cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Canton d'Aimet
Lo canton d'Aimet es una anciana division administrativa de Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Brageirac, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, lo canton entièr passèt al canton del Sud-Brageiragués (burèu centralizator : Aimet). La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian brageiragués.
Istòria
Lo canton d' Aimet se creèt en 1790. Lo 13 de brumaire an X (4 de novembre 1801), lo canton se conservèt e s'espandiguèt sus una partida del canton de Ribanhac, suprimit, ,.
A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton d'Aimet fuguèt suprimit, mas Aimet venguèt capluèc d'un canton de 42 comunas. Après la supression del canton, las comunas de de Sent Júlia d'Aimet, Senta Denença e Senta Aulària d'Aimet fusionèron lo 1èr de genièr de 2019.
Remicourt (Marna)
Remicourt es una comuna francesa administrada per lo departament de Marna de la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Penchard
Penchard es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Nòtas
<references group=N/>
Sant Joan
Sant Joan es un nom de mai d'un sant de las religions crestianas, mas tanben de mai d'un lòc.
Cochinchina
thumb|right|La [[colonialisme|colonia de Cochinchina au sen de l'Indochina Francesa.]]
Cochinchina es una província istorica dau sud dau Vietnam actuau. Correspond ai regions actualas dau deltà de Mekong e dau Sud-Èst.
Civaux
es una comuna francesa dau departament de Viena e de la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Jupilles
Jupilles es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Nòtas
<references group=N/>
Peipin
Peipin (Peipin en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Busens
Busens (Buzeins en francés) es una anciana comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Dempuèi lo 1èr de genièr 2016, es comuna delegada de la comuna novèla de Severac d'Avairon.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Lyndon Johnson
Lyndon Baines Johnson, òme politic, foguèt president dels Estats Units d'America entre 1963 (aprèp l'assassinat de John Fitzgerald Kennedy) e 1969.
Fontenermont
Fontenermont es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
La municipalitat es a l'oèst del Bocage virois. Lo sieu bourg es a l'oèst de Sant-Sever-Calvados, a Unitat|9.5|km  a l'èst de Villedieu-las-Padenas e a Unitat|17|km  a l'oèst de Vire.
La commune est à l'ouest du Bocage virois. Son bourg est à 4.5 km à l'ouest de Saint-Sever-Calvados, à 9.5 km à l'est de Villedieu-les-Poêles et à 17 km à l'ouest de Vire.
Lengas oraloaltaïcas
Las lengas oraloaltaïcas son una familha de lengas ipotetica que recampariá las lengas oralicas e las lengas altaïcas. La lingüistica comparada recenta tend a abandonar aquesta ipotèsi. Uèi prepausan, puslèu, un recampament mai larg, lo de las lengas eurasiaticas, que comprendriá l'oralic, l'altaïc e d'autras familhas.
Royal Ascot
Amb la Regata Reiala d'Henley constituís un dels eveniments estivals màgers dins la vida sociala de l'aristocracia de l'Anglatèrra Meridionala.
Eslavon
L'eslavon es una lenga eslava estencha que se desvolopèt a partir d'un ancian dialècte eslau (protobulgar, protomacedonian) de la region de Tessalonica. Serviguèt mai que mai de lenga de cultura per de fins religiosas, en particular dins la Glèisa Ortodòxa. Foguèt la primièra lenga eslava amb una tradicion escricha duradissa. Son alfabet glagolitic foguèt creat pels missionaris Ciril e Metòdi al sègle IX, e ne derivèt puèi l'alfabet cirillic.
Pimm's
200px|right|thumbnail|Pimm's Lo Pimm's es un coctèl plan estimat de l'Anglatèrra Meridionala. A per basa lo Pimm's No.1, una bevenda a basa de gin aromatizada de frucha e d'espècias inventada en 1823 coma elixir de santat.
Se beu mai que mai d'estiu, e constituís, amb las majofas a la crèma, un "must" dels eveniments esportius de l'aristocracia anglesa coma la Correguda de Royal Ascot o la Regata Reiala d'Henley, mas tanben pus populars coma lo Torneg de tennis de Wimbledon.
Recèpta del coctèl Pimm's No.1
Aquí la recèpta originala del Pimm's Cup.
Vujatz per lo glaç:
Arandas (Jalisco)
200px|right|Arandas dins l'estat de Jalisco Arandas es una vila de la region Altos Sur de l'estat de Jalisco a Mexic, situada a 100 km a l'èst de la vila de Guadalajara. La populacion se consacra principalament al sector terciari. Arandas es un centre important de produccion del tequila.
Calendièr
Un calendièr (var. calendier o chalendier) es un sistèma de marcar las datas en foncion del temps. Un tal sistèma foguèt inventat pels òmes per devesir e organizar lo temps sus de periòdes longs. Inicialament concebuts per èsser en acòrdi amb los fenomèns astronomics e los cicles de las sasons, los calendièrs venguèron indispensables per observar los eveniments astronomics, astrologics e tanben religioses.
Etimologia
Lo mot calendièr deriva del latin calendae, « que son apelats », del vèrbe calare (« apelar »). Las calendas designavan pels Romans lo primièr jorn del mes qu'èra lo començament de la luna novèla e los jorns èran comptats a l'envèrs a partir de las calendas, de las nonas, cinquen o seten jorn del mes, de las idas, tretzen o quinzen jorn del mes. Aquel jorn, los pontifes anonciavan la data de las fèstas mobilas del mes venent e los debitors devián pagar lors deutes inscrits dins los calendaria (« libres de comptes »).
Unitats del calendièr
Totes los calendièrs istorics son basats sus las unitats naturalas de durada definidas per de fenomèns astronomics.
Lo jorn
thumb|right|200px|Una [[mòstra de solelh]] Dins totas las civilizacions, l'alternança del jorn e de la nuèch pareis d'èsser estada l’unitat fondamentala de la marca de l'escorrement de l'an. Aquela se fa per la rotacion de la Tèrra, lo començament del jorn es pas simultanèu d’un punt a l’autre del glòbe terrèstre. Fins a una epòca recenta, èra pas un problèma perque las civilizacions vivián gaireben sens contacte las unas amb las autras. Lo desvolopament dels transpòrts e la possibilitat de difusar l'ora menèron a definir, al sègle XIX, la nocion de fus orari per far correspondre una ora donada amb una posicion aparenta del solelh dins lo cèl.
Lo mes
Las fasas de la Luna essent de bon observar, foguèron un mejan facil de mesura del temps. S'utilizava las lunasons per comptar los temps superiors a qualques jorns. Dins las regions del glòbe ont las sasons son pauc marcadas, coma en Polinesia, la lunason demorèt longtemps, aprèp lo jorn, l’unitat fondamentala de mesura del temps. Lo calendièr musulman modèrne es tanben lunar.
L’annada
Marcant las sasons, la revolucion de la Tèrra a l'entorn del Solelh, es a dire l'annada, prenguèt importància amb lo desvolopament de l’agricultura. Aquel cicle es d’una durada relativament longa e son escorrement se pòt marcar per exemple amb de fenomèns coma los solsticis. Es doncas probable que los òmes aurián utilizat l'alongament de las ombras per marcar lo debanament de l’annada, associat al percors aparent del solelh a respièch de las constellacions del zodiac.
Lo primièr calendièr basat sus l’annada poiriá èsser lo calendièr egipcian. Segon qualques teorias, los megalites dels sites de Nabta Playa o Stonehenge, o las formas dels temples astècas e maias poirián aver servit a mesurar las annadas.
Combinason de las unitats naturalas
Los fenomèns astronomics presentats çai subre son independents, las unitats que definisson son pas commensurablas: lor repòrt es pas un nombre racional.
Aquela dificultat fa que los pòbles causiguèron de daissar lo calendièr se desincronizar o ben de lo recalar empiricament suls fenomèns celèstes, fins a pèrdre la continuitat dels jorns. Se ditz alara qu’un calendièr es puslèu aritmetic o puslèu astronomic.
L’annada e lo jorn
E encara nòstre calendièr actual presenta totjorn una leugièra desincronizacion de l’annada, avalorada a qualques jorns (3 jorns) sus 10,000 ans.
Lo mes e lo jorn
La durada mejana d’una lunason es de 29 jorns 12 oras 44 minutes e 2,8 segondas (29,53 jorns). Doncas en fasent alternar meses de trenta e de vint-e-nòu jorns, e a condicion d’apondre un jorn cada trenta meses, arribam a una precision acceptabla. Aquel mecanisme foguèt utilizat per totes los ancians calendièrs lunars per far correspondre l’òrdre dels jorns dins lo mes amb las fasas de la luna.
Lo mes e l’annada
160px|vinheta|drecha|[[Solelh|Solelh et Luna, Schedel]] Una annada solara compòrta 12,36827 lunasons. Per establir l'annada calendièra e doncas conservar un acòrdi entre los meses e las sasons, los calendièrs caldèu e roman apondèron cada tres ans, un tretzen mes a lor calendièr. Mas l’armonizacion demorèt fòrça imperfièita.
Se pòt pasmens citar l’excepcion del calendièr ebraïc modèrne que se basa sul cicle metonic : 19 annadas correspondent a dos cents trenta cinc meses. Sus un cicle de dètz-e-nòu ans aquel calendièr definís doncas sèt annadas de tretze meses e dotze annadas de dotze meses. Cal pasmens èsser regularament sincronizat sul cicle de la Luna perque l’annada e lo mes atal definits son leugièrament excedentaris.
La sason e l’annada
Dins fòrça calendièrs, i a quatre sasons : la prima, l'estiu, l'automne, e l'ivèrn. Aquelas sasons son pas totjorn a la meteissa plaça dins lo cors de l'annada, e quand, par exemple, los chineses o los cèltas metèron l'estiu de mai a julhet duel calendièr gregorian, lo solstici d'estiu, jorn pus long essent mai o mens al mitan, dins lo calendièr modèrne europèu, l'estiu comença amb lo solstici d'estiu.
En China, l'annada comença amb la prima, mas, dins de païses escandinaus, comença amb la fèsta de mièg ivèrn (Midtvintersblot), lo solstici d'ivèrn, venguèt Nadal mai recentament.
L’èra
L’èra es un periòde de temps vague e subjectiu que comença amb un eveniment istoric marcant o fondador servant de punt de despart e causit per convencion coma annada 1 dins una cronologia.
L'èra crestiana comença l'annada supausada de la naissença de Jèsus. L’anno Domini, que determina uèi l'an 1 a la basa del calendièr gregorian, determinada per Dionysius Exiguus en 532.
L'èra olimpica (utilizada pels grècs de l'Antiquitat) comença en 776 ab C (annada dels primièrs Jòcs Olimpics). L’èra de Roma comença amb la fondacion de Roma, lo 21 d'abril de 753 ab. C. Los Romans descomptan atal las annadas Ab Urbe condita (« dempuèi la fondacion de la Vila »). L’èra juliana del calendièr julian, mesa al punt per l'astronòm Sosigènes d'Alexàndria sus òrdre de Juli Cesar, dintrèt en vigor lo 1 de genier de 45 Ab. C., e sa creacion es utilizada coma an 1.
Lo revelh esperital de Siddharta Gautama (lo darrièr Boda istoric) -543 pel calendièr bodista.
Los Maias de l'epòca classica (sègles IIIe a IX ap. C.) pensavan que las divinitats tornavan far mai o mens regularament los Òmes en divèrsas matèrias (fusta, milh per exemple) e que n'espèran qualques comportaments per los mantenir o pas dins l'existéncia e l'abondància o la carestiá. Los escribas maias estimavan viure dins una n creacion començada un jorn 4 Ahau 8 Cumku de lor calendièr ritual, lo jorn origina numericament notat 13.0.0.0.0. dins lor numeracion vintesimala. Los especialistas fan correspondre l'origina de l'èra maia al 11 d'agost de 3114 ab. C. e deuriá s'acabar lèu, en decembre de 2012, e daissant plaça a la (n+1) umanitat.
Lo sègle
Sègle es un mot d’origina romana mas los Latins li atribuisson una significacion fòrça mai vaga perque segon los autors podiá representar de vint-e-cinc a cent setze ans.
Contràriament a la cresença comuna, las annadas secularas coma 1800, 1900 o 2000 son las darrièras de lor sègle. Per definicion un calendièr comença en l’an 1; l'an 100 deu apartenir al primièr sègle per que faga cent ans. Atal, lo sègle XXI comencèt lo 1 de genièr de 2001.
Lo lustre
Lo lustre es un periòde de 5 ans. A Roma, representava l'espaci de temps separant dos recensaments.
La setmana
Los Egipcians, los Chineses e los Grècs gropavan los jorns en desenas, los Javaneses per cinc jorns. Le mot decada designa un periòde de dètz jorns,. Pel primièr còp una setmana de sèt jorns apareis dins lo pòble ebrièu que l'aurián manlevat als caldèus. Aquela durada es mai o mens aquela d’una fasa de la Luna. L’adopcion del Shabat coma jorn de repaus ven d'un comandament biblic. Per generalizacion, una annada sabatica torna cada 7 ans, alara que cal esperar 50 ans per que torne una annada jubilara e son Jubilèu.
En Mesopotamia, lo nombre sièis èra considerat coma benastrós e lo nombre sèt coma malastrós; èra doncas recomandat d'entreprendre res los 7, 14, 21 e 28 del mes, aquel jorn malastrós foguèt nomenat « sabbatu » e adoptat pels ebrièus.
En Occident, l'utilizacion de la setmana data solament del sègle III de nòstra èra. L’adopcion del dimenge coma jorn de repaus ven d'un decrèt de l’emperaire roman Constantin I lo Grand en 321.
Dins lo calendièr gregorian, perque un mes mejan compòrta 4,34812 setmanas, la setmana es pas una subdivision del mes. Levat evidentament pels meses de febrièr de las annadas que son pas bissextilas, que compòrtan exactament quatre setmanas o doas quinzenas.
Lo calendièr republican tornèt a la division del mes en decadas.
Lo jorn
thumb|right|150px|Una mòstra La division del jorn en unitats precisas es d’origina egipciana e caldèa. Los primièrs devesiguèron lo jorn en 24 partidas, 12 per la nuèch e 12 pel jorn. Los segonds devesissián lor jornada en seissanta partidas coma dins los calendièrs vedics d'Índia; a partir del sègle VII, los Babilonians manlevèron a Egipte la division de lor jornada en dotze partidas. Fòrça pòbles aprèp definiguèron lor nocion d’ora en copant en dotze partidas aqueles dos periòdes de duradas variablas segon las sasons.
La minuta e la segonda
Serián benlèu d’origina babiloniana.
L’unitat contemporanèa de mesura de temps es la segonda que se definís dempuèi 1967 per un fenomèn atomic. Nòstra definicion del temps repausa doncas pas mai entièrament sus de cicles astronomics, fach unic dins l’istòria de l’Umanitat.
A causa de l'alentiment de la Tèrra per efèit de marèia, lo jorn actual es un pauc mai long qu'aquel de 1820 que serviguèt a la definicion istorica de la segonda. Cal doncas, pontualament, realizar un « saut » en apondent una segonda (o retirar una segonda, çò que encara jamai se produguèt) a un o dos jorns de l’annada per demorar sincronizat amb la rotacion de la Tèrra. Aqueles ajustaments son irregulars perque las variacions del periòde de rotacion de la Tèrra son elas meteissas irregularas e encara mal explicadas. Aquels ajustaments, anonciats de meses abans per l’International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS), se fan a datas predefinidas en fin de mes, en apondent o retirant una segonda a la darrièra minuta d'una jornada.
Sistèmas de calendièrs dins lo monde
Un calendièr es lunar o solar segon que privilègia lo mes o l’annada. Dins un calendièr lunar, la durada mejana d’un mes se deu aprochar d'aquela d’una lunason: 29,530589 jorns. Dins un calendièr solar, la durada de l’annada deu èsser de 365,242190 jorns.
Calendièrs lunisolars
S’agís de calendièrs lunars que son ajustats cada annada solara amb de meses intercalars:
Tourville-sur-Arques
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Remenoville
Remenoville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
IAM
IAM (Imperial Asian Men) es un grop musical rap francés, originari de Marselha e creat en 1989. Si compausa d'Akhenaton (Philippe Fragione), Shurik'n (Geoffroy Mussard), Kheops (Éric Mazel), Imhotep (Pascal Perez), Kephren (François Mendy) e Freeman (Malek Brahimi), e marquèt lo començament dau rap deis annadas 1990 en França. Freeman quitèt lo grope en 2009.
Peròls de Vesera
Peròls de Vesera (Pérols-sur-Vézère en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Sent Nazari (Lausun)
Sent Nazari es una anciana comuna probablament perigòrda entièrament, en Guiana, situada dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Lo 1èr de genièr 1965, fuguèt annexada per Lausun.
Geografia
Sent Nazari es adara a l'èst de la comuna de Lausun.
Toponimia
Lo nom ven de l'ebrèu latinizat Nazareus, abat de Lerins,.
Saint-Jean-du-Corail
Saint-Jean-du-Corail es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Les Grangettes
Les Grangettes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Borgonha Franca Comtat.
Saint-Jean-du-Corail
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Les Grangettes
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Les habitants sont les Tiercelets
Francis Garnier
thumb|right|[[Fotografia de Francis Garnier dins lo corrent deis annadas 1860.]]
Marie Joseph François Garnier dich Francis Garnier (25 de julhet de 1839 – 21 de decembre de 1873) foguèt un oficier de marina e un explorator francés.
Originari d'una familha legitimista, venguèt oficier en 1857 e prenguèt rapidament la direccion dau continent asiatic. I participèt ai diferenteis operacions francesas organizadas dins la region coma l'expedicion punitiva còntra lo Palais d'Estiu de Pequin (1860). Venguèt famós per sa participacion a l'exploracion de Mekong dins lo corrent deis annadas 1860. En novembre de 1873, arribèt a Hanòi après d'incidents marchands francés e autoritats vietnamianas. I prenguèt lo contraròtle de la fortalesa e i proclamèt la libertat de navigacion sus lo Riu Roge. Pasmens, foguèt tuat en decembre per una ataca dei Pavalhons Negres.
Son nom foguèt donat a mai d'un naviri de la Marina Nacionala e a una vila d'Argeria dins lo corrent dau periòde coloniau.
Raúl Cubas Grau
Raúl Alberto Cubas Grau, engenhaire e òme politic n. 1943 foguèt president de Paraguai entre 1998 e 1999.
Gwerial
Gwerial en breton ( Vergéal en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Sent Soplesí de Maruelh
Sent Soplesí de Maruelh (Saint-Sulpice-de-Mareuil en francés) es una anciana comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Lo 1er de genier de 2017, fusionet emb autras uech comunas per formar la comuna novela de Maruelh en Perigòrd.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Lo nom es atestat au segle XIII, en latin, ''Sanctus Sulpitius, arch. Veto Marolio'', « archipreirat de Vielh Maruelh ».
Ottonville
Ottonville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region del Grand Èst.
Geografia
Situada a la cœur de país de la Nied, a 5 km de Boulay-Moselle, en una pichona cuvette entre los tucs diches del Bovenberg e de la Knalhütte, la municipalitat de Ottonville es en realitat constituida de dos pòbles : Ottonville e Ricrange. La siá altitud mièja es de 220 mètres environs
Située au cœur de pays de la Nied, à 5 km de Boulay-Moselle, dans une petite cuvette entre les collines dites du Bovenberg et de la Knalhütte, la commune d’Ottonville est en réalité constituée de deux villages : Ottonville et Ricrange. Son altitude moyenne est de 220 mètres environs
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Canton de Brantòsme
Lo canton de Brantòsme, vengut canton de Brantòsme de Perigòrd, es una division administrativa de Perigòrd, venguda dempuei 2015 solament circonscripcion electorala, situada dins l'arrondiment de Nontronh e l'arrondiment de Periguers, lo departament de Dordonha e la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
A la refòrma cantonala de 2015, lo canton passet de 11 a 42 comunas (aura, 27) e Brantòsme (aura, Brantòsme de Perigòrd), qu'era chapluòc, venguet burèu centralizator. La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta perigòrda.
Geografia
Queu canton es organizat a l'entorn de Brantòsme puei de Brantòsme de Perigòrd dins l'arrondiment de Periguers, puei en granda partida en 2017 dins l'arrondiment de Nontronh. L'altitud de l'ancian canton chamnha de 76 m (L'Esla) a 237 m (Biràs) per una mejana de 139 m lo dau noveu de 63 m (Sent Victor) a 251 m (Champeus e La Chapela de Pomiers).
Composicion davant 2015
Lo canton de Brantòsme amassava 11 comunas e comptava 7036 abitants au recensament de 1999 (sens dobles comptes).
Istòria
Lo canton de Brantòsme se creet en 1790 dins lo districte de Periguers
Lo 13 de brumaire an X (4 de novembre de 1801), lo canton de Brantòsme fuguet conservat,.
Per decret dau 5 de març de 2020, lo canton chamnhet de nom e venguet canton de Brantòsme de Périgòrd.
Tequila
Lo tequila es una bevenda alcolizada destillada que se fabrica dins los estats mexicans de Jalisco, Guanajuato, Michoacán, Tamaulipas e Nayarit. Se fabrica a comptar del Agave tequilana, una planta nadiua de Mexic.
Abadiá de Senta Maria de la Regla
L'abadiá benedictina de Santa Maria de la Regla de Limòtges, en Lemosin, dins lo departament de Nauta Vinhana, fuguet fondada en 817 per Loís lo Piós. Aperteniá a la diocesi de Limòtges e a la província eclesiastica de Borges.
Abadiá benedictina de femnas, dirigida per de las abadessas eissidas de la noblessa lemosina, fuguet un important convent juscanta la Revolucion Francesa, a la fin dau segle XVIII.
L'egleisa abadiala e las bastissas monasticas fugueren gaireben completament destruchas au segle XIX e la resta vers 1960. Lo museu de l'eveschat de Lemòtges garda daus elements escultats que daus claveus de l'ancian portau. Un ancian refectòri e sas cavas voutadas fugueren entierament restaurats. Sos lo site de l'anciana lòtja de l'abadessa demòra un sosterranh.
Aprep 1790 las bastissas monasticas abrigueren un ostau de detencion. Lo Grand Seminari fuguet bastit a l'entorn de la lòtja de l'abadessa sos lo Prumier Emperi e i demoret juscanta 1905. 'Na chapela serv d'annexe a la mediateca municipala, au depaus legau regionau e per lo Museu de la Resisténcia. Lo centre d'acuelh daus companhs dau se tròba dins l'ancian refectòri. La plataforma ente se situava l'essenciau de la bastissa fuguet tre alara ocupada per 'na part dau jardin botanic de l'eveschat.
Castanheda (Nauta Garona)
Castanheda (Castagnède en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge, situada en eth departament dera Hauta Garona e era region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Castanheda qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de Gasconha, dera generalitat d'Aush, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Tolosa. Eth vocable dera glèisa, annèxa de Castèthviague, qu'es Sent Laurenç. Tanlèu 1790, Castanheda qu'èra deth canton de Salias.
Barra d'armonia
300px|thumb|[[Vriulon destaulat on e's pòt véder la barra d'armonia devath la taula d'armonia]]
La barra d'armonia qu'ei una partida deus instruments de còrdas hregadas (com, per exemple, lo vriulon) mes egaument de quauques guitarras e mandolina ; qu'ei pegada au dehens de la caisha d' armonia devath la taula d'armonia dens la longor de l'instrument suu costat on ei tienuda la còrda mei grava. 200px|thumb|left|[[Mandolina bluegrass]] Qu'a dus pretzhèits:
De l'aute costat deu pontet, qu'ei l'amna qui assegura la purmèra foncion, mes, aquesta que transmet lo son au hons de l'instrument.
Barra d'armonia e amna ambs que renforçan la taula d'armonia sosmesa a la grana pression deu pontet e que permeten de har vibrar d'un còp l'instrument sancèr.
Que cau soslinhar que las mandolinas bluegrass e las guitarras inventadas peu laütièr Orville Gibson en bèth inspirà' s de la laüteria deu vriulon, que pòden aver una barra d'armonia per la medisha rason.
Jane Grey
thumb|right|350px|[[The Execution of Lady Jane Grey (painting)|L'execucion de Lady Jane Grey (lo Suplici de Joana Grey) per lo pintor romantic francés Paul Delaroche, 1833.]]
Jane Grey, sovent sonada Lady Jane o encara mai formalament Joana d'Anglatèrra (1537 – 12 de febrièr de 1554), una rèireneboda d'Enric VIII d'Anglatèrra, regnèt coma reina non coronada del Reialme d'Anglatèrra pendent 9 jorns, al mes de julhet de 1553. La jove reina foguèt considerada coma un dels esperits mai cultivats de son epòca.
Tot ben que l'accession de Joana, segon lo testament del jove rei Edoard VI anèsse en contra de las leis d'Anglatèrra, los òmes de poder foguèron dispausats de la reconéisser per reina d'Anglatèrra per tal d'empachar l'ainada d'Enric, la catolica Maria I d'Anglatèrra, d'accedir al tròn. Lo regne cortet de Joana s'acabèt, pr'aquò, quand las autoritats revoquèron sa proclamacion coma reina. Maria la faguèt descapitar per traïson.
L'istòria populara anglesa parla tanben de la "Reina de Nòu Jorns” (10 de julhet – 19 de julhet de 1553) o, pas tant sovent, de la "Reina de Tretze Jorns" (6 de julhet – 19 de julhet de 1553) — en rason d'una incertitud per çò de la data de son accession al tròn. Los istorians prenguèron siá la data de la mòrt de son predecessor lo 6 de julhet, siá de sa procalamacion oficiala lo 10 de julhet, coma començament de son regne cortet.
Orlu
Orlu pòt essèr:
Pèsta
La pèsta (dau latin pestis, « malautiá contagiosa ») es una malautiá que pòu aver d'efiechs diferents e qu'es mortala per l'uman. Es causada per Yersinia pestis, descubèrt per Alexandre Yersin de l'Institut Pasteur en 1894, qu'es tanben responsable de patologias dei paumons pas tant grèvas en de pichons mamifèrs e d'animaus de companhiá (dins aqueu cas si ditz pèsta sauvatja). Es principalament veïculada per un garri, lo Rattus rattus, que la transmete a l'uman per de nieras infectadas (niera dau garri Xenopsylla cheopsis dins lei país cauds coma Índia, ò Nosopsyllus fasciatus en Euròpa). Lei rosigaires sauvatges constituisson la sèrvia naturala de la malautiá. Lei lagomòrfs (lapin, lèbre) e carnivòrs pòdon infectar l'uman per lo contacte amb un animau infectat ò la mordedura d'un animau infectat.
Per lei devastacions que causèt, sustot a l'Atge Mejan, la pèsta aguèt de consequéncias importantas dins l'economia, la religion e leis arts. La pèsta negra es una epidemia d'aquela epòca. Pasmens, mai que d'una epidemia de malautiás inconeissudas de mortalitat fòrta posquèt èsser qualificada de pèsta per lei cronistas de l'epòca. Per analogia, d'autrei malautiás de fòrta mortalitat en d'autreis espècias son tanben nomadas pèsta, coma la pèsta de l'anet ò la pèsta porcina, qu'an per la màger part ren de comun ambé la pèsta umana.
Duke Ellington
Duke Ellington (nascut Edward Kennedy Ellington), compositor e pianista, foguèt considerat coma lo mai important musician de jazz de l'istòria.
Callaqui
thumb|right|Vista del volcan e Lòna el Barco.
Lo Callaqui (3,164 m) es un estratovolcan situat dins lo centre-sud de Chile. Sa darriera erupcion freatica coneguda se debanèt en 1980.-37.92806°N, -71.44611°W
Eschwiller
Eschweiler  en alemannisch (Eschwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Istòria
Rattachement a la França : las demandas de rattachement èran pas pas totjorn espontanèas. De nombroses abitants èran désorientés per çò qu'es de lo sieu futur. Desiravan demorar ligats als princes de Nassau, mas poder jouir de las libertats promesas per la legislacion francesa. soslinhava que las municipalitats de Siltzheim, Oermingen, Butten, Ottwiller, Dehlingen, Eschwiller volián pas pas emetre la vœu de la siá reünion a la Republica.
L'autentic artesan del rattachement del comtat de Saarwerden al Bas-Rhin #èsser Nicolas François Blaux, cònsol de Sarreguemines. Lo 23 de novembre de 1793, la Convencion #ratificar la decision de erigir Neusaarwerden en district e d'incorporar al departament bas-rhinois los sièis costats nouvellement creats : Bouquenom, Nòu-Saarwerden, Harskirchen, Wolfskirchen, Drulingen e Diemeringen. L'organizacion del district incomba al deputat Philippe Rühl. Aital lo Bas-Rhin s'enriquís de 43 comunas e 18,000 abitants.
Rattachement à la France : les demandes de rattachement n'étaient pas toujours spontanées. De nombreux habitants étaient désorientés quant à leur avenir. Ils souhaitaient rester rattachés aux princes de Nassau, mais pouvoir jouir des libertés promises par la législation française. signalait que les communes de Siltzheim, Oermingen, Butten, Ottwiller, Dehlingen, Eschwiller ne voulaient pas émettre le vœu de leur réunion à la République.
Le véritable artisan du rattachement du comté de Saarwerden au Bas-Rhin fut Nicolas François Blaux, maire de Sarreguemines. Le 23 novembre 1793, la Convention ratifia la décision d'ériger Neusaarwerden en district et d'incorporer au département bas-rhinois les six cantons nouvellement créés : Bouquenom, Neuf-Saarwerden, Harskirchen, Wolfskirchen, Drulingen et Diemeringen. L'organisation du district incomba au député Philippe Rühl. Ainsi le Bas-Rhin s'enrichit de 43 communes et 18,000 habitants.
Ferdinand de Lesseps
thumb|right|Retrach de Ferdinand de Lesseps entre [[1872 e 1876.]]
Tequila (Jalisco)
Tequila (del nahuatl, que vòl dire «luòc de trabalh») es una vila de l'estat de Jalisco. La vila se tròba a la part nòrd-central de l'estat e es Patrimòni Mondial de l'Umanitat. L'activitat economica principala de la vila es la produccion de tequila e lo torisme associat a aquela produccion.
Ferdinand de Lesseps
Ferdinand de Lesseps (19 de novembre de 1805, Versalhas - 7 de decembre de 1894, Guilly) es un diplomata e administrator francés famós per son ròtle dins la construccion dei canaus de Suèz e de Panamà.
Tequila (Jalisco)
thumb|Esquèrra|200px|Los agaves (atzavares de tequila)
Ferdinand de Lesseps
Après aqueu succès, Lesseps s'interessèt ai projèctes de construccion dau canau de Panamà. Fondèt la Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà en 1879 e comencèt la construccion d'un canau dins la region. Pasmens, fòrça dificultats tecnicas apareguèron e lo còst aumentèt rapidament. Lei malautiás tropicalas foguèron tanben un problema constant. Menaçat de falhida, Lesseps deguèt corrompre plusors jornalistas e òmes politics per gardar lo sostèn deis autoritats francesas. Dins aquò, en 1889, la companhiá faguèt definitivament falhida. Aquò entraïnèt l'escandòl de Panamà que menèt a plusors condamnacions de responsables de la companhiá. En 1893, Lesseps foguèt ansin condamnat a una pena de 5 ans de preson que foguèt pas aplicada.
Qualia
Los qualia son las proprietats de la percepcion e mai sovent de l'experiéncia sensibla. Es çò que sentèm quand percevèm o sentèm quicòm: que nos fa de veire un objècte redond, roge e rufe? Los qualia constituisson tanben la quita essnéncia de l'experiéncia de la vida e del mond. Son de fenomèns psiquics e donc subjectius, constitutius dels estats mentals. Se distria mai sovent:
Per definicion, los qualia son inefables en l'abséncia d'una intuicion dirècta: se pòt pas far conéisser lo roge, o la color en genral, a calcun que la conéis pas dirèctament. Son donc tanben incommunicables. L'existéncia e la natura d'aquelas qualitats sensiblas constituisson un dels debats mai importants de la filosofia de l'esperit. Aquela importança es ligat al fach que l'ipotèsi dels qualia constituís una refutacion du fisicalisme, dins la mesura ont los prenèm per de fenomèns irréductibles.
Lo mot qualia ven du latin qualis qui significa quin, de quin biais, de quina espècia
Definicion
Lo filosòf estatsunidenc Daniel Dennett distria quatre proprietats mai sovent atribuidas als qualia:
Daniel Dennett nega l'existéncia dels qualia. L'una de las tèsis filosoficas principalas de son libre La Consciéncia explicada (1991) es que las sensacions intimas de percepcion n'existisson pas.
Los arguments
thumb|Qualia oposats de doas personas mirant des fraises. Los arguments al subjècte dels qualia se presentan mai sovent jos la forma d'experiéncis de pensada, per exemple, l'espèctre inversat: seriá possible de concebre un cambiament de la nòstra percepcion de las colors independament del nòtre cervèl o del nòtre còs. D'aqueles aurián donc pas cap fondament fisic. L'experiença de pensada contemporanèa mai coneguda sul subjècte es aquela de, sus la coneissença de las colors.
Qualia e consciéncia artificiala
Se se programava un malhum de neuròns semblable al cervèl uman sus un supòrt informatica, lo tractament informacional e lo comportament resultant generats per l'ordinator semblariá exactament a aquel efectuat per l'òme, aurián alara los mèsmes qualia que l'òme? Se òc lo tractament informacional d'esperel generariá la consciéncia independament del supòrt. Se non la generacion de consciéncia dependriá del supòrt e es possible que la consciéncia amb qualia resulta de fenomèns fisics se debanant dins lo nòtre cervèl.
Motor ionic
thumb|right|Assai d'un motor ionic dins un [[laboratòri dau Jet Propulsion Laboratory.]]
Un motor ionic es un motor electric que produtz sa fòrça de propulsion en accelerant d'ions a una granda velocitat per lo mejan de grasilhas polarizadas. La possada obtenguda es febla, de l'òrdre de 0,05 a 5 N, mai pòu èsser mantenguda durant de periòdes lòngs. Aquò permet d'obtenir de rendiments fòrça importants (10 còps superiors ai carburants convencionaus) mai requièr d'esperar una certana durada per obtenir de velocitats significativas. A l'ora d'ara, aquelei caracteristicas limitan l'utilizacion dau motor ionic au domeni espaciau. De mai, dins l'industria espaciala en 2023, lei motors ionics èran generalament encara de prototipes destinats a de sondas experimentalas pichonas (Deep Space 1, Dawn, Hayabusa). A tèrme lòng, podrián permetre de redurre la durada de viatge dei sondas ò de fusadas mandadas dins lo Sistèma Solar.
Écorches
Écorches es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
En 1813, Escorxes #que comptava 391 abitants a absorbit Ligneries e los sieus 241 abitants aital coma Varry e los sieus 220 abitants.
En 1813, Écorches qui comptait 391 habitants a absorbé Ligneries et ses 241 habitants ainsi que Varry et ses 220 habitants.
Dorothy Parker
Dorothy Parker (Long Branch, Nòva Jersei, 22 d'agost de 1893 – Nòva York, 7 de junh de 1967) foguèt una contaira, autora dramatica, critica, umorista, scenarista e poèta nòrd-americana, fòrça coneguda per son engenh fissaire, son sarcasme, son esperit e agach sul costat escur de la vida urbana al Sègle XX.
Joventut
Tanben coneguda coma “Dot” O “Dottie”, son nom real èra Dorothy Rothschild. L'azard volguèt que nasquèsse en un jorn en qué la familha gaudissiá de las siás vacanças en Nòva Jersei, mas ela se considerava coma nòvayorkesa cap e tot. Creissèt dins l'Upper West Side, escolarizada a la Blessed Sacrament Convent School, e mai se que son paire foguèsse jusieu e sa mairastra protestanta. La siá educacion formala s'acabèt a sos 13 ans. En 1913 aviá perdut tota la siá familha e a comptar d'alavetz li calguèt se ganhar la vida en tocant lo piano en una escòla de dança, entre d'autres trabalhs. Capitèt de vendre un poèma a la revista Vanity Fair en 1914. Un an pus tard foguèt contractada coma assistenta editoriala per Vogue.
Se maridèt amb lo broker de Wall Street Edwin Pond Parker II, mas se separèron al començament de la Primièra Guèrra Mondiala. Ela contunhèt de trabalhar per ambdoas revistas.
L'escrivana aviá de sentiments ambigus respècte a la siá condicion jusieva e amava de badinar en assegurant que s'èra maridada pas que per cambiar de nom de familha.
Consecracion dins The New Yorker
La siá carrièra comencèt definitivament en l'an 1919 quora venguèten critica teatrala per Vanity Fair. Pasmens foguèt mercejada en 1920, e comencèt de trabalhar coma escrivana independenta. Un còp separada del sieu marit, aguèt divèrsas aventuras amb d'autres òmes. Quand se fondèt lo periodic The New Yorker, en 1925, faguèt partida de la còla. En aquela epòca escriviá de poesia umoristica, e mai se refusariá pus tard aquela facieta.
Contes e poesia
Los 15 ans seguents foguèron los mai productius. Publiquèt sèt volums de contes e poesia. La critica afirmèt que supausèron una “Biografia encapsulada”.
La part la pus importanta de l'òbra de Parker la constituisson los sieus contes. E mai se presenten sovent una cara ironica, son sòbris e fissants, e possedisson un fons mai agredoç que comic. Las siás amistats i trobavan a l'encòp una font de jòi e de tristesa.
Lo sieu relat mai conegut apareguèt en Bookman Magazine jol títol Big Blonde, (La granda rossa). Foguèt premiat amb lo prestigiós Prèmi O. Henry coma lo conte lo melhor de 1929. Aquel relat, entre d'autras obraràs de mèstras del genre, seriá seleccionat per August Monterroso per la siá celèbra Antologia del conte trist.
Matrimòni e assages de suicidi
Dorothy Parker ensagèt de se suicidar almens en doas escasenças.
Contractèt matrimòni amb l'actor Alan Campbell l'an 1934. Lo matrimòni se debanèt a Hollywood ont Parker escriguèt l'escript del filme de William A. Wellman A Star Is Born (Es nascuda una estela, 1937).
Activitat politica
Pendent los ans 30 l'autora, de tendéncia esquerrana, desvolopèt una granda activitat politica, en ajudant a fondar la Antinazi League en Hollywood. Foguèt investigada per la FBI coma suspècta d'aperténer al Partit Comunista, causa per la quala arribèt a aparéisser dins la Lista Negra de Hollywood.
De 1957 a 1962 escriguèt dins Esquire magazine, de manièra un pauc erratica, per encausa de sos problèmas amb l'alcòl.
Mòrt
Moriguèt d'un atac cardiac en l'an 1967, als 73 ans, a Nòva Yòrk. Los sieus cendres repausan a la NAACP (Associacion Nacionala pel Desvolopament de las Personas de Raça Negra), amb l'epitafi: "Excuse my Dust" (“Perdonatz ma posca”).
Hercule Birat
Hercule Birat (Narbona, 1796 - 1872) es un cançonièr d'expression francesa e occitana.
Daruma otoshi
Lo prezthèit deu jòc qu 'ei de har càder los cilindres un per en bèth deishar las auta peça deu jòc apieladas.
Tomás Romero Pereira
Tomás Romero Pereira (1886-1982) militar e òme politic, foguèt president de Paraguai entre lo 5 de mai e lo 15 d'agost de 1954.
Lengas romanicas
Las lengas romanicas o neolatinas son de lengas mutualament intelligiblas eissidas del latin vulgar parlat fins al sègle IX, apertenent a la familha de las lengas italicas, branca de las lengas indoeuropèas.
Classificacion
miniatura|drecha|classificacion de las lengas romanicas.
Lengas romanicas:
Aubenàs
Aubenàs (Aubenas en francés) es una comuna occitana de Bas Vivarés que administrativament se tròba dins lo departament d'Ardecha e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
La prononciacion es [ɔwbe'na], d'un informator de Prunet.
La Vèrnha (Roergue)
La Vèrnha (Lavernhe en francés) es una anciana comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Dempuèi lo 1èr de genièr 2016, es comuna delegada de la comuna novèla de Severac d'Avairon.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Saussas
Saussas o Salsas (benlèu antiquat) (Sausses en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Ectara
L'ectara (simbòl: ha) es una unitat de mesura agrària de superfícia qu'equivau a 10,000 mètres carrats. Aquela unitat es fòra lo Sistèma Internacionau d'Unitats (SI), mai s'utiliza amb eu.
Una ectara es equivalenta a:
Liame extèrne
Conversion de l'ectara vèrs d'autreis unitats de superfícia
Berriàs e Castèljau
Beriàs e Castèljau (Berrias-et-Casteljau en francés) es una comuna occitana de Vivarés situada dins lo departament d'Ardecha e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
À Punt Mèdia
À Punt Mèdia qu'ei nòm de marca de la Societat Anonima de Mejans de Comunicacion de la Comunautat Valenciane S.A). (Sociedad Anónima de Medios de Comunicación de la Comunidad Valenciana S.A qu'ei encargada de difusir ua produccion audivisuau de television e de ràdia en catalan valencian.
Istòria
Que comencè la soa transmicion audiovisuau lo 10 de jun de 2018 e tot vienent pleant un vueit deishat per la clavadura de lo 29 de novème de 2013 (quitament dab mejans policiers).
Felip Melanchthon
thumb|200px|Melanchthon per [[Lucas Cranach]]Felip Melanchthon (vadut Philipp Schwartzerdt - Bretten, lo 16 de heurèr de 1497 - Wittenberg, lo 19 d'abriu de 1560), que ho un teologian reformat discípol de Martin Luther e autor de la Confesion d'Augsborg tèxte fondator de la doctrina luteriana que dehenó davant la Dieta d'Augborg e l'Emperaire Carles V.
Perthes (Sèina e Marna)
Perthes  es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Louis Beaulard
Louis Beaulard (Usès, 1809 - Nimes, 1872) es un poèta d'expression occitana.
Tot en òc
right|300px|thumb|Lògo de l'associacion Tot en òc Tot en òc es una associacion culturala segon la lei de 1901, creada en 2010. A per tòca sus totes los territòris ont se parla la lenga occitana, en particular, e endacòm mai per via electronica, de provesir d'aisinas e de traduire d'interfàcias per tot mèdia electronic e informatic en lenga occitana.
Objectius
right|150px|thumb|ancian lògo de l'associacion Tot en òc Limitar los risques seguents :
Actualitat
Trabalha amb las associacions de promocion dels logicials liures e los autres organismes de traduccion de logicials, en particular amb los que partejan son interès per las lengas menorizadas. Trabalha dempuèi qualques annadas a la bastison d'un corrector ortografic d'occitan-lengadocian. La version 1, abotiment de 6 annadas de trabalh sus la version bèta sortís en abril de 2017.
Coordenadas
Associacion Tot en òc Ostal d'Occitània 11, carrièra Malcosinat 31000 Tolosa
Chadenac
Chadenac es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Platon
thumb|right|Cap de Platon, a la Gliptotèca de [[Munic]]
Platon (427 avC, Atenas - 348 avC, Atenas) es un filosòf grèc de l'Antiquitat. Originari de la noblesa atenenca, venguèt discípol de Socrates e faguèt partida de son entorn fins a sa condamnacion a mòrt. Puei, après un periòde de viatges en Mediterranèa, fondèt l'Acadèmia, la premiera escòla vertadiera dedicada a l'ensenhament de la filosofia. Platon venguèt alora una personalitat intellectuala majora dau mond grèc e foguèt invitat mai d'un còp a la cort dei tirans de Siracusa. Asssaièt sensa succès d'i aplicar lei principis de sa pensada avans de s'entornar definitivament a Atenas.
Amb Socrates e Aristòtel, Platon es un dei tres filosòfs pus importants de la Grècia Antica. Son òbra es devesida en tres partidas principalas que regardan la metafisica, la cosmologia e la politica. Lei doas premierei partidas interessèron fòrça lei pensaires mistics e lei premiers teologians crestians. La tresena aguèt una influéncia sus plusors generacions de pensaires politics car s'interessèt ai condicions necessàrias per permetre de crear una ciutat dirigida per lei principis de la filosofia e de la justícia.
De sa jovença a la mòrt de Socrates
Vèrs 407 avC, Platon rescontrèt lo filosòf Socrates (470-399 avC) e intrèt dins son ceucle. Aquelei relacions durèron uech ans fins a la condamnacion a mòrt de Socrates per leis Atenencs. Pasmens, aquela execucion empachèt pas Platon de perseguir son aprendissatge. Après un sejorn dins l'escòla de Megara, onte foguèt acuelhit per Euclid lo Socratic (vèrs 450-380 avC), s'entornèt dins sa ciutat natala. I comencèt la redaccion de sei premiers dialògs e reüniguèt un grop d'amics prefigurant l'Acadèmia.
Lei viatges de formacion
Après son viatge a Megara, Platon realizèt tres viatges en Mar Mediterranèa. Lo premier o menèt en Egipte e en Cirenaïca, benlèu coma marchand d'òli d'oliva. Aquò li permetèt de rescontrar lo matematician Teodòr de Cirene (465-398 avC) e lo filosòf Aristip de Cirene (435-356 avC). Puei, anèt en Granda Grècia, es a dire dins lo sud d'Itàlia, onte visitèt Tarent. I parlèt amb Arquites (428-347 avC), sabent e òme politic influent de la ciutat. Enfin, Platon foguèt convidat a Siracusa per Denis l'Ancian (431-367 avC), tiran de la vila. Pasmens, aqueu sejorn en Sicília durèt pas lòngtemps. En causa dei mors dissoluts en vigor a la cort de Siracusa, un conflicte opausèt rapidament lei dos òmes. Denis expulsèt alora Platon de l'illa. Durant aqueu trajècte vèrs Atenas, Platon foguèt brèvament capturat coma esclau a Egina avans d'èsser liberat per l'intervencion d'un amic rescontrat a Cirene.
La fondacion de l'Acadèmia
thumb|right|[[Mosaïca romana representant l'Acadèmia de Platon.]]
A son retorn en Atenas, en 387 avC, Platon crompèt un gimnasi e un pargue situats au nòrd-oèst de la vila. I fondèt l'Acadèmia qu'es la premiera escòla vertadiera de filosofia. Dotat d'installacions religiosas (santuari d'Atenas, autars, estatua d'Apollon...), d'un « musèu », de lotjaments e de salas destinats a l'ensenhament, venguèt un centre intellectuau major de l'Antiquitat tre sa creacion. De personalitats coma Aristòtel (384-322 avC), Xenocrat de Calcedònia (396-314 avC), Eraclid de Pònt (388-310 avC) ò Eudox de Cnide (408-355 avC) i ensenhèron durant lo sègle IV avC. De mai, au contrari d'una opinion frequenta, l'ensenhament èra pas unicament orau. L'Acadèmia dispausava de libres e plusors mèstres s'interessèron a de metòdes d'ensenhament modèrnes.
L'Acadèmia subrevisquèt a la mòrt de son fondator e perdurèt fins a 86 avC. De còps considerada coma lo premier centre universitari, inspirèt d'autreis institucions similaras e permetèt a Atenas de demorar un dei centres intellectuaus dau mond mediterranèu fins a l'aparicion dau cristianisme dins l'Empèri Roman.