cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Santa Lúcia
Istòria
Del fach dels avantatges del sieu pòrt de Castries, l'illa foguèt disputada de longa entre lo sègle XVI e lo XVII, en cambiant de mans almens catorze còps entre lo govèrn de França e lo del Reialme Unit, e foguèt aqueste darrièr que n'obtenguèt la possession definitiva en l'an 1814.
En 1967 la corona britanica daissèt a l'illa una autonomia màger per administrar los sieus afars intèrnes e fin finala lo 22 de febrièr de 1979 obtenguèt l'independéncia.
Politica
Santa Lúcia es una monarquia constitucionala. Lo cap d'Estat es Carles III, representat per un governador-general, actualament Pearlette Louisy. Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, actualament Allen Michael Chastanet.
Geografia
Santa Lúcia es una illa volcanica. Lo punt mai naut es lo Mont Gimie, amb 950 mètres d'altitud.
Metropolitan Museum of Art
thumb|right|200px|Entrada deu Metropolitan Museum de cap a [[Central park]]left|thumb|100px|Viulon d'[[Andrea Amati expausat au Metropolitan Museum]]Lo Metropolitan Museum of Art qu'ei un deus principaus musèus d'art deu monde. Que's tròba a Nava York on e costeja lo Central Park. Qu'amassa 18 departaments dab un gran nombre de colleccions e d'objèctes de tot escantilh, de totas las contradas deu monde e de totas las epòcas. Enter las soas colleccions, que's pòden mentàver: la colleccion de l'Antiquitat classica, l'Egipte Antica, l'Etat Mejana, los mèstes europèus de la pintrura e de l'escultura, las armaduras, las armas e los instruments de musica.
Aquesta darrèra colleccion qu'amassa instruments representatius de diferentas encontradas e epòcas e tanben instruments de mèstes com vriulons d'estradivaris, Amati o lo piano mei ancian conservat au dia de uei e òbra de Bartolomeo Cristofori.
(658) Asteria
(658) Asteria es un asteroïde.
Grenada
Grenada es un país pichon dins la Mar Cariba. Es format per l'illa de Grenada e per las mai meridionalas de las illas Grenadinas (que sonque doas an d'abitants: Carriacou e Pichona Martinica.)
Politica
Grenada es dempuèi 1974 una monarquia parlamentària. Lo cap d'Estat es lo rei Carles III, representat localament per un governador general.
Geografia
La quita illa Grenada es la pus bèla del país. Las Grenadinas son Carriacou e Pichona Martinica (qu'an d'abitants) e Redonda (Ronde), Calha (Caille), Diamant (Diamont), Larga (Large), Salina (Saline) e Fregata (Frigate).
La màger part de la populacion rèsta sus l'illa de Grenada ont s'atròban las vilas : Sant Jòrdi, la capitala (ancian Fort Royal francés, St George's en anglés), Grenville e Gouyave. En defòra de l'illa de Grenada, la vila principala es Hillsborough sus Carriacou.
Las illas son d'origina volcanica e las tèrras son mai que ricas. L'illa de Grenade es montanhosa ambe lo mont Santa Catarina que puja a. Lo clima es tropical, caud e umid a la sason de las pluèjas, refrescat pels alisèus a la sason seca.
Al limit meridional del passatge dels ciclòns, Grenada ne patiguèt mai d'un: Janet, en 1955; Ivan, en 2004, destrusiguèt 85% de las infrastructuras de l'illa; Emily en 2005 atenguèt lo nòrd de l'illa de Grenada e las Grenadinas qu'èran estadas esparnhadas en 2004.
Economia
De veire: Economia de Grenada.
Istòria
Los primièrs abitants de Grenada foguèron probablament d'Amerindians venguts d'America del Sud : los Cibonais (-3000) seguits pels Arawaks puèi pels Caribs. Los Caribs nomenèron l'illa Camerhogue e redusiguèron los Aravaks en esclavatge.
Los Caribs resistiguèron a tota temptativa de colonizacion pendent 150 ans. En 1650, lo governador de Martinica, Jacques du Parquet, negocièt la crompada de l'illa als Caribs e i installèt 200 francés. Aqueles, en conflicte permanent ambe los Caribs, demandèron e obtenguèron l'intervencion de l'armada qu'exterminèt los Caribs. Los darrièrs Caribs s'estimèron melhor sautar e se negar dins la mar, del lòc conegut coma Sauteur Bay.
En 1762, los anglés prenguèron l'illa als francés. Venguèt definitivament britanica en 1783. Los colons francés demorèron en partida sus l'illa, çò que foguèt la font de mai d'un conflicte.
En 1795, una revòlta d'esclaus comandada per Julien Fédon, sostengut pels revolucionaris francés, capitèt plan a prene lo contaròtle de l'illa per un brèu periòde.
En 1877, Grenada venguèt colonia de la corona britanica.
Après l'episòdi de la Federacion de las Índias Occidentalas (1958-1962), Grenada s'encaminèt dapasset cap a l'autonomia, obtenguda en 1967, e a l'independéncia, obtenguda en 1974.
Lista alfabetica dels genres de mamifèrs
B
Babyrousa, Baiomys, Balaena, Balaenoptera, Balantiopteryx, Balionycteris, Bandicota, Barbastella, Bassaricyon, Bassariscus, Bathyergus, Batomys, Bdeogale, Beamys, Belomys, Berardius, Berylmys, Bettongia, Bibimys, Bison, Biswamoyopterus, Blanfordimys, Blarina, Blarinella, Blarinomys, Blastocerus, Bolomys, Boneia, Boromys, Bos, Boselaphus, Brachiones, Brachylagus, Brachyphylla , Brachytarsomys, Brachyphylla , Brachyteles, Brachyuromys, Bradypus, Brotomys, Bubalus, Budorcas, Bullimus, Bunolagus, Bunomys, Burramys,
C
Cabassous, Cacajao, Caenolestes, Calcochloris, Callicebus, Callimico, Callithrix, Callorhinus, Callosciurus, Calomys, Calomyscus, Caloprymnus, Caluromys, Caluromysiops, Camelus, Canis, Cannomys, Cansumys, Caperea, Capra, Capreolus, Caprolagus, Capromys, Caracal, Cardiocranius, Cardioderma, Carpomys, Carollia , Carterodon, Casinycteris, Castor, Catagonus, Catopuma, Cavia, Cebus, Celaenomys, Centronycteris, Centurio , Cephalophus, Cephalorhynchus, Ceratotherium, Cercartetus, Cercocebus, Cercopithecus, Cerdocyon, Cervus, Chaerephon, Chaeropus, Chaetodipus, Chaetomys, Chaetophractus, Chalinolobus, Cheirogaleus, Cheiromeles, Chelemys, Chibchanomys, Chilomys, Chimarrogale, Chinchilla, Chinchillula, Chionomys, Chiroderma , Chiromyscus, Chironax, Chironectes, Chiropodomys, Chiropotes, Chiruromys, Chlamyphorus, Chlorocebus, Chlorotalpa, Choeroniscus , Choeronycteris , Choloepus, Chroeomys, Chrotopterus , Chrotogale, Chrotomys, Chrysochloris, Chrysocyon, Chrysospalax, Civettictis, Clethrionomys, Clidomys, Cloeotis , Clyomys, Coccymys, Coelops , Coendou, Coleura, Colobus, Colomys, Condylura, Conepatus, Congosorex, Conilurus, Connochaetes, Cormura, Coryphomys, Craseonycteris, Crateromys, Cremnomys, Cricetomys, Cricetulus, Cricetus, Crocidura, Crocuta, Crossarchus, Crossomys, Crunomys, Cryptochloris, Cryptomys, Cryptoprocta, Cryptotis, Ctenodactylus, Ctenomys, Cuon, Cyclopes , Cynictis, Cynocephalus, Cynogale, Cynomys, Cynopterus, Cystophora, Cyttarops,
D
Dacnomys, Dactylomys, Dactylopsila, Dama, Damaliscus, Dasycercus, Dasykaluta, Dasymys, Dasyprocta, Dasypus, Dasyurus, Daubentonia, Delanymys, Delomys, Delphinapterus, Delphinus, Dendrogale, Dendrohyrax, Dendrolagus, Dendromus, Dendroprionomys, Deomys, Dephomys, Desmana, Desmodilliscus, Desmodillus, Desmodus , Desmomys, Diaemus , Dicerorhinus, Diceros, Diclidurus, Dicrostonyx, Didelphis, Dinaromys, Dinomys, Diomys, Diphylla  , Diplogale, Diplomesodon, Diplomys, Diplothrix, Dipodomys, Dipus, Distoechurus, Dobsonia, Dolichotis, Dologale, Dorcatragus, Dorcopsis, Dorcopsulus, Dremomys, Dromiciops, Dryomys, Dugong, Dusicyon, Dyacopterus,
E
Echimys, Echinoprocta, Echinops, Echinosorex, Echiothrix, Echymipera, Ectophylla, Eidolon, Eira, Elaphodus, Elaphurus, Elasmodontomys, Elephantulus, Elephas, Eligmodontia, Eliomys, Eliurus, Ellobius, Emballonura, Enhydra, Eolagurus, Eonycteris, Eothenomys, Eozapus, Epixerus, Epomophorus, Epomops, Eptesicus, Equus, Eremitalpa, Eremodipus, Erethizon, Erignathus, Erinaceus, Eropeplus, Erophylla , Erythrocebus, Eschrichtius, Eubalaena, Euchoreutes, Euderma, Eudiscopus, Eulemur, Eumetopias, Eumops, Euneomys, Eupetaurus, Euphractus, Eupleres, Euroscaptor, Euryzygomatomys, Exilisciurus, Eyra,
G
Galea, Galemys, Galenomys, Galerella, Galictis, Galidia, Galidictis, Gazella, Genetta, Geocapromys, Geogale, Geomys, Georychus, Geoxus, Gerbillurus, Gerbillus, Girafe, Glaucomys, Glironia, Glirulus, Glischropus, Globicephala, Glossophaga , Glyphotes, Golunda, Gorilla, Gracilinanus, Grammomys, Grampus, Graomys, Graphiurus, Gulo, Gymnobelideus, Gymnuromys,
I
Ia, Ichneumia, Ichthyomys, Ictonyx, Idionycteris, Idiurus, Indopacetus, Indri, Iomys, Irenomys, Isolobodon, Isoodon, Isothrix, Isthmomys,
J
Jaculus, Juscelinomys,
K
Kadarsanomys, Kannabateomys, Kerivoula, Kerodon, Kobus, Kogia, Komodomys, Kunsia,
L
Laephotis, Lagenodelphis, Lagenorhynchus, Lagidium, Lagorchestes, Lagostomus, Lagostrophus, Lagothrix, Lagurus, Lama, Lamottemys, Lariscus, Lasionycteris, Lasiopodomys, Lasiorhinus, Lasiurus, Latidens, Lavia, Leggadina, Leimacomys, Leithiinae, Lemmiscus, Lemmus, Lemniscomys, Lemur, Lenomys, Lenothrix, Lenoxus, Leontopithecus, Leopardus, Leopoldamys, Lepilemur, Leporillus, Leptailurus, Leptomys, Leptonychotes, Leptonycteris , Lepus, 'Lestodelphys'', Lestoros, Liberiictis, Lichonycteris , Limnogale, Limnomys, Liomys, Lionycteris , Lissodelphis, Litocranius, Lobodon, Lonchophylla , Lonchorhina , Lonchothrix, Lontra, Lophiomys, Lophocebus, Lophuromys, Lorentzimys, Loris , Loxodonta, Lutra, Lutreolina, Lutrogale, Lycaon, Lyncodon, Lynx,
M
Macaca, Macroderma, Macrogalidia, Macroglossus, Macrophyllum , Macropus, Macroscelides, Macrotarsomys, Macrotis, Macrotus , Macruromys, Madoqua, Makalata, Malacomys, Malacothrix, Mallomys, Mandrillus, Manis, Margaretamys, Marmosa, Marmosops, Marmota, Martes, Massoutiera, Mastomys, Maxomys, Mayermys, Mazama, Megadendromus, Megaderma, Megadontomys, Megaerops, Megaloglossus, Megalomys, Megaptera, Megasorex, Melanomys, Melasmothrix, Meles, Mellivora, Melogale, Melomys, Melonycteris, Melursus, Menetes, Mephitis, Meriones, Mesechinus, Mesembriomys, Mesocapromys, Mesocricetus, Mesomys, Mesophylla , Mesoplodon, Metachirus, Micoureus, Microcavia, Microcebus, Microdillus, Microdipodops, Microgale, Microhydromys, Micromys, Micronycteris , Microperoryctes, Micropotamogale, Micropteropus, Microryzomys, Microsciurus, Microtus, Millardia, Mimetillus, Mimon , Miniopterus, Miopithecus, Mirounga, Mogera, Molossops, Molossus, Monachus, Monodelphis, Monodon, Monophyllus , Mops, Mormoops, Mormopterus, Moschiola, Moschus, Mosia, Mungos, Mungotictis, Muntiacus, Murexia, Muriculus, Murina, Mus, Muscardinus, Musonycteris , Mustela, Mydaus, Mylomys, Myocastor, Myoictis, Myomimus, Myomys, Myonycteris, Myoprocta, Myopterus, Myopus, Myosciurus, Myosorex, Myospalax, Myotis, Myoxinae, Myoxus, Myrmecobius, Myrmecophaga, Mysateles, Mystacina, Mystromys, Myzopoda,
N
Naemorhedus, Nandinia, Nannosciurus, Nannospalax, Nanonycteris, Napaeozapus, Nasalis, Nasua, Nasuella, Natalus, Neacomys, Nectogale, Nectomys, Nelsonia, Naemorhedus Neofelis, Neofiber, Neohydromys, Neomys, Neophascogale, Neophoca, Neopteryx, Neotoma, Neotomodon, Neotomys, Neotragus, Nesokia, Nesolagus, Nesomys, Nesophontes, Nesoryzomys, Nesoscaptor, Neurotrichus, Neusticomys, Ningaui, Niviventer, Noctilio, Notiomys, Notiosorex, Notomys, Notopteris, Notoryctes, Nyctalus, Nyctereutes, Nycteris, Nycticeius, Nyctimene, Nyctinomops, Nycticebus, Nyctomys, Nyctophilus,
O
Ochotona, Ochrotomys, Octodon, Octodontomys, Octomys, Odobenus, Odocoileus, Oecomys, Oenomys, okapi, Olallamys, Oligoryzomys, Ommatophoca, Oncifelis, Ondatra, Onychogalea, Onychomys, Orcaella, Orcinus, Oreailurus, Oreamnos, Oreotragus, Ornithorhynchus, Orthogeomys, Orycteropus, Oryctolagus, Oryx, Oryzomys, Oryzorictes, Osbornictis, Osgoodomys, Otaria, Otocolobus, Otocyon, Otomops, Otomys, Otonycteris, Otonyctomys, Otopteropus, Ototylomys, Ourebia, Ovibos, Ovis, Oxymycterus, Ozotoceros,
P
Pachyuromys, Pagophilus, Paguma, Palawanomys, Pan, Panthera, Pantholops, Papagomys, Papio, Pappogeomys, Paracoelops , Paracrocidura, Paracynictis, Paradipus, Paradoxurus, Parahydromys, Paraleptomys, Parantechinus, Paranyctimene, Parascalops, Paraxerus, Pardofelis, Parotomys, Paruromys, Paulamys, Pecari, Pectinator, Pedetes, Pelea, Pelomys, Pentalagus, Penthetor, Peponocephala, Perameles, Perodicticus , Perognathus, Peromyscus, Peropteryx, Peroryctes, Petaurillus, Petaurista, Petauroides, Petaurus, Petinomys, Petrodromus, Petrogale, Petromus, Petromyscus, Petropseudes, Phacochoerus, Phaenomys, Phalanger, Phaner, Pharotis, Phascogale, Phascolarctos, Phascolosorex, Phaulomys, Phenacomys, Philander, Philetor, Phloeomys, Phoca, Phocarctos, Phodopus, Phylloderma , Phyllonycteris  , Phyllops , Phyllostomus , Phyllotis, Physeter, Pipistrellus, Pithecheir, Pithecia, Plagiodontia, Planigale, Platacanthomys, Platalina  , Platyrrhinus , Plecotus, Plerotes, Podogymnura, Podomys, Podoxymys, Poecilogale, Poelagus, Pogonomelomys, Pogonomys, Poiana, Pongo, Potamochoerus, Potamogale, Potorous, Potos, Praomys, Presbytis, Priodontes, Prionailurus, Prionodon, Prionomys, Procapra, Procavia, Procolobus, Procyon, Proechimys, Proedromys, Profelis, Prolagus, Prometheomys, Promops, Pronolagus, Propithecus, Prosciurillus, Proteles, Protoxerus, Psammomys, Pseudalopex, Pseudantechinus, Pseudocheirus, Pseudochirops, Pseudohydromys, Pseudois, Pseudomys, Pseudorca, Pseudoryzomys, Ptenochirus, Pteralopex, Pteromys, Pteromyscus, Pteronotus, Pteronura, Pteropus, Ptilocercus, Pudu, Puertoricomys, Puma, Punomys, Pusa, Pygathrix, Pygeretmus, Pygoderma ,
Q
Quemisia,
R
Rangifer, Raphicerus, Rattus, Ratufa, Redunca, Reithrodon, Reithrodontomys, Rhabdomys, Rhagomys, Rheithrosciurus, Rheomys, Rhinoceros, Rhinolophus , Rhinophylla , Rhinonicteris , Rhinopoma, Rhinosciurus, Rhipidomys, Rhizomys, Rhizoplagiodontia, Rhogeessa, Rhombomys, Rhynchocyon, Rhynchogale, Rhyncholestes, Rhynchomeles, Rhynchomys, Rhynchonycteris, Romerolagus, Rousettus, Rubrisciurus, Rupicapra, Ruwenzorisorex,
S
Saccolaimus, Saccopteryx, Saccostomus, Saguinus, Saiga, Saimiri, Salanoia, Salpingotus, Sarcophilus, Scalopus, Scapanulus, Scapanus, Scapteromys, Scaptochirus, Scaptonyx, Sciurillus, Sciurotamias, Sciurus, Scleronycteris , Scolomys, Scotinomys, Scotoecus, Scotomanes, Scotonycteris, Scotophilus, Scutisorex, Sekeetamys, Selevinia, Semnopithecus, Setifer, Setonix, Sicista, Sigmoceros, Sigmodon, Sigmodontomys, Sminthopsis, Solenodon, Solisorex, Solomys, Sorex, Soriculus, Sotalia, Sousa, Spalacopus, Spalax, Spelaeomys, Speothos, Spermophilopsis, Spermophilus, Sphaerias, Sphaeronycteris , Sphiggurus, Spilocuscus, Spilogale, Srilankamys, Steatomys, Stenella, Steno, Stenocephalemys, Stenoderma , Stenomys, Stochomys, Strigocuscus, Sturnira , Styloctenium, Stylodipus, Suncus, Sundamys, Sundasciurus, Surdisorex, Suricata, Sus, Syconycteris, Sylvicapra, Sylvilagus, Sylvisorex, Synaptomys, Syncerus, Syntheosciurus,
T
Tachyglossus, Tachyoryctes, Tadarida, Taeromys, Talpa, Tamandua, Tamia,s Tamiasciurus, Tamiops, Taphozous, Tapirus, Tarsipes, Tarsius, Tarsomys, Tasmacetus, Tateomys, Tatera, Taterillus, Taurotragus, Taxidea, Tayassu, Tenrec, Tetracerus, Thallomys, Thalpomys, Thamnomys, Theropithecus, Thomasomys, Thomomys, Thoopterus, Thrichomys, Thryonomys, Thylacinus, Thylamys, Thylogale, Thyroptera, Tokudaia, Tolypeutes, Tomopeas, Tonatia , Trachypithecus, Trachops , Tragelaphus, Tragulus, Tremarctos, Triaenops , Trichechus, Trichosurus, Trichys, Trogopterus, Tryphomys, Tscherskia, Tupaia, Tursiops, Tylomys, Tylonycteris, Tympanoctomys, Typhlomys,
W
Wallabia, Wiedomys, Wilfredomys, Wyulda,
X
Xenomys, Xenuromys, Xeromys, Xerus,
Z
Zaedyus, Zaglossus, Zalophus, Zapus, Zelotomys, Zenkerella, Ziphius, Zygodontomys, Zygogeomys, Zyzomys,
Canton de Bertenor
Lo canton de Bertenor es una anciana division administrativa de Carcin, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Fijac, lo departament d'Òut e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, las 16 comunas passèron al canton de Sera e Segalar, burèu centralizator Biard de Sera. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian naut-carcinòl.
Istòria
Lo canton se creèt lo 15 de febrièr 1790,. Lo canton foguèt conservat lo 13 de brumaire an X (4 de novembre 1801),.
A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 13 de febrièr 2014 que delimita los cantons del departament d'Òut, lo canton de Bertenor foguèt transferit dins lo canton de Sera e Segalar ambe'l de Soçairac.
Victor Levèra
thumb|250px|Victor Levèra cap a 1888 Victor Prospèr Levèra (en francés Victor Levère, Besièrs, 5 d'octobre de 1831 - Tolosa, 16 d'octobre de 1894) foguèt un escrivan occitan de l'airal tolosan. Escriviá tanben jos l'escais d'Isambart le Toqué.
Biografia
Foguèt lo fondador de l'Atenèu dels Trobadors. A mai foguèt un dels creadors e lo menaire de L'Écho des Trouvères, creat en 1866.
Goa
thumb|Districtes nòrd e sud de Goa. Goa es un Estat d'Índia, situat sus la còsta sud oèst. La region foguèt una part de las colonias portuguesas d’Índia, formant amb Daman e Diu e laadra e Nagar Haveli, l’Estat Portugués de l'Índia. La capitala regionala es Panaji o Panjim. Aprèp 450 ans de preséncia portuguesa, Goa foguèt tornat pres per las tropas indianas jos Jawaharlal Nehru lo 19 de decembre de 1961. Separat de Daman e Diu e de Dadra e Nagar Haveli que demorèron territòris, Goa venguèt Estat de l'Union lo 30 de mai de 1987.
Geografia
Lo Sonsogor es lo ponch mai naut amb 1167 m.
L'Estat es devesit en dos districtes, Nòrd Goa et Sud Goa.
Clima
Es tropical : fa caud tota l'annada a Goa, i a pas de sason freda. Las temperaturas pus nautas son relevadas en mai (maximalas entre e ) amb una umiditat fòrça granda. La monson tomba entre junh e setembre. Los meses pus agradables son decembre e genièr amb de temperaturas entre  minimum e  maximum sus la còsta.
Economia
Lo torisme es la principala font de revengut de Goa. De toristas del monde entièr venon profeitar de las plajas ensolelhadas. Los Indians tanben i demòran per escapar a la calor de l'estiu. L'industria toristica es subretot presenta lo long de la còsta, son importància es pus limitada a l'interior de las tèrras.
Entre d'autras activitats, se pòt remarcar l'expleitacion minièra (fèrre, baucita, manganès...), la pesca, las conservariás e las destillariás d'alcòl.
Lo ris es la principala planta cultivada a Goa; puèi venon la notz de cajo e la notz de cocò. L'agricultura balha encara de trabalh a una granda partida de la populacion e mai que siá en diminucion.
La pesca emplega 40,000 personas.
Torisme
thumb|Plaja d'Arambol|250px thumb|200px|Exemple d'arquitectura tradicionala. En mai de sas plajas idillicas, fòrça excurcions toristicas son possiblas a Goa : glèisas dels sègles XVI e XVI, en particular la Basilica del Bon Jèsus de Goa. Dins las tèrras : risièras. Al Sud, selvas verges e cascadas.
Parji
Lo parji es una lenga dravidica parlada per los parjas dins lo districte de Bastar, dins l'estat de Chhattisgarh et dins lo districte de Koraput, dins l'estat d'Odisha en Índia.
(659) Nestor
(659) Nestor es un asteroïde.
Tinajo
Tinajo es un municipi de la província espanhòla de Las Palmas dins la Comunautat Autonòma de las Illas Canàrias.
Saint-Vaast-en-Cambrésis
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
La superficie del terroir es de 437 ectaras e la siá altitud es de 71 mètres al nivèl del Erclin, 85 mètres a las intradas de la comuna. Se lo sòl es naturalament argileux e calcaire, se pòt descobrir per endroit de las tèrras a silex e de las tèrras dichas manettes.
Entre los corses d'aiga de la municipalitat, se tròba lo Erclin mas egalament lo riot dels Sacerdòts e lo riot dels Malis.
La superficie du terroir est de 437 hectares et son altitude est de 71 mètres au niveau de l'Erclin, 85 mètres aux entrées de la commune. Si le sol est naturellement argileux et calcaire, on peut découvrir par endroit des terres à silex et des terres dites manettes.
Parmi les cours d'eau de la commune, on trouve l'Erclin mais également le riot des Prêtres et le riot des Malis.
Gressy
Gressy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Nòtas
<references group=N/>
Le Quiou
Ar C'haeoù en breton ( Le Quiou en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Geografia
La municipalitat a donat lo sieu nom al depaus calcaire al centre #qu'o ne situa : lo calcaire del Quiou. A #èsser extrach per divèrsas carrièras en aquela municipalitat, aital coma pels Forns a chaux Bougeard de 1892 a 1975.
La commune a donné son nom au dépôt calcaire au centre duquel elle le situe : le calcaire du Quiou. Il a été extrait par plusieurs carrières dans cette commune, ainsi que par les Fours à chaux Bougeard de 1892 à 1975.
Sent Avit (Lanas)
Sent Avit (Saint-Avit en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [senta'βit]. Las fòrmas ancianas que son de S. Avito, en latin, en 1200, parropie de Sent Auid, parropie de Sent Eviden 1259, ecclesia Sancti Aviti, en latin, cap a 1320, capellanus Sancti Aviti, en latin, cap a 1375, S. Avit (mapa de 1714), St Avy (mapa de 1733).
(660) Crescentia
(660) Crescentia es un asteroïde.
Paul D. Boyer
Paul Delos Boyer (1918) es un bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1997 amb John E. Walker per l'elucidacion del mecanisme enzimatic de la sintèsi de l'adenosina trifosfat.
Brossac
Brossac es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània.
Comunas limitròfas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Nogal de las Huertas
Nogal de las Huertas es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Montmelas-Saint-Sorlin
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Albens
Arbens en arpitan (Albens en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Albens Èra a l'origina un vicus gallo-romain del nom d ' Albinnum. Cap a 1978-1981 de nombroses registres archéologiques an #èsser efectuadas per l'associacion Kronos de Albens. En lo moment d'aqueles registres #èsser de descobèrtas fondacions d'abitacions gallo-romaines, de nombrosas pèiras amb inscripcions, dels vasos e dels poteries, de las pèças de monedas, de las statuettes, dels objèctes en bronze, dels amphores, dels vièlhs esturments, dels objèctes en veire, èca... En lo moment del bastiment del collègi Jacques Prévert en 1978, un cavòt burgonde e una pèira a cupule #èsser egalament descobèrtas en lo moment dels trabalhs de terrassement. Aquel vicus romain de Albinnum i aviá constituit d'una nécropole romaine, d'un cementèri burgonde, de divèrses villas, de thermes, d'una via romaine en pèiras, d'una conducha d'aiga e de dos temples.
En 1867, la glèisa de Albens #èsser reconstruite jos la impulsió de Napoleon III en lo moment de lo sieu passatge en Savoie e del general Philibert Mollard ajuda alavetz de camp de l'emperaire.
Albens était à l'origine un vicus gallo-romain du nom d ' Albinnum. Vers 1978-1981 de nombreuses fouilles archéologiques ont été effectuées par l'association Kronos d'Albens. Lors de ces fouilles il fut découvert des fondations d'habitations gallo-romaines, de nombreuses pierres avec des inscriptions, des vases et des poteries, des pièces de monnaies, des statuettes, des objets en bronze, des amphores, des vieux outils, des objets en verre, etc... Lors de la construction du collège Jacques Prévert en 1978, une tombe burgonde et une pierre à cupule furent également découvertes lors des travaux de terrassement. Ce vicus romain d'Albinnum était constitué d'une nécropole romaine, d'un cimetière burgonde, de plusieurs villas, de thermes, d'une voie romaine en pierres, d'une conduite d'eau et de deux temples.
En 1867, l'église d'Albens fut reconstruite sous l'impulsion de Napoléon III lors de son passage en Savoie et du général Philibert Mollard alors aide de camp de l'empereur.
Lemainville
Lemainville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Edgar Allan Poe
thumb|Edgar Allan Poe Edgar Allan Poe (Boston, 19 de genièr de 1809–Baltimore, 7 d'octobre de 1849) foguèt un escrivan, poèta, critic literari e editor american del sègle XIX. Foguèt una de las figuras màgers del romantisme american e es conegut mai que mai per sos contes. Es considerat coma l’inventor del roman policièr e sas òbras prefiguran sovent los genres de sciéncia ficcion e fantastic.
(661) Cloelia
(661) Cloelia es un asteroïde.
Hạ Long
Hạ Long, tanben coneguda coma Hong Gai, Hon Gai e mai Hongay, es una vila del nòrd de Viet Nam. Es el capluòc de la província de Quảng Ninh e se tròba situada en màger part en riba de la baia de Bai Tu Long, qu'es una part de la baia d'Halong. Es a aperaquí 160 km al nòrd-èst de la capitala del país, Hanòi. Sa populacion comptava 185.228 abitants en 2001.
Lo Pontet
Lo Pontet (Le Pontet en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Sacy (Iona)
Sacy  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Mercedes-Benz
Mercedes-Benz es un fabricant d'automobilas alemand, una  division multinacionala del constructor alemand Daimler AG. La marca es coneguda pels veïculs de luxe, buses, veituras, e camions. Lo sèti de Mercedes-Benz es a Stuttgart, dins l'estat federal de Baden-Württemberg, en Alemanha.
Istòria
A l'origina Carl Benz creèt la primièra veitura amb motor de combustion foncionant a l'esséncia, la Benz Patent Motorwagen, finançada per Bertha Benz e brevetada en genièr de 1886; Gottlieb Daimler e l'engenhaire Wilhelm Maybach convertiguèron una diligéncia per addicion d'un motor d'esséncia un an pus tard. La primièra automobila Mercedes foguèt comercializada en 1901 per Daimler-Motoren-Gesellschaft. Los primièrs veïculs de marca Mercedes-Benz foguèron produïts en 1926, après la fusion de las entrepresas de Carl Benz e Gottlieb Daimler en Daimler-Benz companhiá.
Sacavém
thumb|right|Escut de la freguesia
Sacavém es una de las freguesias portuguesas del municipi de Loures, amb 3,81 km² d'espaci e 17 659 abitants (2001). Densitat: 4255,2 ab/km².
Antonio Stradivari
200px|left|thumb|[[Cremona e Stradivari, eternament ligats amassas]] Antonio Stradivari (Italia, c. 1644 - Cremona, lo 18 de deceme de 1737) qu'ei lo laütièr lo mei famós de tots los temps. que signava deu son nom latin Stradivarius e per aquesta rason los sons instruments que son aperats.
Que's cred que ho aprenedís dens lo talhèr de Nicolò Amati. En 1680 qu'aubrí la soa botiga suber la plaça San Domenico de Cremona. Qu'aquesí lèu ua grana reputacion en desenvolopant los son instruments pròpis, çò qui vòu díser que he recercas suber la diferentas espessor de husta, la qualitat d'aquestas, la composicion e color deu vernís, l'inclinason de las vòutas (taula e hons) e lo dessenh de mòtle pròpis.
A despart deus vriulons qui 'u hen vàder, Stradivari qu' ei tanben l'autor (en quantitats mendras) d'autas menas d'instruments : violoncèl, guitarra, mandolina, arpa, vriulon alto. Que signava dab ua etiqueta on escrivèva en latin (segon l'annada) :
Antonius Stradivarius Cremonensis Faciebat Anno 1720
Per'mor d'aquò, lo terme neolatin stradivarius que son emplegats entà referí's aus instruments qui n'ei l'autor.
Deus 1 100 instruments que's cred que he (de segur que n'i qui no he pas que supervisar la loa fabricacion) sonque 650 be remanan dens estats mei o mens bons de conservacion ; un deus mei famós, lo lo Messia (tornat descobert peu laütièr Francés Jean-Baptiste Vuillaume) qu'ei enqüera conservat nau (a maugrat qui la soa autenticitat be sia discutida).
Tuineje
Tuineje es un municipi de la província espanhòla de Las Palmas dins la Comunautat Autonòma de las Illas Canàrias.
Vath de Varetons
Era vath de Varetons o meilèu Varetons (en francés vallée de Barétous, en basc Baretetze o Baretos) qu'ei dab era vath d'Aspa e era vath d'Aussau ua deras tres vaths pirenencas de Bearn. Qu'ei tòcatocanta dab eth Bascoat. Que compta sheis comunas : Aràmits, Lana en Varetons, Areta, Ansa, Hiars e Issòr. Que comunica dab era vath de Roncal en Hauta Navarra peu còth dera Pèira Sant Martin.
Istòria
Aràmits que vedó a nàisher eth Enric d'Aràmits, famós mosquetari deth medish nom e Issòr qu'ei era vila nadau deth pair de Joan Martin Pueyrredon, purmèr cap d'Estat argentin. Areta, ua deras comunas dera vath, que ho quasiment sancerament destrusida per un terratrem en 1967.
Toponimia
Eth toponime Varetons apareish sota eras grafias Baratos (1290, títous de Bearn ), la tèrra de Baretoos (1376 , mòstra militar de Bearn ), Varatoos (1385 , censièr de Bearn ) e Barethous (1477 , Títous de la Vath d'Aspa.
Pau Raimond nòta, en otra, qu’au segle XVIIIau Baretous èra prononciat Baretòn(s).
Tradicion
Eth 13 de julhet, ara Pèira Sant Martin, pastors bascos dera vath de Roncal e bearnés dera vath de Varetons qu'aunoran un tractat d'ajuda mutuau vilh de sheis sègles conegut com era Junta de Roncal.
Dialècte
Eth parlar biarnés de Varetons, apelat aspés-varetonés, se distingueish deu gascon e de son sosdialècte pirenenc, per una fonetica caracteristica e especificitats lexicaus.
Orlhac (Perigòrd)
Orlhac (Orliac en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [ur’ʎa]. Las fòrmas ancianas son Orlhac al sègle XIII, Orlhacum, en latin, en 1364, Orliacum, en latin, en 1372, Dourlhac en 1555 (aglutinacion de la preposicion de). Orlhac ven d'un nom latin d'òme, Aurelius (Chantal Tanet e Tristan Hordé, sense gaire de sens de l'evolucion fonetica, escrivon « Orillius vengut probablament d'Aurelius ») emb lo sufixe -acum, , , latinizacion del sufixe celtic -acon. Orlhac èra la propietat d'Aurelius.
(662) Newtonia
(662) Newtonia es un asteroïde.
Fotbòl
thumb|right|[[Fotografia d'una accion de jòc amb un atacaire que se prepara per tirar en direccion de la gàbia advèrsa.]]
Lo fotbòl (var. fot(e)bal, football; jogar o se far a balon, a palma redonda ), es un espòrt collectiu opausant doas equipas d'onze jogaires sus un terrenh definit. L'objectiu es de metre un balon esferic dins lei gàbias advèrsas sensa utilizar lei braç.
Aquel espòrt es aparegut au sègle XIX dins leis Illas Britanicas au sen deis escòlas formant l'aristocracia britanica. Sa codificacion comencèt a partir deis ans 1850-1860 permetent pauc a pauc de lo destriar dau rugbi. En 1904, se creèt una federacion internacionala, dicha FIFA, per unificar lei reglas e desvolopar la practica dau fotbòl. Un sègle pus tard, es l'espòrt pus popular en Euròpa, en Africa e en America dau Sud, probablament gràcias a la simplicitat de sei reglas e la possibilitat ogar amb de mejans fòrça febles.
Amb 264 milions de licenciats en 2006, lo fotbòl tèn de competicions fòrça organizadas que son dominadas per dos tipes de tornegs : aquelei regardant leis equipas nacionalas e aquelei pertocants lei clubs. Per lei premiers, lo trofèu pus famós es la Copa dau Mond creada en 1930. Per lei segonds, son probablament la Liga dei Campions UEFA e la Copa Libertadores que son respectivament reservadas ai clubs europèus e sud-americans.
Etimologia
Lo tèrme « fotbòl » es d'origina anglesa. D'efiech, en 1863, la Football Association realizèt un important trabalh de codificacion dei reglas dau fotbòl dau periòde que foguèt alora designat per lo nom d'aquela associacion. L'objectiu èra de marcar la diferéncia entre lo fotbòl e leis autreis espòrts britanics qu'èran dichs football, especialament lo rugby football. Quand lo football association' comencèt de se difusar en fòra deis Illas Britanicas, lo tèrme « association » dispareguèt rapidament laissant unicament lo mot « football ». Dins mai d'una lenga, coma lo francés, aqueu tèrme foguèt dirèctament adoptat per designar lo fotbòl. Pasmens, en Occitània, lo mot s'adaptèt au parlar locau per venir « fotbòl ».
Originas
Lo fotbòl es eissit d'una lònga tradicion europèa de jòcs de balon. Per exemple, durant l'Antiquitat, lei Grècs practivan l’aporaxis e lei Romans la pila paganica. Aquò contunièt durant l'Edat Mejana amb una multiplicacion dei jòcs de balon. Lo pus famós es probable la « soule » normanda, atestada tre 1174, que se difusèt dins leis Illas Britanicas après sa conquista per lei ducs de Normandia e qu'es, per aquela rason, considerat coma l'ancessor dirècte dau fotbòl modèrne. Pasmens, se pòdon tanben citar lo calcio italian ò lo hurling irlandés.
Puei, en 1835, la lèi britanica defendiguèt la practica dau « football » sus lei rotas publicas entraïnant lo desplaçament dei jogaires vèrs de terrenhs claus. Foguèt dins aqueu contèxte qu'apareguèt a cha pauc lo fotbòl modèrn dins leis escòlas d'Eton, d'Harrow, de Charterhouse, de Rugby, de Shrewsbury, de Westminster e de
Lei premierei codificacions
thumb|right|[[Fotografia dau Britanic Ebenezer Cobb Morley que foguèt a l'origina de la premiera codificacion dei règlas acceptada per totei lei jogaires.]]
En 1848, de delegacions deis escòlas d'Eton, d'Harrow, de Rugby, de Shrewsbury e de Wintchester se reüniguèron a l'Universitat de Cambridge per escriure e publicar la premiera codificacions dei règlas dau fotbòl. Aguèron una influéncia majora sus lei codificacions seguentas mai foguèron pas adoptadas de pertot. D'efiech, dins lo corrent deis ans 1850, divèrseis universitats utilizèron de variantas mai ò mens diferentas. Foguèron imitats per lei premiers clubs, sovent formats a partir deis equipas universitàrias, qu'escriguèron lei sieunas règlas. Lei pus popularas foguèron aquelei dau Sheffield Football Club que foguèron tant utilizadas qu'una federacion de football association basada sus aquelei reglas poguèt se formar en 1867.
Aquela division menèt a de temptativas destinadas a unificar totei leis usatges. Ansin, en 1862, lei règlas de Cambridge foguèron modificadas un premier còp. Un an pus tard, leis escòlas d'Eton, de Harrow, de Shrewsbury, de Rugby, de Marlborough e de Westminster acceptèron tanben una reforma d'aquelei règlas. Dins aquò, l'òbra decisiva foguèt aquela d'Ebenezer Cobb Morley (1831-1924) que capitèt de fondar en 1863 una federacion, dicha Football Association (FA), permetent de discussions entre equipas e jogaires. A la fin deis ans 1860, la màger part dei clubs adoptèron ansin lei meteissei règlas e leis impausèron ais equipas desirosas de jónher l'associacion.
Lei premierei competicions
thumb|right|Representacion d'una partida jogada en [[1871 entre leis Old Etonians e lei Blackburn Rovers.]]
Tre leis ans 1860, l'adopcion dei règlas comunas de la FA permetèt l'organizacion dei premierei competicions. Lei clubs de Sheffield FC e de Nottingham (uei Notts County Football Club) aguèron un ròtle motor amb l'organizacion d'un rescòntre anuau entre lei doas equipas qu'atraiguèt rapidament d'autrei participants. La popularitat creissenta dau football associacion dins la societat britanica dau periòde, especialament au sen dei classas popularas, favorizèt lo desvolopament de l'espòrt novèu.
En parallèl, l'aumentacion dau nombre de partidas permetèt de melhorar lei règlas. En particular, foguèron definitivament fixats l'enebiment per totei lei jogaires, franc dau gardian, de tocar lo balon amb la man e lo nombre d'onze jogaires dins cada equipa.
L'organizacion de la FA Cup e la fin de l'unificacion dei reglas
En 1871, foguèt creada la FA Cup (Copa d'Anglatèrra) e lo premier torneg foguèt organizat l'an seguent. Aquela competicion aguèt un succès fòrça important e, rapidament, la màger part dei clubs anglés i participèron. Aquò favorizèt mai l'unificacion dei règlas car lei participants devián acceptar lei règlas definidas per la federacion anglesa. La FA Cup permetèt ansin d'acabar lo procès d'uniformizacion dei règlas e de donar de basas comunas per la fondacion de clubs novèus.
En 1873, lei clubs escocés fondèron la sieuna federacion sus lo modèl anglés. D'efiech, avián de dificultats financieras per participar ai rescòntres en Anglatèrra e preferiguèron donc organizar la sieuna copa en 1874.
L'organizacion dei premiers campionats
thumb|right|[[Fotografia de William McGregor que foguèt a l'origina dau premier campionat de fotbòl.]]
La formacion dau premier campionat acomencèt en 1888 quand William McGregor (1846-1911) prepausèt l'organizacion d'una liga de dotze clubs londonencs e mancunians. Per la seguida, aqueleis equipas venguèron lo còr de la Football League anglesa. Lei partidas se debanavan dins la capitala britanica. Per lei clubs, aquela competicion permetiá de limitar lei pèrdas financieras entraïnadas per una eliminacion precòça en FA Cup gràcias au debanament regular de partidas. Favorizèt tanben l'emergéncia dau fotbòl professionau.
Dins aquò, la Football League deguèt faciar la concurréncia d'un campionat rivau, dich Football Alliance, de 1889 a 1892 avans la fusion dei doas organizacions. Aquò entraïnèt la formacion dau premier campionat de doas divisions en 1892. Pauc a pauc, aqueu sistèma venguèt la nòrma per l'organizacion de competicions entre clubs.
L'organizacion dei premierei partidas internacionalas
La fondacion d'una federacion escocesa permetèt l'organizacion dau premier rescòntre internacionau entre leis equipas nacionalas d'Anglatèrra e d'Escòcia. Se debanèt lo 30 de novembre de 1872 e de partidas aguèron anualament luòc dins leis ans 1870. Dins lo corrent dau decenni, la formacion de federacions en Irlanda e au País de Galas permetèt la creacion de la competicion internacionala vertadiera entre lei quatres seleccions nacionalas deis Illas Britanicas.
L'evolucion vèrs lo professionalisme
Quand la popularitat dau fotbòl aumentèt dins leis ans 1870 e 1880, lo professionalisme èra defendut en Anglatèrra e en Escòcia. Pasmens, a partir deis ans 1880, aquò empediguèt pas certanei clubs de recrutar de « professors de fotbòl » qu'èran generalament de jogaires professionaus escocés. Aquela practica foguèt encoratjada per lei clubs eissits dei classas popularas per faciar lei jogaires dei clubs dei classas aisadas qu'avián pas necessiàrament besonh de trabalhar e podián s'entraïnar pus regularament.
Rapidament, lei clubs populars dau nòrd d'Anglatèrra prenguèron donc l'avantatge sus leis equipas dau sud dau país. En particular, en 1882, un club dau nòrd, Blackburn Rovers, agantèt per lo premier còp la finala de la FA Cup que foguèt ganhada per lo darrier còp per un club amator, Old Etonians. Tres ans pus tard, sota la pression de la Football Association, lo professionalisme foguèt oficialament autorizat dins l'espòrt. De limitacions foguèron inicialament adoptadas per ne'n limitar l'usatge coma l'obligacion per un jogaire d'abitar a mens de sièis miles de l'estadi de son club pendent dos ans avans de venir professionau per aqueu club. Pasmens, foguèron suprimidas a cha pauc permetent l'aparicion dei premiers clubs totalament professionalizats.
Vèrs lei règlas modèrnas
thumb|right|Representacion d'una partida de fotbòl jogada en [[1894.]] thumb|right|[[Fotografia d'una partida jogada en 1905.]]
L'evolucion dei règlas vèrs lei principis generaus en vigor a l'ora d'ara foguèt lònga. D'un biais generau, durèt deis ans 1870 ais ans 1930. En fòra de l'enebiment de la violéncia per recuperar lo balon (1863) e de la definicion de la durada d'una partida (90 mn en 1866), lo premier aspèct foguèt de definir l'estructura dau terren e lei dimensions dei gàbias. Aquò durèt fins a 1938 amb la definicion de la distància entre lei dos paus (7,32 m en 1863), l'aparicion dau sièis mètres (1869), dau cornèr (1875), de la barra transversala (2,44 m en 1875) e dau penalti (1891), la definicion dei dimensions modèrnas dau terren (1897), lo traçat de la superficia de reparacion (1902) e l'obligacion d'installar de fielats dins lei gàbias (1938).
En parallèl, foguèron definits lo pòste de gardian e lo fòra jòc. D'efiech, dins lei premierei règlas, cada jogaire podiá utilizar sei mans per sasir un balon aerian mai se desplaçar amb lo balon èra enebit. Lo principi èra similar au rugbi : lo jogaire deviá demandar un arrèst de volada ò immediatament jogar lo balon au pè. De mai, totei lei coequipièrs dau jogaire aguent lo balon devián se plaçar darrier eu. Dins lo cas contrari, èran fòra jòc.
Montroy
Montroy pòt essèr:
Fotbòl
Vèrs lei règlas modèrnas
Aquò cambièt en 1866 quand foguèt permés de passar lo balon de davant a condicion que tres jogaires advèrs sián plaçats entre lo jogaire passant lo balon aguent lo recebent. Sèt ans pus tard, foguèt precisat que lo fòra jòc se jutjava a la partença dau balon e non a son arribada. Puei, en 1925, la condicion regardant lo nombre de jogaires advèrs foguèt reducha a dos. En parallèl, après un brèu periòde d'enebiment totau d'utilizacion dei mans que durèt de 1866 a 1870, se creèt lo pòste de gardian. A respèct deis autrei jogaires, a lo drech d'utilizar sei mans d'un bais defensiu. Inicialament autorizada sus la totalitat dau terren, aquela accion caracteristica dau gardian foguèt pauc a pauc limitada a sa mitat dau terren (1896) puei a sa superficia de reparacion (1912).
La difusion e lo desvolopament dau fotbòl en defòra deis Illas Britanicas
thumb|right|[[Fotografia d'una partida de 1934 entre l'Olimpic de Marselha e lo FC Seta.]]
En defòra deis Illas Britanicas, lo fotbòl se desvolopèt sus lo continent europèu a partir de la fin dau sègle XX. Pasmens, se lo premier club non anglés foguèt fondat tre 1860 (en Soïssa), lo nombre d'equipas i demorèt lòngtemps limitat maugrat la creacion d'un campionat nacionau en Danemarc (1889) e regionau en Itàlia (1898).
La Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) foguèt l'eveniment decisiu que permetèt la difusion dau fotbòl en Euròpa gràcias a l'arribada de soudats britanics en França. Aquò permetèt la creacion de campionats nacionaus en Itàlia (1929), en Espanha (1929), en França (1932) ò en Union Sovietica (1936). Lo professionalisme i foguèt tanben pauc a pauc acceptat. Après la Segonda Guèrra Mondiala, l'influéncia anglesa demeniguèt au profiech d'Euròpa. En 1954, foguèt creada l'Union deis Associacions Europèas de Fotbòl (UEFA) que creèt plusors competicions coma la Copa dei Clubs Campions (uei Liga dei Campions) que venguèron de modèls per l'organizacion de competicions similaras dins lo rèsta dau mond.
Lo fotbòl venguèt tanben rapidament popular en America dau Sud. La premiera partida coneguda i aguèt luòc en 1867 entre d'obriers anglés trabalhant en Argentina. La meteissa annada, foguèt fondat lo premier club argentin e un campionat locau se formèt tre 1891. Dins lo corrent deis ans 1870, l'espòrt novèu se difusèt en Brasil, totjorn gràcias a l'installacion d'imigrants britanics. Lei premiers clubs i foguèron fondats en 1888 e una federacion en 1914. Tre 1916, foguèt mesa en plaça la Copa America que foguèt la premiera competicion continentala e que tenguèt una influéncia importanta sus l'aparicion dei competicions internacionalas ulterioras.
L'organizacion de la FIFA e de la Copa dau Mond
Au començament dau sègle XX, amb la difusion dau fotbòl dins lo mond, venguèt pauc a pauc necessari de crear un organisme capable d'unificar lei diferentei federacions nacionalas. Après la revirada d'una temptativa de la Football Association anglesa, l'iniciativa venguèt dei federacions d'Euròpa continentala que fondèron la Fédération Internationale de Football Association (« Federacion Internacionala de Football Association » en occitan) ò FIFA. Maugrat quauquei dificultats, la FIFA capitèt de trobar de sòcis novèus en Euròpa e en America. En 1930, permetèt la creacion de la Copa dau Mond que venguèt pauc a pauc l'eveniment esportiu pus important de la planeta après lei Jòcs Olimpics.
L'organizacion dei competicions continentalas modèrnas
En 1955, après lo succès de plusors partidas opausant de clubs europèus, lo jornau francés L'Equipe prepausèt d'organizar una copa d'Euròpa dei clubs. Dicha Copa d'Euròpa dei Clubs Campions – venguèt Liga dei Campions en 1992 – aqueu torneg venguèt lo modèl dei competicions similaras qu'apareguèron pauc a pauc sus leis autrei continents. Ansin, cinc ans pus tard, foguèt fondada la Copa Libertadores en America dau Sud. Influencièt tanben la creacion dei competicions continentalas segondàrias coma la Copa d'Euròpa dei Venceires de Copa en 1960 e la Copa de l'UEFA en 1971.
L'adopcion dei règlas actualas
D'un biais generau, lei règlas an pauc evolucionat dempuei leis ans 1930 e leis autoritats dau fotbòl cargadas de lei definir an adoptat un conservatisme estricte dins aqueu domeni. Lei transformacions pus importantas regardèron l'aparicion dei remplaçaments de jogaires durant la partida (1958), l'introduccion dei cartons jaune e roge (1970 ), l'enebiment de sasir lo balon amb la man dins lo cas d'una passa (1992) e quauquei modificacions menoras de la règla dau fòra jòc. Lo nombre de remplaçaments foguèt tanben pauc a pauc aumentat.
Règlas
L'organizacion d'una partida de fotbòl es regida per 17 règlas fondamentalas que son dichas « Lèis dau Jòc ». Sota la susvelhança de la FIFA, son identicas per totei lei país tant per lei professionaus que per leis amators. Evolucionant regularament fins ais ans 1930, aqueu reglament es uei relativament conservator.
Venceire de la partida
L'objectiu dau fotbòl es de marcar de buts, accion que consistís a intrar totalament lo balon dins la gàbia de l'equipa advèrsa. Lo venceire d'una partida es l'equipa qu'a marcat lo maximom de but. En cas d'egalitat, l'eissida de la partida varia segon la competicion. Dins un campionat, es generalament considerada coma una partida nulla. Dins un torneg d'eliminacion dirècta, la partida es prolongada e se l'egalitat persistís, un sistèma es previst per designar un venceire (tirs au but, nombre de cornèrs obtenguts, tiratge au sòrt...).