cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tolosa
Clima
La vila benefícia, de per sa posicion a l'interseccion de las influéncias oceanicas e mediterranèas, d'un clima temperat doç de davalada a la prima e pro caud e sec d'estiu. Les vents dominants son, per òrdre d'importància, le vent d'oèst (que mena generalament l'umiditat de l'ocean Atlantic), le vent de sud-èst (tanben apelat vent d'autan, puslèu caud e sec) e le vent del nòrd, netament mens frequent e generalament freg e sec (que mena l'aire de las massas anticiclonicas frejas plaçadas sul nòrd d'Euròpa).
Urbanisme
thumb|Vista aeriana del centre vila, damb endavant la plaça del Capitòli
La vila es organizada en mantuna zòna mai o mens concentrica :
La ciutat se desvolopèc primièr le long de la riba dreta de Garona, al nivèl del ga del Bazacle, le sol mejan natural per passar Garona. Atanben la riba dreta es plan mai elevada a respècte del flume que non pas la riba esquèrra e se tròba naturalament aparada de las aigadas. La posicion privilegiada d'aquel punt d'inflexion del flume (que ven del sud e que vira cap al nòrd-oèst), al contacte de la val d'Èrs, perlongament de la via naturala cap a la mar Mediterranèa, fasquèc de Tolosa un caireforc comercial.
A las vias de comunicacions que constituisson les rius naturals se son ajustadas le long dels sègles de vias que ligan la ciutat a sas vesinas : via romana, de la Mediterranèa fins a Aquitània, le Canal del Miègjorn e le Canal lateral, ligasons rotièras e ferroviàrias cap al nòrd (rota de Montalban), cap al sud (rota de Fois), sud-oèst (Murèth puèi Tarba), oèst (cap a Aush) e èst (cap a Albi, Rodés). Aquelas vias son totjorn presentas dins le teissut urban e fòrman le rastèl d'esquina dels Barris, avengudas mercadièras dels ancians quartièrs populars (Avenguda de Murèth, dels Minimes, del barri Bonafé).
Al centre urban, vironat dels Baloards qu'emplacèron las muralhas ancianas, s'ajustèron al sègle XVIII les grands jardins (de las plantas, Reial e le Redond Grand) estructurats per una tièra d'andanas largas e plantadas (Jules Guesde, Pau Feuga, Frederic Mistral).
Joan Rebolh
Biografia
Naissut a Nimes, èra filh d’un sarralhier qu'aviá capitat professionalament. Aqueste moriguèt jove mas la moneda que laissèt permetèt d'inscriure l'enfant dins un pensionat. Quand aviá pas que tretze ans Rebolh èra intrat coma copista per un avocat mas aguèt de laissar aqueste trabalh per venir fornier e ajudar sa maire a noirir sos quatre enfants. L'ostau que i grandiguèt venguèt puei sa fornariá, que i restariá fins a la mòrt. Se maridèt jove mas perdèt sa femna au cap de quauques meses. Se tornèt maridar e deviá conéisser tornarmai una autra tragedia. Après quauques ensages d'escritura, fuguèt mai que mai après la mòrt de sa femna e son enfant, en 1828, que Joan Rebolh s'inicièt a la poesia, en escriure lo famós poèma en francés l’Ange et l’enfant (L'Àngel e l'enfant). Demieg seis autreis produccions, son poèma le dernier jour (lo darrier jorn) fuguèt d'aquelei qu'assegurèron sa reputacion e sa plaça onorabla au mitan dei poètas e escriveires francés d'aqueu temps.
Emai Chateaubriand passèt quauqueis oras a Nimes e lo visitèt en lo felicitant per seis òbras. Lamartine e d'autrei celebritats d'aqueu temps visitèron tanben lo poèta nimesenc. Alexandre Dumas que lo passèt visitar en 1838 lo descriguèt ansin: C'était un homme de trente-cinq à trente-sept ans, d'une taille au-dessus de la moyenne, avec un teint d'un brun presque arabe, des cheveux noirs et luisants, des dents d'émail, Ce regard fut rapide et profond, et je m'aperçus alors qu'il avait des yeux magnifiques, de ces yeux indiens puissants et veloutés, faits pour exprimer l'amour et la colère.
En 1852, lo govèrn imperiau vouguèt decorar Joan Rebolh (qu'èra reialista), mai aqueu d'aquí respondèt que se pensava pas d'èstre passat a l'estat de monument e arrefusèt la recompensa.
Pauc de temps après que moriguèt d'una malautiá ben lònga, lo decrèt imperiau dau 17 de junh de 1865 fasent passar la deliberacion dau Conseu Municipau de Nimes dau 11 de junh de 1864 donèt lo nom de carriera "Joan Reboul" a l’anciana carriera Carretariá, pròche leis Arenas.
Tolosa
Urbanisme
Le sègle XIX fosquèc le del traucament de tres grandas avengudas Haussmanianas : la carrièra de Metz, l'avenguda d'Alsàcia Lorena/del Lengadòc e la carrièra Ozenne. Aquel traucament destrusiguèc de carrièras e d'ostals dels pus vièlhs de la ciutat. Se dobriguèron al meteis moment les grands axes cap al canal puèi la gara (Joan Jaurés, Matabuòu, Raimon IV).
Portimão
Portimão es una vila e una municipalitat du Portugal. Se situa dins le districte de Faro, dins la region d'Algarve. Es la segonda mai granda vila d'Algarve, comptant en 2011 prèp de. Es lo sèti d'una municipalitat de e amb  (cens de 2011 INE), subdivisat en 3 freguesias. La municipalitat es limitada al nòrd per la municipalitat de Monchique, a l'èst per Silves e Lagoa, a l'oèst per Lagos e al sud per l'Ocean Atlantic. Portimão es una vila esportiva amb entre autre lo circuit automobila de l'Autódromo Internacional do Algarve, ont se debanan una partida dels ensags ivernals de formula 1. La vila ten una de las mai bèlas plajas de Portugal, la Praia da Rocha.
Tolosa
Urbanisme
Un element emblematic del bastit, un còp èra reservat als ortalans de la periferia, es representat per las tolosencas "tolosencas", ostalets damb un òrt, sens estatge ne cava mès provesit d'un trast.
L'espandiment urban de Tolosa es de còps qualificat d'extrèm, damb una densitat de populacion flaca per una ciutat tan granda. Ça que la la crisi de creissença actuala de la ciutat buta a una densificacion del bastit damb la realizacion de mantun programa d'urbanisme.
Transpòrts
thumb|180px|left|Mapa del malhum de mètro
Portimão
Ligams extèrnes
Portimão
Tolosa
Transpòrts
Le rastèl d'esquina de la ret de transpòrts en comun de la ciutat son las duas linhas de mètro inauguradas en junh de 1993, un VAL e una linha SNCF cadenciada. En setembre de 2003 la linha C fosquèc completada per quatre estacions intermediàrias en mai de las tres inicialas. En decembre de 2003, la linha A fosquèc alongada de Jolimont a Balmar de tres estacions mai, per un nombre de 18 estacions per 12 km de linhas. Una segonda linha de mètro, la B que corrirà segon un ais nòrd-sud serà normalament mesa en servici al començament de 2007, damb 20 estacions per 15 km.
Un malhum de 64 linhas de buses en estèla permet de religar les quartièrs periferics tan coma las comunas de la corona al centre, mai que mai mercé a de plataformas multimodalas (Mètro-Busses-Parcatges) coma Arenas, Bassacamba o Bèlmont.
D'autras linhas de transpòrts en sit pròpri son previstas o son a s'acabar per asondar les bacins d'emplecs de las comunas perifericas (Blanhac, Colomèrs, Labeja e limitar la congestion automobila suls grands axes (per exemple las linhas E e E' que desserviràn respectivament Blanhac centre e aeroconstellacion e l'aeropòrt internacional de Blanhac o la linha F cap a Murèth).
Festiac
Festiac (Feytiat en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los festigauds.
Tramvai de Bordèu
Lo tramvai de Bordèu es un malhum de tramvai servissent Bordèu e una part de son aglomeracion. Lo malhum compta quatre linhas.
Tolosa
Antiquitat
thumb|Mapa de Tolosa en l'an 1631. thumb|La Tolosa antica e medievala.
Les romans fondèron Tolosa sus son sit actual e la vila s'espandissiá del Capitòli als Salins. Le forum se situava a l'entorn de la plaça Esquiròl sul Cardio Maximus (l'ais actual carrièra Sent Roman/ carrièra dels filatièrs).
Tolosa èra un centre administratiu e intellectual màger de la Provincia.
En 413, les visigòts envasisson la vila e la causisson per capitala, aquò serà le reialme de Tolosa. En 507 les francs de Clodovèu vencisson les visigòts d'Alaric II a la batalha de Vouillée van ocupar Aquitània tota e prene Tolosa en 508.
Edat Mejana
A l'Edat Mejana, la vila fosquèc longtemps independenta. Les comtes de Tolosa espandiguèron lor domeni sus la mai granda partida del Miègjorn de França constituissent atal la província de Lengadòc. Aprèp la Crosada contra les Albigeses, Lengadòc es restacat al reialme de França en 1271. Testimoniatge de la preséncia dels comtes de Tolosa, las rèstas de las fondacions del castèl comtal son estadas recentament mesas a jorn prèp de la pòrta sud de la vila medievala a l'emplaçament de la plaça del salin.
A l'Epòca Contemporanèa
En 1790, Tolosa èra caplòc de canton, de districte e de departament; en l'an IX, la comuna fosquèc despartida en 4 cantons (Tolosa nòrd, oèst, centre e sud) ; en 1973, Tolosa fosquèc despartida en 15 cantons.
En 1814, la batalha de Tolosa opausa les angloespanhòls de Wellington als franceses del marescal napoleonian Soult, que mentre qu'aguèsson capitat a resistir son constrents de se retirar.
Dins las annadas 1920, Tolosa fosquèc la vila dels pionièrs de l'aviacion, jos l'impulsion de Pierre-Georges Latécoère, qu'instaurèc de ligasons dambe Casablanca e Dakar. En 1927, l'Aeropostala fosquèc creada, dambe de figuras coma Antoine de Saint-Exupéry e Jean Mermoz.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, la vila fosquèc estalviada pels combats, mès la Resisténcia s'i desvolopèc fòrtament. Forquèc abandonada per las tropas d'ocupacion alemandas pauc aprèp le desbarcament de Normandia.
Aprèp la victòria de Franco en 1939 de nombroses refugiats republicans espanhòls venguèron a Tolosa, e al començament de las annadas 1960, fòrça rapatriats d'Argeria venguèron tanben s'installar, çò que modifiquèc sensiblament le païsatge demografic de la vila. Tolosa venguèc prefectura de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Le nombre d'abitants de la comuna aumenta fòrça rapidament, de 269,000 abitants en 1954 a 380,000 en 1968 puèi 390,350 en 1999 per aténher 426,700 abitants en 2004.
Lengas
thumb|Senhalizacion bilingüa a Tolosa.
La lenga istorica de Tolosa es l'occitan. La particularitat de la ciutat es qu'es situada sus la termièra entre les parlars lengadocians e les gascons. Mai se la legenda vòl que se parle gascon a Sant Çubran (riba esquèrra de Garona) e lengadocian al centre de la ciutat, les primièrs vilatges gascons son, dins la comuna de Tolosa, Sent Martin de Toish e Sent Simon.
Le parlar lengadocian de Tolosa, le tolosan, de còps sonat mondin (de "Raimondin", referéncia a la dinastia comtala), es un parlar sud-lengadocian. Fosquèc mai que mai illustrat per Pèire Godolin.
Tramvai de Bordèu
Es lo prumèr hialat de tramvais modèrne a aver utilisat un sistèma d'alimentacion electrica sens catenària : l'APS.
Tolosa
Lengas
L'occitan quitèc d'èstre regularament ausit per carrièras dins las annadas 1920 fòra cèrts quartièrs populars coma la Landa, Sant Çubran o Bonafé ont se podiá ausir fins a las annadas 1960.
Tramvai de Bordèu
Malhum
Lo malhum de tramvai es format de quatre linhas e 133 estacions.
Linha A
La linha A dobriguèt lo 21 de decembre de 2003. S'estend actualament a partir de l'estacion Halhan Rostand o Pin Galant, e fins a l'estacion La Gardette Bassens Carbon Blanc o Hloirac Dravemont. La linha a 46 estacions e una longor de.
Tolosa
Lengas
Le francés penetrèc las classas nautas de la ciutat a la fin de l'Edat Mejana e le cambiament de lenga (almens a l'escrit e dins les registres formals) per l'elèit se passèc entre 1500 e 1530. Le francés parlat a Tolosa aguèc longtemps una marca occitana, que siá dins la pronóncia (l'accent caracteristic), dins la sintaxi o dins le vocabulari. Aquel francés regional (francitan) es tanben a se pèrdre.
Tramvai de Bordèu
Linha B
La linha B dobriguèt lo 15 de mai de 2004. S'estend actualament a partir de l'estacion Ribas de la Garona o La Ciutat dau Vin e fins a l'estacion Peçac France Alouette o Peçac Centre. La linha a 37 estacions e una longor de.
Tolosa
Lengas
Cal notar l'importància qu'aguèron las comunautats castelhanofòna e catalanofòna dins las annadas 1950 e 60 a causa de l'immigracion massissa, politica (la retirada) o economica. Tolosa fosquèc un centre de creacion teatrala, mai que mai antifranquista, en castelhan e catalan dins aquel periòde.
Tramvai de Bordèu
Linha C
La linha C dobriguèt lo 24 d'abril de 2004. S'estend actualament a partir de l'estacion Gara de Blancahòrt, Pargue de las Expausicions - Estadi Matmut-Atlantic o Cracòvia e fins a l'estacion Gara de Begla o Pirenèus. La linha a 35 estacions e una longor de.
Tolosa
Administracion
Les cònsols precedents èran :
Tramvai de Bordèu
Linha D
La linha D dobriguèt lo 14 de decembre de 2019. La linha a 24 estacions e una longor de.
Tolosa
Administracion
Tolosa es devesida en 15 ; veire tanben cantons de la Nauta Garona :
Ensenhament superior e recèrca
Les tres pòls universitaris son :
L'importància de la vida universitària a Tolosa se manifèsta tanben per la riquesa e la diversitat dels laboratòris de recèrca presents suls campus universitaris e dels centres ospitalo-universitaris.
Las grandas escòlas principalas :
Agricultura, cultura ortalana
Coma la màger part de las grandas vilas situadas en plana alluviala, Tolosa a desvolopat una cultura ortalana que li permet un aprovesiment regular de produits frescs. Atal, le sud-èst e le nòrd de la vila son de zònas tradicionalament dedicadas a aquel tipe de culturas. Çaquelà, aquesta practica es a desparéisser, las superfícias disponiblas se demesisson a causa de la pression fonzièra.
Le domeni de Candie es una bòria de mai 300 ectaras qu'aparten a la comuna e qu'es espleitada en regia agricòla municipala.
Festiac
Geografia
miniatura|gaucha|330px|Situacion de Festiac dins l'aglomeracion de Limòtges miniatura|gaucha|330px|Limòtges, sos quartièrs e sos vilatges miniatura|gaucha|250px|Situacion de Festiac en Nauta Vinhana
Silves (Portugal)
Silves es una vila e una municipalitat portuguesa situada dins lo districte de Faro.
Etimologia
La vila romana se nomenava Silbis. Los arabs la nomenavan Xelb.
Geografia
Silves es limitròfa:
Silves a tanben al sud una pichona dubertura sus l'ocean Atlantic.
Istòria
Silves foguèt establit coma basa de comèrci feniciana. Aquela colonia venguèt en grandissent la vila romana de Silbis. Èra mai tard la capitala del pichon reialme musulman d'Algarve, amb al sègle XII un castèl, un pòrt, de talhièrs de construccion navala e un comèrci prospèr amb los pòrts de Mediterranèa e d'Africa. es tanben a l'epòca un fogal cultural e artistic important ligat a Andalosia e l'Africa del Nòrd e conegut pels seus poètas e savis. Reconquerits psr Sanche I de Portugal aprèp un sèti de tres meses en 1189, puèi de nòu presa en 1191 pels Almoads (Abu Yusuf Yaqub al-Mansur), e fin finala restacada a Portugal amb l'Algarve en 1242, jos l'accion de Dom Paio Peres Correia al servici de Ferand III de Castelha. Lo Tèrratrem de Lisbona de 1755 deroïguèt una granda partida de l'arquitectura mora.
Amesbury
Amesbury es una vila e parròquia civila de Wiltshire, en Anglatèrra. Lo monument de Stonehenge es sus son territòri.
Silves (Portugal)
Subdivisions
La municipalité de Silves groupe 8 freguesias :
Amesbury
Istòria
La vila foguèt fondada en 979 per l'abadiá de Salisbury.
Silves (Portugal)
Patrimòni
left|200px|thumb|Muralhas de la fortalesa de Silves
Fortalesa de Silves
La Fortalesa de Silves, Castelo de Silves, o castèl Al Hamra (lo roge), es constituida d'un barri merletat, de gres roge, occupant una superfícia de 12 ectars.
Bastida pels Moros entre lo sègle VIII e X, la fortalesa patiguèt de las divèrsas conquèstas e reconquèstas. Foguèt espandida al sègle XV. Foguèt damatjada pel Tèrratrem de Lisbona de 1755. Foguèt restaurada en 1835. La granda citèrna d'aiga arcada es encara utilizada per la vila.
Se debana una fèsta de la bièrra cada julhet.
left|200px|thumb|faciada de la catedrala
Catedrala
A lo plan de crotz latina amb una nauta nau de.
Lo rei Joan II de Portugal es enterrat dans la catedrala depuèi 1495.
Crotz de pelegrinatge
Sul camin quitant la vila pel nòrd-èst i a una Crotz de Portugal del sègle XVI, autrecòps fòrça erigidas coma senhalizacion de pelegrinatge. Raras aquelas que demòra e es considerada coma una mai bèla de Portugal.
Pilòri
Sus la plaça màger, Praça do Município, i a l'ostal devila, de cafès e lo darrièr pilòri ancian en Algarve, restaurat a partir dels rèstes del sègle XVI.
Autres punts d'interès
Lo musèu municipal d'arqueologia expausa de traças d'occupacion venent de la preistòria, e de ceramicas morescas. Al darrièr estatge un accès a une seccion de barri restaurat va vista sul vièlh centre vila arab (almedina).
Una usina de siure al bòrd del riu bord foguèt transformada en unitats touristicas (restaurants, musica e obratges d'aiga) e un musèu del siure.
left|200px|thumb|[[Cigonha blanca sus un teulat]]
Environament
La praséncia de qualques parelhs de cigonha blanca nisant sus las chimenèias de la vila es condicionat per la permanéncia de zonas umidas de las bòcas dels flums Odelouca e Arade.
Pel respècte de l'environament, la melhoracion del mitan dels abitants, la vila obtenguèt lo labèl Cittaslow.
Personnalitats ligadas a la comuna
Lo poèta arab Ibn Ammar nascut en 1031.
Tolosa
Aeronautica e espaci
Dempuèi la Primièra Guèrra Mondiala, Tolosa entreten una relacion particulara damb l'aviacion. Per aquel periòde las industrias aeronauticas mudèron a Tolosa, pr'amor la vila èra considerada coma pro alunhada de las zònas de combat. Las usinas Latécoère dispausan aital d'obradors en plena vila.
D'autras entrepresas o centre de recercas seguiguèron, que siá dins le domeni de l'aviacion e de le de l'espaci: le CNES, MATRA, ALCATEL, la SNPE (carburant de fusèa), e AIRBUS. Tolosa possedís las cadenas d'assemblatge dels avions de l'entrepresa europèa (damb Amborg) mès tanben de centres de recèrcas e d'ensages. Las usinas del grop se situan a l'oèst de l'aglomeracion sus las comunas de Tolosa (Sent Martin de Toish), Blanhac e Bausèla. Las usinas son una de las destinacions màgers dels viatges de caps d'Estat o de govèrn: Joan Carles I d'Espanha, Elisabèt II del Reialme Unit, le primièr ministre de la Republica Populara de China.
Quimia
Situat principalament dins la zòna sud de la vila, le pòl quimic compren d'entrepresas dels sectors de la quimia pesuga (AZF : fertilizant azotats), de carburants, explosius e fuòcs d'artifici (SNPE, Ets Lacroix), de la quimia farmaceutica, de la pintura (pigments)
Le pòl quimic tolosenc a conegut una importanta activitat fins a la catastròfa del 21 de setembre de 2001 : l'explosion de l'usina AZF a fait 30 mòrts e environ 2500 ferits, e mai de degalhs materials considerables (Universitat de Tolosa-Le Miralh, quartièr En Palòt, La Reinariá, Ranguèlh e l'espital psiquiatric Marchand en particular).
Aquesta activitat tend dempuèi a se reorientar vèrs la quimia fina e la quimia farmaceutica, jutjadas mens polluentas e mens menaçantas per la populacion.
Informatica
De nombrosas entrepresas del sector son implantadas a Tolosa, beneficiant de la qualitat de la formacion universitària e de las grandas escòlas localas. Especialament las SSII Atos Origin, Capgemini, Unilog, CS, Coframi e IBM.
La comunautat d'aglomeracion de la Grand Tolosa s'es dotada dempuèi la fin de 2001 d'una excellenta infrastructura metropolitana de telecomunicacions (IMT). Compausada de cinc boclas totalizant 77 km de fibra optica l'IMT s'espandís sus la Grand Tolosa del nòrd al sud e d'èst en oèst altorn de Tolosa, de Blanhac a Labeja e de L'Union a Tornafuèlha. Passant principalament pel mètro tolosenc, le Periferic e le Canal del Miègjorn. Cada cable se compausa de 144 fibras opticas negras, cada parelh de fibra ofrís una capacitat de 2,5 Gbit/s dins les dus senses.
Vejatz le sit oficial de l'IMT dins les ligams.
Meteorologia
Le Centre Nacional de Calcul de Météo-France es installat dempuèi 1982 a Tolosa. Es en particular dins aquel centre que son efectuadas las previsions meteorologicas per França tota.
Le "Météopôle" de Tolosa regropa en mai le Centre Nacional de Recèrcas Meteorologicas (CNRM).
Cultura
La vida culturala tolosenca es rica :
Teatre
Tolosa fosquèc le brèç de companhiás de teatre de carrièra coma Royal de Luxe e de tot un movement d'artistas ligats a la scèna urbana.
Divèrsas scènas coma le Teatre de la ciutat, le Granier-Teatre - Teatre Daniel Sorano o le Teatre de la Levada aculhisson de pèças cada annada.
La vida teatrala amatritz coneis tanben una activitat importanta.
Cinèma
N'es Tolosa una de las vilas exagonalas melhor dotada (franc París de segur!!!) per aquò tot que de cinèma de qualitat se tracta damb, bèla primièra:
Se ne salvèc per exemple tot un tròç de L'Edat d'aur d'en Luis Buñuel o ne ten una version mai completa qu'enlòc mai del filme subrecultissim qu'es Freaks.
Tanben se ne possedís le negatiu original de La màger illusion d'en Joan Rainoard.
N'a tanben una bibliotèca pro rica de libres e revistas (e totes autres documents) subre le 7 art.
Tot parièr se ne pòt notar un malhum de cinèmas d'art e ensag pro ric damb
Tot parièr se n'organiza ara a la Cinematèca e dins tota la vila dempuèi mai de 20 ans les festenals Cinèma d'America Latina e Cinespaña que pro succès ne rescontran alprèp del public tolosan.
Un molon d'autras manifestacions mai pontualas a l'entorn del cinèma se debanan cada an en per tota la ciutat.
Musica
Las opèras son prepausadas per le Teatre del Capitòli de Tolosa dins l'Orquèstra Nacionala del Capitòli de Tolosa que s'es fait una reputacion internacionala dins le domeni de la musica classica, jos la direccion de Michel Plasson.
Entre autres, la "Halle aux grains", sala prestigiosa reputada per son acostica, e qu'abritava un mercat.
Tolosa a tanben una reputacion de vila dinamica dins le domeni de la musica de las annadas 1980 e 1990.
Dins un autre domeni, mantun artistas e grops tolosencs se son fait una reputacion nacionala en chanson française coma : Doblidem pas subretot la celèbra « Tolosenca » del compositor Louis Deffès. (cantata aicí per Benjamin Auriol).
Espectacles
Salas :
Festenals :
Fotografia
thumb|Galariá del Castèl d'Aiga.
La Galariá del Castèl d'Aiga met en scèna regularament d'exposicions fotograficas. Jean Dieuzaide ne fosquèc un actor renomenat e sovent expausat.
Gastronomia
De remarcar tanben le Cachou Lajaunie, inventat en 1880 a Tolosa per Léon Lajaunie, farmacian.
Monuments e luòcs toristics
Tolosa es classificada vila d'art e d'istòria. Les baloards de cintura determinan le sector salvagardat mai grand de França (220 ha).
Fòrça luòcs tolosencs son de descobrir en landrejant. Le patrimòni de bastiments religioses es particularament ric, damb qualques curiositats coma la glèisa dels Jacobins (qu'a una nau damb de corondas centralas en palmièrs). Tolosa es la vila francesa que compta le pus grand nombre d'ostals particulars de la Renaissença, aquò es degut a l'edat d'aur del pastèl.
Musèus
Les nombroses musèus de la vila presentan un patrimòni istoric important. Demest elis, podèm citar :
Embessonatges e acòrds de cooperacion
La vila de Tolosa es bessonada damb las vilas seguentas (per òrdre cronologic) :
Nosèt d'acòrds de cooperacion damb :
Tolosa a tanben una vila d'adopcion : Câmpia Turzii (🇷🇴).
(1468) Zomba
(1468) Zomba es un asteroïde.
Spiros Markezinis
Spiridion "Spiros" Markezinis (1909-2000) òme politic, foguèt primièr ministre de Grècia entre 1973 e 1973.
Vaurés
Vaurés es lo parçan occitan a l’entorn de La Vaur.
Belaiga
Belaiga (pr. Belaiga o Belaia, Bélaye en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
(1469) Linzia
(1469) Linzia es un asteroïde.
Pioneer 3
Pioneer 3 es una mission espaciala mandada per la NASA a destinacion de la Luna en 1958. En causa d'una error de calcul, la sonda mau capitèt d'orbitar a l'entorn dau satellit mai pasmens poguèt realizar son susvolada.
Cistre
{{Infobox
Citra
}} left|thumb|200px|Dauna jogant de la citrathumb|200px|Citra alemanda deu sègle XXLa citra qu'ei instrument de còrdas puntejadas inventat de cap a la Renaishença. Que possedeish ua caisha d'armonia plata. Que suberviu uei dab variantas populara com la guitarra portuguesa, la bandurria, la cetara còrsa, la mandòla, la mandolina irlandesa (d'ua fòrma pròcha) e la citra modèrna de Soïssa e d'Alemanha.
Allemant (Aisne)
Allemant es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Salisbury
vinheta|drecha|Salisbury
Allemant (Aisne)
Istòria
Le 17 juin 1944, un V1 allemand lancé depuis Vignacourt dans la Somme dévie de sa trajectoire et s'abat sur le territoire de la commune à 4h30 du matin. Hitler, arrivé la veille à son quartier-général de Margival, le Wolfsschlucht II situé à 3 km de là (sa seule et unique visite dans ce quartier-général fortifié et sa dernière sortie du Reich) pour un faire un point avec les maréchaux Rommel et Von Rundstedt sur la situation du front de Normandie, se saisira du prétexte pour rentrer précipitamment en Allemagne et ne pas se rendre comme initialement prévu à la Roche-Guyon au quartier-général de Rommel, comme ce dernier avait réussi à le convaincre.
La Febró
La Febró es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Salisbury
Salisbury es una ciutat anglesa del Wiltshire. Se sona tanben New Sarum per èsser destriada de la ciutat anciana de Sarum, que remplacèt a partir del s. XIII e disapareguèt al s. XVII.
Es al confolens de 5 rius : Nadder, Ebble, Wylye e Bourne que lai jónhon Avon.
Christofle
200px|thumb|left|[[Daguerotip de Charles Christofle]]thumb|200px|right|Òbra d'art de Christofle, 1889200px|thumb|left|Colleccions de cobèrts de taula de Christofle Christofle qu'ei ua manufactura francesa d'orfebreria d'argent. Que ho fondat en 1830 per l'orfèbre Charles Cristofle (París, lo 25 d'octobre de 1805 - Brunoy, Essonne, lo 13 de deceme, 1863) e uei botigas Cristofle qu'existeishen dens lo mòn sancèr qui perpausan objèctes d'art diverses e sustot vaishèras dens mantuas gamas.
Las pèças que son generaument argentadas (qu'ei a díser hèitas d'un metau non argentic caperat d'ua capa d'argent) ; las pèças d'argent massiu que son marcadas dab un cap de la divessa Minèrva.
L'ostau de Christofle que pòrta lo nom Orfèvrerie Cristofle e la soa marca que son las inicialas OC.
Sciuridae
Los sciurids son una familha de mamifèrs rosegaires que lor nom ven del latin Scurius e del grèc skiouros.
La classificacion distinguís d'una part lo grop dels esquiròls volants (sosfamilha dels Pterominats) e d'autra part la sosfamilha dels sciurinats que compren los esquiròls arboricòlas, los esquiròls terrèstres (cans de pradas, marmòtas, spermofils e tamiàs raiats).
Esquiròls terrèstres
Picatz lo tèxt non formatat aicí
Sant Germièr (Taissòde)
Sant Germièr es una anciana comuna de Vaurés, reünida a Taissòde en 1824.
La Figuera
La Figuera es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
(1470) Carla
(1470) Carla es un asteroïde.
Virgula
La virgula, (« pichona bròca » o « pichona verga »), es un signe de pontuacion.
Lenguistica e tipografia
En tipografia, la virgula es un signe de pontuacion permetent, a l'origina, d'inserir una respiracion dins la frasa. Coma totas las autras pontuacions, prenguèt, dins la lenga escricha, de ròltes multiples que la lenga orala manifestariá pas que per una pausa.
Estructura, per exemple, la construccion de la frasa, que siá en ligant o en separant los grops sintaxics. Per exemple, dins una enumeracion, la virgula separa los tèrmes enumerats.
En matematicas e dins l'escritura dels nombres
Dins l'escritura dels nombres, la virgula pòt servir de separator decimal.
L'utilizacion de l'escritura decimala (amb un separator que vendra una virgula mai tard) data del sègle XVI e foguèt popularizada, en partida, par Simon Stevin, çò que permetèt de calculs fòrça mai simples que l'escritura per fraccions.
Informatica
En Smalltalk, la virgula es pas un element sintaxic. Es un messatge binari qui permet de concatenar de colleccions.
Ud
left|thumb|200px|Biais deu jogar dab o son [[plèctre]]Lo ud qu'ei un instrument de còrdas puntejadas originari deu monde arabomusulman ; qu'ei un laüt, generauent considerat com l'ajòu de tota la familha deus laüts e mandolinas d'Euròpa.
Istòria d'Iran
L’Istòria d'Iran es l'istòria de l'espaci pèrse qu'es una region de civilizacion fòrça anciana situada en Orient Mejan.
La Preïstòria e l'Antiquitat anciana
Lei vestigis pus ancians d'ocupacion umana descubèrts en Iran datan de 800,000 ans e son situats dins lo sud-èst dau país. Puei, unei vestigis neolitics mostran l'emergéncia progressiva d'una societat agricòla a partir dei millenis VII e VI avC. La metallurgia sembla aparéisser vèrs la fin dau milleni V avC dins la region de Susa que va venir lo centre de la civilizacion elamita. L'escritura e lei premierei vilas apareguèron, totjorn dins la region de Susa, au milleni III avC.
L'Empèri Elamita venguèt una poissança importanta de la region. Fins a sa destruccion per leis Assirians au sègle VII avC, aguèt de relacions mai o mens conflictualas ambé lei civilizacions de Mesopotamia. Èra dominat per lei vilas de Susa e d'Anshan. Mai d'un còp, leis Elamitas capitèron d'ocupar una partida de Mesopotamia e aguèron un ròtle important dins l'afondrament de la Tresena dinastia d'Ur en 2004 avC ò dins la disparicion de la dinastia kasita de Babilònia au sègle XII avC. Pasmens, fuguèron tanben de còps vencuts e parcialament ocupats per lei Mesopotamians.
La migracion dei pòbles iranians vèrs lo plan iranian
Aprofichant l'afebliment elamita, divèrsei pòbles migrèron vèrs lo plan iranian dins lo corrent dei premiers sègles dau milleni I avC. Ansin, vèrs lo sègle VII avC, lei Medes ocupèron la màger part de la region e venguèron una poissança importanta enemiga deis Assirians que dominavan Mesopotamia. Aliats ai Babilonians, capitèron de conquistar e de destrurre l'Empèri Assirian entre 614 e 609 avC e formèron lo premier empèri centrat sus lo plan iranian. De combats còntra leis Escites permetèron de conquistar lo nòrd-oèst de l'Iran modèrne e Anatolia fuguèt finalament partejada ambé lei Lidians. Pasmens, en 559, un còp d'estat menat per lo Pèrsa Cir II lo Gran, rèi d'Anshan e vassau dei Medes, entraïnèt la fin de la dinastia dei Medes e son remplaçament per leis Aquemenidas. Una partida de l'aristocràcia dei Medes deviá probablament sostenir lo complòt car gardèt son influéncia sus leis afaires de l'estat.
L'Empèri Aquemenida
thumb|right|Empèri Aquemenida a la fin dau rèine de [[Cir II lo Gran (559-529 avC).]]
Lo rèine de Cir II lo Gran (vèrs 559-529 avC) permetèt d'unificar l'empèri mede e de fondar lo premier Empèri Pèrsa après lei conquistas de Lidia, de Babilònia e d'una partida de l'Asia Centrala. Au contrari deis Assirians, lei Pèrsas s'ocupèron d'integrar lei pòbles vencuts au sen de l'administracion imperiala e laissèron una autonòmia importanta ais autoritats localas. Aquò limitèt un pauc lei revòutas — fòrça frequentas durant lo periòde assirian — e permetèt ai successors de Cir II de contuniar una politica d'expansion territòriala. A son apogèu, l'Empèri s'estendiguèt sus leis estats actuaus d'Iran, d'Iraq, d'Armenia, d'Afganistan, de Turquia, de Bulgaria, d'Israèl, de Liban, de Jordania, d'Egipte, de Siria e sus una partida de Grècia, d'Arabia Saudita e de Paquistan. Pasmens, lei desfachas còntra lei ciutats-estats grègas (Guèrras Medicas) marquèron lei limits de la poissança d'un empèri que fuguèt finalament pas capable d'unificar d'un biais eficaç de soudats d'origina diferenta e tanben pas capable de dominar un pòble refusant la senhoriá — de còps solament teorica en causa de l'alunchament — dau poder centrau pèrsa. A partir dau rèine de Xerxes I (486-465 avC), leis Aquemenidas fuguèron subretot obligats de defendre l'empèri còntra quauquei revòutas localas e leis expedicions militaras organizadas per lei Grècs o leis Escites, pòble nomada de l'Asia Centrala. Divèrsei complòts au sen de la dinastia imperiala e de la Cort aumentèron lei dificultats de la dinastia que son poder declinèt pauc a pauc dins lo corrent dau sègle IV avC.
La conquista d'Alexandre lo Grand e la formacion de l'Empèri Seleucida
L'Empèri Aquemenida s'afondrèt de 334 a 330 en fàcia de l'invasion dei tropas macedonianas d'Alexandre lo Grand. D'efèct, ja afeblit per de divisions intèrnas, Darius III (336-330 avC) deviá totjorn faciar la dificultat d'assemblar de pòbles diferents per formar una armada coerenta e èra presonier de concepcions tacticas perimidas còntra la falanja grèga. Ansin, la conquista de la mitat occidentala de l'Empèri fuguèt quasi una promenada militara que necessitèt solament tres batalhas importantas (Lo Granic, Issos, Gaugamèlas) e un sètge malaisat (Tir). La màger part dei governadors pèrsas, franc d'aquelei de Caucàs que venguèron independents, preferiguèron negociar ambé lo venceire e capitulèron rapidament. Ansin, après la revirada de la resisténcia desesperada de sei darrierei fòrças ai Portaus Persics, Darius III fuguèt assassinat e Alexandre poguèt se proclamar son successor.
De 330 a 324 avC, la conquista de la mitat orientala de l'Empèri Aquemenida fuguèt pus malaisada car certanei populacions i opausèron una resisténcia vertadiera. Ansin, Bactriana fuguèt parcialament conquistada e Alexandre poguèt solament s'assegurar dau contraròtle dei vilas principalas. Puei, de lòng d'Indus, sei tropas subiguèron de pèrdas importantas per arrestar lei cargas deis elefants indians durant la batalha de l'Hidaspes. Alexandre deguèt finalament se contentar d'establir sa senhoriá sus la region e de se retirar. Moriguèt a Babilònia en 323 avC.
Son empèri fuguèt partejat entre sei generaus. La màger part de l'Empèri Aquemenida, levat d'Egipte e d'una partida d'Anatolia, venguèt lo reiaume de Seleuc Nicator que fondèt l'Empèri Seleucida. Tre sa fondacion, aquel estat aguèt de dificultats per contraròtlar lo plan iranian e lei províncias orientalas de l'empèri. De mai, franc d'Antíoc III (223-187 avC), la màger part dei sobeirans seleucidas fuguèron afeblits per de crisis de succession e per de guèrras entre estats grècs. Lei regions orientalas de l'empèri fuguèron donc pauc a pauc conquistadas per lei Parts e, en 160 avC, l'Empèri Seleucida èra vengut un reiaume sirian que subreviquèt fins 64 avC.
L'Empèri Part
Au sègle I avC, l'arribada dei Romans dins lei regions orientalas de la Mar Mediterranèa marquèt la fin dei progrès parts vèrs l'oèst. Dins lei regions orientalas de l'Empèri, de migracions novèlas de pòbles nomadas asiatics entraïnèt una pression militara importanta e s'acabèt per l'abandon de l'Afganistan modèrn. Lo plan iranian venguèt donc lo centre de l'Empèri Part qu'installèt sa capitala a Ctesifont per susvelhar sa frontiera occidentala. D'efèct, unei guèrras se debanèron entre lei Romans e lei Parts, magerament per lo contraròtle d'Armenia. Dins aquò, maugrat de batalhas resclantissentas, coma la batalha de Carrhes en 53 avC ò la campanha de Mesopotamia de Trajan de 116, lei dos camps mau capitèron d'averar una victòria decisiva e, fin finala, lo limit entre lei dos empèris demorèt establa.
Relativament mau conegut en causa de la manca de documents escrichs, lo periòde part veguèt la fondacion, o la refondacion, d'unei vilas novèlas coma Merv, Ctesifont e Firuzabad, la perseguida de l'evolucion de l'art ellenistic introduch per la conquista macedoniana e lo desvolopament de divèrsei corrents religiós o filosics que venguèron importants durant lo periòde sassanida. Lo sègle II veguèt lo declin de la dinastia parta en causa de complòts intèrns e de la contuniacion dei guèrras còntra lei Romans. De 224 a 226, la revòuta d'Ardachir I (224-241), vassau poderós dei regions de Susa e d'Isfahan, entraïnèt la casuda de la dinastia e son remplaçament per lei Sassanidas.
L'Empèri Sassanida
Lo remplaçament dei Parts per lei Sassanidas entraïnèt una continuacion de la politica estrangiera e lo començament d'una tièra de reformas intèrnas. Ansin, se debanèron de guèrras novèlas còntra l'Empèri Roman que s'acabèron per lo mantenement dau statu quo maugrat la victòria d'Edessa en 260 e la captura de l'emperaire Valerian. En revènge, sus lei frontieras orientalas, lei Sassanidas prenguèron pauc a pauc l'avantatge sus lei Kochans e vassalizèron lei regions entre lo limit oèst dau plan orientau e l'Índia modèrna. Enfin, au sen de l'empèri, Shapur I (241-272), segond sobeiran sassanida, reorganizèt l'administracion e leis afaires religiós.
Lei successors de Shapur I fuguèron mens capables e lei Romans aprofichèron la situacion per impausar la signatura d'un tractat de patz de quaranta annadas en 298 durant lo rèine de Narsès (293-302). Shapur II (309-379) capitèt de redreiçar la poissança de l'Empèri gràcias a sei victòrias còntra lei Kochans e a sa resisténcia ai Romans arribats dins la region de Ctesifont en 363.
A partir dau sègle V, lo començament deis invasions dei Huns Blancs venguèron una menaça novèla e Peroz I (457-484) deguèt se defendre. Pasmens, fuguèt capturat en 466 e, après sa liberacion, finalament tuat en 484. Afganistan, la region de Merv e una partida de Khorasan fuguèron abandonats après aquelei reviradas e fins au començament dau sègle VI, lei Sassanidas deguèron pagar un tribút important ais envaïsseires. La segonda mitat dau sègle V fuguèt tanben caracterizada per una tièra de crisis intèrnas coma la famina de 464-471. Aquò entraïnèt una insureccion de la populacion e una crisi de succession en 497-499.
Lo darrier redreiçament de l'Empèri Sassanida se debanèt durant lo rèine de Cosrau I (531-578). Militarament, obtenguèt un tribút de l'emperaire bizantin Justinian I (527-565) en cambi d'una trèva e s'alièt ambé lei Tujues per destrurre lei Huns Blancs entre 562 e 568. Pasmens, aquela aliança èra fragila e Sassanidas e Tujues, sostenguts per lei Bizantins, venguèron rapidament enemics. De 588 a 589, leis invasions dei Tujues fuguèron arrestats e, en 602, acomencèt una guèrra lònga e acarnada còntra lei Bizantins. En 614, lei Sassanidas ocupèron Jerusalèm e intrèron en Egipte e en Anatolia onte Constantinòple deguèt faciar un sètge malaisat en 626. Dins aquò, l'emperaire bizantin Heraclius (610-641) reorganizèt sei territòris e aprofichèt lei divisions entre lei princes de l'Anatolia orientala per formar una armada importanta e esquichar lei Sassanidas a Niniva a 628. La guèrra s'acabèt per la restauracion dei frontieras de 602 e per un afebliment major dei dos empèris que devián faciar lei premiereis invasions deis Arabis musulmans.
La conquista e la dominacion aràbias
La conquista arabia de Pèrsia acomencèt après la repression dei revòutas consecutivas a la mòrt de Maomet. Fòrça afeblit per la guèrra Bizantinosassanida de 602-628, l'Empèri Sassanida fuguèt rapidament en dificultat. Tre 633, lei tribús arabias vassalas fuguèron somesas per leis armadas musulmanas que contunièron d'avançar en direccion de Pèrsia. Inicialament blocats, leis Arabis fuguèron venceires a Buwayd (635) e an al-Qadisiyya (636). Ctesifont tombèt en 637 e lei darrierei fòrças sassanidas importantas fuguèron anientadas a Nehavend en 642. Après aquela revirada, lo darrier sobeiran sassanida, Yazdgart III (632-651), fugiguèt per assaiar d'organizar una armada novèla mai, coma Darius III còntra Alexandre, fuguèt finalament assassinat per un vassau a Merv.
Bernard Lavilliers
vignette|right|Bernard Lavilliers en 2011.
Istòria d'Iran
La conquista e la dominacion aràbias
Après aqueu succès, lei Musulmans fuguèron ocupats per la succession d'Ali e la guèrra civila entre lei partisans deis Omeias — que formèron lei sunitas — e lei deis eiretiers d'Ali — que formèron lei chiitas. Mesopotomia e la mitat occidentala de Pèrsia fuguèron lo teatre principau d'aquelei guèrras civilas. Aquò fragilizèt la dominacion arabia sus lo plan iranian que venguèt lo refugi de divèrseis opausants e lo luòc de revòutas quasi continualas. L'insureccion decisiva acomencèt en genier de 748 quand Abu Muslim capitèt d'unificar lei maucontents e de conquistar Merv au profiech deis Abbassidas. En 750, la batalha de Zab entraïnèt la destruccion dau Califat Omeia e l'instauracion dau Califat abbassida.
Bernard Lavilliers
Bernard Ouillon, dich Bernard Lavilliers, es un autor, compositor e cantaire francés.
Istòria d'Iran
La conquista e la dominacion aràbias
Pasmens, lei revòutas contunièron car Abu Muslim, vengut fòrça poderós, fuguèt assassinat en 755 per leis Abbassidas. Aquò entraïnèt una tièra de revòutas fins a 783 que son dichas lei Revòutas dei Companhons d'Abu Muslim. Pasmens, la fin d'aquelei movements marquèt pas la fin dei revòutas iranianas e, maugrat l'installacion de la capitala abbassida a Bagdad, lo contraròtle arabi sus Pèrsia demeniguèt pauc a pauc. A la fin dau sègle IX, la region èra devesida entre divèrsei dinastias localas e, en 945, leis Abbassidas esperelei fuguèron plaçats sota lo protectorat dei Boidas chiitas.
Bernard Lavilliers
Bernard Lavilliers es nascut lo 7 d'octobre de 1946 a la termièra occitano-arpitana, dels costat de Sant Estève (França), pr'aquò son patronime vertadièr (Ouillon, patronime eissit del nom d'un padoenc de la comuna auvernhata de Sant Ostian) daissa supausar una origina occitana pel paire. Del costat de la maire, sa rèiregrand es eissida d'Occitània, de Sinjau en Auvèrnhe.
Las influéncias musicalas de Bernard Lavilliers son lo ròck (Traffic, Les Barbares, Idées noires, Juke-Box, Y'a peut-être un ailleurs), la cançon francesa (Saint-Étienne, On the road again), mai que mai la engatjada (en eredèr de Léo Ferré : Faits divers, Troisièmes couteaux, Noir et blanc), lo reggae (Pigalle la blanche, Stand the ghetto, Melody tempo harmony) e la musica latino-americana (La Salsa).
Istòria d'Iran
La conquista seldjokida e la formacion dau Sultanat de Khwarezm
Lo periòde de division de Pèrsia durèt aperaquí un sègle que veguèt l'establiment — jamai definitiu — de plusors empèris sus la màger part dau plan iranian. Aguèron per consequéncia de permetre lo retorn de populacions iranianas desplaçadas dins l'èst de Pèrsia per lei combats de la conquista arabia e l'arribada de pòbles turcs. Aquò entraïnèt una restauracion de la lenga e de la cultura persanas e una demenicion rapida de l'arabizacion de la region.
A partir de la mitat dau sègle XI, Pèrsia fuguèt atacada per lei Turcs Seldjokides que venián, coma la màger part deis envaïsseires d'Iran, de l'estèpa asiatica. Fondèron un principat dins la region de Korasan e ocupèron pauc a pauc lo rèsta de la region fins a la conquista de Bagdad en 1055. Après aquelei victòrias, Alp Arslan (1063-1072) fuguèt lo fondator vertadier de l'estat seldjokide gràcias a son òbra administrativa e a la neutralizacion de la menaça bizantina a Manzikert (1071). Son fiu Malik Chah I (1072-1092) acabèt l'unificacion de Pèrsia après la conquista de Sogdiana en 1074. Pasmens, après sa mòrt, l'autoritat dei Seldjokides demeniguèt e sei vassaus venguèron lei caps vertadiers de l'empèri. Per exemple, de 1180 a 1225, lo Califat abbassida restaurèt son independéncia a l'entorn de Bagdad. En 1141, lei Seldjokides fuguèron esquichats a Katwan per lei Karakitais. Lei regions orientalas dau plan iranian fuguèron envaïdas per divèrsei nomadas e lei Seldjokides fuguèron definitivament anientats en 1194. Lei venceires venguèron lei senhors dau Sultanat de Khwarezm e capitèron d'ocupar lo plan iranian mai pas Mesopotamia que demorèt sota contraròtle abbassida.
La conquista mongòla
Quauquei decennis après la destruccion dau Sultanat Seldjokide, lo Sultanat de Khwarezm s'estendiguèt vèrs l'Asia Centrala onte deguèt faciar lei tropas mongòlas de Genghis Khan. Un acòrd de patz fuguèt conclut mai lo chaple d'una caravana marchanda protegida per lei Mongòls entraïnèt una guèrra novèla a partir de 1219. Lei Mongòls ocupèron Samarcanda en març de 1220 e pilhèron sensa dificultat la region que sei fòrças èran tròp dispersadas per resistir. A partir de 1222, leis expedicions de pilhatge se transformèron en campanhas d'annexion e Korasan fuguèt integrat a l'Empèri Mongòl.
D'autreis expedicions se debanèron dins la region iraniana en 1229-1230, en 1243 e en 1258-1260. Entraïnèron la conquista mongòla de la màger part de l'Orient Mejan e de destruccions majoras coma lei dau sac de Bagdad e dau Califat abbassida en 1258. Après la division de l'Empèri Mongòl, la region faguèt partida de l'Ilkhanat. Aquel estat deguèt faciar divèrsei crisis intèrnas. Premier, l'introduccion de l'islam au sen de son elèit se turtèt a l'oposicion d'una partida de l'aristocràcia mongòla e causèt mai d'un còp d'estat avans son acceptacion definitiva au començament dau sègle XIV. Pasmens, aquò permetèt pas d'estabilizar l'autoritat dau khan que deguèt luchar còntra lei temptativas secessionistas de sei vassaus, compres sei generaus e sei ministres. Ansin, après 1327, l'Ilkhanat s'afondrèt e dispareguèt finalament en 1336.
Aqueu periòde causèt la migracion d'unei pòbles e aguèt una influéncia fòrça importanta sus lo poblament de l'Iran modèrn. Confirmèt tanben l'implantacion de l'islam en Pèrsia gràcias a la conversion rapida deis envaïsseires e ai movements de reaccion nacionalista còntra la dominacion mongòla. Ansin, mai d'una granda mosqueta fuguèt bastida a partir de la fin dau sègle XIV per leis estats successors de l'Ilkhanat : Turcomans dau Moton Negre e Turcomans dau Moton Blanc en Mesopotamia Auta e Muzaffaridas dins lo centre de Pèrsia.
Lo periòde de Tamburlan
Lo periòde de division de Pèrsia après l'afondrament de l'Ilkhanat durèt gaire e la region fuguèt tornarmai unificada per Tamburlan (vèrs 1370 - 1405). Senhor d'origina turcomongòla, installèt sa capitala a Samarcada en 1369 e acomencèt una tièra de campanhas militaras. En 1381, èra lo cap de tot lo plan iranian puei contunièt seis ofensivas còntra lo Khanat de l'Òrda d'Aur, Índia e lei principats de l'Asia Centrala. Aquò entraïnèt de destruccions majoras dins lei regions ocupadas. En particular, la destruccions dei canaus d'aigatge causèt lo declin economic de regions importantas dau centre d'Asia. Pasmens, après lei combats, Tamburlan favorizèt lo redreiçament de sei possessions e Samarcanda conoguèt un desvolopament economic e culturau fòrça important.