cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mar Mediterranèa
Industria
D'un biais generau, lei regions industrialas pus ancianas son aquelei de la vau de Pò e de Barcelona que se formèron tre lo sègle XIX dins l'encastre de la Revolucion Industriala. La premiera assosta totjorn la premiera industria mediterranèa amb de companhiás d'importància internacionala coma Fiat. Au sègle XX, aquelei zònas foguèron completadas per l'emergéncia d'autrei pòls industriaus, generalament centrats sus l'industria petroliera, coma aqueu de Marselha en Occitània ò d'Augusta en Sicília. En revènge, lei país colonizats de la riba sud foguèron excluchs d'aqueu movement. Son industrializacion comencèt a la fin dau sègle XX amb la delocalizacion d'usinas, especialament dins leis industrias automobilas e textilas, en Magrèb.
Enfin, se fau citar dos cas particulars que son Turquia e Israèl. Lo premier centrèt son economia sus leis exportacions dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX. Uei, conoís un desvolopament fòrt en matèria de siderurgia, de metallurgia, de construccion automobila e de rafinatge de petròli. Lo segond capitèt de desvolopar, tre sa creacion, una industria sofisticada qu'es un exportator major d'equipaments electronics e militars.
Torisme
Aparegut dins la region au començament dau sègle XX, lo torisme i atirèt 310 milions de personas en 2015, siá un tèrç dei toristas internacionaus, gràcias a d'atots variats (activitats balneàrias, gastronomia, cultura rica...). Aquò representa un apòrt economic important e certanei país son fòrça despendents de l'activitat toristica. Per exemple, es lo cas d'Egipte onte lo sector toristic formava 11% dau PIB en 2010.
Pasmens, aqueu flux es vengut una constrencha environamentala en mai d'una region. D'efiech, lo torisme i entraïna de concentracions de populacions anormalament importantas durant lei sasons eissuchas. Trebolan leis abitats marins e litoraus (erosion, pollucion, etc.) e exercisson una pression sus lei ressorsas naturalas (aiga, etc.). Menaça tanben la fauna e la flòra, especialament leis espècias aqüaticas coma lei fòcas, lei tortugas e lei cetacèus.
Inegalitats entre lo Nòrd e lo Sud
Un aspèct important de l'economia mediterranèa actuala es l'existéncia d'inegalitats economicas fòrça importantas entre lei país dau Nòrd, especialament aquelei dau nòrd-oèst dau Bacin, e lei país dau Sud. Per exemple, en 2017, lo PIB italian èra mai d'uech còps superior au PIB egipcian en despiech d'una populacion mens importanta.
Fauna e flòra
thumb|right|[[Fotografia d'un maquís, biòma caracteristic de Mediterranèa, en Sardenha.]]
La mar Mediterranèa e lei tèrras vesinas son un espaci relativament paure d'un ponch de vista biologic. D'efiech, en causa d'una aiga cauda e d'una concentracion febla de fosfat que limita la creissença dau fitoplancton, la biomassa marina i es significativament pus febla qu'aquela de l'Ocean Atlantic. Dins aquò, presenta un taus d'endemisme fòrt e es una importanta fònt de biodiversitat amb 8-9% deis espècias identificadas presentas dins una mar representant solament 0,8% de l'ocean mondiau. La situacion es similara per la fauna e la flòra terrèstra que dèu s'adaptar a de condicions fòrça eissuchas e qu'assosta mai de 10,000 espècias de plantas endemicas.
Fauna e flòra terrèstra
La vegetacion mediterranèa fòrma un biòma particular adaptat ai zònas de transicion eissuchas entre regions temperadas e deserticas. Lei formacions pus caracteristicas son lo maquís, la seuva mediterranèa e la garriga. L'euse (Quercus ilex) n'es l'aubre emblematic mai se pòdon tanben citar lo pin d'Alèp (Pinus halepensis), lo pinhèr (Pinus pinea), lo rore (Quercus pubescens), lo surrièr (Quercus suber) e l'olivier (Olea europaea). En revènge, lo ciprès, uei ben aclimat ai condicions mediterranèas, es originari d'Iran. Fin finala, la flòra mediterranèa tèn mai de 22,500 espècias identificadas. 52% son endemicas.
De son caire, la fauna superiora compòrta 500 espècias d'aucèus, 225 de reptils, 220 de mamifèrs e 80 d'amfibís. L'endemisme en lei reptils e leis amfibís es superior a 30% mai es d'aperaquí 10% en leis aucèus e lei mamifèrs. Plusors d'entre elei son fòrça menaçadas de disparicion coma lo macaco de Barbaria (Macaca sylvanus).
Fauna e flòra marina
La fauna e la flòra marina mediterranèa es apareguda i a 5,33 milions d'ans ambé la remessa en aiga dau bacin consecutiva a la redubertura de l'Estrech de Gibartar. Desenant constituida d'au mens 12,000 espècias, es donc principalament d'origina atlantica (55-75%) amb un taus d'endemisme fòrt (20-30%). Aqueleis espècias endemicas son generalament eissidas d'espècias atlanticas qu'an evoluit. Dempuei l'acabament dau canau de Suèz, d'espècias originàrias de la Mar Roja se son adaptadas ai condicions mediterranèas e representan uei 5% dau totau. Enfin, se tròban d'espècias pantropicalas (3-10%). Lei superficias cubèrtas de posidonia (Posidonia oceanica) son un element fondamentau de l'ecologia mediterranèa. Dins aquò, se fau pereu mencionar lei fons movedís, lo tombant, lo larg e lei plans abissaus
Pollucion
Dempuei la segonda mitat dau sègle XX, la mar Mediterranèa es una mar fòrça menaçada per la pollucion. Lei rasons d'aqueu fenomèn son multiplas e variadas. La pression demografica es a aumentar fòrtament entraïnant de regets importants. L'agricultura e l'industria son tanben de fònts creissentas de pollucions quimicas e fisicas, especialament de pesticidas e de plastics. De mai, aqueleis activitats ajustan de riscs grèus coma aquelei liats au transpòrt de petròli. Enfin, fau considerar lei polluents portats per lei fluvis, coma Ròse ò Nil, la subrepesca e lo rescaufament globau deis aigas que sembla favorable a l'installacion de mai d'una espècia invasiva.
Aquò a de consequéncias negativas per leis espècias pescadas car, segon la Commission Europèa, 96% dei resèrvas piscicòlas èran subresplechadas en 2015. Lei bancs de corau e leis estendudas de posidonia, basas de la vida marina sus mai d'un platèu litorau, èran tanben menaçats per la pollucion ò per l'arribada d'espècias invasivas. Ansin, a l'ora d'ara, totei lei cadenas alimentàrias son menaçadas e lei perspectivas son pauc encoratjantas car i a ges de reduccion – au contrari – dei factors a l'origina de la pollucion.
Lasquarri
Lasquarri (oficialament en castelhan Lascuarre, en aragonés Llascuarre) es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Domesday Book
Lo Domesday Book (tanben conegut coma Domesday o Winchester Book), foguèt lo primièr registre d'Anglatèrra redigit en 1086 per lo rei Guilhèm lo Conquistaire; es similar a un recensament actual.
Lo nom ven d'un mot de l'anglés ancian «dom» (comptar o comptabilitat) e «day» (jorn), domesday significa doncs lo jorn al qual lo senhor e sos feudataris fan los comptes. Dins las religions crestianas, lo mot semblant doomsday s'utiliza per designar lo Jutjament darrièr, quora segon la teoria escatologica del libre de l'Apocalipsi, Jèsus de Nazaret auriá de tornar per far los comptes de cadun dels umans.
Gòrgas de Sil
thumb|right|[[Fotografia dei Gòrgas de Sil.]]
Lei Gòrgas de Sil son un ensems de gòrgas cavadas per de movements tectonics e per lo riu Sil en Galícia que sei bauç pòdon agantar una autor de 500 m. Situadas pròche la confluéncia de Sil ambé lo riu Miño, es una zòna toristica importanta gràcias a son patrimòni culturau e environamentau. D'efèct, fa partida de la Ribeira Sacrada, region d'implantacion d'un nombre important de glèisas e de monastèris durant l'Edat Mejana. La diversitat environamentala de l'endrech es liada a la preséncia d'un microclima mediterranèu umid pus doç que lo clima oceanic fòrça umid galèc interior.
Districte de Kamrup de l'Èst
Lo districte de Kamrup de l'Èst es un districte d'Assam, un estat de la Republica d'Índia. Lo caplòc es Dispur. Es creat en 2015 en destacar la part orientala del districte de Kamrup Metropolitan.
Mbudum
Localisacion
Lo mbudum es parlat dins l'arrondiment de Mokolo, dins lo departament de Mayo-Tsanaga, qu'es restacat a la region de l'Extrèm-Nòrd de Cameron.
Classificacion
Lo mbudum es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca sud del biu-mandara, ont fa partida del grop daba.
Plougerne
Plougerne en breton (Plouguerneau en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Montpinchon
Montpinchon es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Caryophyllidae
En classificacion filogenetica aquesta sosclassa existís pas: aquestas plantas son assignadas a l'òrdre Caryophyllales.
Animals
Tanben, los C ARYOPHYLLIDAE son una familha dels equinodèrmes.
Pierre Thibaud
thumb|200px|Un cornetPierre Thibaud (Proissan, Dordonha, 22 de julh de 1922 – 29 de noveme de 2004) que ho un trompetista occitan e un mèste presat d'aqueste instrument.
Qu'estudiè au Conservatòri de Bordèu puish au Conservatòri de París on e ho discípol d'Eugène Foveau e on arrecebó lo purmèr prèmi de cornet. Que ho professor eth medish dens aquesta institucion (enter los eslhèvas qu'avó Håkan Hardenberger‎) e, arron la soa retirada, professor au Conservatòri de Tòquio.
Batalha de Verdun (1916)
La batalha de Verdun foguèt una batalha dau frònt oèst pendent la Premiera Guèrra Mondiala. Se debanèt dau 21 de febrier au 19 de decembre de 1916 entre leis alemands e lei francés. Après de mes de combats fòrça saunós, lo frònt demorèt quasi pas cambiat. Aquela batalha venguèt lo simbòl dei combats acarnats e murtriers de la guèrra entre leis armadas francesa e alemanda.
Lo mau temps retardèt lo començament de l'ataca fins au 21 de febrièr, mas lei alemands s'emparèron dau fòrt de Douaumont dins los tres premiers jorns. L'avança foguèt puei ensuite alentida plusors jorns, malgrat lei nombrosei perdas francesas. Le 6 de març, 20 divisions francesas e mieja èran dins lo RFV e una defensa en prefondor pus estenduda èra estat bastida. Philippe Pétain ordonèt de pas batre en retirada e de contra-atacar lei atacas alemandas, alara qu'aiçò expausava l'infantariá francesa ais tirs d'artilhariá alemands. Lo 29 de març, lei canons francés sur la riba oèst avián comencçat un bombardament constant deis alemands sus la riba èst, causant de nombrosas perdas d'infantariá. L'ofensiva alemanda foguèt estenduda a la riba senestra (oèst) de Mòsa, per obtenir d'observacions e eliminar l'artilhariá francesa tirant au-dessús de la ribièra, mas las atacas atenguèron pas sei objectius.
Au començament de mai, lei alemands cambièron tornarmai de tactica e lancèron d'atacas e contra-atacas localas; lei francés reprenguèron una part dau fòrt de Douaumont mas lei alemands los ejectèron e faguèron nombrós presoniers. Lei alemands temptèron d'alternar seis atacas de part e d'autre de Mòsa e en junh s'emparèront dau fort de Vaux. Lei alemands avancèron vèrs lei darriers objectius geografics dau plan originau, a Fleury-devant-Douaumont e a Fòrt Souville, enfonsant un salhent dins lei defensas francesas. Fleury foguèt capturat e lei alemands son venguts a mens de 4 km de la ciutadela de Verdun, mas en juilhèt, l'ofensiva foguèt reduita per fornir de tropas, de l'artilhariá e de municions per la batalha de la Somme, menant a un transfert similari de la desena armada francesa au front de la Somme. Dau 23 de junh au 17 d'aost, Fleury cambièt de mans setze còps e una ataca alemanda sul fòrt Souville fracassèt. L'ofensiva a foguèt encara reducha mas per mantenir lei tropas francesas dins le RFV, luenh de la Somme, d'enganas foguèron utilizadas per mascar lo cambiament. En septembre e decembre, lei contra-ofensivas francesas reprenguèron fòrça terren sus la riba èst e recuperèron lo fòrt de Douaumont e lo fòrt de Vaux.
La batalha durèt 302 jorns, la pus longa e una dei pus costosas de l'istòria de l'umanitat. En 2000, Hannes Heer e Klaus Naumann an calculat que lei francés patiguèron 377 231 victimas e lei alemands 337 000, siá un totau de 714 231, siá una mejana de 70 000 per mes. En 2014, William Philpott faguèt estat de 976 000 victimas en 1916 e de 1 250 000 dins leis environs pendent la guèrra. En França, la batalha n'es vengut e simbolizar la determinacion de l'armada francesa e la destructivitat de la guèrra.
Ligams extèrnes
Vidèo del CRDP de Tolosa: Las trencadas de Verdun
Florida
Florida es un estat dels Estats Units d'America situat al sud-èst del país. Confronta a l’oèst lo golf de Mexic, al nòrd Alabama e Georgia e a l’èst l’ocean Atlantic. Amb mai de 20 milions d'abitants en 2015, es lo tresen Estat pus poblat del país. Amb una superfícia de, Florida se classa al 22en reng dels Estats americans. Sa capitala politica es Tallahassee, mas l'aglomeracion pus poblada es Miami, que compta mai de 5,5 milions d'abitants (estimacions de 2009).
Cromatina
400px|left|thumb|(1) Molecula d'[[ADN, (2) ADN enrotlat autorn de las proteïnas istònas (3) hiu de cromatina a l'interfasa (4) cromatina qui s'amassa au debut de la division (la profasa) (5) cromatina compactada en cromosòma au moment de la division cellulara (mitòsi o meïòsi) ; en arroi que vedem lo centrosòma (lo mitan deu cromosòma).]] La cromatina qu'ei la forma presentada per l'ADN dens las cellulas eucariòtas ; dit autament, qu'ei formada per l'ADN enrotlat autorn de proteïnas deu nuclèu aperadas istònas. Que's troba dens lo nuclèu a l'interfasa (lo moment qui lo nuclèu e existeish) e qu'ei la matèria qui compausa los cromosòmas. L'ADN de la cromatina que pòt estar debanat entà estar lejut (dens aqueth cas la cromatina qu'ei aperada eucromatina) o plegat e tornat plegar per'mor d'ostender sequéncias d'ADN qui non son pas lejudas (e aquesta forma compactada de cromatina qu'ei aperada eterocromatina). 300px|right|thumb|Nuclèus cellular : (5) Hius de cromatina dehens lo nuclèu (1) [[Envolopa nucleara (2) Ribosòma (3) Pòr nuclear (4) Nucleòl (6) Reticulum endoplasmic (7) Nucleoplasma]]
Guy Touvron
thumb| Guy Touvron (Vichèi, lo 15 de heurèr de 1950) qu'ei un trompetista classic occitan, eslhève de Maurici André au Conservatòri de París e qui a perseguit ua carrièra com solista.
Clarice Lispector
Clarice Lispector, nascuda Haia Pinkhasovna Lispector (1920 - 1977) foguèt una escrivana brasilièra, nascuda en Ucraïna.
Lispector es considerada una de las pus importantas escrivanas brasilianas del sègle XX. Aperten a la tresena fasa del modernisme, lo de la generacion del 45 brasilièr. De malaisit classament, ela meteissa definissiá lo sieu estil coma un "pas-estil". E mai se la siá especialitat es estada lo relat, daissèt un legat important en romans, coma A paixão segundo G.H. e A Hora da Estrela, en mai d'una produccion mendre en libres infantils, poèmas e pintura.
Libres
(títols originals)
La Scala
thumb|250px|right|Façada neoclassica del teatre de La Scala a [[Milan]]
La Scala (en italian: Teatro alla Scala) es un dels bastiments mai celèbres de Milan (Lombardia), ont se fan de representacions d'opèras. Es, amb la Fenice de Venècia e lo Teatro San Carlo de Nàpols demest las tres salas d'opèra pus prestigiosas d'Itàlia.
Istòria
Foguèt bastida en dos ans per l'arquitècte Giuseppe Piermarini sur la comanda de Maria Terèsa d'Àustria aprèp l'incendi de l'ancian teatre ducal. S'inaugurèt lo 3 d'agost de 1778 en preséncia de l'arquiduc Ferdinand d'Àustria amb l'opèra l'Europa riconosciuta d'Antonio Salieri. Lo lòc causit foguèt lo de la glèisa de Santa Maria della Scala, destruïda en aquela escasença, daissant lo sieu nom al teatre.
Aquel teatre visquèt l'evolucion de l'opèra italiana amb Domenico Cimarosa, la creacion de plan opèras majoras del repertòri italian coma Il turco in Italia de Rossini, Il Pirata (1827) e subretot Norma (1831) de Vincenzo Bellini. La sala venguèt victima pr'aquò de la concurréncia dels autres endreits coma lo Teatro Carcano situat dins la quita vila que vegèt la creacion de fòrça òbras majoras.
Sus (genre)
Sus es lo genre dels suids qu'acampa los pòrcs e singlars.
Lo Vilar de Lanç
Lo Vilar de Lanç (Villard-de-Lans en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region d’Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
La Clayette
La Clayette es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Lo Vilar de Lanç
Toponimia
Atestacion del Vilar juxta Lanz, s. XI selon Ernest Negre.
La Scala
Istòria
Foguèt Giuseppe Verdi que faguèt las primièras de fòrça grandas òbras e que permetèt a la sala d'aténher lo sieu prestigi actual, e mai s'aqueste abandona l'endreit a partir de 1845. La Scala dona encara de representacions prestigiosas, pasmens i son escassas las creacions majoras. Verdi tornèt alavetz amb Aida en 1872 (mas la siá creacion aguèt luòc en Egipte), amb Otello (1887), enfin amb Fastaff en 1893.
Sus (genre)
Compren las espècias seguentas :
La Clayette
Geografia
La Clayette a situat en lo Brionnais, al sud-oèst de la Saône-e-Loire (Bourgogne).
La Scala
Istòria
La Scala donèt de representacions nombrosas de las opèras de Richard Wagner e tanben de las dels pòstveristas.
La Clayette
Geografia
La Clayette est située dans le Brionnais, au sud-ouest de la Saône-et-Loire (Bourgogne).
La Scala
Istòria
Èra tanben una plaça màger de l'art coregrafic. Nombroses balèts i son representats cada annada. Las estelas pus importantas de la dança classica an ja fait representacions dins aqueste endreit mitic. Se pòt citar Carla Fracci, Sylvie Guillem, Rudolf Noureev, Maya Plisetskaya, Patrick Dupond, Margot Fonteyn, Alessandra Ferri e plan mai autres encara.
La Clayette
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
La Scala
Istòria
Patiguèt bombardaments en 1943 e non poguèt reobrir abans 1946.
Arturo Toscanini ne foguèt lo cap d'orquèstra pus famós. Foguèt seguit puèi per Claudio Abbado en 1972 e Riccardo Muti en 1986.
L'orquèstra de la Scala aguèt un cèrt nombre de menaires prestigioses que lo mai celèbre foguèt sens cap de dobte Arturo Toscanini que i comencèt la siá carrièra en 1898 amb Los Mèstres Chantaires de Nurembèrg e i seguiguèt carrièra fins a 1929 data que partiguèt cap als Estats Units. Foguèt seguit, entre d'autres per Herbert von Karajan, Lorin Maazel, Claudio Abbado e Riccardo Muti que presentèt sa demission en 2005 en seguida de movements socials.
La cantaira mai coneguda demòra Maria Callas tre 1951.
Granda Revòuta Irmandina
La Granda Revòuta Irmandina, « Gran Guerra Irmandiña » en galèc, es una revòuta populara majora que se debanèt en Galícia de 1467 a 1469. Foguèt entraïnada per una tiera de recòltas marridas e d'epidemias que toquèron la region dins lo corrent deis annadas 1460. L'insureccion gropèt fins a 80,000 òmes principalament eissits de la païsanariá, deis abitants dei vilas, de l'aristocracia bassa e dau clergat bas que foguèron comandats per Pedro de Osório, Alonso de Lanzós e de Diego de Lemos. Èra dirigida còntra l'aristocracia auta, sostenguda per lo clergat aut e lei monastèris, que dispausava de soudats professionaus e de castèus fortificats per se protegir.
Lei doas premiereis annadas dau conflicte foguèron favorablas ais insurgents que capitèron de destrurre aperaquí 130 castèus ò fòrts, çò qu'entraïnèt la fugida de la màger de la noblesa en Portugal. Pasmens, a partir de 1469, lo còmte de Caminha, Pedro Madruga, poguèt organizar una còntra-ofensiva ambé de tropas ben equipadas (armas de fuòc) e lo sostèn dei rèis de Castelha e de Portugal. Aquò li permetèt d'esquichar l'insureccion que sei caps foguèron capturats e executats.
La revòuta afebliguèt grèvament lo Reiaume de Galícia que poguèt pas s'opausar a la politica de centralizacion dei Rèis Catolics e perdiguèt tota son autonòmia avans la fin dau sègle XV. La justícia foguèt ansin plaçada sota l'autoritat d'una audiencia plaçada sota l'autoritat dau govèrn centrau, lei monastèris plaçats sota l'autoritat d'òrdres castelhans, la reconstruccion dei castèus destruchs foguèt enebida e lei senhors pus poderós de la region eliminats ò neutralizats.
Lu Siqing
Lu Siquing (en chinés simplificat : 吕思清 - Qingdao, 1969) qu'ei un violonista virtuòse chinés e guerdonat peu purmèr prèmi deu Prèmi Paganini en 1987.
Que comencè a estudiar lo vriulon aus 4 ans e aus 8 qu'apregondí au Conservatòri Centrau de Musica de Pequin. A 11 ans que ho causit per Yehudi Menuhin entà estudiar en Anglatèrra. Tornat en China, que perseguí ua prestigiosa carrièra de concertista e qu'enregistrè dab l'ostau d'enregistrament Naxos. Enter los sons enregistraments mei importants que's pòt mentàver Las Quate Sasons d'Antonio Vivaldi e sustot lo Concerto deus Aimadors parpalhòus.
Tecnica
Una tecnica (del grèc τέχνη, technè) es una o un ensemble de metòdes: dins los mestièrs manuals (menuseriá, farga ...) es sovent associada a un saber far professional. La tecnica cobrís l'ensemble dels procediments de fabricacion, de mantenença e de gestion, qu'utilizan de metòdes eissits de coneissenças scientificas o simplament de metòdes dictats per la practica d'unes mestièrs. Se pòt alara parler d'art, dins son sens primier, e de sciéncia aplicada.
La tecnica es una de las grandas compausantas del saber far artesanal e industrial. Es lo produch de l'ensemble de l'istòria de l'umanitat, cada pòble e cada epòca avent portat sas competéncias.
Etimologia, camp semantic
Etimologicament, lo mot « tecnica » es eissit del mot grèc τέχνη (« technè »), que designa una  « produccion » o « fabricacion materiala ».
Lo mot tecnologia significa estudi de las tecnicas (del grèc tekhnè, tecnica, e logos, discors o estudi). La confusion entre tecnica e tecnologia es correnta. Es benlèu deguda a una marrida compreneson del tèrme anglés technology. Dins un sens derivat, e per extension, las tecnicas que l'ensemble crèa un domèni industrial novèl son nomenats tecnologias. Quatre  « tecnologias »   al mens se son per exemple succedidas en tecnique de l'informatica :
Istòria
vinheta|Las experiéncias de [[Isaac Newton|Newton mejans de prismes son celèbras. L'estudi de la decomposicion de la lutz visibla es a l'origina del desvelopament de las (nombrosas) tecnicas espectroscopicas.]] A l'Edat Mejana, la « techne » èra pas considerada coma un saber nòble, que s'interessiá pas qu'al « cossí ». S'interessava plan mai a la finalitat de las causas.
L'epòpa modèrne marca una trencadura fòrça importanta, amb la revolucion scientifica del sègle XVII que se nomena a vegada revolucion coperniciana. Francis Bacon e René Descartes tornan lo fondaments de la coneissença eritadas de l'escolastica medievala, lo primièr introdusent la nocion de progrès, al sens tecnic, lo segond en definissent una novèla metafisica fondada sul subjècte pensant (Cogito ergo sum), en rompadura amb la filosofia de Edat Mejana. Per Descartes, las consequéncias d'una tala revolucion son resumidas dins aqueste celèbre extrach de la sieisena partida du Discors del Metòde: Lo caminament de Descartes consistarà alara a partir de la metafisica per anar cap a la fisica (e partant de las tecnicas), al contrari del caminament de l'Antiquitat e de l'Edat Mejana que consistissiá de partir de la fisica per anar cap a la metafisica. Aqueste caminament mena a un paradigme ont lo subjècte pensant e la tecnica an una poténcia fòrça importanta, al mens dins lo mond occidental.
Motor de transformacion sociala
Fòrça economistas consideran l'evolucion de la tecnica (lo progrès tecnic) coma lo motor de l'evolucion de l'economia e de la societat. D'entre las mai celèbras reflexions sul ròtle de la tecnica figuran aquestas de Karl Marx, que considèra que l'evolucion tecnica mena aquesta de l'economia, çò que forma l'« infrastructura » de la societat. D'aquesta infrastructura ven dels rapòrt de produccion e dels rapòrts socials en general, e tanben de sistèmas de valors associats, que forman la « superstructura » de la societat.
L'economista Schumpeter tanben fòrça trabalhèt sul ròtle de la tecnica en economia mejans, per exemple, le procediment de destruccion creatritz.
Avançadas tecnicas e avantatge competitiu
Per las tecnicas fondadas sus d'avançadas scientificas recentas, las expressions « nauta tecnologia » o « novèlas tecnologias » son utilizadas. Aqueste domèni pòt o non portar un avantatge competitiu a las entrepresas e zonas geograficas (pòl de competéncia) qu'an capitat a prene una avançada: tot depend del rapòrt performanças/ prètz ofèrt per avança en question, coma son triangle costs/ delais/ qualitat. Los exemples de societats avent pres de falsas partenças per aver agut tròp d'avança sul merca semblan tant espectacularas qu'aquestas societats avent acquerits amb lo temps una posicion dominanta sens èsser arribadas pasmens primièras cronologicament sul mercat. Èsser lo primier procura d'avantatges mas tanben de risques importants.
Los avantatges inclusissent : l'abséncia de concurréncia, la reconeissença pel precursor, desvelopament de l'umanitat (satisfaccions de sos besonhs fondamentals), facilitacion de la vida e rapiditat. Los inconvenients inclusisson : tecnicas jovas e mal conegudas (cal innogurar, entreprene un esfòrt d'informacion dels clients potencials); estandards non establits, çò que pòt obligar enseguida a de costosas conversions novèlas per metre sa produccion en conformitat; quand las règlas d'evaluacion del retorn sus investiment son pas claras, aquò pòt desavantatjar de solucions qu'èran pas interessantas sonque en teoria; la tecnologia novèla pòt èsser a l'origina de pollucions; unas tecnologias pòdon èsser dangierosas per l'umanitat.
Per exemple : L'emergéncia d'esperas complèxas de la societat civila, al subjècte del desvelopament sostenible e la responsabilitat societala de las entrepresas, se traduch per de critèris complèxes sus tres pilars de performanças: economics, socials e environamentals, a que cal apondre la governença. Aquestas exigéncias de desvelopament sostenible foguèron transpausadas dempuèi un vintenat d'annadas dins lo concèpte de melhora tecnica disponibla. Lo respècte d'aquestes critèris permet d'assegurar la durabilitat dels produchs e servicis, qu'es susceptible de procurar un avantatge competitiu sostenible, a condicion que las règlas d'evaluacion del retorn sus investiment sián claras.
L'avançada tecnologica pòt donc pas cap èsser considerada coma la bala d'argent que fa ganhar cada còps. Constituís pa qu'un factor d'apreciacion entre d'autres. L'important es mens de seguir un vam (costós a causa dels investiments) que d'anticipar lo mens mal possible los besonhs actuals e a venir.
Pròpre de l'Òme
Al sègle XVI, la tecnica constituís l'aplicacion de la sciéncia e l'Òme ven sempre mai conscient de son impacte sul quotidian. Lo projècte cartesian d'une sciéncia universala (« coneissent la fòrça e las accions del fuòc, de l'aiga, de l'aire, dels astres, dels cèls que nos enròdan, tant distinctament que coneisèm los diferents mestièrs dels nostres artesans ») faguèt passar l'umanitat dins una èra totalament novèla, l'Òme se percep ara « coma mèstre e possessor de la natura ». Al sègle XVIII, amb la revolucion industriala, se produch un vam considerable de las tecnicas que se traduch per la naissença d'un mestièr novèl: l'engenhaire. Aqueste transforma literalament lo païsatge de l'Òme, e en consequéncia son biais de veire lo mond. Al sègle XIX, lo maquinisme e l'urbanisme constituisson las manifestacions mai espectacularas de la tecnica. Karl Marx es lo primièr filosòf a puntar los efièch perverses de la tecnica (concèpte d'alienacion). La formula « s'arrèsta pas lo progrès » significa que la tecnica sembla seguir lo sieu cors sens veritadièrament que l'Òme ne mestresa totes las originas e las consequéncias. Al sègle XX, alara que lo fordisme e lo taylorisme transforman radicalament l'American Way of Life, lo cineaste Charles Chaplin es lo primièr artista a desvelopar la tèsi d'une alienacion de l'Òme per la tecnica. Mas es subretot un van totalament tecnofil que l'empòrta, per exemple amb los libres e los films de sciéncia-ficcion.
En Alemanha lo filosòf Martin Heidegger alargissent lo debat compren la tecnica coma un moment de l'istòria de la metafisica. Aquí es pas mai question de debatre del contròtle de la tecnica que compren totes los aspèctes del mond modèrne fins a que e compresa la compreneson de l'Òme d'esperel.
Etica
La complexitat escapa als Òmes pres individualament. Coneissèm pas, per la majoritat d'entre nosautre, lo foncionament intèrne dels instruments qu'utilizan dins nòstre quotidian (veitura, forn de microondas, ordinator, etc)
Analisi elluliana
L'immens majoritat dels Òmes, explica Ellul, consideran que la tecnica es neutra, ni bona ni mala, e que « tot depend de l'usatge que se'n fa ». Mas precisa, aquesta darrirèra es venguda autonòma e veïcul las sieunas valors (lo trabalh, l'utilitat, l'eficacitat, la creissença economica, lo progrès...) las substituissent a totas las ancianas valors, que sián cretianas (l'amor del propdan), umanistas (la morala) o republicanas (la libertat, l'egalitat). Tot lo problèma, conclutz Ellul, es que l'Òme a tan integrant las valors portadas per la tecnica que lui semblan anar de se (Es absoludament incapable de tornar sus ela) alara que las ancianas, de fach, son complètament desvaluadas, passada de mòde. Es perque, çò afirma, la tecnica venguèt autonòma : s'impausa a l'òme fins avenir un sistèma e que desvelopa a son subjècte un grand nombre d'addictions (telefon, automobila, television...) e qu'acaba per l'alienar.
Las consequéncias pòdon se limitar al registre psicologic, s'espandisson a l'ensemble de la sociatat. Atal Ellul considèra que « lo capitalisme es una realitat ja istoricament passada. Pòt plan durar un sègle encara, aquò a pas d'interés istoric. Çò qu'es novèl, significatiu e determinant, es la tecnica. » . Ellul se considerava pas coma un pensaire tecnofòb que, çò disiá, « es pas la tecnica que nos asservís mas lo sagrat transferit a la tecnica ». Segon el, l'Òme pòt pas tornar a sa libertat, son autonomia al respècte de la tecnica sonque al prètz d'un caminament esperital e d'una vertadièra ascèsi.
Critica citutadana
Alara que lo fenomèn de la sciéncia es ja l'objècte d'una critica consequenta venent dels collectius citutadans, la critica de la tecnica demora pro marginala, malgrat las catastròfas nuclearas de Chornobyl e Fukushima, per exemple, que mòstran la non mestresa de la tecnica a de nivèls de responsabilitat naut.
Informatica
vinheta|Calculadoira solara portabla. Un « concentrat » de tecnic, de prètz bas, dins una desena de gramas : cellula fotovoltaïca, microprocessor e aficador de cristals liquids ([[annadas 1980).]]
Metals e alliatges non ferroses
(Mecanica e Electronica)
Messatjariá instantanèa
La messatjariá instantanèa, dialòg en linha o chat, permet l'escambi instantanèu de messatjes textuals e de fichièrs entre mantuna personas per l'intermediari d'ordinators, de tauletas, o de telefòns mobils connectats a la meteissa ret informatica, e mai comunament a internet. Contrariament al corrièr electronic, aqueste mejan de comunicacion permet de menar un dialòg interactiu.
Arturo Sandoval
Arturo Sandoval (Artemisa, Cuba, lo 6 de novembre de 1946 ) es un trompetista cuban e american de jazz d'estil latin. Nascut a Cuba e influenciat e pròche de Dizzy Gillespie, abandonèt lo sieu país en 1990 e venguèt ciutadan dels Estats Units.
Alberto Lysy
Que fondè la Camerata Bariloche ua de las orquèstras mei prestigiosas d'Argentina.
Pròche deu son mèste Yehudi Menuhin, que ho un deus foncators de la Yehudi Menuhin Music Academy.
La Dosa
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
thumb|left|250px|Paneu bilingüe. Las fòrmas ancianas son La Doza, au segle XIII, La Douza (Fontalitium de ~), en 1312. La prononciacion es [lɒ’duʐɒ]. Lo nom pòt venir de (aqua) lutosa, « aiga braudosa, fanhosa, limosa » (Tanet e Hordé), o, çò qu'es pus aisat foneticament, de *Latusia (villa), d'un nom latin d'òme *Latusius, derivat de Latius (Dauzat, site de las comunas de Dordonha). Lo sens seriá donc de « propietat de *Latusius » o d' « aiga braudosa » (i a un luòc Fon Ladouze a un km, que se s'explica pas per lo nom de l'aglomeracion, justificariá aquela explicacion), mas tanleu l'Edat Mejana fuguet comprés coma una varianta de dotz, perqué la prumiera sillaba semblava un article. ,, La grafia La Dosa, quand las doas etimologias menan normalament a Ladosa, es una grafia de convenéncia.
Bully (Léger)
Bully es una comuna francesa administrada per lo departament de Léger de la region de Ròse-Aups.
Brian Jones
Brian Jones (nascut Lewis Brian Hopkin Jones en 1942, m.1969) musician, cantaire e compositor anglés, fondator del grop de rock The Rolling Stones.
Districte de Kamrup Metropolitan
Lo districte de Kamrup Metropolitan o Kamrup Metro es un districte d'Assam, un estat de la Republica d'Índia. Lo caplòc es Guwahati. En 2015 se'n destaca la partida orientala per crear lo districte de Kamrup de l'Èst.
Hurtières
Hurtières es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Districte de Cachar
Lo districte de Cachar es un districte d'Assam, un estat de la Republica d'Índia. Lo caplòc es Silchar.
Tractat de Versalhas
thumb|right|Fotografia de la version anglesa dau tractat.
Lo tractat de Versalhas foguèt lo tractat de patz entre leis Aliats venceires de la Primièra Guèrra Mondiala e leis alemands. Foguèt signat lo 28 de junh de 1919, cinc ans après l'assassinat de l'archiduc eiretier d'Àustria-Ongria a Sarajevo. Element principau de la patz après la guèrra, fixèt lei frontieras novèlas dau continent e deviá crear un òrdre novèu per lei relacions entre leis Estats. La Societat dei Nacions, encargada de resòuvre lei conflictes entre Estats per la negociacion, èra l'otís principau d'aquela volontat d'empachar un segond conflicte mondiau.
Pasmens, lo tractat negligiá leis aspèctes financiers de la patz e lo traçat dei frontieras foguèt la fònt de plusors conflictes dins leis ans 1920. De mai, la Societat dei Nacions avián ges de poder per impausar sei decisions. Ansin, lo tractat creèt de tensions importantas en Euròpa e lo Sistèma de Versalhas foguèt pauc a pauc contestat per mai d'un país. Finalament, l'accession de Hitler au poder menèt a sa revision e a la Segonda Guèrra Mondiala.
La division dei venceires de la Premiera Guèrra Mondiala
thumb|right|Signatura dau tractat dins lo Palais de Versalhas.
Lo principi de l'equilibri continentau
Au contrari deis Empèris Centraus vencuts de la Premiera Guèrra Mondiala, leis Aliats de l'Entenduda èran estats pas capables de definir d'objectius comuns de guèrra. Se quauqueis elements foguèron aisadament acceptats, lei posicions francesas e italianas se turtèron au principi de l'equilibri continentau entre leis estats europèus defendut per lo Reiaume Unit.
Pasmens, après la victòria de 1918, leis Aliats s'acordèron aisament sus lei revendicacions principalas dei venceires: retorn de l'Alsàcia-Lorena au sen de França, reconoissença de la sobeiranetat de Belgica e de Serbia, desarmament d'Alemanha, etc. En revenge, leis Estats Units refusèron d'acceptar lei tractats secrets concluts entre París, Londres e Roma, especialament l'annexion per Itàlia dei regions pobladas per de minoritats italianas dins lei Balcans. De son caire, la posicion francesa demorèt ambigua entre la volontat de l'armada d'esquichar Alemanha per l'empachar de tornar venir una poissança capabla de menaçar França e la desirança dau govèrn de gardar l'aliança anglosaxona. Enfin, lo Reiaume Unit assaièt de mantenir l'equilibri dau continent, magerament còntra lo risc de veire França n'en venir la poissança unica. La restauracion rapida dau comèrci internacionau èra tanben fòrça importanta per l'economia britanica.
La posicion estatsunidenca
thumb|right|Retrach dau president estatsunidenc Woodrow Wilson.
La posicion estatsunidenca dau president Wilson èra definida per la lista dei Quatòrze Ponchs. Sei ponchs principaus èran lo principi de la seguritat collectiva, dirigida per la « Liga dei Nacions » – que vendrà la futura Societat dei Nacions – e lo Principi dei nacionalitats. Aqueu darrier va permetre l'independéncia de divèrsei pòbles europèus, especialament aquelei deis Empèris rus, otoman e austrian. En revenge, s'opausèt a l'annexion per Itàlia de certanei regions pobladas per de minoritats italians. Enfin, Wilson desirava de garantir la libertat de comèrci e de circulacion e limitar leis armaments. Aquela posicion permetèt ai britanics d'obtenir lo mantenement de l'equilibri continentau e de limitar leis ambicions francesas e italianas. De mai, Washington obtenguèt la creacion de la Societat dei Nacions que deviá permetre lo reglament dei problèmas internacionaus e preparar un desarmament generau dei país per limitar lo risc de guèrra novèla.
Laspaúles
Laspaúles es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Tractat de Versalhas
Lo mantenement de la dominacion coloniala
La conferéncia de París foguèt l'ocasion per lei pòbles non europèus de se manifestar per lo premier còp au nivèu internacionau. Pasmens, levat de Japon que foguèt considerat coma un dei « Cinc Grands », lo nacionalisme asiatic o african obtenguèt gaire de resultats. Ansin, la colonizacion japonesa de Corèa foguèt reconeguda per leis Estats Units maugrat l'opposicion de China. De mai, la rivalitat entre França e Reiaume Unit limitèt fòrtament leis ambicions aràbias que foguèron limitadas a la Peninsula Aràbia. Enfin, la dominacion coloniala britanica demorèt en Egipte e en Índia onte de manifestacions aguèron luòc sensa resultat.
Laspaúles
NB. Cal descastelhanizar lo títol.
Tractat de Versalhas
Lo reglament de la patz e la carta novèla d'Euròpa
thumb|Pèrdas territorialas alemandas après lo tractat de Versalhas. thumb|Partiment de l'[[Empèri Otoman en 1923.]] thumb|Partiment de l'Empèri d'[[Àustria-Ongria.]]
Lo tractat de Versalhas foguèt l'otís principau dau reglament de la patz de la Premiera Guèrra Mondiala. Regarda lei relacions d'Alemanha amb leis Aliats e teniá divèrsei nivèus. Lo premier èra la seguritat: Alemanha foguèt desmilitarizada per una limitacion de seis efectius a 100,000 òmes e de seis armaments (interdiccion de l'artilhariá e de l'aviacion, etc.) Au nivèu territoriau, lo país perdiguèt e aperaquí 6,5 milions d'abitants au profiech de França, de Belgica, de Danemarc e de Polonha. De mai, la reünion d'Alemanha e d'Àustria foguèt enebida. Enfin, ai nivèus politics e economics, Alemanha foguèt declarada responsabla de la guèrra e lo principi de reparacions foguèt inscrich dins lo tractat.
Lei clausas dau tractat de Versalhas foguèron completadas per d'autrei tractats pertocant leis autrei vencuts de la guèrra. Ansin, lei tractats de Saint-Germain-en-Laye e de Trianon marquèron la disparicion d'Àustria-Ongria. Itàlia obtenguèt una partida dei regions revendicadas en 1915. Apareguèron Checoslovaquia e Iogoslavia que foguèt formada a l'entorn de Serbia e de Montenegro. Ongria deguèt abandonar un terç de son territòri a Romania. Enfin, Polonha obtenguèt quauquei territòris dins lo nòrd de l'ancian empèri.
Dins lei Balcans, lo tractat de Neuilly consacrèt la pèrda de son accès a la Mar Egèa per Bulgaria. En revènge, lo partiment de l'Empèri Otoman decidit au tractat de Sèvres foguèt mai malaisat car lei Turcs, dirigits per Mustafa Kemal, resistiguèron. En 1923, Grècia foguèt vencuda en Anatolia e deguèt acceptar un tractat novèu, signat a Lausana, que foguèt pus favorable ai Turcs e que permetèt l'emergéncia de la Turquia actuala.
Lei limits dau sistèma de Versalhas
Tre sa signatura, lo sistèma creat per lo tractat de Versalhas foguèt criticat e sei limits apareguèron rapidament dins son aplicacion. D'efiech, un de sei principis fondamentaus èra la nocion de seguritat collectiva qu'èra garantida per lei tractats e per l'arbitrament d'instàncias internacionalas coma la Cort Internacionala de Justícia e lei decisions de la Societat dei Nacions (SDN). Pasmens, aquela darriera aviá pas lei capacitats d'intervenir dins leis afaires internacionaus d'un biais eficaç en causa de son foncionament que necessitava l'unanimitat de sei membres. Òr, tre 1918, la division dei venceires de la guèrra empachèt sovent la formacion de consensus, çò que bloquèt tot lo sistèma. De mai, la SDN èra tanben pas capabla d'aplicar sei decisions en causa de l'absència de fòrças pròprias.
La division dei venceires, puei subretot deis Estats europèus, venguèt un trach permanent de la diplomacia internacionala. En particular, tre lo començament, lo Reiaume Unit e Estats Units èran inquiets deis ambicions francesas. S'ocupèron donc de lei limitar e d'assegurar rapidament la reconstruccion de l'economia alemanda. De son caire, Itàlia èra ulcerada per lo refús que li foguèt opausat dins sa desirança d'annexar totei lei territòris poplats per de minoritats italianas importantas. Ansin, un grop d'Estats importants, onte se trobavan Alemanha, Itàlia e l'Union Sovietica, contestèt lei frontieras novèlas tre leis ans 1920. Lèu, aquò creèt fòrça problèmas diplomatics.
Enfin, la question dei Reparacions qu'Alemanha deviá pagar e, pus generalament, totei lei problèmas economics e financiers foguèron solament evocats car lei participants pensavan que regardavan la politica interiora de cada Estat. Ansin, l'estabilitat economica dau continent, rompuda per la guèrra, foguèt pas restablida e divèrsei país conoguèron de crisis grèvas pendent leis ans 1920.
Lei questions frontalieras pausadas per lo tractat
Lei problèmas frontaliers pausats per lo tractat èran nombrós. Venguèron una fònt de tensions diplomaticas e justifiquèron la formacion de plusors alianças entre nacionalistas europèus. Dins leis ans 1930, certanei d'aquelei problèmas faguèron partida dei causas de dau segond conflicte mondiau e d'autrei, especialament en Euròpa Centrala, aguèron un ròtle major dins leis alianças chausidas per de país coma Ongria, Romania o Iogoslavia entre 1939 e 1945.
Lei frontieras e lei minoritats alemandas
thumb|right|Minoritats alemandas (en negre) dins l'oèst de Chescoslovaquia.
Poissança principala deis Empèris Centraus, Alemanha èra l'Estat concentrant lo maximum de problèmas. A l'oèst, perdeguèt lei regions d'Alsàcia-Lorena conquistadas per França e veguèt l'ocupacion e la desmilitarizacion de la riba senèstra de Ren. De mai, França ocupèt Saar e sei zonas minieras per 15 ans. A l'èst, lei frontieras amb Polonha e Lituània èran tanben contestadas, especialament l'Auta-Silèsia e lei vilas de Dantzig, de Techen e de Memel. Aquelei regions èran popladas per de minoritats alemandas importantas que volián far partida d'Alemanha mai èran ocupadas per d'Estats novèus creats per lo tractat de Versalhas. Lo cas èra similar sus la frontiera sud dau país onte una minoritat alemanda importanta viviá dins lo nòrd de Checoslovaquia. Enfin, au nòrd, Danemarc obtenguèt la region d'Schleswig qu'èra estada conquistata en 1864 per Prússia.
Lei frontieras e revendicacions italianas
thumb|Zonas ocupadas (aranja e jauna) per l'estat liure de Fiume entre Iogoslavia e Itàlia.
Lo tractat de Versalhas creèt tanben de problèmas ai frontieras italianas. D'efiech, lo país capitèt pas de conquistar totei lei regions revendicadas durant la guèrra. La situacion pus problematica èra aquela de la vila de Fiume qu'èra poplada per una minoritat italiana importanta mai que fasiá desenant partida de Iogoslavia. De dificultats amb Grècia apareguèron egalament a l'entorn de l'illa de Corfo. Enfin, l'annexion de l'Aut-Adige e la politica d'italianizacion massissa de la minoritat alemanda de la region suscitèron de protestacions de part d'Àustria.
Lei problèmas frontaliers d'Euròpa Centrala
Lo descopatge de l'Empèri d'Àustria-Ongria foguèt tanben una fònt de problèmas frontaliers entre Estats d'Euròpa Centrala, magerament a l'entorn dei frontieras ongresas, en causa de la preséncia de minoritats etnicas mai o mens importantas. Ansin, l'annexion de Transilvània per Romania entraïnèt la formacion d'una minoritat ongresa fòrça importanta dins lo territòri romanés que venguèt un objècte de revendicacion dau govèrn de Budapest. Au sud, lo cas de la Voivodina creèt una situacion similara amb Iogoslavia. Enfin, lo darrier problèma grèu de la region èra la frontiera entre l'URSS e Romania car Bucarèst aviá aprofichat leis eveniments de la Revolucion Russa per conquistar Bessaràbia.
Lei problèmas balcanics
Coma foguèt lo cas per Àustria-Ongria, l'esclatament de l'Empèri Otoman creèt de dificultats frontalieras importantas. Lo premier problèma regardava lei frontieras de Grècia amb Bulgaria e amb Turquia. Lo desacòrdi grècobulgar èra centrat sus Tràcia, desbocat bulgar vèrs la Mar Egèa, qu'èra venguda grèga dins lo sistèma de Versalhas. Lo segon ponch de tensions, encara pus grèu, foguèt la contestacion de sei frontieras novèlas per Turquia. En 1919-1922, aquò s'acabèt per una guèrra e una revision dau traçat versalhés en favor d'Ankara (tractat de Lausana). Enfin, en Iogoslavia, apareguèt lo problèma dei relacions entre lei nacionalitats diferentas que compausavan lo país.
Lo maucontentament e leis ambicions italians
thumb|right|Fòrças de Mussolini marchant vèrs Roma en [[1922.]]
Lo maucontentament italian foguèt una fònt de division majora durant leis ans 1920 car regardava un dei venceires principaus de la guèrra. La question dei territòris revendicats en 1915 e qu'Itàlia obtenguèt pas totalament en 1919 venguèt lo ponch centrau de sa vida politica nacionala. Aquò afebliguèt fòrtament lo govèrn democratic. Rebutat en 1922 per Benito Mussolini, aqueu darrier perdeguèt sa plaça au profiech d'un poder autoritari e nacionalista que desvolopèt seis ambicions vèrs lei Balcans e l'Euròpa Centrala a partir de 1925.
Lei posicions alemanda e francesa
La relacion entre França e Alemanha demorèt lo ponch centrau de la diplomacia europèa. D'efiech, França crenhiá lo redreiçament futur d'Alemanha. De lor caire, leis alemands esitèron entre l'adopcion d'una politica de resisténcia au tractat de Versalhs o d'una politica de bòna volontat. Lei dos país assaièron donc divèrsei politicas durant leis ans 1920.
Alemanha decidiguèt premier de resistir a l'aplicacion dau tractat de Versalhas. Pasmens, aquò se turtèt ai posicions francesas que demandavan lo respècte estrocte dei clausas de 1919 mentre que certaneis de seis òmes politics imaginavan de desvolopar de projèctes de cooperacion economica amb Alemanha. D'autra part, a l'Èst, França cerquèt d'eliminar leis interès alemands per venir lo partenari principau dei país novèus. Foguèt especialament lo cas amb Polonha, Iogoslavia, Checoslovaquia e Romania. Ansin, París sostenguèt sistematicament aquelei país dins sei problèmas frontaliers.