cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Icaria (utopia)
Tèxas
Lo 10 d’octobre de 1847, unas 150 personas amassadas dins los luòcs del jornal Le Populaire vòtan l’« Acte de Constitucion d’Icaria », vòtan Étienne Cabet coma president e establisson un « Burèl de l’imigracion icariana » in situ. En decembre, Charles Sully es enviat per preparar lo terren situat sus las ribas de la Red River, Près de la vila de Cross Timber, al Tèxas. Lo 3 febrièr 1848, 69 colons dirigits per Gouhenart, un pintre e mercand de quadres, embarcan al pòrt del Havre. Cabet assistís, amb sa filha, a la partença. Abans, Lo 30 de genièr, una taulejada "frairala" se debanèt près de la comuna d'Ingouville, sul bòrd de mar. 250 personas, òmes, femnas e enfants venguèron de tota la region e de París. Pendent sièis oras se festegèt lo movement icarian. De cants (l'imne icarian, compausat en 1847 per Félix Lamb) son donats. De discors son prononciats pels partents. Los cants mòstran una ignorança totala del Tèxas de l'epòca, glorificant "un sol verge d'esclavatge."
Cabet lor fa signar una seria de 15 engatjaments, coma "suportat totas las cargas e las privacions." Tanben accèptan "qu’aqueste qu’abandonariá sos fraires per escochar pas que son interés personal egoïsta podèt èsser publicament tacat coma un desertor e un traïdor". Puèi acceptèron que la geréncia d'Icaria siá confiada pendent 10 ans a Cabet.
Lo 3 de febrièr, Cabet, que vei partir la nau primièra, declara:"'Enfin, lo dijós 3 de febrièr a nòu ora del matin, se realizèt un dels mai grands actes, Lo cream dons l'istòria del genre uman. L'avantgarda, partissent sus le Rome, daissèt le Havre per navegar sus l'Ocean e cap a l’Icaria.'"Arribèron sus lor tèrra en junh de 1848 après una longa e penosa caminada que la Red River es pas practicabla fins a Cross Timber. Alà, assagèron d’organizar lor comunautat mas son lèu descoratjats pel climat: de colons i moriguèron a causa de la fèbra paludica. Decidisson donc d’anar a La Nòva Orleans ont, après aver encontrat d’autres colons icarians embarcats lo 15 d’octobre, lo 2 e lo 12 de novembre a Bordèu que son dins una situacion identica a la lor, vòta la dissolucion de la comunautat icariana.
Illinois
Cabet, al arribar a La Novèla Orleans lo 19 de genièr de 1849, assag de tornar mestrejar las causas; convòca una assemblada generala que convenquèt 280 òmes, 74 femnas e 64 enfants sus un total de 485 colons a contunhar l’aventura icariana. Lo primièr de mai de 1849, los colons arribèron dins l’Illinois dins la localitat de Nauvoo, fondada en 1840 pel les Mormons, mas foguèron expulsats sièis annadas mai tard. Lo climat es agradable e las tèrras son fertilas. Pendent l’assemblada generala del 21 de febrièr de 1850, los colons vòtan la constitucion definitiva de la comunautat icariana. Aquesta prospèra e los colons, franceses coma americans, arriban fins a decembre de 1855.
En octobre de 1856, una crisi intèrna deguda a l’insurreccion diferents colons que jutjan Cabet tròp autoritari e lo sistèma e realizacion tròp liberticid, se resòlv a partir, accompanhat de 75 òmes, 47 femnas e 50 enfants, per Saint-Louis, dins lo Missouri. Alà, pauc après lor installacion, morís Cabet d’una ataca cerebrala. Mercadier, qu’es elegit president per li succedir, decidís de partir de Saint-Louis en mai de 1858 per installar la comunautat r Cheltenham. La comunautat se contunha fins a 1863, quand los colons devon prononciar sa dissolucion, roïnadas per las consequéncias de la Guèrra de Secession.
Iowa
drecha|vinheta|290x290px|Julhet de 1881, Lo Comunista-[[Libertari, « Organ de la Comunautat icariana », que pren la seguida de La Jeune Icarie editat dempuèi lo 1èr de mai de 1878.]] J.-B. Gérard, qu’aviá succedit a Cabet dins la vila de Nauvoo, decidís en 1857, alara al cap tête de 240 colons, d’installar la comunautat à Corning, dins l’Iowa, près de Nodaway. Unes decidisson alara de tornar en França, d’autres de demorar a Nauvoo en abandonant la comunautat, e d’autres encara de seguir Gérard. En 1863, la comunautat icariana de Corning es compausada sonque de seissenta personas, mas sa prosperitat e sa bona productiviaté atrason fòrça novèls e ancians colons.
En 1876, un novèl conflcte intèrne se far jorn: lo partit dels Joves Icarians, libertaris e revolucionaris, acusa çò que nomenan la « Vièlha Icaria » d’èssez tròp conservatritz e enrotinada. En 1878, es la cort d'apellacion del comtat que reglèt l’afar en prononciant la dissolucion de la comunautat.
La minoritat que se manten en comunautat fe de publicacions e dos jornals, La Jeune Icarie, « organ del Comunisme progressii » (1878-1879) e Le Communiste libertaire, « organ de la Comunautat icariana » (1881).
Icaria-Speranza
drecha|vinheta|300x300px|Placa comemorant l'emplaçament de la colonia utopista Icaria-Speranza dins lo comtat de Sonoma, en [[Califòrnia, la darrièra de son genre.]] En 1881, tafurat per de recits sus la popularitat de las idèas socialistas a San Francisco, Armand Dehay se’n va en Califòrnia amb sa familha per viure temporàriament amb son fraire Théodore. Encoratjat per Émile Bée, un cap del Partit trabalhista socialista, a assajar una novèla experiéncia icariana dins la region, Dehay escriu a Paul e Pierre Leroux per los incitar a lo rejónher. Après una exploracion de la val de Napa, decidisson de tornar localizar la jova Icaria dins lo comtat vesin de Sonoma, près de Cloverdale.
Utilizant lor proprietat d'Iowa en garandida, crompan una bòrda de 885 acres (358 ha) sus la Russian River a la prima per 15 000 dolars, e nomenan lor novèla comunautat Speranza, una referéncia al frontispici del jornal defunt de Jules Leroux, L'Espérance. 100 acres (40 ha) de blat, 45 acres (18 ha) de vinha e 5 acres (2 ha) de persequièrs son plantat e un ressèc es bastir per pagar lo prèst, lo rèste de las tèrras essent dedicat a la pastura. Quitament lo lor deute foguèt redusit a 6 000 dolars en 1883, los Icarians de Speranza son plan alunhats de l'objectiu ideal de l'autosufisença, ja aclapat per Péron dins l'Iowa.
Onga en fin, la comunautat adòpta una carta descrivent los principis governant la colonia. Son foncionament es un pauc diferent de las Icarias precedentas, s'inspirant de las idèas de Charles Fourier e Saint-Simon.
Mitridates Ièr (rei part)
Mitridates Ièr (en part: 𐭌𐭄𐭓𐭃𐭕 Mihrdāt, mòrt en 139 o 138 abC) foguèt lo rei de l'estat part de 171 abC a sa mòrt, en 132 abC. Succidiguèt a Fraates Ièr. En 139 o 138 abC, Fraates II li succediguèt.
Règne
Mitridates Ièr es lo rei que fa del reialme part una poissança regionala. En 141 abC, espandíguèt lo poder dels arsacids sus l'Iran actual e dusqu'a Mesopotamia.
Deguèt combatre en 130 al nòrd-èst contra de nomads iranians venguts d'Asia Centrala, los sakas,. En 138 abC, rebutèt una ofensiva seleucida e faguèt prisonièr lo rei Demetrios II. Dins aquel periòde, poguèt tamben sometre lo reialme d'Elymaïs, dins lo Sud-Oèst de l'actual Iran. Mitridates regís lo mond iranian occidental, e pren alara lo títol aquemenid de « rei dels reis ».
Vendrest
Vendrest es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Canton de Vilafranca de Perigòrd
Lo canton de Vilafranca de Perigòrd es una anciana division administrativa del Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Sarlat e La Canedat, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Dempuèi 2015, las 9 comunas son dins lo canton de la Val Dordonha (burèu centralizator : Sent Cibra). La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian sarladés.
Istòria
Los cantons de Vilafranca de Belvés e d'Orlhac se creèron en 1790. Lo 13 de brumaire an X (4 de novembre 1801), lo canton de Vilafranca de Belvés se conservèt e recebèt 3 comunas del canton d'Orlhac, suprimit, Orlhac, Prats de Perigòrd e La Trapa, , , ,.
A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton de Vilafranca de Perigòrd fuguèt suprimit.
Val Germanasca
Estòria
Fòrta es la presença valdesa dins la valada.
Economia
Las tunas de talc (peira doça) e de grafit (tèrra niera) an representat per un baron de temp una gròssa ressorsa econòmica e encuei son utilizaas per vísitas didàcticas e torísticas. Lo vin Ramier se produtz en las vinhas de Pomaret.
Prefècte de region
Dins l’administracion de l’estat francés, lo prefècte de region es lo representant de l’estat al nivèl de cada region administrativa.
Bertie Ahern
Patrick Bartholomew "Bertie" Ahern (en irlandés, Pádraig Parthalán Ó hEachthairn en irlandés) foguèt Primièr ministre (Taoiseach) d'Irlanda de 1997 a 2008.
Canal de Corint
Lo Canal de Corint es una via d'aiga artificiala que dessepara la Peninsula de Peloponès de la rèsta de Grècia e que religa lo Golf de Corint amb la Mar Egèa, dobrissent aquesta via al transpòrt maritim.
Geografia
Lo canal mesura 6,34 km de long e foguèt bastit entre 1881 e 1893. L'òbra evita a las naus de far aperaquí a l'entorn de la peninsula de Peloponès. Pasmens, pòt sonque èsser utilizada per d'embarcacions relativament pichonas, vist que mesura de largor e  de prigondor. Malgrat aquestas limitacions, prèp de 11,000 naus crosan dins lo canal cada an, mai que mai apertenent a de flòtas toristicas.
Rejaumont (Gers)
Réjaumont (Réjaumont en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, Negre, Rejaumont que veng deu latin regalem, « reiau », au sens de « proprietat deu rei », damb mons, montem, « mont »,.
Mizrahim
Lei jusieus mizraḥim (ebrieu מזרחים: ) son de descendents dei comunautats de l'Orient Mejan. Son inclús sota aquest tèrme aquelei dei país arabis, d'Iran, de Boḥarà, d'Iraq, d'Índia, de Georgia, de Curdistan... Maugrat seis originas eterogenèas, son rite es principalament aqueu dei sefarditas, ambé quauquei diferéncias quant a lei costumas.
Las Ventas de San Julián
Las Ventas de San Julián es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Vandals
thumb|250px|Los Vandals pilhant Roma, per [[Heinrich Leutemann (1824-1904)]] Los vandals èran un pòble indoeuropèu de la familha germanica que abitava dins las regions riberencas de la mar Baltica (dins la zona de las actualas Alemanha e Polonha) en Euròpa Centrala.
Origina dels Vandals
Los lugions o vandals ocupavan lo territòri a l'oèst del flume de Vistula e al cant de l'Oder, fins al nòrd de Boèmia. Lo mot de vandal sembla d'aver doas significacions: vòl dire e ; mentre que lor autre nom, lugis o lugions, a tanben una significacion dobla: vòl dire messorguièrs e confederats. Sembla èsser qu'al començament las tribús dels vandulis (o vandalis) e la dels lugis (o lugions), amassa amb las dels silinges, omans, burs, varins (segurament nomenats tanben auarins), diduns, elvecons, aris o charins, manimis (benlèu una autra denominacion dels omans), elisis e naarvals correspondián a de grops pichons d'origina similara (encara que es pas segur que totas las tribús foguèsson de la meteissa origina) e integravan una branca del grop dels ermions (de la meteissa manièra que los sueus e lors tribús pròchas), e se formèt apuèi un grand grop identificat generalament coma Lugions, que lor nom designava totes los pòbles components, quitament los vandals. Apuèi (cap al sègle II dC) s'utilizèt lo nom de vandals per l'ensemble de pòbles. Mai d'un pòble cèlta coma los Osen o los Cotins entrèt al grop dels Lugions. L'arribada dels gòts los desplaçèt cap al sud e s'establiguèron en riba de la Mar Negra; doncas foguèron de vesins, e de còps d'aliats, dels gòts. Al sègle I dC, las tribús del grop dels lugions o lugis (inclús las tribús de la branca dels vandals), foguèron frequentament en guèrra contra los sueus e los quads, en formar partida de còps una aliança amb autras tribús, especialament los ermundurs. Al mièg del sègle venquèron un rei sueu, e en 84 dC sosmetèron temporalament los Quads. Pendent una partida d'aqueste sègle e al seguent, s'amassèron las divèrsas tribús de Lugions e devenguèron un grop màger conegut coma Vandals. Al temps de las Guèrras Marcomanas predomina ja la denominacion de Vandals, e apareisson dividits en grops diferents: los silinges, los lacringes e los victovals, aquestes darrièrs governats pel linhatge dels asdinges, que lor nom evòca lor cabeladura longa.
Amb los longobards, los lacringes e los victovals o victofalis crotzèron Danubi cap a 167 e demandèron de s'establir en Panónia. Los asdinges o victovals, dirigits par Rao e Rapte (noms que son traduches coma *tuèu e *biga), foguèron pas admeses en Panònia (ont s'èran establits los longobards e los lacrings), doncas avancèron cap a 171 en direccion de la zona mejana de la region de las Carpatas pendent las Guèrras Marcomanas, e d'acòrd amb los romans s'installèron dins la termièra nòrd de Dàcia.
Apuèi s'aproprièron la Dacia Occidentala. Sembla que los Vandals quedèron dividits unicament en Asdings (o Victòvals) e Silinges, e que la tribú dels Lacrings despareguèt barrejada entre los dos grops e amb los Longobards al sègle III. A partir de 275, los Asdings s'afrontèron amb los Gòts per la possession del Banat (abandonat per Roma), mentre que los Silinges, segurament jos la pression dels Gòts, abandonèron lors implantaments en Silèsia e migrèron amb los Burgundis e s'establiguèron dins la zona de Men. Lors atacs contra Rètia foguèron refusats per *Probe. Lo rei asding Wisumarh (Wisumar) combatèt contra los Gòts provenents de l'èst comandats per Geberic, qu'ataquèron lors territòris. Wisumarh moriguèt dins la lucha contra los Gòts e los integrants de las tribús de Vandals que se volguèron pas sometre als Gòts passèron en territòri imperial, e s'establiguèron en Panònia, ont tanben s'establiguèron los Quads. Al començament del sègle V avián abandonat Panònia (coma tanben los Quads) e se junhèron als Sueus e als Alans per tal d'ocupar las Gàllias. Dins las primièras luchas de l'an 406 moriguèt lo rei Godegisel. Paucs ans apuèi los dos grops vandals acabèron fusionats. Arribèron en Espanha en 409 dC, ont s'establiguèron coma federats. Sembla que los Silinges donèron lor nom a Silèsia (derivat de Silíngia) e los Vandals en general lo donèron a Andalosia. Un ducat de Pomerània portèt ancianament lo nom de Vandàlia.
Entrada en Espanha
300px|thumb|Los Vandals dins la [[Peninsula Iberica al sègle V]] Los passatges dels Pirenèus èran defenduts en 408 pels fraires Didim e Verian, amb de tropas compausadas per de colons, esclaus e trabalhadors, qu'èran pagadas per els los meteisses, mas aguèron de s'afrontar amb las fòrças de Constantin III, proclamat emperaire en Britània e en Gàllia, dirigidas pel filh de l'emperaire, Constant, que après èsser nomenat cesar per son paire, èra estat nomenat tanben august e aviá recebut lo govèrn d'Ispània. La peticion d'ajuda dels dos poguèt pas èsser atenguda per l'emperaire Onori que se limitèt a enviar una letra en encoratjant los defendeires; los dos fraires foguèron derrotats e Constantin III foguèt reconegut coma august per Onori. Constant designèt per comandant de las fòrças que defendián los passatges pirenencs lo general Geronci, mas lo volguèt destituir rapidament, e Geronci se revoltèt e proclamèt emperaire son amic Maxim. Geronci daissèt los passatges pirenencs, derrotèt Constant, qu'executèt, e anèt contra Constantin III a Arle, que foguèt assetjada, mas foguèt derrotat quand Constantin recebèt de renfortiments d'Onori, e fugiguèt en Ispània (409), ont se soicidèt. Constantin III e son filh Julian s'autregèron a las fòrças d'Onori dirigidas per Constanci, e portats a Ravena ont foguèron assassinats en 411. Las fòrças de Geronci, majoritàriament barbaras, volguèron pas o poguèron pas evitar lo passatge dels Vandals dirigits per Godigisclus, que veniá tanben amb los Alans e los Sueus (409). Aqueles darrièrs foguèron los primièrs que crosèron los passatges occidentals e s'establiguèron en Astúrias e en Galícia; los Vandals èran devesits en dos grops, los Asdings e los Silinges; los primièrs, que crossèron los Pirenèus Centrals, anèron cap a Saragossa e puèi a Clúnia e s'establiguèron dins la region de Salamanca; los Alans (que foguèron lo pòble mai nombrós) s'establiguèron al sud dels precedents, en Lusitània; e los Vandals silinges s'establiguèron en Betica. Lo territòri dels Vandals asdinges, crosat pel riu Duero, foguèt ambicionat pels Alans e pels Sueus, que l'ataquèron, e los Asdinges se desplacèron alavetz cap al nòrd, a las tèrras dels Asturs e al nòrd de Galícia (414) mentre que los Alans ocupèron Cartaginesa (411-414). Dins aquel temps la província de Tarraconense reconeissiá Maxim, proclamat pel general Geronci al començament de 409, mas tanben lo reconeissián probablament las autoritats de las autras províncias ont los Vandals e los autres pòbles s'èran establits. A aquela epòca lo país dels vascons se faguèt independent de facto.
Lo règne de Genseric
A la prima de 429, los vandals, comandats per lor rei Genseric, decidiguèron de passar en Africa amb l'intencion de s'apropriar las zonas agricòlas melhoras. Per aquò atenhèron de vaissèls que'n crossèron l'estrech de Gibartar e arribèron a Tanger e a Ceuta. Se desplacèron puèi cap a l'èst, e atenhèron, après mantun ans de lucha, lo contraròtle de l'Africa Romana e controtlèron la màger fònt de produccion de gran de l'empèri vielh, que tre aquel moment aguèt de crompar lo gran als Vandals, e suportar lors ràzzias dins la Mediterranèa Occidentala, a travèrs lo pòrt de Cartage e la flòta imperiala que i avián capturada. Genseric capitèt de s'apoderar de basas maritimas de valor estrategica granda per tal de controtlar lo comèrci maritim de la Mediterranèa Occidentala: las Illas Balearas, Corsega, Sardenha e Sicília.
Lo contraròtle vandal del nòrd d'Africa durèt un pauc mai d'un sègle e se caracterizèt per un afebliment militar progressiu de l'armada vandala, una incapacitat granda de lors reis e aristocràcia cortesana per trapar un modus vivendi acceptable amb los grops dirigents romans.
Montmirey-la-Ville
Montmirey-la-Ville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Han-devant-Pierrepont
Han-devant-Pierrepont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region del Grand Èst.
Barbuda
Barbuda es una illa de las Antilhas que fa partida del reialme d’Antiga e Barbuda. La capitala es Codrington.
Pierre Dartout
Peire D'Artol en francés Pierre Dartout (vasut a Limòtges lo 9 d'abriu de 1954) ei un haut foncionari occitan, actuaument ministre d'estat de Mónegue.
Abans, estot prefècte de la region PACA (2017-2020), de la region de Nòva Aquitània (2016-2017), de la region de Champanha e Ardena (2013-2015), deu departament de Var (2004-2007), deus Pirenèus Atlantics (2002-2004), de Droma (2000-2002), deus Pirenèus Orientaus (1998-2000), de Guaiana francesa (1995-1997).
Enguera
Enguera es un municipi de la província de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.
La Villa de Don Fadrique
La Villa de Don Fadrique es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Girac
Girac (en francés tanplan coma en occitan) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Nòtas
]
Munchhausen
Münchhausen  en alemannisch ( Munchhausen en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Munchhausen Es una pichona municipalitat del En mai de-Bòsc en se situant dintre Lauterbourg al nòrd (en transeünt per Mothern, lo vilatge vesin çò de mès de prèp) e Seltz al sud, al desbocadura del Rhin e de la Sauer. Lo vilatge a constituit de doas parts :
Quand se va cap a l'oèst en direccion de Wintzenbach, se grimpe après 600 a 800 mètres del pòble un tuc #qu'es un ponch culminant. Aquel tuc se truca lo Winzenbacher Buckel (la esquina de Wintzenbach). De s'a aicí una vista sus la vallée del Rhin prèp aital coma las vilas e pòbles prèps — Mothern, Seltz, Schaffhouse-près de-Seltz — e mai aluenhats — Plittersdorf, Steinmauern, Rastatt — e fin finala sus l'autre marge del Rhin fins a la Bòsc-Negre.
Munchhausen est une petite commune de l'Outre-Forêt se situant entre Lauterbourg au nord (en passant par Mothern, le village voisin le plus proche) et Seltz au sud, à l'embouchure du Rhin et de la Sauer. Le village est constitué de deux parties :
Lorsque l'on va vers l'ouest en direction de Wintzenbach, on grimpe après 600 à 800 mètres du village une colline qui est un point culminant. Cette colline s'appelle le Winzenbacher Buckel (le dos de Wintzenbach). D'ici on a une vue sur la vallée du Rhin proche ainsi que les villes et villages proches — Mothern, Seltz, Schaffhouse-près-Seltz — et plus éloignés — Plittersdorf, Steinmauern, Rastatt — et enfin sur l'autre rive du Rhin jusqu'à la Forêt-Noire.
Val Pèlis
La Val Pèlis (var. non localas: Vau Pèlis, Vath Pèlis) es una de las Valadas Occitanas e un parçan d'Occitània dins la Província de Turin (estat italian). Lo riu de Pèlis li dona son nom.
Munchhausen
Istòria
Munchhausen #Èsser antany Un pòble de pescadors. Se pòt d'en un autre luòc veire un peis sus lo sieu blason.
Munchhausen fut autrefois un village de pêcheurs. On peut d'ailleurs voir un poisson sur son blason.
Val Pèlis
Sa vila principala es La Torre de Pèlis.
Economia
L'esfruchament de la pèira dins las comunas de Lusèrna e Roraa que remonta a l'Edat Mejana, encuei representa una activitat ben desvolopaa.
Michael Crichton
John Michael Crichton (Chicago, 23 d'octobre de 1942 - Los Angeles, 4 de novembre de 2008) foguèt un escrivan american, especialista de sciéncia ficcion que trabalhèt tanben coma scenarista e productor de films. Es considerat coma l'inventor del tecnoroman de suspens. Venguèt famós mondialament gràcias a l'adaptacion cinematografica de Jurassic Park.
Guilhèm Tomas Rainal
Guilhèm Tomàs Francés Rainal, nascut a La Panosa (Avairon) lo 12 d'abril de 1713 e mòrt a Passy (París) e 6 de març de 1796, foguèt un escrivan de lenga francesa, pensaire e preire.
Biografia
Rainal ven, après de longas estudis jesuistas, preire en 1733 mai per desir de promocion sociala que per conviccion reala. En 1746, es nomenat a la glèisa de Sant Sulpici a París ont, per melhorar son ordinari, es atanben preceptor dins de grandas familhas. Atanpauc esita pas a vendre de sermons a de confraires mens inspirats qu'el, e provòca un escandal al descobrir qu’aviá acceptat d’enterrar de protestants los fasent passar per de catolics contra pagament. Encara l’abat Rainal foguèt fòrça ligat tot lo long de sa vida als protestants.
Fugís Sant Sulpici e comença a frequentar los salons de la dòmna de Tencin puèi de la dòmna Geoffrin. S'i fa conéisser coma apòstol de la libertat. Se constituís una fortuna d'esperel impriment sas òbras que realiza atanben lo comèrci. Redigís atanben d'obratges de comanda pels grands de l’epòca coma, per exemple lo duc de Choiseul, que de retorn foguèt nomenat, director del Mercure de France en 1750. Ven membre de l'Acadèmia reiala de las sciéncias e de las letras de Berlin.
Jamai non foguèt deputat, mas beneficièt pel mond revolucionari de son imatge d'antiesclavagista fervent, subretot après lo decret del 16 pluviôse an II. Son nebòt, Simon Cambolas, convencional regicid, contribuiguèt lo 15 pluviôse an II a l'obertura dels debats sus l'abolicion de l'esclavatge. Un pintral representant Jean-Baptiste Belley, un dels dos primièrs députats negres de Sant Domingo a la Convencion e dins las assembladas directorialas, lo mòstra acoidat al bust de l'abat Rainal.
Òbra
Comença a publicar sos primièrs tèxtes dins las Nouvelles littéraires, (1747-1755) que seràn d’introduccion a la revista Correspondance littéraire, philosophique et critique, realizada amb Grimm e Diderot. Seguèron d'obratges de politica e d’istòria publicats sus comanda del govèrn coma l’Histoire du Stadhoudérat (1747) e l’Histoire du Parlement d’Angleterre (1748).
Publica fòrça obratges istorics o filosofics de mendre importança fins a la sortida, en 1770, de la primièra edicion anonima d 'Istòria filosofica e politica dels establiments e del comèrci dels Europèus dins las doas Índias, vertadièra enciclopedia de l’anticolonialisme al sègle XVIII. S’agís d’un dels sieus « viatges filosofics » avogat a l’epòca, plan documentat mas pretèxt a perpensaments sus la « lei naturala » e denonciacions fissantas del despotisme, del clericalisme, de l'esclavatge dels Negres, e del colonialisme. Esita pas far collaborar d’autres escrivans coma d'Holbach o Diderot que li deu los passatges melhors e que lo fan avantatjosament comparar a Voltaire o Rousseau.
Interdicha en 1772, l’Istòria de las doas Índias tornèt èsser publicada per l’abat Rainal dins una novèla edicion en 1774 qu'es sul còp mesa a l’Indèx pel clergat. Es en 1780 que publica sa tresena edicion de l'Istòria de las doas Índias, encara mai virulenta que las doas precedentas e qu'avoa implicitament coma essent de el i fasent gravar son retrach en frontispici (cf. supra). Condemnat pel Parlament de París, l’obratge es brutlat pel borrèl en plaça publica, çò que li balha un succès considerable.
L’ Istòria de las doas Índias siaguèt atanben l'escasença de la Letra apologetica de l’abat Rainal al sénher Grimm (1781) de Diderot. Dins aquela letra que Diderot mandèt pas jamai, acusa violentament Grimm (qu' aviá criticat Raynal pr'amor d'aver desacaptada l'identitat  de Rainal  dins sa tresena edicion de l’Istòria de las doas Índias ) de s’èstre vendut als grands :. Diderot, que sa part de paternitat dins l'obratge èra sai que pas estrangièra a son indignacion, n’aviá çaquelai pas tòrt : la Revolucion avenguda, Grimm quitèt de cocha França en denigrar la Revolucion.
Òbras
vinheta|Istòria flosofica, [[1794.]] vinheta|Retrach de GuilhèmTomas Rainal ornat d'una mapa de [[Virgínia.]]
Bornasèl (Roergue)
Bornasèl (Bournazel en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
En 1830, Gotrens siaguèt incorporat a Bornasèl. Puèi en 1844, Gotrens passèt de Bornasèl a Cassanhas.
Luòcs e monuments
Castelar del sègle Xl a XV, puèi un dels tres castèls roergasses de la Respelida.
Enlai 1530 Joan de Buisson, enfant d'una familha sobrada de banquièrs tolzans amolhèra Carlòta de Mancip, eretièira del tenement de Bornasèl. Aquel coble fa bastir un novèl castèl de plasença sus la màger part de l'emplaçament del castelar, a partir de 1540 amb l'ala nòrd. Joan vengut soldat dins las guèrras d'Itàlia, Carlòta s'encarga de sègre las òbras e de'n decidir. La tornada dels ideals antics e romans de l'arquitectura de Vitruvi se mòstra dins aquela primièira ala. Après lo retorn de Joan de Buisson d'Itàlia en 1545, l'ala èst amb son arcada es influenciada pels dessenhs de l'escalpraire e arquitècte bolonhés Sebastiano Serlio.
En 1545 atanben crean lo jardin, sol exemple reconstituit uèi de composicion ortenca de la Respelida. i caupon d'un latz un verdièr sul costal, e sul latz planièr una plasença clauseguda e emparedada amb pertèrras, pèça d'aiga, e laberint.
Lo castèl e son jardin son a la debuta del sègle XXI tornats una meravilha de visitar.
Non luènh del castèl, se pòt veire l'estanh de Bornasèl. Dins aquel estanh de 19 ea, proprietat privada situada en Zòna Natura 2000, s'i pesca carpas. Planes aucèls i vivon e passan.
Jòrs Bonet
Jòrs Bonet es un pintre itinerant de la Val Pò en Piemont. Al es naissut a Paisana ental 1746 e mòrt après lo 1811.
Aigars Kalvītis
Aigars Kalvītis, administrator d'entrepresas e òme politic n. 1966 foguèt lo primièr ministre de Letònia entre 2004 e 2007.
L'Ènova
Ènova es un municipi de la província espanhòla de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Naut Léger
Lo Naut Léger o lo Naut Leir (o mens localament l’Aut Léger, l’Aut Leir) (43) es un departament de l'estat francés que se situa enteirament en Occitània. Fai partida de la region administrativa d'Auvèrnhe Ròse Aups. Se compausa de doas entitats istoricas:
Lo chapluòc es Lo Puèi.
Avril Lavigne
thumb|250px|Avril Lavigne en 2007
Avril Ramona Lavigne Kroeger (Belleville, Ontàrio, 27 de setembre de 1984) es una cantautora francocanadiana. Comencèt sa carrièra musicala quand aviá sonque 15 ans e apareguèt sus scèna amb la cantaira Shania Twain. Pasmens foguèt en 2002, a l'edat de 17 ans que venguèt vertadièrament famosa mondialament gràcias a l'espelida de son primièr album Let Go. Dempuèi aquel temps, es venguda una de las artistas musicalas mai popularas internacionalament e a vendut mai de 30 milions d'albums e de 50 milions de singles dins lo mond entièr.
Biografia
Avril Lavigne nasquèt en 1984 a Belleville d'un francés, Jean-Claude Lavigne, e d'una anglocanadiana, Judith-Rosanne (nascuda Loshaw). Passèt tota son enfància a Napanee, una vilòta d'Ontario.
PC ultra-mobil
vinheta|250x250px|Lo Q1 de [[Samsung, un PC ultra-mobil.]] Los PC ultra-mobiles (UMPC, per « Ultra Mobile PC ») son de pichons ordinators portables respondent a las especificacions del concèpte Origami de Microsoft, Intel e Samsung.
La Quarte
La Quarte es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Geografia
Vilatge situat près de la Rota nacionala 19 - primièr vilatge de Anautita-Saône e de Franca-Comtat en venent de Langres. Arrondissement De Vesoul (a 46 km), Costat de Vitrey-sus-Mance.
Village situé à proximité de la Route nationale 19 - premier village de Haute-Saône et de Franche-Comté en venant de Langres. Arrondissement de Vesoul (à 46 km), Canton de Vitrey-sur-Mance.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Barcunhan
Barcunhan (Barcugnan en francés) qu'ei ua comuna gascoa situada dens lo departament de Gers et la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Situacion
Barcunhan qu'ei situada au sud deu departament, au sud d’ua linha entre Tarba e Aush.
Comunas limitrophes
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Barcunhan
S'escriu Barcuignan sus la mapa de Cassini. La prononciacion qu'amudeish -n finala, com dens tot lo sud-oèst de Gers. Barcunhan que vengueré deu nom gallés d'òme Barcunius, dab lo sufixe -anum. Xavier Delamarre cita pas lo nom *Barcunios, mès meilèu *Barro-cū, *Barro-cūnos, « cap de lop », formacion inversada de Cunobarrus, atestat. *Barrocuniānon que seré lo nom originau de Barcunhan. Barcunhan qu'èra probablament ua anciana grana propietat antica qui avè per mèste *Barro-cū o *Barro-cūnos. Segon Negre, Barcunhan que representa benlhèu lo gascon vergonhar « vimèra, vimerar, sòl que conveng au vime » ...
Montanhan
S'escriu Montaignan sus la mapa de Cassini. L'estat civiu qu'esita enter Montagnan e Montaignan. Com los Montanhacs e sovent los Montinhacs, mès dab lo sufixe -anum, Montanhan que ven probablament deu nom latin d'òme Montanius ; l'auta possibilitat, lo latin vulgar *montanea, « montanha », derivat de mons, es improbabla pr'amor de la situacion dens ua ribèra. Henri Polge qu'explica dens ua bona partida deu Gers, a l'excepcion de l'èst (diocèsis de Leitora e de Lombers), en mei de -n- intervocalica, n palatala (-nh-) s'amudeish sovent dens los documents entre lo sègle XI e lo sègle XIII en gardar solament un -i-, puish torna paréisher eventualament (mei dens los toponimes en -ac que dens los en -an) a la fin de l'Edat Mejana. Montanhan qu'èra escriut Montaian en 1244. Segon Xavier Ravier, que demòrè ua traça de la nasalitat qui permetó lo restabliment de la nasala dentala.
Sentralha
La senta onorada dens lo nom de la comuna qu'es Sancta Eulalia, martirizada a Barcelona en 304, donc Senta Aulària de Barcelona. L'elision, segon Dauzat, [en realitat, que i a aferèsi, supression de la vocala iniciala deu segond mot, remplaçada per la vocala finala deu prumèr] de -a final de senta davant la vocala iniciala E- que dona, en partent de (Senta) Eulalia, (Sent-) Aulalia > (Sent-) Aularia (dissimilacion) > (Sent-) Auralia (metatèsi) > (Sent-) Aralia (reduccion deu diftongue) > (Sent-) Aralha (palatalizacion de -l- per lo iòd); puèi Sent- Aralha qui ven Sentralha per amudiment. Dens l'òrdre de l'evolucion fonetica, donat per Maurici Romieu, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, la plaça de la palatalizacion de -l- qu'es convencionala.
Istòria
La mapa de Cassini que pòrta Barcuignan, Montaignan e St Traille. A l'entorn de l'an XI (1803), Sentralha e Montanhan que son reünits. L'estat civiu que pòrta commune de St Traille et Monta(i)gnan. Enter 1810 e 1811 lo nom de la comuna qu'ei simplificat en Sentralha. En 1822, Sentralha qu'es reünida a Barcunhan. Suu cadastre napoleonian, Barcunhan que correspond a la mitat nòrd de la comuna (seccion A de La Sèrra) e Sentralha (dab Montanhan, a l'oèst) a la mitat sud (seccion B de Sentralha).
Lòcs e monuments
La comuna possède trois glèisas. Sous le second empire, le cònsol Henri d’Auxion de 1870 à 1871, avait projeté de les démolir pour les remplacer par une glèisa centrale. Ce projet fut heureusement abandonné.
Le Château de Montanhan écroulé pendant la Première Guerre mondiale se situe à environ 150 mètres au sud de la glèisa près de la Baïsa.
Le Château des seigneurs de Manas, dont il ne restait que « de vieilles masures », s’élevait au sud de la glèisa sur une motte dont on devine encore les vestiges.
Abidjan
Abidjan es la ciutat mai poblada e una anciana capitala de la Còsta d'Evòri. Sa populacion èra de 4,395,243 abitants en 2014. Sa superficia totala es de 563 km².
Administrativament, es tanben dins lo departament d'Abidjan qu'es lo sol departament del districte autonòm d'Abidjan. Constituís pas una comuna, mas es devesida en 10 comunas.
Comunas d'Abidjan
thumb|right|Abidjan thumb|right|Vista nocturna del quartièr del Plan (Le Plateau).
Balistidae
Los Balistids son una familha de peisses ratachats a l'òrdre dels Tetraodontiformes.
Saint-Hilaire-de-Loulay
Saint-Hilaire-de-Loulay es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Grècia antica
Grècia antica es l'ensems dei civilizacions que visquèron sus lo territòri grèc fins a la fin de l'Antiquitat. Acomencèt son desvolopament tre lo sègle XVI avC amb la civilizacion micenèa qu'existiguèt fins vèrs la mitat dau sègle XII avC. Aquela disparicion foguèt marcada per de migracions dau pòple dorian que marquèron lo començament d'una èra novèla en Grècia. L'apogèu d'aquela civilizacion aguèt luòc durant lo sègle V avC amb la resisténcia a l'invasion de l'Empèri Pèrsa puei lo raionament culturau dau periòde classic. Pasmens, lei ciutats-estats principalas de Grècia s'encalèron dins de conflictes intèrnes per l'egemonia. Tre la mitat dau sègle IV avC, lo país passèt sota la dominacion de Macedònia puei de l'Empèri Roman.
Santans
Santans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat
Grècia antica
La produccion scientifica e culturala de la Grècia antica aguèt un ròtle primordiau dins l'aparicion e la formacion de la cultura occidentala modèrna. Ansin, lei Grècs ancians son generalament considerats coma leis inventors de la filosofia o de la recèrca scientifica en astronomia, en matematicas o en medecina. La literatura grèga joguèt tanben un ròtle major especialament au nivèu dau teatre o de la poesia (epopèias d'Omèr).
Santans
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Grècia antica
Definicion
L'expression « Grècia antica » designa l'ensems dei civilizacions anticas de lenga e de cultura grègas. Se pòu tanben restacar a l'epòca de la Grècia classica, especialament ai sègles V e IV avC. Pasmens, la cultura grèga antica s'estend sus un periòde pus important, probablament dempuei lo sègle IX avC fins ai premiers sègles de l'èra crestiana. Sa zona d'influéncia s'estend en Grècia e tanben en delà, sus l'ensems dau bacin de la Mar Mediterranèa e dins l'Orient Pròche onte d'estats grecs existiguèron durant l'Antiquitat. Se mesclèt amb lei culturas localas coma aquelei de Roma o dei país conquists per Alexandre lo Grand.
Lo Paleolitic
Lo començament d'una ocupacion umana permanenta de Grècia, demostrat per de cavaments, aguèt luòc vèrs 40,000 avC durant lo Paleolitic. Foguèt lo fach d' Homo neanderthalensis e d' Homo sapiens. Demorèt principalament concentrada dins lo nòrd dau país e relativament limitada car lei traças de sites preïstorics son fòrça raras.
Lo Neolitic
Lo passatge dau Paleolitic au Neolitic aguèt probablament luòc entre lei millenaris V e III avC. Vèrs la fin d'aqueu periòde, la region foguèt poblada per una migracion indoeuropèa provenent d'Anatolia o de la region situada entre lei mars Caspiana e Negra. Lo nombre de sites d'installacions venguèt important, especialament en Tessàlia. Aquela civilizacion èra basada sus l'agricultura e lo norrigatge. Tenguèt de relacions comercialas amb sei vesinas deis illas Cicladas o de l'illa de Milo.
L'usatge dau metau comencèt vèrs 3,000 avC a partir d'un pople novèu qu'envaïguèt lei Cicladas. Enterin, una ierarquia se formèt a l'entorn d'una classa aristocratica coma o mòstra la descubèrta d'armas e d'objèctes decorats probablament reservats a l'elèit. Aqueu periòde es marcat per una expansion demografica fins vèrs 1,950 avC onte se debanèt una crisi caracterizada per la destruccion de sites importants. La rason d'aquelei cambiaments sembla d'èsser l'arribada d'un pòple novèu, leis Ellens.
La civilizacion micenèa
thumb|right|Centres principaus de la civilizacion micenèa.
thumb|right|Intrada de la vila de [[Micenas.]]
Vèrs lo sègle XVI avC, un ensems de centres de civilizacions apareguèron vèrs Tròia, a Chipre e dins lo sud de Grècia (Peloponès, Beocia...). Tre lo sègle seguent, capitèron d'envaïr lei palais de Creta de la civilizacion minoïca. Aquela invasion influencièt leis Ellens qu'adoptèron lo sistèma d'escritura minoïc sillabic per lor lenga. Enterin, de reiaumes poderós se formèron en Grècia a l'entorn dei centres de civilizacions existent dempuei lo sègle precedent coma Peloponès (Micenas, Pilos, Tirint) e Beocia (Gla). Aquela civilizacion es dicha « civilizacion micenèa » segon lo nom de son site principau. Formèt un ensems unit au nivèu economic e tecnologic amb la difusion d'una ceramica similara e de cambis comerciaus amb de regions alunchadas per obtenir certanei materiaus coma lo coire o l'estam. Son influéncia èra presenta dins leis illas de la Grècia modèrna, a Chipre e dins una partida dei Balcans.
Lo declin comencèt a partir dau sègle XIII avC per de rasons mau conegudas. Lei principalas son l'invasion dei Dorians o dei Pòples de la Mar, de conflictes intèrnes o encara una tiera de de catastròfas naturalas. Ansin, vèrs la fin dau sègle XIII, la màger part dei palais fortificats micenèus èran destruchs, sovent en causa d'un eveniment brutau coma un incendi. Una segonda tiera de destruccions, vèrs leis annadas 1125-1100 acC, marca la fin de la civilizacion micenèa e tanben aquela de l'unitat culturala de Grècia que foguèt dirigida per un ensems d'estats independents pichons e generalament replegats sus lor territòri.
Lo periòde sorn
La diminucion dau nombre d'abitants, ja acomençada durant lo declin de la civilizacion micenèa, contunièt amb de migracions novèlas dins lei regions occidentalas d'Anatolia. Aquelei pèrdas d'abitants son acompanhadas per la formacion d'una organizacion politica novèla centrada sus la ciutat e son territòri pròche que vendriá preponderanta dins lo periòde seguent. De rites funèbres novèus apareguèron tanben amb una aumentacion importanta dau nombre de cremacions. Enfin, au nivèu tecnologic, aquelei sègles son marcats per l'aparicion d'una ceramica novèla e per lo passatge dau bronze au fèrre que venguèt majoritari au sègle IX avC.
Nhaus
Nhaus (Niaux en francés), es una comuna d'Occitània situada dins lo País de Fois e lo Vic de Sòs. Administrativament, se tròba dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Grècia antica
Lo periòde arcaïc
Lo periòde arcaïc es situat entre lei sègles VII e V avC. Son nom vèn dau fach que sei nivèus arqueologics correspòndon ai premierei manifestacions artisticas de l'art grèc de l'èra classica. Es una epòca de mutacions prefondas dins la societat grèga dau periòde sorn que va destraucar sus la civilizacion de l'èra classica a partir dau sègle V avC. Pasmens, lei conoissenças son limitadas en causa d'una manca de fònts istoricas contemporanèas.
Nhaus
Toponimia
La prononciacion es [ɲaws]. Las fòrmas ancianas son Anaus en 1177, 1195, Aniaux en 1202, Anaus en 1222, Anhaus en 1241, 1244, Anhauso en 1244, Anhaus, Anhaus de Tarascone, (villa de) Anhaus en 1272, Anhauso en 1282, Anhauso (noms de personas) en 1299, Anhaus, Anhauso en 1308, Anhausum, Anhauso en 1318-25, Anhaus en 1385-1390, Anihaus en 1401, Anhaus en 1413-36, 1445, Anhaux cap a 1460 (Cronica d'Esquerrier), Nhyaux en 1534.
Dauzat, que coneissiá pas las atestacions, supausa ambe prudéncia un mot latin nidale, « cròs (coma dins un nis) » ; mès Nhaus es pas gascon e la finala seriá en -*al. Las fòrmas del tipe Anhaus marcan que aprèp se faguèt una aferèsi, que s'explica per la confusion entre l'iniciala e la preposicion a (una frasa coma vau a Anhaus foguèt compresa coma vau a Nhaus). Segon Felip Carbona, lo nom de Nhaus se pòt explicar pel basc anh, rasic agui, « pastenc, terren reservat (occitan devesa) », que donariá anh en occitan; aus pòt èsser ausa « lavanca, lhavet », (h)autz, « puèg, montanha », o de preferéncia aus, « font », donc « la font del pastenc ».
Per Inhaus, nom prèp mès diferent, un candidat seriós sembla d'èsser lo nom gallic d'òme *Ignos (Enignos, « filh d'ací », > *Ingnos > *Ignos, per dissimilacion), ambe un sufixe tanben gallés que sembla d'èsser -auo- / -avu(m), compatible ambe un nom de persona. La dificultat es qu'una iniciala en I- se muda dificilament en A-. Justament, i a un autre nom gallic d'òme Ainos (que pòt aver coma varianta Ainius, fòrma latinizada) e *Ainiauo- pòt menar a Anhaus > Nhaus, en supausant l'absorcion del primièr -i- pel segond, o puslèu una dissimilacion que l'auriá escafat.
Grècia antica
Lo periòde arcaïc
Dins lo corrent dau sègle VIII avC, l'economia dau país venguèt pus diversificada enterin que lo poder dei rèis foguèt pauc a pauc pres per l'ensems de l'aristocracia. Aqueu cambiament acomencèt dins lei ciutats d'Anatolia e causèt, ai sègles VII e VI, la confiscacion dei tèrras per una minoritat. Puei, aquò entraïnèt una crisi agricòla e de trébols sociaus, especialament a Milet e a Focèa. Foguèt donc lo començament d'una tièra de migracions per colonizar e poplar de territòris novèus, resòuvre lo problema de la subrepopulacion puei desvolopar lei liames comerciaux entre vilas. Ansin, Milet creèt divèrsei ciutats a l'entorn de la mar de Marmara enterin que Focèa s'installèt solidament dins la partida occidentala de la Mar Mediterranèa.
Pasmens, lei tensions entre lei classas diferentas dei vilas grègas contunièron maugrat la colonizacion, especialament aquelei causadas per lei crisis agricòlas. De mai, lo comèrci novèu amb lei colonias entraïnèt l'aparicion de classas novèlas, marchandas e richas, qu'aspirèron au poder. Ansin, la dominacion de l'aristocracia foguèt estrementida a partir dau sègle VI. Certanei ciutats assaièron de nomar un legislator, coma Solon a Atenas o Pittacos a Mitilene, per escriure una lèi comuna, valabla per l'ensems deis abitants. Pasmens, aquelei refòrmas mostrèron lèu sei limits e unei govèrns son reversats e remplaçats per de regims de tirania s'apielant mai o mens sus lo pòple per dirigir la vila. Lei tirans, coma Pisistrate a Atenas, permetèron d'equilibrar lei relacions entre lei diferentei classas socialas mai subrevisquèron rarament a la mòrt de lor creator, ais esfòrç de l'aristocracia per reprendre lo poder e ai desirs politic de la màger part dei ciutadans. Se desvolopèron, especialament a Atenas, lei premierei formas de govèrn democratic conegudas.
Lei guèrras medicas
De veire : Guèrras medicas
Causas deis intervencions pèrsas en Grècia
Lei guèrras medicas, que leis accions principalas se debanèron entre 490 e 479 avC, marquèron lo passatge de l'epòca arcaïca au periòde classic. Aquelei guèrras son lo produch de la resisténcia grèga a l'expansion de l'Empèri Pèrsa vèrs Grècia. D'efèct, lei Pèrsas capitèron la conquista dei ciutats grègas d'Anatolia durant leis annadas 540 avC. Puei, Pèrsia contunièt de desvolopar son influéncia dins la region. Ansin, per exemple, en 513 avC, lo rèi de Macedònia venguèt son vassau e, en 508 avC, Atenas mandèt una aliança comuna còntra leis Escites.
Pasmens, a partir de 512 avC, una taxacion novèla dei vilas d'Anatolia, conjuguada amb lei dificultats comercialas de la region, entraïnèt un maucontentament important. La revòuta acomencèt en 499 avC a Milet e foguèt malaisament vencuda per lei Pèrsas en 493 avC. Durant lo conflicte, Atenas e Eretria mandèron una flòta per ajudar la revòuta entre 499 e 498 avC. Aquò atirèt l'atencion de l'Empèri Pèrsa sus l'ostilitat de certanei ciutats grègas e sus lei menaças pesant sus sa frontiera nòrd-occidentala.
Premiera Guèrra Medica
Una premiera expedicion militara pèrsa aguèt donc luòc en 492 avC. L'objectiu èra de reprendre lo contraròtle dei territòris nòrd de Grècia, teoricament vassaus dempuei lo sègle precedent, evacuats per l'armada pèrsa pendent la revòuta dei Grècs anatolians. Pasmens, après quauquei succès iniciaus, la campanha foguèt una revirada en causa de la destruccion de la màger part de la flòta pèrsa per una tempèsta au mont Athos. En 490, una segonda expedicion foguèt donc mandada. Capitèt de prendre leis illas Cicladas e Eubèa, que Eretria après un sètge de sièis jorns. En revenge, leis assais realizats per desbarcar una fòrça sus lo territòri d'Atenas foguèron severament replegats per una aliança deis Atenencs e dei Plateans durant la Batalha de Maraton.
Segonda Guèrra Medica
Après lor revirada de Maraton, lei Pèrsas foguèron ocupats durant dètz ans per una revòuta intèrna d'Egipte puei per la mòrt dau rèi Dàrius I en 486 avC. En fàcia, la màger part dei ciutats grègas (Esparta, Atenas, Corint, Megara...) avián format una aliança defensiva au congrès de Corint en 481 avC enterin que la preparacion pèrsa anoncièt un assaut imminent. D'efèct, en 480 avC, lei Pèrsas mandèron una tièra d'ofensivas amb una armada e una flòta importantas. Capitèron de forçar lei posicions defensivas grègas ai batalhas dei Termopilas e d'Artemision permetent la presa d'Atenas, evacuada per seis abitants. Pasmens, la flòta grèga averèt un succès decisiu pendent la Batalha de Salamina marcada per la destruccion de son omològ pèrsa. Lo comandament pèrsa deguèt donc evacuar Atenas e mantenir sei posicions au centre de Grècia durant l'ivèrn sensa atacar lo sud dau país.