cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diable de Tasmania
Ecologia e comportament
L'alimentacion es un eveniment social pel diable de Tasmania. Granda part del bruch atribuit a l'animal es lo resultat d'una alimentacion comunala sorollosa, que se pòdon amassar fins a dotze exemplars e que sovent se en essent dempuèi divèrses quilomètres de distància. Un estudi dels diables pendent l'alimentacion identifiquèt vint posturas fisicas, en i comprenent lo sieu badall maliciós caracteristic e los onze sas vocalas qu'emplegan per se comunicar mentre manjan. Sòlen establir dominància mejançant sons e posturas fisicas, malgrat que i a de còps combats. Los mascles adults son los mai agressius e son abituals las cicatrius de combats per neuritud o per cobles sexuales.
Estat de conservacion
Pendent un temps, Tasmania foguèt lo darrièr refugi de grands carnívors marsupials. Totes los carnívors marsupials grands s'extinguiguèron al continent australian pauc après l'arribada dels umans. Subrevisquèron solament los mai pichons e adaptables. Pròvas de fossils de l'oèst de Victòria mòstran que los diables de Tasmania resistiguèron al continent fins fa unes sièis sègles (unes 400 ans abans de la colonizacion europèa). Lo sieu escandilhament s'atribuissi a la depredació de la part dels dingos e a la caça de la part dels aborígens australianes. A Tasmania, liure de dingos, los marsupials carnívors èran encara actius quand arribèron los europèus. Es coneguda l'escandilhament del lop marsupial après l'arribada dels europèus, mas lo diable de Tasmania foguèt tanben menaçat.
Los primièrs colonitzadors de Tasmania tastèron la carn del diable, que descriguèron amb un gost coma de vedèla. Cossí que se pensava que los diables caçarián e aucirián d'animals de bestial, ja lo 1830 s'introdusiguèt un sistèma de recompenses amb l'objectiu de fòrabandir lo diable de las fincas ruralas. Al cors dels cent ans seguents, las arratèras e los empoisonaments portèron l'animal al bòrd de l'escandilhament. Après la mòrt del darrièr lop marsupial lo 1936, se reconeguèt la menaça als diables. Lo diable de Tasmania foguèt protegit legalament lo 1941 e se'n recuperèron pauc a pauc las populacions.
An debanat almens dos grands declivis de las populacions en l'istòria coneguda, possiblament a causa d'epidèmias: lo 1909 e lo 1950. Segon lo Departament d'Indústrias Primàrias e Aiga de Tasmania, la populacion actuala de diables es d'entre 10.000 e 100.000 exemplars e çò de mès de probable es que i aja entre 20.000 e 50.000 exemplars madures. Lo scientific sènior del programa Devil Facial Tumour Disease, Hamish McCallum, ofrís una estimacion mai conservadora d'un minim de 20.000 exemplars e un maximal de 75.000.
Malautiá de tumors facials del diable de Tasmania
drecha|vinheta|La malautiá de tumors facials del diable de Tasmania provòca la formacion de tumors dins e a l'entorn de la boca, en interferint amb l'alimentacion e en causant fin finala la mòrt per inanició. Observada pel primièr còp lo 1995, la malautiá de tumors facials del diable de Tasmania (DFTD) a fach estralls en los diables sauvatges de Tasmania. Las estimacions de lo sieu impacte van de 20% fins a 50% de declivi en la populacion de diables, amb mai de 65% de l'estat afectat. Las populacions de nauta densitat afectadas sofrisson una mortalitat de fins a 100% en 12-18 meses. L'espècia foguèt classificada coma vulnerable jos la Lei de Proteccion de las Espècias Menaçadas del 1995 de Tasmania e la Lei de Proteccion del Mitan ambient e de la Conservacion de la Biodiversitat del 1999 d'Australia lo 2006, causa que significa que se tròba en perilh d'escandilhament a «mejan tèrme» La UICN solie pas considerar l'espècia coma menaçada; quand foguèt avalorada lo 1996, la se listèt coma espècia en risc minim. Totun, lo 2008 la UICN revisèt la siá posicion e lo diable foguèt, fin finala, declarada espècia menaçada.
La malautiá es un exemple de càncer transmissible, es a dire, que se pòt comandar entre los animals. Mentre se tròbe pas un suenh, los scientifics retiran los animals malauts e en metent los exemplars sans en quarantena coma mesura de precaucion davant lo possible escandilhament de las populacions sauvatjas. Lo gra extrèmament bas de diversitat genetica dels diables de Tasmania e una mutació cromosòmica que se dona pas en cap de autre animal carnívor fan que sián particularament vulnerables a aquel càncer infecciós.
S'establisson Doas populacions de «resèrva» de diables liures de la malautiá en unas installacions urbanas a Hobart (una banlèga de Taroona) e a Maria Island, davant la còsta orientala de Tasmania. La cria en captivitat en zòos del continent es tanben una possibilitat. Lo declivi en lo nombre de diable es tanben vist coma problèma ecologic, doncas que se crei que la siá preséncia en l'ecosistèma forestal de Tasmania a evitat l'establiment del guèine comun, introdusida il·legalment a Tasmania lo 2001. Los guèines son una espècia introdusida problematica a la rèsta d'estats australianes e l'establiment de guèines a Tasmania representariá un obstacle per la recuperacion del diable de Tasmania.
Una investigacion recenta de l'Universitat de Sydney a revelat que lo càncer facial infecciós poiriá èsser capabla de s'estendre a causa d'una diversitat genetica extrèmament bassa en los gèns immunitaris dels diables (MHC E e MHC), causa que propicièt de questions sus cossí de pòdon plan subreviure de populacions d'animals pichons e potencialament endogamicas.
Los scientifics son demorats astorats de trobar de nivèls elevats de produchs quimics ignífugs potencialament carcinògens en diables de Tasmania. Los resultats preliminars de pròvas encargadas pel Govèrn de Tasmania suls produchs quimics trobats al teissut adipós de setze diables an revelat de nivèls elevats de hexabromobienil (BB153) e «fòrça elevats» de èter decabromodifenil (BDE209).
Aspèctes culturals
drecha|vinheta|Las aurelhas d'un diable enrogeixen quand se excita. Lo diable de Tasmania es un animal icònic a Australia; es lo simbòl del Servici de Parcs Nacionales e de Fauna de Tasmania e l'equipa de fotbòl australian que jògue a la Victorian Football League es conegut coma Tasmanian Devils Football Club. La desapareguda equipa de basquetbòl de la NBL, los Hobart Devils, deviá tanben lo nom a l'animal. Lo diable foguèt un dels sièis animals nadius australianes qu'apareguèron a las monedas commemorativas de dos cents dolars australianes emesas entre lo 1989 e lo 1994. Los diables de Tasmania son populars amb los toristas domestics e internacionales. A causa de la siá personalitat unica, lo diable de Tasmania es estat lo protagonista de nombroses documentaris e libres per mainats de pas-ficcion. Lo documentari australian mai recent sul diable, Terrors of Tasmania, dirigit e produsit per David Opinion e Elizabeth Opinion-Cook, foguèt lançat lo 2005. Lo documentari seguís una femèla de diable nomenat Manganinnie al cors de l'epòca de aparellament e de la naissença e la cria de los sieus bebès. Lo documentari obsèrva tanben l'efièch de la malautiá de tumors facials del diable de Tasmania e las mesuras de conservacion que se son empreses per assegurar la subrevivença del diable. Lo documentari es estat emés a la television a Australia e als Estats Units al National Geographic Channel. esquèrra|vinheta|Tuz Lo diable de Tasmania, la mascòta de Linux per la version 2.6.29 Las restriccions sus l' exportacion dels diables de Tasmania vòl dire que normalament solament los se pòt veire en captivitat a Australia. Lo darrièr diable conegut a l'estrangièr moriguèt al Fòrt Wayne Children's Zòo (USA) lo 2004. Totun, lo Govèrn de Tasmania envièt un parelh de diables al Zòo de Copenaga, après la naissença del primièr filh de Frederic de Dinamarca e la siá esposa de Tasmania, Mary, en octòbre del 2005. Aqueles son los unics diables que se pòdon veire a l'exterior d'Australia.
Lo diable de Tasmania es conegut internacionalament coma l'inspiracion del personatge de diboishes animats dels Looney Tunes Taz. Malgrat que la version de diboishes animats sembla un diable estilitzat (canines prominents, un cap grand, pautas cuertas), las semblanças en lo comportament dels dos son paucas e consistisson principalament en un comportament sorollós e timid e un apetit voraç. Unes investigadors an donat tanben a un ratolí mutant lo nom de «diable de Tasmania». Lo ratolí mutant a un defècte en lo desvolopament de las cellulas dels pels sensibles de l'aurelha, en fasent que presente de comportaments anormales coma movements bruscos e de circularas del cap, de manièra mai similara al Taz dels diboishes animats que pas al diable de Tasmania autentic.
Per la version 2.6.29 del nuclèu Linux, Linus Torvalds substituiguèt temporàriament la mascòta Tux amb un diable de Tasmania nomenat «Tuz» per sosténer a la Campanha Save the Tasmanian Devil.
Referéncias
<div class="reflist references-column-count references-column-count-2" style="-moz-column-count: 2; list-style-type: decimal;">
Solelhaç
Solelhaç (Soleilhas en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Tlaxcala (estat)
Estat de Tlaxcala es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic.
Grosbois
Grosbois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Pierre de Maere
Pierre de Maere es un autor, compositor e cantaire francés de Belgica.
Kobani
Istòria
Kobani foguèt bastida a l'entorn d'una gara en 1912. La via liga Bagdad e Ankara. Lo nom curd de la vila, (ku)Kobanê, ven de la societat alemanda que bastiguèt lo camin de fèrre « Kompany bahn ».
En 1915, los refugiats armenians que fugiguèron lo genocid fondèron un vilatge près de la gara. Serán rejonchs pels Curds de las regions vesinas.
Pierre de Maere
Pierre de Maere es nascut lo 24 de mai de 2001 a Uccle (region de Brussèlas) e a passat son enfança dins una bòria de Walhain, vilòta del Brabant Valon bèlga.
Kobani
Istòria
Al sègle XX, i aviá tres glèisas armenianas dins la vila, mas gaireben tota la populacion armeniana migrèt en URSS dins los ans 1960. Las infrastructuras de la vila foguèron realizadas per las autoritats francesas, e de bastiments de construccion francesa existisson uèi encara.
Dins l'encaste de la guèrra civila siriana, la vila passèt jol contraròtle del moviment curd Yekîneyên Parastina Gel dempuèi 2012, per que aquela region constituís un grand smbòl estrategic e cultural (lo líder curd Abdullah Ocalan i èra lo 2 julhet de 1979, pauc après la fondacion del PKK). En julhet de 2014, l'Estat Islamic ensagèt de prene la vila çò que capitèt a far en setembre 2014. Fòrça de combats se debanèron dins la vila entre l'Estat Islamic e l'YPG (Unitats de proteccion del pòble) que fuguèt ajudat per las atacas aerianas de la coalicion internacionala. Lo 25 de genièr de 2015, la vila tornèt a l'YPG mas ne demora pas qu'un claps de bastiments.
Pierre de Maere
Es estat revelat en 2022 gràcias a la capitada de son single Un jour, je marierai un ange.
Gordon Brown
James Gordon Brown (Glasgow, 20 de febrièr de 1951) es un avocat e politician escocés que foguèt primièr ministre del Reialme Unit de 2007 a 2010. Foguèt elegit cap del Partit Trabalhista lo 24 de junh de 2007, e après nomenat primièr ministre del Reialme Unit lo 27 de junh amb la demission de Tony Blair.
San Francisco
San Francisco vist dels [[Marin Headlands (Marin Headlands en anglés).|thumb|left]] thumb|left|Lei Painted Ladies a l'oèst de la vila. San Francisco (espanhòl per "Sant Francés"), oficialament City and County of San Francisco (en occitan Ciutat e Comtat de San Francisco) es una vila - e lo centre cultural, comercial e financièr - de la Califòrnia del Nòrd, situat entre l'Ocean Pacific e la baia de San Francisco. Tretzena vila dels Estats Units per la populacion, San Francisco es tanben la quatrena ciutat de Califòrnia, amb una populacion estimada a 883,305 abitants en 2018. Cobrís una superfícia d'aperaquí 121,4 km² de tèrra a l'extremitat nòrd de la peninsula de San Francisco, çò que ne fa la segonda metropòli dels Estats Units per densitat de populacion e lo cinquen comtat dels Estats Units, aprèp solament quatre dels cinc boroughs de Nòva York. De mai, pus de 7 milions de personas vivon dins l'Airal de la Baia de San Francisco.
Fondada en 1776 per los espanhòls de la vicereialtat de la Nòva Espanha, la vila, batejada en l'onor de Francés d'Assisi, se desvolopèt durant la Ronçada cap a l'aur. Venguèt puèi lo brèç del jeans amb la fondacion de Levi Strauss & Co. Los ans 1950 vegèron la naissença de la Beat Generation. A partir de la segonda part del sègle XX, l'industria de las nautas tecnologias se desvolopèt dins la region. San Francisco es una de las vilas pus progressistas dins lo domeni de l'ecologia, e del desvolopament durable , ,. Los simbòls principals de la vila son lo Golden Gate Bridge, Alcatraz, la Transamerica Pyramid, la Coit Tower e lei cable cars.
Airal de la Baia de San Francisco
San Francisco fa partida de l'Airal de la Baia de San Francisco. La part sud d'aquesta es ocupada per la municipalitat de San José e la Silicon Valley, primièr pòl de nautas tecnologias dels Estats Unis qu'aculhís un nombre important d'entrepresas de tecnologia de punta de fama mondiala talas que Cisco, Apple, Tesla Motors, Hewlett-Packard, Google, Intel o encara Facebook. Dins lo domeni universitari, aculhís las prestigiosas universitat de Stanford e l'universitat de Califòrnia a Berkeley. San Francisco es tanben lo sèti de la Wikimedia Foundation que ne fa partit lo projècte Wikipèdia. Al nòrd s'estendon la Napa Valley e la Sonoma Valley, famosas per sa viticultura.
Clima
thumb|left|La nebla es frequenta l'estiu a San Francisco. Lo clima de San Francisco es de tipe mediterranèu fresc. La classificacion de Köppen lo classa amb los còdis Csb o Csc segon l'estacion meteorologica causida. Aqueles còdis significan que lo clima es temperat (C), que l'estiu es sèc (s) e qu'es temperat (b) o ben cort e fresc (c). Aquel clima es atipic, nomenat per d'unes "clima californian". Es comparable a lo de Marròc atlantic o de Chile. Los ivèrns son suaus e pluvioses. Lo gèl e la nèu son escases, veire gaireben inexistents. . Los estius son generalament nebloses, fresques e sècs e las caniculas son raras. L'estiu es retardat : arriba en septembre, quora lo vent caud de Santa Ana arriba sus Califòrnia. Los meses de setembre e octobre son considerats coma los vertadièrs meses d'estiu a San Francisco. La localizacion de San Francisco explica l'originalitat de son clima : sa posicion sul littoral li dona de caracteristicas particularas. Lo corrent fresc de Califòrnia pòrta des perturbacions umidas en ivèrn, çò perqué la mar es fresca tot l'an : las temperaturas son a l'entorn de. L'associacion del corrent fresc e de la calor de la Califòrnia interiora dona de nèbla. Dura una centena de jorns dins l'an. Aquelas bassas temperaturas resultan de totes aqueles factors. La combinason de l'aiga fresca oceanica e de las calors intensas de l'interior de las, tèrras es a l'origina de la nèbla caracteristica que pòt cobrir la mitat occidentala de la vila pendent de còps tota la jornada en estiu e al començament de l'auton. La nebla es mens prononciada dins los quartièrs à l'èst, a la fin de la prima, e pendent los meses de setembre e d'octobre.
Embessonatges
La vila de San Francisco es bessonada damb las vilas seguentas (per òrdre cronologic):
Sèrgi III
Sèrgi III (mòrt lo 14 d'abriu de 911) foguèt lo 119 papa de la Glèisa Catolica dau 29 de genier de 904 au 14 d'abriu de 911. Succediguèt a Leon V (julhet-decembre de 903) e foguèt remplaçat per Anastasi III (911-913).
Originari de Roma, s'opausèt a la politica dau papa Formòsi (891-896) e sostenguèt lo Sant Empèri Roman Germanic dins lei conflictes que tocavan Itàlia. En particular, participèt au concili cadaveric cargat de condamnar Formòsi après sa mòrt. En 898, assaièt de venir e organizèt una eleccion en sa favor còntra lo futur Joan IX (898-900) qu'èra lo candidat oficiau de l'emperaire. Pasmens, poguèt finalament pas empachar l'elecccion de son rivau. Excomunitat e exilat, foguèt pas autorizat a rintrar dins la vila santa avans lo periòde de trèbols deis annadas 903-904. Gràcias au sostèn dau còmte de Tusculum [[Teofilacte I, foguèt elegit papa lo 29 de genier de 904.
Son pontificat foguèt marcat per l'influéncia de son protector, [[Teofilacte I, que donèt probablament mai d'un òrdre au papa. Ansin, tre lo començament de son rèine, foguèt benlèu obligat d'executar lo papa Leon V e l'antipapa Cristòfor . Puei, prenguèt divèrsei mesuras per condamnar lei partisans e lei decisions de Formòsi ò, au contrari, annular lei condamnacions presas còntra seis adversaris. Per exemple, annulèt lei condamnacions dau concili cadaveric. Regardant la guèrra civila per lo tròne imperiau entre Berenguer I d'Itàlia e Loís lo Bòrni, assaièt inicialament de mantenir la division de l'Empèri que li donava una certana autonòmia. Pasmens, sostenguèt finalament lo partit de Loís lo Bòrni car Berenguer I d'Itàlia aviá laissat sei vassaus atacar lo territòri pontificau. Enfin, Sèrgi III menèt de trabalhs importants dins lo Palais de Latran.
Réau
Réau es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Candilichera
Candilichera es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
San Luis Potosí (estat)
Estat de San Luis Potosí es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic.
Cardo maximus
thumb|Lo cardo maximus de Jerash en [[Jordania]] Lo Cardo maximus es la via d'axe màger nòrd-sud d'una vila romana (dels tèrmes latins Cardo per « pivòt » o « gafon de pòrta », emplegat en tèrmes d'orientacion geografica per designar l’axe nòrd-sud a l'entorn de que semble pivotar la vòlta celèsta e maximus per « mai grand » : superlatiu de magnus). Dins la centuriacion romana, lo cardo maximus èra l'axe nòrd-sud qu'estructurava la ciutat dempuèi sa creacion. Enseguida, lo cardo èra una de las vias màger al còr de la vida economica e sociala de la vila. A la crosada del cardo e del decumanus (axe èst-oèst) d'una ciutat, mai sovent èra lo forum.
Cardo de Jerusalèm
thumb|Lo cardo de [[Jerusalèm]] Un exemple de cardo es aquel de l'antica Jerusalèm. Après la répression de la revòlta josièva de 70 per las tropas de Titus, l'emperaire Adrian comencèt a tornar bastir Jerusalèm sul modèl e los nòus plans de la vila comportavan un cardo amb colomnadas.
Ippolito Rosellini
200px|right|thumb|Bust d'Ippolito Rosellini au Musèu Arqueologic de [[Florença]] Ippolito Rosellini (Pisa, lo 13 d'agost de 1800–Pisa, lo 4 de junh de 1843) egiptològ italian, fondator de l'egiptologia italiana, amic e pròche collaborator deu gran egiptològ occitan Joan Francés Champolion.
Vadut dens ua familha de marcaders, qu'estudiè la teologia (donc l'ebrieu) a l'Universitat de Pisa on obtiengore la cadièra de Lengas e Culturas Orientaus. Enter 1828-1829 que participè, en collaboracion dab lo son amic Joan Francés Champolion a la famosa expedicion francotoscana en Egipte e Nubia, financiada per lo Rei de França Charles X e lo Granduc de Toscana Leopòld II (qui's partagèn las descobèrtas respectivament per los Musèus deu Lovre e de Florença).
Que publiquè Monumenti dell'Egitto e della Nubia en conclusion d'aquestas descobèrtas.
Plivot
Plivot es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Temple de Karnak
right|thumbnail|200px|[[Dromòs de crioesfinxs de Karnak]] Lo Temple de Karnak (de l'arabi Al-Karnak, الكرنك, "La ciutat hortificada") qu'ei situat au ras de l'antica Tebas (uei Loxòr) dens la vila qui los egipcians aperavan Ipet sut
br>
Gœrlingen
Görlingen en alemannisch (Goerlingen en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Valliquerville
Valliquerville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de Normandia.
Gœrlingen
Istòria
Los primièrs actes fan estat l'an 661 e 763 de Villa Gairoaldo e Villa Gerboldinga e testifiquen de l'aucupacion del luòc per nòbles gallo-romains. A, Gerdlingen es una parròquia de la archiprêtré de Bockenheim (Sarre-Union), lo vilatge fa alavetz partidas possessions del comtat de Sarrewerden #que i extrasiá la dîme. En 1314 se cita lo abbaye de Lixheim cossí en avent de bens a Geroldingen. Vila a lo vilatge pas apparait mai en la Türkenschatzung (1542).
Les premiers actes font état en 661 et 763 de Villa Gairoaldo et Villa Gerboldinga et attestent de l'occupation du site par des nobles gallo-romains. Au, Gerdlingen est une paroisse de l'archiprêtré de Bockenheim (Sarre-Union), le village fait alors partie des possessions du comté de Sarrewerden qui y prélevait la dîme. En 1314 on cite l'abbaye de Lixheim comme ayant des biens à Geroldingen. Cité au le village n'apparait plus dans la Türkenschatzung (1542).
Lola
Lola ei un perhum femenin creat er an 2009 pes nassi Calice Becker e Ann Gottlieb en quadre deth grop de mòda deth dissenhaire Marc Jacobs. Ei pensat especiaument entàs gojates joenes que volguen mostrar eth sòn biais mès sensuau e respon as espectatives mès introspectives de Marc Jacobs : crear ua mòda gausaira en tot cercar era faiçon d'innauar a fin d'enluar eth nombre mès grand possible de consumidors. Gessec ara venta er agost de 2009 e era mèrca apostèc damb fortetat pera publicitat protagonizada pera modèla Karlie Kloss.
Concepcion dera fragància
Enes darrièrs ans, eth dissenhaire Marc Jacobs a devengut un des maxims exponenti dera mòda. Lola, era sua segona fragància, a plan a veire damb era sua precedenta, Daisy. En tot aperar es fragàncies damb un nòm de persona artenhen dar-les personalitat pròpria e hèr-les mès proplèes as consumidores. Eth nòm de Lola siguec causit pera sua sonoritat linguau especiau e vòu suggerir es proprietats d'aguest perhum. Lola siguec concebuda coma era fraia desvergonhada de Daisy. Aguesta pòrte un aròma doç, peguito, elegant e actuau, en tot que Lola ei eth caractèr opausat, pr'amor que transmet energia, sensualitat e molta fòrça enluadora.
Composicion
Se hè arremercar pera sua aroma florau e afrutada. Pòrte nòtes de pebe arròsa e pera d'Anjou en tot laissar percéber es pinceuades de peònia fúcsia, arròses, geranis e vainilha.
Eth flascon ei de veire padegadament transparent de color mauva e represente eth viu reflèisse des sensacions que transmet era fragància. Era sua forma lisca, arredonida, mès ampla pes costats e estreta pera partida inferiora preten anar en consonància damb er estil des consumidores. Eth caperader a forma d'arròsa dubèrta damb petales ludentes de color arròsa, mauva e blu.
Element quimic
Un element quimic es una nocion fondamentala de quimia que designa l'ensems deis atòms e deis ions que son nuclèu a lo meteis nombre de protons. Es designat per un simbòl quimic. Pòu se combinar, sensa se transformar, ambé d'autreis elements dins lo corrent d'una reaccion quimica per formar d'innombrables compausats quimics. Sa transformacion es en revènge possibla durant una reaccion nucleara de transmutacion.
L'identificacion deis elements quimics – 118 en 2017 – representa una partida importanta de l'istòria de la quimia. Se un pichon nombre èran coneguts tre la Preïstòria e l'Antiquitat (lo fèrre, l'aur...), la màger part deis elements foguèt descubèrt après 1750. D'efèct, de 1750 a 1900, foguèron identificats la quasi totalitat deis elements estables presents dins la natura. Puei, durant la premiera mitat dau sègle XX, la descubèrta de la radioactivitat permetèt de trobar d'elements radioactius sintetics mai relativament estables. Enfin, après la Segonda Guèrra Mondiala, lo desvolopament de la recèrca nucleara e la construccion d'accelerators de particulas totjorn mai poderós permetèron de descubrir d'elements radioactius fòrça pesucs e fòrça instables que certaneis an una estabilitat inferiora a una minuta.
Leis elements quimics son generalament classats segon un tablèu dich classificacion periodica deis elements ò classificacion de Mendeleiev car foguèt per lo premier còp prepausada per aqueu quimista rus.
Evolucion de la definicion
La definicion dau concèpte « d'element » conoguèt tres periòdes principaus. Pasmens, quin que siegue l'epòca, foguèt totjorn considerat coma una causa indivisibla.
Definicion classica
La nocion d'element apareguèt tre l'Antiquitat en Grècia, en Índia, en China e dins plusors regions vesinas (Japon, Tibet...). En despiech dei distàncias e dei culturas diferentas, de concèptes pròches se desvolopèron : Totalament ipoteticas e basadas sus de deduccions filosoficas ò religiosas, aquelei teorias dominèron lo mitan intellectuau fins au començament dau sègle XVII e l'aparicion dau metòde scientific.
Definicion quimica
Lo declin de la teoria antica deis elements comencèt ambé la publicacion en 1661 de la teoria corpusculara de Robert Boyle (1627-1691). D'efèct, refusèt de sostenir la teoria deis Ancians e laissèt dubèrta la question dau nombre d'elements existents. Pasmens, lei cambiaments foguèron lents car la tecnologia dau periòde permetiá gaire l'estudi de la matèria. L'etapa decisiva foguèt passada amb Antoine Lavoisier (1743-1794) que sei trabalhs li permetèron de publicar la premiera lista d'elements. Sa definicion èra basada sus l'indivisibilitat quimica d'un compausat. Se certanei èran erronèus (coma la lutz), l'influéncia de l'òbra dau quimista francés permetèt de difusar l'idèa d'una definicion quimica deis elements.
Dins lo corrent dau sègle XIX, Jöns Jakob Berzelius (1779-1848) capitèt de calcular per lo premier còp de massas molecularas e atomicas d'un biais precís. Aquò favorizèt lo concèpte e permetèt de'n assegurar la difusion. Son sistèma de notacion deis elements foguèt ansin rapidament adoptat e foguèt a l'origina de la nomenclatura modèrna. Aquò anava dominar fins au començament dau sègle XX e en 1869, Dmitrii Mendeleiev (1834-1907) prepausèt una classificacion per proprietats quimicas que permetèt de preveire l'existéncia d'elements encara desconeguts.
Definicion atomica
Lo desvolopament dau modèl atomic au començament dau sègle XX permetèt de donar una definicion novèla deis elements. La descubèrta dei protons permetèt de definir lo numerò atomic. Caracteristica unica deis atòms, permetèt de donar una definicion pus establa que foguèt completada per l'IUPAC après la descubèrta de l'isotòpia. Ansin, a l'ora d'ara, l'existéncia d'un element es validada s'existís un isotòp pron estable per formar un nívol electronic a l'entorn de son nuclèu. Per aquò, la durada d'estabilitat sembla d'èsser de 10 a 14 segondas.
Recèrca e descubèrta deis elements
Durant l'Antiquitat, 10 elements, principalament de metaus (aur, argent, fèrre...), èran coneguts. Lo platin es un cas particular car èra conegut en America Precolombiana mai pas en Euròpa. En causa de l'abséncia de progrès tecnics e scientifics vertadiers durant lei sègles seguents, solament tres elements suplementaris foguèron trobats durant l'Edat Mejana e tres autrei entre 1500 e 1750.
Dins lo corrent dau sègle XX, foguèron identificats lei tres darriers elements estables e mai d'un element eissit de desintegracions radioactivas. En particular, foguèt lo cas deis tres elements eissits d'elements naturaus (neptuni, prometi e tecnèci) e deis elements radioactius sintetics. Au començament dau sègle XXI, aqueu darrier trabalh contuniava ambé la descubèrta d'elements de numerò atomic superior a 110. En 2017, i aviá 118 elements identificats e de recèrcas èran en cors per sintetizar l'element 119.
Evolucion dei nòrmas de nomenclatura
L'utilizacion de simbòls per designar leis elements quimics foguèt desvolopada per leis alquimistas. D'aqueu temps, de simbòls èran tanben utilizats per representar de compausats quimics (acid nitric, soda...) ò d'operacions quimicas (destillacion, caufatge...). Pasmens, aqueu sistèma èra pas unicament utilizat per de rasons practicas car l'alquimia èra un « art » destinat a una minoritat pichona. Lei simbòls formavan ansin un còdi que permetiá de mantenir lo secrèt.
Lei simbòls alquimistas foguèron inicialament utilizats per lei quimistas per simplificar sei descripcions. Pasmens, ambé la multiplicacion dau nombre d'elements e de compausats quimics coneguts e utilizats, aqueu sistèma agantèt pauc a pauc sei limits. Au començament dau sègle XIX, Jöns Jacob Berzelius (1779-1848) prepausèt donc un sistèma pus simple basat sus d'abreviacions de doas letres chausidas a partir dau nom latin de l'element. Adoptat per la communautat scientifica, foguèt a cha pauc completat per integrar la notacion deis isotòps e la designacion deis elements novèus.
Numerò atomic
Lo numerò atomic d'un element, notat Z, es egau au nombre de protons contengut dins lo nuclèu d'un atòm d'aquel element. Es caracteristic d'un element car totei leis atòms d'un meteis element an un nombre identic de protons. Per aquela rason, lo numerò atomic es rarament marcat ambé l'element. Dins lo cas contrari, es plaçat en bas a senèstra : ZX.
Allotròps
Un meteis element pòu formar plusors còrs simples que son solament diferenciats per l'agençament deis atòms dins lei moleculas ò leis estructuras cristallinas que lei definisson. Per exemple, lo carbòni existís sota forma grafit de sistèma cristallin exagonau, sota forma diamant d'estructura tetraedrica, sota forma grafèn que correspond a un fuelh unic de grafit ò sota forma fullerèn. Aquelei formas diferentas fòrman « d'allotròps » dau carbòni.
Leis allotròps se fòrman dins de condicions de temperatura e de pression definidas que son representadas per un diagrama de fasas. Ansin, lo carbòni cristalliza sota forma diamant dins de condicions de pression establa mai lo diamant es estable dins lei condicions normalas de temperatura e de pression. Pasmens, se lo carbòni cristalliza sota una pression normala, va formar de grafit.
Estat estandard
Entre totei lei varietats allotropicas d'un element susceptiblas d'existir dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, l'estat estandard es aquela que son entalpia estandard de formacion es la pus febla (per convencion, es considerada coma nulla). Per exemple, lo grafit es l'estat estandard dau carbòni.
Radioactivitat
En 2017, 274 isotòps estables èran identificats. Totei leis autrei son radioactius, es a dire que son susceptibles de se transformar d'un biais espontanèu per donar d'autreis isotòps amb una emission de particulas ò d'energia. Leis elements ambé d'isotòps estables se situan entre en dessota de Z = 82 onte solament lo tecnèci e lo prometi presentan una radioactivitat.
En delà de Z = 82, i a de categorias diferentas d'elements. Certanei, coma tecnèci e lei premiereis elements de la seria deis actinids an au mens un isotòp amb un periòde radioactiu de mai de 4 milions d'annadas. Pòdon de còps èsser present dins la natura coma l'urani-238 ò lo bismut-209 car an de periòde de plusors miliards d'annadas. Un segond grop de radioisotòps, situats au mitan de la seria deis actinids, an au mens un isotòp amb un periòde radioactiu de mai de 800 ans. Aqueleis elements se tròban pas dins la natura mai pòdon èsser produchs e gardats en laboratòri. Per exemple, es lo cas de l'americi que tèn mai d'un isotòp amb un periòde radioactiu superior a un sègle. Enfin, lo darrier ensems se situa principalament après Z = 98 e gropa d'elements ambé d'isotòps pauc estables (quauquei jorns a quauquei segondas). Franc de quauqueis elements coma radon, son subretot d'elements descubèrts dins d'accelerators de particulas.
Sanch Inhan (Erau)
Sanch Inhan (Saint-Chinian en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [santʃi'ɲa]. Las fòrmas ancianas son : villa quae dicitur Vernodubrus en 826, villa quae dicitur Vernodoverus en 844, S. Anagni en 961, ecclesiam S. Aniani, ad S. Anianum Vernedubrio, cap a 972, monasterio S. Aniani en 978, villa quam vocant Virdenobre (variacion : Vernedobre) en 988, monasterium S Aniani quod est justa fluvium Vernazoubro en 1102, ad S. Agnianum en 1205, de S. Aniano en 1274, 1275, vicarius S. Aniani en 1351, Sainct Aignan en 1518, lieu de Saint Chinian en 1567, St Chinan en 1643, St Chignan en 1740-60, St Chinian en 1740-60, 1770-72 (mapa de Cassini), St Chignan en 1771.
Lo nom antic èra Vernodubrus, de uerna, uerneton, « vèrnhe » e dubron, dubra, « aiga, aigas », donc « lo riu dels vèrnhes », puèi prenguèt lo nom de l'avesque d'Orleans al sègle V, Anianus (preséncia d'un monastèri d'aquel nom), , ; lo nom, qu'èra al començament lo del riu que passa a Sanch Inhan, es estat gardat pel meteis riu, Vernasòbre. Lo nom modèrne s'explica per la palatalizacion del producte de -nct- (*Sanct'Aniano > *Saintanian- > *Sanchanian- = *Sanch Anhan-) e per una dissimilacion : *Sanch Anhan > Sanch Inhan.
Sètge de Marselha (1524)
Lo sètge de Marselha de 1524 se debanèt entre aost e setembre de 1524 dins lo corrent de la Seisena Guèrra d'Itàlia. Opausèt una armada imperiala a la garnison francoprovençala de la vila. Leis Imperiaus capitèron de pilhar la region abandonada per seis abitants mai poguèron pasmens pas conquistar la ciutat. L'arribada de renfòrç francés importants leis obliguèt de se retirar en setembre vèrs Itàlia. Lòng dau camin de retorn, l'armada imperiala se turtèt a de dificultats importantas (guerilha dei paisans, manca de viures, malautiá... etc.) e subiguèt de pèrdas importantas.
Aquela ataca aguèt un ròtle important dins l'unificacion de Provença au Reiaume de França. D'efèct, la necessitat de luchar còntra un adversari comun e la reaccion rapida de Francés I renforcèt la fidelitat dei Provençaus au rèi, especialament aquela dei Marselhés, qu'èra pas encara totalament assegurada mens de cinquanta ans après l'union de 1481.
Querétaro
Querétaro es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic.
Estadens
Estadens (Estadens en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge, situada en eth departament dera Hauta Garona e era region administrativa d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Estadens qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de Gasconha, dera generalitat d'Aush, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Pàmias. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Micolau. Tanlèu 1790, Estadens qu'èra deth canton d'Aspèth.
La parròquia d'Ancian Regime de Pujos (probablament Pujòus [py'ʒɔs]) qu'èra dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Pàmias. Eth vocable dera glèisa, annèxa d'Estadens, qu'es Sent Pau. Pujòus qu'es ath oèst d'Estadens. Qu'es un vilatge important sus la RD 5b énter Tolosa e Aspèth (per Montsaunèrs), mès la glèisa de Sent Pau e eth cementèri que son separadas deth vilatge prèp de la rota, provedit d'ua capèra.
Terre-Natale
Terre-Natale es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament de Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Soulanges (Marna)
Soulanges es una comuna francesa administrada per lo departament de Marna de la region de Champanha-Ardena.
Puebla (estat)
Estat de Puebla es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic. La capitala n'es Puebla de Zaragoza.
Soulanges (Marna)
Geografia
Lo vilatge de Soulanges aperten al costat de Vitry-lo-François-Es e al arrondiment de Vitry-lo-François. Se situa géographiquement a una altitud de 145 mètres en mejana al dessus del nivèl de la Mar, la comuna se situa a 98 mètres aperaquí al dessus del nivèl de la mar. La vila la mai prèpa de Soulanges es Vitry lo François a aperaquí 10 quilomètres.
Los pòbles mai prèps de Soulanges son :
Le village de Soulanges appartient au canton de Vitry-le-François-Est et à l'arrondissement de Vitry-le-François. Il se situe géographiquement à une altitude de 145 mètres en moyenne au dessus du niveau de la Mer, la mairie se situe a 98 mètres environ au dessus du niveau de la mer. La ville la plus proche de Soulanges est Vitry le François a environ 10 kilomètres.
Les villages les plus proches de Soulanges sont :
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nuaillé-sur-Boutonne
Nuaillé-sur-Boutonne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Pis
Pis (Pis en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Cañamaque
Cañamaque es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Boha
La boha qu'ei ua sansonha tradicionau gascona de las Lanas, qu'ei constituida de mantuas partidas :
Sumèr
Sumèr (Ki-en-gi en sumerian e Shumer en akkadian) èra una region dau sud de la Mesopotamia Antica entre leis embocaduras dei rius Tigre e Eufrates. Marcada per un fenomèn d'urbanizacion precòç, tre lo millenari IV avC, es considerada coma lo brèç de la pus anciana civilizacion umana. Dins lo corrent de la premiera mitat dau millenari III avC, l'urbanizacion s'accelerèt e la màger part de la populacion viviá dins de vilas durant aqueu periòde. Aquò favorizèt la formacion de reiaumes centrats sus lei ciutats pus poderosas coma Ur, Uruk ò Larsa.
Leis originas e la formacion dei premierei ciutats-Estats
La data d'arribada dei Sumerians en Mesopotamia Bassa es desconeguda. Doas ipotèsis principalas existisson. La premiera considèra que lei Sumerians coma un element exterior arribat en Sumèr durant la fin dau periòde d'Uruk. La segonda situa l'aparicion dei Sumerians au començament d'aqueu periòde. Seriá la consequéncia de la fusion de plusors pòbles eterogenèus originaris dei zònas vesinas.
Lo periòde arcaïc
A la fin dau millenari IV e au començament dau millenari III avC, l'influéncia sumeriana dins lei regions vesinas conoguèt un reflús, probablament liat a una crisi sociala ò politica. D'efiech, durant aquela epòca, marcada per la cultura de Djemdet Nasr (vèrs 3100-2900 avC), l'abitat urban ven pus concentrat. Pasmens, leis institucions semblan demorar ben establidas e capablas d'organizar la construccion d'edificis importants.
Saint-Pair-sur-Mer
Saint-Pair-sur-Mer es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Sumèr
Lo periòde arcaïc
Lo periòde dei dinastias arcaïcas dura de 2900 a 2340 avC. Es caracterizat per l'utilizacion d'una escritura indiscutiblament sumeriana e lo tèrme « Sumèr » (ki-engi) aparéis per lo premier còp. Lo modèl de la ciutat-estat se difusèt dins tota la region amb l'emergéncia de centres poderós a l'entorn d'Uruk, d'Ur, de Lagash, d'Umma, d'Adab, de Nippur e de Shuruppak. Dins aquò, la ciutat-estat èra pas una especificitat sumeriana car, pus au nòrd, se formèron tanben dos Estats dominats per de Semitas amb Kish e Akshak coma capitala. Aquelei ciutats-estats semitas de Mesopotamia Centrala son de còps dichas « civilization de Kish » en causa de l'influéncia d'aquela vila durant la premiera mitat dau millenari III avC.
Saint-Pair-sur-Mer
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sumèr
Lo periòde arcaïc
Lei relacions entre lei diferentei ciutats son mau conegudas car lei documents dau periòde son principalament de registres administratius. Pasmens, d'incripcions permèton d'observar l'existéncia de conflictes armats. Certanei periòdes semblan ansin marcats per l'egemònia d'una vila coma Lagash durant lo rèine d'Eanatum, Uruk durant aqueu d' Enshakushana e de Uruk sota la direccion de Lugal-zagesi.
Carabantes
Carabantes es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Sumèr
L'Empèri d'Akkad
thumb|right|Extension de l'Empèri d'Akkad a son apogèu durant la segonda mitat dau [[sègle XXIII abC|sègle XXIII avC.]]
L'epòca dei ciutats-estats sumerianas independentas s'acabèt amb l'unificacion militara de Sumèr per Lugal-zagesi (v. 2359-2335 avC). Pasmens, Lugal-zagesi foguèt a son torn vencut per Sargon d'Akkad (v. 2234-2279 avC). Aqueu darrier fondèt lo premier empèri modèrne e estendiguèt sa dominacion a l'ensemble de Mesopotamia. Sei successors, especialament Naram-Sin (2254-2218 avC), continuèron son òbra. Per aquò, organizèron una monarquia dirigida per un « emperaire » representat coma un dieu e servit per una administracion centralizada constituït per un còrs de foncionaris omogèn.
Aquela omogeneïzacion instaurèt l'usatge de l'akkadian, una lenga semita, coma lenga administrativa. Pasmens, lo prestigi dau sumerian èra tròp important e leis escribas akkadians gardèron l'alfabet cuneïfòrme per transcriure sa lenga. Un autre aspècte de « l'imperialisme » akkadian foguèt lo desvolopament d'un art « reiau » destinat a renfòrçar l'unitat. En consequéncia, l'usatge dau sumerian comencèt de declinar. Dins aquò, aquela unificacion èra largament incomplèta car lei revòutas èran frequentas. De mai, leis invasions gutis afebliguèron pauc a pauc leis Akkadians e l'Empèri se fragmentèt dins de circonstàncias mau conegudas.
Lo periòde « neosumerian »
L'arribada dei Gutis permetèt ai ciutats sumerianas de tornar venir independentas sota la direccion de dinastias localas. Lagash conoguèt ansin un periòde de poissança durant lo rèine de Gudea (v. 2140-2120 avC). Pasmens, la renaissença venguèt subretot d'Utu-hegal d'Uruk (2119-2112 avC) que bateguèt lei Gutis e prenguèt lo contraròtle d'una partida de Sumèr.
Dins de circonstàncias desconegudas, Utu-hegal foguèt remplaçat per Ur-Nammu, benlèu son fraire, qu'installèt sa capitala dins la vila d'Ur. I fondèt la III dinastia de la vila que conquistèt l'ensemble de Mesopotamia e que creèt un empèri centralizat tengut per una administracion poderosa. Pasmens, a partir deis ans 2020 avC, l'Empèri d'Ur deguèt faciar de crisis politica (declaracion d'independéncia dei governadors), agricòla (problemas d'avitalhament) e militara (pression deis Elamitas). S'afondrèt en 2004 avC amb la presa e lo pilhatge d'Ur.
La disparicion dei Sumerians
Après la disparicion de la III dinastia d'Ur, Sumèr foguèt dominat per lei ciutats d'Isin e de Larsa. Pasmens, lo poder passèt ais Amorritas, un pòble nomada qu'aprofichèt lo caòs causat per leis invasions elamitas per migrar vèrs Mesopotamia. Ansin, se durant aqueu periòde, lei ciutats sumerianas tornèron trobar son independéncia, l'usatge dau sumerian dispareguèt dins la vida vidanta. Pasmens, demorèt una lenga liturgica de prestigi qu'èra encara emplegada per lo clergat dei santuaris pus importants coma Ur ò Nippur. De mai, èra egalament totjorn una lenga literària.
Lo conflicte entre Isin e Larsa durèt fins a la presa de la premiera per la segonda en 1793 avC. Pasmens, l'egemonia de Larsa foguèt brèva car la vila foguèt vencuda e annexada per Hammurabi de Babilònia en 1762 avC. Aquò entraïnèt l'integracion de Sumèr dins l'Empèri Babilonian. Dins aquò, la region gardèt son identitat e lei revòutas foguèron frequentas. La pus importanta aguèt luòc vèrs 1741-1736 avC. Un aventurier dich Rim-Sin II foguèt reconegut rèi de Larsa. Organizèt una insureccion que foguèt sostenguda per lei vilas sumerianas principalas. La repression foguèt malaisada e plusors ciutats majoras foguèron pilhadas e destruchas per l'armada babiloniana.
Après aquela desfacha, lei centres principaus de Sumèr demorèron abandonats durant au mens un sègle fins au repoblament de la region per la dinastia cassita de Babilònia (1595-1155 avC). Aquò entraïnèt l'installacion deis elèits sumerians dins d'autrei regions e lo pòble se dispersèt pauc a pauc. Ansin, au sègle XV avC, lo pòble sumerian aviá disparegut.
Leis estructuras politicas
Lei ciutats-estats sumerianas èran de monarquias dirigits per un sobeiran que portava generalament lo títol de « lugal ». Lo rèi èra vist coma lo representant terrèstre dei dieus, especialament dau rèi dei dieus Enlil e dei divinitats protectritz de la vila. Dins aqueu quadre, lei rèis èran encargats de presidir certanei ceremònias e d'assegurar l'avitalhament dei temples. En revènge, la teoria dau « rèi-prèire » imaginada au sègle XX es uei considerada coma invalida : lei monarquias sumerianas èran probablament pas de teocracias.
Lo reiaume èra la proprietat dau sobeiran que viviá dins un « palais ». Èra generalament sostengut per la familha reiala, una aristocracia, un clergat e una administracion. L'organizacion institucionala d'aqueleis ensembles èra variabla car, en causa dei dificultats de comunicacion, lei relacions interpersonalas èran la basa de la fidelitat e, donc, dau poder. Leis afaires de l'Estat èran menats per lo rèi e un grop de « ministres » que s'ocupavan de gerir lei domenis principaus. De còps, una mena de « Premier Ministre » existiá (sukkal-mah de Lagash). Au nivèu territòriau, lo reiaume èra devesit en província, dirigida per un governador. Se fau nòtar que lo cumul de foncions èra frequent car leis agents reiaus avián sovent plusors foncions administrativas, judiciàrias e militaras.
Au nivèu sociau e economic, la societat sumeriana èra organizada a l'entorn « d'ostaus » qu'èran de domenis organizats a l'entorn d'un ensemble de familhas e de proprietats. Son proprietari èra generalament lo rèi ò un temple. Cada ostau aviá un cap (lo rèi, un prèire, un captau...). Pasmens, lei limits entre lei diferenteis ostaus e lei relacions entre elei son mau conegudas.
Leis estructuras e leis ierarquias socialas
Divèrsei documents mòstran l'existéncia d'una societat ierarquizada marcadas per de diferéncias importantas d'estatut. L'elèit èra constituït per lo rèi e sa familha, lei caps de l'administracion e dau clergat, lei caps deis ostaus pus importants, lei prèires letruts e de personas en carga d'un ròtle locau ereditari important (temples, ròtle administratiu...).
Lei categorias popularas e mejanas de Sumèr èran probablament compausadas deis emplegats deis institucions que recebián en cambi de tèrras de cultivar ò de racions de subsisténcia. Lei païsans èran benlèu un grop inferior mai aquò es mau segur car lei foncionaris pagats amb de racions èran totalament dependents dau poder. Enfin, l'esclavatge existiá en Sumèr. Au nivèu privat, èra sovent la consequéncia de deutes mentre qu'au nivèu estatau, leis esclaus èran puslèu de presoniers de guèrra. Aqueleis esclaus avián de drechs relativament importants e podián crompar sa libertat mai demoravan dins la dependéncia de sei mèstres.
Lo poblament e l'urbanisme
Segon lei conoissenças actualas, Sumèr foguèt la premiera region tocada per un fenomèn d'urbanizacion massís amb 50% a 70% de la populacion que viviá dins de centres urbans. D'efiech, durant lo millenari III avC, totei lei centres politics e administratius importants agantèron de superficias superioras a un centenau d'ectaras. La talha dei doas vilas pus gròssas, Uruk e Lagash, es estimada a 400 ectaras. Aquelei ciutats èran lei centres de reiaumes ò de províncias constituïts de vilas pus pichonas (entre 10 e 100 ectaras) e de vilatges.