cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Còp de pè
En violéncia, arts marcialas e espòrts, una patada o un còp de pè es un còp amb lo pè, la rodilha o la pierna. Coma ataca es utilizat en combat corp a corp. Los còps de pè son, vers lo general, mai lents que los còps de ponh emai que mai fortes qu'ésts.
Los còps de pè son part fondamentala en muchs arts marcialas, coma pòdon èsser lo Kung Fu, karate, Tai-Jitsu, kick-boxing, tangsudo o taekwondo; mientras qu'autras arts utilizan pas ningún còp de pè, coma es lo cas del judo o del boxeu. Autres arts marcials de competicion pòdon utilizar còps de pè emai que limitándolos a atacas a las piernas e a la part baja del corp del contrari.
Aur (heraudica)
thumbnail|100px|right|Representacion policròma (a esquèrra) e monocròma (adreta) de l'aur En heraudica, l'aur (tanben escrivut òr) qu'ei un metau de color jaune. Dens las representacions monocròmas qu'ei simbolizat per punts negres semiats.
Còp de pè
Existís un grand nombre de còps de pè, e muchs tienen nombres caracteristics per cada una. Frequentement lo meteis movement a diferentes nombres en diferentas arts marcialas, est se nota especialament quand se hacen comparacions entre arts orientalas e occidentalas.
Aur (heraudica)
Las autas colors heraudicas que son l'argent (de color blanc, qu'ei l'aute metau heraudic) e los esmalhs qui son : lo gules (arroi), lo sinòple (vert), lo sable (negre) e l'azur (blau) ; la porpra (heraudica) (vriolet) e l'iranjat que son esmalhs mei recents en heraudica.
De véder : article pricipau heraudica.
Còp de pè
Còps de pè usuals
(1) Los còps de pè frontal e lateral, de forma "penetrante", sul miembre inferior son autorizadas entre los profesionals particularament per cierts títuls, mas pas dins totes los païses.
(2) Existìsson numeross còps de pè ibrids, tal lo "lateral-frontal" (side-front) que la "còp de pè lateral" amb las caderas mai bien frontal que permit una connexion instantánea de las tecnicas de ponh fòrça util en defensa activa
Còps de pè mens practicats
Categoria dels còps de pè amb pierna recta, dicho "en pal' (stick kick):
Còps de pè amb gir e volantes:
(*) Algunas tecnicas pòdon èsser amb gir e amb salt a la vegeda.
Azur
100px|right|thumb|Azur en representacion policròma (a esquèrra) e monocròma (a dreta) L' azur qu'ei un esmalh heraudic de color blau (dens totas las soas variantas). Dens las representacions monocròmas (impression o pèira talhada) qu'ei simbolizat per ua succession de linhas orizontaus.
Los autes esmalhs que son : lo gules (arroi), lo sinòple (vert), lo sable (negre) (e tanben la porpra (vriolet) e l'iranjat (irange) d'un emplec mei recent e heraudica) combinats dab los metaus aur e l'agent.
Guduf
Lo guduf (o guduf-gava) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria.
Azur
De véder, l'article principau : Heraudica
Honnecourt-sur-Escaut
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Guduf
Classificacion
Lo guduf es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca nòrd del biu-mandara, ont fa partida del grop mandara.
Honnecourt-sur-Escaut
Istòria
Abbaye Sant-Pierre de Honnecourt, fondada l'an 660. Santa Valérie e santa Pollèle de Honnecourt, o, vèrges commémorées lo 8 d'octòbre.
Antillón
Antillón es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Yukiko Kobayashi
Yukiko Kobayashi (en japonés: 小林夕岐子; Tòquio, 6 d'octobre de 1946) es una actritz japonesa. Dempuèi 1965 a jogat dins mai de dètz films.
Annalise Braakensiek
thumb|250px|Annalise Braakensiek
Annalise Braakensiek, nascuda lo 9 de decembre de 1972 e defuntada lo 6 de genièr de 2019 a Sydney, Austràlia. Foguèt una actritz, manequin e animatritz de television australiana.
Cornièr sanguinòl
Lo cornièr sanguinòl (Cornus sanguinea) es un arbinèl de fuèlhas caducas de la familha de las cornacèas. Deu son nom a la tencha roge sang de sas fuèlhas a la fin de l'estiu. Las brancas joves expausadas a la lutz del solelh prenon tanben una color roge brilhant. Aqueste fenomèn es degut a la preséncia d'un pigment de la familha dels antocians. L'arbinèl es doncas utilizat per sas proprietats ornamentalas.
René Debrie
René Debrie (Varloé-Baillon, Somme, 4 de julh de 1920 - Amians, 1 d'agost de 1989) foguèt un lingüista picard. Professor a l'Universitat de Picardia èra un dels especialistas mai importants del picard. Fondèt lo Centre d'Estudis Picards de l'Universitat de Picardia.
Diomedeidae
Lei Diomedeidae son una familha d'aucèus marins de l'òrdre dei Procellariiformes. Son generalament dichs « albatròs » en occitan. Leis individús adults mesuran de 71 a 135 cm per una massa de 6 a 12 kg. An d'alas fòrça lòngas e lo grand albatròs (Diomedea exulans) a l'envergadura pus granda dau rèine animau actuau (fins a 3,50 m). En causa d'aquela talha, l'enaurament es sovent malaisat mai lo vòl planat es fòrça simple e leis albatròs pòdon realizar de viatges de plusors miliers de quilomètres sensa dificultat. Lor regime alimentari es compausat de peis, de tautenas e de krill. Lei pareus demòran generalament fidèus e nisan en colonias sus d'illas isoladas.
Uei, la familha deis albatròs contèn 22 espècias. En causa d'un taus de reproduccion feble, de l'introduccion de predators terrèstres dins leis illas, de l'aumentacion de la pollucion marina e de la demenicion dei populacions de peis, 18 son consideradas coma menaçadas.
Beauvoir
Beauvoir pòt essèr:
André Martinet
André Martinet (Sent-Alban-dus-Velàrds, Savòia, 12 d'abril de 1908 - Châtenay-Malabry, França, 16 de julh de 1999) foguèt un lingüista arpitan. Foguèt lo creador de l'analisi foncionalista e un dels referents de la lingüistica francesa del sègle XX.
Argent (heraudica)
thumbnail|100px|right|Representacion policròma (a esquèrra) e monocròma (a dreta) de l'argent En heraudica, l' argent qu'ei un metau de color blanc.
Las autas colors heraudicas que son l'aur (de color jaune, qu'ei l'aute metau heraudic) e los esmalhs qui son : lo gules (arroi), lo sinòple (vert), lo sable (negre) e l'azur (blau) ; la porpra (vriolet) e l'iranjat que son esmalhs mei recents en heraudica.
De véder : article pricipau heraudica.
10427 Klinkenberg
10427 Klinkenberg (anteriorament nomenat 2017 P-L) es un asteroïde de la cencha principala. Foguèt descobèrt lo 24 de setembre de 1960 pel parelh d'astronòms neerlandeses Cornelis Johannes van Houten e Ingrid van Houten-Groeneveld a partir de placas fotograficas presas a l'Observatòri de Palomar (Califòrnia) per Tom Gehrels. Son nom es un omenatge al matematician e astronòm neerlandés del sègle XVIII Dirk Klinkenberg.
Filadèlfa de Gerda
thumb|Fòto de Filadèlfa de Gerda dins l'Album del Centenari Filadèlfa de Gerda, deth sué nom vertadèr Clàudia Deuclòs (francizat en 'Claude Duclos'), (Baniòs, Baronias, 21 de març de 1871 - Gerda, 22 d'agost de 1952) qu'ei ua grana poetessa Bigordana.
Que deu eth sué nom ath vilatge de Gerda, a costat deth lòc dera sua neishensa, on a viscut e d'on era sua familha èra originària. Aqueth enrasigament ens Pirenèus pregonds que va marcar era sua òbra. Que comencè de hèr rimas ar atge de 15 ans e qu'ei era que hè botar, ena tuta de Massavielha a Lorda, era inscripcion en occitan dera frasa atribuida ara verge Maria: Que soy era immaculada councepciou ('Que sòi era immaculada concepcion').
Martin Ier (papa)
Au contrari dei papas de son periòde, son eleccion foguèt pas ratificada per l'emperaire bizantin. Dins lo corrent de son pontificat, son activitat principala foguèt de contuniar la lucha còntra lo monotelisme considerat coma una eretgia per la Glèisa d'Occident. Ansin, presidèt lo concili de Latran reünit a l'iniciativa de son predecessor per condamnar lo monotelisme. Capitèt d'i reünir un centenau d'evesques e obtenguèt la condamnacion de la màger part dei tèxtes e deis autors monotelistas. Pasmens, aqueu succès entraïnèt una reaccion de l'emperaire Constant II (641-668) qu'ordonèt son arrestacion. Martin I foguèt donc arrestat lo 17 de setembre de 653 e exilat vèrs l'Empèri Bizantin (Constantinòple puei Quersonès). I moriguèt lo 16 de setembre de 655.
Aragüés del Puerto
Aragüés del Puerto es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Gustavo de Maeztu
Gustavo de Maeztu y Whitney (Vitòria, 30 d'agost de 1887–Estela, 9 de heurèr de 1947) qu'estó un pintor alabés.
Castres (omonimia)
Castres pòt èsser:
Saint-Avit (Loir e Char)
Saint-Avit  es una comuna francesa administrada per lo departament de Loir e Char de la region dau Centre .
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Accademia Filarmonica
thumb|200px|left|Portau deu Palazzo Carrati400px|thumb|Esprava d'admission de [[Wolfgang Amadeus Mozart a lAccademia]]L'Accademia Filarmonica' qu'ei ua escòla de musica fondada a Bolonha en 1666 dab Sant Antòni de Pàdoa com patron. La soa sede qu'ei lo Palazzo Carrati a Bolonha e la soa devisa : Unitate melos.
D'autes musicians famós que hon o son ligats dab aquesta institucion : Giovanni Paolo Colonna (enter los fondators, 1666), Giacomo Antonio Perti (1688), Giuseppe Maria Orlandini, Antonio Maria Bernacchi (1722), Giovanni Carestini (1726), Carlo Broschi, chafrat Farinelli (1730), Giovanni Battista Martini (1758), André Ernest Modeste Grétry (1765), Maksym Berezovsky (1769), Josef Mysliveček (1771), David August von Apell, Gioacchino Rossini (1826), Giacomo Puccini (1899), Giuseppe Verdi (1868), Richard Wagner (1876), Arrigo Boito, Jules Massenet, Camille Saint-Saëns, John Field, Franz Liszt, Johannes Brahms, Anton Rubinstein, Ferruccio Busoni, Ottorino Respighi e Gustav Leonhardt.
Bué
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Cajón
Lo cajón es un instrument de musica inventat en Peró dins lo corrent dau sègle XVIII a partir de caissas de fruchs ò de pes utilizadas per leis esclaus. Es una caissa de resonància parallelepipedica d'aperaquí 50x30x30 cm. La placa de tòca (devant) es pus fina per permetre una elasticitat e una resonància pròprias a l'instrument. La placa a l'arrier es pertusada per un trauc de 10 cm de diamètre que permet la sortida dau sòn. Un timbre situat sus la placa superiora vibra pendent la tòca de l'instrument e permet de diferenciar lei cajóns. Es format de còrdas de guitara ò de bassa, d'un timbre clar de batariá, de campanetas ò d'objèctes metallics capables de vibrar.
Angais
Angais (Angaïs en francés) qu'ei ua comuna bearnesa tanhenta de Nai, dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [an'gajs]. Las fòrmas ancianas que son Angays en 1343 e 1385, Anguays en 1540, Angaïs (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau).
Miquèu Grosclaude que ved dens la seconda sillaba lo nom de familha Gay (tirat benlhèu deu latin Caius/Gaius), dab ua varianta atestada Gaiz. Per la segonda partida, Grosclaude que supausa ua reduccion deu nom de persona Aner, donc un nom compausat An(er) + Gaiz, o, segonda possibilitat, la partida nobiliara En, alterada. Totun, que son d'ipotèsis shens certitud.
Lista dels primièrs ministres de Vanuatu
thumb|220px|Blason de Vanuatu. Vaquí la lista dels primièrs ministres de Vanuatu aprèp l'independéncia, l'an 1980.
Fausta Garavini
Fausta Garavini (Bolonha, 15 de genièr de 1938) es una escrivana, ensagista, traductritz e ensenhaira letraferida italiana. Es una especialista de la produccion de l'escrivan Miquèl de Montanha.
Foguèt l'esposa de l'intellectual occitan, Robèrt Lafont.
Porpra (heraudica)
Lo porpra qu'ei un esmalh heraudic de color vriolet. Com l'iranjat, qu'ei un esmalh mei recent que non pas lo gules (arroi), lo sinòple (vert), lo azur (blau) combinats dab los metaus aur e l'agent.
Dens las representacion monocròmas qu'ei simbolizat dab linhas diagonaut inclinadas de dreta a esquerra.
De véder, l'article principau : heraudica
Guèrra Civila Americana
La Guèrra de Secession (ò Guèrra Civila Americana) es una guèrra civila que se debanèt d'abriu de 1861 a junh de 1865. Opausèt leis Estats dau nòrd deis Estats Units d'America a un ensems d'Estats secessionistas dau sud. S'acabèt per la victòria deis unionistas e per la reïntegracion deis Estats rebèls dins l'Union.
La causa principala dau conflicte foguèt l'oposicion creissenta entre leis interès economics deis Estats dau Nòrd, industrializats e proteccionistas, e aquelei dau Sud, agricòlas e favorables au liure cambi. Aquela divergéncia se cristallizèt pauc a pauc sus la question dau mantenement de l'esclavatge qu'èra indispensable au foncionament dei plantacions sudistas.
Lei combats durèron mai de quatre ans. Inicialament, lo Sud aprofichèt sa tradicion militara per rebutar lei tropas nordistas, mau formadas e mau comandadas. Dins aquò, èra mens poblat e aviá una capacitat industriala fòrça inferiora a aquela de son adversari. Ansin, a partir de julhet de 1863, lei Nordistas prenguèron pauc a pauc l'avantatge. En 1864, comencèron l'invasion dau còr de la Confederacion que deguèt finalament capitular en abriu de 1865.
Lo conflicte entraïnèt la mòrt d'aperaquí un milion de personas e marquèt prefondament l'istòria deis Estats Units. Militarament vencuts e ravatjats per lei combats e lo blocus navau organizat per la flòta nordista, leis Estats dau Sud foguèron politicament marginalizats e l'esclavatge i foguèt abolit. Pasmens, en 1877 après de menaças novèlas de guèrra civila, lei populacions blancas i obtenguèron la mesa en plaça de regimes de segregacion raciala que durèron fins ais ans 1960.
Causas
La causa prefonda dau conflicte es la divergéncia d'interès qu'opausava, dempuei la formacion deis Estats Units d'America, leis Estats dau Nòrd-Èst, en cors d'industrializacion e proteccionistas, ais Estats dau Sud, agricòlas, esclavagistas e favorables au liure escambi. De tensions mai e mai grèvas apareguèron ansin dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX. Se cristallizèron pauc a pauc sus la question de l'esclavatge fins a l'eleccion d'Abraham Lincoln, cap d'un partit republican vengut ardidament antiesclavagista, qu'entraïnèt la rompedura definitiva entre lei dos camps.
L'oposicion economica e sociala
En despiech de son union còntra lo Reiaume Unit durant la guèrra d'independéncia (1776-1783), lei Tretze Colonialas fondadritz deis Estats Units d'America presentavan de diferéncias importantas que venguèron pauc a pauc d'oposicions frontalas. La question de l'esclavatge, sovent presentada coma la causa premiera dau conflicte, n'èra la pus visibla mai foguèt pas necessariament la pus importanta car, en 1861, cinc Estats esclavagistas chausiguèron de demorar dins l'Union.
D'efiech, au començament dau sègle XIX, lo Nòrd s'industrializèt rapidament e desvolopèt una economia de tipe capitalista. Dirigit vèrs son mercat interior, aviá besonh d'una politica proteccionista per protegir seis usinas de la concurréncia internacionala. De son caire, lo liure cambi e leis exportacions de produchs agricòlas (principalament lo coton) èran la basa de l'economia de plantacions dau Sud.
Tre lo començament dau sègle XIX, lei tensions venguèron recurrentas. Èran liadas a l'expansion vèrs l'oèst de l'Union e a la desirança dei colons d'i importar son modèl de societat. Lei colons nordistas (Free Soilers) èran en favor d'un modèl de tenements familhaus esplechats per d'òmes liures. Lei Sudistas, au contrari, volián desvolopar son modèl de plantacion. D'oposicions politicas fòrtas apareguèron ansin entre lei dos camps.
Se cristallizèron sus la question de l'esclavatge qu'èra l'aspècte pus visible de l'oposicion. Ansin, fins ais ans 1850, lei nombres d'Estats esclavagistas e abolicionistas foguèron mantenguts egaus (compromés de 1820). Leis admissions d'Estats novèus au sen de l'Union se realizèron sus la basa d'un pareu Estat liure / Estat esclavagista. Aqueu sistèma foncionèt mai ò mens corrèctament fins a 1850 e l'adesion de Califòrnia (estat liure) car i aviá ges d'Estat esclavagista lèst a jónher l'Union. Ansin, un compromés novèu foguèt edictat : en cambi de l'intrada de Califòrnia, leis Estats dau Nòrd acceptèron desenant de restituir au Sud totei leis esclaus en fugida sus son territòri.
Aquel acòrdi escandalizèt l'opinion publica dau Nòrd, majoritàriament abolicionista, e suscitèt una fòrta maufisança dins leis Estats dau Sud. Dins lo corrent dau decenni 1850, aquela maufisança aumentèt rapidament quand apareguèron lei dificultats practicas per obtenir una aplicacion vertadiera dau tèxte.
Lei progrès dau movement abolicionista
thumb|right|Division deis Estats Units entre Estats esclavagistes e Estats liures en [[1860.]]
Lo movement abolicionista foguèt l'artesan principau de l'aplicacion marrida dau compromés de 1850 dins leis Estats dau Nòrd. S'èra desvolopat pauc a pauc après l'independéncia e èra sostengut per l'arribada d'immigrants europèus, ostils a l'esclavatge, e per de movements de renaissença religiosas apareguts dins lo corrent deis ans 1840. D'inspiracion protestanta, aquelei glèisas avián una influéncia importanta au sen dei colons anglofòns. Dins lo corrent deis ans 1840, plusors condamnèron l'esclavatge e sei fidèus participèron activament a la formacion de rets clandestins d'ajuda ais esclaus en fugida.
D'efiech, lo movement abolicionista se contentèt pas d'accions moralas. Fòrça opausat au compromés de 1850, formèt de filieras destinadas a escondre leis esclaus en fugida e a leis ajudar durant son viatge vèrs Canadà. Menèt tanben una ofensiva sus lo plan culturau onte lo roman La cabana de l'oncle Tom rescontrèt un succès important en atacant violentament l'esclavatge. Utilizèt tanben – sensa succès – lei mejans ofèrts per la justícia estatsunidenca (afaire Dred Scott).
Lo Sud « en perilh »
Lei captaus sudistas adoptèron pereu de metòdes pus dirèctes. Ansin, en Kansas, territòri fòrça partejat entre partisans e adversaris de l'esclavatge, mandèron de grops armats per sostenir son ponch de vista. L'intensitat dei trèbols inquietèt lo govèrn centrau qu'adoptèt en 1854 una lèi permetent ai colons sudistas d'organizar un vòte – largament trucat – en favor de sa causa. Pasmens, aqueu resultat escandalizèt l'opicion publica dau Nòrd e agravèt lei desacòrdis. Ansin, dins aquel Estat, d'escaramochas opausèron lei dos camps de 1854 a 1861, entraïnant la mòrt d'un centenau de personas (Bleeding Kansas).
L'eleccion presidenciala de 1860 e la secession deis Estats dau Sud
thumb|right|Formacion de la Confederacion en [[1860-1861.]]
Lo detonator de la crisi entre lo Nòrd e lo Sud foguèt l'eleccion presidenciala de 1860 e la victòria d'Abraham Lincoln. Foguèt facilitada per la division dau camp democrata que presentava un candidat nordista e un candidat sudista. Ansin, Lincoln poguèt ganhar l'escrutinh amb solament 39,7% dei sufragis exprimits.
Au Sud, èra percebut coma una menaça mortala en causa de declaracions ancianas còntra l'esclavatge. De mai, èra fòrça sostengut per lo camp abolicionista qu'esperava aprofichar son eleccion per obtenir un vòte definitiu còntra l'institucion particulara. En realitat, Lincoln èra subretot preocupat per lo mantenement de l'Union e èra lèst a de compromés sus la question de l'esclavatge. Pasmens, voliá impausar de tarifas doanieras proteccionistas.
L'entraïnament de la guèrra
Leis Estats secessionistas formèron una union novèla que portèt lo nom d'Estats Confederats d'America. Sa creacion foguèt proclamada lo 4 de febrier de 1861 per lei representents de la Carolina dau Sud, de Mississipí, de Florida, d'Alabama, de Georgia, de Loïsiana e de Tèxas. Jefferson Davis, senator democrata que s'èra opausat a la secession, ne'n venguèt president. La capitala foguèt inicialament installada a Montgomery en Alabama avans d'èsser desplaçada a Richmond.
Aquò entraïnèt la secession de quatre Estats suplementaris (Virgínia, Carolina dau Nòrd, Arkansas e Tennessee). En revènge, après d'esitacions, leis autreis Estats esclavagistas (Delaware, Maryland, Missorí, Kentucky) demorèron dins l'Union. Pasmens, en Missorí e Kentucky, la situacion politica èra instabla car lei partisans dau Nòrd e dau Sud i èran a s'afrontar. Per assaiar de demorar en fòra dau conflicte, Kentucky proclamèt sa neutralitat.
Debanament
Tre lo començament de la guèrra, lo Nòrd èra en posicion pus favorabla que son adversari. D'efiech, dispausava d'una populacion pus importanta (32 milions d'abitants còntra 9,1 ), aviá lo contraròtle de 90% dau potenciau industriau dau país, aviá la possession de 96% dei naviris de guèrra e èra considerat coma lo govèrn legitim deis Estats Units per lo rèsta de la comunautat internacionala.
De son caire, lo Sud dispausava de soudats e d'oficiers pus competents car la màger part dei militars estatsunidencs èran originaris dau Sud. Ansin, poguèt se fisar de tropas de melhora qualitat fins a la fin dau conflicte. Dins aquò, aquel avantatge venguèt rapidament limitat a respèct de la massa demografica dau Nòrd que poguèt formar rapidament una armada pus nombrosa e realizar lo blocus dei litoraus confederats.
Leis escaramochas de 1861 sus lo frònt orientau
La premiera annada de la guèrra veguèt gaire d'operacions terrèstras importantas e lei combats se limitèron subretot a d'escaramochas frontalieras implicant de fòrças de solament quauquei miliers d'òmes. L'unica batalha vertadiera aguèt luòc, sus lo frònt orientau, lo 21 de julhet a Bull Run onte 34,000 Sudistas (Beauregard e Johnson) arrestèron una ataca menada per 35,000 Nordistas (McDowell). Batuda, l'armada federala se retirèt vèrs lo nòrd onte lo generau McClellan foguèt cargat de la tornar organizar.
La presa de contraròtle de Missorí e de Kentucky
A l'oèst, l'enjòc principau dau començament de la guèrra foguèt lo contraròtle de Missorí e de Kentucky qu'èran a esitar sus lo camp de jónher. En particular, Kentucky, devesit entre un governador favorable a la Confederacion e de parlamentaris desirós de demorar dins l'Union, aviá proclamat sa neutralitat.
Lo sòrt de Missorí foguèt rapidament reglat per un brèu combat que se debanèt a Boonville lo 17 de junh de 1861. Lei partisans de la Confederacion i foguèron batuts e deguèron abandonar la direccion politica de l'Estat. Se de movements de guerilha i demorèron actius durant tota la guèrra, aquò empediguèt lei Sudistas d'utilizar sei ressorsas e d'establir lo liame amb lei territòris proesclavatges situats mai au nòrd.
En Kentucky, la situacion evolucionèt a partir de setembre quand lei Sudistas e lei Nordistas ne'n comencèron l'invasion. Lei parlamentaris aprofichèron la situacion per proclamar lo sostèn de l'Estat a l'Union mai lei partisans dau Sud formèron un govèrn rivau. Lei doas armadas i ocupèron divèrsei posicions, principalament lòng dei camins de fèrre. En genier de 1862, lei batalhas de Middle Creek e Mill Springs permetèron ais Unionistas de renfòrçar sa preséncia dins la mitat orientala de l'Estat.
L'avançada de l'Union vèrs Mississipí
Entre febrier e junh de 1862, tres armadas nordistas ataquèron lòng de Mississipí e capitèron de prendre lo contraròtle dei rius Tennessee e Cumberland onte lei Sudistas èran a assaiar de bastir de defensas. Pasmens, mau capitèron d'aprofichar sei succès per avançar pus prefondament en direccion dau territòri confederat.
La premiera partida d'aqueleis ofensivas foguèt relativament aisada car visèt la vau de Tennessee. En causa de la neutralitat de Kentucky, lei Confederats avián pas poscut i establir de linhas solidas a temps. De mai, lo fòrt sudista principau de la region (Fort Henry) èra enceuclat per de vengudas deis aigas. Aquò permetèt a una esquadra nordista de bombardar la posicion que capitulèt lo 6 de febrier. Après aquela victòria, lei tropas dau generau Grant (25,000 òmes) ataquèron Fort Donelson (16,000 òmes) qu'èra cargat de contraròtlar la circulacion fluviala lòng de Cumberland. Enceuclats, lei Sudistas assaièron d'abandonar la posicion mai, franc de la cavalariá de Nathan Bedford Forrest, tota la garnison deguèt se rendre lo 16 de febrier.
Aquelei victòrias nordistas inquietèron lo comandament sudista que mandèt de renfòrç dins la region. En abriu, lei generaus Johnston e Beauregard (45,000 òmes) ataquèron per suspresa lei fòrças dei generaus Grant e Buell (65,000 òmes) a Shiloh dins lo sud-oèst de Tennessee. Après dos jorns de combats saunós, deguèron se retirar vèrs lo sud lo 7 d'abriu. Foguèron pas perseguits car l'amplor dei pèrdas subidas aviá espaventat lei caps nordistas. Pasmens, lei venceires poguèron ocupar Corinth lo 10 de junh.
La campanha de la Peninsula
A la prima de 1862, lo generau McClellan, sota la pression dau president Lincoln, deguèt acceptar de mandar l'armada de Potomac còntra lei Confederats. Son plan èra d'utilizar la superioritat navala unionista per desbarcar son armada a Port Monroe e d'avançar vèrs la capitala enemiga per la peninsula de Virginia.
L'operacion comencèt lo 17 de març amb lo desbarcament de 112,000 òmes. Pasmens, lo generau McClellan èra sovent indecís e imaginava la preséncia de fòrças sudistas qu'existián pas. De son caire, lo comandament sudista reagiguèt rapidament. Capitèt de retirar l'armada Jackson de la region de Washington après una campanha victoriosa de tres setmanas còntra tres armadas sudistas (Valley campaign) e d'establir de linhas defensivas solidas per empachar l'avançada de son adversari. Lei fòrças dau generau Lee (95,000 òmes) capitèron d'arrestar lei progrès nordistas a la batalha de Seven Pipes (31 de mai - 1 de junh).
A partir dau 25 de junh, lei Secessionistas menèron una tiera de còntraofensivas (batalha dei Sèt Jorns) que s'acabèron lo 1 de julhet amb la desfacha de l'armada federala, obligada de se retirar vèrs l'oèst. Lei pèrdas èran importantas per lei dos camps (23,000 per lei Nordistas, 30,000 per lei Sudistas) mai lei doas armadas comencèron rapidament de preparar d'autreis operacions sus aqueu frònt.
La presa de la Nòva Orleans
La presa de la Nòva Orleans per lei Nordistas, lo 1 de mai de 1862, foguèt un dei succès majors de l'Union durant la premiera partida de la guèrra. La batalha ela meteissa durèt gaire car la garnison confederada èra tròp pichona per resistir ai tropas de l'amirau Farragut. Se limitèt a la presa dei fòrts principaus de la vila que resistiguèron dau 18 au 28 d'abriu. Aquela victòria permetèt a l'Union d'ocupar la vila pus importanta de la Confederacion e de copar lo sud de Mississipí, çò que permetèt en 1863 de rompre l'unitat dei territòris sudistas après la presa de Vicksburg.
La campanha d'Antietam
En julhet, sus lo frònt orientau, lo generau Lee decidèt d'esplechar sa victòria dins la peninsula de Virginia per atacar Washington. En despiech d'una inferioritat numerica marcada (48,500 òmes còntra 75,000), ataquèt dins lo nòrd de Virgínia. I enregistrèt una victòria importanta còntra l'armada dau generau Pope a la segonda batalha de Manassas (28-30 d'aost de 1862) onte son adversari perdiguèt 14,000 òmes còntra 7,000 per lei fòrças sudistas. Au 1 de setembre, lei fòrças nordistas èran obligadas de se retirar vèrs Washington onte McClellan (87,000 òmes) deguèt prendre lo comandament dirèct deis operacions.
De son caire, lei Sudistas passèron Potomac e bloquèron 14,000 soudats de l'Union a Harpers Ferry. Après tres jorns de combat, la garnison capitulèt lo 15 de setembre. Pasmens, gràcias a sa superioritat numerica, McClellan capitèt de blocar Lee a la saunosa batalha d'Antietam (17 de setembre) onte lei dos camps perdiguèron mai de 10,000 òmes. Un còp de mai, lei Nordistas assaièron pas de perseguir l'armada sudista en retirada vèrs Virgínia.
La campanha dau nòrd de Mississipí
En parallèl deis operacions de Lee còntra Washington, la Confederacion mandèt doas còntraofensivas d'amplor sus lo frònt occidentau. Èran dirigidas vèrs la vau septentrionala de Mississipí qu'èra estada perduda au començament de 1862. Durèron de junh de 1862 a genier de 1863 e s'acabèron per una revirada sudista.
Pasmens, toteis aqueleis atacas foguèron arrestadas. A l'oèst, Grant destaquèt una armada dirigida per lo generau Rosecrans que resistiguèt victoriosament ais assauts confederats a Iuka (19 de setembre) e a Corinth (3-4 d'octòbre). A l'èst, de combats a l'entorn de Batalha de Perryville (8 d'octòbre) permetèt ai Nordistas de tornar prendre sei vias logisticas.
Après aquelei combats, Buell foguèt remplaçat per Rosecrans que tornèt organizar sei tropas per atacar vèrs lo sud. La batalha decisiva aguèt luòc a Stones River (31 de decembre de 1862 - 2 de genier de 1863) onte lei dos camps perdiguèron mai de 12,000 òmes. Dins aquò, aquelei pèrdas obliguèron lei Sudistas de se retirar vèrs lo sud e d'abandonar definitivament lo nòrd de Mississipí.
La batalha de Fredericksburg
thumb|right|Operacions principalas de la Guèrra de Secession en [[1861-1862.]]
Après lei combats murtriers d'Antietam, lo frònt orientau conoguèt un periòde suau. Dins aquò, Abraham Lincoln remplacèt McClellan per lo generau Ambrose Burnside (122,000 òmes) e li ordonèt d'atacar sensa esperar mai. Orientèt son ofensiva vèrs Fredericksburg mai de problemas d'organizacion alentiguèron son assaut. Lee (79,000 òmes) poguèt donc preparar de defensas solidas qu'arrestèron totei leis atacas nordistas menadas entre lo 11 e lo 15 de decembre. Leis Unionistas i perdiguèron 12,500 òmes còntra 5,500, entraïnant un començament de crisi politica a Washington.
La revirada dau blocus nordista
Tre lo començament de la guèrra, lo Nòrd assaièt d'asfixiar l'economia de son adversari gràcias a sa superioritat navala. Pasmens, lei premiereis annadas dau blocus donèron pauc de resultats amb mens d'un naviri sus dètz interceptat. De mai, la superioritat maritima de la flòta unionista foguèt de còps victoriosament contestada per lo Sud coma a la batalha de Hampton Roads (8-9 de març de 1862).
La campanha de Vicksburg
Après lei combats de 1861-1862 dins la vau de Mississipí e la pèrda de la Nòva Orleans, lei Sudistas èran afeblits sus lo frònt occidentau. En particular, lei Nordistas avián la possibilitat d'atacar lo rèsta de la vau per copar lo territòri sudista e isolar Tèxas. Per empedir aqueu scenari desfavorable, lei Confederats avián fortificat Vicksburg e lo generau John C. Pemberton i dispausava d'una armada importanta (40,000 òmes) e d'una artilhariá nombrosa. De mai, la vila èra ben protegida per de paluns e de rius malaisats de passar.
Per l'atacar, lo generau Grant reuniguèt 77,000 òmes sostenguts una flòta fluviala. De decembre de 1862 a abriu de 1863, enregistrèt gaire de progrès car lei Sudistas utilizèron d'un biais eficaç lei diferentei barrieras naturalas per l'arrestar. Pasmens, lei 29 e 30 d'abriu, Grant capitèt de desbarcar una importanta fòrça au sud de la vila dins lo pòrt de Bruinsburg. Aquò li permetèt de surprendre son adversari, durament batut a Champion Hill (16 de mai). Aquela victòria durbiguèt lo camin vèrs Vicksburg que son sètge comencèt lo 18 de mai. La garnison i resistiguèt violentament mai deguèt finalament capitular lo 4 de julhet.
Tine Thing Helseth
thumb|200px|Tine Thing Helseth en [[2008]]Tine Thing Helseth (Òslo, 1987) qu'ei ua trompetista academica norvegiana.
Guèrra Civila Americana
La campanha de Vicksburg
Aquela batalha foguèt lo premier succès decisiu de l'Union durant la guèrra. Lei Sudistas, ja en inferioritat numerica sus totei lei frònts, i subiguèron de pèrdas fòrça importantas (38,000 òmes còntra 10,000). Pasmens, per elei, lo pus grèu èra la possibilitat ofèrta ai Nordistas d'ocupar tota la vau de Mississipí.
Tine Thing Helseth
que comencè a estudiar la trompeta aus 7 ans entà apregondir los sons estudis au Barratt Due Institute of Music. Lo son brilha per la soa facilitat e la soa doça expresivitat.
Guèrra Civila Americana
La campanha de Chancellorsville
Sus lo frònt orientau, Burnside foguèt remplaçat en genier de 1863 per lo generau Joseph Hooker. Lo cap novèu de l'armada de Potomac (134,000 òmes) aviá una superioritat numerica clara sus lo generau Lee (60,000 òmes). Gràcias a un movement audaciós, capitèt de surprendre lei Sudistas. Pasmens, mau capitèt d'esplechar son avantatge e Lee capitèt de lo rebutar a la batalha de Chancellorsville (27 d'abriu - 6 de mai).
Tine Thing Helseth
En 2006 qu'arrecebó lo Prèmi Eurovision deus Joens Musicians e en 2007 que dè un concèrt a l'escadença de l'autrejament deu Prèmi Nobel.
Guèrra Civila Americana
La campanha de Gettysburg
Après sa victòria de Chancellorsville, Lee (75,000 òmes) decidèt de tornar atacar Washington amb un movement virant au nòrd de la capitala federala. Se turtèt au generau Meade (104,000 òmes) que remplacèt Burnside lo 28 de junh. La batalha decisiva de la campanha se debanèt a l'entorn de Gettysburg. Combat pus saunós de la guèrra amb mai de 23,000 soudats perduts per cada armada, s'acabèt per una victòria defensiva dei Nordistas.
Tine Thing Helseth
Qu'enregistrè un CD en çò de Simax dab lo Norwegian Chamber Orchestra mentavut com un Debut CD e titolat Trumpet concertos dab lo concerto per trompeta de Haydn, lo concerto per trompeta en Sib d'Albinoni, lo concerto per trompeta en Mib de Johann Baptist Georg Neruda e lo Concerto per trompeta.
Guèrra Civila Americana
La campanha de Gettysburg
Lei Sudistas capitèron de se retirar e Meade foguèt durament criticat per Lincoln per son inaccion après sa victòria. Pasmens, lo succès de Gettysburg foguèt fòrça important per l'armada federala car privèt Lee de l'iniciativa sus lo frònt orientau. Ansin, après una darriera brèva ofensiva vèrs Bristoe (13 d'octòbre - 7 de novembre), lo cap sudista deguèt adoptar una estrategia defensiva qu'anava menar a la desfacha finala de la Confederacion.
Tine Thing Helseth
En 2009 qu'enregistrè un aute disque dab lo medish editor e titolat : My heart is ever present.
Guèrra Civila Americana
La presa de Mississipí
thumb|right|Operacions principalas de la Guèrra de Secession en [[1863.]]
Pasmens, a partir d'octòbre, Grant acabèt de tornar organizar son armada e quitèt Vicksburg per atacar a son torn Bragg. En mai d'aquò, recebèt lo comandament de tot lo frònt occidentau. Poguèt ansin reünir 72,500 òmes còntra lei 49,000 de son adversari. Ataquèt en direccion de Chattanooga onte de combats violents aguèron luòc entre lo 21 de setembre e lo 25 de novembre. Finalament, Bragg deguèt abandonar Tennessee.
Lo sètge de Petersburg
thumb|right|Campanha de Richmond-Petersburg e començament dau sètge de la region per lei Nordistas.
En març de 1864, Abraham Lincoln fisèt lo comandament de l'armada de l'Union au generau Grant. A respèct de sei predecessors, chausiguèt d'atacar lo potenciau uman de l'armada Lee. Sensa se preocupar dau chaple, ordonèt d'ofensivas saunosas qu'entraïnèron de pèrdas importantas dins cada armada. Pasmens, lei Sudistas avián pas lei ressorsas per lei remplaçar e Lee foguèt rapidament reduch a la defensiva. L'objectiu de Grant èra Richmond.
Dins aquò, la superioritat tactica de Lee li permetèt d'empachar una avançada dirècta la capitala confederada. Lo periòde entre lo 5 de mai e lo 18 de junh de 1864 veguèt donc l'armada sudista enregistrar una tiera de succès defensius : Wilderness (5-7 de mai), Spotsylvania (10 de mai), North Anna (23-26 de mai), Cold Harbor (3 de junh), Malvern Hill (12-16 de junh) e Petersburg (18 de junh). Durant aquela ofensiva, Grant assaièt sensa succès de contornejar la resisténcia sudista. Se formèt pauc a pauc un frònt continú au nòrd, a l'èst e au sud de la capitala confederada. La vila de Petersburg ne'n venguèt la clau de vòuta e subiguèt un sètge saunós que durèt fins au 25 de març de 1865.
La campanha de la vau de Shenandoah
La vau de Shenandoah èra una zòna agricòla importanta per lo Sud que foguèt atacada per lei Nordistas a partir de mai de 1864. Pasmens, leis asalhidors se turtèron a de còntra-ofensivas audaciosas qu'alentiguèron la conquista de la region e que menacèron, brèvament, Washington.
La premiera partida de la campanha se debanèt entre lo 15 de mai e lo 18 de junh. Après una avançada importanta vèrs lo sud, lo generau federat Hunter (16,000 òmes) foguèt batut per lo generau Early (14,000 òmes). Après sa victòria, Early menèt una incursion prefonda còntra lo territòri de l'Union. En julhet, menacèt Washington e foguèt arrestat dins la banlèga de la capitala (Fort Stevens, 11-12 de julhet). Capitèt de se retirar vèrs lo territòri sudista mai, lòng d'aqueu trajècte, foguèt atacat per lo generau Sheridan. Après divèrsei combats, foguèt batut a Cedar Creek (19 d'octòbre).
Aquela victòria permetèt ais Unionistas d'empedir una novèla incursion secessionista vèrs lo nòrd e de destrurre la basa economica de la vau. A la fin de l'annada, la region aviá tota importància e lei doas armadas i laissèron un pichon grop d'unitats dins lo sector. La màger dei còrs de Sheridan e d'Early jonhèron lei fòrças de Grant e de Lee a l'entorn de Richmond e de Petersburg.
L'acabament dau blocus maritim dau Sud
Dins lo corrent de 1864, lo blocus navau dau Sud venguèt una realitat efectiva. Lo darrier pòrt secessionista encara en activitat, Mobile, foguèt blocat après una lònga batalha que durèt dau 2 au 23 de julhet. Aquò entraïnèt de carestiás grèvas dins lo Sud que conoguèt un ivèrn 1864-1865 catastrofic. De mai, èra d'ara endavant privat dau revengut de seis exportacions de coton, çò qu'entraïnèt l'afondrament totau de son economia.
La marcha de Sherman
thumb|right|Operacions principalas de la Guèrra de Secession en [[1864.]]
En mai de 1864, Grant decidèt de tornar activa lo frònt occidentau. I formèt una importanta armada que son comandament foguèt fisat a William T. Sherman (112,000 òmes). Son objectiu èra d'atacar lei territòris au sud de Richmond afin d'agravar la crisi economica que tocava la Confederacion. Per aquò, sei tropas recebèron l'òrdre de pilhar lei regions ont anavan passar. En fàcia, lei defensas sudistas èran dirigidas per lo generau Johnston (79,000 òmes).
L'ofensiva comencèt en mai. Lei Sudistas foguèron pauc a pauc rebutats vèrs Atlanta e Johnston foguèt remplaçat per John Bell Hood, jutjat pus agressiu. Sota sa direccion, lei Confederats menèron plusors atacas murtrieras. Pasmens, aquò empediguèt pas lei Nordistas d'atacar Atlanta que foguèt ocupada lo 2 de setembre après un sètge de plusors setmanas. Après aquela victòria, Sherman chausiguèt d'avançar fins a l'ocean e de prendre lo pòrt de Savannah (21 de decembre). Durant aquela campanha, son armada destruguèt lo teissut economic sudista.
De son caire, Hood assaièt d'atacar lei linhas d'avitalhament nordistas en Tennessee. Son ataca comencèt lo 18 de setembre e durèt fins au 27 de decembre. Lo cap sudista enregistrèt plusors succès mai son temperament agressiu entraïnèt de pèrdas catastroficas. Finalament, son armada foguèt durament batuda a la batalha de Nashville (15-16 de decembre) e lei subrevivents se retirèron en Virginia onte foguèron integrats a l'armada de Lee.
Appomattox
Au començament de 1865, la posicion de Lee a l'entorn de Richmond e de Petersburg venguèt fòrça malaisada de tenir. D'efiech, l'afondrament economic dau Sud entraïnèt una multiplicacion dei desercions e de dificultats recurrentas per avitalhar lei tropas. Pus grèu, lei tropas de Sherman comencèron d'atacar sei linhas a partir dau sud. Enfin, de renfòrç permetèron a Grant de contornejar lo ferrolh de Petersburg. Lo 1 d'abriu, lei Nordistas desbordèron lei defensas sudistas a la batalha de Five Forks. Lee abandonèt lo perimètre de Richmond e assaièt alora de se retirar vèrs la Carolina dau Nòrd. Pasmens, foguèt ragantat a Appomatox onte deguèt capitular lo 9 d'abriu amb 28,000 òmes.
Après aquela desfacha, leis autreis armadas secessionistas capitulèron pauc a pauc. Joseph E. Johnston capitulèt a son torn lo 18 d'abriu amb 15,000 òmes. Lo 10 de mai, lo president Davis, qu'èra a assaiar de s'enfugir vèrs lo sud per i tornar formar un govèrn, foguèt capturat. Aquelei reviradas entraïnèron la capitulacion deis armadas cargadas de la proteccion dei territòris occidentaus de la Confederacion – qu'avián victoriosament defendut Tèxas en 1864 a Mansfield – dins lo corrent dei mes de mai e de junh. Enfin, lo darrier corsari sudista liurèt son naviri au Reiaume Unit lo 6 de novembre.
Lei pèrdas umanas
La guèrra entraïnèt probable la mòrt d'un milion de personas, siá 3% de la populacion estatsunidenca de 1860. Lo bilanç militar es relativament ben conegut gràcias ai registres tenguts per lei dos camps. Oscilla entre 600,000 e 840,000 soudats tuats. Lei chifras oficialas dau govèrn estatsunidenc dònan 359,500 mòrts dins lei rengs nordistas e 289,000 au sen dei tropas sudistas.
Lei pèrdas civilas son en revènge fòrça mau conegudas. Lei combats tuèron aperaquí 50,000 personas segon leis estimacions governamentalas. Lo rèsta es pus malaisat de comptar car lei victimas foguèron tuats per de malautiás ò de carestiás. Pasmens, lo Sud foguèt pus tocat car lo Nòrd i ataquèt dirèctament lei condicions de vida de la populacion a partir de 1864.
La reïntegracion deis Estats secessionistas dins l'Union
La reïntegracion deis Estats dau Sud au sen de l'Union foguèt un procès progressiu que durèt fins ais ans 1870-1880. Es dich Temps de la Reconstruccion (Reconstruction Era).
La somission economica dau Sud
En fòra dei pèrdas umanas, la premiera consequéncia de la guèrra foguèt l'acreissament de l'escart economic entre lo Nòrd e lo Sud. D'efiech, la guèrra entraïnèt la destruccion totau dau teissut economic dau Sud e renforcèt, au contrari, l'industria dau Nòrd.
La disparicion pus visibla foguèt aquela dau sistèma de plantacions que s'afondrèt en causa dei blocus sus leis exportacions de coton. Leis infrastructuras e l'industria, ja pauc desvolopadas en 1860, èran tanben largament destruchas e plusors vilas importantas, coma Charleston, èran en roïna. La classa mejana èra tanben durament tocada amb la pèrda de 40% de l'aver e la mòrt d'un quart de la man d'òbra blanca, çò que creèt de problemas recurrents per trobar de trabalhaires qualificats.
Ansin, en 1865, lo Sud podiá plus rivalizar economicament amb lo Nòrd qu'èra vengut l'unic centre de la poissança estatsunidenca. Seis interès foguèron donc sacrificats e plusors Estats secessionistas conoguèron un lòng periòde de pauretat que durèt fins a la segonda mitat dau sègle XX.
La question raciala
La consequéncia sociala pus importanta foguèt la transformacion de la question raciala dins leis Estats dau Sud e la mesa en plaça de la segregacion raciala. D'efiech, en 1865, lei Sudistas aprofichèron la presidéncia dau moderat Andrew Johnson – que remplacèt Lincoln après son assassinat – per adoptar de « còdis negres » que privan lei Negres de la màger part de sei drechs politics, sociaus e economics.
Aquò cambièt totalament entre 1866 e 1877 amb la presa dau poder per lei republicans radicaus que sostenguèron lei drechs dei Negres per afeblir mai lo Sud tradicionau. Durant aqueu periòde, lei Negres aguèron donc de drechs politics vertadiers e plusors parlamentaris negres, compres de senators, foguèron elegits. Aquò entraïnèt l'emergéncia de violéncias de part dei populacions blancas. En particular, favorizèt la formacion dau Ku Klux Klan que foguèt enebit per Ulysses S. Grant – vengut president deis Estats Units en 1869.
Dins lo corrent deis ans 1870, lei democratas sostenguèron lei revendicacions dei Sudistas per tornar prendre lo poder. En 1877, lei Republicans, afeblits après l'eleccion de 1876, foguèron finanalent obligats d'acceptar sei demandas. En cambi de la reconeissença de la victòria de son candidat – qu'aviá ganhat l'eleccion gràcias au desplegament de l'armada dins certaneis Estats tròp favorables ai democratas – acceptèron la fin de l'ocupacion militara dau Sud, l'annulacion dei drechs concedits ai Negres e l'abandon dei politicas de distribucion de tèrras. Ansin, foguèt instaurada lei basas de la segregacion raciala que demorèt en vigor dins leis Estats dau Sud fins ais ans 1960.
Cineni
Lo cineni es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria.
Classificacion
Lo cineni es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca nòrd del biu-mandara, ont fa partida del grop mandara.
Friedrich Bergius
Friedrich Karl Rudolf Bergius (n. en 1884, m. en 1949) foguèt un quimista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1931.
Paul Meyer
Marie-Paul-Hyacinthe Meyer, nascut lo 17 de genièr de 1840 a París e mòrt lo 7 de setembre de 1917, èra un filològ francés.
Paul Meyer comencèt per l’estudi de la literatura occitana anciana abans de bastir una òbra considerabla dins fòrça domenis diferents de la literatura de las lengas romanicas. Foguèt considerat dins son temps coma una de las autoritats màgers sus la lenga francesa.
En 1863, integrèt la seccion dels manuscriches a la Bibliotèca Nacionala de França. En 1876, venguèt professor de lengas e literaturas d’Euròpa Meridionala al Collègi de França. En 1882, venguèt director de l’École des Chartes puèi, l'annada seguenta, foguèt fach membre de l’Acadèmia de las Inscripcions e Bèlas Letras. Foguèt un dels fondaires de la revista francesa Revue critique e tanben de la revista de lingüistica Romania (1872) e un de sos principals collaboradors.
Arén
Arenh de Noguèra, Areny de Noguera en catalan e Arén administrativament es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
NB. Cal descastelhanizar lo títol.
Argavieso
Argavieso es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Silhàs
Sillas ( en francés) qu'es ua comuna gascona de Vasadés administrada pr'eu departament de Gironda de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Sillanarum (Duces Marianarum et ~ partium prope Vazatum castra locant...), en latin, en 60 av. J-C, dens la Cronica de Vasadés (véser infra), Sila, Silas, en occitan, en 1107-1118), Syllas (duo vicina oppida Marions et ~) (dens la cronica de Vasadés). E lo nom de la comuna en occitan seré Silhàs, dab ua prononciacion [si'jats] . La prononciacion, observada a Heulias, Sent Martin de Curton, es [si'las].