cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Annibal Barca
Carrièra politica
Alara prenguèt una mesura que li alienèt fin finala l’oligarquia. Annibal decidiguèt en efècte que l’indemnitat de guèrra annadièra que Cartage deguèt a Roma sián dirèctament versat al tresaur puslèu que d’èsser collectat pels oligarcs mejans de taxas extraordinàrias. Aqueles prenguèron pas le risc d’intervenir dirèctament contra lo sufèt mas, prèp de sèt ans aprèp la victòria de Zama, faguèron dirèctament apèl als Romans que, alarmats pel retorn de la prosperitat de Cartage, exigiguèron la rendicion d’Annibal. Aquel darrièr causiguèt alara volontàriament l’exili en 195.
Exili en Asia
Comencèt per viatjar cap a Tir (Liban), la vila maire de Cartage, puèi se dirigiguèt cap a Efès ont foguèt recebut amb los onors pel rei Antiochos III de Siria que se preparava a la guèrra contra Roma. Annibal s’apercebèt lèu que l’armada reiale podiá pas far rampèl amb l’armada romana. Conselhava alara al rei d’equipar una flòta e un còrs de tropas terrèstras dins lo sud de l’Itàlia e ofiguèt de'n prene lo comandament. Mas poguèt pas far sufisentament impression sul sobeiran, a l’escota de sas cortesans, per que li fise qualque pòste important que siá.
Segon Ciceron, alara qu’èra a la cort d’Antiochos III, Annibal assistiguèt a une lectura del filosòf Formion que tractèt d’un grand nombre de subjèctes. Al moment que conclusiá una dissertacion sus las atribucions d’un general, se demandèt son avís a Annibal que respondèt:. Una autra istòria sus Annibal en exili donèt un punt de vista estranh sus sa pretenduda perfidia punica : Antiochos III mostrèt a Annibal una formacion militara consequenta e plan armada, li demandèt se li pareissiá onorabla per la Republica romana, a que Annibal respondèt:
En 190, Annibal dirigiguèt una flòta feniciana mas, pauc aisit amb lo combat naval, se trobèt batut al larg del riu Eurymedon pels Romans. Crenhent d’èsser liurat a aqueles darrièrs al tèrme de l’acòrdi de patz que signa Antiochos III, Annibal fugiguèt de la cort e son percors es alara pro incertan.
Se pensa que se'n anèt en Creta alara que Plutarc e Estrabon daissèron entendre que se dirigiguèt en Armenia, prèp del rei Artaxias I, que el atribuís la planificacion et la supervision de la construccion de la capitala Artaxata (Artachat). De retorn en Asia Minora, Annibal cerquèt refugi prèp de Prusias I de Bitinia qu'èra en guèrra amb un aligat de Roma, le rei Eumèn II de Pergam
« Sobeiran » ellenistic
Annibal èra al servici de Prusias I pendent aquela guèrra. Una de sas victòrias se faguèt als despens d'Eumèn II sus la mar. Se ditz que seriá un dels primièrs exemples de guèrra biologica: auriá jetat de pairòlas plenas de sèrps dins las naus enemicas.
En mai de sos talents militars, benlèu bastiguèt la ciutat de Prusa (Bursa en Turquia) a la demanda del rei Prusias I. Aquela fondacion, subretot s'apondèm aquela d’Artaxata (Artachat en Armenia), elèva Annibal al reng de « sobeiran » ellenistic. Una profecia que s'escampèt pel monde grèc entre 185 e 180 evòca un rei vengut d’Asia per far pagar als Romans la somission qu’impausavan als Grècs e als Macedonians. Fòrça pensan qu'aquel tèxte fa referéncia en fach a Annibal. Es dins aquel sens que lo Cartaginés, malgrat son origina barbar als uèlhs dels Grècs, s’integrèt perfèctament al monde ellenistic. Los Romans podián pas negligir aquela menaça e una ambassada es enviada prèp de Prusias.
thumb|Caricatura illustrant la mòrt per empoisonament d’Annibal
Novillas
Novillas es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Jarosław Dąbrowski
thumb|right Jarosław Dąbrowski (Jytomyr, (Polonha), 12 de julhet de 1836 – 23 de mai de 1871, París) foguèt un oficier polonés e una personalitat de la Comuna de París de 1871.
Ofèrta e demanda
Dins una economia de mercat, l'ofèrta e la demanda decidísson dels prètz.
Jarosław Dąbrowski
Nat en 1836 dins una familha nòbla de Jytomyr, foguèt mandat en 1845 dins lo còrs d'entraïnament deis oficiers de Brest-Litovsk puei en 1853 dins lo còrs de Sant Petersborg. En 1855, intrèt dins l'armada russa e participèt a una campanha en Chechenia. Foguèt decorat e de 1859 a 1861, estudièt a l'acadèmia de l'estat major generau de Sant Petersborg. Venguèt capitani e foguèt afectat dins la 6 division a Varsòvia. Venguèt rapidament un cap dau movement revolucionari Tèrra e Libertat. Participèt donc a l'organizacion de l'insurreccion polonesa de 1863. Pasmens, denonciat, foguèt arrestat lo 14 d'aost de 1862 e deportat en Siberia.
En 1865, s'escapèt e s'exilièt en França. En 1871, èra membre de la XI Legion de la Gàrdia Nacionala de París. Après la desfacha dei Comunards durant lo 3 d'abriu de 1871, lo comandant de l'armada federada Gustave Paul Cluseret nomèt de militars ancians ai pòstes importants. Dąbrowski, apelat Iaroslaw Dombrowski per lei Parisencs, venguèt donc comandant dau frònt de Neuilly. Ambé 4000 soudats, resistiguèt au I còrs (24,000 combatents) e a una partida dau V (15,000 combatents) dau 7 d'abriu au 21 de mai de 1871. Durant la nuech dau 21 au 22 de mai, assaièt d'empachar l'armada versalhesa d'intrar dins la capitala e finalament, foguèt tuat lo 23 dins la carriera Myrrha. En despiech de sa situacion malaisada, la Comuna organizèt una ceremònia per son enterrament dins lo cementèri dau Père-Lachaise.
Annibal Barca
« Sobeiran » ellenistic
Per aquel darrièr, Annibal vengut geinant e lo rei traïguèt son òste que demorava a Libissa sus la còsta orientala de la mar de Marmara. Menaçat d’èsser liurat a Titus Quinctius Flamininus, l’ambassador roman, Annibal causiguèt de se donar la mòrt pendent l’ivèrn de 183 en avalant de poison que, se ditz, portava dempuèi de temps dins una baga. L’an exacte de sa mòrt demòra imprecis. Se, coma Titus Livi lo suggerís, se faguèt en 183, lo meteis an qu'aquela de Scipion l'African, Annibal aviá alara 63 ans.
Jarosław Dąbrowski
Durant la guèrra civila en Espanha (1936-1939), lo batalhon dei volontaris polonés puei la XIII bregada internacionala portèron son nom. En Polonha, l'Acadèmia Militara Tecnica de Varsòvia es egalament apelada en son onor e son retrach ornèt lei bilhetas de 200 zlotys.
Annibal Barca
Inumacion
Son còs repausariá dins un ataüt de pèiras ont seriá visible l’inscripcion: Aqui es tancat Annibal.
D'entre los sites evocats per situar la tomba d’Annibal figura une pichon puèg plantat de qualques ciprès e situat uèi dins une zòna industriala prèp de la vila turca de Libissa (Gebze) dans la province de Kocaeli. Considerada coma la tomba del general, foguèt restaurada vèrs 200 ApC per l’Empèri Roman Septimi Sever, originari de Leptis Magna (Libia), que prenguèt l’iniciativa de cobrir la tomba d’una placa de marbre blanc. Lo site es ara en desròc. D'excavacions foguèron efectuadas en 1906 per d'arqueològs, que Theodor Wiegand, mas aqueles darrièrs se mostran esceptics quant a la realitat de la localizacion del site.
Bilan paradoxal
Amb lo Cartaginés desapareguèt sens cap de dobte la mai granda menaça que la Republica romana aja afrontada. Mas, son bilan personal es un escac. La Méditerranèa occidentala venguèt un « lac roman » e Cartage foguèt en respièch. Roma espandiguèt son empresa sul monde grèc e sus Asia.
Monde antic
Longtemps aprèp sa mòrt, lo nom d’Annibal continuèt de perpetuar simbolicament l'espèctre d’una menaça sus la Republica romana. S'escriu que descriguèt los Romans, que se proclamavan los glorioses descendents de Mart, coma los representants de l’esglasi. Pendent de generacions, las matronas romanas contunhavan a contar a lors enfants dels contes espauruguants quand se comportavan mal. Annibal simbolizava tan l’orror que, quin que siá lo desastre qu'arribava, los senators romans cridavan Hannibal ad portas (Annibal es a nòstras pòrtas!). Aquela locucion latina celèbra evoluèt mai tard dins une expression qu'es encara corentament utilizada quand un client franchís una pòrta o quand calcun deu far fàcia a una calamitat. De talas expressions pròvan l’impacte psicologic qu'aguèt la preséncia d’Annibal en Itàlia sus la cultura romana.
thumb|left|upright=0.8|Estatua d’Annibal al [[castèl de Schönbrunn a Viena]]
Dins aquel contèxte, una admiracion (forçada) es evidenta dins los escriches dels istorians romans Titus Livi e Juvenal. D’autre part, los Romans anèran fins a erigir d'estatuas del general cartagines dins las carrièras quitament a Roma. Es possible de pensar qu’Annibal es a l’origina de la mai grande paur que Roma aja jamai sentit fàcia a l’un de sos enemics.
Pasmens, pendent la Segonda Guèrra Punica, los Romans se refusèron a la desfacha e provoquèron totas las iniciativas de patz, coma la liberacion contra rançon de prisonièrs aprèp la batalha de Canne. Encara, existís cap de tèxte contant quina que siá revolucion dels ciutadans romans, cap de faccion al sen del Senat demandava la patz, cap traïson romana a l’avantatge dels Cartagineses, cap de còp d’Estat e cap d'instauracion de dictatura pendent aquel periòde. Al contrari, los aristocrats romans demoravan en competicion per assumir de pòstes de comandament per combatre lo mai dangèiros enemic de Roma. Le gèni militar d’Annibal jamai foguèt sufisent per perturbar vertadièrament l’organizacion politica e militar dels Romans. Coma lo ditz Lazenby:
Segon Titus Livi, aquò n'en diminuís pas la paur dels Romans fàcia a Annibal, coma a l’occasion de sa marcha sus Roma en 211 :
Al Senat, aquela nouvèla. Decidiguèt de mantenir lo sètge de Capoá tot en levant e  per refortir la proteccion de Roma. Segon Titus Livu, las tèrras occupadas per l’armada d’Annibal a l’exterior de la vila tornèron èsser vendudas entre Romans quitament s'èran occupadas e per un prètz juste. Aquò benlèu es pas vertadièr mas, coma l’indica Lazenby,. Aprèp la batalha de Canne, los Romans mondtran una considerabla fermetat dins l’adversitat. Una indeniabla pròva de la confisança de Roma es monstrada pel fach que, aprèp lo desastre de Canne, la ciutat foguèt daissada virtualament sens defensas alara que lo Senat causiguèt de retirar pas cap de garnison de las províncias per refortir la vila. Se fach, las tropas de las províncias son renforçadas e los camps mantendudas fins a que la victòria siá assegurada d’en primièr en Sicília, jos la direccion de Marcus Claudius Marcellus, puèi en Ispània jos la direccion de Scipion l'African. Malgrat lo fach que las consequéncias de long tèrme de la guèrra d’Annibal son incontestablas, aquela darrièra es indeniablament la mai « bèla ora » de l’istòria de Roma.
La majoritat de las fonts a la disposicion dels istorians d'Annibal son d’origina romana. Annibal i es considerat coma lo mai grand enemic que Roma aja afrontat. Titus Livi nos raporta l’opinion qu’es extrèmament crudèl. Quitament Ciceron, quand evòca Roma e sos dos grands enemics, parla de l’« onorable » Pyrrhus d’ Epire e du « crudèl » Annibal. Mas, une imatge diferenta es a vegada portada. Quand los succeses d’Annibal provoquèron la mòrt de dos cònsols romans, Annibal cerquèt sens capitar lo còs de Caius Flaminius Nepos sus las ribas del lac Trasimèn, organizèt las ceremonias ritualas en omenatge a Lucius Aemilius Paullus e torna las cendras de Marcus Claudius Marcellus a la familha vivent a Roma. Encara, lo partit pres per Polib es mai geinant perque sembla eprovar de simpatiá per Annibal. Alara que Polib demorèt otatge en Itàlia pendent un long periòde e se fonda majoritàriament sus de fonts romaines. Existís doncas una possibilitat que reproduisís d'elements de la propaganda romana.
Monde modèrne
Lo nom « Annibal » es comun dins lo monde modèrne e la cultura populara. Coma per d’autres caps militars, las victòrias d’Annibal sus de fòrças superioras, e una causa fin finala perduda, li conferisson une renomada que li subreviu plan aldelà de las frontièras de son país d’origina en Africa del Nòrd (ara en Tunisia).
thumb|Tempèsta de nèu: Annibal e son armada traversant los Alps: [[Joseph Mallord William Turner tracta la traversada dels Alps dins una atmosfèra romantica.]]
Sa traversada dels Alps demòra atal un fach militar d'entre los mai espectaculars de las guèrras de l’Antiquitat e mobiliza, dempuèi, l’imaginacion del monde d'un biais romançat dins fòrça produccions artisticas.
Istòria militara
D'annadas aprèp la Segonda Guèrra Punica, alara qu’Annibal èra conselhèr politic del reialme seleucid, Scipion l'African es enviat en mission diplomatica per Roma a Efès quitament se sap pas la data exacta de lor entrevista qu'es mencionada per Plutarc e Appien:
right|thumb|Annibal regardant la tèsta d’Asdrubal de [[Circa|c. 1725 expausat al Kunsthistorisches Museum de Viena]]
Los espleches d’Annibal, e mai particularament sa victòria a Canne, continuan a èsser etudiats dins las acadèmias militaras del monde entièr.
Lo document del comte Alfred von Schlieffen es elaborat a partir de sos estudis militars e insista fòrça sur las tecnicas per encerclar e destruire victoriosament l’armada romana a la batalha de Canne. George Patton qu’es la reincarnacion d’Annibal (entre d’autres reincarnacions coma aquela d’un legionari roman e d’un soldat de Napoleon Bonaparte). Norman Schwarzkopf, lo comandant de las fòrças de la coalicion pendent la primièra guèrra del Golf, affirma pour el que « la tecnologia de la guèrra pòt cambiar, la sofisticacion de las armas cambia plan segur. Mas los meteisses principis de la guèrra que s’apliquèron del temps d’Annibal, contunhan a s’aplicar ara ».
Fin finala, segon l’istorian militar Theodore Ayrault Dodge:
Fondacion de Barcelona
thumb|Inscripcion sus marbre Colonia Julia Augusta Faventia Paterna Barcino en abregit
Una legenda anciana e espandida fins al mitan de l’ensenhament, malgrat que siá falsa, attribuís als Barcidas en general, a Amilcar o Annibal en particular, la fondacion de la ciutat catalana de Barcelona.
Pasmens, las escavacions arqueologicas menadas a Barcelona permetèron d’establir la realitat istorica de Barcino (toponimia originala de Barcelona), o mai exactament Colonia Julia Augusta Faventia Paterna Barcino. Barcelona foguèt fondada per l’emperador roman August en 10 AbC e non per un Barcida.
A mai, l’estudi dels tèxtes ancians mòntra que, pendent la marcha sus Roma, l’itinerari d’Annibal s'aprochava gaire de Barcelona.
Divèrs
Annibal plantèt d’oliviers la mai granda partida de l’Africa del Nòrd mecé al trabalh de sos soldats que considerava lo repaus prejudiciable a l’Estat e a lors generals.
Sambin
Sambin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loir e Char e la region dau Centre.
Geografia
La municipalitat la mai aluenhada de Sambin es Bonifacio (916,1 km a panatòri d'ausèl).
La commune la plus éloignée de Sambin est Bonifacio (916,1 km à vol d'oiseau).
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Polisse
Polisse es un filme dramatic francés escrit e realizat per Maïwenn, sortit en 2011.
Lo títol es inspirat d'una fauta d'ortografia del filh de la realizatritz en escrivent lo mot francés (Polícia).
Box-office
Per sa redifusion sus Arte, lo filme enregistra, lo 23 de novembre de 2014, lo recòrd de la cadena ambe 2,7 milions de telespectators.
Civilizacion de la Vau d'Indus
thumb|right|Vestigis de [[Mohenjo-daro, una deis aglomeracions pus importantas de la civilizacion de la vau d'Indus.]]
La civilizacion de la Vau d'Indus fuguèt una civilizacion antica que se desvolopèt lòng d'Indus dins lo nòrd-èst de la Peninsula Indiana. Se formèt a partir de vilatges neolitics apareguts a l'entorn de Mehrgarh vèrs 5000 avC que difusèron l'utilizacion de l'agricultura dins la region. Existiguèt d'aperaquí 2500 a 1900 avC. Dins lo corrent de son desvolopament, diversifiquèt sei produccions agricòlas, realizèt de progrès artesanaus nombrós, inventèt la sieuna escritura e participèt a divèrsei rets comerciaus ambé d'autrei civilizacions. Sei centres urbans principaus èran Mohenjo-daro, Harappa, Dholavira e Kalibangan.
Lei causas dau declin e de sa disparicion son mau conegudas. L'ipotèsi pus anciana èra una destruccion causada per de migracions de pòbles arians. Pasmens, a l'ora d'ara, aquela ipotèsi es venguda mens populara dins la comunautat scientifica. En plaça, apareguèt d'ipotèsis basadas sus una disparicion entraïnada per de cambiaments climatics causant una crisi agricòla. Una autra possibilitat estudiada es un cambiament major de l'idrografia de la vau d'Indus entraïnant un assecament de certanei regions. Una combinason d'uneis ipotèsis es tanben possibla.
Originas e formacion
La vau d'Indus e sei regions vesinas es un centre ancian de civilizacion agricòla. Tre 6500 avC, una cultura d'aqueu tipe èra establida a l'entorn de Mehrgarh. Lei vestigis mòstran tanben un mestritge dau norrigatge d'espècias probablament importadas d'Orient Mejan e adaptadas ai condicions localas. L'utilizacion de la terralha es atestada dempuei au mens 5500 avC. Lei populacions a l'origina dei premiers sites semblan d'èsser indigènas mai de liames amb Mesopotamia e Iran explicarián la difusion de tecnicas conegudas pus a l'oèst. Puei, aquelei populacions indigèns agricòlas aurián colonizat l'ensemble de la vau d'Indus.
A la fin dau milleni V avC, de culturas regionalas apareguèron dins la vau. Aqueu periòde durèt fins au milleni III avC. Veguèt lo desvolopament dei comunautats agricòlas e la mesa en plaça progressiva de centres protourbans. Mehrgarh contunièt de demorar un site important durant aquela epòca e sa superficia agantèt 180 ectaras entre 4300 e 3500 avC. Son integracion dins de rets marchands iranians explica probablament aquela prosperitat. Puei, apareguèt dins d'autrei regions de la vau una arquitectura monumentala.
Au sud, l'importància de l'agricultura sembla mens importanta car la pesca permetiá d'obtenir de quantitats importantas de peis. Pasmens, es pas inexistenta e l'arquitectura conoguèt tanben d'evolucions que permetèron de construccions pus sofisticadas. De similituds au nivèu de la produccion de terralha mòstran tanben de liames amb lei regions istoricas de desvolopament agricòla. La meteissa evolucion es observada au nòrd en Panjab mai son començament es leugierament pus tardiu.
L'integracion dei culturas « regionalas »
Entre 3200 e 2600 avC, lei culturas « regionalas » de la vau d'Indus s'integrèron pauc a pauc per formar un ensemble culturau unic. En particular, lei terralhas fabricadas dins la region venguèron mai e mai similaras. Durant aqueu periòde, lei centres urbans venguèron pus importants e d'autoritats capables d'organizar de trabalhs planificats apareguèron, especialament a Kot Diji, Harappa, Rehman Dheri e Kalibangan. Certanei sites mòstran tanben l'existéncia de zònas dedicadas a l'artesanat. De cambis marchands entre lei centres principaus son atestats per la descubèrta de produchs litoraus dins lei vestigis d'Harappa.
La transicion entre aqueu periòde d'integracion dei culturas regionalas e aqueu de la civilizacion de la vau d'Indus ela meteissa presenta de signes de crisi. D'efiech, certanei sites mòstran de traças de destruccion violenta (Kot Diji e Gumla). D'autrei sites importantas mòstran de discontinuïtats (Kalibangan, Balakot, Nausharo e Harappa) que son probablament lo signe de movements importants de populacion. Enfin, d'un biais pus radicau, de vilas foguèron abandonadas. Pasmens, a l'opausat, de ciutats novèlas foguèron fondadas sus un territòri pus estendut que lei territòris dei culturas regionalas integradas au sen de la civilizacion de la vau d'Indus.
Lo periòde matur
thumb|Extension de la civilizacion de la Vau d'Indus durant lo periòde matur.
De 2600 a 1900 avC, la civilizacion de la vau d'Indus constituïguèt un ensemble culturau unificat major dins la region. Durant lo premier sègle d'aqueu periòde, conoguèt un important procès de creissença que menèt a l'emergéncia – e de còps a la fondacion – de plusors aglomeracions importantas (Mohenjo-daro, Ganweriwala, Harappa...) e d'un ret de vilas « mejanas » (Lothal, Kalibangan, Chanhu-daro...). Lei factors aguent permés un tau desvolopament son desconeguts. La cronologia precisa de l'istòria de la zòna es tanben mau segura. A son extension maximala, la civilizacion de la vau d'Indus s'estendiá sus un territòri anant d'un a tres milions de quilomètres carrats e èra intrada en contacte amb d'autrei culturas desvolopadas en Balochistan, en Afganistan e en Índia. De mai, dins aquelei regions « frontalieras », i a de vestigis de sites mostrant de trachs culturaus originaris de la vau d'Indus e de sites presentant a l'opausat de trachs indigèns.
Lei vestigis materiaus entre lei diferents sites mòstran de cambis importants e de rompeduras a respècte de l'epòca d'integracion en matèria de planificacion urbana, de metòdes de construccion, de rets idraulics, d'amainatjaments urbans, d'estandardizacion dei materiaus de construccions, d'estandardizacion dei pes e mesuras, d'estandardizacion de la produccion de terralha, d'unificacion de l'escritura e d'unificacion dei tecnicas artesanalas.
Eric Rei Bèthvéder
Eric Rei Bèthvéder, (en francés : Éric Rey-Bèthbéder) neishut a Dacs en 1966, qu'ei un escrivan e poèta bearnés d'expression occitana.
Civilizacion de la Vau d'Indus
Lo periòde matur
Lei causas d'aquela expansion son pas ben compresas per leis arqueològs. De teorias ancianas avián imaginat l'efiech d'una conquista militara exteriora mai aqueleis idèas son desenant consideradas coma invalidas. En plaça, es probable la consequéncia d'un desvolopament d'institucions estatalas fòrtas que foguèron acompanhadas per un perfeccionament de la division dau trabalh e dei tecnicas de produccion. Leis ipotèsis actualas supausan ansin l'emergéncia d'Estats similars a aqueleis apareguts en Mesopotamia a la meteissa epòca. Dins aquò, la natura d'aqueleis Estats, la localizacion dei centres politics e lei relacions entre elei son desconegudas. Au minimom, foguèron pron poderós per assegurar lo foncionament dei vilas e l'unitat culturala de la region durant 700 ans. En revènge, l'existéncia d'un « empèri » unic es pauc probable.
Eric Rei Bèthvéder
Que publiquè un recuelh de novèlas literàrias, dab lo son hrair Nicolau Rei Bèthvéder, en 2002, titolat : Blanc e Roi. Qu'ei tanben l'autor d'un libe de poesias, en 2006, titolat Lescar drom. Los dus libes que son editats en çò de Reclams.
Civilizacion de la Vau d'Indus
Lo periòde tardiu
A partir de 1900 avC, lei ciutats de la civilizacion de la vau d'Indus intrèron dins un periòde de crisi que durèt fins a 1300 avC. Entraïnèt la fragmentacion de son espaci e lo retorn de culturas « regionalas », la disparicion deis aglomeracions pus importantas, la fin de l'urbanisme planificat e l'abandon de l'arquitectura monumentala, dau sistèma d'escritura e deis unitats de mesura comunas. Pamens, es un fenomèn lòng e complèx que dura aperaquí 600 ans. Sei causas son probablament multiplas mai desconegudas.
L'ipotèsi « tradicionala » es aquela d'una invasion de pòbles indoarians. Aquò permetriá d'explicar la formacion dei societats de castas en Índia e certanei passatges dei Veda. Pasmens, lei pròvas arqueologicas e geneticas mancan. Pasmens, aquò empacha pas lo debanament de migracions indoarianas vèrs la Peninsula Indiana pendent aquela epòca. Per remplaçar l'ipotèsi militara, de causas naturalas son sovent avançadas. La pus importanta es l'assecament progressiu dei rets idraulics alimentant plusors vilas, probablament en causa de tèrratrems. Pasmens, la cronologia d'aqueu fenomèn es pas ben compresa e permet pas d'explicar lo declin de la totalitat de la civilizacion. Dins lei regions litoralas, es donc de còps completada per l'ipotèsi d'una aumentacion de la salinitat dei sòus mai aquò es pas demostrat. Es egalament lo cas per lei scenarios basats sus de cambiaments climatics ò d'epidemias.
Eric Rei Bèthvéder
Qu'estudiè Istòria a Pau, puish Sciéncias Politicas a Bordèu. Qu'ei tanben diplomat de l'E.N.A. de París. Qu'ei adara vice-president deu tribunau administratiu de Pau.
Civilizacion de la Vau d'Indus
Un ret ierarquizat
Aperaquí un milier de sites datats dau periòde matur son estats identificats. Son classats en foncion de sa talha car aqueu critèri permet de destriar un ret ierarquizat. A la cima, se tròban lei cinc vilas pus importantas : Mohenjo-daro, Harappa, Ganweriwala, Rakhigari e Dholavira. Aqueleis aglomeracions cuerbon de superficias de mai de 80 ectaras. Puei, vènon de vilas intermediàrias aguent una superficia de 10 a 50 ectaras, de vilatges de 5 a 10 ectaras e de sites reduchs de 1 a 5 ectaras. Que que siegue sa talha, aquelei sites son dotats de fortificacions. En dessota, i aviá de vilatges encara pus pichons que tenián pas de defensas significativas.
Lei cinc aglomeracions majoras an una superficia de 80 a 200 ectaras. Correspòndon benlèu ai capitalas politicas de la civilizacion de la vau d'Indus. La pus importanta es Mohenjo-daro qu'es un site organizat a l'entorn d'una vila bassa e d'una ciutadèla. L'urbanisme èra planificat amb de blòts distints e au mens 700 potz. De construccions importantas (temple ? palais ?) son tanben estats descubèrtas. Harappa, lo segond site pus important, presenta d'estructuras similaras mai sus una superficia pus reducha (150 ectaras). Lei sites intermediaris mòstran tanben un urbanisme complèx basat sus una politica de planificacion. Pasmens, leis infrastructuras son pus pichonas e semblan d'èsser de relèus dei vilas principalas. Lei sites de talha inferiora son mens ben coneguts. Semblan d'aver una especializacion agricòla ò artesanala.
L'organizacion intèrna dei vilas
L'organizacion intèrna dei vilas mòstra un important mestritge de la planificacion urbana. Lei tecnicas de fabricacion presentan tanben un certan nivèu d'estandardizacion amb l'adopcion quasi generala de bricas de tèrra cruda presentant un coeficient 1:2:4. De portaus de 2,5 a 3 m de largor permetián de contrarotlar leis accès mai l'aspècte generau dei muralhas indica pas una finalitat militara ben clara. Èran probablament subretot destinats a susvelhar l'intrada e la sortida dei personas e dei marchandisas. Tanben, permetián de devesir una vila en plusors sectors.
L'interior de la vila èra organizada a l'entorn de carrieras de mai de 8 m per lei pus importantas e de 4-5 per lo ret segondari. Leis amainatjaments idraulics (potz, cistèrnas, canaus, banhs...) son nombrós. Lei conduchs èran tanben frequents e la màger part deis ostaus dispausan de canaus d'evacuacion deis aigas utilizadas. A Dholavira, existiá egalament un sistèma de collècta dei conduchs. Leis ostaus èran compausats de plusors pèças bastida a l'entorn d'un espaci centrau. Leis ostaus pus importants son assimilats a de palais mai aquò es mau segur.
Lei ciutadèlas son de construccions bastidas sus de terrassas de bricas e separadas dau rèsta de l'aglomeracion per de muralhas. En causa d'aquela particularitat, èran donc probablament reservadas ais elèits. La pus estudiada es aquela de Mohenjo-daro. Comprèn un bacin de 12 × 7 m situat dins un complèx de 49 × 33 m. Una autra estructura majora dei ciutadèlas son lei « graniers ». En Mohenjo-daro, es un bastiment de 42 × 17 m mai ges de gran i es estat trobat. Aviá donc probablament una autra foncion. Enfin, dins aquela vila, i a un important complèx de 156 pèças. Ocupant un espaci de 80 × 40 m, es generalament interpretat coma un palais ò lo luòc de residéncia de prèires d'un temple.
Figuras divinas
Lei descubèrtas arquelogicas mòstran l'existéncia de crèires comuns en despiech de quauquei variacions regionalas. Au mens doas figuras divinas son estadas identificadas. La premiera es una divessa ò un ensemble de divessas liadas a la fertilitat. Pasmens, aquela interpretacion es pas totjorn simpla car son de còps associadas a de trachs diferents de la fertilitat ò de la maternitat. La segonda figura majora es una divinitat masculina que correspònd a un òme portaire d'un casco ornat de banas de taur. Certanei cercaires li tròban de similituds amb de representacions posterioras de Shiva mai aquela interpretacion demòra minoritària. Enfin, existís un tresen ensemble de figuras fantasticas sus lei sagèus. Avián benlèu un estatut divin.
Rites funeraris
Plusors sepulturas son estadas descubèrtas mai, coma per la religion, la documentacion disponibla sus lo tractament dei mòrts es limitada. Lei cementèris e necropòlis demoravan en foncion durant plusors generacions, çò qu'entraïnèt de desplaçaments de cadabres ancians per permetre la creacion de tombas novèlas. Leis inumacions avián luòc dins de fòssas rectangularas ò ovalas. La tèsta èra dirigida vèrs lo nòrd a Harappa mai de variacions son presentas sus d'autrei sites. D'ataüts de fusta e de lençòus èran utilizats. Leis adults èran sovent enterrats amb de terralhas e de joièus. Pasmens, se fau nòtar l'abséncia de sagèus ò d'objèctes preciós dins lei sepulturas.
Canton de Milhau Èst
Lo canton de Milhau Èst es una anciana division administrativa de Roergue, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Milhau, lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, Milhau passèt als cantons de Milhau-1 e Milhau-2, las autras tres comunas passèron dins lo canton novèl de Milhau-2 (burèu centralizator : Milhau). La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian roergàs.
NB. La partida de la comuna de Milhau dins lo canton es pas representada en roge sus la mapa.
Composicion 2
Lo canton se compausava de 4 comunas :
Istòria dels cantons de Milhau
Los cantons de Milhau e de Compèire se creèron en 1790 dins lo districte de Milhau.
En 1801, lo canton de Milhau siaguèt conservat e lo de Compèire suprimit.
En 1973, despartiguèron lo canton de Milhau en canton de Milhau Èst e canton de Milhau Oèst.
A las eleccions departamentalas del 22 de març de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-205 del 21 de febrièr de 2014, los cantons de Milhau siaguèron remplaçats pels cantons de Milhau-1 e de Milhau-2.
Montpitòl
Montpitòl (Montpitol en francés) es una comuna lengadociana del Tolosan situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miegjorn-Pirenèus.
Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada a 20 km al Nòrd-Èst de la vila a mièg camin entre los capluòcs de canton, Vrudfuèlh e Montastruc e la Conselhièra. A per tèrme aquestas doas comunas e tanben aquela de Ròcacerièra, Asàs, Sant Joan de L'Èrm e Bonrepaus Riquet en Nauta Garona e Garrigas dins Tarn.
Sus son territòri se trapa una partida del Lac du Laragon.
Istòria
A l'Edat Mejana Montpitòl èra de la Senhoriá de Vrudfuèlh que comptava alara vint castelars alentorn. Fins a la Crosada contra los Albigeses la poderosa familha de Portal, protestents catars, èra senhors de Montpitòl e mantenguèron lo Castelar en un luòc sus la rota de las costièras. En 1215 Simon de Montfòrt se faguèt atribuir las tèrras del comte Raimon VI de Tolosa protector dels catars e lo revengut del fèu de Vrudfuèlh que Montpitòl èra partit foguèt alara atribuit als evesques de Tolosa. E al sègle XVI als Portals tornan las proprietats de Montpitòl mas pas la senhoriá e son drech de nauta e bassa justícia que domorèron a l'archavesque de Tolosa. En 1683 los avents del fèu de Montpitòl èran las damas fuelhantinas del barri de Sant Çubran de Tolosa. Avant la revolucion Montpitòl se nomenava Montpitol La Gascogne.
Pendent l'Ancian Regime, Montpitol o Montpitol-la-Gascogne èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Blasi (en 1538, Sent Prejet ). Tanlèu 1790, Montpitòl èra del canton de Montastruc.
Pendent l'Ancian Regime, La Soulade (doncas en occitan La Solada) èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Prejet. Tanlèu 1790, La Solada èra del canton de Montastruc, puèi en 1817 fosquèc incorporat a Montpitòl. La Solada es a un pichon km a l'oèst de Montpitòl.
Pescadoiras
Pescadoiras, , (Pescadoires en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Lo nom, que ditz fòrt plan çò que vòl dire, ven del latin piscatoria, , « la pesca, lo mestièr de pescaire » e per extension lo meteis sens. Lo borg es a rasis d'Òut.
Astronotus
Astronotus es un genre de peisses de la familha dels Cichlidae.
Caracteristicas
Aqueste genre se distinguís per sas microbranquiospinas particularament grandas e equipadas d'espinas, la fòrta esquamacion de la basa de l'esquina e de la nadarèla anala, e tanben per la posicion dels pòts.
Bernat Metge
vinheta|400x400px| Lo sompni den Bernat Mètge ab grand diligencia revelat e ordenat., Estampa De Francesco Altés, Barcelona, 1891. Bernat Mètge (Barcelona, entre 1340 e 1346 – 1413) foguèt un escrivan, traductor e primièr representant de l'umanisme dins las letras catalanas. Es considerat un dels melhors prosistes de la fin del sègle XIV, introductor de l''estil renaissença a la literatura catalana, amb una intelligéncia fina, e un grand sarcasme. Foguèt tanben secretari reial. La siá òbra mèstressa es Lo somni (1399). Nasquèt dins l'anciana carrièra dels Especiers (a l'ora d'ara, de la Llibreteria), filh de l'apotecari Guillem Mètge, que lo daissèt orfanèl l'an 1359. Al mes de mai de 1364 la siá maire, Agnès, se marridèt amb Ferrer Saiol, foncionari de la cancelariá Reiala. En seguir lo camin del sieu pairastre, dintrèt trabalhar a la cancelariá Reiala, ont faguèt carrièra e acabèt en essent lo protonotari de la reina Alienòr de Sicília (la tresena esposa de Pèire III lo Ceremoniós). Aquel trabalh li exigissiá d'unas coneissenças especificas coma per exemple: lo domeni de l'escritura tant en còpia coma en redaccion, coneissenças de lengas utilizadas pels documents importants (latin, catalan e aragonés), formacion basica dins la doctrina crestiana e quitament de fondaments del drech.
Scherwiller
Geografia
thumb|left|200px|Lo vilatge de Scherwiller vist dempuèi lo vignoble La municipalitat se situa sus la rota dels vins a una altitud d'Unitat|185|mètres. Scherwiller Se situa al débouché dels vallées de Sant-Ostal-a las-Minas a l'èst, e de Villé al nòrd, a cinc quilomètres a l'oèst de Sélestat, en Alsace central e a Unitat|3.5|km de Châtenois cap al sud. La municipalitat fa partida del costat de Sélestat e del arrondissement de Sélestat-Erstein. Los abitants an nomenat los Scherwillerois. Lo sieu nom a mencionat de bona ora jos la forma de "Sceravillare" o Scerwiller", en designant çò caseriu sus las près de la Scheer, nom donat antany a la riu #que travèrsa lo pòble, venguda uèi, la Aubach. Scherwiller A implantat al encreuament de doas vias romaines importantas, sus l'ais oèst-es, la rota de la sal en venent de la vallée de Villé e sus l'ais nòrd-sud sus una rota romaine #que se'n pòt encara admirar doas hitas milliaires repérables sus la quita municipalitat. Aquela situacion estrategica explica la preséncia del castèl del Ortenbourg al cors del . Situat en plena cœur del Alsace, lo vilatge a bastit al centre d'un vignoble de 300 ectaras, en s'estendent sus coteaux en contrebas dels prestigioses castèls del Ortenbourg e del Ramstein.
thumb|left|200px|Le village de Scherwiller vu depuis le vignoble La commune se situe sur la route des vins à une altitude de 185 mètres. Scherwiller se situe au débouché des vallées de Sainte-Marie-aux-Mines à l'est, et de Villé au nord, à cinq kilomètres à l’ouest de Sélestat, en Alsace centrale et à 3.5 km de Châtenois vers le sud. La commune fait partie du canton de Sélestat et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein. Les habitants sont nommés les Scherwillerois. Son nom est mentionné de bonne heure sous la forme de "Sceravillare" ou Scerwiller", désignant le hameau sur les bord de la Scheer, nom donné autrefois à la rivière qui traverse le village, devenue aujourd'hui, l'Aubach. Scherwiller est implanté au carrefour de deux voies romaines importantes, sur l'axe ouest-est, la route du sel venant de la vallée de Villé et sur l'axe nord-sud sur une route romaine dont on peut encore admirer deux bornes milliaires repérables sur la commune même. Cette situation stratégique explique la présence du château de l'Ortenbourg au cours du . Situé en plein cœur de l'Alsace, le village est bâti au centre d'un vignoble de 300 hectares, s'étendant sur des coteaux en contrebas des prestigieux châteaux de l'Ortenbourg et du Ramstein.
Istòria
Scherwiller En alsacien, Scherviller en roman, es un domeni entre plana alsacienne e rebord de la montanha vosgienne, en principi a la confluence de la via romaine de piémont en venent de Châtenois o de Dambach e de divèrses camins gallo-romaines. Probablament reconstruit al cors del Bas-Empèri e preservat pels abitants de Sélestat, un diverticule de la via salinaria a promu Scherviller a l'epòca carolingienne en nœud de comunicacion.
Scherwiller en alsacien, Scherviller en roman, est un domaine entre plaine alsacienne et rebord de la montagne vosgienne, d'abord à la confluence de la voie romaine de piémont venant de Châtenois ou de Dambach et de divers chemins gallo-romaines. Probablement reconstruit au cours du Bas-Empire et préservé par les habitants de Sélestat, un diverticule de la voie salinaria a promu Scherviller à l'époque carolingienne en nœud de communication.
Villafáfila
Villafáfila es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Schiltigheim
Schiltigheim en alemannisch (Schiltigheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Lengas beromicas
Las lengas beromicas, parladas en Nigèria, constituisson un grop de las lengas planòl, que fan partida de las lengas nigèrocongolesas.
Classificacion
La classificacion del beromic es :
Senta Crestia (omonimia)
Senta Crestia pòt èsser :
Adolfo Ruiz Cortines
Adolfo Ruiz Cortines (1890-1973) òme politic foguèt lo president de Mexic entre 1952 e 1958.
Fraissenet de la Cucha
Fraissenet de la Cucha (Freycenet-la-Cuche en francés) z-es una comuna velaiata situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Armand Antoine Jules Arnaud
Armand Antoine Jules Arnaud (Lion, 1831 – París, 1895) foguèt una personalitat francesa de la Comuna de París (1871).
Membre de l'Internacionala, participèt au jornau La Marseillaise amb Henri Rochefort o Prosper-Olivier Lissagaray. Durant lo sètge de París per lei Prussians (1870-1871), venguèt membre dau Comitat centrau de la Gàrdia Nacionala. Lo 26 de març de 1871, foguèt elegit membre de la Comuna e faguèt partida de la Comission dei relacions exterioras puei dau Comitat de Salut Public. Après lei combats de la Setmana Saunosa, s'exilièt a Londres e foguèt membre dau Comitat Generau de l'Internacionala. Tornèt en França après l'amnistia de 1880.
Rogièr Ièr de Fois
Rogièr de Fois († 1064), es comte de Fois de 1034 a 1064. Es filh de Bernat Rogièr, comte de Fois et de Coserans, e de Gersenda, comtessa de Bigòrra.
Maridatges e enfants
Son esposa es desconeguda. Se coneis son existéncia sonque per una donacion facha en 1049 a l'abadiá de Clunhic que menciona : Rotgerius comes de Foys [et] uxor eius.
Eça de Queiroz
José Maria Eça de Queiroz (n. en 1845, m.1900) es considerat un dels principals autors de lenga portuguesa del mond. Foguèt lo principal autor d'estil realista de Portugal al sègle XIX.
Takedown
Un takedown es un tèrme d'arts marciaus e d'espòrt de combat que designa una tecnica qu'implica lo desequilibri d'un adversari, lo fasent tombar sus lo sòu, lo combatent que practica lo takedown tombant en sús.
Fontainebleau (omonimia)
Fontainebleau pòt essèr:
Villaferrueña
Villaferrueña es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
.ng
.ng es lo nom de domeni d'Internet per Nigèria.
Referéncias
Toppdomän
Gourbesville
Gourbesville es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sauvigny-le-Bois
Sauvigny-le-Bois es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha.
Geografia
Lo vilatge a situat sul penchant d'un tuc, a 4 quilomètres de Avallon. A traversat per la rota anciana de Aussèrra, la rota de Avallon a Tonnerre e la rota de Avallon a Aisy. Lo païsatge fa alternar bocages e bòsc.
La municipalitat a una superficie de 1534 ectaras e compòrta de nombroses caserius :
Los sieus abitants son los Salviniens e Salviniennes.
Le village est situé sur le penchant d'une colline, à 4 kilomètres d'Avallon. Il est traversé par la route ancienne d'Auxerre, la route d'Avallon à Tonnerre et la route d'Avallon à Aisy. Le paysage fait alterner bocages et bois.
La commune a une superficie de 1534 hectares et comporte de nombreux hameaux :
Ses habitants sont les Salviniens et Salviniennes.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Vèrs 1450 e fins a la data de la siá mòrt en 1462, la distincion de Montjallin o Montjalin, aperteniá a Guy de Jaucourt, de contunh als sieus descendents.
vers 1450 et jusqu'à la date de sa mort en 1462, la seigneurie de Montjallin ou Montjalin, appartenait à Guy de Jaucourt, puis à ses descendants.
Nòtas
<references group=N/>
Lengas alumicas
Las lengas alumicas, parladas en Nigèria, constituisson un grop de las lengas planòl, que fan partida de las lengas nigèrocongolesas.
Classificacion
La classificacion de l'alumic es :
Per Blench (2019), l'alumic es una branca de las lengas planòl. Dins la classificacion d'Haspelmath et alii, l'alumic compren tamben las lengas eggonicas-jilicas.
Preïstòria
La Preïstòria designa lo periòde de la vida de l'Umanitat qu'es situat entre l'aparicion de l'Òme e l'invencion de l'escritura. Es devesida en divèrsei periòdes que lei principaus son lo Paleolitic e lo Neolitic. Lo premier acomença amb lei premiers òmes e se finís i a 10,000 o 12,000 ans. Es caracterizada per una industria basada sus la pèira e una economia de caça e de culhida. Vei tanben l'aparicion de l'art e de manifestacions religiosas. Puei, vèrs 8,000 avC, leis abitants de Mesopotamia venguèron sedentaris marcant la fin d'aqueu periòde e donc lo començament dau Neolitic. Aquela epòca es adonc marcada per la formacion de vilatges permanents e la naissença d'una economia de produccion amb lo desvolopament de l'agricultura, de la teissedura, de la metallurgia e de cambis comerciaus. Ansin, la fin dau Neolitic, e donc de la Preïstoria, es contemporanèa de l'aparicion dei civilizacions dau començament de l'Antiquitat.
Definicion de la Preïstòria
thumb|right|Fòto d'una man pintada dins la [[bauma de Cosquer.]]
La definicion de la Preïstòria es malaisada car lei limits d'aquela epòca pòdon aisadament variar en foncion dei critèris considerats.
Ansin, la Preïstòria acomença amb l'aparicion de l'Òme. Pasmens, la data d'aquela aparicion es diferenta segon qu'es considerada l'aparicion sus la Tèrra dau genre Homo fa 2,9 milions d'annadas o aquela de seis ancessors dau genre Australopithecus fa aperaquí 5 milions d'annadas. D'efèct, lei dos genres avián desvolopat la marcha drecha e èran capables de produrre d'otís litics fòrça similars. Ansin, la data dau començament de la Preïstoria depend sovent de l'adopcion d'una definicion de l'Òme en foncion d'aspècts culturaus e antropologics que pòu considerar un genre o l'autre.
La definicion de la fin de la Preïstòria — l'aparicion de l'escritura — pausa tanben de questions e de problèmas per doas rasons principalas. Premier, aquela aparicion aguèt pas luòc simultanèament sus la planeta mai, en mai d'aquò, varia fortàment segon lei regions. Per exemple, la preséncia de l'escritura es atestada en Egipte dempuei 3400 avC mai solament dempuei 1400 avC en China. D'autra part, certanei societats, especialament en America, avián una tradicion orala importanta e un nivèu de desvolopament fòrça superior e diferent dei societats preïstoricas. Es benlèu lo cas de la civilizacion de Nazca o de la civilizacion inca ont a l'ora d'ara se conois ges de forma d'escritura maugrat la preséncia d'un estat e d'una economia evolucionats.
Ansin, una tendància novèla apareis amb la definicion de critèris economics e sociaus per caracterizar la Preïstòria. La Preïstòria stricto sensu seriá lo periòde marcat per l'existéncia de grops d'òmes vivent de la caça e de la culhida sensa èsser capables de lei mestrejar. Un periòde novèu, sonat Protoïstòria, es prepausat per designar l'èra de formacion de societats pus organizadas amb una transformacion de l'organizacion deis abitacions per formar de vilatges, l'aparicion d'un poder ierarquizat, de cambis comerciaus... etc.
Periòdes de la Preïstoria
La cronologia de la Preïstòria acomencèt d'èsser establida au sègle XIX, après leis òbras dei sistematicians dau sègle precedent coma Linné o Buffon.
Ansin, en 1820, Christian Jürgensen Thomsen organizèt lei colleccions de son musèu segon lei materiaus principaus utilizats per produrre d'otís. Creèt donc la classificacion dicha dei « tres temps » : lo Temps de la Pèira, lo Temps dau Bronze e lo Temps dau Fèrre. Puei, en 1865, John Lubbock prepausèt de devesir lo Temps de la Pèira en lo Paleolitic (« Temps de la Pèira anciana »), onte la pèira èra solament talhada, e lo Neolitic (« Temps de la Pèira lisca »), onte la pèira èra talhada e tanben liscada.
Aquelei periòdes existisson totjorn dins la classificacion modèrna de la Preïstòria. Pasmens, un nombre important de sota-periòdes es estat creat per detalhar leis evolucions dei tecnicas e deis otís descubèrts durant lei cavaments. Dos temps suplementaris son definits entre lo Paleolitic e lo Neolitic. Se tracta de l'Epipaleolític, tanben dich Paleolitic tardiu, e dau Mesolitic. Lei tipes de produccion d'otís son tanben utilizats per caracterizar certanei culturas o epòcas d'un periòde pus grand.
thumb|center|800px
Lei premiereis espècias dau genre Homo
Fa un milion d'annadas, lei Homo ergaster d'Asia son probablament a l'origina d'una espècia pus evolucionada, Homo erectus, qu'es l'autor d'une industria litica novèla. Homo erectus seriá tanben lo premier Homo que pòu mestrejar la fabricacion e l'utilizacion dau fuòc vèrs 450,000 avC.