cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guèrra Freja
Lei succès diplomatics e lei dificultats intèrnas dau blòt sovietic
Lei limits de l'ambicion sovietica èran dictats per lei dificultats intèrnas dei blòts comunista e sovietic qu'èran mens vesedoras d'aquelei deis Estats Units mai pus importantas. La premiera èra la division dau blòt comunista entre dos ensems rivaus e ostils dirigits per Moscòu e Pequin. Aquela ostilitat èra d'origina ideologica après lo començament de la destanilizacion mai s'estendèt rapidament ai camps militar e politic. Ansin, au nivèu militar, divèrseis escaramochas aguèron luòc entre lei dos país. Puei, lo conflicte regardèt tanben lo rèsta dau blòt comunista e d'afrontaments se debanèron entre insurreccions o país comunistas fidèus a Moscòu o a Pequin (Segonda Guèrra Civila Cambotjana, Guèrra Sinovietnamiana...). Au nivèu politic, Pequin contestèt la supremacia sovietica sus lei país comunistas. En causa dei riscs de guèrra entre lei dos país, Pequin confirmèt son raprochament ambé leis Estatsunidencs còntra lei Sovietics.
D'autra part, l'influéncia sovietica foguèt tanben contestada per lei populacions d'URSS e d'Euròpa Occidentala. Lo movement pus grèu per la dominacion de Moscòu foguèt la prima de Praga (genier-aost de 1968) que foguèt finalament esquichada après quauquei mes d'observacion. Pasmens, lo govèrn sovietic aguèt tanben de problemas ambé sa minoritat jusieva sus lei questions d'emigracion en fòra de l'Union Sovietica. En 1977, una tièra d'atemptats dins la capitala sovietica, atribuida a de nacionalistas armènis, mostrèt l'existéncia de tensions importantas dirèctament au sen de la societat. Enfin, a partir deis annadas 1970, l'economia de l'Union acomencèt son periòde d'estagnacion que va crear de dificultats mai e mai importantas e limitar lei capacitats d'accion dau govèrn.
L'apogèu de la Destenduda
L'apogèu de la Destenduda se debanèt entre 1969 e 1974 durant lo periòde Brezhnev-Nixon-Kissinger. Permetèron la signatura de divèrseis acòrds militars, diplomatics e economics entre lei dos blòts. Henry Kissinger foguèt un deis artesans principaus d'aqueu periòde gràcias a la definicion d'una politica estatsunidenca basada sus quatre principis simples per la gestion deis afaires sovietics : la reconoissença de l'Union Sovietica e de seis interès, lo mantenement dau statu quo militar, l'adopcion d'una actitud positiva per respòndre ai concessions sovieticas e lo linkage permetent de liar cada question sus lei problemas entre l'Èst e l'Oèst dins lo quadre d'una negociacion globala.
De 1972 a 1974, se debanèron donc divèrsei conferéncias entre lei caps estatsunidencs e sovietics. Ansin, lei discussions SALT I (en occitan « Discussions sus la Limitacion deis Armas Estrategics ») s'acabèt per la signatura d'un tractat limitant leis armaments antimissils. Aquò permetiá de mantenir en plaça lo principi de la dissuasion nucleara e l'impossibilitat d'un conflicte dirèct entre Sovietics e Estatsunidencs. Puei, de 1972 a 1979, lei negociacions SALT II s'acabèron per una limitacion deis armas nuclearas. Pasmens, la fin de la Destenduda empachèt sa ratificacion. En fòra dei questions nuclearas, d'autrei questions militaras foguèron estudiadas coma la defensa de produccion e d'estocatge d'armas bacteriologicas (tractat signat en 1972) o la demenicion dei fòrças militaras desplegadas sus lo territòri europèu (començament dei negociacions). Enfin, totjorn en 1972, foguèron signats d'acòrds comerciaus sovietoestatsunidencs que van permetre la multiplicacion per dètz lei cambis entre lei dos país de 1971 a 1979.
Au sen dei dos blòts, la destenduda entre Washington e Moscòu permetèt tanben de reglar divèrsei problemas, especialament per la question alemanda. D'efèct, a partir de 1970, la Republica Federala d'Alemanha acomencèt una politica de reconoissença dei país dau blòt sovietic. En 1972, Republica Federala Alemanda e Republica Democratica d'Alemanha acceptèron de se reconóisser e lei dos estats intrèron a l'ONU l'annada seguenta. De 1972 a 1973, aquelei melhoraments permetèron lo començament de negociacions a Helsinki entre 33 païses europèus, leis Estats Units e Canadà. S'acabèron en 1975 per la signatura de l'Acte finau d'Helsinki que sa consequéncia principala foguèt l'acceptacion generala dei frontieras europèas traçadas en 1945. Aquò marquèt la fin de l'apogèu de la Destenduda que va pauc a pauc declinar fins a 1979.
Lo retorn dei tensions entre lei dos blòts e la fin de la Destenduda
D'efèct, a partir de 1970, acomencèt la denonciacion dau sistèma sovietic per d'opausants intèrns coma Aleksandr Isaievich Solzhenitzyn o Andrei Sàkharov. Sostenguts per leis institucions occidentalas (Prèmi Nobel, premsa...), lei dos òmes venguèron rapidament un problema per d'autoritats sovieticas d'ara endavant incapablas d'utilizar la fòrça per eliminar seis advèrsaris. La decision d'exilar lei dos opausants agravèt la situacion e degradèt l'imatge internacionau de Moscòu. La question de la minoritat jusieva sovietica qu'èra generalament ben formada mai desirosa d'emigrar entraïnèt tanben una degradacion dei relacions entre Sovietics e Estatsunidencs.
En fòra de la question dei drechs umans, lei progrès diplomatics sovietics entraïnats per la desfacha estatsunidenca au Vietnam e lei conflictes indirècts entre Sovietics e Estatsunidencs minèron pauc a pauc la Destenduda. Dos etapas principalas jalonèron aquela evolucion. Premier, la guèrra de Kippour entraïnèt en 1973 un periòde de tensions grèvas entre Israèl, sostengut per leis Estats Units, e lei país arabis, ajudats per l'Union Sovietica. Lo conflicte s'acabèt per una victòria malaisada deis Israelians e per un raprochament entre Egipcians, que van signar la patz amb Israèl en 1978, e Estatsunidencs marcant una desfacha dau blòt sovietica. Puei, totjorn dins lo corrent dau decenni 1970, Iraq e Somalia s'alunchèron tanben dau camp comunista e venguèron pus favorablas ais interès estatsunidencs. Pasmens, maugrat aquelei reviradas, lei Sovietics aprofichèron la descolonizacion per se raprochar deis ancianei colonias portuguesas (Angòla, Moçambic...), la guèrra d'Ogaden per se raprochar d'Etiopia e divèrsei guerrilhas per destabilizar lo contraròtle estatsunidenc sus lo continent american (Nicaragua...). Aquò entraïnèt pauc a pauc la maufisança de Washington e, fin finala, la fin de la Destenduda après l'invasion d'Afganistan.
La Guèrra Fresca (1979-1985)
De 1979 a 1985, lo conflicte entre lei dos blòts foguèt tornarmai « caud » e se parla de « Guèrra Fresca » per designar aqueu periòde. Foguèt marcat per l'adopcion d'una politica estatsunidenca fòrça ostila ai Sovietics e una corsa novèla ais armaments que va rapidament roïnar l'economia sovietica. Ansin, a partir de 1986, lei Sovietics decidiguèron de negociar ambé Washington una reduccion deis armaments e Moscòu anoncièt una politica novèla per reformar prefondament son sistèma.
L'invasion sovietica d'Afganistan e la rompedura entre lei dos blòts
L'invasion sovietica d'Afganistan se debanèt a la fin de decembre de 1979. Son objectiu èra de sostenir lo regime pròcomunista de Kabol que sei temptativas de reformas maladrechas avián suscitats d'insurreccions importantas. Pasmens, entraïnèt la rompedura entre lei dos blòts e lo començament d'un conflicte malaisat per l'Armada Roja.
D'efèct, dempuei un còp d'estat en 1978, Afganistan èra dirigit per un regime comunista qu'assaièt de revolucionar lo país. Dins aquò, sei reformas principalas (abolicion de la proprietat de l'aristocracia locala...) entraïnèron una desorganizacion de la societat tradicionala e d'insurreccions, sostengudas per de movements islamistas, esclatèron. Fòrça afeblit, lo govèrn de Kabol demandèt l'ajuda de Moscòu. Lo govèrn sovietica èra desirós d'empachar la propagacion de l'agitacion islamica ai republicas sovieticas d'Asia Centrala e pensava pacificar aisament lo país. Pasmens, l'invasion sosprenguèt lo blòt sovietic que crenhiá una avançada dei fòrças sovieticas en direccion d'Ocean Indian e d'Orient Pròche. Ansin, leis insurreccions islamistas foguèron rapidament ajudats per leis Estats Units e son aliat locau qu'èra Paquistan. Lei dos país èran tanben desirós de crear un « Vietnam sovietic ».
Au nivèu internacionau, aquela guèrra entraïnèt la rompedura immediata deis acòrds economics entre lei dos blòts, l'aplant dei negociacions sus lo desarmament e la fin de la Destenduda. Lo rebutament de la dictatura nicaragüenca dei Somoza per la guerrilha comunista dei Sandinistas confirmèt la menaça per leis Estatsunidencs. Tre la fin de la presidéncia Carter, de mesuras foguèron adoptadas per restablir l'equilibri entre lei dos blòts e replegar l'influéncia sovietica en America e dins lo rèsta dau Tèrç Mond. Puei, l'eleccion dau republican anticomunista Ronald Reagan accentuèt aquela politica.
L'eleccion de Ronald Reagan e la corsa ais armaments
L'eleccion de Ronald Reagan coma president deis Estats Units a la fin de 1980 restaurèt l'antisovietisme militant deis annadas 1950 e la volontat de passar d'una politica de restancament de l'influéncia sovietica (en anglés : containment) a una politica de reculament (en anglés roll back). Per aquò, se la confrontacion dirècta èra totjorn impossibla en causa deis armaments nuclears, Reagan decidiguèt de rompre l'equilibri estrategic en favor deis Estats Units per compelir lei Sovietics a una corsa ais armaments novèla o a l'abandon d'una partida de seis ambicions mondialas.
Ansin, la premiera partida de la politica de Reagan foguèt caracterizada per un discors antisovietic dur tractant l'Union Sovietica « d'Empèri dau Mau » e lei caps sovietics de « messongiers ». Puei, renforcèt lei mesuras de contraròtle tecnologic per limitar lo transferiment de conoissenças a l'Èst. Enfin, decidiguèt un rearmament deis Estats Units per redurre l'escart entre leis arsenaus nuclears e convencionaus de l'OTAN e dau Pacte de Varsòvia. De mai, decidiguèt tanben lo desplegament d'un bloquier antimissil espaciau (Iniciativa de Defensa Estrategica dicha Guèrra deis Estèlas) per s'aparar còntra una ataca nucleara sovietica e prendre l'avantatge sovietic. Totalament irrealista, aqueu projècte capitèt d'entraïnar una mobilizacion d'una economia sovietica, ja fòrça afeblida, per gardar l'equilibri. Per sostenir aquelei projèctes, lo budget militar estatsunidenc aumentèt de 64% de 1980 a 1985.
Au nivèu internacionau, Reagan ordonèt de sostenir totei lei regimes o lei guerrilhas anticomunistas, especialament en Afganistan e sus lo continent american. Ansin, en 1983, lei fòrças estatsunidencas desbarquèron a Grenada per rebutar lo govèrn comunista locau au poder dempuei 1979. L'esfòrç principau sus lo continent foguèt l'ajuda militara a la guerrilhas dei Contras nicaragüencs opausats au govèrn sandinista. Acarnat, aqueu conflicte foguèt caracterizat per una situacion pron similara a la guèrra civila espanhòla ambé la participacion d'unei volontaris internacionaus dins lei dos camps s'acabèt en 1988-1990 per una victòria deis anticomunistas. Au Salvador, l'administracion estatsunidenca sostenguèt tanben un regime anticomunista en lucha còntra una guerrilha comunista. Pasmens, a partir de la fin dau decenni 1970, Euròpa tornèt venir un teatre actiu de la Guèrra Freja en causa de la crisi deis euròmissils.
La Crisi deis euròmissils
La crisi deis euromissils foguèt la darrier confrontacion importanta de la Guèrra Freja. S'acabèt per un reculament sovietic causat per lei dificultats economicas de l'URSS e sa fin marquèt lo preludi ai negociacions sus lo desarmament en Euròpa e finalament l'afondrament dau blòt orientau.
Lo melhorament dei relacions e lei negociacions sus leis arsenaus nuclears
Lei dificultats economicas sovieticas per mantenir l'equilibri militar ambé leis Estats Units e lei tensions importantas dei premiereis annadas de la presidéncia Reagan entraïnèron lo besonh d'una politica de raprochament per lei blòts. Coma après la Crisi de Cuba, lo desarmament venguèt lo premier subjècte d'aqueu raprochament.
Après divèrsei reünion de preparacion entre caps sovietics e estatsunidencs, la premiera conferéncia entre Reagan e Gorbachov se debanèt en novembre de 1985 e foguèt completada per un segond rescòntra l'annada seguenta. Leis Estats Units refusèron d'abandonar lo projècte d'Iniciativa de Defensa Estrategica. Pasmens, lei dos camps acceptèron lo principi d'una reduccion de 50% deis arsenaus nuclears. Lei realizacions vertadieras acomencèron en 1987 e permetèron de resòuvre la Crisi deis euròmissils gràcias a un acòrd sus l'eliminacion de totei lei missils de portada intermediària (500-5,500 km) en Euròpa e en Asia. Puei, en julhet de 1991, quauquei mes avans la fin de la Guèrra Freja, lei dos camps acceptèron de conclure l'acòrd START que limitèt lo nombre d'ogivas estrategicas entre 8,000 e 10,000.
En parralèl dei discussions sus leis armas nuclearas, lei dos blòts faguèron tanben d'avançadas importantas sus la reduccion dei fòrças convencionalas sus lo continent europèu. Ansin, en decembre de 1988, Gorbachov anoncièt la reduccion de 10% dei fòrças sovieticas. Puei, en genier e febrier de 1990, d'acòrds foguèron concluts per permetre la dubertura deis espacis aerians e la limitacion dei fòrças estatsunidencas e sovieticas en Euròpa Centrala. Enfin, en novembre de 1990, un darrier acòrd prevesiá l'instauracion d'un equilibri dei fòrças classicas entre lei dos blòts en 1994.
L'afondrament dau blòt sovietic e la retirada d'Afganistan
A partir de 1987, Mikhaïl Gorbachov acomencèt d'anonciar son intencion de reformar prefondament lo sistèma economic de l'Union Sovietica e son raprochament ambé lo modèl capitalista. Lei mòts perestroïka (en occitan : restructuracion) e glasnost (en occitan : publicitat [dei debats]) venguèron lei doas direccions principalas d'aquela politica que son aplicacion entraïnèt una liberalizacion dei país dau blòt orientau e lo rebutament rapid dei regimes comunistas locaus. Au nivèu sovietic, sa traduccion principala, en fòra dau desarmament, foguèt la retirada dei tropas sovieticas d'Afganistan.
L'afondrament dau blòt orientau se debanèt en 1989 e 1990. Sensa combat levat de la Revolucion Romanesa, lei regimes comunistas foguèron rebutats per lei populacions au profiech de govèrns provisòris prooccidentaus. Foguèt entraïnat per la decision de Gorbachov de laissar aqueleis estats chausir liurament la natura de lor regime politic. L'evolucion pus importanta foguèt lo cas d'Alemanha onte la destruccion de la Muralha de Berlin venguèt un simbòl de la fin de la Guèrra Freja e onte l'afondrament de la RDA entraïnèt la reünificacion dau país. En 1990, aquò permetèt la signatura d'un tractat per reglar d'un biais definitiu la question alemanda e i organizar lo retirament dei fòrças d'ocupacion sovieticas que sa fin finala èra previst per 1994. La consequéncia logica d'aquelei cambiaments foguèt la dissolucion dau Pacte de Varsòvia lo 1 de julhet de 1991.
Un autre retirament sovietic foguèt aqueu d'Afganistan que se debanèt en 1988. D'efèct, maugrat d'annadas de guèrra, l'Armada Roja aviá pas capitat de rompre la resisténcia afgana sostenguda per Washington e Islamabad. Lo desliurament de missils antiaerians leugiers ai movements islamistas de resisténcia per l'administracion Reagan aviá causat de problemas malaisats de resòuvre per lei Sovietics. De mai, la manca d'efectius e de materiaus adaptats a la lucha antiguerrilha avián tanben empachat lei Sovietics d'esquichar leis opausants afgans protegits per una geografia favorabla. Après la retirada de l'Armaja Roja, lo regime pròcomunista subrevisquèt fins a 1992. L'objectiu d'aqueu retirament èra de demenir lo budget militar sovietic per favorizar la reforma deis institucions economicas dau país. Pasmens, lo debanament d'aquelei reformas entraïnèt un caòs totau e la disparicion de l'URSS a la fin de 1991.
L'afondrament de l'Union Sovietica e la fin de la Guèrra Freja
Après la dislocacion dau blòt orientau, foguèt lo torn de l'Union Sovietica de faciar lei movements nacionalistas estofats dempuei 1922 per lo poder. Utilizant lei drechs assegurats per la constitucion sovietica, lei republicas membres de l'Union faguèron secession. D'autra part, de manifestacions se debanèron per demandar la democratizacion dau regime menaçant la posicion dau Partit Comunista de l'Union Sovietica (PCUS). En julhet de 1991, una temptativa de còp d'estat e d'establiment d'un govèrn autoritari per de comunistas conservadors s'acabèt per una revirada e l'afondrament deis institucions sovieticas entraïnant la dissolucion de l'Union a la fin de l'annada.
La question dei nacionalitats foguèt l'element pus important qu'entraïnèt lo procès a partir deis estats baltics. Una temptativa de repression d'una manifestacion a Vilnius s'acabèt per una condamnacion internacionala de Moscòu. En genier de 1991, lei tropas sovieticas abandonèron Lituània que son independéncia foguèt reconeguda per la comunautat internacionala. Aquò entraïnèt lei declaracions d'independéncia successivas deis autrei republicas sovieticas. En fòra d'aquelei dificultats, leis autoritats sovieticas deguèron tanben faciar d'autoritats novèlas eissidas de l'organizacion d'eleccions liuras en 1990. En 1991, l'eleccion de Borís Ieltzin coma president de Russia donèt un rivau seriós a Gorbachov que son autoritat foguèt mai e mai contestada. Enfin, lo darrier ponch de dificultat per assegurar lo mantenement de l'Union foguèt lo caòs economic causat per lei reformas de Gorbachov e de sei ministres. D'efèct, entraïnèron l'afondrament totau dau sistèma economic sovietic.
En julhet de 1991, un grop de comunistas prosovietics conservadors, sostenguts per lo KGB, assaièt d'organizar un còp d'estat per arrestar aquela movement. Gorbachov foguèt arrestat e d'unitats militaras ocupèron Moscòu. Pasmens, lo còp èra mau preparat e la fidelitat dei militars èra pas assegurada. Au contrari, certaneis unitats jonhèron la resisténcia dei populacions civilas dirigidas per Ieltzin. Après tres jorns, lo complòt mau capitèt e sei caps foguèron arrestats. Lo PCUS, lo KGB e divèrseis organizacions qu'èran de pielons majors de l'Union Sovietica foguèron declarats illegaus e Ieltzin prenguèt lo poder. Liberat, Gorbachov assaièt de sauvar l'Union e negocièt son renovelament sus la basa d'un tractat novèu entre lei republicas. Pasmens, Russia, Ucraïna e Bielorussia decidiguèron de venir independentas. Coma representavan lei tres republicas pus importantas d'URSS, lo mantenement de l'Union èra d'ara endavant impossibla e Gorbachov acceptèt de prononciar la dissolucion oficiala de l'Union Sovietica a partir dau 31 de decembre de 1991.
La fin de la Guèrra Freja dins lo Tèrç Monde
Lo retirament de l'Union Sovietica d'Euròpa Orientala e son afondrament finau en 1991 aguèron de consequéncias dins lo Tèrç Monde onte divèrsei conflictes causats per la logica dei blòts se debanavan dempuei leis ans 1960-1970. D'efiech, la disparicion dau blòt sovietic empachèt l'arribada au poder dei guerrilhas comunistas ò, dins lo cas d'una victòria dei guerrilhas, empediguèt la creacion d'un regim comunista en causa de la manca dau sostèn dau blòt disparegut. Limitava tanben lo sostèn estatsunidenc ai dictaturas anticomunistas que deguèron pauc a pauc se democratizar. Ansin, la fin dau decenni 1980 e lo començament dau decenni 1990 veguèron lo reglament de divèrsei crisis ò, au mens, l'adopcion de mesuras que foguèron de progrès vertadiers per trobar un acòrdi. Lei principaus foguèron :
Brokskat
Lo brokskat es una lenga dardica parlada en Índia.
Classificacion
Lo brokskat fa partida de l'ensem shina, amb lo shina kohistani, kalkoti, kundal shahi, palula, savi, ushojo. Lo shina es una lenga dardica, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.
Tredòs
thumb|250px|Vista de Tredòs
Tredòs ei ua entitat de poblacion (154 ab. en 2005) deth municipi de Naut Aran, deth terçon de Pujòlo ena comarca dera Val d'Aran, establit a 1348 mètres d'altitud e ath costat der arriu Garona.
De véder
thumb|250px|Es Banhs de Tredòs fotografiadi per Eugèni Trutat ara fin deth sègle XIX
Avèm un bèu castèu
thumb|200px|[[Castèu de Tarascon]] Avèm un bèu castèu es una cançon tradicionala provençala amb un ritme de rigaudon e tanben un jòc de ronda d'enfant.
Paraulas
Avèm un bèu castèu La tan lira, lira, lira Avèm un bèu castèu La tan lira, lira, bèu
''Vos lo desmolirem ... ''
Cu serà lo maçon ...
... es son nom ... (per designar una persona)
A la fin finala se canta :
Susana per son nom Que m'arrape, que m'arrape, Susana per son nom Que m'arrape au cotilhon
.닷컴
(punycode .xn--mk1bu44c, datkeom, "punt com" en corean) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 28 de julhet de 2015.
Canton de Murèth
Le canton de Murèth es ua division administrativa de Gasconha, situada dens l'arrondiment de Murèth, le departament de la Hauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. En 2015, le nombre de comunas cambièc pas, mès le canton perdóc L'Èrm, partit dens lo canton de Casèras e recebóc La Masquèra, de l'ancian canton de Sent Lis. Murèth, l'ancian caplòc, es ara burèu centralizator. Totas las comunas deu canton actuau son dens la comunautat d'aglomeracion Le Muretin Agló. La lenga autoctòna es l'occitan gascon, dens sa varianta orientala e de transicion cap au lengadocian.
'''NB. Per rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox que son las de la situacion d'abans 2015.'''
Composicion a comptar de 2015
vignette|right|Mapa deu canton dens la Hauta Garona.
Istòria
Lo canton de Murèth se creè en 1790. Son n° INSEE èra 3123 abans 2015, 3109 desempèi.
Sarroca de Lleida
Sarroca de Lleida es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
(381) Myrrha
(381) Myrrha es un asteroïde.
Juli Ronjat
Juli Antòni Ronjat (en nòrma mistralenca Jùli Rounjat, en francés Jules Ronjat; Vièna, 12 de novembre de 1864 - Lion, 16 de genièr de 1925) foguèt un lingüista e filològ occitan.
Trabalhèt subretot sul domeni occitan. Es l'autor de l'ortografia provençala, que descriu oficialament la nòrma mistralenca.
Faguèt la relectura del famós Cours de linguistique générale de Saussure.
'Inventa' la nocion de Creissent dins sa tèsi sus la sintaxi occitana, en 1913. Maridat amb una alemanda, poguèt tanben estudiar lo desvolopament del bilingüisme sus son filh Loís, dins sa tèsi complementària.
Èra sòci del Felibritge e ne foguèt lo linguista oficial.
Territòri dau País dau Martegue
Lo territòri dau Martegue, Lo Pòrt de Boc e Sant Mitre dei Barris (oficialament en francés, Territoire de Martigues, Port-de-Bouc, Saint-Mitre-les-Remparts ) es un territòri de la Metropòli d'Ais Marselha Provença. Correspond a l’anciana comunautat d’aglomeracion dau País dau Martegue.
Es compausat de 3 comunas dei Bocas de Ròse. A 0 abitants.
Relans
Relans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat
Senterada
Senterada es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Relans
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Qaa
thumb|200px|left|Estela de Qaa, Universitat de Pensilvania, trabada a [[Abidòs]] Qaa que ho lo darrèr faraon de la I dinastia egipciana durant lo periòde tinita. Qu'èra lo successor e dilhèu lo hilh deu rei Adjib.
Lo nom de Sa-Ra de Qaa mentavut sus la Lista Reiau d'Abidòs qu'ei Qebah :
Nicolas Grimal qu'acaba lo son regnat en -2950.
La Mongiá e Sent Martin
La Mongiá e Sent Martin o La Móngia e Sent Martin (Lamonzie-Saint-Martin en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Estréelles
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ancy
Ancy en arpitan (Ancy en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Preïstòria de China
Lo territòri qu'ocupa a l'ora d'ara la Republica Populara de China es estat poblat dempuèi fa miles d'ans. S'es trobat de rèstes de homínidos que constituisson los ancessors pus alunhats de l'òme. En fach, per fòrça expèrts es cada còp mai clar qu'aqueste poguèt èsser òm de los scenaris, amassa amb Africa, ont sorgiguèt la civilizacion umana. O demòstran aital los rèstes trobats pertenecientes a l'òme de Renzidong, de fa mai de dos milions d'ans; l'òme de Yuanmou de fa un milion sèt cents mila ans; l'òme de Nihewan de fa un milion cinc cents mila ans; l'òme de Lantian de fa unes sièis cents mila ans; l'òme de Nanjing de fa mièg milion d'ans o l'òme de Pequin, lo mai conegut de totes eles, ja que quand se descobriguèt en 1929 s'identifiquèt coma l'"eslabón perdut" de l'evolucion umana. Sorgirián mai tard d'autras culturas, coma lo òme de Dali, que visquèt en Yunnan fa entre 230,000 e 180,000 ans; l'òme de Maba en Cantón; l'òme de Fujian de fa aperaquí 200,000 ans o l'òme de Dingcun, dins la província de Shanxi, de fa aperaquí 100,000 ans. L'homo sapiens apareis fa aperaquí 40,000 ans. L'òme de la cavèrna superiora, trobat en Zhoukoudian, visquèt fa 18,000 ans e revèla un gra d'evolucion de màger complexitat respecto a d'autras culturas del sud del país. Fa aperaquí 10,000 ans comença de cultivar de ris dins lo riu de Yangzi e pauc après mijo dins la província de Henan. En lo VIII milenio adC las culturas de la zòna de la val del riu Jaune venguèron sedentàrias. Un milenio començariá après la domesticacion d'animals. Es lo començament de çò que coneissèm a l'ora d'ara coma civilizacion chinesa, los primièrs vestigis de la civilizacion an qu'acabariá en assimilant en màger o mendre mesura las autras culturas sorgidas dins lo sud e l'oèst del país.
Entre lo VII e VI milenio adC sorgisson las primièras civilizacions neoliticas, Peilikan e Cishan, precursoras de la cultura de Yangshao, que s'estendriá per las actualas províncias de Gansu e Shaanxi, entre lo V milenio adC e lo III milenio adC. Foguèt la primièra en abastar un grand airal. Son caracteristics los sieus objèctes en ceramica pintada, amb d'inscripcions que poirián èsser lo començament dels caractèrs chineses d'escritura. Una cultura semblabla es la de majiayao, desvolopada en Gansu e Qinghai. Contemporáneamente a la de Yangshao sorgisson d'autras culturas: dins lo dèlta del riu de Yangzi la de Hemudu entre los ans 5000 e 3000 adC e pus tard la de Liangzhu, considerada la siá eretièira; la de Hongshan, entre los ans 4000 e 2500 adC, en l'actuala region de Mongolia Interiora e que s'estend mai tard per las actualas Hebei e Liaoning, que fabrica amuletos de jade e presenta un grand desvolopament de los rituales funerarios; la de Dadiwan, en Gansu e la de Dawenkou. De totas aquestas culturas subreviurián sonque las de Yangshao, Dawenkou e Hongshan, que se fusionarían en la cultura de Longshan, començament de l'unitat territoriala e politica de Plana de lo Nòrd de China. En aqueste substrat cultural sorgisson las figuras semilegendàrias de l'Emperaire Jaune e dels tres augustes e cinc emperaires, lo darrièr que, Yu, ne fondariá la dinastia Xia, en entrant aital Chinesa en la siá epòca istorica.
(382) Dodona
(382) Dodona es un asteroïde.
Actinopodidae
Los Actinopodids son una familha d'aranhas migalomòrfas.
Distribucion
thumb|left|Distribucion Las espècias d'aquesta familha se rencontran en America del Sud, en Austràlia e en America centrala.
5 de julhet
Decèsses
Vejatz tanben:
Frontièra entre Espanha e França
La frontièra entre Espanha e França es la frontièra internacionala terrèstra e maritima separant los dos païses, de l'Atlantic cap a la Mediterranèa. Corrent sur lo long dels Pirenèus, e trencada pel principat d'Andòra, es la mai longa frontièra terrèstra de la França metropolitana.
Pren son sens de limita entre Estats son que al sègle XVI, a partir de l'aveniment e de l’afrontament de las monarquias dels dos païses, es a dire jols règnes de François Ièr de França e de Carles Quint. Abans aquest periòde, los Pirenèus vejèron passar los Cèltas, los Cartagineses, los Romans, los Vandals, los Suèus, los Visigòts, los Moros, los Francs e los Angleses, sens que pas cap frontièra militara o politica siá establida entre los Estats.
Los diferents afrontaments militars que marcan l'istòria de la frontièra daissèron de fortificacions visiblas sus tota sa longor e pendent lo sègle XXe siècle venguèt un actor de dos conflictes majors, la guèrra d'Espanha provocant un exòde frontalièr cal al nòrd d'unes e la Segonda Guèrra mondiala vesent nombre de Josieus fugissent lo nazisme, als costat dels soldats volent rejónher l'Anglatèrra o l'Africa del Nord.
En mai de las particularitatss territorialas que constituisson l'Andòrra, l'illa dels Faisans, l'enclava de Llívia, lo país Quint, la frontièra se passa uèi per de vias internacionalas, subretot a sos tèrmes maritims, que sián rotièras o ferroviàrias, sens obliar los ancians camins dels pastres e dels pelegrins de San Jaume.
La frontièra es tanben un luòc d'escambis economics tradicionals, que demoran las patzerias. Mai recentament los gropaments de cooperacion territoriala que contribuisson al desvelopament transfrontalièr del massís pirenenc, al costa de las iniciativas localas portant sul desvelopament de l’economia rurala, del torisme e de la cultura.
Dichs liminars
Aqueste article tracta de la frontièra entre Espanha e França e los contunhs maritims dirèctes. Se pren pas en compte las ancianas frontièras qu'an existit entre aquestes païses dins de territòris ont l’un dels dos Estats, o ambedós, es pas pus present. Es lo cas, per exemple, de l’illa d'Hispaniola sus la quala s'establiguèt la colonia francesa de Saint-Domingue, futura Haití, e la Capitanariá generala de Sant Domengue futura Republica Dominicana.
Lo traçat
Lo primièt traçat de la frontièra entre Estats es definit per la signatura del tractat dels Pirenèus entre los reialmes d'Espanha e de França, lo 7 novembre 1659.
La frontièra abans lo tractat dels Pirenèus de 1659
alt=Carte des royaumes francs de 481 à 814, en vert foncé le territoire initial, en vert moyen les conquêtes de Clovis et Pépin le Bref, en vert clair celles de Charlemagne|esquèrra|vinheta|Espandiment dels reialmes francs de 481 a 814. Lo trach roge representa la frontièra entre lo reialme visigòt e lo reialme franc abans la [[batalha de Vouillé]] Son nombroses los pòbles que, del nòrd cap al sud e del sud cap al nòrd, passèron la cadena dels Pirenèus, que siá per de migracions definitivas, de conquistas guerrièras o per realizar d'activitats d’escambis economics. Maïté Lafourcade mòstra que los Cèltas, los Cartagineses, los Romans, los Vandals, los Suèus, los Visigòts, los Moros, los Francs, los Angleses.
Los Pirenèus, pel primièr còp, formèt una limita jos l’Empèri roman, que separava l’Ispània romana — província de Tarraconesa — al sud, de las Gàllias al nòrd — Gàllia narbonesa e Gàllia aquitània. S'agís, a l'epòca, d’una solucion administrativa amb l'amira d'obténer una administracion territoriala mai eficaça.
Lo reialme visigòt, de 418 à 711, conten lo Pirenèus, puèi Clodovèu I, rebutèt los Visigòts al sud de la sèrra. S’agís pas encara d’una veraia frontièra, mas d’una limita, Clodovèu essent rei dels Francs, mas pas d’un territòri.
Carlesmanhe, a son torn, passèt lo Pirnèus, e establiguèt dins los sègles VIII e IX, la marcha d'Espanha entre lo massís montanhós e fins a las broas de l’Ebre. Lo desmembrament l’Empèri carolingian a partir de 843 daissa Carles lo Calvet la Francia occidentalis, que sul penjal nòrd dels Pirenèus, s'apièja sus de senhoriás comprenent diferentas valadas occitanas, coma Bearn, Bigòrra, Nebosan, Comenge, Coserans, país de Fois, Rosselhon, e catalanas Cerdanha. Los Vascons ocupan un territòri a caval suls Pirenèus, dividit en dos comtats que Carles lo Calvet ne reconeis respectivament en 852 e en 860 los dirigents. La frontièra se caracteriza per sa movença.
La luta contra l’invasion araba mèna a la formacion d’un futur Estat per la constitucion de la Castelha, que s’unís al reialme de Leon al sègle XIII, e dels reialmes d’Aragon e de Navarra que, ambedos, contraròtlan lo sud dels Pirenèus. En 1035, la mòrt de Sanche III lo Grand — sota l’autoritat del qual totas las tèrras bascas son unidas, tanben al nòrd dels Pirenèus — provòca lo desmembrament de la Navarra. Lo ducat d'Aquitània absòrba lo Labord e la Sola, abans de passar jol contraròtle del reialme d'Anglatèrra en 1152, pel maridatge d’Alienòr d'Aquitània amb Enric II d’Anglatèrra. Lo 12 mai de 1258, la signatura del tractat de Corbeil acta l’abandon de las pretensions del reialme de França — que lo rei n'èra Loís IX — sus la Catalònha, en cambi d'aquel del rei d’Aragon — Jaume I — sus una partida del Lengadòc e la Provençan. Lo sud de las Corbièras determina la frontièra entre lo reialme de França e lo d’Aragon. alt=Carte de l'Europe en 1547 : l'empire de Charles Quint (en vert) inclut outre l'actuelle Espagne, les Pays-Bas espagnols, la Franche-Comté et une partie du Luxembourg|vinheta|L'empèri europèu de Carles Quint en 1547 Alara qu’en 1449, Mauleon es conquerida pel reialme de França, e qu’en 1451, la Corona de França pren lo Labord, lo maridatge d’Isabèl de Castelha e de Ferrand d’Aragon en 1469 unís los dos reialme del sud dels Pirnèus. Lo sobeiran navarrenc, Joan d’Albret, pèrd sas possessions espanhòlas, après l’invasion de las tropas del duc d’Albe, Fadrique Álvarez de Toledo, als òrdres de Ferrand d’Aragon, dich lo Catolic ; garda pas que las tèrras d'ultra-puertos, conegudas uèi jol nom de Baisha Navarra.
L’eritièr dels reis catolics e dels Absborgs, Carles Quint ven al cap d’« una Espanha a la dimension del mond […] ». Comença alara un conflicte que dura près d’un sègle e mièg, començat pels dos sobeirans, Francés Ièr e Carles Quint, alara que fins alara, la patz regnava entre los reialmes, levats los punts cauds del Rosselhon e la val d'Aran, revendicada per las doas partidas. Quitament encara imprecís, lo traçat d’un front militar se dessenha alara. Sul flanc nòrd, lo Rosselhon e la val d’Aran demoran espanhòls, alara que l’Andòrra e la Baissa Navarra gausisson d’una sobeiranetat independenta dels dos païses antagonistas.
Las consequéncias del tractat dels Pirenèus e l'evolucion del traçat
Lo tractat dels Pirenèus es signat lo 7 de novembre de 1659 pel cardenal Mazarin, representant Loís XIV, e don Loís de Haro, representant Felip IV d'Espanha, sus una illa situada a la frontièra d’Estats, l'illa dels Faisans, a la boca de la Bidassoa. S'agís del primièr acte mencionant una frontièra entre los dos reialmes. Mai que d'una definicion precisa de la limita entre los dos païses, s’agís d’una « declaracion de principi: los monts Pirenèus [devon] formar la frontèra dels dos reialmes deux coma avián de per avant las Gàllias de las Espanhas ». L’objècte del tractat es autre: restablir la patz entre las doas poténcias. Lo maridatge de Loís XIV amb l’infanta d’Espanha lo 9 de junh de 1660 enfòrça l'aliança.
L'aplicacion del tractat realiza d'escambis de territòris entre los dos reilames royaumes e diferents autres encontres son necessàris per los formalizar, lo tractat de Llívia, signat lo 12 de novembre de 1660, seguissent la conferéncia de Ceret, començada lo 22 de març de 1660. Pasmens, unes aspèctes demoran en èrm, coma, en partida, lo domèni religiós. Atal diferentas parròquias del Labord, de Baisha Navarra e de Sola demoran governats per la collegiala espanhòla de Roncevals, alara que lo diocèsi de Baiona garda son autoritat sus de comunautats de Navarra.
En consequéncia, l’Espanha daissa le Rosselhon a la França, e una una partida de la Cerdanha, alara que Llívia demora una enclava espanhla en territòri francés e la val d’Aran, un territòri espanhòl dins lo cap de Garona. La logica de definition de la frontièra demora encara imprecisa; aquesta es sinuós e respècta los contorns de las proprietats privadas. D’autra part, coincidís pas amb la frontièra religiosa, que las 33 parròquias de la Cerdanha francesa dependon encara del diocèsi d'Urgèl en Espanha. L’imprecision d'aquesta frontièra contunha d’alimentar d'afrontaments entre las comunautats pastoralas frontalièras; l’exemple de la Hauta e de la Baissa Navarra es significatiu. Dempuèi l’invasion de la Navarra per Ferrand lo Catolic en 1512, los abitants de la val de Sen Esteve de Baigòrri s’opausa a aquetes de las vals del Baztan — pas sud d'Otxondo —, d’Erro, de la val Carlos e de Roncevals. Los tractats de 1614, puèi de 1769 e de 1785 se succedisson sens capitar a un acòrdi viable, daissant de particularitats territorialas coma lo pas Quint. En 1786 e 1787, lo Parlament de Navarra envia encara de remontranàas al rei de França.
Mas aquestes conflictes demoran locals e tòcan pas las bonas recations establidas entre los dos reialmes. Cal esperar la guèrras de la Revolucion francesa per que la frontièra torne venir un objècte de contestacions, que lo tractat del 14 de julhet de 1795 anulla la tornant a l'aigavèrs. Pendent la guèrra d'independéncia espanhòla las tropas dels dos païses passan la frontièra, las tropas napoleonianas en 1807 cap al sud, puèi aquestas de la coalicion ispanoangloportuguesa en 1813, menadas per Wellington, cap al nord. La Catalonha es annexiada e ven entre 1812 e 1814 los departaments franceses d'Espanha.
Lo país Quint torna èsser l'objècte de violents afrontaments, de 1827 a 1856, que demoran jos nom de guèrra de las limitas. Aquestes conflictes essent pas isolats lo long de la frontièra, los sobeirans Napoleon III e Isabèl II capitan a s'acordar sus una frontièra que ten compte « dels vòts e dels besonhs de las populacions frontalièras ». Se l’acte final es signat lo 26 de mai de 1866, es la seguida de tres tractats a Baiona le 2 de decembre de 1856 per la seccion occidentala — de la boca de la Bidassoa fins a confinh del departament dels Baishs Pirenèus, de l'Aragon e de la Navarra —, le 14 d'avril de 1862 per la partida centrala s’acabant al « val d’Andòrra », e le 26 de mai de 1866 per la partida orientala, d’Andòrra cap la mar Mediterranèa.
La comission internacionale dels Pirenèus de 1875
La comission internacionala dels Pirenèus (CIP) es creada en mai de 1875, e, malgrat la realizacion de l’acòrdi de Schengen signat en 1985 e creacion de l’espaci omonim definitivament en vigor a partir del tractat d'Amsterdam en 1999, es encara activa.
La comission, que cal pas confondre amb la comission de delimitatcon dels Pirenèus, responsabla de 1853 a 1868 de la definicion de la frontièra francoespanhòla, foguèt creada a l’initiativa de Louis Decazes, ministre francés dels Afar estrangièrs, après de problèmas frontalièrs en 1872, e lo 7 de març de 1874 a la boca de la Bidassoa, e avent provocat localament una situacion de quasiguèrra civila, a un moment ont la tresena guèrra carlista complica las relacions entre la França e Espanha. Aquesta comission mixta, menada a l’origine pel duc Decazes per la partida francesa, e pel ministre d’Estat de Castro, del costa espanhòl, a pas per vocacion de subreviure al reglament de problèma frontalièr que justifiquèt sa sa creacion en 1875, mas a partir de genièr de 1880, un autre conflicte se declara, portant suls drechs de pèsca del salmon de la Bidassoa, ajornant la dissolucion anonciada de la comission. Sa competéncia s'espandiguèt a l’elaboracion d'un règlament general sus la pèsca costièra dins lo golf de Gasconha.
En 1885, lo diferend entre Llívia e lo vilatge d’Err, portant sus un canal d’asagatge — quitament dirèctament reglat per las cancelariás — provòca una presa de consciéncia dels dos govèrns de la necessitat de « […] sosmetre d’ara enlà a l’examèn dels delegats espanhòls e franceses a la comission internacionala de la frontièra pirenenca las questions litigiosas que pòdon sorgir suls limites dels dos païses ». Aquesta reconeisença oficiala de la comission, dins sas competéncias largas es actada lo 12 d'abril de 1888 per una letra de Segismundo Moret, ministre espanhòl, a Paul Cambon, ambaissador de França a MadridQue lo sèti es a Baiona.
Al començament del sègle XX, los ministèris de l’Agricultura, de las Òbras publicas e de la Guèrra rejongan la comission, qu'arrèstan las sesilhas pendent la Primièra Guèrra mondiala e que viu al ralentit entre las doas guèrras mondialas amb solament tres reünions (1921, 1927 e 1934). Encara, las sesilhas son penjadas, a causa de la guèrra d'Espanha e de la Segonda Guèrra mondiala. Las decennias que seguisson vejan l’intensificacion dels escambis e reünions — que venon biennalas — e l'enforçament de las estructuras. Mai d'un centenat d’expèrts e de foncionaris son emplegats en comitats tecnics e soscomissions, que prenon en compte, de biais larg, los besonhs de la populacions localas ; las discussions de la comission pòrtan ara suls projèctes de via e bras publicas, d’agricultura e d’economia, d’equipaments idroelectrics e d’environament.
Lo tractat de Baiona de 1995
Dempuèi las annadas 1980, las regions o departements franceses e las comunautats autonòmas espanhòlas prenguèron a lor compte l’iniciativa dels contactes e de las collaboracions, realizant, per exemple, en 1983, la comunautat de trabalh dels Pirenèus, o a d'estructuras territorialas coma l’Eurociutat basca Baiona - San Sebastián — l’objectiu es la creacion d’una metropòli europèa, que, ara, compta près de 600 000 abitants, per la mesa en comun de mejans tecnics e politics tocant « las infrastructuras, los servicis urbans e los instruments de govèrn »[26] — o lo consorcio Bidasoa-Txingudi. La creacion de gropaments europèus de cooperacion territoriala coma l’Euroregion Aquitània Euskadi e lo GECT Pirenèus-Mediterranèa son a portar a l’actiu dels esfòrces de cooperacion decentralizada,. Aquestas initiativas son ara encastradas e facilitadas per una basa legislativa nacionala e d'acrdis internacionals, coma los tractat de Baiona, signat lo 10 de març de 1995 e relatiu a la cooperacion transfrontalièra entre collectivitats territorialas de França e d’Espanha, es una illustracion importanta; foguèt espandit al principat d’Andòrra lo 16 février 2010.
Edat Mejana e Temps modèrnes
Diferents episòdis politics o guerrièrs provoquèron la construccion de linhas de proteccion, materializadas per de castèls o de redotas. Atal se'n realizèt a la Reconquèsta suls reialmes musulmans de la peninsula Iberica pels sobeirans crestians. Comença en 718 dins las Astúrias, e s'acaba lo 2 de genièr de 1492 quand Ferrand II d'Aragon e Isabèl de Castelha caçan lo darrièr sobeiran musulman de la peninsula, Boabdil de Grenada. Atal, Sanche I d’Aragon enfòrça lo castèl de Loarre e detz autres mai entre Sos et Barbatros, coma lo fòrt d’Alquezar e las torres d’Abizanda e de La Fueva.
Lo començament del conflicte entre Francés I e Carles Quint, a partir de 1520, es tanben a l’origina de la fortificacion de la frontièra, de Baiona cap a Montlluís.
Revolucion francesa e Empèri
alt=Carte de Sare, montrant par des points rouges la disposition des redoutes militaires|vinheta|Dispositiu militar [[Sara|saratar de redotas defendudas per l’armada de Soult pendent octobre e novembre de 1813.]] La fin del sègle XVIII e lo començament del seguent vei de combats violents se debanar dins la partida occidentala dels Pirenèus. La campanha de 1793 - 1795 subretot près de la Bidassoa. Los combats — començats d'en primièr a la val d’Aran — se concentran dins las vals de la Bidassoa e de la Nivela. En 1793, lo Comitat de salut public que, per decret del 1èr de mai de 1793 crea l’armada dels Pirenèus occidentals, fa bastir un redota al suc de la Rhuna, sus la plaça de l’ermitatge demolit. La torna lèu prene las tropas espanhòlas, que s'i instalan lo 1èr de mai.
Après la desfaccha de Vitoria, lo 21 de junh de 1813 — que se retiran las tropas francesas escortant Joseph Bonaparte — seguidas d'aquestas de Sorauren, lo 28 de julhet, e de San Marcial, lo 31 d'agost, las tropas de Wellington arribans sus la broa de la Bidassoa. Wellington desencadena una grand ofensiva lo 10 de novembre e lança contra las fortificacions de la Rhuna e dins la val de la Nivela. Malgrat une resisténcia brava de tropas del marescal Soult, Wellington pren de fortificacions, e dintran dins Sent Per de Nivela dins la jornada.
Epòca contemporanèa
Lo peròde que va de 1936 a 1945 vegèt de movements importants individuals o de populacions passar la frontièra dins los dos sens, consequéncia de dos conflictes màger, la guèrra d’Espanha e la Segonda Guèrra mondiala.
Se la França, per la votz de Léon Blum defend oficialament un pacte de non-intervencion e deu assegurar lo respècte d'un embargo sus las armas dins los Pirenèus, los primièrs volontaris de las Brigadas internacionalas passan la frontièra a partir de 1936. L’ofensiva de Catalonha, que vei la victòria de las tropas nacionalistas lo 10 febrièr de 1939, provòca l’exòde frontalièr de près de 450000 espanhòls que fugisson la represalhas franquistas e se refugian en França, dins un movement nomenat la Retirada ; son amassats dins de camps improvizats plaçat lo long de la còsta mediterranèa, coma a Argelers, Sant Cebrià, Agde, Baiona e Gurs. Lo fòrt de Bellegarde, que contraròtle de col del Pertús e que la renovacion es comandada al sègle XVII per Louvois e començada per Vauban, es utilizat coma camp d'internament al començament de 1939.