cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alexander Fleming
Recèrca scientifica
thumb|Cristal simple de [[lisozim]] Durant son passatge a la Saint Mary's Medical School lo director del Departament, Almorth Edward Wright, desvelhèt l'interès de Fleming per de tractaments novèls per las infeccions, se dedicant al melhorament e a la fabricacion de vaccins e de serums. Durant la guèrra foguèt metge militar suls fronts de França e foguèt estabosit per la granda mortalitat causada per las feridas de mitralhatge infectadas als espitals de campanha. Un còp acabada la guèrra, tornèt a l'Espital de St Mary ont cerquèt intensament un novèl antiseptic que evitèsse la dura agonia provocada per las nafras infectadas. Sa recèrca lo portèt a descobrir lo lisozim, un enzim antibacterian present dins las secrecions mucosas. Aquesta descobèrta se faguèt aprèp qu'una mucositat de son nas, après qu'esternudèsse, tombèt sus una placa de Petri ont èra a créisser una cultura bacteriana. Qualques jorns mai tard remarquèt que los bactèris èran estats destruits a l'endrech ont èra tombat aquel fluid nasal.
Penicillina
Lo laboratòri de Fleming èra abitualament desordenat, çò que venguèt un avantatge per sa descobèrta seguenta. En setembre de 1928 èra a realizar d'experiéncias de tota mena dins son laboratòri e, en espepissar sas culturas abans de las destruire, remarquèt que la colonia d'un campairòl èra espelida espontanèament, coma contaminacion, dins una de las placas de Petri semenadas amb de Staphylococcus aureus. Fleming observèt mai tard las placas e verifiquèt que las colonias bacterianas que se trobavan a l'entorn del camparòl, identificat puèi coma Penicillium notatum, èran transparents per encausa de la mòrt dels bactèris de la placa. Aital descobriguèt la penicillina. Fleming assabentèt de sa descobèrta sus la penicillina lo British Journal of Experimental Pathology en 1929, e encara que el reconeguèsse immediatament l'importància d'aquesta descobèrta, sos collègas la sosestimèron.
Fleming trabalhèt sul camparòl per un temps; pasmens l'obtencion e purificacion de la penicillina a partir de las culturas de Penicillium notatum foguèron dificilas e mai apropriadas pels quimistas. La comunitat scientifica creguèt que la penicillina seriá utila pas que per tractar las infeccions comunas, e per aquesta rason li donèt pas son atencion. Malgrat aquò, l'antibiotic despertèt l'interès dels cercaires nòrd-americans durant la Segonda Guèrra Mondiala, que ensajavan d'emular la medecina militara alemanda qu'aviá a man de sulfamidas. Los quimistas nòrd-americans Ernst Boris Chain e Howard Walter Florey desvolopèron un metòde de purificacion de la penicillina que permetèt sa sintèsi quimica e distribucion comerciala pel demai de la populacion. Fleming patentèt pas sa descobèrta en creire qu'aital seriá mai aisida la difusion d'un antibiotic necessari pel tractament de las infeccions nombrosas que afligissián las populacions.
En 1945 foguèt guerdonat, amassa amb Ernst Boris Chain e Howard Walter Florey, amb lo Prèmi Nobel de Medecina o Fisiologia per la descobèrta de la penicillina e sas proprietats curativas dins las malautiás infecciosas.
Sa descobèrta de la penicillina signifiquèt un cambiament drastic per la medecina modèrna e entamenèt çò que se sonariá ''l'Èra dels antibiotics". Aital, d'autres cercaires posteriors aportèron d'antibiotics novèls, coma l'estreptomicina utilizada pel tractament de la tuberculòsi, que permetèt de salvar de milions de vidas. L'aportacion scientifica de Fleming es dobla puèi que, a mai que descobriguèt una molecula quimica (la penicillina), tanben trobèt una molecula proteïca (lo lisozim) d'activitat antibiotica. Las proteïnas e los peptids antibiotics son de compausantas naturalas de l'immunitat innada dels animals que se pòdon utilizar amb de fins terapeuticas similaras a la penicillina.
(643) Scheherezade
(643) Scheherezade es un asteroïde.
Kilimanjaro
Kilimanjaro (5,892 m) es una montanha situada au nòrd-èst de Tanzania qu'es lo ponch culminant dau continent african. Es un massís volcanic que sa formacion acomencèt i a mai de 2,5 milions compausat de quatre volcans embessonats. Maugrat quauquei sinhaus d'activitat volcanica, lei cimas actualas son considerats coma amorçats e ges d'erupcion foguèt observada per de scientifics. Kilimanjaro es vengut un simbòl d'Africa e de l'escaufament globau en causa de la disparicion progressiva dei glacièrs de sa cima dempuei lo començament dau sègle XX.
Toponomia
« Kilimanjaro » es un tèrme aparegut vèrs 1860 dins lei lengas europèas. Vendriá dau swahili Kilima Njaro que sa significacion es pauc clara. Seriá « montanha beluguejanta » mai aquò es pas segur car lo mot Njaro es absent dei diccionaris estandards de swahili.
Situacion
Kilimanjaro se situa au nòrd-èst de Tanzania a proximitat de la frontiera entre aqueu país e Kenya. Tèn una altitud estimada a 5,891,4 mètres en 2008. Ocupa una region de plans d'altitud situats entre 600 e 900 mètres. Quauquei cimas importantas son egalament presentas dins la region coma lo Mont Meru, 75 quilomètres au sud-èst, e lo Mont Kenya, 300 quilomètres au nòrd.
Formacion
thumb|right|Topografia dei monts Kilimanjaro e Meru. thumb|right|Carta geologica de Kilimanjaro.
Lo volcanisme de Kilimanjaro apareguèt pendent lo Pliocèn e la formacion de son edifici se debanèt en quatre fasas principalas qu'an entraïnat l'emission de 5,000 km3 de ròcas volcanicas e la mesa en plaça, durant lei tres darriereis episòdis, de tres estratovolcans dichs Shira, Mawenzi e Kibo.
Kilema es lo premier edifici volcanic compausant l'ensemble de Kilimanjaro. Sa formacion comencèt probablament i a mai de 2,5 milions d'ans. Es fòrça mau conegut en causa de son recobrament per leis edificis volcanics seguents. Pasmens, lo volum de materiaus volcanics emés per aqueu volcan representa aperaquí 65% dau volum actuau dau massís montanhós.
La formacion dau volcan de Shira se debanèt entre 2,5 e 2 milions d'ans avans l'epòca nòstra. Es caracterizada per d'emissions volcanicas lòng dei dorsalas d'Ol Molog e de Kibongoto orientadas segon un aisse nòrd-sud. Entraïnèt tanben la formacion d'una caldeira orientada vèrs lo nòrd-èst que sei vestigis son encara visibles a l'oèst e au sud de la montanha actuala. Puei, lo relèu de Shira foguèt atacat per l'erosion glaciera e en partida cubèrt per leis emissions de Kibo.
La formacion de Mawenzi se debanèt entre 1,1 e 0,7 milions d'ans avans l'epòca nòstra. L'activitat volcanica migrèt vèrs l'èst au nivèu de la dorsala de Kilema. I foguèt relativament calma e continua. Una premiera etapa veguèt la mesa en plaça d'instrusions basalticas que formèron de dics e de necs. Pasmens, l'erosion foguèt fòrça importanta e lo relèu de la region a pres un aspècte fòrça tormentat. Una segonda etapa d'activitat volcanica de tipe pelean foguèt caracterizada per d'emissions piroclasticas dempuei lo nòrd-èst de la caldeira. A la fin d'aqueu periòde, Mawenzi foguèt tornarmai somés a l'erosion dei glaciers de la montanha.
La formacion de Kibo es l'eveniment pus conegut de la formacion de Kilimanjaro. Comencèt entre 0,6 e 0,55 milions d'ans avans l'epòca nòstra e contunièt totjorn a l'ora d'ara. Cinc periòdes principaus son definits : La darriera erupcion coneguda se debanèt i a mai de 500 ans e lo volcan foguèt lòngtemps considerat coma amorçat. Pasmens, dins lo corrent dau decenni 2000, de mesuras scientificas demostrèron la preséncia totjorn importanta de magma en dessota dau volcan e a au mens 400 m de la cima. De mai, d'un biais pus generau, de sinhaus d'activitat son totjorn ben presents amb d'afondraments, una activitat sismica regulara e l'aparicion ocasionala de fumaròlas.
Topografia actuala
Kilimanjaro es un estratovolcan de forma conica qu'ocupa un espaci de 70 × 50 km. Es compausat de tres cimas principalas dichas Shira (3,962 m), Kibo (5,892 m) e Mawenzi (5,149 m). La cima de Kibo es ocupada per una caldeira que sei dimensions son de 3,6 × 2,4 km. Assosta un cratèr volcanica, dich Reusch Crater, d'un diamètre de 900 m. La cima dau massís es lo pic Unhuru, situat sus lo bòrd extèrn dau cratèr.
L'erosion generala de la montanha es importanta. Ansin, Mawenzi sembla a un dic erodat e Shira es compausat a l'ora d'ara per lei rèstas dei bòrds sud e oèst de son cratèr. Enfin, aperaquí 250 cònes secondàris existission de lòng d'un aisse passant per lei tres cimas principalas.
Idrografia
thumb|right|Evolucions dei glacièrs de la cima de Kilimanjaro entre 1993 (aut) e 2000 (bas).
L'idrografia de Kilimanjaro es marcada per lei precipitacions atmosfericas e per la fonda dei glacièrs de sa cima. Es venguda un simbòl de l'escaufament globau en causa d'evolucions importantas dempuei la Revolucion Industriala magerament marcadas per la disparicion rapida de sei glaciers. D'efiech, la superficia cubèrta per lo glaç èra de 12,1 km² en 1912, 6,7 km² en 1953, 4,2 km² en 1976 e 3,3 km² en 1996. Tres factors principaus permèton d'explicar aqueu fenomèn : L'aiga venent de la fonda dei glacièrs es captada per la vegetacion (90%) e per dos rius locaus (10%).
Clima
Kilimanjaro tèn un clima tropicau de savana que se caracteriza per una sason de secaressa de mai a òctobre, una sason de temperaturas moderadas d'octòbre a novembre, una segonda sason de secaressa entre lei mes de decembre e de febrier e enfin una sason fòrça umida de març a mai. La cencha de pressions bassas situada a l'entorn de l'eqüator es responsable de l'evolucion d'aquelei sasons. Dins aquò, l'infléucna tropicala demenís amb l'altitud par laissar la plaçar a un clima montanhard dins lei zònas pus autas.
Demografia
La region de Kilimanjaro es poblada per tres pòbles. Au nòrd e a l'oèst, se tròban de Massais. Inicialament nomadas, son en cors de sedentarizacion. Lo sud e l'èst es lo territòri de Wachagga que vivon principalament d'una agricultura sedentària. Enfin, au nòrd-èst, se fau mencionar leis Ongamo que son en cors d'assimilacion per lei Wachagga. Mantènon pasmens una tradicion pastorala e apicòla pròpria.
Lo poblament african
L'istòria anciana dau poblament de la region de Kilimanjaro es mau coneguda. Lei traças umanas pus ancianas conegudas a l'ora d'ara datan de 1000 avC mai una preséncia pus vièlha es probabla car lo massís volcanic es una zòna amb de fònts nombrosas e de materiaus utils per una populacion de caçaires cuelheires. L'arribada dei Massais sembla datar dau sègle XVI. Aquò entraïnèt probable lo desplaçament de populacions ja installadas a l'entorn dau volcan coma lei Chagga ò leis Ongamo. Pauc a pauc, se formèt una societat de clans participan au comèrci locau (evòri, esclaus...).
La descubèrta per leis Europèus e lo periòde coloniau
L'existéncia de Kilimanjaro èra benlèu coneguda per lei Grècs car Diogèn ò Ptolemèu mencionèron la preséncia d'una montanha blanca en Africa. Après la fin de l'Antiquitat, es tornarmai presenta dins l'òbra de l'explorator arabe Abulfeda (1273-1331). Una descripcion de la montanha aparéis tanben dins un tèxte dau navegaire espanhòu Martín Fernández de Enciso (vèrs 1470-1528). Pasmens, l'informacion se difusèt gaire e la descubèrta vertadiera de Kilimanjaro per leis Europèus es sovent data de 1848 amb son observacion dirècta per lei missionaris Johannes Rebmann (1820-1876) e Johann Ludwig Krapf (1810-1886).
Lei glaciers de la cima pivelèron leis explorators europèus. Pasmens, l'accès a la region demorèt lòngtemps malaisat (ostilitat dei Massais, pilhards, relèus...). Sa natura volcanica foguèt descubèrta en 1861 solament per una expedicion organizada per lo baron alemand Karl Klaus von der Decken (1833-1865). L'ascension foguèt malaisada en causa de l'altitud auta de Kilimanjaro. Divèrsei temptativas aguèron luòc sensa dins lo corrent deis ans 1860-1880 fins a la capitada d'una expedicion austriana menada per lo geograf Hans Meyer (1858-1929) e l'alpinista Ludwig Purtscheller (1849-1900) en 1889.
Un autre aspècte dau periòde coloniau foguèt la multiplicacion dei missions d'evangelizacion amb una rivalitat entre catolics e protestants. Aquò favorizèt l'alfabetizacion de la region. Lo catolicisme s'impausèt coma la premiera religion mai son succès foguèt superficiau car lei rites locaus integrèron mai d'un trach animista e car lei religions tradicionalas capitèron de se mantenir.
Kilimanjaro dempuei l'independéncia de Tanzania
thumb|right|[[Fotografia de Kilimanjaro e d'un grop d'elefants dins lo pargue nacionau d'Amboseli.]]
En 1987, lo pargue nacionau, pauc a pauc estendut, foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO. Una extension permetèt de portar sa superficia a 1079 km² e de l'estacar amb lo pargue nacionau d'Amboseli en Kenya. Pasmens, dempuei la fin dau sègle XX, la montanha es victima dau rescaufament climatic qu'entraïna la disparicion progressiva dei glaciers.
(645) Agrippina
(645) Agrippina es un asteroïde.
Saint-Remy-du-Nord
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
Situada en la region del Nòrd—Calava, la municipalitat de Sant-Rémy-de detlo-Nòrd es lo centre de divèrsas vilas talas #que Maubeuge, Hautmont o encara Aulnoyes-Aymeries.
Lo riu dels Cligneux flueix fins a la Sambre.
La rivière des Cligneux coule jusqu'à la Sambre.
Lengatge
vinheta|Lengatge Lo lengatge es la capacitat d’aquesir e de far servir un sistèma complèx de comunicacion. S’emplega per exèmple per lo lengatge uman. L’estudi scientific del lengatge se ditz linguistica.
Las questions subre la filosofia del lengatge (coma "que representan los mots ?") existisson dempuèi Gorgiàs e Platon dins la Grècia antica. De pensaires coma Rousseau se son pensats que lo lengatge uman veniá de las emocions, mentre que Kant teniá que procedissiá de la pensada logica e racionala. De filosòfs del s. XXen coma Wittgenstein pretendon que la filosofia es en realitat l’estudi del lengatge. Demèsts los linguistas mai coneguts se pòt citar Ferdinand de Saussure, Robèrt Lafont e Noam Chomsky.
Trauça
Los gentilicis son traustés -esa e trauçanel/traussanèl -a. (Traussés/Trausseis -eso e Traussanèl -ello en grafia mistralenca.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Las atestacions ancianas son, per luòc:
(646) Kastalia
(646) Kastalia es un asteroïde.
Mantinos
Mantinos es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
San Bartolomé de Tirajana
San Bartolomé de Tirajana es un municipi de la província espanhòla de Las Palmas dins la Comunautat Autonòma de las Illas Canàrias.
Albuquerque
Albuquerque (en navaho Beeʼeldííl Dahsinil) es la vila mai granda de l'estat de Nòu Mexic, al sud-oèst dels Estats Units. La vila foguèt fondada en 1706 pels colonizadors espanhòls, e reten encara qualques aspèctes d'eiretatge cultural e istoric espanhòla.
Derby
Derby es una ciutat e autoritat unitària dins lo comtat ceremonial de Derbyshire, en Anglatèrra. S'estend en riba del riu Derwent dind lo sud de Derbyshire, que n'èra tradicionalament la capitala (county town). Al recensament de 2011, la ciutat aviá una populacion de 248,700 personas e de 1,543,000 amb l'airal metropolitan.
Uèi, Derby ten una fama internacionala coma centre industrial dins lo domeni dels transpòrts, gràcia la preséncia del segond fabricant mondial de motors d'avion, Rolls-Royce plc, e de Derby Litchurch Lane Works, lo darrièr constructor de trens al Reialme Unit. Lo fabricant d'automobilas Toyota Manufacturing UK's a tanben son sèti al sud de la vila a Burnaston.
Sèt Meravilhas deu Mond
thumb|276px|Las Set Meravilhas deu Monde antic (d'esquèrra a dreta, de haut en baish): La [[Grana Piramida de Giza, los Jardins penjats de Babilònia, Lo Temple d'Artèmis, L'Estatua de Zèus a Olimpia, lo Mausolèu d'Alicarnàs, lo Colòs de Ròdes e lo Far d'Alexàndria.]]
Las Sèt Meravilhas deu Mond (var. ...del/dau Mond) que son los sèt monuments notables mentavuts per mantuns tèxts antics perduts com los d'Erodòt e qui sabem qu'i hèn referéncia mercés a las allusions d'autes tèxts. Lo tèxt mei ancian perviengut dinc a uei lo dia e qui las mentau qu'ei d'Antipatèr de Sidon 140 ans abans l'èra crestiana.
Kozhikode
Kozhikode (o ancianament Calicut, en malaialam, കോഴിക്കോട് kōḻikkōṭ) es una vila de l’estat de Kerala en Índia.
Administracion
Kozhikode es lo capluòc del districte de Kozhikode.
Istòria
L'anciana Calicut es dirigida per la dinastia del zamorins, quand en 1498, Vasco de Gama desbarca e es lo primièr navegaire portugués a aténher la Còsta de Malabar en Índia. La vila èra un pòrt de comèrci, ont los arabis venián cercar las espècias.
Lemberg
Lemberg pòt essèr:
Noal-ar-Gwilen
Noal-ar-Gwilen en breton ( Noyal-sur-Vilaine en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Rites e costumas en Occitània
Los rites e costumas varian segon los parçans occitans, mas un cèrt gra d'unitat demòra.
Los Reis magues
Lo 6 de genièr es el jorn per celebrar los Reis Magues. Tradicionalament la còca dels Reis se coneis coma la fogaça dels reis, la corona dels reis, la crostada o lo pastís.
Lactòsa
thumb|300px|Estructura [[disacaridica de la lactòsa dab los cicles de la glucòsa e de la lactòsa en conformacion cadièra]] La lactòsa qu'ei un glucid disacarid present dens la lèit (etimologiacament lactòsa que vòu díser sucre
de la lèit). Qu'ei compausat de β-D-glucòsa e de β-D-galactòsa arreligats per un ligams osidic β 1-4.
La lactasa (β-galactosidasa) qu'idrolisa la lactòsa en glucòsa e galactòsa.
De facto
De facto es una locucion latina significant « de fach », « dins los fachs » o encara « dins la practica ». S'opausa a la locucion « de jure ».
Damvix
Damvix es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Rolls-Royce plc
Rolls-Royce Holdings plc  es lo segond fabricant mondial de motors d'avion darrièr General Electric Aircraft Engines e un dels grands fornidors de motorizacion per naus.
Rolls Royce foguèt nacionalizat en 1971, la division aerospaciala essent dempuèi longtemps la pus importanta del grop. La division automobila foguèt destacada del grop en 1973 e venguèt Rolls-Royce Motors, e Rolls-Royce plc foguèt privatizada en 1987. Rolls-Royce es al segond reng mondial dels fabricants de motors d'avion militars. En 2004, las vendas militaras representavan 23 % de las vendas totalas, l'aerospacial civil 51 %, l'activitat marina 16 % e l'activitat energia 8 %.
En 2008, l'entrepresa comptava 40,200 emplegats al total, que 8,000 per Rolls-Royce Marine. Èran repartits geograficament coma seguís:
Lelling
Lelling es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Crain
Crain es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Galactòsa
Qu'ei produsit per idrolisi de la lactòsa, operacion que pòt realiza la lactasa.
En solucion qu'adopta la confomacion ciclica piranòsa.
Suseta
Suseta (Suzette en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Voharies
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La naissença del vilatge de Voharies a a causa del bastiment d'una granja al cors del Mejan-Age @dénommer Boharius. Lo vilatge #demorar un caseriu de la parròquia de Rougeries fins al començament de la Revolucion francesa, data #que, #venir una municipalitat independenta.
La naissance du village de Voharies est dû à la construction d'une ferme au cours du Moyen-Age dénommée Boharius. Le village resta un hameau de la paroisse de Rougeries jusqu'au début de la Révolution française, date à laquelle, elle devint une commune indépendante.
Lenede
200px|left|thumb|Le suc de Lenede amont d'[[Orsonede]]
Lenede [lən'ədə] o [ləˈnydə] (Nonette en francés) es una anciana comuna d'Auvèrnha, dins le departament dau Puèi de Doma. Se tròba sobre le suc de Lenede, amont d'Orsonede. Despuèi le 1èir de janvèir 2016 es comuna delegada e chapluòc de la comuna novèla de Lenede e Orsonede.
Perimètre del territòri
Situacion davant la fusion embei Orsonede :
Toponimia
La forma Nonede es atestada en 1287 dins los Comptes daus Cònsols de Montferrand. Las autras fòrmas ancianas son vicaria Nonatensis, en latin, au sègle IX, apud Nonetam, en 1188, Nonede, en 1373, Noneta, en 1392. Dauzat, en 1931, explicava la finala per un sufixe inaccentuat d'origina preceltica e que los gallés adoptèron, -ate, que formava donc de proparoxitons; posteriorament, -a- pòsttonic venguèt -e- ancianament, puèi le nom chamgèt d'accentuacion e venguèt paroxiton a la fin de l'Edat Mejana; le passatge de l'iniciala de Nonede a la de Lenede es una dissimilacion consonantica; le radicau seriá escur; la fòrma francesa Nonette seriá deguda a l'atraccion paronimica de nonne, nonnette, « monja » en francés, a l'origina d'una legenda e d'una etimologia populara; Dauzat resumiguèt son explicacion dins son diccionari, ; sembla pasmens que l'atraccion siá pustòst la dau sufixe -ette (eta en occitan), mai productiu e d'origina latina; en efèit, Orsonede es tanben vengut en francés Orsonnette (mas, una atraccion de la finala dau nom d'un vialatge per la d'un vialatge près es tanben possibla) e le toponime e antroponime francés Bessette sembla venir de Beceda per le mèsma mecanisme. Delamarre, qu'a tendença a privilegiar las explicacions per de noms de personas e doncas de proprietats, explica Nonede ( > Lenede) per un nom gallés d'òme, Nonnos, enbei le sufixe -ate. Per aquò, Dauzat, mas èra en 1931, considerava que -ate, productiu davant la romanizacion, s'aplicava a de noms d'aglomeracions mai o mens importantas o a de regions (los noms de pòbles gallés, per exemple, son en -ates) e rarament a de bens ruraus; le sufixe -ates representava especificament le nom daus abitants de l'aglomeracion o de la region. Los Féniés explican Nonede (vengut Lenede) per un mot occitan, nòna o nona, « ròc en fòrma d'obelisque », que representariá le chastèl jucat sobre son pic ; mas coma l'atestacion dau sègle IX conten le sufixe -ate, chaudriá supausar qu'aquel mot es d'origina celtica o preceltica.
Nòtas
<references group="N"/>
Dangy
Dangy es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Vaucogne
Vaucogne es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Glicogèn
400px|thumb|Estructura de la glicogèn Lo glicogèn qu'ei un glucid polisacaridic polimèr de glucòsas ligada dab ligams glucosidics α 1-4 e regularament que forma arrams dab ligams α 1-6 en bèth formar atau bèra molecula utilizadas peus animaus entà apielar moleculas de glucòsas ; lo glicogèn qu'ei atau ua hont d'energia (com ac ei l'amidon en çò deus vegetaus).
Anglet
Anglet (Angelu en basco, Anglet en francés) qu'ei ua vila d'Occitània, o de Bascoat (recentament), situada dens lo parçan deu Baish Ador e la província tradicionau de Labord. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Las comunas tòcatocantas que son Baiona e Biàrritz dab las quaus forma ua conurbacion e lo parçan deu Baish Ador.
Lo gentilici qu'ei anglòi, -òia.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Predominància lingüistica
Las duas versions de la Carte des sept provinces basques montrant la délimitation actuelle de l'euscara en dialectes, sous-dialectes et variétés (Mapa de las sèt províncias bascas qui mòstra la delimitacion actuala de l'euscarà en dialèctes, sos-dialèctes e varietats) dessenhadas en 1863 per lo prince Loís Lucian Bonaparte que plaçan Anglet hòra de l'aira bascofòna.
Lo Recueil de linguistique et de toponymie des Pyrénées (Recuelh de lingüistica e de toponimia deus Pirenèus) realizat en 1887 per Julian Sacaze que dona per Anglet ua version en gascon, compausada d'ua traduccion de dus tèxtes mitologics, puish ua lista deus microtoponimes de la comuna.
Le Recueil des idiomes de la région gasconne (Recuelh deus idiòmas de la region gascona) realizat en 1894 per lo lingüista Edouard Bourciez que dona per Anglet ua version de la parabòla deu hilh prodigue traduita en gascon.
La mapa deu Pays Basque français (País Basco francés) dessenhada en 1943 per Maurice Haulon que hè paréisher la "démarcation actuelle entre la langue basque et les dialectes romans" (demarcacion actuau enter la lenga basca e los dialèctes romanics) e qu'enclutz la comuna d'Anglet dens l'aira gasconofòna.
Anglet qu'estó un deus punts d'enquèstas de l'Atlas linguistique de la Gascogne escrit en 1957 per Joan Seguí, professor d'universitat e lingüista especialista deu gascon. De mei, l'anglòia Marthe Lamarque qu'enregistrèt ua version orau de la parabòla deu hilh prodigue en gascon en 1963.
Segon la Morfología del verbo auxiliar vasco (Morfologia deu vèrbe auxiliar basco) establida per Pedro de Yrizar en 1970, Anglet es pas situat dens l'aira bascofòna.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [ã'glœt]. Las fòrmas ancianas que son Angles en 1188, Anglet en 1249 e 1253, portu de angleto, en latin, en 1291, Anglet (mapas de 1630, deu sègle XVII, shens data, de 1638, de 1714 e de 1733).
Dauzat qu'explica Anglet per lo latin angulus, « tèrra en fòrma de cunh », dab lo sufixe diminutiu -ittum.
Segon J.B. Orpustan, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom que vien deu latin angellu(m), diminutiu de angulu(m), « terren baish, en.honçament »; la finau -et, dab un -t prononciat hòrtament, que supausa un ancian sufixe basco -eta [argument insufisent, lo sufixe gascon -et (de -ittum) que dona un resultat identic]; lo sufixe qu'ei estat suprimit [en basco] com dens autes cas; l'ensemble qu'èra angelueta, « lòc de terrens baishs », puish lo nom qu'ei estat gasconizat, totjorn segon Orpustan. La fòrma basca Angelu confirma pas l'existéncia deu sufixe -eta amei l'autor expliquèsse la manca d'aqueth sufixe.
Bénédicte Boyrie-Fénié que conclutz que l'etime es d'origina latina. La fòrma basca vienuda dirèctament du latin angellu(m) que's tròba tanben dens l'ostau danguelue, atestat en 1350 a Sent Palai (mentavut per J.B. Orpustan).
Saint-Pierre-les-Bois
Saint-Pierre-les-Bois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria d'Adrian
Istòria d'Adrian es un film francés realizat per Joan Peire Denis, projectat al Festenal de Canas en 1980.
Lo film se ganhèt la Camèra d'Aur del Festenal de Canas 1980.
Sinòpsi
En Perigòrd, al començament del sègle XX, Adrian, dròlle illegitim, es reculhit per la mameta e fa l'aprendissatge de la vida dins lo mond dur dels païses occitans. Quand la Primièra Guèrra Mondiala pren fin, ven caminòt e pren part a las caumas de 1920.
Recompensas
Camerà d'Aur al Festenal de Canas en 1980.
Antonio Salieri
A maugrat d'aquesta famosa generositat e de la soa amistat per Mozart, la literatura e lo cinema qu'inventèn sancerament ua legenda d'ua Salieri que seré estat enemic e rivau deu gran compositor e comandatari anonim deu son Requiem (comandatari qui totun b'ei ni anonim ni, de segur, Salieri).
Nojals e Clòtas
Nojals e Clòtas (Nojals-et-Clotte en francés) es una anciana comuna occitana de la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Dempuèi lo 1èr de genièr 2016, es venguda comuna delegada de la comuna novèla de Beaumontois en Périgord (nom francés).
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Nojals
La prononciacion es [nu’sal]. Nojals es atestat en latin, en 1556 Ecclesia de Noyala. Nojals ven de novalia, « tèrras desboijadas de fresc » (Tanet e Hordé), de *novalium, varianta de novalis, mesme sens, segon Dauzat e Rostaing,. Mas lo site de las comunas de Dordonha considèra que representa *novio-Als (lo novèl Als, cf. Glèisa d'Als, escrit Gleyze d'Als), vengut d'un nom gallic *Aleso (puslèu *alisio-, « la ròca » ; Glèisa d'Als es sus una tuca, situada a l'èst de Nojals).
Clòtas
La prononciacion es [‘klɔtɒ]. Las fòrmas ancianas son Clotes en 1365, Ecclesia de Clotia, en latin, al sègle XVI, Les Clottes en 1714. Clòta ven d'un mot d'origina gallica clottā(s) (clotto- < clutso-), « lo trauc », sustot espandit dins las tèrras occitanas e catalanas. Per lo sens actual de clòta, Tanet e Hordé donan « cròs dins la tèrra, fòssa », Dauzat, « cròs », lo site de las comunas de Dordonha, probablament emb rason per lo sens perigòrd, « pesquièr, trauc d'aiga », , ,.
Castèlnau d'Estretasfonts
Castèlnau d'Estretasfonts (Castelnau-d'Estrétefonds en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Rouffange
Rouffange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
{{Comunas de|insee= 39469
Her
200px|thumb|left|Her Her (mei conegut com Òrus, qui ei la forma grèga per l' egipcian Her) qu'ei un diu egipcian deu cap de haucon, hilh d'Isis e d'Osiris. Lo son temple màger qu'èra a Edfo. La mitologia egipciana que conta que lo diu Seth qu'aucidó lo son hrair Osiris entà préner lo son títol de rei. thumb|200pcx|left|Estatua d'Òrus en lo son gran temple d'[[Edfo]]Isis alavetz que devó huéger e escóner lo son hilh arron la soa vaduda en lo bèth confiar a las duas divessas protectoras vutre Nekbet (de Nekb, vutre, dab ua "t", marca deu femenin) e  la sèrp Oadjet (de Oadj, "sèrp" dab la medisha marca deu femenin).
Vadut gran, Òrus que des·hiè Seth e que'u vençó en bèth pérder un uèlh (L'uèlh d'Òrus qu'ei un simbèu de poder). A cap deu combat que vadó tot lo purmèr faraon e desempuish qu'ei considerat ajòu e diu deu faraon. 200px|thumb|right|Las divessas Oadjet e Nekbet. 200px|thumb|right|Temple d'Òrus a Edfo Dens la titulatura deu faraon, lo nom d'Òrus qu'ei un deus cinc noms deu rei ; qu'ei tanben lo mei ancian de la titulatura egipciana e lo sol nom que coneishem de quauques faraons los mei ancians.
Senta Coloma (Lanas)
Senta Coloma (Sainte-Colombe en francés) qu'ei ua comuna gascona de Shalòssa situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [,sentəku'lumə]. Las fòrmas ancianas que son S. Colõbe (mapa de 1638), Ste Colome (mapa de 1714), S. Colome (mapa de 1733).
L'agionime qu'ei Columba, martira a Sens en 273 o benlhèu, segon Astor, ua omonima escapitada peus Maures a Còrdoa. Dens la fòrma gascona Coloma, -mb- que passa a -m-, ,.
Desplegant Wikipèdia
Pel document Imatge:Depliant-Wikipedia.pdf
Wikipèdia qu'es aquò ?
Wikipèdia es una enciclopèdia liura e gratuita que cadun pòt legir e melhorar.
Un projècte internacional
Wikipèdia, una enciclopèdia collaborativa en linha, es creada lo 15 de genièr de 2001 en lenga anglesa. Gaire de temps aprèp, una version francofòna es creada, seguida per d'autras lengas. La version occitana es estada creada en decembre de 2003. La Wikipèdia occitana es lo pus grand site web actual en occitan e l'unica enciclopèdia en aquela lenga. Wikipèdia, totas lengas confondudas compta aperaquí dotze milions d’articles dins mai de 260 lengas. Wikipèdia es uèi demest los 10 sites Internet mai visitats del mond.
Degun o sap pas tot, mas cadun sap quicòm.
Wikipèdia es fondada sus l'idèa que cadun a de coneissenças de partejar amb los autres Los contributors a l'enciclopèdia an entre 7 e 77 ans e totes pòrtan lor contribucion a l'elaboracion del pus grand projècte collaboratiu de vocacion educativa present sus Internet. Al drech de cadun d'accedir a la coneissença s'apond la capacitat, ajudada per un esplech adaptat, d'ensenhar als autres e de partejar sas coneissenças dins los domenis mai divèrses.
Qual son los contributors de Wikipèdia ?
Lo principi d’elaboracion de Wikipèdia repausa sul fach que tot lector pòt venir contributor e crear o modificar un article instantanèament. Cap d'article es pas escrich per un redactor unic, son de desenats, de còps que i a de centenats de personas que trabalhan amassa per enriquir e melhorar lo contengut.
La resulta es un projècte d'enciclopèdia en bastison de contunh, noirit de las coneissenças dels uns e dels autres. Los contributors qu'o desiran pòdon crear gratuitament un compte (nom d’utilizaire) que lor permet de servar la traça de sas contribucions. Pasmens, los que desiran de participar sonque un temps sens s’identificar pòdon demorar anonims e trabalhar eles tanben sul projècte.
Fòrça articles e apondons de qualitat venon d’utilizaires anonims, simples passejaires. Wikipèdia ten per principi fondator la « neutralitat de punt de vista », que visa a integrar del biais pus neutre possible las divèrsas apròchas sus un meteis subjècte. Aquesta vision encoratja de personas d'orizonts divèrses a trabalhar amassa e a discutir sul melhor biais de presentar las informacions. I pòt aver de conflictes, que la comunautat dels contributors tracta e resòlver cas per cas, del biais pus amistós possible.
Tre ara podètz modificar una pagina !
La clau del succès de Wikipèdia es l'utilizacion d'un logicial d'una mena novèla sonat « wiki ». Aqueste logicial es a l'origina de la creacion de sites dinamics, ont cada utilizaire pòt modificar d'un biais rapid e aisit las paginas amb son navegador web. Los cambiaments que pòrta son alara visibles sul pic per l’ensemble dels lectors qu'accedisson al site. Es facil e rapid. Es un wiki !
Wikiwiki – « lèu » en hawaiian
La sintaxi utilizada es simpla e intuitiva : basta de qualques minutas per l'aprene. Per exemple, d'enrodar un mot de dos apostròfs lo far venir en italica, de tres en gras, e quand se met un mot entre parentèsis carradas (Exemple) se crèa un ligam intèrne. Lo logicial utilizat per Wikipèdia, nomenat MediaWiki, es estat desvolopat pels besonhs especifics de l'enciclopèdia.
Cossí venir contributor ?
Res de mai aisit, sufís d'anar sus Wikipèdia (http://oc.wikipedia.org) e de començar de modificar. Prendretz lèu gost al fenomèn qu'a la pus granda creissença Internet al mond !
Un contengut jos licéncia liura
Los tèxtes de Wikipèdia son someses a la licéncia de documentacion liura GNU (GFDL). Los imatges, quant a eles, se pòdon plaçar jos diferentas licéncias liuras. L'objècte d'aquestas licéncias e de metre lo contengut de Wikipèdia a disposicion segon de tèrmes qu'asseguran a cadun la libertat efectiva de lo copiar o de lo tornar distribuir, amb o sens modificacions, d'un biais comercial o non. Los diferents autors d'un article gardan la paternitat de lors contribucions (escriches o imatges) e la màger de las licéncias exigisson que los autors sián creditats al moment d'una reütilizacion del contengut. Wikipèdia accèpta tanben de contengut dins lo domeni public.
Aqueles diferents projèctes son declinats tanben dins de lengas nombrosas e son desvolopats a l'entorn de comunautats de contributors pròpris.
Wikisource Un recuèlh de tèxtes dins lo domeni public http://oc.wikisource.org
Wikiversity una comunautat pedagogica liura https://web.archive.org/web/20110728190339/http://oc.wikiversity.org/
Wikiccionari un projècte de diccionari liure e multilingüe http://oc.wiktionary.org
Wikibooks Una colleccion de manuals pedagogics liures http://oc.wikibooks.org
Wikinews un site d’actualitat collaboratiu http://oc.wikinews.org
Wikiquote un recuèlh de citacions http://oc.wikiquote.org
Wikimedia, l’organizacion
Fondada en junh de 2003, Wikimedia Foundation es una organizacion de drech american, de tòca non lucrativa. A per objectiu d'estimular la creissença e lo desvolopament de projèctes multilingües basats sus de logicials de tipe wiki e cèrca de donar d'un biais gratuit un accès al contengut generat. Wikimedia Foundation possedís los servidors, los noms de domenis e las marcas depausadas de projèctes Wikimedia. D'associacions Wikimedia se son formadas dins mai d'un país per fin de sosténer localament los projèctes. Wikimédia France, en particular, òbra sul territòri de l'Estat francés.
Cossí pòdi ajudar ?
La màger part dels revenguts de Wikimedia Foundation e d'associacions localas ven de dons. Se desiratz que Wikipèdia e los autres projèctes contunhen de créisser e de se desvolopar, podètz far un don pel biais del formulari en linha sul site de Wikimedia Foundation https://web.archive.org/web/20090616131313/http://wikimediafoundation.org/wiki/Donate/oc o per corrièr postal a l'adreça : Wikimedia Foundation Inc. P.O. Box 78350 San Francisco, CA 941078350 USA
En França, los dons faches a l'associacion Wikimédia France se pòdon deduire dels impòstes. Podètz mandar un chèc a Wikimédia France, c/o JeanFrançois Gaffard 70700 VantouxetLongevelle o far un virament bancari.
Imaginatz un mond ont cadun auriá accès a la coneissença. Es nòstre objectiu.
http://oc.wikipedia.org
Sant Ambruèis
Sant Ambruèis (Saint-Ambroix en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Fourmetot
Fourmetot en normand ( en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Las principalas généralités istoricas son las seguentas :
La tèrra i aguèt donat a a la abbaye de Préaux, benlèu continuament a una donation dels descendents d'aquel Formaldus.
Possedís de vestigis préhistoriques e ancians. Passatge de la via romaine Aizier-Pont-Audemer.
Les principales généralités historiques sont les suivantes :
La terre fut donnée au à l'abbaye de Préaux, peut-être suite à une donation des descendants de ce Formaldus.
On trouvait en 1833, 2 cabaretiers, 1 épicier, 1 cordonnier, 2 maréchaux, 3 tisserands, 4 maçons, 6 charpentiers, 3 menuisiers, 4 couvreurs, 3 charrons et 12 mendiants...
Rousson (Iona)
Rousson  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Avant la création du département de l'Yonne Yonne (département) le 4 mars 1790, la moitié du département actuel appartenait à François-Xavier de Saxe qui possédait des bien à Rousson en 1771-1792 et 1802-1806.
Nòtas
<references group=N/>
Warluis
Warluis es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La bona conservacion d'un ensems de luòcs del primièr millenari del Mésolithique, fach de Warluis un luòc màger, sens equivalent en la mitat Nòrd de la França e en las regions vesinas d'Euròpa.
La bonne conservation d’un ensemble de sites du premier millénaire du Mésolithique, fait de Warluis un site majeur, sans équivalent dans la moitié Nord de la France et dans les régions voisines d’Europe.
Saint-Offenge-Dessous
Sant-Ofinzho-dzo en arpitan (Saint-Offenge-Dessous en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Grandpuits-Bailly-Carrois
Grandpuits-Bailly-Carrois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Lay-Saint-Remy
Lay-Saint-Remy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
Lay-Sant-Remy es un pichon vilatge situat al fons del Val del Asne, l'ancian lièch de la Moselle, uèi una zòna marécageuse, ont flueix totjorn un pichon ruisseau #que llom lo Canal de la Marna al Rhin fins a Pagny-sus-Meuse ont se tira en la Meuse.
Se tròba entre Lay-Sant-Remy e Foug, dos tunèls paralleles, lo un per la via de camin de fèrre e l'autre pel canal, #que totes dos talhan a travèrs del un dels méandres de l'ancian lièch de la Moselle, en evitant aital una longitud détour per la granja de Savonnières.
Lo pòble, situat al fons d'una vallée, a traversat per una granda via de comunicacion (uèi la Rota Nacionala 4), #qu'aviá de besonh lo franchissement d'una dénivellation de divèrsas desenas de mètres. Aquel obstacle èra un endroit ont se embusquaient dels lairons de grand camin per détrousser los viatgèrs.
Lay-Saint-Remy est un petit village situé au fond du Val de l'Asne, l'ancien lit de la Moselle, aujourd'hui une zone marécageuse, où coule toujours un petit ruisseau qui longe le Canal de la Marne au Rhin jusqu'à Pagny-sur-Meuse où il se jette dans la Meuse.
On trouve entre Lay-Saint-Remy et Foug, deux tunnels parallèles, l'un pour la voie de chemin de fer et l'autre pour le canal, qui tous deux coupent à travers l'un des méandres de l'ancien lit de la Moselle, évitant ainsi un long détour par la ferme de Savonnières.
Le village, situé au fond d'une vallée, est traversé par une grande voie de communication (aujourd'hui la Route Nationale 4), qui nécessitait le franchissement d'une dénivellation de plusieurs dizaines de mètres. Cet obstacle était un endroit où s'embusquaient des voleurs de grand chemin pour détrousser les voyageurs.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sosclassa (biologia)
En biologia, una sosclassa es un nivèl intermediari, immediatament inferior a la categoria classa de la classificacion classica dels èssers vivents (veire sistematica).
Aquisgran
Aquisgran o Ais d'Alemanha (en alemand Aachen, en francic ripuarian Oche, en latin Aquisgranum) es una vila d'Alemanha, dins lo land dau Ren dau Nòrd-Vestfàlia, pròche la frontiera amb Belgica e lei País Bas, a 65 km a l'oèst de Colonha, e es la ciutat pus occidentala dau país, a 50° 46' N e 6° 6' È. Populacion: 257,250 estatjants (2006).
Esquipament
L'Universitat Tecnologica RWTH Aachen (Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule) es un deis instituts universitaris d'estudis tecnics pus importants, especializat qu'es en engenhariá mecanica. Una de sei seccions, lo Klinikum Aachen, es l'edifici espitalier pus grand d'Euròpa. A l'entorn dau RWTH se son desvolopadas un molon d'entrepresas informaticas.
Etimologia
250px|thumb|La catedrala d'Aquisgran Lei romans nommèron Aquis Granum o Aquisgranum lei fònts termalas sulfurosas localas. D'aquí ven lo nom occitan Aquisgran, qu'es de formacion culta e qu'es similar ai noms dins d'autrei lengas romanicas.
La ciutat es coneguda per de noms diferents segon lei lengas: Aachen en alemand estandard, Oche dins lo dialècte locau, Aquisgrà en catalan, Aix-la-Chapelle en francés, Aken en neerlandés, Aquisgrán en espanhòu, Aguisgrão en portugués, Aquisgrana en italian, Akwizgran en polonés, Cáchy en chèc, etc.
Tocant l'origina de Granus, de teorias divèrsas an corregut, mai encuei s'accèpta largament que deriva dau mot celtic que designa lo dieu de l'aiga e la santat. E dempuei l'epòca romana, lei fònts d'aiga cauda son estadas canalizadas en banhs termaus (qu'encara s'utilizan actualament). La sillaba aa- iniciala d'Aachen es un ancian tèrme alemand, Ahha, emparentat amb lo latin aqua, totei dos amb lo meteis sens d'.
Dins lei zonas uei occitanofònas de l'ancian Empèri Roman lo mot d'aquis (ablatiu plurau d'"aquae") venguèt ais o ax en occitan. Ansin Ais d'Alemanha, Ais de Provença, Ax de Lengadòc e Dacs de Gasconha an la meteissa etimologia.
Istòria
Après lei romans, l'endrech foguèt abandonat fins au sègle VIII, quand foguèt mençonat amb lo nom d'Aquis Villa. En 768, Carlesmanhe arribèt a Aquisgran per lo primier còp. Li agradèt lo luòc e, vint ans puei, comencèt de i construire un palais. La magnifica capèla palatina venguèt pus tard la catedrala d'Aquisgran. Carlesmanhe passèt la majoritat deis ivèrns a Aquisgran entre 800 e sa mòrt en 814, per gausir dei fònts d'aiga termala. Pus tard enterrèron Carlesmanhe dins la capèla, ont se pòt veire encara sa tomba uei.
En 936, l'emperaire alemand Oton I foguèt coronat rei dins la catedrala. A partir d'aquò, Aquisgran foguèt lo luòc de coronament deis emperaires dau Sant Empèri Roman Germanic durant lei 600 ans seguents. Lo darrier emperaire que lai coronèron foguèt Ferrand I en 1531. A l'Edat Mejana, Aquisgran èra una dei vilas mai grandas de l'Empèri; sempre se mantenguèt coma ciutat liura dins lo Sant Empèri. A l'Assemblada dei Districtes Imperiaus de la Reichsreform (reforma imperiala) qu'aguèt luòc a Worms en 1495, Aquisgran i foguèt representada dins lo districte de la Bassa Renània-Vestfàlia.
Après la Guèrra de Trenta Ans la ciutat tenguèt ren qu'una importància regionala.
Devèrs 1880, la populacion d'Aquisgran èra de 80,000 personas. Èra un nos important de camin de fèrre. La vila se transformèt en un nuclèu manufacturier ont se fabricava de fèrre per lo camin de fèrre, de blocas, d'agulhas e de botons. Tanben i se destacavan lo tabat e lei teissuts de lana e de seda.
Fòrça degalhada durant la Segonda Guèrra Mondiala (lei bombardaments destruguèron lei dos tèrç de la vila), lo 21 d'octòbre de 1944 Aquisgran foguèt la primiera vila alemanda a èsser ocupada per lei tropas aliadas.
Mentre que lo palais de Carlesmanhe existís plus, la catedrala es encara l'atraccion principala de la ciutat. Après sa construccion foguèt la glèisa pus granda au nòrd deis Aups durant 400 ans. Dedins se i tròban lei tombas de Carlesmanhe e d'Oton III. La catedrala d'Aquisgran es estada considerada Patrimòni de l'Umanitat per l'UNESCO.
Causas divèrsas
Aquisgran es un centre industriau e un nos de camin de fèrre important, qu'inclutz la ret dau tren d'auta velocitat Thalys. Una indústria coneguda dau passat foguèt la produccion d'agulhas, tipica de la vila.
Cada an i celèbran lo CHIO (abreviacion francesa dau Concours Hippique International Officiel "Concors Ipic Internacionau Oficiau"), qu'es lo rescòntre equèstre pus grand d'Alemanha. Aquisgran foguèt tanben lo sèti, en 2006, dei Jòcs Ipics Mondiaus.
Lo club de fotbòl locau Alemannia Aachen jòga en segonda division alemanda. Son estadi se nomma Tivoli.