del Mond d'atletisme e Jòcs Olimpics, son 72 païses que foguèron medalhats d'aur e 100 guerdonats... ( e 75 daurats amb lo Campionat del Mond d'atletisme en sala - creat en 1985 -, mai 105 premiats...)
Autres campionats del mond...
Se n'ajustam los resultats del Campionat del Mond d'atletisme junior - creat en 1986 -, n'abastam a 85 païses amb medalhas d'aur e 116 recompensats...
Enfins, se consideram lo palmarès del Campionat del Mond d'atletisme de la joventut - creat en 1999 - e reservat als atlètas de mens de 17 ans..., n'arribam a un total de 89 amb aur e ''121 emmedalhats.
Bilanç general & perspectivas de mai d'una centuria atletica...
Per un total general, alavetz, dins las 6 espròvas planetàrias d'atletisme que màgers... de 90 païses daurats e doncas 121 guerdonats.
Un màger Pòdi universal...
Amai en tot nos esperar e espepissar tanben los flamenòus e tras que prometeires Jòcs Olimpics de la Joventut que los primièrs ja se debanèron amb pro succès a (14-26 d'agost de 2010) e los venidors se celebraran en 2014 a Nanjing ...
conclusion
Es un recòrd mondial absolut per l'atletisme, totes espòrts e disciplinas esportivas mesclats e confonduts, en sonque 28 ans d'existéncia dels divèrses campionats mondials (quand los Jòcs Olimpics çò que d'eles ja ne festegèron los sius 112 ans a Pequin en 2008 e se manjaràn los 116 a Londres en 2012...) que ne mòstra amai demòstra aital la vertadièra universalitat del sol vertadièr espòrt Rei.
Medalhièr general istoric 1983 - 2011
thumb|350 px|left|...n' [[Ercules Protèu, decatlèta... en Roman Šebrle20 px Osaka 2007 15 px París 2003 15 px Helsinki 2005 ......]] thumb|300 px|right|... Se cruscar l'[[Campions del Mond d'atletisme|aur es lo sòmi d'un santfum d'atlètas... na Betty Heidler 20 px Lançament de martèl Osaka 2007 15 px Berlin 2009 ...]]
Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach (Eisenach, lo 31 de març de 1685 - Leipzig, lo 28 de julhet de 1750) que ho un compositor alemand d'estil barròc e un organista virtuòse. Qu'ei considerat uei lo dia com un deus compositors màgers de l'istòria de la musica academica occidentau per'mor deu grad eslhevat on e miè lo son art d'un punt de vista armonic e ritmic.
Enter las soas òbras mei destacadas òm pòt mentàver : lo Clavièr plan temperat, la Passion segon Sent Matieu, las Suite per violoncèl, los Concertos brandeborgés, la Tocatta e fuga, las soas 'Cantatas e las soas Partitas.
Vadut dens ua grana familha de musicians professionaus, Bach qu'arrecebó de d'òra la soa formacion dab son pair (emplegat com musician per la ciutat d'Eisenach). Orfanin au 10 ans, que s'anè víver dab lo son hrair Johann Christoph, organista de la vila d'Ohrdruf. La soa formacion que's s'acabè a l'escòla de Lüneburg abans de començar a víver professionaument de la musica.
Que ho organista de la ciutat de Mühlhausen abans de trobà's ua plaça a la cort de Weimar on, a despart deu tribalh com organista, e compausè.
En 1717 qu'abandonè aquesta posicion per tribalhar, dinc a l'annada 1723 entau princi Leopold Anhalt-Cöthen. Arron, que s'installè a Leipzig.
Que's maridè duas vegadas : en purmèr dab la soa cosia Maria Barbara Bach (mair deus compositors V e Carl Philipp Emmanuel Bach) puish dab Anna magdalena Wicken (mair deu compositor Johann Christian Bach).