cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mosaïc
Un mosaïc (de l'italian mosaico, del bas latin mosaicum (opus), del grèc μουσεῖος, mouseĩos "relatiu a las musas" ), a l'origina, èra una composicion decorativa elaborada a partir de tessèlas de colors e materials diferents, coma lo marbre, terralha o veire.
Lo mosaïc es un art fòrça vièlh. A l'Edat del Bronze en Creta ja s'utilizava aquela decoracion. Se trobèt d'òbras de mosaïc dins los escavaments arqueologics de Mesopotamia del sègle IV a III abC. Se trapava dins tot lo monde antic per la decoracion d'interiors. Se trobèron de mosaïcs del sègle IV abC dins la ciutat palais Macedònia d'Aegae, mas los sòls de mosaïc son generalament associats amb l'arquitectura dels bastiments romans, Dempuèi Britania fins Dora Europòs. Los sols de mosaïc esplendids caracterizan las vilas romanas luxosas. A Roma, Neron e sos arquitèctes utilizèron de mosaïcs per cobrir las parets e plafons de la Domus Aurea, bastida en 64.
Abric Pataud
L'abric Pataud es un site arqueologic preïstoric que se tròba al pè d'un balç, al còr del vilatge de las Aisiás de Taiac, en Peiregòrd.
Presentacion
Lo site venguèt per un decret del 25 de junh de 1930, puèi los abrics situats en dejós del balç per una decision del 9 de mai de 1958. Venguèt proprietat del Musèu nacional d'istòria naturala en 1957 amb l'ajuda d'Hallam L. Movius, que aviá dirigit de cèrcas dins lo site dempuèi 1953 e i dirigiguèt encara sièis autras campanhas entre 1958 e 1964, seguit per una còla de cercaires d'aquel musèu. Los resultats de las cèrcas de Movius foguèron reculhidas per Harvey M. Bricker.
Varize (Mosèla)
Varize es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Theodor Heuss
Theodor Heuss (1884-1963) jornalista e òme politic foguèt lo primièr president d'Alemanha Occidentala, entre 1949 e 1959.
Gustav Heinemann
Gustav Walter Heinemann (n. 23 de julhet de 1899 – m. 7 de julhet de 1976) avocat e òme politic foguèt president d'Alemanha Occidentala entre 1969 e 1974.
Le Thil
Le Thil en normand (Le Thil en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Villedoux
Villedoux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de.
Hlamiac
Geografia
Aute vilatge o quartièr : Lo Tremont. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Villedoux
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Le Thil
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sent Circ (Tarn e Garona)
Sent Circ (Saint-Cirq en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Villedoux
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Hlamiac
Toponimia
La prononciacion qu'ei [la'myak] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : De Flameaco, en latin, en 1313, De Lameaco, en latin, en 1342, Flameac en 1429, Laméac en 1737, Lamiac en 1759, Lamiac en 1768, Lamiac (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).
Sent Circ (Tarn e Garona)
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Hlamiac
Toponimia
Segon Dauzat, Hlamiac que vien deu nom gallic d'òmi Lamius, dab lo sufixe -acum.
Segon Negre, Hlamiac que vien deu nom gallic d'òmi Lamenus, dab lo sufixe -acos. Segon R. Aymard, Hlamiac que vien deu nom latin d'òmi Flammius, dab lo sufixe -acum.
Segon Miquèu Grosclaude, Dauzat e Negre coneishèvan pas las fòrmas ancianas. La causida qu'ei enter Flammius e Flamen (accusatiu Flaminem), lo segond mei espandit, çò sembla, en onomastica latina. Hlamiac qu'èra donc probablament ua anciana grana proprietat antica qui avèva per mèste Flamen. Que i a tanben ua auta rason, e milhora : las prumèras fòrmas que semblan gardar lo remembre d'ua tombada de -n- intervocalica e de f remplaçat per ua aspiracion.
Era Bòrda
Era Bòrda (Laborde en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada en departament deths Hauts Pirenèus dera region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
La comuna qu'ei situada en eras Baronias. Aute vilatge o quartièr : Eras Arribas.
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei ['éra 'bòrdo] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : De La Borda en 1342, La Borde, Poysegur ou Laborde en 1760, La Borde  (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Eth prumèr sens deth mot d'origina germanica bòrda qu'ei « cabana en pòstes », puish petita casa, ostau agricòla, meitaderia, estable, granja, parc d'aolhas cobèrt, etc. Eth sens locau actuau qu'ei granja, mes benlhèu qu'a temps passat èra d'ostau de paisan; que i a ua etimologia populara qui ditz eth vilatge qu'estó cremat e en demorè pas qu'ua granja,.
Administracion
thumb|300px|right|Era maison comuna
Sent Cirici
Sent Cirici (Saint-Cirice en francés) es una comuna gascona de Brulhés situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La comuna deu son nom a sent Cirici, jove martir crestian del sègle IVen, filh de santa Julieta.
Saint-Germain-des-Bois (Char)
Saint-Germain-des-Bois  es una comuna francesa administrada per lo departament de Char de la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saint-Rémy-au-Bois
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
せ
せ es un caractèr de l'escritura sillabica japonesa coneguda coma hiragana. Representa la sillaba [se].
さ
さ es un caractèr de l'escritura sillabica japonesa coneguda coma hiragana. Representa la sillaba [sa].
Casa Batlló
thumb|250px|Casa Batlló
60pxLa Casa Batlló es un edifici dessenhat per l'arquitècte Antoni Gaudí, major representant del modernisme català, e es situat al numèro 43 del passeig de Gràcia de Barcelona, la larga avenguda que travèrsa lo quartièr modernista de l'Eixample.
La Casa Batlló es lo resultat de la restructuracion totala d'un ancian ostal convencional construit en 1877 per Emili Sala Cortés. Josep Batlló i Casanovas, un industrial dins lo textile, comandèt a Gaudí una renovacion totala de l'immòble e Gaudí comencèt per en una restructuracion de la faciada, e fin finala se la faguèt a l'ensemble dels espacis, amb mai aerajarment e esclairatge natural; apondèt dos estatges en granièr e los caracteristics balcons dessenhats amb de formes corbas entrelaçadas.
Lo projècte d'Antoni Gaudí, fòrtament disputat per las autoritats municipalas de l'epòca (en 1904) se bastiguèt entre 1905 e 1907. colaborèron amb Gaudí: per la realizacion de la faciada los arquitèctes Josep Maria Jujol e Joan Rubió i Bellver, los metallugistas Germans Badia, los fustièrs Casas i Bardés, lo ceramista Sebastià Ribó e los talhièrs Pelegrí pels veirals.
thumb|left|250px| Crotz e detalh de la teulada Lo mai remarcable es, sens dobte, la faciada, considerada una de las mai espectaclosas e brilhantas del monde; combina la pèira, el fèrre obrat e la ceramica policroma.
La partida centrala de l'edifici, de ceramica policroma, fa pensar a la superfícia d'un lac amb nimfèia e sa ondadas e rebat produch pels veires e ceramica en trencadís. La partida superior de l'edifici remembra l'esquina corbejada d'un drac o un camaleon, ont las teulas de ceramicas ne son las escatas.
Lo costat esquèrre es clinat cap als darrièrs estatges, creant una asimetria comparat amb lo costat drech, fòrça mai carrat. Sembla que Gaudí volguèt atal respectar l'aparéncia de la Casa Amatller (al seu costat), que termina en forma triangular.
Jos aquel teulat tan especial, se bastiguèt de grans granièrs semblants a aqueles construits a la Casa Bellesguard. Gaudí perfeccionèt per aquel edifici la tecnica, que tanben utilizèt per la Pedrera, amb un resultat espectaclós. Lo teulat a una torre amb crotz de quatre braces tipica de Gaudí.
thumb|left|250px|Pòrta del pati A l'interior se tròba un pati cobèrt de ceramica totjorn mai clar quand se baissa dels teulat fins al planpè, per permetre atal un escairatge lo mai unifòrme possible.
Lo primièr estatge es diferent, e Gaudí faguèt una atencion especiala amb una interessant agençament dels plafons e una decoracion fòrça elaborada, jogant amb las luses e ombras dins diferents espacis e amb de pèças d'un dessenh fòrça atentiu. La faciada aquí es de pèira, amb una galariá ont las fenestràs an de formes ondadas e totalament diferentas e los pilars prenon de formas d'òsses amb articulacions.
Foguèt seleccionat com una de las melhoras òbras de l'an 1906 per l'Ajuntament de Barcelona.
Utilizacion
En primièr, al planpè s'establiguèt la botiga de fotografia Lumière; qualques ans mai tard, la societat de produccion cinematografica Pathé Frères e, la Galariá Syra, agençada per l'arquitècte Pere Ricart Biot e decorada per Alexandre Circi.
La familha Batlló vendèt l'immòble en 1954 a la societat Iberia de Seguros, que entre 1960 e 1970 va començar una restauracion de las chemenèias e en 1992 se tornèt far las pòrtas exterioras del planpè. Aquesta societat d'asseguranças, contrarotlada majoritàriament per la familha Bernat, vendèt l'edifici en 1994 als membres d'aquela familha, que aqueles proprietaris de l'empresa Chupa Chups son totjorn uèi proprietaris de la Casa Batlló.
La Casa Batlló acabèt d'èsser restaurada dins los ans 1990, en primièr per l'equipa d'arquitectura de Josep Maria Botey, que foguèt escartada de l'òbra en 1993 per causa de desacòrd amb las proposicions dels proprietaris, la familha Bernat, e succediguèt Joan Bassegoda i Nonell. En 1995 comencèt la restructuracion que convertís 1830 m2 (sosterranh, planpè e primièr) en un espaci mai disponible per a actes socials.
Classificacion APG III
La classificacion APG III (2009), o classificacion filogenetica, es la tresena version de classificacion botanica dels angiospèrmes establida per lAngiosperms Phylogeny G'roup. Es la classificacion botanica la mai importanta uèi. Es una modificacion de la e es completada per la classificacion filogenetica APG IV (2016).
Casa Batlló
Utilizacion
Aparada pel Catalòg Patrimonial de Barcelona dempuèi 1962, la Casa Batlló foguèt declarada Monument istoricoartistic d'Interès Nacional en 1969 e tanben sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO en julhet de 2005.
す
す es un caractèr de l'escritura sillabica japonesa coneguda coma hiragana. Representa la sillaba [su].
Lanespeda
Lanespeda (Lanespède en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [lanés'pédo] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Ramundus de Lanaspede en 1220, Lanespeze en 1285, De Lanaspede en 1342, de Lanaspeda, en latin o gascon, en 1379, Lane Speda, Lanespede, Lanespeda en 1429, La Nespède (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Miquèu Grosclaude, l'error de R. Aymard, qui a confondut lana dab un article, que vien deras fòrmas estranhas deth diccionari topografic de Lejosne (In Cepeda en 1142, in Sapede en 1156, locus de Nespeta en 1498). Que i a un patronime localizat exclusivament dens eth Gers e era Hauta Garòna, Lanaspèze, çò qui exclutz un tipe lana aspesa (dera Vath d'Aspa). Era interpretacion de Negre qu'ei donc era mei probabla (mes i a pas de pròvas dens eras fòrmas ancianas) : lana espeda, de lana espedada dab arreculament d'accent. Eth sens que seré « lana de vegetacion rasa ».
Anicet (papa)
Anicet (mòrt vèrs 167) foguèt segon la tradicion catolica, lo 11 evesque de Roma vèrs 155-166. Succediguèt a Piu I (vèrs 140-155) e foguèt remplaçat per Sostèri (vèrs 166-175).
Son pontificat es fòrça mau conegut en causa de la manca de documents, especialament regardant la lucha còntra leis idèas gnosticas de certanei movements crestians d'Orient.
Classificacion APG III
Coma la e la, aquesta classificacion es construita a la basa de dos gèns cloroplastics e un gèn nuclear de ribosòme, mas aquelas donadas son completadas dins qualques cases per d'autras donadas. 500px|right|APGIII
APG III segon Mark W. Chase e James L. Reveal 2009
En octobre de 2009, mentre que l'Angiosperm Phylogeny Group publicava APG III, dos dels membres de l'APG, Mark W. Chase e James L. Reveal, publicavan "A phylogenetic classificacion of the land plants to accompany APG III". Dins aquel document, explican que APG III es una classificacion pas acabada, que prepausa de clads (magnoliids, monocots, lamiids) amb de noms informals e sens reng. Amb aqueste document, fan una proposicion de nomenatge de certans d'aqueles clads e una reorganizacion, leugièra, en rengs taxinomics.
Sembla qu'aqueste document es pro seguit sus internet. Aquí, una lista de sites web reputats que seguisson APG III segon Chase & Reveal 2009:
Classificacion detalhada (amb totas las familhas)
Legenda:
† = novèl òrdre (aparegut dempuèi la classificacion APGII);
* = novèl emplaçament per aquesta familha (cambiat dempuèi la classificacion APGII);
§ = familha de novèla definicion, novèl perimètre (contengut qu'a cambiat) (veire tèxte de APGII).
$ familhas que representan demest las opcions disponiblas dins APG II lo perimètre lo mai vaste, e preferit aicí,
$$ familhas qu'èran estadas plaçadas entre croquets dins APG II, aqueles perimètres mai estreits son preferits aicí.
Ligams extèrnes
Las tres publicacions oficialas de APG III :
Cabrero (Chile)
Cabrero es una comuna chilena de la província de Biobío, region del Biobío. -37.03333°N, -72.4°W
Barjon
Barjon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Calendièr musulman
Lo calendièr musulman es un calendièr lunar fondat sus una annada de dotze mes de 29 a 30 jorns utilizat per fixar leis eveniments religiós de l'islam.
Sent Maur de Culant
Sent Maur de Culanc (o de Chavaròcha) (en francés Saint-Maur) es una comuna occitana de Berric administrada per lo departament de Char de la region dau Centre e Vau de Léger.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
Sanctus Maurus (1461), Saint Maur pres Cullan (mapa de Cassini). Reconstitucion: Sent Maur de Culant (farcejada lingüistica).
Vaux (Mosèla)
Vaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sent Sornin
Saint-Sornin pòt essèr:
Laja (Chile)
Laja qu'ei ua comuna chilena de la província de Biobío, region del Biobío. -37.26667°N, -72.7°W
Luna novèla
La Luna novèla es una fasa lunara caracterizada per l'impossibilitat d'observar la Luna dempuei la Tèrra.
Turquestan
thumb|right|Traçat approximatiu de Turquestan.
Turquestan es lo nom istoric d'una region d'Asia Centrala poblada de Turcs. Se destrian lo Turquestan Occidentau sota influéncia russa, lo Turquestan Orientala sota influéncia chinesa, e lo Turquestan Afgan.
Igin (papa)
Segon la tradicion catolica, seriá originari d'Atenas e auriá estudiat la filosofia. Dins lo corrent de son pontificat, s'opausèt ai corrents gnostics que foguèron excomunicats. Acomencèt tanben d'organizar lo clergat.
Thomirey
Thomirey es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Piu Ier
Piu I (mòrt vèrs 155) foguèt, segon la tradicion catolica, lo 10 evesque de Roma de 140 ò 142 a 155. Succediguèt a Igin (vèrs 136 - 140 ò 142) e foguèt remplaçat per Anicet (vèrs 155 - 166).
Son periòde foguèt marcat per la lucha còntra lo desvolopament deis idèas gnosticas, ja excomunicadas per son predecessor. Pasmens, maugrat aquelei mesuras, lei dos teologians principaus dau gnostisme (Cerdon e Valentin d'Egipte) contunièron son òbra e foguèron ajudats per la constestacion de l'unicitat de Dieu defenduda per Marcion de Pònt. Piu I excomuniquèt Marcion en 144 e foguèt sostengut au nivèu teologic per Justin de Naplus reputat per son abilitat dins lei controvèrsias religiosas.
Lana (Occitània)
Lana (Lanne en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus dera region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei ['lano] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Lane en 1285, De Lana en 1313 e 1379, Lane en 1429, Lanes en 1760, Lane en 1768, Lanne (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Lana que vien de landa, mot d'origina gallica, dab evolucion gascona nd > n,.
Orogenèsi
L'orogenèsi es un tèrme scientific que designa l'ensems dei mecanismes de formacion dei montanhas,divèrsei sistèmas teorics de formacion dei relèus e deis ensems d'orogènis (sistèmas montanhós...) dins lo corrent de l'istòria terrèstra.
Tendron (Char)
Tendron  es una comuna francesa administrada per lo departament de Char de la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Salperwick
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
George Hamilton
thumb George Hamilton es un conegut actor American de comèdias del cinèma.
Passeig de Gràcia
thumb|230px|Lo passeig de Gràcia dempuèi la [[Casa Milà]] thumb|230px|Lo passeig al començament del sègle XX, dempuèi lo Portal de l'Àngel.
Es desservit per las estacions de mètro, Passeig de Gràcia (linhas 2, 3 e 4) e Diagonal (linhas 3 e 5) e tanben una estacion de l'ADIF (Passeig de Gràcia) e divèrsas arrestadas d'autobusses.
Istòria
thumb|280px|left|Cantonada del passeig de Gràcia amb la carrièra de la Diputació, amb l'edifici de La Unión y el Fénix e un dels bancs de trencadís blanc amb lumenari. L'ancian camin de Jesús, de tipe quasi rural, costejat d'òrts en banda, èra la via principala per anar cap a la vila de Gràcia (municipi independent fins a 1897) fins a Barcelona, per ont se dintrava pel portal de l'Àngel. Lo primièr projècte d'urbanizacion, imagenat per la municipalitat liberala de la vila, data de 1821 e foguèt l'òbra de Ramon Plana, qu'arrestèt son trabalh pauc aprèp amor d'una seria d'epidemiás que tocavan Barcelona a l'epòca. Amb la casuda del govèrn liberal a son torn venguèt l'absolutista en 1824, lo projècte tornèt èsser pres pel capitani general de Catalonha Francisco Bernaldo de Quirós, marqués de Campo Sagrado. Lo passeig novèl, inaugurat en 1827, èra de 42 mètres de larg e venguèt lo luòc favorit ont l'aristocracia mostrava sas abilitats dins l'art de montar a caval e sos carris de luxes pendent lo sègle XIX. A aquesta epòca lo passeig venguèt un dels luòcs recreatius mai coneguts de la vila, amb cafès, restaurants, salas de balètis, atraccions e teatres d'estiu, coma el Jardí de les Delícies, los teatres dels Camps Elisis, Tívoli, Jardí d'Euterpe, Prado Catalán, Teatre de la Sarsuela, Teatre Varietats, Jardí Espanyol, Teatre Novedades, Teatre del Bon Retir, etc.. Acabèt per èsser esclairat al gas en 1853.
Aquesta avenguda deuriá venir un axe determinant dins lo procèssus d'instauracion del projècte de l'Eixample de Cerdà e, entre los ans 1860-1890, a l'entorn del passeig se faguèt un nuclèu residencial de bassa densitat bastit en granda partida per d'ostals de familha. Pauc a pauc tot aquel sector de la vila aqueriguèt un ròtle comercial qu'atraguèt la borgesiá e que provoquèt la substitucion dels ostals isolats amb jardin per d'edificis a estatges.
thumb|left|[[Placa commemorativa de la preséncia del sèti del Govèrn Basc al numèro 60 del passeig de Gràcia]] Entre 1900 e 1914 lo passeig de Gràcia consolidèt sa plaça de principal centre residencial borgés amb l'apòrt creatiu dels arquitèctes modernistas (Antoni Gaudí, Pere Falqués, Josep Puig i Cadafalch, Lluís Domènech i Montaner, Enric Sagnier, Josep Vilaseca, etc.), que valorizèron las construccions existentas ne fasent d'ostals novèls amb formas singularas, coma la Casa Milà (la Pedrera), la Casa Batlló o la Casa Amatller. En 1906 l'arquitècte Pere Falqués i Urpí dessenhèt los famoses bancs lumenièr de trencadís plaçats lo long del passeig, e en 1909 s'apondèt sièis lumenièrs mai a la crosada amb la Diagonal (aqueles sièis lumenièrs foguèron retirats en febrièr de 1957 perque empachavan lo trafec e son ara sus l'avenguda de Gaudí).
Lo numèro 60 èra lo sèti del Govèrn Basc pendent la Guèrra Civila.
En 1974 se bastiguèt un garatge sosterranh tot lo long del passeig e se modifiquèt l'agençament, fasent los trepadors pus largs redusent aqueles del costat que venguèron alara en luòc per garrar, ont los bancs lumenièrs demòran isolats del passatge. A la vegada, se bastiguèt a las cantonadas de bancs jardinièrs circulars de trencadís, imitant los bancs lumenièrs, e se pavimentèt los trepadors de malons exagonals inspirats per aqueles que Gaudí faguèt per las coissinas de la Pedrera. Aqueles malons foguèron recentament cambiats per d'autres mai pichons que reproduson pus fidelament los dessenhs originals.
Ennemain
Ènmain (Sonme) en picard (Ennemain en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Hins (Hauts Pirenèus)
Hins (Hiis en francés) qu'ei ua comuna gascona situada en departament deths Hauts Pirenèus dera region administrativa d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [his].Eras fòrmas ancianas que son ''Arnaldus et Br. de Finis, en latin en 1095, De Fiis, Fiss (sègle XII), de Fiis en 1285, De Fis en 1313, De Finibus en latin, en 1342 e 1379, Fiis, Fins en 1429, Hys'', sus era mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII.
Voyer (Mosèla)
Voyer es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Hins (Hauts Pirenèus)
Toponimia
Eth nom que vien deth latin finis, plurau fines, e eth sens qu'ei de limit, mei que mei enter dus pòbles, , benlhèu d'ua part eths Bigerriones, qui donèn eth son nom a Bigòrra e d'auta part eths Onobrisates (> país deth Neurest) qui avèn Ciutat per capitau, o en tot cas mei recentament, Nebosan.
Que cau precisar (entà eths que legiràn era ficha deth diccionari) Grosclaude a mau legit eth tèxte sintetic e complèxe de Dauzat. Qu'ei per Hinges (Pas de Calais) e non pas per Hins Dauzat evòca eth ablatiu-locatiu finibus,.
Dury (Sòma)
Dury (Sonme) en picard (Dury en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Étienne Mourrut
Étienne Mourrut, nascut lo 4 de decembre de 1939 au Grau dau Rei es un òme politic francés, que foguèt cònsol dau Grau dau Rei entre 1983 e 2014, e deputat de Gard de 2002 a 2012.
Dury (Sòma)
Geografia
Lo vilatge a situat al bòrd de la autoroute al sud d'Amians. De per l'ampliament de la vila d'Amians, una part de la municipalitat se tròba a presenta accolée a l'aglomeracion, lo vilatge en essent pas a present practicament mai separat d'aquela darrièra.
Wœlfling-lès-Sarreguemines
Wœlfling-lès-Sarreguemines es una comuna francesa administrada per lo departament de Mosèla de la region de Lorena.
Dury (Sòma)
Geografia
Es facilament accessible pel egalament.
Voyer (Mosèla)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Dury (Sòma)
Geografia
Le village est situé au bord de l'autoroute au sud d'Amiens. De par l'agrandissement de la ville d'Amiens, une partie de la commune se retrouve à présent accolée à l'agglomération, le village n'étant à présent quasiment plus séparé de cette dernière.
Sent Estèfe de Tulmon
Sent Estèfe de Tulmon (Saint-Étienne-de-Tulmont en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Étienne Mourrut
Familha e estudis
Étienne Mourrut nasquèt au Grau dau Rei, dins una familha d'obrièrs agricòls d'origina italiana per sa maire. Étienne Mourrut èra escolan au Grau dau Rei.
Començament de la vida politica
Étienne Mourrut venguèt membre dau RPR en 1975 aprèp la victòria de Valéry Giscard d'Estaing a l'eleccion presidenciala de 1974. Foguèt elegit cònsol dau Grau dau Rei pel primièr còp en 1983.
Ancian comerçant, foguèt elegit deputat en 2002 amb surpresa dins l'èrsa blau de las legislatives de 2002. Fa partit dau grop UMP.
Dury (Sòma)
Geografia
Il est aisément accessible par l' également.
Chaumont
E tanben:
Épagne-Épagnette
Épagne-Épagnette (Sonme) en picard (Épagne-Épagnette en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Dury (Sòma)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Épagne-Épagnette
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Severin
Severin o Seurin (mòrt lo 2 d'aost de 640) foguèt lo 71 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 2 d'octòbre de 638 a sa mòrt. Succediguèt a Onòri I (625-638) e foguèt remplaçat per Joan IV (640-642).
Verneuil (Char)
Verneuil  es una comuna francesa administrada per lo departament de Char de la region dau Centre.
Dury (Sòma)
Istòria
L'aucupacion del luòc de DURY a l'epòca préhistorique a testificat per esturments de pèira en datant del paléolithique e del neolític descobèrts pels mainats de l'escòla.
Corlay
Corlaè en galò; Korle en breton ( Corlay en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Geografia
Corlay Se tròba près de Sant-Mayeux, de la Nautor Corlay, de Plussulien, al centre de la Bretanha, a ieu-camin entre Sant Brieuc e Pontivy.
La parròquia fa partida del territòri breton tradicional del País Fañch.
Corlay se trouve à proximité de Saint-Mayeux, du Haut Corlay, de Plussulien, au centre de la Bretagne, à mi-chemin entre Saint Brieuc et Pontivy.
La paroisse fait partie du territoire breton traditionnel du Pays Fañch.
Dury (Sòma)
Istòria
Una via romaine telefonada cauçada Brunehaut i auriá traversat la comuna. Una legenda afirma quitament que « Las tres Mousquetaires » l'aurián manlevada per retre's a Londres cercar los famoses ferrets de la Reina.
Corlay
Istòria
thumb|left|300 px|Las ruïnes del castèl de Corlay en 1896
Dury (Sòma)
Istòria
En 710 apareis lo nom de DURY. En principi DURIACUS, de contunh DURIACUM, DURENUM, fin finala DURY AMILLY (Gents duras al trabalh).
Verneuil (Char)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Dury (Sòma)
Istòria
Los primièrs senhors de DURY #èsser MAXENT l'an 690 e HILDEVENT en 710.
Severin
Son pontificat foguèt marcat per son refús de ratificar l'adopcion dau monotelisme per leis autoritats religiosas de Constantinòble. Aquò foguèt lo començament de la lucha lònga entre lei Glèisas d'Orient e d'Occident. Foguèt tanben marcat per lo pilhatge dau tesaur de la papautat per de tropas bizantinas. Lei rasons d'aqueu pilhatge son mau conegudas ma semblan liadas ai besonhs de finanças de l'emperaire Heraclius per defendre sa frontiera orientala còntra lei Pèrs puei leis Arabis.
Épagne-Épagnette
Nòtas
<references group=N/>
Istòria d'Índia
L'Istòria d'Índia regarda l'istòria d'Índia que comença a partir de l'aparicion de l'èstre uman dins la region. A partir de 5,000 avC, se desvolopèt una societat agricòla que formèt la civilizacion de la Vau d'Indus de 2500 a 1900 avC. Après sa disparicion, de populacions arianas migrèron dins la peninsula onte ocupèron pauc a pauc la mitat nòrd. Entre lei sègles VII e II avC, se formèt l'Empèri Maurya que foguèt lo premier empèri important de la region. Après son afondrament, se formèron unei reiaumes pichons fins a la conquista dau nòrd de la peninsula per lei koshans. Aquel estat se devesiguèt permetent la formacion de l'Empèri Gupta ai sègles IV-VII. Menaçats per lei Huns Blancs, aquel empèri declinèt entraïnant l'aparicion d'unei principats fins a l'arribada deis armadas aràbias musulmanas. Conquistèron lo nòrd de la peninsula e i formèron lo Sultanat de Delhi mai lei reiaumes indós dau sud, menats per l'Empèri de Vijayanagar, capitèron de resistir. Coma per leis empèris precedents, lo declin dau sultanat causèt l'emergéncia d'unei principats musulmans. Au començament dau sègle XVII, de guerriers afgans destruguèron lo sultanat per fondar l'Empèri Mogòl que dominèt la peninsula fins au començament dau sègle seguent. Après aqueu periòde, declinèt au profiech deis estats dau centre. Pasmens, a partir d'aqueleis annadas, la peninsula comencèt de faciar lei temptativas de colonizacion menats per lei Francés e lei Britanics. En 1763, lei Britanics eliminèron lei Francés e venguèron la poissança dominanta dins leis afaires indians. Au començament dau sègle XIX, Índia èra totalament dominada per Londres maugrat lo mantenement d'uneis estats locaus sota l'estatut de protectorat. Aquò formèt l'Índia Britanica que venguèt lo centre de l'Empèri Britanic. Pasmens, après lei doas guèrras mondialas, l'afebliment dau Reiaume Unit entraïnèt l'independéncia dau país e son partiment saunós entre un estat musulman (Paquistan) e indó (Índia).
La civilizacion de l'Indus
Lei vestigis umans pus ancians descubèrts dins la Peninsula Indiana datan de 30,000 avC. La premiera installacion neolitica coneguda data de 5,000 avC dins lo centre dau Paquistan actuau a Mehrgarh. D'autrei vilatges d'aqueu periòde se formèron tanben per la seguida dins l'oèst d'aqueu país. A partir de 2500 avC, formèron la civilizacion de la Vau d'Indus qu'existiguèt fins a 1900 avC dins lo nòrd-oèst de la peninsula. Dins lo corrent de son desvolopament, diversifiquèt sei produccions agricòlas, realizèt de progrès artesanaus nombrós, inventèt la sieuna escritura e participèt a divèrsei rets comerciaus ambé d'autrei civilizacions. Sei centres urbans principaus èran Mohenjo-daro, Harappa, Dholavira e Kalibangan.
Lei causas dau declin e de la disparicion de la civilizacion de la Vau d'Indus son mau conegudas. L'ipotèsi pus anciana èra una destruccion causada per de migracions de pòbles arians. Pasmens, a l'ora d'ara, aquela ipotèsi es venguda mens populara dins la comunautat scientifica. En plaça, apareguèt d'ipotèsis basadas sus una disparicion entraïnada per de cambiaments climatics causant una crisi agricòla. Una autra possibilitat estudiada es un cambiament major de l'idrografia de la vau de l'Indus entraïnant un assecament de certanei regions. Una combinason d'uneis ipotèsis es tanben possibla.
La migracion deis Arians e lo desvolopament de la cultura vedica
Lei migracions arianas dins lo nòrd-oèst de la Peninsula Indiana acomencèron vèrs 1500 avC. Èran de cavaliers e de norriguiers seminomadas d'origina indoeuropèa que venián d'Asia Centrala. L'utilizacion dau chivau representava un avantatge militar important còntra lei populacions localas mai la lentor de la penetracion ariana dins la peninsula — mai de cinc sègles — suggerís que lo procediment d'installacion foguèt pas unicament guerrier. De mai, i demorèt finalament limitat a la mitat nòrd ont apareguèt una cultura novèla dicha cultura vedica.
La societat ariana èra devesida entre divèrsei tribús regularament en guèrra entre elei e compausadas de quatre castas — lei bramans (prèires), lei kshatriya (guerriers), lei vaishya (marchands, païsans) e lei shudra (benlèu d'autoctòns somes) — qu'anavan pauc a pauc aparéisser dins lo corrent dei migracions vèrs Índia. Dins aquel encastre, l'organizacion politica se fondèt sus la formacion de confederacions ò de reiaumes gropant una partida dei tribús arianas, magerament dins la vau de Ganges que foguèt quasi totalament ocupada per leis Arians vèrs 1000 avC. En particular, se destrian la tribú Baratha que son nom es a l'origina dau mòt Índia (Bharat en indi) e lo reiaume de Magadha que venguèt lo principat pus poderós de la region au sègle VI avC.
Un trach major de la progression ariana dins lo monde indian antic foguèt l'emergéncia progressiva d'una cultura religiosa novèla basada sus la division en castas e lei cresenças arianas ò autoctònas. Tres etapas marquèron aquela evolucion qu'anava formar unei religions majoras dau monde contemporanèu. D'efèct, la religion ariana èra inicialament basada sus lei Veda que l'escritura acomencèt vèrs lo sègle XV avC. Dins lo corrent de la progression ariana, lei bramans desvolopèron de rites pus complèxs que foguèron gropats dins lei Brahmana escrichs entre lei sègles X e VII avC. Puei, dau sègle VI au sègle IV avC, l'influéncia dei religions localas e la complexificacion dau vedisme entraïnèron la formacion d'una religion novèla, que sei rites foguèron descrichs dins lei Upanishad. Aquelei tèxtes compausèron la basa teorica de l'indoïsme qu'anava aparéisser dins lei sègles seguents e marcar la tresena etapa de l'evolucion de la religion ariana. D'aqueu temps, lo sistèma eissit dei Upanishad favorizèt tanben l'aparicion de religions novèlas (Bodisme, Jaïnisme) a partir de movements de contestacion intèrne au sen de l'indoïsme.
L'Empèri Maurya
thumb|Empèri Maurya vèrs 265 avC.
Dissimilacion
La dissimilacion, en fonetica, es un fenomèn que fa qu'un son d'un mot, egal a un autre son del meteis mot o qu'a de caractèrs comuns ambe el, modifica son articulacion per tal de se'n diferenciar. Lo contrari de la dissimilacion es l'assimilacion (fonetica).
Istòria d'Índia
L'Empèri Maurya
A partir de la fin dau sègle VII, de migracions de pòbles nomadas asiatics vèrs l'Orient Mejan — especialament lei Medes qu'aguèron un ròtle decisiu dins la destruccion de l'Empèri Assirian — entraïnèron la formacion la formacion de l'Empèri Mede puei Aquemenida sus lo plan iranian. Aquò permetèt de cambis culturaus importants entre aquelei regions e la peninsula indiana que foguèron per la seguida renfòrçats après la conquista de l'Empèri Pèrsa per lei Macedònians d'Alexandre lo Grand de 334 a 323 avC. D'efèct, maugrat sa vicòria sus lo riu Hidaspes, l'armada d'Alexandre refusèt de contuniar sa campanha còntra Índia.
Dissimilacion
Per exemple : Eulàlia > Eulària ( o Aulària); Margarida > Margalida; Ròcafòrt > Recafòrt;
Istòria d'Índia
L'Empèri Maurya
Après sa mòrt, una guèrra novèla se debanèt de 308 a 303 avC entre Seleuc Nicator, generau macedonian fondator de l'Empèri Seleucida a partir de Mesopotamia e de Pèrsia, e l'Empèri Maurya fondat vèrs 322 avC per Chandragupta Maurya (322-298 avC). S'acabèt per una patz negociada a l'avantatge de Chandragupta qu'obtenguèt divèrsei territòris fins a l'Afganistan actuau en cambi de 500 elefants. A la fin de son rèine, lei Maurya èran lei senhors de la Vau de Ganges e de la màger part dau Paquistan actuau. Son successor, Bindusara (298-274 avC) menèt divèrsei campanhas dins la region de Deccan. Pasmens, son òbra pus importanta foguèt l'organizacion d'una administracion e d'un govèrn solids que permetèron de consolidar l'empèri fondat per son paire.
Dury (Sòma)
Istòria
Dempuèi 1080, Raoul de DURY #cedir al capítol de La nòstra Madama d'Amians aquel #que possedissiá en aquel luòc e en 1085, Guy e Yves, de Comtes d'Amians, #donar a aquel còrs religiós lo vicomte de DURY. Fin finala en 1195, Pierre lo Aveugle, cònsol de DURY, #vendre la comuna al capítol d'Amians.
Istòria d'Índia
La division d'Índia e l'emergéncia dei reiaumes dravidians
Au sègle III avC, lei reiaumes dau sud d'Índia èran somés a l'Empèri Maurya. Pasmens, gardèt una autonòmia qui li permetèt de desvolopar la sieuna cultura. Après l'afondrament maurya, aqueleis estats restaurèron son independéncia. Au sègle I avC, se desvolopèt lei premiers estats dravidians qu'ocupèron lo centre de la peninsula fins au sègle III.
Durant sei migracions vèrs Índia, lei Kochans adoptèron pauc a pauc lei culturas ellenicas e indianas. Ansin, venguèron rapidament de protectors de la religion bodista e l'Empèri koshan foguèt una poissança majora dau continent asiatic fins au sègle III. Son apogèu se debanèt durant lo rèine de Kanishka (vèrs 127-147). Après son rèine, lo territòri koshan demeniguèt pauc a pauc. Après 225, se devesiguèt entre dos estats que perdiguèron Bactriana vèrs 240 e la vau de Ganges vèrs 270. Leis invasions dei Huns Blancs entraïnèron la destruccion dei darriers estats koshans ai sègles IV e V.
Dury (Sòma)
Istòria
En 1348 apareis la familha PICQUET DE DOURIER #que la noblesa i n'aguèt confirmat l'an 1665 per lo Sr. De COLBERT, Intendant de Picardie. La familha PICQUET DE DOURIER #ocupar lo castèl fins a la Revolucion de contunh #desaparéisser.
Istòria d'Índia
L'Empèri Gupta
thumb|Empèri Gupta vèrs 400.
Dury (Sòma)
Istòria
Pendent la guèrra de 100 ans, n'en octòbre 1415, Henri V de Angleterre #traversar DURY amb la siá armada.
En 1666, la peste, #que #far tant de estralls a Amians, pas #estalviar pas DURY.
Istòria d'Índia
L'Empèri Gupta
L'Empèri Gupta se formèt a partir de 320 a partir de la vila de Pataliputra sota la direccion de Chandragupta I (vèrs 319-335) que fondèt la dinastia Gupta. Son fiu Samudragupta (vèrs 335-375) conquistèt la màger part de la vau de Ganges e lo nòrd-oèst de la peninsula indiana. Enfin, Chandragupta II (380-415) agantèt lei ribas de la Mar d'Oman marcant l'apogèu territòriau de la dinastia.
Batalha de l'Estrech de Danemarc
La batalha de l'Estrech de Danemarc se debanèt lo 24 de mai de 1941 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt un grop de naviris alemands centrat sus lo cuirassat pesuc Bismarck an una esquadra britanica gropant un cuirassat e tres crosaires. Premier combat de l'expedicion dau Bismarck, s'acabèt amb una victòria alemanda. Lei Britanics i perdiguèron un crosaire e 1428 marins e la flotilha alemanda poguèt contuniar son trajècte vèrs l'Ocean Atlantic onte foguèt finalement batuda tres jorns pus tard.
Calendièr chinés
Lo calendièr chinés es un calendièr basat sus l'observacion de la Luna e dau Soleu qu'utiliza de mes lunars e d'annadas solaras. Lo començament d'un mes correspond au jorn de la Luna novèla e sa mitat au jorn de la Luna plena. Una annada es compausada de dotze mes, d'un desenau de jorns suplementaris e de mes intercalars (7 sus un periòde de 19 ans). L'objectu d'aquelei jorns e mes suplementaris es de gardar la correspondància entre lei movements terrèstre e solar.
Istòria d'Índia
L'Empèri Gupta
Son successor Kumaragupta I (415-455) conoguèt un començament de rèine sensa guèrra importanta e poguèt renfòrçar l'estabilitat intèrna de l'empèri. Pasmens, durant sei darriereis annadas, deguèt faciar de menaças exterioras que la pus importanta èra leis invasions dei Huns Blancs — installats en Bactriana durant la premiera mitat dau sègle V — a partir de 450. Son fiu Skandagupta (455-467) contunièt de resistir au prètz d'un afebliment de la dinastia. Après sa mòrt, l'Empèri Gupta comencèt de declinar. Vèrs 500, lei Huns ocupèron lo nòrd dau bacin de Ganges. Puei, dins lo corrent dau sègle VI, s'avancèron pauc a pauc lòng de sa vau entraïnant la fragmentacion e la disparicion de l'Empèri Gupta a la fin dau sègle. Pasmens, lo succès dei Huns Blancs foguèt provisòri : en Asia, foguèron anientats per lei Tujues e lei Pèrsas e, en Índia, foguèron rapidament assimilats per lei populacions localas.
Calendièr chinés
Aqueu calendièr foguèt desvolopat dins lo corrent de l'istòrie chinesa mai la màger part de sei principis foguèron establits durant la dinastia Han (206 avC - 220 apC). Son ponch de partença correspond a l'annada de naissença ò de concepcion dau premier emperaire chinés en 2697 avC ò en 2698 avC. Dempuei 1912, es plus lo calendièr oficiau de China mai son usatge es encara fòrça frequent. N'existís de variantas segon lei regions.
Batalha de l'Estrech de Danemarc
Nòtas e referéncias
<références/>
Istòria d'Índia
L'Empèri Gupta
Après la disparicion de l'Empèri Gupta, se formèt l'Empèri de Harsha (590-647) au començament dau sègle VII. Capitèt d'ocupar lo nòrd-oèst de la peninsula. Pasmens, son estat dispareguèt rapidament après sa mòrt.
Lo periòde medievau
thumb|Empèri Pratihara vèrs 900.
Villers-Saint-Martin
Villers-Saint-Martin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Istòria d'Índia
Lo periòde medievau
Au nòrd, la vila de Kanyakubja venguèt l'objècte de luchas entre divèrsei principats desirós d'establir sa preeminéncia sus la region. Au sègle VIII, foguèt conquistada per l'Empèri Pratihara. Aquel estat conoguèt son apogèu vèrs 910 mai son declin foguèt rapide car dispareguèt en 1036. Puei, la vila passèt sota la contraròtle de la dinastia Pala que demorèt poderosa dins la vau de Ganges fins au sègle XII. D'aqueu temps, d'autrei principats avián una poissança remarcabla dins la region coma l'estat Chandula a l'entorn de sa capitala Khajuraho. Enfin, a l'oèst de Deccan, se formèt l'estat dei Rashtrakutas que favorizèt lo comèrci dins la region fins a sa disparicion dins leis annadas 970.
Au sud, lei sègles XI-IX foguèron marcadas per la lucha entre lei Chalukyas, lei Pallavas e lei Cholas. Lei premiers se formèron au sègle V e venguèron la poissança principala de la region durant la segonda mitat dau sègle VI. Se turtèron ai Pallavas e ai Rashtrakuta que leis eliminèron en 753. Lei Pallavas venguèron alora la poissança dominanta dau sud d'Índia fins a sa desfacha de 888 còntra lei Cholas. En 949, foguèron somes per lei Rashtrakutas. Dins leis annadas 1070, aprofichèron lo declin de l'estat de Deccan per restaurar son independéncia dins lo sud-èst de la peninsula fins a sa disparicion en 1279. Aquelei reiaumes meridionaus desvolopèron lo comèrci ambé l'Asia dau Sud-Èst e Ceilan e protegiguèron la difusion de l'indoïsme sus sei territòris.
La dominacion dau Sultanat de Delhi
thumb|Sultanat de Delhi vèrs 1310.
La formacion dau sultanat
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle X, la vila afgana de Gazni venguèt lo sèti d'una dinastia turca fondada per Alptegin qu'èra un cap militar au servici de l'Empèri Samanida. Aprofichant lo declin de la dinastia samanida — que dispareguèt en 1005 — sei successors venguèron lei senhors d'un estat independent poderós en Asia Centrala. Vèrs lo començament dau sègle XI, Mahmud (997-1030) acomencèt d'organizar d'expedicions de pilhatge regularas còntra lei principats dau nòrd d'Índia. Aqueleis atacas se transformèron en operacions d'annexion e lo nòrd-oèst de la peninsula foguèt conquistat. La vila de Lahore i venguèt un centre politic e culturau major. Quand lei Gaznevides acomencèron de faciar la pression militara d'autrei pòbles asiatics en Asia Centrala (desfacha de Dandanakan en 1039, pèrda de Gazni en 1149), la capitala de l'Empèri i foguèt transferida fins a la disparicion de l'empèri en 1186 après sa conquista per lei Gurides.
Lei Gurides installèron un generau turc dich Qutb ud Din Aibak coma governador de Lahore. A partir de 1199, acomencèt de conquistar la region orientala dau Bacin de Ganges e se proclamèt independent tre 1206 fondant lo sultanat de Delhi. Aprofichant sa cavalariá e aguent la possibilitat de recrutar de soudats novèus gràcias ai butins dei pilhatges dei tesaurs dei senhors indians, leis armadas musulmanas prenguèron l'avantatge e conquistèron lo nòrd de la peninsula. Leis estats dau centre e dau sud capitèron en revènge de resistir gràcias a una organizacion militara melhora. Un autre trach caracteristic d'aqueu periòde foguèt la quasi abséncia d'invasions mongòlas dins la peninsula. D'efèct, Genghis Khan e son armada agantèt Indus en 1221 mai lo clima indian li semblèt tròp e preferiguèt orientar sei fòrças vèrs d'autrei regions d'Asia. Ansin, aquò permetèt au sultanat de se renfòrçar.
Lo renfòrçament e l'apogèu dau sultanat
Maugrat la patz — fòrça relativa car Lahore foguèt pilhada mai d'un còp — sus la frontiera ambé lei Mongòls, l'abséncia de reglas de succession au sen de la monarquia turca entraïnèt de crisis militaras importantas entre leis eiretiers potenciaus a la fin de cada rèine. A partir de 1249, Balban, ministre puei sultan a partir de 1266, adoptèt unei tradicions indianas per legitimar son poder e li donar una origina divina (prosternacion obligatòria davant lo sultan... etc.), eliminèt unei senhors menaçant l'autoritat centrala e capitèt d'arrestar leis incursions mongòlas dins lo nòrd-èst. Sa mòrt entraïnèt un novèu periòde d'anarquia politica fins a la presa dau poder per Jalal ud-Din que fondèt la dinastia Khaldji qu'anava dirigir lo sultanat fins a 1320. Foguèt rapidament assassinat per Ala ud-Din (1296-1316) que conquistèt lei regions de Gujarat e de Deccan, vassalizèt lei reiaumes dau sud e resistiguèt ais atacas dau Khanat de Djagataï. Après sa mòrt, quatre annadas de guèrra civila s'acabèron per la fondacion de la dinastia tughluquida per Ghiyath al-Din (1320-1325).
Lo segond sultan de la dinastia tughluquida Muhammad bin Tughluq (1325-1351) assaièt de sometre lei regions de centre d'Índia. Per aquò, desplacèt la capitala, compres seis abitants, de Delhi a Devagiri dins lo Deccan. Aquela decision mau capitèt en causa de la manca d'aiga e entraïnèt la roïna dei finanças publicas. Divèrseis aumentacions d'impòsts causèron de revòutas e de secessions dins lei regions perifericas coma lo reiaume Bamhani. Son successor Firuz Shah Tughluq (1351-1387) capitèt de redreiçar la situacion e d'empachar la disparicion dau sultanat gràcias a sei competéncias d'administrator. Pasmens, foguèt obligat d'abdicar en 1387 entraïnant una crisi politica (sièis sultans de 1387 a 1398) qu'afebliguèt la dinastia. Ansin, en 1398, Tamburlan poguèt atacar e pilhar Delhi causant la començament d'un periòde de declin dau sultanat car unei vassaus musulmans se declarèron alora independents.
Lo declin e la fin dau sultanat
Après d'annadas de caòs politic, la dinastia dei Sayyid prenguèt lo poder de 1414 a 1451 dins un sultanat reduch ai regions a l'entorn de sa capitala e que demorèt vassau l'Empèri Timurida. En 1451, lo cap afgan Bahlul Lodi (1451-1489) conquistèt Delhi e lo darrier sobeiran Sayyid abdiquèt en sa favor. Aquò foguèt lo començament de la dinastia dei Lodi qu'anava dirigir lo sultanat fins a sa disparicion en 1526. Fins a sa mòrt en 1489, Bahlul capitèt de conquistar lo sultanat de Jaunpur (1479) e d'establir una politica de tolerància religiosa que li donèt lo sostèn de mai d'un cap indoïsta. Son fiu e successor Sikandar Lodi (1489-1517) contunièt l'expansion dau sultanant mai mau capitèt de sometre lei Rajputs. Melhorèt tanben l'administracion de sei possessions e l'obeïssença de sa noblesa. Ansin, dins lo corrent de son rèine, lo sultanat venguèt tornarmai un estat prospèr. Pasmens, son fiu Ibrahim Lodi (1517-1526) venguèt rapidament fòrça impopular en causa de sa crenhença permanenta d'un complòt còntra eu. S'alienèt donc la màger part de son aristocràcia. En 1526, quand lo rèi afgan Babur ataquèt lo sultanat, Ibrahim foguèt abandonat per sei tropas e tuat sus lo prat batalhier de Panipat. Lo venceire fondèt l'Empèri Mogòl.