cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Carta d'identitat
En America del Nòrd
drecha|vinheta|La carta nacionala d'identitat americaine facultativat, la United States Passport Card drecha|vinheta|La carta nacionala d'identitat americaina facultativa, la United States Passport Card Existís pas al Canadà de carta d'identitat federale obligatòria. La carta nacionala d'identitat de jure als EUA nomena la passport card (coma en Republica d'Irlanda). Es opcionala e distribuida pel departement d'Estat, e constituís una pèça d'identitat nacionala, aisida de portar, tot en mostrant d’informacions importantas sus la persona coma lo luòc de naissença o la nacionalitat (EUA). La Carta d'assurança sociala al Canadà es pas una pèça d'identitat e deurià èsser presentada sonque segon las exigéncias dels programas governamentals. La Social Security Card, als EUA, es de facto de carta d'identitat federala, , mas i a pas de retrach de la persona. Lo permés de conduire permet tanben de far mòstra de son identitat, çò que mena d’Estats o províncias, a realizar una carta d'identitat pels non-conductors.
Ribatejada
Ribatejada es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
Maria Sharàpova
thumb|250px|Maria Sharàpova en 2008 Maria Iórievna Sharàpova ( pron.: [mɐˈrʲijə ˈjʉrʲjɪvnə ʂɐˈrapəvə], en rus: Мария Юрьевна Шарапова; Niàgan, Siberia occidentala, 19 d'abril de 1987) es una jogaira de tennis russa. Long de sa carrièra a ganhat 33 títols individuals de la WTA: cinc Grand Slam, Wimbledon (en 2004), l'US Open (en 2006), l'Open d'Austràlia (en 2008), e dos còps Roland Garros (en 2012 e 2014).
Retiro (Buenos Aires)
200px|right|thumb|Emplaçament de Retiro dens lo plan de Buenos Aires 200px|left|thumb|... Monument au generau [[José de San Martín suber la plaça San Martín]]
Retiro qu’ei un quartièr de Buenos Aires limitat peus autes quartièrs de San Nicolàs e la Recoleta e tanben per l’arriu de la Plata. Retiro que gavida lo pòrt de Buenos Aires e qu’ei lo punt de depart deu Buquebus (lo vaishèth bus) qui religa Buenos Aires e la Republica Orientau d’Uruguai.
200px|left|thumb|...[[Tor deus anglés|Tor Monumentau...]] Retiro qu’ei tanben lo punt de depart deus autocars qui religan Buenos Aires e totas las províncias e qui quitan la capitau despuish l’Estacion d’Omnibus de Retiro qui costeja lo quartièr de casèras praubas conegut com la Villa 31. 200px|right|thumb|...[[Gara de Retiro...]]
A ras deu pòrt de l’Estacion d’Omnibus, Retiro que possedeish tanben ua gara deu camin de hèr situada de cara a la tor balhada a la debuta deu sègle XX per la comunautat britanica en commemoracion deu centenari de l'independéncia e coneguda com la Tor Monumentau (ancianament Tor deus Anglés avant la Guèrra de las Malvinas en 1982). 200px|right|thumb|Monument deus sordats caduts dens las [[Islas Malvinas]] 200px|left|thumb|...[[Tors de Catalinas Nòrd...]]
Lo monument aus sordats caduts durant aqueth conflicte que’s troba justament pròche de la Tor, suber la plaça San Martín bordada peu famós gratacèu Kavanagh inaugurat en 1936 e qui èra alavetz, dab lo son 120 m de hautor, bastiment edificat en beton armat lo mei haut d'America deu Sud. 200px|right|thumb|...[[Edifici Kavanagh...]]
Qu’ei a l’endret on e’s troba uei la plaça San Martín que ho bastit durant lo sègle XVIII un ostau estremat de la ciutat e qui, per aquesta rason, b’èra aperat El Retiro (puish qu’èra retirat en dehòra deu center de Buenos Aires). Lo lòc que vadó camp batalhèr durant las duas invasions anglesas de 1806 e de 1807. En 1812, durant la guèrra d’independéncia, las arenas qui ocupavan la plaça qu’arcuelhón lo regiment de granadièrs deu generau José de San Martín. Arron, n’avón pas mei cap rason d’existir puish qu’Argentina, en signe de rejècte de cap a Espanha, qu’adoptè la veda de las corrudas de taurs dens ua de las soas purmèras leis.
200px|left|thumb|...[[Villa 31...]] Au long de l’arriu, Retiro qu’ostenda un ensemble de tors modèrnas de veire, alumini e beton conegut dab lo nom de Catalinas Nòrd enter las quaus ua de las mei ancianas qu’ei l’ostalaria Sheraton.
Per’mor de la concentracion de tant de punts estrategics deus transports e deus ahars, un sarròt de las linhas de colectivo que s’estancan a Retiro.
(479) Caprera
(479) Caprera es un asteroïde.
Pas de Calais (estrech)
Lo pas de Calais (en neerlandés Nauw van Kales, en francés le pas de Calais, en anglés Strait of Dover o Dover Strait) es un estrech maritim entre l'illa de Grand Bretanha e lo continent europèu. Religa la Marga e la mar dau Nòrd.
Limuèlh
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [li’mɛj]. Las fòrmas ancianas son Castrum Limolium, en latin, en 1179, Capella Limoliensis, en latin, en 1226, Limol en 1285, Limeil e Limeilh al sègle XVI. Limuèlh ven de *lemo-ialo, *limo-ialo, de *lemo- o *limo-, « orme » e *ialo, « esclarièra -> vilatge (e pas camp, coma escrivon Chantal Tanet e Tristan Hordé) »; lo sens global es « l'esclarièra/lo vilatge dels ormes », , ,.
Xavier Delamarre cita Limeil-Brévannes e Lumeau, limo-ialon, « lo vilatge o l'esclarièra dels ormes », mas pas Limuèlh : dobte ? oblit ?
Sant Martin de Les
Sant Martin de Les (Saint-Martin-Lys en francés) es una comuna lengadociana de Fenolhedés situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Domus Sancti Martini, cujus basilica sita est in territorio Fenioletense, en 898, Monasterium Sancti Martini quod vocatur Alenis, en 955, Cœnobium Sancti Martini de Lenis, en 1038, Cœnobium almi confessoris et presulis Martini, quod es fundatum..., in valle antiquitus vocata Bollecarne, quod alio nomine vocatur Lenis, en 1045, Sanctus Martinus de Petra Lesia, en 1360, Sainct Martin de la Pierre, en 1547, Sainct Martin, quarante maisons pauvrement basties, ensemble vingt-quatre patus, ayant ledit lieu esté bruslé, les guerres passées, par ceux de la religion préthendue refformée, Sainct Martin del Lez..., maison de Sainct Martin del Lez, assise au lieu dit à la val de Volcarnie..., Sainct Martin del Lez à présent Sainct Martin de la Pierre, en 1639, Sanctus Martinus de Leso, de 1208 al sègle XVIII, Saint Martin de Pierre Lis, en 1781. Bollecarne e Volcarnie sont lo meteis mot e n'es atal del nom Alenis, vengut Lenis per aferèsi, puèi Les (per l'intermediari de *Lens). La latinizacion Alenis es benlèu en relacion ambe'l nom d'òme gallés Alenos (las tèrras d'Alenos ?). En francés, Pierre-Lys representa la frau (la gòrja, l'estreit). Sant Martin, avesque de Tors, èra un evangelizator de las Gàllias al sègle IV, e las parròquias que pòrtan son nom datan sovent de la Nauta Edat Mejana.
Club dels 27
vinheta|400x400px|[[Graffiti de Jonathan Kis-Lev representant lo club dels 27 a Tel Aviv .]] Lo club dels 27 es lo chafre balhat a un ensemble d'artistas celèbres del rock e del blues qu'an coma punt comun d'èsser mòrts a l'atge de 27 ans.
Nòtas
<references group="N" />
David Beasley
thumb|250px|David Beasley David Muldrow Beasley (Darlington, Carolina del Sud, 26 de febrièr de 1957) es un politician republican american. Foguèt governador de l'estat de Carolina del Sud de 1995 a 1999.
Carol W. Greider
Carolyn Widney "Carol" Greider (n. en 1961) es una biologista americana. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 2009.
La Chaize-Giraud
La Chaize-Giraud es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Andrew Cuomo
thumb|Andrew Cuomo (2019) Andrew Mark Cuomo (Queens, Nòva York, 6 de decembre de 1957) es un politician democrata american. Es actualament, e dempuèi genièr de 2011, lo 56en governador de l'estat de Nòva York.
(480) Hansa
(480) Hansa es un asteroïde.
Haudonville
Haudonville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Trosly-Breuil
Trosly-Breuil es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Geografia
La municipalitat de Trosly Breuil a situat en l'Oise, en lo costat de Attichy. Se tròba al orée de la bòsc de Compenha (bòsc domaniale); es mitoyenne de las municipalitats de Codetz-la-Motte e del pòble de Berneuil-sus-Aisne. A vorejat per la riu Aisne
La commune de Trosly Breuil est située dans l'Oise, dans le canton d'Attichy. Elle se trouve à l'orée de la forêt de Compiègne (forêt domaniale); elle est mitoyenne des communes de Cuise-la-Motte et du village de Berneuil-sur-Aisne. Elle est bordée par la rivière Aisne
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Chovash
Lo chovash es una lenga turquesa parlada en Russia.
Localisacion
Lo chovash es lenga oficiala de la republica de Chovàshia, en Russia. De minoritats parlan la lenga dins los oblastes russes de Samara, Orenborg, Ulianovsk e tamben en Tatarstan e Bashcortostan.
Classificacion
Lo chovash fa partida de las lengas oghor, una branca de las lengas turquesas, que n'en es l'unic representant modèrn. L'istòria e l'origina del chovash son discutidas, mas la tèsa la mai acceptada es qu'es lo descendent de la lenga del pòble bulgar ancian, qu'èra un pòble turqués oghor. Aquela lenga qu'es lèu desapareguda dins los Balcans, s'es mantenguda dins la region de Vòlga.
Escritura
Lo chovash es escrit dempuèi la segonda meitat del sègle XVIII.
Rivas-Vaciamadrid
right|250px|thumb|Bana d'[[ur (bovid)|ur, datada de 200,000 ans abans lo present (Acheulean)]] Rivas-Vaciamadrid es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
Domremy-Landéville
Domremy-Landéville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Pompinhan (Gard)
Pompinhan (Pompignan en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Movement Region Savòia
vinheta|Lògo oficial Lo Movement Region Savòia (en arpitan Movement Règ·ion Savouè e en francés Mouvement Région Savoie), abreujat MRS, es un movement politic autonomiste, implantat en Savòia.
Milita per la creacion d'una region a estatut especific regropant los dos departaments francés de Savòia, aital coma lo País de Gèx e lo Bugê, situats dins lo departament d'Ain. Defen tanben de las idèas de democracia participativa e de federalisme en s'apiejant fòrtament suls modèls institucionals soïsses, italian (region autonòma de la Val d'Aosta) e alemand.
Es membre de l'Aligança Liura Europèa e de la federacion Regions e Pòbles Solidaris.
(481) Emita
(481) Emita es un asteroïde.
Schwerin
Schwerin es la capitala del land alemand de Meclemborg-Cispomerània. Sa populacion èra estimada a 96,941 abitants, en 2005. Sa superfícia totala es 130,46 km².
thumb|230px|left|Lo castèl e la ciutat de Schwerin.
David Paterson
thumb|250px|David Paterson David Alexander Paterson (Brooklyn, Nòva York, 20 de mai de 1954) es un politician democrata american. Foguèt lo 55en governador de l'estat de Nòva York de 2008 a 2010 e lo primièr afroamerican a aténher aquesta posicion.
Mausoléo
U Musuleu en còrs (Mausoléo en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega‎ e la region de Corsega.
Geografia
Mausoléo fait partie des quatre villages du Giunssani (Ghjunsani en corse) avec Olmi-Cappella, Pioggiola et Vallica. Cette microrégion retirée de Balagne est située au Nord-ouest du Parc naturel régional de Corse.
Fontaines (Iona)
Fontaines  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Pau Fèlix
thumb|250px|Retrach de Pau Fèlix (cap a 1872) Pau Fèlix (en francés: Paul Félix, Alès, 9 de mai de 1803 – 18 de decembre de 1879) foguèt un felibre important del país d'Alès.
5 de decembre
Referéncias
Vejatz tanben:
Valàuria (Provença)
Valàuria (Valàurio [o Balàurio en lengadocian] en grafia mistralenca; Vallauris en francés) es una comuna d'Occitània, en Provença, dins lo departament deis Aups Maritims.
Lo gentilici es valaurian -ana (valaurian -ano en grafia mistralenca ).
Toponimia
350px
(482) Petrina
(482) Petrina es un asteroïde.
(483) Seppina
(483) Seppina es un asteroïde.
Chârost
Chârost es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Fénay
Fénay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Wall Street
Wall Street es una carrièra situada dins lo sud del borough de Manhattan a Nòva York als Estats Units d'America. Wall Street comença a l'èst de Broadway en direccion de l'East River entrò a South Street, en traversar una part del Financial District, lo quartièr d'afars. Lo tèrme designa subretot per metonimia los mercats financièrs dels Estat Units, particularament la borsa de Nòva York: lo New York Stock Exchange.
Robledo de Chavela
Robledo de Chavela es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
Andreas Hofer
Andreas Hofer (St. Leonhard in Passeier, Tiròl del Sud, 22 de novembre de 1767 - Mantoa, 20 de febrièr de 1810) foguèt un patriota tirolian. Aqueste alberguièr foguèt lo menaire de la rebellion dels montanhòls tirolians contra l'imperialisme bonapartista, e lo precursor del nacionalisme pantirolian.
Paulínia
Fondada lo 28 de febrièr de 1964, es actualament un important centre industrial.
thumb|left|250px
250px|thumb|right
Mitologia pirenenca
vinheta|300x300px|La cima de l'[[Pic d'Aneto|Aneto : un gigant endormit]] La mitologia pirenenca es l'ensemble dels recits, contes, legendas e cresenças divèrsas que lo subjècte dirècte es la cadena dels Pirenèus e sos pèmonts nòrd e sud.
Los Pirenèus constituisson de segur un ensemble geografic coerent. Mas lo Pirenèus foguèron abitats per de pòbles diferents, parlant de lengas diferentas. Fòrça del francés e del castelhan, relativament recents, se parla, segon las regions, de variantas d'occitan (lengadocian, gascon, bearnés…), catalan, basc en mai dels sosdialèctes e parlars locals. Los Pirenèus, mai qu'una barradissa separant dos monds, foguèt un luòc de passatge, donc somés a de multiplas influéncias. Los estudis etnologics suls Pirenèus son tardièrs e fragmentaris sul penjal nòrd, mai avançadas al penjal sud subretot mercé a de cercaires coma Barandiarán, mas pauc de sintèsi foguèron realizadas fins al trabalh d'Olivier de Marliave, amb Trésor de la mythologie pyrénéenne paregut en 1987 e aquel d'Isaure Gratacos ("fées et gestes", "femmes pyrénéennes)". Ne sortís que, malgrat de grandas lacunas degudas al manca de collectatge sul terren, a l'arrèst de las transmissions oralas, se desgatgèt de grands tèmas comuns pròpris al mitan montanhòl: de dieus topics qu'evoluèron o cap a de sants protectors, especifics a una economia agropastorala, o de cambacrusas, de gigants e de nans, de fadas omnipresentas, brèu una mitologia composita qu'inclusís tanben d'aspèctes de mitologia grecoromana, de fonses celtics, veire preïndoeuropèu (lo domeni basc), lo cristianisme, e los envasidors istorics, « barbars » arians o arabis musulmans.
La mitologia es une explicacion del mond : dins los Pirenèus, se justifican tanben la naissença dels monts, de las fonts, dels rius, dels lacs, de las particularitats geologicas o meteorologicas. Se pòt establir de similituds amb d'autres mitan montanhòls, coma los Alps, e tanben de diferéncias. Per exemple, los Pirenèus an gaireben pas de tradicion relativa als glacièrs, que son rares e pauc importants, alara que los Alps coneisson de legendas de vilatges sebelits, de demònis, etc. Los glacièrs i son sovent considerats coma lo purgatòri, ont d'almas en pèna son prisonièras d'una glaç que los brutla coma lo fuòc.
Originas
drecha|vinheta|Los Encantats, dos personatges cambiat en monts Se pòt pas parlar de mitologia pirenenca sens parlar de Pirena. Pirena testimònia d'una colonizacion grèga per Mediterranèa, son nom evocant a l'encòp una nimfa e dels fòcs grandioses incendiant los monts. Es plan malaisit ara de desmesclar las legendas originalas de las infinidas variacions ulterioras. N'avèm una version escricha, dins las Guèrras Punicas del poèta latin Silius Italicus. Contant l'epopèia guerrièra dels Cartagineses d'Annibal, evòca, al passatge dels Pirenèus l'istòria de Pirèna, filha del rei Bebrix, que foguèt sedusida e abandonada per Ercules. Desesperada, s'endintra pel bòsc, ont lo ferum la devòra. Ercules de retorn pòt pas que li bastir un tombèl. Diodor de Sicília dich, d'esperel, qu'aqueles monts essent cobèrts de boscs, los pastres i fan fuòc, los encendissent de biais grandiós, fasent nàicer de rius d'aur e d'argent fonduts. D'autras legendas literàrias mesclan mai o mens aqueles primièrs recits, dins d'inombrablas versions.
Abans aqueles començaments literaris, la mitologia pirenenca s'èra sens dobte ja constituida.
Dins totes los massís montanhòls del mond, las cimas totjorn foguèron mai o mens divinizadas: en mai d'abitacion o domeni reservat foguèron personalizats d'un èsser divin. Las grandas cimas son assimiladas a de gigants endormits, coma l'Aneto, que los abitants de Benasc disaon entendre gemir, las nuèches de tempèsta. Lo Puigmal èra un èsser vivent, intervenent fisicament per defendre la natura. Dempuèi la Tres Sorores del mont Perdut, als Encantats, fòrça son los sucs que seriá de personatges metamorfosats a la seguida dels eveniments divèrs, sovent de malediccions d'origina crestiana, o cristianizats mai tard (punicion d'un blasèmi o d'una impietat). Aquel estat de causa o mòstra per la persistança de tradicions oralas. Sus de realitats concrètas, los Pirenèus abondan en rèstes arqueologics testimoniant de cultes ancians. vinheta|Cromlèc d'Okabe, près de Sent Joan Pè de Pòrt. Los megalits (dolmèns, menirs o pèiras quilhadas, pèiras de cupulas…) son de testimònis de cultes que se sap pas gaire, mas serviguèron de supòrt a una mitologia fòrça rica fabregada mai tard, que siá sonque per explicar lor preséncia : pèiras quilhadas per de gigants (Roland), dels Moros, lo Diable ou de sants. Los dolmèns serián estat los ostals de Moros gigants, que transportavan partot amb eles : una pèira sul cap, e una jos cada braç. Las cupulas e autras marcas dins la pèira venguèron les emprentas daissadas per las mans, los genolhs, los pés o lo cap dels sants o santas. Aquela cristianizacion populara se doblèt d'una cristianizacion « oficiala » realizada pels eclesiastics, que plantavan de croses suls megalits e qu'esitèron pas, mai radicalament, a los far petar amb de dinamita. En efièch, fins al sègle XIX contunhèron de ceremonias, que l'origina s'èra perduda, que son de rituals de feconditat tan explicits que l'autoritat religiosa èra obligats de se n'esmòure. Se cita lo cas del calhau d'Arriba-Pardin, a Pobòu, en val Larbost ont de nuèchs se debanavan una mena de bacanal, los òmes viran a l'entorn de la pèira, manu penem proferentes.
Dieus pirenencs
vinheta|Altar antic en remplec dins la paret de la glèisa de [[Sent Avantin|Sent Aventin]] De cultes precrestians, ne demòra fòrça autars, inscripcions e unas efigias escultadas de dieus. Gaireben totes aqueles testimònis son sovent trapats coma remplecs dins las parets de las glèisas (çò qu'indica de segur la proximitat d'un ancian santuari mas significa pas obligatòriament lo contunh dels cultes sus un meteis luòc ).
Los dius locals, onorats de longa, demòran ensems amb los dieus romans importats après la conquista e los assimilant a vegadas. Atala Abelion, dieu solar que lo nom remembre Apollon e tanben lo Belen gallés, mas que poiriá donc tanben aver una origina cèlta. Paul Barrau de Lorde, en 1937, publica dins sas légendes onésiennes una legenda dels dotze gigants del Larbost. Legenda fabregada tota entièra, mas qu'utiliza mai o mens los noms dels dieus frequentament encontrats dins los Pierèus centrals, e subretot en Comenge : los filhs de Leherenn (assimilat a Mart, d'autars foguèron trobats a Ardièja, en Comenge) e de Baïgorrixa (un dieu Baïcorrix, cip trobat a Montmajor), Alardos (val de luishon), Hunnu (de fach, lo dedicant d'un autar a un dieu Iscitt, trobat a Garin), Andostenn (Antignac), Harblex, Erian, Serion, Abelion (autars a Sent Avantin, a Sent Pèr d'Ardet, etc.), Arix, Molox, Bontar, Barhossis et Illix (Illix, o Ilixo, dieu de las fonts, donèt son nom a la vila de Luishon). Se pòt apondre fòrça noms a aquela lista, coma lo dieu Erge qu'aviá son temple al suc del mont Martèl, ont se trapèt de cips e un fòrça bèl masc de bronze del sègle II. Artahe, Idiata, Garuna (lo flum Garona), e los Dei Montibus (dieus dels monts) onorats a l'oppidum de Sent Pèr d'Ardet. Lo dieu Baesert daissèt son toponim, entre Montrejau e Sent Gaudenç, lo Bazèrt.
L'origina basca de fòrça d'aqueles noms se'n pòt pas dobtar, e confirma l'espandiment del domeni bascofòn dins una granda partida del Pirenèus: Baïgorrix es un dieu de las fonts frequent en Bascoat. Las divinitats bascas, Mari, Sugaar de morèron dins la memòria collectiva amb astres divèrses dins l'evolucion, tot coma los multiples jaunak (« senhors »), Basajaun, Jaun Zuria, Jaunagorri…
Divinitats dels camps, dels bòscs e dels monts
esquèrra|vinheta|293x293px|Tantugon vinheta|Lo dolmèn de Tella (Huesca), repaire de Silvan. Dins lo grand movement de l'evolucion, que tanben tòca las mitologias, los dieus totpoderoses venon pauc a pauc de divinitats segondàrias, en personatges misterioses, protectors mas sovent espaventoses, per acabar en cambacrusas. Las cresenças popularas encara èra pas atudadas al sègle XIX, quand lo cercaires e sabents començavan a enquestar. Atal lo personatge de Tantugon, plan conegut en val de Loron e del Larbost, considerat coma un protector de las culturas, de las pasturas e dels tropèls. Es un de las multiplas formas Silvan latin, encargat del meteis ròtle. Se Tantugon presenta l'aspècte d'un aujòl respectable, d'autres s'apròchan de l'òme salvatge, un èsser entre l'òme e animal, pelut, coma lo basajaun (« senhor salvatge ») basc e sa femna, la basa andere. Lo basajaun a encara un caractèr ambigú, protector mas inquietant, que que siá fòra del mond crestian. El Home grandizo que treva la val d'Onsera, en Naut Aragon, armat d'una maçuga e acompanhat d'un ors, es un protector, d'esperel se dich un dieu ancian. Davala dins la plana per la Setmana santa, gaita las ceremonias dels òmes, e torna pels monts se disent que, de segur, los òmes son venguts fòls. Lo Silvan aragonés, aclapat dins lo dolmèn de Tella, malgrat son nom, es pas mai protector e venguèt un bandolièr de crénher.
Fadas
Las fadas (hadas, encantadas, dragas) constituisson un pòbles destriat. Subretot femeninas, pòdons aver d'enfants los fadets (hadets o hadachs). En Arièja, las dragas avián de companhs, los dragòts. Tanben i a fòrça istòrias de changelings. Aquel mot es gaireben jamai utilizat dins los Pirenèus, mas l'enfant de la fada pòt èsser raubats als umans, a qui farà de revelacions sus de secrets al subjècte de la vida vidanta. Mai sovent, acaba per fugir per rejónher sa maire, just avant de revelar lo secret mai important (sovent, lo secret de la fuèlha, o del caton, o del boron del vèn… qu'encara s'ignòra). Mai, es la fada que, avent un enfant laid e disgraciós, l'escàmbia amb lo bèl nenon d'un parelh d'umans. Aqueles pòdon alara pas que daissar lo fadet sens sonhs, lo daissar plorar, fins a que los sentiments mairals de la fada tornan, e restituís l'enfant raubat per tornar prene lo sieu.
Sovent, pas res destria las fadas de las femnas ordinàrias, e es possible que maridan d'òmes e vivon dins lo mond del umans : mas amb de condicions, coma d'interdits de lengatge. Lor esposes devon pas jamai los nomenar, per exemple,fada o fòla. La transgression de l'interdit provòca sens retorn la fin de l'armonia, la femna-fada desapareis.
A vegadas, las fadas se senhalant per una particularitat fisica: talha pichona, o pès d'auca. Pòdon sorgir dins d'escasenças particularas, d'una font. Unas apareisson coma de damas blancas, près de las espelugas. A Montsegur e sul penjal del pic de Sent Bertomieu ont i a lac, s'i pòt veire una Dama blanca qu’es l'alma d'Esclarmonda, sòrre del comte de Fois Ramon Rogièr, brutlada viva amb los autres catars al Prat dels Cremats, que trista torna trevar. En realitat aquela Esclarmonda morriguèt en 1215, de temps avant lo sèti tragic de 1244. Benlèu es una autra Esclarmonda, o, alara, la legenda prend pas en compte la cronologia.
Se pòt assimilar a las fadas las lavadèras, dotadas batedors d'aur, que melhor es d'encontrar pas de nuèch, que rarament se'n sortís vivent d'aquel encontre, e encara mens se se vòl panar lor linge fin e lors dentèlas. Sens èsser maleficas, se cal respectar las fadas e envasir pas lor domeni, es lo sens general de gaireben totas de legendas a lor subjèctes. Los exemples de fadas protectrises e benvolentas, coma las fadas-mairinas dels contes de Perrault, son pro raras. I a pauc de diferéncias entre las fadas e las bruèissas.
Segon sa legenda familiala, Joan Baptista Bernadòta, general de la Revolucion puèi de l'Empèri, fondator de la linada reiala de Suècia, nasut a Pau, vendriá per sa maire d'una familha Abadia vivent a Shirèish, en Lavedan. Un jove pastre de la familha Abadia auriá desrevelhat de son encantament la fada de las aiga del lac d'Estanh, e l'auriá maridada. Lo susprenent astre de Bernadòta seriá una explicacion que los istorians an pas explorada
Mitologia crestiana
vinheta|Brandon de la Sant-Joan a Sent-Aventin, près de Luishon. Fotografia d'[[Eugèni Trutat, 1898]] vinheta|[[Bernadeta Sobirós]] Als eròis de la mitologia grecoromana, e mai sovent de las mitologias paganas, succedisson tot naturalament los eròis de la mitologia crestiana: los sant e santas. L'aparicion del Cristianisme es pas una trencadura radicala dins los rites e cresenças, pel mai una adaptacion. E las glèisas alara foguèron bastidas sus d'edificis mai ancians, que sián per exemple de temples pagans. Se cal donc pas estonar que lo culte dels sants succediguèt a aquel de las multiplas divinitats protectrises dels bòscs e de las fonts amb de vertuts mai o mens miraculosas o pel mens curativas. Los sants del calendièr, subretot los màger, d'en primièr los apòstols, son requits e aclimatats. Fòrça legendas situant aicí o alà lo passatge o la demorança d'un tal sant. Sant Pèire acompanha Jèsus dins una virada d'inspeccion pels camps. Mas es pas un fenomèn pirenenc pròpri.
Las fèstas dels sants marcan tradicionalament lo calendièr. La sant Joan contunha las fèstas paganas del solstici, marcadas per la nuèch mai corta de l'an ont lo fuòc a un ròtle màger. Dos fuòc encedits pels monts se fan rebat. En Comenge, lo « brandon » es un grand tronc d'arbre, preparat de logas: es asclat en longor, las fendas essent pauc a pauc dobèrtas amb de cunhs, fins a paréisser a un fus. Quilhat, es encendit e se dança al torn, puèi cadun se lèva un tison qu'apararà l'ostal pendent l'an que ven.
Los sants e santas locals, s'es possible de destriar çò que ven de la sola legenda, de çò qu'es un fondament istoric, son un rebat de la societat: pastres convertits, venguts ermitas e evangelizators, coma sant Urbez en Naut Aragon, confrontats a las invasions estrangièras e sometit al martiri, coma sant Aventin en Comenge. Las legendas se destrian entre los Romans, e los Arabs (Sarrasins, Moros), plan identificats coma anticrestians. Istoricament, semblariá que fòrça martiris serian puslèu deguts als tenents de l'arrianisme, doctrina crestiana dissidenta, encara majoritària pendent un temps, mas dificil a explicar e de comprene per un pòble pauc sabent a las subtilitats teologics (Sant Gaudenç, sant Volusian, sant Udaut en Arièja o Eudald en Catalònah…). D'autras son constrenchs, dins aqueles temps trebolats, de prene las armas e morrisson al combat, Sants Calixt e Mercurial, sant Missolin en val d'Aure, nomenat Visorio al penjal sud, sant Vidian a Martras Tolosana. Los « professionals » : prèires, evesques, etc. an una plaça màger e de legendas encara viventas: sant Leon de Baioana, sant Grat d'Oloron, sant Bertrand de Comenge, sant Lizièr, sant Valièr, sant Gironç en Arièja… Sant Martin, qu'èra pas pirenenc, foguèt naturalizat e una legenda donèt son nom a l'ors dels Pirenèus. De particularitats fisicas d'unes luòcs, marcadas dins lo ròc, semblants de pesadas, de detadas, veire formas de tèstas, coma de pèiras amb cupulas, son atribuidas a de sants o santas. L'arcàngel sant Miquèl, venceire del demòni, se placèt als sucs, luòcs espaventoses e inespitalièrs ont deviá se sèire lo diable. Los camins de pelegrinatge, subretot de Sant Jaume, contribuiguèron a importar, exportar e difusar fòrça legendas de sants. Del costat sud, las romerias, cap a una ermita (ermitatge, capelòta, bauma, o un simplepilaret) ont auriá viscut un sant local, pasmens se merman, son encara plan viventass e son un luòc social important. Se veirà mai luènh que las aparicions de la Verge Maria, nombrosas als Pirenèus, creèron un dels pelegrinatges mai importants al mond, amb santa Bernadeta Sobirós.
aparicions de Maria
vinheta|Venta d'estatuas de Maria a Lordes La Verge Maria pren una plaça especiala dins l'agiografia pirenenca, pel nombre de santuaris que li son dedicats, per sos miracles vertadièrs o pretenduts, per sas aparicions e de pastres coma la mai coneguda, mas pas la sola, es Bernadeta Sobirós.
Un grand nombre de glèisas e de capèlas foguèron bastidas, al mens segon la legenda, après la descobèrta mai o mens miraculosa d'una estatua, aquò sus abedos penjals pirenencs. Mai sovent, es un pastre o un vaquièr que constata qu'una de sas bèstas s'agenolha sempre al meteis luòc, o raspa lo sol, e s'escava una estatua de la Verge (Nòstra Dama de Borisp). Portada dins la glèisa del vilatge, l'estatua torna al luòc de la descobèrta, e se bastís un santuari ont se va en pelegrinatges. A Pietat (comuna de Barbadan Debath, près de Tarba), es un lauraire que descobrís l'estatua. a Eas (Gèdra), al pè del circ de Tromosa, son de pastres que veson doas colomas blancas se pausar près d'una font, e que ne concluson que la Verge Maria vòl sa capèla là aíci. Sens comptar son esfòrç, auçan un modèste oratòri e se'n van cercar una estatua, es Nòstra Dama de la Pinèda en Aragon. Los abitants de la Pineda los percaçan e tornan prene lor estatua alara que los panaires dormisson. A desrevelh, cercan… e trapan una novèla estatua, tan bèla que l'autra. Lo santuari d'Eas convenguèt al vam. D'autras descobèrtas d'estatuas son ligadas a una florason fòra de la sason, a una casuda de nèu que marca lo plan de l'edifici de bastir.
Fin finala las aparicions de la Verge en persona son ancianas. A una epòca desconeguda, la Verge salva una joventa al negar li para un ram (un Bèth arram) origina del pelegrinatge de L'Estela Bètharram. Se mòstra, en 1515, a Anglèsa de Sagasan, una pastorèla de Montlion, sul futur santuari de Garaison. En 1587, aparéis a Medons a una femna Banhèras de Bigòrra, Domenge Liloye, per anonciar una epidèmia de pèsta punitiva, e salvar las personas que beurán l'aiga d'una font miraculosa. Aquela santas femnas coneisseràn pas l'onor d'una canonizacion oficiala. D'autras apareisson son segnaladas de biais mens detalhat, mas es frequent de constatar que Maria, succedís a d'autras : las Damas blancas sovent presentas près d'espelugas avent conegut una ocupacion umaina a la preïstòria. Lo vam fenomenal de Lorda — que coïncidís amb l'arribada del camin de fèrre — eclipsèt los autres pelegrinatges, que movián pasmens fòrça gents. En 1859, una aparicion mariala encara se debana al vilatge comengés d'Arnaud Guilhèm, al nòrd de Sent Gaudenç.
Gigant e nans
vinheta|Basajaun e basaandere vinheta|Un lamina jos la forma de nan pelut vinheta|Los Laminak, bastissaires de ponts Las zònas montanhòlas, amb lors partidas gaireben pas accessiblas constituisson un refugi ideal per las creaturas fòra de las nòrmas « umanas ». Coma lo ieti imalaian, l'almasti del Caucàs, lo sasquatch nòrdamerican, i a dins los Pirenèus de gigants qu'an, dins una mesura mendre benlèu, des suspicion d'existéncia reala, piejada suls ipotèsis classics de subrevivença de Neandertalians o autres. Es lo cas del basajaun basc, figura tipica de l'òme salvatge, pas totjorn presentat coma gigant. Los ciclòps, que sián nomenats becut dins los Pirenèus gascons, ulhart en Arièja, Tartaro o Antxo en Bascoat, son omnipresents. Lors istòrias utilizan lo tème conegut de Polifèm e d'Ulisses : aicí, son d'enfants, o de soldats, qu'acaban amb lo gigant crudèl. Las autras aventuras, totjorn sus la tematica de l’ògre enganat, fan d'el un palòt, plan fòrt mas estupid.
Lo personatge de Roland es mai sovent considerat coma un gigant, que daissèt d'emprentas un pauc pertout, bien sûr la bèrca de Roland, lo Pas de Roland (un ròc traucat), lo Salto de Roldan en Aragon, las marcas de sas mans, de sos genolhs, pesadas… Fòrça gigants jòga lo ròtle de cambacrusas. En Catalonha, Pla Falgars, lo Pare gegant.
I a una marca del passatge de Gargantua : dins los Nauts Pirenèus, auriá daissat l'estron de La Fitòla.
Los nans, levat l'exepcion dels lamiñak bascs, son rarament constituits en « pichon pòble » o en societats coma endacòm mai. Son mai frequentament d'individús isolats, de gènis domestics, fadets, d'aspèctes fòrça variables. Fòrça an de pés d'auca. Lo trufandèc bearnés s'amusa amagar los objèctes de l'ostal. Gaireben totes se liuran de nuèch e de pichon malfachs, coma agaçant lo bestial dins los estables, trenar las crinièras dels cavals, etc., coma lo drac. Los minairons son nombroses, en Aragon e Catalonha. En Val d'Aran, se signala un esperit nomanat Erulet que, a la creacion del mond, que se volgavan pas aculhir ni al cèl ni en enfèrn, e que causiguèron alara de s'installar en Val d'Aran. esquèrra|vinheta|Lo Drac, jos la forma de l'ase roge
Formas del diable
Coma dins totas las mitologias influenciadas pel cristianisme, lo diable es omnipresent. Es lo mèstre del sabat (l'akelarre en Bascoat), jos la forma d'un èsser mostruós pareissent a un boc negre. Es lo Temptator, jos des formas variadissas coma per exemple l'aparéncia d'un Senhor que presenta plan. Tanben i a fòrça creaturas mai o mens dirèctament demoniacs: sèrps et dragons, ase roge que confla e confla, o encara lo Drac, creatura multifòrma, sovent un dragon, mas subretot, gèni malefic ligat a l'aiga : un ase roge pareis abandonat; un enfant sauta sus son esquina, puèi un autre. A cada còp, l'esquina de l'ase s'alonga, e quand totes los i son setats (mai sovent set), lo Drac cabuça dins l'aiga e los nega.
Lo Diable apareis tanben sovent jos la forma d'un can blanc (o d'una canha blanca ).
Bruèis e bruèissa
vinheta|Espantabrujas sus una cheminèa a Longás, en Aragon La cresença dins las bruèissas es universala. E a una importança particulara dins de luòcs coma Bascoat, entre autre a causa dels grands plaids que provoquèron una vertadièra psicòsi: los plaids de Zugarramurdi en Bascoat sud (1610), e los plaids en Labord intentats pel celèbre Pierre de Lancre (1609). Debutant per una rivalitat de familha, que se'n lancèron d'acusacions de brueissejariá que, presas al seriós seguent tortura, acusacions en cadena, acabèt per fòrça execucions.
Sovent, subretot al penjal sud, se vei dins lo bastit tradicional, suls teulats dels ostals, d'acrotèris de forma diferents (troç de teulat quilhat en forma de bana, pèira quilhada sus las cheminèias, etc) qu'an per ròtle clarament anonciat de far fugir las bruèissas.
Bestiari
esquèrra|vinheta|Joan de l'Ors
L'ors
Dins los Pirenèus coma en Bulgaria, en Romania, dins los Balcans, en Asia, en Iogoslavia o pels Indians d’America del Nòrd, l’ors fuguèt longtemps considerat coma l’aujòl de l’òme o encara coma un òme salvatge, sovent quitament aviá l'estatut d'un dieu. Alara, quand se quilha sus sas patas arrièras coma un òme, en Bearn es « lo pedescador », lo pèdescauç, o encara « lo Monssur » Pels Bascs, es « Hartza » o « Artza ».
L’ors essent a vegada un simbòl de resurreccion et de fertilitat, la Glèisa s’obliguèt a far la guèrra a aqueles cultes animistas. De rituals d'aquela mena conhan a viure de biais continuent à vivre, tot lo long de la cadena : amb los Carnavals de l'Ous. Lo conte Joan de l'Ours, qu'e un tèma gaireben universal (lo conte-tipe <abbr class="abbr" title="numéro">no <abbr class="abbr" title="numéro"> 301 B segon Aarne-Thompson) es present jos de versions multiplas dins los Pirenèus.
Lo lop
La preséncia efectiva del lop en Pirenèus donèt de recits de caça aponduts d'una abondanta literatura orala coma las autras mitologias europèas. Fòrça recits contan qu'una joventa sortida de nuèch amb candèla, es raubada per un lop. Los testimònis veson desaparéisser dins la nuèch embavarilhar la candèla. Lo tèma del lop garon frequent, coma aquel del « menairer de lops » (Encortador de llops, en Catalonha).
Lo caval e l'ase
Lo caval salvatge, coma l'ase roge, es sovent una de las formas del diable. La vision d'un caval pallinàs anóncia un malastre, coma aquel de l'Esterenguibel, en Bascoat, que mai a la particularitat d'aver pas de cap.
La sèrp
vinheta|La pèira d'Oò (Musèu dels Agustins, Tolosa). La sèrp es un dels animals mai frequents dins las mitologias. Simbòl de las sciéncias ocultas, s'entorneja suls caducèus, es present dins totas las farmacopèas, fins ara. En reaccion, lo cristianisme ne fa l'incarnacion del diable, la sèrp de la temptacion d'Adam et Èva, sovent caucat per la Verge Maria o los sants. Las supersticions popularas ligadas a la sèrp demòran viventas. Pirèna, sedicida per Ercules fa daissar una sèrp. La pèira d'Oò (ara al Musèu dels Augustins a Tolosa) mòstra una femna amb una sèrp sortissent de son sèxe e mordent un dels sieus sens.
Se pensava que la tèsta de la sèrp conteniá una pèira amb de vertuts profilacticas: en Arièja, una pichona pèira « magnetica » que se plaça entre la parpèla e l'uèlh per ne levar los coses estrangièrs. Existís de recits de sèrps portant al front una pèira preciosa. Fin finala i a dins los Pirenèus, un pauc pertot, de legendas de sèrps gigantas, coma la sèrp a l'origina del lac d'Isaby, de sèps volantas (en Bascoat, Sugaar, l'espós de la divessa Mari, o encara l'Herensuge) e tanben de derivats de las sèrps, dels dragons en nombre.
Los animals domestics
Los animals domestics, bestial, polalha, cans e cats fasent partit de la vida vidanta, e son presents de segur dins las tradicions. Las vacas e buòus jògan lo ròtle guidas d'una volontat divina : una vaca negra mena los descendents de Milaris cap al territòris nòus, aqueles que van cap a la religion crestiana. De bovins, en s'agenolhant o raspant lo sol amb obstinacion, revèlan la sepultura amagada d'un sant o una estatua de la Verge, e es sovent un parelh que, d'esperel, causirà lo luòc ont se bastirà una glèisa, una capèla, o lo tombèl definitiu del sant, trencan lo conflicte entre dos vilatges mejancièrs.
Una feda perduda, trobava per un òme que la pren sus las espatlas, comença a pesar fòrça: es lo diable, o una fada o, pel melhor un drac que se vòl far portar.
Un can, sovent blanc, apareis a vegada de nuèch. Se jòga pas un grand ròtle, n'es d'un biais la signatura del diable : coma dins de versions de la legende de Bos de Benac. Una canha blanca, en val de Loron, èra reputada s'atacar la nuèch als passants, près d'un pont.
Lo cat es tanben un animal ligat al diable, encara mai s'es negre.
Bestiari fabulós
La tradicion pirenenca es rica d'animals fabuloses, venent mai o mens de l'Antiquitat, mai sovent sonque amb un ròtle anecdotic per donar d'avantatges a aqueles que pòdon los prene, mas jamai sens riscas.
Entre diables e monins, los simiòts en Valespir regnavan a l'entorn d'Arles avant que l'arribada dels rèstes dels sants Abdon e Sennen los bandiscan, mas son nombroses dins la tradicions catalanas.
Mai cercat es lo mandagòt, o matagòt. Aquel animal, qunad se pòt embarrar dins una caissa (lo salador qu'es près de la cheminèia, e que servís tanben de banc) « caga » cada matin una pèça d'aur. Las personas tròp rapidament enriquida son sopçonadas d'aver lo matagòt, o lo magòt.
Arriba (tròp rarament) que se trapa un pichon objècte: una notz, veire un estug d'agulhas, que conten de moscas o d'abelhas. Aqueles insèctes, mai sovent al nombre de tretze, demanda far de trabalh amb insisténcia e realizan sul pic las òbras mai penosas. Se la persona atal favorizada se daissa despassar, aquò pòt provocar de catastròfas e cal alara sacar aqueles auxiliars.
Cavalariá medievala
vinheta|Codèx Manesse vinheta|Codex Manesse - Ulrich von Liechtenstein La cavalariá designa a l'Edat Mejana una forma de fòrça militara que designava los òmes d'armas que combatavan a caval primièr a còrs a còrs a l'espasa puèi se cargant de la lança. Existís una diferéncia entre los cavalièrs, combatents professionals d'elèit montats a caval, e l'infantariá que costituissiá la massa, e, mai tard, de l'artilheriá. Las qualitats d'ardiesa e de generositat tenont als òrdres militars que desvelopèron de cavalièrs aguerrits.
A la fin del sègle XII e XIII, se constituís pel biais dels òrdres militars, los Templièrs per exemple, e amb l'associacion dels vòtes religioses, una institucion feudala assemblant los combatents a caval. Mai tard, aquesta cavalariá se liga a la noblesa de soca, e que se dintrava mai sovent per la ceremonia de l'adobament.
La cavalariá desvolopa pauc a pauc las sièunas valors e costumas, jos l'influéncia entre autre de la Glèisa e de la fin' amor dels trobadors. Venguèt una fraternitat, puèi un grop social, enfin una institucion, abans de venir un simple servici militar degut a sobeiran. De tradicions son particularas a aquesta, coma la ceremonia de l'adobament. Las vertuts tradicionalas de la cavalariá, vistas del vejaire de la literatura, son de nóbles sentiments coma la pietat, l'umilitat, la valentiá, la fin' amor, la generositat, la fe e l'onor.
Dins la literatura e la critica dels istorians, l'ideal de las valors de la cavalariá medievala es incarnat per diferents personatges istorics e per diferentas valors. I a de cavalièrs crestians que combaton per la fe : coma Godofred de Bouillon, que refusa una corona d'aur que Crist n'aguèt una d'espinas. De cavalièrs franceses que combaton per la comunautat, coma Rotland, ou plus tard Bertrand du Guesclin.
Olympe de Gouges
Marie Gouze, dicha Olympe de Gouges prononciat (Montalban, 7 mai de 1748  - París, 3 novembre de 1793), foguèt una femna de letra e femna politic francesa. En 1791, escriu la Declaracion dei drechs de la frema e de la ciutadana dont la tòca es de denonciar la manca de libertat e d'oportunitat de la femna de son epòca. Es considerada coma l'una de las pionièras francesas del feminisme.
Cavalariá medievala
Definicion
I a quatre menas de cavalariá : vinheta|Adobament de [[Lancelot, Miniatura d'Évrard d'Espinques tirada del Lancelot en pròsa, BNF Fr.116, 1475.]]
Olympe de Gouges
Biografia
Marie Gouze nasquèt a Montalban, filha de Pierre de Gouze e d'Anne-Olympe Mouisset dins una familha menestrala. Afirma pasmens qu'es la filha del marqués Jean-Jacques Le Franc de Caixe de Lisle de Pompignan, un noble que non la jamai reconeguda coma mainatge legitim. S'es maridada plan jove e's venguda veusa après dos ans amb un mainatge a sa carga. En 1770, s'installèt a París ont comencèt una carrièra literària en escrivent de pèças de teatre. Èra una brilhanta cronicaira e oratritz, malgrat qu'aguèt pauc d'educacion e aguèt pas jamai après a escriure corrèctament.
Cavalariá medievala
Definicion
« La cavalariá regulara, es aquesta dels Òrdres Militars que s'engtja a prene un cèrta rauba, de portar las armas contra los Infidèls, de favorizar los Pelegrins anant als luòcs Sants, e de servir als Espitals ont devon èsser recebut. La Militara es aquesta dels ancians Cavalièrs que se pren per de granda fach d'armas. Se nomenava Milites dins los ancians títols. Los quitas Princes saupriá èsser recebuts Cavalièrs; se lor cenchavan l'espasa, e se lor cacava los esperons daurats. L'Onorari es aquesta que los Princes conferisson als autres Princes e als primièrs de lpr Cort. La Sociala enfin es aquesta qu'es pas autorizada que se forma dins unas escasença e que demora pas pus après ».
Istòria
Lo sègle XII e subretot lo XIII foguèron los sègles d’aur de la cavalariá. Aquesta s'estructurava coma una classa veraia amb sos còdis, sas valors e son biais de vida. A l'Edat Mejana tardièra, los adobaments venguèron mens nombroses e, a l mèsme temps, la cavalariá perdèt sa primautat suls camps de batalha, del fach de l'ütilizacion de novèla tacticas o d'armas novèlas (arcs longs); las batalhas de Courtrai e de Crécy foguèron al subjècte revelatriças de la vulnerabilitat de la cavalariá pesuga utilizada de biais isolat. Se l'apesantiment de las armaduras dels cavalièrs e dels cavals podèt, un temps, cobrir sas feblessas, la difusion de las armas de fuòc suls camps de batalha après la segonda mitat del sègle XV acaba amb cavalariá coma fòrça militara.
Olympe de Gouges
Question coloniala
Olympe de Gouges publica en febrièr de 1788 de Reflexions suls òmes negres :
Aquel tèxt la met en contacte amb la societat dels amics dels Negres dont pòt pas pasmens èsser membrenote 4 a causa de sas cotizacions nautas e de son reglament interior exclusif. En genièr de 1790, siá près de dos ans après la naissença d'aquela societat, nèga — en responsa a las imputacions d'un colon — li deure sas idèas :
Cavalariá medievala
Originas
vinheta|Brodariá de Bayeux (Sègle XI) A l'entorns de l'an mila, lo tèrme latin miles (guerrièr) s'espandís dins los escrichs redigits en latin medieval. Designa alara los òmes d'arma (bellatores) per oposicion als religioses que prega (oratores) o als païsans que trabalhan (laboratores). Aqueste combatent se caracteriza donc pel fach qu'es un guerrièr. L'òme d'arma a caval serà designat pel tèrme eques significant cavalièr sonque al començament del sègle XII (per oposicion als soldats a pè, los milites pedites). A l'epòca ont lo sistèma feudal se desvelopa, la senhoriá n'es l'estructura de basa. Es un sistèma devent mantenir l'òrdre public e la justícia e avent per centre lo castèl. A Papia, lo castèl viu en granda partida pels dreches sul riu Leon. Las tèrras de la familha senhoriala son gardadas per sèt cavalièrs, los primièrs cavalièrs coneguts en Occitània, mencioants en 1029.