cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gorilla
Caracteristicas fisicas
Coma totes los antropoïdes, los gorillas an pas cap de coa. Lor anatomia es poderosa, la cara e las aurelhas son glabras e presentan de tòrs supraorbitaris marcats.
Comportament
Los gorillas abitan las selvas e son actius de jorn. Mentre qu'aqueles dels païses plats preferisson las selvas tropicalas umidas, los gorillas de las montanhas vivon puslèu dins las selvas segondàrias. Los gorillas de las montanhas vivon gaireben totjorn al sòl. Los gorillas dels païses plats penjan sovent dins los arbres cercant d'aliments, tanben los mascles pesats penjan dins d'arbres nauts fins a vint mètres. Sul sòl, los gorillas van de quatre patas apujant sus las falanjas de lors mans e pas sus las palmas coma d'autres monins pus francament quadrupèdes. Cada nuèit, per repausar, bastisson un niu de fuèlhas en mens de cinc minutas. Los gorillas de montanha fan lors nis sul sòl e los gorillas dels païses plats dins los arbres.
Los gorillas vivon en grope capitat per un mascle adulte nomenat «espina d'argent». La composicion dels gropes vària de dos a trenta individús, entre 10 e 15 en mejana. En general cada grope se compausa d'un mascle adulte (espina d'argent), d'un o de mai mascles pus joves (mascles d'espina negras), de plusors femèlas adultas (cinc o sièis) e de qualques pichons. Quand i a mai d'un mascle dins un grope, sol lo mascle dominant pòt s'apariar.
Lo comportament dels gropes es variable, las separacions temporàrias per la recerca d'aliment son frequentas. Al contrari de fòrça autres genres de primats son pus sovent las femèlas que daissan lo grope per ne trobar un autre. Los gropes duran generalament longtemps, a vegadas arriban de batalhas entre mascles per determinar qual capitarà lo grope. Quand un novèl mascle ganha, tua la descendéncia del vencit. En efièch las femèlas qu'alachan pòdon pas concebre e, aprèp la mòrt de lors pichons, son lèu prèstas a s'apariar tornamai.
L'instint territorial es pauc desvolopat, plusors gropes cèrcan d'aliments dins lo meteis luòc e s'evitan los uns e los autres. Coma lor noiridura se compausa subretot de fuèlhas, cal pas anar fòrt luènh per ne trobar, en primièr perque las fuèlhas abondan, e mai perque son pauc nutritivas, aquò obliga a de longs periòdes de repaus. Las gorillas fan tota una seria de sons, de crits e de gronhaments qu'utilizan per reconeissença los membres de lor grop e los estrangièrs e tanben coma mejan d'intimidacion. Se coneis ben lor biais de se tustar lo pitre. Se pensava avans aquel comportament reservat pels mascles mai vièlhs, en fach o fan totes. Servís benlèu per se senhalar, o d'un ritual de benvenguda. Al començament de 2009, un dels pus grands estudis jamai fachs suls grands monins, menat per de scientifics de l'Universitat de Sant Andrews en Escòcia, indica qu'existís un lengatge comun pels totes los gorillas basat sur 102 signes.
James Lovelock
Denegacions sul escalfament climatic
Dins una entrevista de junh de 2012 al Guardian, dich, al subjècte de las afirmacions que « la sciéncia est fixada » sus l'escalfament global : « Una causa que la practica de la sci"ncia m'ensenhèt, es que podèm jamai èsser de res. Jamai se sap la veritat. Sonque se pòt se n'aprochar e esperar arribar un pauc mai près cada còp. Caminam cap a la veritat. La coneissem pas. » Dins la meteissa entrevista, repròcha als defensors de l'environament de tractar l'escalfament global coma un afar de religion. « Ven presisament que la religion verda prend la plaça de la religion crestiana. Pensi pas que foguèt remarcat, mas eritèt de fòrça tèrmes utilizats per las religions. Los verds utilisan la culpabilitat. Se pòt pas ganhar las gents disent que copables d'escampar lo Dioxid de carbòni dins l'aire. » Dins aquela enrevista, presica la fracturacion idraulica coma mens polluenta que lo carbon. S'opausa a la nocion de « desvelopament sostenable », que qualifica de necitge sens significacion. Gardajos uèlhs un cartèl d'eoliana per se remembre fins a que las òdi.
Notas e referéncias
<div class="references-small decimal" style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
Gorilla
Regim alimentari
Los gorillas se noirisson en granda partida de vegetals : fruches subretot, brots, tijas, fuèlhas, mas qualques còps d'insèctes (termits).
Populacion
Totas las espècias de gorillas son inscrichas sus l'annèxe I de la CITES e son declarats coma en dangièr d'escantiment e quitament en dangièr critic pel Gorilla gorilla par l'UICN. Le PNUE (programa de las Nacions Unidas per l'environament) balha las estimacions seguentas en 2003 :
Gorilla comun :
Gorilla de montanha :
Menaças
Lo gorilla de las planas de l'oèst (Gorilla gorilla gorilla), pus pichon que lo gorilla de las montanhas, es reconegut sul plan internacional coma espècia en dangièr (estatut UICN). Divèrsas rasons explican sa situacion :
E mai, s'apond l'aparicion de la fèbre emorragica provocada al virús Ebola e d'autras patologias. Dempuèi novembre de 2000 a la Republica de Còngo e en Gabon, l'aparicion del virús Ebola faguèt qualques centenas de victimas.
Los darrièrs comptatges fan part de la disparicion de prèp de 5000 gorillas aprèp aquela epidèmia.
Villeneuve-sur-Verberie
Villeneuve-sur-Verberie es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Mercy (Iona)
Mercy  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha.
Geografia
Una trentena de quilomètres al nòrd-oèst de Aussèrra, Mercy, amb una superficie de 2,66 km², es entre los mai pichonas comunas de França.
Une trentaine de kilomètres au nord-ouest d'Auxerre, Mercy, avec une superficie de 2,66 km², est parmi les plus petites communes de France.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Protoceratops
Protoceratops ("Primièra cara banuda") es un genre de dinosaures ceratopsians protoceratopsids, que visquèron a de fins del periòde Cretacèu, fa aperaquí entre 85 e 71 milions d'ans, pendent lo Santonian e lo Campanian), en Asia actuala.
José Figueroa Alcorta
José Figueroa Alcorta (1860-1931) avocat e òme politic, foguèt president d'Argentina entre 1906 e 1910.
Bresdon
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Institut europèu per las nòrmas de telecomunicacion
L'Institut europèu per las nòrmas de telecomunicacion (en anglés: European Telecommunications Standards Institute, acronim ETSI) es un organisme internacional, independent e sens tòca lucrativa responsabla oficialament en competéncia de telecomunicacions en Euròpa. Es un organisme d'estandardizacion europèu reconegut per la Comission Europèa per lo desvolopament de las nòrmas armonizadas.
Descripcion
Foguèt instituït en 1988 seguida a la Conferéncia Europèa de las administracions de las Pòstas e de las Telecomunicacions (CEPT). Sa sedença sociala se tròba dins lo pargue tecnologic Sophia-Antipolis près de Niça.
Lo sistèma de telefonia cellulara GSM, lo sistèma DECT de telefonia sens fils, de comunicacion ràdio mobila TETRA, son estat desvolopat dins l'encastre de l'ETSI.
Hong Kong
thumb|right|300px|Hong Kong vist del [[Pic Victoria]] thumb|Hong Kong La Region Administrativa Especiala de Honk Hong, mai coneguda coma Hong Kong (en chinés 香港, en pinyin Xiānggǎng), es una ciutat e forma tanben una de las doas Regions administrativas especialas de la Republica Populara de China, amb Macau. Format de mai de 260 illas, lo territòri es situat sul costat èst del dèlta del fluvi de las Pèrlas, confronta la província de Guangdong al nòrd e fa fàcia a la Mar de China Meridionala a l'èst, a l'oèst e al sud.
Lo gentilici es hongkongués -esa.
Hong Kong foguèt una colonia del Reialme Unit dempuèi 1842 fins al transferiment de sobeiranetat a la Republica Populara de China en 1997. La declaracion comuna sinobritanica e la lei fondamentala de la Region Administrativa de Hong Kong estipula que Hong Kong beneficiarà d'un naut degrà d'autonomia fins almens a 2047, cinquanta ans après lo transferiment. Jos la politica, lo govèrn central de la Republica Populara de China es responsable pel territòri de la defensa e dels Afars Estrangièrs, ça que la Hong Kong manten son pròpri sistèma de lei, sa polícia, son sistèma monetari, son sistèma doanièr, sa politica d'immigracion, e sèrva sos delegats dins las organizacions e los eveniments internacionals.
Division administrativa
thumb|right|400px|Mapa dels 18 districtes de Hong Kong Hong Kong es devesit en 18 districtes administratius: <br clear-all>
Bill Hader
thumb|250px|Hader a la Convencion Internacionala Comic-Con de San Diego en 2013 William Hader, mai conegut coma Bill Hader (Tulsa, Oklahoma, 7 de junh de 1978) es un actor, comedian, productor e escrivan american.
Ans 1660
../.. | Ans 1630 | Ans 1640 | Ans 1650 |  Ans 1660 | Ans 1670 | Ans 1680 | Ans 1690 | ../..
Istòria
20px 1660 : ocupacion de Marselha per lei tropas reialas après l'execucion d'un emissari reiau vengut demandar la restitucion de poders e privilègis aquistats per fòrça durant la Fonda. Leis institucions de la ciutat foguèron suspendudas e l'òrdre foguèt donat de bastir lei fòrts Sant Joan e Sant Nicolau per susvelhar leis abitants. 1660 : a l'iniciativa dau rèi Loís XIV, començament de l'amainatjament dau Castèu de Versalhas. Pauc a pauc, i transferiguèt lo centre politic dau reiaume e transformèt lo palais en instrument de la poissança reiala. 1661 : en França, mòrt dau cardenau Mazarin (9 de març). Loís XIV decidèt de pas nomar de successor a la tèsta dau govèrn e de dirigir personalament leis afaires dau reiaume. Aquò marquèt lo començament vertadier de l'absolutisme francés. 1662 : en Indonesia, la Companhiá neerlandesa deis Índias orientalas aprofichèt divèrsei revòutas en Sumatra per i estendre son influéncia. Lo sultan d'Aceh, afeblit, poguèt pas s'i opausar.
1662 : en China, començament dau Grand Desgatjament, desplaçament fòrçada vèrs lei regions interioras dei populacions installadas lòng dei litoraus dau sud-èst onte lo partit dei Ming èra encara poderós. L'objectiu èra d'afeblir lei princes e lei piratas dau sud que sostenián totjorn l'anciana dinastia. De son caire, lei partisans dei Ming enregistrèron un succès important amb la presa de Formosa per la flòta de Koxinga. 1663 : en Japon, fin oficiala de la regéncia e començament dau rèine personau dau shogun Tokugawa Ietsuna. Pasmens, dins lei fachs, lo shogun èra gaire competent e preferiguèt gardar lei regents coma conselhiers. Japon foguèt ansin dirigit d'un biais collegiau fins a sa mòrt. Lo govèrn novèu enebiguèt lo junshi, un suicidi tradicionau dei vassaus après la mòrt de son senhor, car aquela practica èra venguda tròp frequenta. Dins aquò, maugrat una aplicacion estricta de la lèi, lo junshi dispareguèt pas totalament e èra encara practicat au començament dau sègle XX. 1665 : destruccion dei darriers obratges escrichs per lei jesuistas establits en Etiopia dempuei lo sègle precedent. Aquò marquèt la rompedura definitiva dau negus Fasilides (1632-1667) amb la Glèisa de Roma.
Sciéncias e tecnicas
1661 : ja autor d'una experiéncia espectaclosa en 1654 per demostrar l'existéncia de la pression atmosferica, lo scientific e inventor alemand Otto von Guericke (1602-1686) realizèt la premiera maquina capabla de produrre un trabalh. 1661 : descubèrta per lo mètge italian Marcello Malpighi (1628-1694) de l'existéncia dei capillars sanguins situats entre lei sistèmas d'artèrias e de venas. 1662 : descubèrta de la variacion invèrsa dau volum e de la pression d'un gas per Robert Boyle (1627-1691). Premiera eqüacion d'estat coneguda per un gas, sa descubèrta foguèt la premiera etapa vèrs la construccion dau modèl dau gas perfècte. 1664 : invencion dau premier igromètre per l'Italian Francesco Folli (1624-1685). 1665 : premiera observacion coneguda d'un amàs globular – lo futur M22. Foguèt l'òbra de l'astronòm alemand Johann Abraham Ihle (1627-1699). 1667 : invencion dau tèrme « seguida convergenta » per lo matematician anglés James Gregory (1638-1675).
Grandville
Grandville pòt essèr:
Cambon (Albigés)
Cambon (Cambon en francés) es una comuna lengadociana dele País d'Albi dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
La topografia del territòri se compausa de cinc vals estrechas (val de Sòtas, de Lesèrt, de Tabornie, de Plancatòrta) serradas entre 5 costièras e planòls (La Maurelie, La Lausie, La Forestòla, Lo Borg, La Sarrada).
Los abitants èran gropats en pichons masatges. Tanben uèi la populacion es gropada en masatges, los ancians que grandiguèron e de nòus.
Sant Roman de Malagarda
Sant Roman de Malagarda (Saint-Roman-de-Malegarde en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Cambon (Albigés)
Istòria
L'etimologia de Cambon ven del mot gal cambo:, que prenguèt lo sens de:.
Sègle XII: A la plaça de la glèisa actuala, i auriá agut un castèl e sus aquel puèg lo vilatge seriá estat alara enrodat de muralhas. (Agost de 1166 : autorizacion de Ramon Trencavel e son filh Rogièr de bastir lo castèl de Cambon en Albigés.)
Sègle XIII:Ancian priorat fortificat.
Sègle XIV: Construccion de la glèisa de Sant Pèire, sus las murlhas.
1789: Comunautats de Cambon (dicha Cambon de Montèls) e de Grèsas, senescauciá de Carcassona, diocèsi d'Albi.
1790: Municipalitats de Cambon e de Grèsas, canton de Sant Juèri, districte d'Albi.
1791: Le 11 juin, la comuna de Grèsas foguèt unida a la de Cambon.
An X: Comuna de Cambon, canton de Sant Juèri puèi de Vilafranca d'Albi, arrondiment d'Albi.
2003 : Adesion a la Comunautat d'Aglomeracion d'Albigés.
Montplasent
Mont Plasent o Montplasent segon las règlas de la grafia classica, (Monplaisant en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Verea
Verea es un municipi de la província espanhòla d'Ourense e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Montils
Montils es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Montplasent
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Mon Plaisan en 1095, Munplacens en 1156, Monplazenc al sègle XIII, Mons Plasenc en 1478. Es un nom de formacion occitana, compausat de mont (del latin mons, montis) e de l'adjectiu plasent, participi present del vèrbe plaire (del latin placere),. La prononciacion es [mũmplɒ’ʐɛ̃n].
Montils
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Verín
Verín es un municipi de la província espanhòla d'Ourense e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Pau Casals
thumb|200px|Pau CasalsPau Casals (El Vendrell, 29 de deceme de 1876 – San Juan, lo 22 d'octobre de 1973), que ho un violoncelista, cap d'orquèstra e compositor catalan.
Que s'engatgè en favor de la Republica Espanhòla e per la reconeishença deus drets de Catalonha e contra lo regim e la dictatura franquistas e que s'exilè a Prada de Conflent en Catalonha Nòrd on creè un festival internacionau de violoncèl.
Enter los son eslhèvas qu'avó Jacqueline du Pré.
Jordi Savall
thumb|right|200px|Jordi Savall Jordi Savall i Bernadet (Igualada, Catalonha, 14 de genièr de 1941) es un musician, jogaire de viòla de gamba, cap d'orquèstra, e compositor catalan. Foguèt una de las figuras màgers dins lo domeni de la musica anciana dempuèi las annadas 1970, largament responsable del reviscol de la viòla de gamba sus scèna. Lo sieu repertòri va de la musica medievala a la de la Renaissença e a la musica barròca. En 1988 foguèt condecorat coma Oficièr de l'Òrdre de las Arts e las Letras pel Ministèri de Cultura francés e en 1990 recebèt la Crotz de Sant Jòrdi.
Avadhi
L'avadhi (o awadhi) es una lenga indoariana parlada en Índia.
Localisacion
La lenga es parlada dins lo centre e lo centre nòrd d'Uttar Pradesh.
Classificacion e istòria
L'awadhi fa partida del grop dels parlars indis, amb lo bagheli e lo chhattisgarhi, çò que ne'n fa una lenga indoariana centrala. Avant lo desvolopament de l'indi standard actual, l'avadhi èra una lenga literària que so començament a son origina al sègle XIV e qu'ès associat amb una òbra renomada de la literatura sus Rama, la version de Tulasidas del Ramayana, lo Ramcharitmanas.
Saint-André-d'Apchon
Saint-André-d'Apchon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Léger e la region de Ròse-Aups.
Gurs
Gurs (en francés tanplan com en occitan) qu'ei ua comuna de Bearn, situada d'un punt de vista administratiu, dens lo departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània de la Republica Francesa.
Qu'ei tristament celèbra per'mor deu Camp de Gurs, un camp de concentracion de la Segonda Guèrra Mondiau qui detiengó refugiats republicans espanhòus en 1939, puish, devath lo Regim de Vichèi, presoèrs judius deus quaus mantun ben'ei partit peus camps de la mort.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [gyrs]. Las fòrmas ancianas que son Gurs cap a 1032), Gurts en 1286, Gurz en 1286, Gurtz en 1323, 1385 e 1396, Gurs (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau).
Segon Miquèu Grosclaude, lo gascon pòt pas explicar lo nom de Gurs, mès, pr'amor la comuna ei tanhenta deu Bascoat, que cau cercar deu costat d'aquera lenga. Grosclaude que perpausa duas ipotèsis :
Roubaix
Roubaix es una vila francesa del departament del Nòrd dins la region dels Nauts de França.
Geografia
Roubaix es una anciana vila industria de 1 323 ectaras atenenta a Tourcoing, membre de la Metropòli europèa de Lilla, e situada dins la plana de Flandra, pròche la termièra bèlga. L'altitud mejana es de 35 m. Es la tresena vila de la region après Lilla e Amians, amb una population de mai de nonanta-cinc mila abitants en genièr de 2014.
Istòria
De la fin del sègle XIX al començament del sègle XX se disiá tanben la ciutat de las mila chaminièras o la Manchester francesa, per referéncia a seu desvolopament en lo moment de la Revolucion industriala, amb coma principala activitat l'industria textila.
Luòcs e monuments
Classificada vila d'Art e d'Istòria, dempuèi decembre de 2000, la vila de Roubaix possedís un ric passat industrial que lo sieu patrimòni architectural n'es un testimòni fòrt, amb quaranta-e-un monuments istorics, cinc ostalamentas beneficiant del labèl Patrimòni del sègle XX e un site classat.
Givry-lès-Loisy
Givry-lès-Loisy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Haight-Ashbury
Haight-Ashbury es un quartièr de la vila de San Francisco en Califòrnia. Lo nom ven l'interseccion d'Haight Street e Ashbury Street, mas sovent sonat mai simplament The Haight, o, mai recentament, The Upper Haight. Las quita carrièras foguèron nomenadas en onor d'Henry Huntly Haight, governaire de Califòrnia dins los ans 1870, e d'un dels conse de la vila de l'epòca, Mr. Ashbury. Ambedoas personalitats aguèron un ròtle màger dins lo desvelopament del quartièr, e, subretot, dins aquel del Golden Gate Park a sa creacion. Sa populacion de 38 738 abitants es repartida en 72,7 % de Caucasians, 7,3 % de Latinos, 10,8 % d'Afroamericains e 8,5 % d'Asiatics que lo revengut mejan es de 63 983 dolars
Identitat
Lo quartier d'Haight-Ashbury foguèt lo pòl del movement hippie dels ans 1960, que succedèt al vam Beatnik que s'espelissiá dins lo quartièr de North Beach dos a uèit ans abans lo celèbre Summer of Love (Estiu l'Amor) de 1967.
La contracultura hippie es totjorn presenta mejans l'art psiquedelic. I a entre autre un musèu del tatoatge, d'ostals victorians repintadas de colors vivas e mirgalhadas, e tanben amb de grandas frescas muralas. Se pòt passar dabans l'ostal de Janis Joplin al 635 Ashbury Street.
Viana do Bolo
Viana do Bolo es un municipi de la província espanhòla d'Ourense e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Chauché
Chauché es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Obelix e companhiá
Obelix e companhiá es la vint-e-tresena benda dessenhada de la seria d'Asterix lo gallés, de René Goscinny (scenari) e Albert Uderzo (dessenh), publicada en 1976 dins lo setmanièr francés "Le Nouvel Observateur" puèi publicada en libre en 1976. Lo títol en francés es : "Obélix et compagnie". La traduccion en occitan es de Cantalausa.
Istòria : Caiús Saugranús, un roman prepausa a Cesar de balhar lo lucritge als gallés : "Es plan simple Cesar : lo lucre, los escuts....Aquò òc, los aflaquirà, aquò los ocuparà, de ventremòis que ne farem". Espèra aital aflaquirà los gallés en crompant de men-hir a Obelix.
Chauché
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Le Corbusier
Charles-Édouard Jeanneret, mai conegut coma Le Corbusier (La Chaux-de-Fonds, Soïssa, 6 d'octobre de 1887 - Ròcabruna Cap Martin, 27 d'agost de 1965) foguèt un arquitècte e un dessenhador francosoïs que revolucionèt l'arquitectura amb un estil modèrn, e qualificat tanben d'"internacional", fach de formas geometricas. Es considerat coma un dels principals representants del movement modèrn, amassa amb Ludwig Mies van der Rohe, Walter Gropius, Alvar Aalto o Theo van Doesburg demest mantun autre.
Heinrich Otto Wieland
Heinrich Otto Wieland (n. en 1877, m.1957) foguèt un quimista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1927.
Le Corbusier
Amb una carrièra professionala que se perlonguèt sus mai de cinc decadas, Le Corbusier se situèt demest los pionièrs dins l'estudi del melhorament de las condicions de vida dels abitants de las vilas grandas. Construsiguèt de bastiment dins mantun continent, que siá en Euròpa, en Índia, en Russia o en America.
Arrens e Marçós
thumb|left|200px|Dehens de era [[Capèra Daurada de Puei Laün]]
Arrens e Marçós (Arrens-Marsous en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra, en Lavedan, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Qu'ei dens era vath d'Asun, tòca tocanta dab Bearn. Era comuna que ho creada en bèth amassar en 1972 eras duas vilas bigordanas d'Arrens e de Marçós.
Eth escrivan Miquèu de Camelat que vadó a Arrens.
Qu'ei dens aquesta comuna qu'òm troba era Capèra Daurada de Puei Laün : ua glèisa deth sègle XVIII d'estil barròc e ondrada d'aur.
Geografia
Autes vilatges : Eths Artigaus, eras Càssias, eths Esplaus, eths Artoeish, Mousquès vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Viels-Maisons
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Arrens e Marçós
Arrens
Era prononciacion qu'ei [a'rrénns] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Arrens, cap a 1069, en 1285 e en 1342, Garsias d'Arrenx, cap a 1175, de Rens en 1168, A Rens, cap a 1200-1230, de Rentz en 1313, de Arrencio, en latin, en 1379, de Rens, Arens en 1429, Arrens (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Viels-Maisons
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Arrens e Marçós
Arrens
Segon Dauzat, Arrens que vien deth basco (aquitan) harr-, « pèira, ròc », dab eth sufixe -ent(is). Segon Negre, Arrens que vien probablament deth gascon arreng, varianta de reng, d'ostaus sosentendut. Segon J.B. Orpustan, Arrens que vien deth basco arrantz, « lòc cobèrt de plantas espinosas ».
Segon Miquèu Grosclaude, Dauzat qu'ei obligat d'ajustar un sufixe latin a ua arrasic basca, çò qui ei dobtós; las fòrmas ancianas verifican pas la proposicion de Negre. L'ipotèsi d'Orpustan qu'ei benlhèu la bona.
Puei Laün
Laün que sembla un nom identic a Mont Laü, puei situat a l'oèst de Sent Bertran de Comenge (Lugdunum Convenarum dens l'Antiquitat), benlhèu poblat abans la plaça hòrta, qui seré un Lugdunum, *lugu-dūnon, fortaressa de Lug-, diu suprème deus Cèltas.
CF Kuban Krasnodar
Lo Club de Fotbòl Kuban Krasnodar (en rus Футбольный клуб "Кубань" Краснодар = Futbol'nij Klub Kuban' Krasnodar) es un club rus de fotbòl de Krasnodar fondat en 1928.
Fontenay-Trésigny
Fontenay-Trésigny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Tina Fey
thumb|Tina Fey Elizabeth Stamatina Fey, mai coneguda coma Tina Fey (Upper Darby Township, Pennsilvània, 18 de mai de 1970) es una actritz, comediana, escrivana e productritz americana. Es coneguda per encausa de sas participacions al programa umoristic del canal american NBC Saturday Night Live e puèi tanben 30 Rock. Sas interpretacions dins mantun film coma Mean Girls en 2004, Baby Mama en 2008, Date Night en 2010 e Admission en 2013 consolidèron sa popularitat.
Fontenay-Trésigny
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Pissòs
Pissòs (Pissos en francés) qu'ei ua comuna gascona de Lana Gran, situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, Pissòs que vien deu nom latin d'òmi *Piccius, dab lo sufixe aquitanic -ossum.
Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, que causeish Pincius dab lo sufixe -oss. Astor, tanben citat per B. Boyrie-Fénié, que's pronóncia per *Piccius.
Segon Bénédicte Boyrie-Fénié, lo sufixe qu'ei lo sufixe aquitanic -òs, derivat de -otz(e). L'origina qu'ei probablament lo nomen Pittius. L'autora qu'escriu curiosament « las grafias deu sègle XIII e la de 1733 que vienen d'ua confusion dab lo sufixe latin osus, la fòrma orala qu'ei en ò obèrt » ; se i a confusion, qu'ei meilèu dab lo sufixe -olum (> -òu, -ò e en lengadocian -òl), en supausant ua fòrma au plurau.
Bénédicte Boyrie-Fénié qu'evòca tanben Pinsòs, escriut com equivalent a Sent Pau de Bòrn sus la mapa « d'Amsterdam » (1714) : que vien probablament deu cognomen Pincius.
Asterix (personatge)
Asterix es lo nom d'un personatge de benda dessenhada, creat per René Goscinny e Albert Uderzo. Es l'eròi de la benda dessenhada del meteis nom: Asterix lo gallés.
Comunisme
thumb|right|La [[fauç e martèl|fauç e lo martèu son lei simbòls dau comunisme marxista.]]
Asterix (personatge)
La descripcion en prefaci de la benda dessenhada ditz:
Figuren aus Asterix
Comunisme
Existís diferentei tendàncias au sen dau comunisme. Lo destriament principau es basat sus la plaça de la pensada marxista. Lei movements marxistas (leninisme, maoïsme...) son dominats per la necessitat d'organizar la classa obriera per organizar una revolucion permetent de prendre lo poder. Puei, un periòde de dictatura dau proletariat dèu menar a una societat comunista. Lei trabalhs de Marx e d'Engels prepausan un ensemble d'otís d'analisi per organizar aqueu procès coma lo materialisme dialectic. Dempuei la disparicion de l'Union Sovietica, quauquei país continuan de se revendicar d'aquela pensada coma China, Vietnam ò Cuba. Lei corrents non marxistas son fòrça divèrs e son sovent eissits de tradicions religiosas ò indigènas. Influents avans lo desvolopament dau marxisme, son venguts fòrça marginaus. Pasmens, conoisson una certana popularitat dins quauquei país
Lo comunisme primitiu
thumb|right|Retrach de l'[[antropologia|antropològ estatsunidenc Lewis Henry Morgan, un partisan important de l'existéncia dau comunisme primitiu.]]
Lei tradicions orientalas
En China, l'existéncia de plusors teorias politicas precomunistas es atestada a partir dau sègle IV avC. Lei pus ancianas son liadas au taoïsme e au bodisme e pòdon s'observar dins leis escrichs de Mencius (vèrs 380-289 avC) ò de Zhuangzi (vèrs 369-288 avC). D'efiech, lei dos òmes depintan una societat comunautària que forma un meteis grop e qu'ignora lo poder dau prince. Puei, Tao Yuanming (365-427) presentèt tanben dins son òbra un país imaginari organizat segon de principis similars, idèa egalament exprimida per lo ministre reformator Wang Anshi (1021-1086) durant lo periòde Song.
En parallèl, divèrsei revòutas païsanas prepausèron la mesa en plaça d'idèas protocomunistas. La pus vièlha es probablament aquela dei Turbants Jaunes (184-205 ). Pasmens, d'autreis insureccions durant l'Edat Mejana veguèron de temptativas de redurre leis inegalitats segon de principis de mesa en comun dei bens de la comunautat. Puei, au sègle XIX, aguèt luòc la Revòuta Taiping (1851-1864) qu'entraïnèt la creacion d'un Estat organizat segon de principis d'egalitat crestians e comunautaris. Dins aquò, totei aquelei movements foguèron vencuts per leis autoritats, çò que limitèt generalament l'amplor dei reformas.
Ruan-sur-Egvonne
Ruan-sur-Egvonne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loir e Char e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Comunisme
Leis utopias europèas
thumb|right|Còpia d'un bust de [[Platon de la fin dau sègle IV avC.]]
En Euròpa, quauquei filosòfs grècoromans assaièron de descriure una societat ideala ò una edat d'aur. Lei pus famós son Ippodamos (498-408 avC) e Platon (428-348 avC) que prepausèron un modèl egalitari e comunautari dins seis escrichs. Pasmens, i mantenguèron l'existéncia de l'esclavatge. Au sègle II avC, Nabis, rèi d'Esparta de 207 a 192 avC), e Aristonicos, rèi de Pergam de 133 a 130 avC, assaièron de fondar una cituat perfècta gràcias a l'adopcion de reformas radicalas coma la reorganizacion de la proprietat ò la liberacion d'esclaus. Pasmens, se turtèron a d'oposicions militaras fòrtas de part de sei vesins ò de Roma.
Au sègle I apC, lo cristianisme primitiu aguèt un caractèr egalitari comunista. En particular, lei bens dei premierei comunautats èran mes en comun e lo produch dei vendas realizadas èra partejat segon lei besonhs de cada membre. De mai, de preocupacions socialas importantas marquèron la vida d'aquelei crestians primitius coma o mòstra l'integracion de pensaments sociaus dins la doctrina de la Glèisa antica ò lo desvolopament rapid dei monastèris.
Lei comunautats egalitaristas musulmanas
Durant l'Edat Mejana, l'islam foguèt a l'origina de plusors movements egalitaristas. D'efiech, l'islam primitiu, coma lo cristianisme, èra organizat a l'entorn d'una comunautat d'individús relativament egaus entre elei e Maomet critiquèt la richessa. Puei, au mens dos ensembles de tradicions egalitàrias apareguèron. La premiera foguèt lo sofisme, una vision mistica de l'islam en favor de la comunautat de bens. La segonda foguèt una tendància dau kharijisme. En particular, a la fin dau sègle IX, un grop d'esclaus convertits a aquela branca de l'islam se revoutèt en Mesopotamia e fondèt un estat egalitari dins la region de Basra. Aquela insureccion comencèt en 869 e foguèt desfacha en 883 a l'eissida d'una guèrra saunós qu'accelerèt lo declin de la poissança abbassida.
Leis utopias de la Renaissença
thumb|right|Illustracion de [[L'Utopia (Thomas More)|l'Utopia de Thomas More.]]
En Euròpa, l'idèa d'utopia influencièt lo trabalh d'una partida de l'elèit umanista a partir dei sègles XV e XVI. Lo tèrme vèn de l'òbra l'Utopia publicat en 1516 per Thomas More (1478-1535). Dins aquel obratge, depintèt una societat ideala organizada segon lo principi de la comunautat de bens. Puei, au començament dau sègle XVII, en 1602, lo monge italian Tommaso Campanella imaginèt una Ciutat dau Soleu caracterizada per un sistèma politica d'inspiracion comunista e deïsta. Un tau projècte comunista religiós inspirèt l'organizacion dei reduccions jesuistas de Paraguai qu'existiguèron de 1612 a 1768.
En Euròpa, divèrsei movements populars assaièron tanben de metre en plaça de sistèmas egalitaristas. De còps, foguèron inspirats per lo cristianisme coma lei taboritas de Boèmia, que seguiguèron leis ensenhaments de Jan Hus (1372-1415), ò leis anabaptistas dau sègle XVI. Pasmens, i aguèt tanben de movements pus espontanèus amb un liame mens dirècte amb la religion. Per exemple, se pòdon citar la Revòuta dei Païsans Alemands (1524-1526) ò lo movement dei diggers de la Premiera Revolucion Anglesa (1642-1651).
Lo sègle dei Lutz
thumb|right|Retrach supausat de [[Jean Meslier.]]
A partir dau sègle XVII, leis utopias europèas prenguèron un aspècte pus racionalista e s'alunchèron lentament dei tèxtes crestians. Apareguèron ansin de criticas de la proprietat privada e de revendicacions demandant mai d'egalitat. Dins lo quadre dei Lutz, certanei pensaires radicaus poguèron ansin difusar d'idèas que prefiguran fòrça lo marxisme. Per exemple, es lo cas de Jean Meslier (1664-1729), « descubèrt » per Voltaire (1694-1778). D'efiech, lo filosòf francés citèt en 1762 lo testament de Meslier, un tèxte en favor d'un ateïsme militant e d'una vision materialista de la societat. Son autor i denoncièt l'esplecha dei trabalhaires paures per la Glèisa e divèrsei « parasits » (rèi, soudats, juristas, nobles...). Pasmens, aquò foguèt pas un cas isolat car d'autrei pensaires critiquèron la proprietat privada, prepausèron una mesa en comun dei bens e assaièron de precisar una teoria dei besonhs de cada individú. Entre lei pus coneguts, se pòdon citar Étienne-Gabriel Morelly (1717 - 1778 ò 1782), Gabriel Bonnot de Mably (1709-1785) e lo monge Dom Deschamps (1714-1776).
La Revolucion Francesa
thumb|right|Retrach de [[Gracchus Babeuf, fondator dau premier partit « comunista ».]]
La Revolucion Francesa (1789-1799) permetèt ai movements radicaus eissits de la filosofia dei Lutz d'influenciar lo poder. D'efiech, de corrents egalitaristas poderós se formèron coma lei « sens culòtas », leis « enrabiats » e la « conjuracion deis Egaus ». De personalitats coma Maximilien de Robespierre (1758-1794) se prononcièron tanben en favor de l'instauracion d'una societat egalitària. Pasmens, lei revolucionaris assaièron pas d'abolir la proprietat privada e laissèron la borgesiá prendre lo poder après l'abolicion dei privilègis.
En despiech d'aquela revirada, una evolucion importanta aguèt luòc durant aqueu periòde amb la fondacion d'una protopartit politic per Gracchus Babeuf (1760-1797). Considerat per Marx coma lo premier partit comunista vertadier, son movement s'organizèt per preparar, dins la clandestinitat, una insureccion destinada a prendre lo poder en vista d'instaurar una dictatura provisòria per perseguir e acabar la revolucion. L'objectiu èra la constitucion d'una comunautat « de bens e de tradicions ». Dins aquò, son movement foguèt reprimit en 1796 après la revirada d'un temptativa de còp d'Estat e Babeuf executat.
La Revolucion Industriala e lo desvolopament dau capitalisme
Lo desvolopament dau capitalisme durant la Revolucion Industriala dau sègle XIX aguèt de consequéncias majoras sus l'idèa comunista. D'efiech, l'industrializacion entraïnèt rapidament l'aparicion d'una classa d'obriers tocats per la pauretat. Dins lo corrent deis ans 1820, d'experiéncias comunautàrias aguèron luòc au sen d'aquela classa a l'iniciativa d'utopistas coma l'industriau Robert Owen (1771-1858) ò lo filosòf Étienne Cabet (1788-1856). La màger part d'aquelei projèctes mau capitèt mai inspirèt plusors pensaires e lei reflexions sus lo comunisme s'inscriguèron desenant dins lo quadre de l'industria e de la classa obriera.
Lo tèrme « comunisme » eu meteis foguèt definit en 1840 per Cabet. Puei, dins lo corrent deis ans 1830-1840, un ensemble de personalitats coma Albert Laponneraye (1808-1849), Richard Lahautière (1813-1882), Jean-Jacques Pillot (1808-1877), Théodore Dézamy (1808-1850) e Auguste Blanqui (1805-1881) desvolopèron la pensada de Babeuf. En particular, Blanqui fondèt un movement revolucionari que demorèt fòrça influent fins a la Comuna de París (1871). Descurbiguèt la nocion de guèrra entre lei classas socialas e preparèt l'organizacion d'una insureccion destinada a organizar una comunautat de bens.
Lo blanquisme marquèt una rompedura importanta amb lo comunisme utopic e pacific de la premiera partida de la Revolucion Industriala. De mai, permetèt de pausar la question dau cambiament sociau. Ansin, lei « comunistas » se prononcièron en favor d'una transformacion radicala de la societat e de son organizacion politica. Lei « socialistas » s'interessèron gaire a la forma dau govèrn mai revendiquèron una transformacion sociala. La natura organizada dau blanquisme entraïnèt tanben una separacion amb l'anarquisme, corrent precisat vèrs 1840 per leis escrichs de Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865).
L'òbra de Karl Marx e de Friedrich Engels
Dins lo corrent deis ans 1840, dos filosòfs alemands, Karl Marx (1818-1883) e Friedrich Engels (1820-1895) foguèron a l'origina d'un important trabalh teoric qu'aguèt una influéncia majora sus l'ensemble dau movement comunista. Resumit dins lo Capitau publicat en 1867, lei dos òmes prepausèron un metde empiric basat sus lo materialisme per descriure lo foncionament dau capitalisme e explicar l'origina deis inegalitats e l'alienacion engendradas per aqueu sistèma. Per liberar l'èsser uman, tracèron lei linhas generalas d'un programa per anar de la societat vèrs un regim comunista. Segon elei : Leis otís d'analisi desvolopats dins aquel obratge, coma lo materialisme dialectic eissit de la dialectica de Hegel (1770-1831), participèron fòrça a l'aparicion de la sociologia modèrna. De mai, l'usatge de l'empirisme donèt una dimension scientific au comunisme marxista que li donèt un atrach important au sen dau movement comunista internacionau. Pauc a pauc, leis autrei corrents dau comunisme foguèron qualificats « d'utopistas » e declinèron.
Una autra particularitat dau trabalh de Marx e d'Engels es l'inscripcion dau comunisme dins l'ateïsme. D'efiech, per Marx, la religion es un instrument dau mantenement de l'òrdre capitalista. Aquò es una rompedura importanta amb lo comunisme utopic formulat per de pensaires crestians. Menaçada per lo desvolopament dau marxisme, la Glèisa Catolica venguèt ansin un adversari acarnat dau comunisme.
L'aparicion dau movement sociaudemocrata
thumb|right|[[Fotografia de Friedrich Engels.]]
Lo desvolopament de l'influéncia marxista au sen dau movement comunista aguèt luòc durant la segonda mitat dau sègle XIX. Aqueu periòde foguèt marcat per la revirada de la Comuna de París en 1871. Causada per la desfacha francesa de 1871 e per lei dificultats socialas dau pòble parisenc, aquela insureccion foguèt subretot sostenguda per leis artesans independents de la vila. Pasmens, d'obriers participèron tanben e lo govèrn de la Comuna foguèt dominat per divèrsei tendàncias comunistas e republicanas radicalas.
La repression saunosa de la Comuna entraïnèt l'emergéncia dau movement « sociaudemocrata », constituït per lei comunistas desirós de formar d'alianças amb de movements democratas. Marx e Engels acceptèron aquela evolucion que conoguèt una popularitat importanta en Alemanha a l'entorn de Wilhelm Liebknecht (1826-1900) e de Ferdinand Lassalle (1825-1864). En França, lei partisans de Jules Guesde (1845-1922), pus radicaus, acceptèron tanben de participar a la vida politica. Puei, en 1898, aquela tendància a l'union entre lei revolucionaris pus radicaus e lei reformators donèt naissença au Partit Obrier Sociaudemocrata de Russia (POSDR).
Lo marxisme leninisme
Tre sa creacion, lo POSDR foguèt confrontat a una repression acarnada de part deis autoritats imperialas russas. Aquò entraïnèt de debats sus l'estrategia dau partit e de crisis intèrnas recurrentas entre lei diferents corrents revolucionaris rus. En particular, l'evolucion dei sociaudemocratas vèrs lo reformisme entraïnèt de desacòrds importants amb lei radicaus menats per Vladimir Ilich Ulianov (1870-1924). Subrenomat Lenin, aqueu darrier definiguèt una estrategia per adaptar lo marxisme au contèxte rus e a una presa dau poder.
Dich marxisme leninisme, lo programa de Lenin èra basat sus l'organizacion d'un partit clandestin de revolucionaris « professionaus » capables de suscitar una insureccion populara e de'n prendre lo contraròtle. Fondat après una scission dau POSDR, lo partit bolchevic foguèt l'otís d'aqueu procès e leis eveniments revolucionaris rus de 1917 li permetèron de prendre lo poder. Après una lònga guèrra civila que durèt fins au començament deis ans 1920, lei bolchevics gardèron lo poder e poguèron organizar lo premier Estat comunista modèrne. Gràcias a aqueu succès, lo leninisme venguèt una nòrma per leis autrei movements comunistas e o demorèt durant la màger part dau sègle XX.
La Guèrra Freja
De 1917 a 1991, lo movement comunista foguèt centrat sus l'Union Sovietica fondada bolchevics. D'efiech, lo país venguèt una superpoissança capabla de sostenir e d'organizar la lucha dei comunistas presents dins lo rèsta dau mond. Ansin, lo desvolopament dau comunisme durant lo sègle XX s'inscriu dins l'encastre de l'istòria de l'URSS e de sa confrontacion amb lei poissanças capitalistas.
De la Revolucion d'Octòbre a la Segonda Guèrra Mondiala
thumb|right|[[Fotografia de Lenin e d'Estalin en 1922.]]
A partir de 1919, lei bolchevics prenguèron lentament l'avantatge còntra leis armadas blancas e poguèron assaiar d'estendre la revolucion dins d'autrei país. Per aquò, foguèt fondada la III Internacionala encargada de coordenar l'activitat dei partits comunistas. Pasmens, leis insureccions en Alemanha e en Ongria foguèron desfachas. Ansin, l'URSS demorèt l'unic país comunista dau mond. La situacion economica èra tanben marrida en causa dei destruccions e dei requisicions liadas a l'esfòrç de guèrra.
Menaçat per plusors insureccions, lo govèrn de Lenin foguèt donc obligat d'aplicar un programa pus liberau (la NEP) per facilitar la reconstruccion. Aquò donèt de resultats positius mai suscitèt de tensions au sen dau movement bolchevic, rapidament agravadas per la malautiá dau cap bolchevic. Lo conflicte per sa succession opausèt principalament Trotski e Estalin. Dispausant dau sostèn dau Partit, lo segond eliminèt metodicament seis adversaris e venguèt lo cap unic de l'URSS en 1928.
La politica d'Estalin se caracterizèt per sa volontat de crear una industria pesuca permetent au país de venir una poissança mondiala capabla de se protegir còntra lei poissanças capitalistas. Per aquò, ordenèt la collectivizacion fòrçada de l'agricultura per trobar lei sòus necessaris au finançament de son programa industriau. Se turtèt a una viva resisténcia dei païsans que menèt a la mesa en plaça d'un sistèma fòrça repressiu que son apogèu foguèt lei Grandei Purgas deis ans 1936-1938. L'agricultura sovietica intrèt dins una crisi lònga que durèt fins a la disparicion dau país. En revènge, l'URSS venguèt una poissança industriala de premier òrdre, capable de resistir a l'ataca de l'Alemanha Nazi en 1941. Pasmens, aperaquí 9 milions de personas moriguèron dins de camps de trabalh ò en causa de faminas. Lo culte de la personalitat d'Estalin afebliguèt tanben la capacitat d'innovacion dau movement comunista.
De la Segonda Guèrra Mondiala a la repression de la Prima de Praga
thumb|right|Aficha de [[propaganda sovietica celebrant lei campanhas de desvolopament economic de l'Asia Centrala, exemple de projèctes realizats durant lei periòdes Khrushchov-Brezhnev.]]
Durant la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945), l'armada sovietica conoguèt de dificultats importantas mai resistiguèt victoriosament a l'entorn de Moscòu e d'Estalingrad. De 1943 a 1945, participèt d'un biais decisiu a la desfacha alemanda. Aqueu succès donèt au prestigi considerable dins lo mond au comunisme sovietic. En seguida, lei comunistas chinés menats per Mao Zedong (1893-1976) prenguèron lo poder en 1949 e divèrsei país descolonizats venguèron comunistas (Corèa dau Nòrd, Vietnam dau Nòrd...).
Dins aqueu contèxte, l'estalinisme demorèt la nòrma fins a la mòrt de son fondator en 1953. D'efiech, après una brèva guèrra de succession, Nikita Khrushchov decidèt de liberalizar lo regim sovietic. Per aquò, condamnèt publicament certaneis aspèctes de l'estalinisme coma lo culte de la personalitat. Reduguèt tanben l'intensitat de la repression e laissèt una certana autonòmia a cada país per definir son camin vèrs lo comunisme. Dins aquò, reformèt pas l'economia sovietica e demeniguèt pas l'importància dei servicis de seguretat. Enfin, entre lei país comunistas aliats, tota contestacion de l'egemonia de Moscòu entraïnèt una repòsta sovietica (repression de l'insureccion de Budapèst en 1956, rompedura sinosovietic en 1962...).
Lei periòdes Khrushchov (1956-1964) e Brezhnev (1964-1982) correspondon a l'apogèu dau comunisme internacionau amb lei capitadas tecnologicas de l'URSS, l'extension territòriala deis esfèras d'influéncia sovietica e chinesa e la multiplicacion dei guerilhas comunistas dins lei país aliats au blòt capitalista menat per leis Estats Units. En Euròpa Occidentala, lei partits comunistas locaus agantèron de resultats electoraus fòrça importants, especialament en Itàlia e en França.
La crisi dau movement comunista internacionau
Se lo periòde deis ans 1960-1970 paréis victoriós per lo movement comunista, de signes de declin èran a aparéisser. En URSS e dins lo blòt orientau, lo teissut industriau foguèt pas pron modernizat e l'agricultura retrobèt jamai son nivèu de produccion de 1928. En parallèl, la rivalitat militara amb leis Estats Units necessitèt de concentrar de ressorsas mai e mai importantas vèrs la defensa au detriment d'autrei sectors. De mai, dins lo rèsta dau monde, l'aplicacion dau comunisme en China per Mao Zedong entraïnèt de faminas grèvas que tuèron entre 30 e 50 milions de personas. Pasmens, lei dos eveniments qu'entraïnèron una crisi d'imatge major foguèron l'esquichament de la Prima de Praga per lei Sovietics en 1968 e lo genocidi menat en Cambòtja per lei Khmers Roges, un movement d'inspiracion maoïsta.
Au nivèu ideologic, la repression dau periòde estalinian empediguèt lo movement comunista d'identificar leis evolucions socialas de la fin dau sègle XX coma l'aparicion dau neoliberalisme ò la crisi environamentala. Incapable de trobar de solucions novèlas, laissèt lo camp liure a seis adversaris e l'audiéncia dei partits comunistas demeniguèt en Occident, en America dau Sud ò dins lo monde arabi. Enfin, militarament, l'URSS s'encalèt en Afganistan dins una guèrra malaisada còntra de guerilhas islamistas sostengudas per Paquistan e leis Estats Units d'America.