cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
(1274) Delportia
(1274) Delportia es un asteroïde.
Varatge
Joan de Cabanas marca Varagi dins sei "Contes".
Anjau
Lo gentilici qu'ei anjavin -a.
Narros
Narros es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Verrières (Marna)
Verrières es una comuna francesa administrada per lo departament de Marna de la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Aintzila
Aintzila en basco o Aincille en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Lo gentilici basco qu'ei aintzildar.
Geografia
Las comunas tòcatocantas que son Sent Joan lo Vielh au nòrd, Zaro au nòrd-oèst, Ahatsa-Altzieta-Bazkazane a l'èst e Ezterenzubi e Eiheralarre au sud.
Que s'i trobava ancianament un espita] peus romius deu Camin de Sant Jaume.
Ua crotz dab ua inscripcion en basco que data de 1691.
Istòria
Una part de las tèrras indivises de Aincille, als costats d'aquelas de las municipalitats de Ahaxe-Alciette-Bascassan, Bustince-Iriberry, Caro, Lecumberry, Mendive, Sants-Texans-lo-Vièlh e Sant-Michel, i aguèt aportat la a la formacion de la municipalitat de Estérençuby.
Une partie des terres indivises d’Aincille, aux côtés de celles des communes d’Ahaxe-Alciette-Bascassan, Bustince-Iriberry, Caro, Lecumberry, Mendive, Saint-Jean-le-Vieux et Saint-Michel, fut apportée le 11 à la formation de la commune d’Estérençuby.
Universitat Miguel Hernández d'Elx
thumb|200px|Bastissa 3-Facultat de Farmacia del Campus de Sant Joan-UMHthumb|200px|Institut de Neurosciéncias UMH-[[CSIC al Campus de Sant Joan d'Alacant]]thumb|200px|Bastissa Altabix al Campus d'ElxL'Universitat Miguel Hernández d'Elx es una universitat publica valenciana, tanben coneguda coma UMH, amb campus per tota la província d'Alacant e foguèt establida en l'an 1997. Son nom commemòra lo poèta Miguel Hernández d'Oriola. Forma part de la Ret d'Universitats Institut Joan Lluís Vives, cossí la rèsta de las Universitats dels Païses Catalans, e la ret Universia, cossí la rèsta de las Universitats d'Espanha e d'America Latina.
Sa sedença centrala se tròba dins la vila d'Elx e s'estructura en quatre campus: Altea, Elx, Oriola e Sant Joan d'Alacant, ont s'impartisson distintes de titolacions. De mai, incorpòra divèrses instituts universitaris de recèrca.
Se tròba a l'ora d'ara en procès d'ampliament e remodelament de las estructuras en cada campus, mai que mai a Elx e a Sant Joan d'Alacant.
L'universitat es dividida en departaments e facultats e d'escòlas, en essent ambedoas divisions independentas una de l'autra, aital un departament pòt èsser restacat a mai d'una facultat. A costat d'aquela division existisson los instituts de recèrca que son autonòms als departaments e facultats e dependon del vicerectorat de recèrca e desvolopament tecnologic.
Istòria
Lo govèrn valencian, presidit per N'Eduardo Zaplana, creèt l'Universitat Miguel Hernández d'Elx mercé a una lei aprovada lo 27 de decembre de 1996 (Lei de Creacion de l'Universitat Miguel Hernández d'Elx). Aquela lei segreguèc de divèrses centres e d'ensenhaments de l'Universitat d'Alacant: la Facultat de Medecina, l'Institut de Neurosciéncias (ambedós a Sant Joan) e la Diplomatura en Estatistica (a Elx) e de la Universitat Politecnica de Valéncia a Oriola: Engenhariá Agronomica e tres especialitats d'Engenhariá Tecnica Agricòla, que serián restacats a la nòva Universitat.
Tot aquò aboquèt a un conflicte politic entre l'Universitat d'Alacant mai PSPV e la nòva universitat mai lo govèrn del PP per la segregacion de la Facultat de Medecina e l'Institut de Neurosciéncias a causa del prestigi que la carrièra de Medecina e la recèrca biomedicala porgissiá a l'UA. Aquel conflicte s'acabèt lo 17 de març de 2005 amb la resolucion del Tribunal Constitucional en avalant aquela segregacion.
(1275) Cimbria
(1275) Cimbria es un asteroïde.
Troncens
Troncens (Troncens en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
Comuna situada au Sud deu departament de Gers au ras deus Hauts Pirenèus. vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, Troncens que veng d'un nom germanic d'òme [un nom de mèste] Thurisind, donc emplegat absoludament (shens sufixe). Segon Negre, Troncens que veng probablament d'un nom germanic d'òme Trusingus.
Istòria
Lo vilatge qu'obtengó ua carta de costumas en 1318.
Misoen
Misoen (Mizoën en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region d’Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Attestacions: de Misoenio, XIe s. , Misohen, XIIe s. ( DR ) ; peut - être NP germ. Modoenus ( NPAG, I , 169 b ) ; Mod- peut se diphtonguer en Mood- , Muad- , Mued- , attestés ; et Mued- peut devenir Mez- , Miz-.
Guerquesalles
Guerquesalles es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
Traversada per la Vida, es limitrophe de Vimoutiers e del celèbre vilatge de Camembert.
Traversée par la Vie, elle est limitrophe de Vimoutiers et du célèbre village de Camembert.
Genre (arts)
Lo genre es una classificacion utilizada dens lo domeni artistica.
(1276) Ucclia
(1276) Ucclia es un asteroïde.
Aunís
100px|thumb|Escut d'AunísAunís (Aunis en grafia mistralenca ; Aunis en francés) es una anciana província de França. La soa capitau qu'ei La Rochèla.
Saint-Laurent-la-Roche
Saint-Laurent-la-Roche es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Griesheim-près-Molsheim
Griesheim bei Molsheim en alemannisch (Griesheim près Molsheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Situat a 30 km d'Estrasburg.
Situé à 30 km de Strasbourg.
Universitat de Tolosa-Joan Jaurés
right|200px|thumb|Universitat de Tolosa-Le Miralh
L’Universitat de Tolosa-Joan Jaurés coneguda fins a 2014 coma Universitat de Tolosa-Lo Miralh o Tolosa II (en francés Université de Toulouse-Jean Jaures), es l’una de las tres universitats de l'Universitat de Tolosa, especializada dins las letras e las sciéncias umanas. Son sit principal se trapa dins lo quartièr del Miralh, a Tolosa.
Escòlas Doctoralas
A titre principal:
Servici d'ensenhament a distància (SED)
Formacions: (L = Licéncia (L1+L2+L3) ; M = Mastèr (M1+M2) ; DU = Diplòm d'universitat)
Vatierville
Vatierville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bastanós
Bastanós (Bastanous en francés) qu'ei ua anciana comuna gascoa, situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Qu'es adara dens la comuna de Manàs e Bastanós, en francés Manas-Bastanous.
Toponimia
Lo nom qu'ei près deus de Bastanès, de Bastenas e de la vath de Baztan.
Per Bastanès, Miquèu Grosclaude que horneish basta, « toja (Ulex europaeus) », puish sufixes -anum e benlèu -ensem (mès Grosclaude que hè arremarcar qu'un è obèrt junta pas dab aqueth sufixe).
Per Bastenas, Bénédicte Boyrie-Fénié que dona lo medish mot basta, dambe un sufixe prelatin -enna, mès lo sens de l'ensemble qu'es « lana umida » (favorabla a aquera planta), sens que pòt estar identic a barta. Que seré donc un nom d'origina aquitanica.
Bastanós, dambe'u sufixe -osum, que seré donc un tojar a l'origina. Lo lòc que suberploma ua riberòta de 25 o 30 m.
Quinçon
Quinçon (Quinson en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Dommartin-lès-Remiremont
Geografia
La comuna ocupa la val de Mosèla e de la Moselotte en amont de son jonhent. L'abitat i a escampilhat, amb maites masatges, Pont, Franould, la Poirie ...
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo vilatge tira lo sieu nom de la glèisa #que #èsser primitivement dédiée a sant Martin. Segon la tradicion orala, quand las disettes affamèrent lo país abans la Revolucion, los abitants de Dommartin, redusits a s'alimentar d'èrbas traversavan la Moselle per #culhir de la oseille en la vallée d'Aquelas. S'explicariá aital lo étymologie del gentilé Picosé (puncha-oseille).
Dommartin Èra un masatge caseriu del ban de Longchamp, bailliage de Remiremont, e lo centre d'una parròquia #que s'estendiá sus la municipalitat actuala de Vecoux. La siá glèisa, dédiée a Sant-Laurent, èra del diocèse de Sant-Dié, doyenné de Remiremont. La curació, regular, èra a la collation de las bénédictins del Sant-Mont.
En 1790, la municipalitat a creat, incluse en lo costat e lo district de Remiremont. En 1791, un decrèt del departament amassa Pont a la municipalité de Dommartin. Lo nom revolucionari, Martin-Liure, a #èsser rapidament desbrembat.
Per decrèt del 10 de febrièr de 1858, las doas seccions de Vecoux e de Reherrey #èsser, sus la siá demanda e en rason de la siá éloignement del centre del pòble, erigides en municipalitat jol nom de Vecoux.
Le village tire son nom de l'église qui fut primitivement dédiée à saint Martin. Selon la tradition orale, lorsque les disettes affamèrent le pays avant la Révolution, les habitants de Dommartin, réduits à se nourrir d'herbes traversaient la Moselle pour aller cueillir de l'oseille dans la vallée de Celles. Ainsi s'expliquerait l'étymologie du gentilé Picosé (pique-oseille).
Dommartin était un hameau du ban de Longchamp, bailliage de Remiremont, et le centre d’une paroisse qui s’étendait sur la commune actuelle de Vecoux. Son église, dédiée à Saint-Laurent, était du diocèse de Saint-Dié, doyenné de Remiremont. La cure, régulière, était à la collation des bénédictins du Saint-Mont.
En 1790, la commune est créée, incluse dans le canton et le district de Remiremont. En 1791, un arrêté du département réunit Pont à la municipalité de Dommartin. Le nom révolutionnaire, Martin-Libre, a été vite oublié.
Par décret du 10 février 1858, les deux sections de Vecoux et de Reherrey furent, sur leur demande et en raison de leur éloignement du centre du village, érigées en commune sous le nom de Vecoux.
Argelièrs (Erau)
Argelièrs o Argeliers (Argelié, Arzeliè en grafia mistralenca ; Argelliers en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Verneuil (Marna)
Verneuil es una comuna francesa administrada per lo departament de Marna de la region de Champanha-Ardena.
Argelièrs (Erau)
Los gentilicis son argelierés -esa (pl. los argeliereses; fr. argelliérais -aise) o argelierenc -enca (fr. argelliérain -aine). Un sobriquet dels abitants es los ventres pelats.
Verneuil (Marna)
Geografia
Verneuil A traversat per la Semoigne, pichon riu #que se tira en la Marna en amont del pont de Try. Cela explica la preséncia de divèrses ancians molins a aiga la longitud de los sieus marges. La municipalitat s'estend sus près de 1500 ectaras entre una altitud de 70 mètres (dins la comuna) fins a 230 mètres (cap als pâtis). Verneuil Possedís d'ancianas carrièras de grès, dels bòsques (los bòsques de Tronquet, de Nesles e de Verneuil), de las tèrras cultivables #que justifican la preséncia de qualques granjas. Mas la principala activitat d'aquel vilatge es ara la viticulture e l'elaboracion de champagne amb de nombrós récoltants- manipulants e tres cooperativas vinicoles : la gravelle, la estalviador e Sant Vincent (Sant Vincent es egalament lo nom del Sant patron dels vignerons).
Esparta
Esparta (en grèc ancian: Σπάρτη Spártē, en dorian: Σπάρτα / Spárta) ò Lacedemònia (Λακεδαίμων Lakedaímōn) es una vila antica de Grècia situada en Peloponès lòng dau riu Eurotes. Amb Atenas e Tebas, faguèt partida dei ciutats-estats grègas pus poderosas e aguèt un ròtle major dins l'istòria de la region gràcias a son organizacion militarista.
Verneuil (Marna)
Geografia
Verneuil est traversée par la Semoigne, petit rivière qui se jette dans la Marne en amont du pont de Try. Cela explique la présence de plusieurs anciens moulins à eau le long de ses rives. La commune s'étale sur près de 1500 hectares entre une altitude de 70 mètres (à la mairie) jusqu'à 230 mètres (vers les pâtis). Verneuil possède d'anciennes carrières de grès, des forêts (les bois de Tronquet, de Nesles et de Verneuil), des terres cultivables qui justifient la présence de quelques fermes. Mais la principale activité de ce village est maintenant la viticulture et l'élaboration de champagne avec de nombreux récoltants- manipulants et trois coopératives vinicoles : la gravelle, l'économe et Saint Vincent (Saint Vincent est également le nom du Saint patron des vignerons).
Argelièrs (Erau)
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Saint-Oyen (Val d'Aosta)
Saint-Oyen (en italian: Sant'Eugendo) es una comuna italiana de la Val d'Aosta. Sa populacion èra estimada a 216 abitants, lo 31 de decembre de 2011. Sa superfícia totala es 9,42 km². Son cònsol se sona Natalino Proment.
(1277) Dolores
(1277) Dolores es un asteroïde.
Esparta
D'efiech, Esparta èra caracterizada per de lèis relativament originalas que plaçavan l'entraïnament militar au centre de l'activitat jornadiera de sei ciutadans. Ansin, maugrat una demografia limitada, la vila foguèt lòngtemps la premiera poissança terrèstra grèga. Après una lònga guèrra còntra Atenas de 431 avC a 404 avC, venguèt la premiera ciutat-estat de la region fins a sa desfacha de Leuctra còntra Tebas en 371 avC. Après aquela revirada, son prestigi li permetèt de mantenir son independéncia. Pasmens, comencèt de declinar en causa d'una crisi sociala prefonda que menèt a una demenicion dau nombre de ciutadans e donc a una reduccion de sa fòrça militara. Divèrsei reformators assaièron sensa succès de restaurar sa poissança a la fin dau sègle III avC e au començament dau sègle II avC. Finalament, la vila foguèt somesa per Roma que li laissèt una autonòmia fòrça importanta. Destrucha per leis invasions barbaras e de tèrratrems, Esparta foguèt abandonada dins lo corrent de l'Edat Mejana au profiech de Mistra.
Verneuil (Marna)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Esparta
La formacion de la vila
La ciutat novèla estabilizèt seis institucions e sei lèis durant lo periòde dau legislator, mai ò mens legendari, Licurg (fin dau sègle IX - començament dau sègle VIII avC). D'inspiracion aristocratica, metèt en plaça un estat oligarquic, austèr e autarquic. Lo poder èra tengut per dos rèis, per un conseu d'ancians (la gerúsia) e per cinc efòras elegits per l'assemblada. A sa basa, se trobava un còrs civic de 9,000 ciutadans (leis homoioi ). En mai d'aquò, lei tèrras espartencas foguèron devesidas per formar 9,000 lòts distribuits entre lei ciutadans. Esplechats per d'esclaus ò per d'Ilotas, permetián teoricament d'assegurar un revengut sufisent a cada ciutadan per viure e per se concentrar sus l'entraïnament militar que venguèt l'activitat civica per excelléncia. Ansin, Esparta desvolopèt rapidament una armada eficaça que foguèt considerada coma la premiera dau mond grèc.
Verneuil (Marna)
Istòria
Verneuil O Vernolium o vernogilus es la reünion de doas ancianas parròquias, Verneuil l'anautita dicha Verneuil Sant Martin e Verneuil la bassa dicha Verneuil Sant Remi. La segonda parròquia rapidament mai importanta, ven, al moment de la fusion lo banc de la parròquia. Dom Albert Noël aima la siá existéncia anteriora a, el la dicha traversada per una  cauçada Brunehaut, via publica #que connectava Soissons a Pòrt-a-Binson en transeünt per Ronchères, Champvoisy e Châtillon. La comuna reiala de Verneuil sòrt del bailliage de Châtillon sus Marna fins a. Lo sieu territòri a #èsser longtemps morcelé entre divèrses proprietaris. Aital los #dire pendent de nombroses sègles son versées a divèrses décimateurs e los nòbles locales reten lo sieu aumenatge-lige a desparièrs senhors.
Esparta
L'expansion espartenca
Durant lei sègles VIII e VII avC, Esparta menèt plusors guèrras que li permetèron de venir la premiera poissança de Peloponés. En particular, ocupèt Lacònia e obtenguèt un accès a la mar a Gítion. Pasmens, sa conquista pus importanta foguèt aquela de Messenia que sa populacion foguèt asservida. Lei vencuts formèron leis Ilotas, una populacion de sèrvs formant la màger part de la man d'òbra agricòla necessària au foncionament deis institucions espartencas.
Verneuil (Marna)
Istòria
Un dels mai ancians senhors de Verneuil es Milon de Verneuil #que #partir a las crosadas l'an 1146. De contunh la tèrra aperten a la ostal de Châtillon #que se'n désaisit l'an 1338 e a partir d'aquela data divèrsa proprietaris se partejan lo territòri. En 1400, Etienne Arnout de Verneuil fonda una capèla #que consagra a la abbé de Sant-Martin de Épernay. Es probablament aquel fach #qu'es a l'origina del appellation de Verneuil Sant-Martin. En 1575, lo territòri es lo teatre de la batalha de Dormans. Un compromís a luòc al luòc-dich Fòrta Bugnot, que # pereixen de nombrós protestants. Un Fossé dels Huguenots, tot prèp, testifica d'aquela batalha.
Esparta
L'expansion espartenca
Esparta participèt gaire au movement de colonizacion grèga en Mediterranèa. Foguèt pasmens a l'origina de la fondacion de Tarenta (Taras) vèrs 700 avC. Dins lo corrent dau sègle VII avC, la vila venguèt un centre intellectuau e culturau important reputat per sa poesia (Alcman, Tirteu, Terpandre), sa dança, sa musica, son cant corau, sa terralha e sa metallurgia dau bronze. Dins aquò, la vila venguèt tanben pauc a pauc un bastion dau conservatisme e refusèt tota evolucion dau sistèma de Licurg. D'efiech, après son expansion, Esparta deviá gerir un territòri relativament per una ciutat-estat grèga. En particular, la menaça d'una revòuta deis Ilotes ò dei ciutadans dei vilas somesas venguèt lo centre de sa politica, çò qu'entraïnèt un enreddiment de la societat espartenca. De lèis estrictas foguèron adoptadas per defugir una insureccion e Esparta comencèt de sostenir totei lei regimes aristocratics ò oligarquics grècs.
Verneuil (Marna)
Istòria
Lo vilatge es pendent el fòrtament deteriorat en lo moment de la primièra e la segonda batalha de la Marna.
Esparta
La Liga de Peloponès
Esparta establiguèt pauc a pauc una politica d'aliança amb leis autrei ciutats dorianas de Peloponès. Aqueu sistèma foguèt a l'origina de la Liga de Peloponès que gropava la màger part dei ciutats-estats de la region. Gràcias a sa poissança militara, Esparta i tenguèt un ròtle preeminent. Pasmens, en 464 avC, la ciutat foguèt destrucha per un tèrratrem. La catastròfa entraïnèt una revòuta deis Ilotas que foguèt reprimida en 454 avC après un conflicte lòng e saunós.
Verneuil (Marna)
Istòria
Verneuil ou Vernolium ou vernogilus est la réunion de deux anciennes paroisses, Verneuil le haut dit Verneuil Saint Martin et Verneuil le bas dit Verneuil Saint Remi. La seconde paroisse rapidement plus importante, devient, au moment de la fusion le siège de la paroisse. Dom Albert Noël estime son existence antérieure au, il le dit traversé par une  chaussée Brunehaut, voie publique qui reliait Soissons à Port-à-Binson en passant par Ronchères, Champvoisy et Châtillon. La mairie royale de Verneuil ressort du bailliage de Châtillon sur Marne jusqu'au. Son territoire a été longtemps morcelé entre plusieurs propriétaires. Ainsi les dîmes durant de nombreux siècles sont versées à plusieurs décimateurs et les nobles locaux rendent leur hommage-lige à différents seigneurs.
Esparta
La Liga de Peloponès
Esparta participèt pas a la Premiera Guèrra Medica en 490 avC. En revènge, aguèt un ròtle decisiu durant lo segond conflicte còntra Pèrsia en 480-479 avC. D'efiech, la resisténcia e lo sacrifici dau rèi Leonidàs e de sei 300 soudats a la batalha dei Termopilas donèron un prestigi durable a la ciutat. De mai, leis Espartencs assegurèron lo comandament dei fòrças grègas unidas que rebutèron definitivament lei Pèrsas de Grècia a la batalha de Platèa. Pasmens, aquelei succès poguèron pas eclipsar lei victòrias d'Atenas. Ansin, après lei Guèrras Medicas, Esparta conoguèt un periòde isolacionista centrada sus la proteccion de seis interès en Peloponés onte deguèt se defendre còntra leis ambicions de Tegèa, d'Elis e sustot d'Argòs (qu'èra sostenguda per leis Atenencs).
Verneuil (Marna)
Istòria
Un des plus anciens seigneurs de Verneuil est Milon de Verneuil qui partit aux croisades en 1146. Puis la terre appartient à la maison de Châtillon qui s'en désaisit en 1338 et à partir de cette date plusieurs propriétaires se partagent le territoire. En 1400, Etienne Arnout de Verneuil fonde un chapelle qu'il voue à l'abbé de Saint-Martin d'Épernay. C'est probablement ce fait qui est à l'origine de l'appellation de Verneuil Saint-Martin. En 1575, le territoire est le théâtre de la bataille de Dormans. Un engagement a lieu au lieu-dit Fort Bugnot, durant lequel périssent de nombreux protestants. Un Fossé des Huguenots, tout proche, atteste de cette bataille.
Esparta
La Guèrra de Peloponés
thumb|right|Esquèma generau de la [[Guèrra de Peloponés.]]
Verneuil (Marna)
Istòria
Le village est fortement endommagé lors de la première et la seconde bataille de la Marne.
Clifford Glenwood Shull
Clifford Glenwood Shull (n. en 1915, m. en 2001) foguèt un fisician american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1994.
Esparta
La Guèrra de Peloponés
A partir de la segonda mitat dau sègle V avC, l'imperialisme atenenc comencèt de menaçar seriosament lei regims oligarquics de Peloponés e lei ciutats rivalas d'Atenas (coma Corint). En 431 avC, possada per seis aliats, Esparta intrèt donc en guèrra còntra Atenas per defendre lei « libertats » dei ciutats-estats grègas. Incapabla de faciar l'armada espartenca, Atenas utilizèt sei barris per se protegir deis incursions de seis adversaris e organizèt d'atacas maritimas per secutar dirèctament lo territòri de sa rivala. En 425 avC, obtenguèt un succès resclantissent sus l'illa d'Esfacteria onte, per lo premier còp de l'istòria, de soudats espartencs vencuts capitulèron sus lo prat batalhier. Pasmens, l'annada seguenta, lo generau Brasidas capitèt de restablir la situacion amb la presa de la vila portuària d'Amfipòlis. Afeblits, lei dos camps preferiguèron alora negociar e signar una patz en 421 avC.
Dins aquò, aqueu tractat permetèt pas de restablir la patz en Grècia car plusors enemics d'Atenas contunièron la guèrra. Puei, en 415 avC, leis Atenencs ataquèron Siracusa que demandèt e obtenguèt l'ajuda de Lacedemònia. L'expedicion atenenca s'acabèt per un desastre militar amb la mòrt ò la captura de 40,000 òmes. Puei, en 412 avC, Esparta concluguèt una aliança amb Pèrsia que li permetèt d'obtenir de naviris e de sòus per bastir una flòta. Aquò li permetèt ansin d'atacar l'empèri maritim d'Atenas. En 405 avC, capitèt de destrurre la flòta atenenca a la batalha d'Aegospotami e d'establir un sètge vertadier de sa rivala que capitulèt un an pus tard.
L'egemonia
Après sa victòria còntra Atenas, Esparta establiguèt son egemonia sus l'ensemble de Grècia. Pasmens, aqueu periòde durèt gaire car la ciutat deviá totjorn concentrar son atencion sus lei menaças de revòuta intèrna. De mai, èra dependenta de l'ajuda financiera de Pèrsia. Sa dominacion foguèt donc contestada tre 395 avC per una coalicion gropant Atenas, Tebas, Corint e Argòs. Vencuda sus mar per leis Atenencs, leis Espartencs foguèron venceires sus tèrra e lo conflicte s'acabèt en 386 avC amb un arbitratge pèrsa (patz d'Antalcidas) que preservèt l'egemonia espartenca.
Reconeguda coma arbitre dei libertats dau mond grèc per aqueu tractat, Esparta aprofichèt aquel estatut per establir de govèrns oligarquics dins mai d'una ciutat. En particular, en 382 avC, Tebas foguèt ocupada per suspresa per un grop de soudats espartencs. Tres ans pus tard, la vila se revoutèt sota la direccion dau generau Epaminondas. Bòn tactician, lo cap teban esquichèt l'armada espartenca a la batalha de Leuctra en 371 avC. 400 homoioi (sus un totau de 1,200 a 2,000) i foguèron tuats e Esparta perdiguèt son egemonia. Puei, lei Tebans pilhèron una partida de Lacònia, liberèron Messenia e establiguèron de fortalesas (coma Megalopolis) per isolar son adversari dins lo sud de Peloponés. Nòu ans après aqueu desastre, la batalha saunosa de Mantinèa agravèt aquela situacion en despiech de la mòrt d'Epaminondas tuat per de soudats espartencs.
La crisi sociala e l'ascension de Macedònia
Après lei desfachas còntra Tebas, Esparta limitèt seis ambicions a la reconquista de Lacònia e assaièt de reformar son sistèma politic. D'efiech, la populacion deis homoioi èra venguda fòrça reducha e lei richessas èran concentradas entre lei mans d'un grop encara pus limitat de ciutadans. Afeblida, la ciutat poguèt donc pas s'opausar a l'ascension de Macedònia. Pasmens, son prestigi èra encara fòrça important e ni Felip II ni Alexandre lo Grand l'ataquèron.
Nacionalisme
Lo nacionalisme es una doctrina politica que legitima l'existéncia d'una nacion per cada pòble. Eiretiera dau sentiment d'apartenància a una comunautat exprimit per mai d'un èsser uman durant l'istòria, es aparegut a partir de la fin de l'Edat Mejana amb l'establiment de liames dirèctes entre lo sobeiran, pauc a pauc remplaçat per l'Estat, e cada individú d'una comunautat donada. Venguèt un aspècte important de la politica internacionala durant lo sègle XVIII en Euròpa avans de se difusar dins lo rèsta dau monde.
Es una ideologia proteïfòrma qu'es estructurada a l'entorn de dos principis diferents. Lo premier es basat sus lo concèpte d'Estat-nacion, una entitat politica independenta e sobeirana centrat sus un pòble donat. Importanta dempuei lo sègle XIX, aquela idèa foguèt a l'origina de la formacion de la màger part deis Estats actuaus, especialament amb la desintegracion deis empèris feudaus e coloniaus. Lo segond es basat sus una vision mitica e tradicionalista de l'Estat e dei valors aguent permés sa grandor. Sovent pròche dau conservatisme, pòu menar a la xenofobia, au racisme e a la reaccion.
Dins totei lei cas, lo nacionalisme es sovent considerat amb un sentiment mesfisant car es a l'origina de mai d'una guèrra. D'efiech, la formacion d'un Estat-nacion es en partida un procès guerrier que necessita de conquistar e de protegir un territòri donat còntra leis ambicions deis Estats vesins. De mai, es necessari d'unificar la populacion d'aquelei regions a l'entorn d'elements politics, culturaus e economics comuns.
Lei premícias dau nacionalisme
De premícias dau nacionalisme existiguèron durant de periòdes vièlhs de l'istòria coma l'Antiquitat o l'Edat Mejana. Son de manifestacions d'un sentiment d'apartenéncia a una comunautat politica o morala. Per exemple, foguèt lo cas en Grècia onte lei ciutats-estats de la region avián un sentiment d'unitat culturala en fàcia dei « barbars » que parlavan pas lo grèc. Un autre exemple caracteristic d'aqueu fenomèn foguèt l'union dei pòbles cèltas de Granda Bretanha per resistir a l'invasion dei Saxons e deis Angles après la casuda de l'Empèri Roman ai sègles V e VI. En Occitània, se pòu citar lo cas de Ramon VI de Tolosa que menacèt d'execucion totei lei « gents de nòstra lenga » qu'ajudavan lei Crosats.
Pasmens, veire un nacionalisme dins aquelei manifestacions es considerat coma un anacronisme per leis istorians. D'efiech, lei limits dins lei comunicacions laissavan sovent una autonòmia importanta ai pòbles somés au poder d'un pòble pus poderós. Per exemple, en Pèrsia, l'Empèri Aquemenida poguèt unificar un territòri fòrça estendut gràcias a de mesuras permetent ai populacions dei país conquistats de gardar la gestion d'una partida de seis afaires. De mai, l'unitat dei comunautats dau periòde èra generalament incomplèta coma lo mòstra la chausida de Tebas de sostenir Pèrsia durant lei Guèrras Medicas.
L'aparicion de l'Estat-nacion
La premiera basa dau nacionalisme modèrne, l'Estat-nacion, s'es desvolopada amb la mesa en plaça d'Estats centralizats engatjats dins un procès d'unificacion territòriala, economica e culturala a partir de la fin de l'Edat Mejana. Euròpa foguèt lo luòc privilegiat d'aquela evolucion. D'efiech, la Guèrra de Cent Ans (1337-1453) favorizèt l'emergéncia de sentiments d'aleujança dirècta entre lo sobeiran e sei subjèctes en França, en Anglatèrra e en Castelha. Aqueu liame venguèt inicialament se subrepausar ais autreis aleujanças eissidas de la feudalitat (senhor, Glèisa...) mai creèt pauc a pauc una relacion entre lo sobeiran – pauc a pauc remplaçat per l'Estat – e leis abitants d'un país donat.
L'aparicion de l'Estat-nacion modèrne se debanèt durant lo sègle XVIII coma consequéncia deis idèas emesas durant la Restauracion Anglesa de 1689, la Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America (1775-1783) e, subretot, la Revolucion Francesa (1789-1799). D'efiech, aguent abolit la monarquia tradicionala, lei revolucionaris francés deguèron trobar d'arguments novèus per mantenir l'unitat de França e mobilizar lei ressorsas necessàrias ai guèrras revolucionàrias. Durant aqueu procès, foguèron clarament afiermats lei principis de l'Estat-nacion coma entitat independenta e sobeirana organizada a l'entorn d'un pòble unificat. Puei, amb lo succès deis armadas francesas, aqueu nacionalisme primitiu se difusèt dins lo rèsta d'Euròpa au sègle XIX. Au sègle XX, l'amplor dau fenomèn venguèt mondiala amb la colonizacion.
Lei movements de liberacion nacionala
Lo premier aspècte dau nacionalisme modèrne es lo liame estrech establit entre un pòble e son drech a l'autodeterminacion. Ansin, durant lei sègles XIX e XX, lo nacionalisme foguèt a l'origina de la formacion de mai d'un movement de liberacion nacionala dins lei colonias o dins leis empèris eissits de l'Edat Mejana coma Àustria-Ongria, l'Empèri Rus o l'Empèri Otoman. Visible durant lei guèrras napoleonencas, lo fenomèn venguèt un element centrau de la politica europèa a partir de 1848. Dins leis empèris coloniaus, se pòdon destriar dos movements ben distints. Lo premier dura de la fin dau sègle XVIII au començament dau sègle XIX e mena a l'independéncia deis Estats Units e de la màger part dei colonias sud-americanas. Lo segond se debanèt après la Segonda Guèrra Mondiala e s'acabèt per la disparicion deis empèris coloniaus europèus conquistats a la fin dau sègle XIX.
Aqueu tipe de nacionalisme entraïnèt l'aparicion de movements particulars, çò que menèt a la defincion de concèptes especifics :
Segon lei periòdes e lei luòcs, aquelei nacionalismes se mesclèron amb d'ideologias pus largas coma lo comunisme (especialament lo marxisme), lo liberalisme, lo faissisme o de movements politics tradicionaus basats sus l'apartenància a un grop etnic o religiós (coma lo sionisme o l'islamisme).
Lo nacionalisme reaccionari
thumb|right|[[Charles Maurras (1868-1952), important pensaire dau nacionalisme reaccionari de la premiera mitat dau sègle XX.]]
Esparta
La crisi sociala e l'ascension de Macedònia
Lo rèi Agis III aprofichèt aquela situacion e la mobilizacion dei fòrças macedonianas en Asia per assair de restaurar la poissança espartenca. En 333 avC, ocupèt Creta que venguèt una fònt de mercenaris per la vila fins au sègle II avC. Puei, ataquèt Megalopolis. Pasmens, lo generau macedonian Antipaper reagiguèt rapidament e infligiguèt una desfacha importanta ais Espartencs e a seis aliats. Agis III moriguèt sus lo prat batalhier e Esparta foguèt obligada de jónher la Liga de Corint, una aliança de ciutats-estats sota dominacion macedoniana.
Nacionalisme
Lo nacionalisme reaccionari
Lo nacionalisme reaccionari es lo segond aspècte principau dau nacionalisme modèrne. Se desvolopa generalament dins leis Estats que son unificats dempuei lòngtemps. Es basat sus una volontat de defendre e de protegir lei valors tradicionalas (sovent la familha, lo territòri e lei rèires) de l'Estat considerat. Dins mai d'un cas, es sostengut per l'existéncia d'una istòria, mai o mens mitica, qu'establís la lista dei valors e dei racòntes aguent fondat la grandor de la nacion.
Esparta
Lei temptativas de reformas
thumb|right|Carta politica de [[Grècia mostrant l'isolament d'Esparta vèrs 200 avC.]]
Nacionalisme
Lo nacionalisme reaccionari
Aqueu nacionalisme es dich reaccionari car es opausat, e de còps ostil, ai cambiaments importants. Dins de cas extrèms, pòu menar a la formacion de movements xenofòbs, racistas o opausats a d'evolucions socialas importantas. Aquela forma de nacionalisme es condamnada per mai d'un corrent politic car es accusat d'entraïnar de conflictes illegitims entre pòbles. En particular, la Premiera Guèrra Mondiala es considerat coma l'illustracion d'aqueu perilh.
Esparta
Lei temptativas de reformas
En despiech de sa desfacha, Esparta acceptèt pas la dominacion macedoniana. Per aquò, divèrsei reformators assaièron de restaurar sei lèis ancianas ò de lei modernizar. Lo premier foguèt lo rèi Agis IV (244-241 avC). Prepausèt de devesir lo territòri civic d'Esparta entre 4,500 lòts per tornar crear la classa dei homoioi. Pasmens, se turtèt ais interès dei proprietaris terrencs e foguèt arrestat e executat per seis adversaris.
(1278) Kenya
(1278) Kenya es un asteroïde.
Nacionalisme
Criticas politicas
thumb|right|La question d'[[Alsàcia-Lorena, lei « regions perdudas » en 1871, foguèt una causa d'entraïnament de la Premiera Guèrra Mondiala dins un contèxte de tensions nacionalistas entre França e Alemanha.]]
Lo nacionalisme es l'objècte de criticas de part de mai d'un autre corrent politic. Per lei marxismes, èra una etapa normala dau desvolopament dei societats umanas. Pasmens, èra tanben necessari de lo despassar car lo combat còntra la borgesiá necessitavan l'union de la classa obriera de totei lei país capitalistas. Aquò menèt a la publicacion d'un nombre important d'estudis sus lo nacionalisme e sa difusion mai lei marxistas foguèron finalament pas capables de s'opausar au fenomèn.
Lei movements socialistas s'opausèron tanben ai formas reaccionàrias dau nacionalisme e mantenguèron l'idèa d'una union dei pòbles. L'afaire Dreyfus es un exemple d'aquela evolucion. Aquò menèt a un destriament entre lo nacionalisme « ideologic » au servici dau poder e lo nacionalisme « naturau » qu'èra lo sentiment d'apartenància a una comunautat donada. Ansin, dins aqueu quadre, se l'internacionalisme marxista demorèt l'objectiu d'agantar, lo patriotisme èra pas condamnat. Pasmens, coma lei marxistas, lei socialistas poguèron pas empedir lo desvolopament dau nacionalisme reaccionari.
Pus recentament, lo nacionalisme es criticat per lei federalistas europèus que lo considèran coma un obstacle a la construccion de l'Union Europèa.
Criticas istoricas
Lo nacionalisme es tanben criticat per son ròtle dins l'entraïnament de mai d'un conflicte murtrier. D'efiech, l'afrontament entre de nacionalismes opausats pòu menar a de tensions diplomaticas importantas. Lo continent europèu deis ans 1848-1914 es un exemple d'exacerbacion dei sentiments nacionalistas que degenerèt, après divèrsei crisis internacionalas e guèrras regionalas, en un conflicte generalizat entre grandei poissanças.
Una autra critica dau nacionalisme es son ròtle dins l'emergéncia de mai d'un movement xenofòb o racista. Aqueu fenomèn es aparegut amb l'afaire Dreyfus que placèt lo nacionalisme dins lei valors de la drecha.
Esparta
Lei temptativas de reformas
Instrugut per aquela revirada, lo rèi Cleomenes III (235-222 avC) adoptèt un biais pus autoritari per impausar de reformas. Suprimiguèt leis efòras e exilièt plusors gerontas. Puei, restaurèt lo sistèma de Licurg (enebiment de l'òci e dau luxe), donèt de tèrras a 4,000 Perioikoi per tornar crear de homoioi e modernizèt l'equipament dei soudats espartencs. Aquò li permetèt de tornar dotar la ciutat d'una armada poderosa, çò qu'èra vengut necessari per resistir ais ambicions de la Liga Aquèa, dirigida per Aratos, que voliá unificar Peloponés a son profiech. Cleomenes III ganhèt ansin plusors batalhas (presa de Corint e d'Argòs) mai son adversari demandèt finalament l'ajuda dei Macedonians. En despiech d'un succès important (la destruccion de Megalopolis en 223 avC), Cleomenes III foguèt batut a la batalha de Selassia en 222 avC e obligat de s'exiliar. Lei venceires restabliguèron l'òrdre sociau anterior a sei reformas.
Après la desfacha de Selassia, la darriera temptativa de redreiçar la poissança espartenca foguèt l'òbra de Nabis (207-192 avC). Rèi usurpator, aboliguèt la dobla monarquia tradicionala e creèt un còrs civic de 6,000 ciutadans. Puei, menèt un jòc diplomatic complèx entre Romans e Macedonians qu'èran a s'afrontar per lo contraròtle de Grècia. En 197 avC, Felip V li fisèt ansin la garda d'Argòs e Nabis se raprochèt alora dei Romans per gardar la vila. Pasmens, Roma refusèt de reconóisser l'annexion e, après una brèva guèrra, Esparta deguèt abandonar Argòs e la màger part de son territòri (compres lo pòrt de Gítion). Puei, Nabis foguèt assassinat tres ans pus tard per seis aliats etolians.
La somission ais Aquèus e ai Romans
Après la mòrt de Nabis, Esparta foguèt integrada per fòrça dins la Liga Aquèa e conoguèt un lòng periòde d'instabilitat que durèt fins a 180 avC. En 148 avC, la vila assaièt de se liberar mai foguèt vencuda e ocupada per leis Aquèus. Pasmens, aquò entraïnèt una intervencion dau Senat Roman qu'ordonèt ais Aquèus d'abandonar Esparta e Corint. Après lo refús d'aquel ultimatum, leis Aquèus foguèron vencuts per lei legions e Esparta oficialament liberada en 146 avC. Pasmens, dins lei fachs, la vila perdiguèt tota importància car lei venceires li rendèron pas son territòri ancian.
D'ara endavant totalament enceuclada per l'Empèri Roman, Esparta gardèt una independéncia nominala que dispareguèt pauc a pauc per èsser remplaçada per una autonòmia au sen de l'Empèri. La vila venguèt alora un centre toristic per lei Romans e se concentrèt sus sa particularitat, l'educacion espartenca. Aquò entraïnèt l'emergéncia de rituaus violents e espectaclós que necessitèron la construccion d'un important amfiteatre per acueilhir totei lei visitaires. Aqueu torisme antic durèt fins au sègle IV apC.
Pilhada un premier còp en 267 per lei Heruls, la vila foguèt destrucha en 375 per un tèrratrem avans de subir una novèla invasion en 396 de part dei Visigòts.
Esparta après l'Antiquitat
En 1834, après l'independéncia de Grècia, una vila foguèt fondada a l'emplaçament d'Esparta. Prenguèt lo nom de la ciutat antica e sa populacion èra de 15,828 abitants en 2001.
La populacion
La populacion espartenca èra devesida entre tres classas principalas qu'èran lei ciutadans (dichs homoioi), lei ciutadans dei ciutats somesas a Esparta (lei perioikoi) e leis Ilotas. Lo premier grop teniá lo poder politic e deviá menar una vida austèra e centrada sus leis activitats militaras. Per ne'n far partida, quatre condicions èran necessàrias : èsser lo fiu d'un ciutadan espartenc e de la filha d'un ciutadan espartenc, aver seguit l'educacion espartenca, participar ai repàs collectius e i pagar son escòt (gràcias a l'esplecha de son lòt de tèrra dich kleros). Lei homoioi èran gaire nombrós. Licurg aviá solament previst 9,000 kleros dins sa constitucion e lo nombre de homoioi demeniguèt pauc a pauc per agantar solament quauquei centenaus après lei pèrdas dei batalhas de Leuctra e de Mantinèa.
Joan Francés Bladèr
Joan Francés Bladèr (en francés Jean-François Bladé, vadut Jean François Marie Zéphyrin Bladé ; Leitora, lo 15 de noveme de 1827 - París, lo 30 de junh de 1900), magistrat de profession, escrivan occitan e francés, majorau deu felibritge collector folclorista e adobaire de contes tradiconaus gascons cuelhuts auprès de locutors dens los parçans tanhents de Leitora e dinc a l'agenés, l'Armanhac e la vath de Campan, qu'ei l'autor d'ua òbra màger de las letras gascoas e occitanas : los Contes de Gasconha.
Esparta
La populacion
Lei perioikoi vivián segon lei lèis de sei ciutats. Podián tenir de tèrras e faire partida de l'armada espartenca. En revènge, podián pas participar ai decisions de l'assemblada ni venir magistrat. Leis efòras podián tanben lei condamnar a mòrt sensa l'acòrd dei gerontas. Per lo rèsta, l'organizacion politica e sociala d'aquelei ciutadans es mau coneguda mai semblan aver lo drech gerir leis afaires de sa ciutat.
Leis Ilotas èran una classa de sèrvs destinats a servir lei ciutadans espartencs. Fòrça nombrós (entre 150,000 e 200,000 a l'apogèu de la ciutat), èran considerats coma una menaça constanta per leis Espartencs. Divèrsei lèis èran destinadas a leis avilir ò a lei terrorisar. Pasmens, de biais d'afranquiment existián e èran regularament utilizats, principalament au profiech d'Ilotas aguent participat a d'expedicions militaras. L'estatut deis Ilotes afranquits, dichs Neodamodes, èra similar a aqueu dei Perioikoi.
En fòra d'aquelei tres categorias principalas, i avián d'autrei grops sociaus coma lei ciutadans aguent perdut son estatut en causa de sa pauretat ò lei ciutadans mespresats en causa d'un acte de coarditge sus lo prat batalhier (lei tresantes). Dos grops mau coneguts – lei mothakes e lei mothônes – son tanben mencionats dins certanei tèxtes. Semblan faire partida deis Ilotas mai son estatut precís es pauc clar, especialament per lei mothakes qu'avián probablament una educacion militara similara a aquela dei homoioi.
Leis institucions politicas
Lo sistèma politic espartenc èra basat sus quatre institucions principalas qu'èran l'assemblada, lei rèis, la gerúsia e leis efòras :
L'armada espartenca
thumb|right|[[Casco espartenc.]]
L'armada espartenca èra un element fòrça important de la ciutat e totei lei ciutadans ne'n fasián partida de 20 a 60 ans. Coma la màger part deis autrei ciutats-estats grègas, Esparta se concentrava sus l'infantariá pesuca e cada ciutadan èra oplita. De ciutadans dei vilas dau territòri espartenc e d'Ilotas podián tanben servir coma oplitas au sen de l'armada. La disciplina èra la basa de l'entraïnament per assegurar la coësion de la falanja sus lo prat batalhier. En particular, la mòrt au combat èra fòrça valorada au sen de la ciutat e lei ciutadans tuats sus lo prat batalhier avián drech a una tomba que portava son nom (çò qu'èra pas lo cas dei ciutadans defuntats de mòrt naturala).
Dins lo corrent dau sègle V avC, l'armada espartenca creèt tanben d'unitats leugieras per completar sa falanja ò per cumplir de missions d'auxiliars. Generalament formadas per lei ciutadans d'autrei ciutats ò per d'Ilotas, permetián de secutar lei tropas enemigas. Durant la Guèrra de Peloponès e la Guèrra de Corint, Esparta desvolopèt pereu una flòta de guèrra dirigida per de navarcas elegits per un an.
L'educacion espartenca
L'educacion espartenca èra destinada ai ciutadans de la vila e a quauquei grops sociaus mau coneguts coma lei mothakes. Èra obligatòria, collectiva e organizada per la ciutat. Èra destinada a formar de soudats capables de protegir la ciutat e èra reputada dura. Pasmens, es fòrça mau coneguda car lei testimoniatges son rars, especialament aquelei regardant l'educacion durant lo Periòde Classic. Particularitat espartenca, existiá un sistèma educatiu per lei filhas basada sus un important entraïnament esportiu, militar (per assegurar una descendéncia vigorosa) e religiós (musica e dança).
Drechs dei fremas
Per assegurar lo bòn foncionament deis institucions e lo renovelament de l'armada, lei fremas espartencas dispausavan de drechs fòrça importants a respècte deis autrei fremas de l'Antiquitat. Ansin, a la naissença e durant l'enfança, èran corrèctament norridas e recebián una educacion avançada amb l'aprendissatge de l'escritura e de la comptabilitat. Lo maridatge — per raubament segon una tradicion arcaïca — aviá generalament luòc entre 18 e 20 ans amb un òme aguent un temps similar.
En causa dau mòde de vida collectiu deis òmes, la vida conjugala èra limitada e lei fremas èran donc en carga de la gestion dei bens dau pareu. Per aquò, podián se desplaçar liurament en fòra de l'ostau ò parlar publicament amb d'autreis òmes. Amb l'acòrdi de son marit, podián tanben aver de relacions sexualas amb d'autreis òmes (especialament per aver d'enfants pus fòrts). En cas de relacions marridas amb son marit, lei fremas espartencas podián divorciar sensa crenhença de perdre sei revenguts ò sei bens. Enfin, avián lo drech de tenir personalament de proprietats. Ansin, a la fin dau Periòde Classic, 35% dei tèrras èran tengudas per de fremas.
Arquitectura
En causa de son mòde de vida austèr, Esparta negligiguèt l'arquitectura. Segon l'istorian atenenc Tucidides, la vila teniá pas de monuments ò de temples importants. Pasmens, en fòra de la ciutat, se pòu citar lo santuari d'Artèmis Orthia qu'èra lo complèx religiós pus important dau territòri de Lacedemònia. Bastit entre lei sègles IX e VIII avC, foguèt agrandit vèrs 570 avC per lei rèis Leon e Agasiclès. Durant lo periòde roman, de trabalhs de restauracion se debanèron au sègle II apC e un amfiteatre foguèt bastit au sègle III aC per acuelhir lei visitaires dei ceremònias espartencas.
Escultura e terralha
thumb|right|Fotografia d'una terralha espartenca de tipe Laconian II.
L'escultura espartenca es mau coneguda e sembla de qualitat febla a respècte deis autrei regions grègas. La terralha aguèt mai de succès, especialament durant lo sègle VI avC. N'existís dos tipes diferents. Lo Laconian I es un estile geometric dau sègle VII avC caracterizat per una alternància de carrats e de ponchs negres ò de renguieras de granadas. Lo decòr figuratiu èra quasi unicament compausat de lions. Lo Laconian II introduguèt la figura negra e èra sustot destinat a l'exportacion (principalament vèrs Tarenta). Lo decòr venguèt alora pus variat amb de representacions de satiras, de scenas de la guèrra de Tròia ò dau mite d'Eracles. Pasmens, aquela produccion s'arrestèt vèrs 530 avC en causa dau desvolopament de la terralha de vernís negre.
Literatura, cant e musica
Tre la fin dau sègle VII avC, Esparta èra un centre literari important amb de poètas coma Tirtèu, Alcman, Terpandre, Thalétas ò Timotèu de Milet. La vila èra tanben un centre intellectuau marcat per lei trabalhs de filosòfs coma Quilon e Mison que fasián partida dei Sèt Savis de Grècia. Enfin, leis Espartencs donavan una certana importància ai formas tradicionalas de cant e de musica.
Champanha
thumb|left|100px|Escut de Champanhathumb|200px|Situacion de Champanha au sen deu [[reiaume de França.]]
Champanha (en francés, Champagne) es una anciana província de França. La soa capitau istorica qu'ei Tròias (Troyes).
Rouvres (Sèina e Marna)
Rouvres  es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
(1279) Uganda
(1279) Uganda es un asteroïde.
Rèssa
Una rèssa (var. ressèga, sèga, serra, sarra, seja, seita) est un esplech de lama dentada en acièr, destinat a ressar de materials coma la fusta, la pèira, los metals... Pòt èsser moguda per diferents mejans coma la fòrça musculara, l'electricitat o l'aiga.