cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Voltaire
Lo retorn en França
Voltaire s'entornèt en França en 1728. Continuèt son trabalh literari en jogant amb lei limits de la censura. Sei pèças Brutus (1730) e Zaïre (1732) foguèron de succès. En revènge, en 1731, son Istòria de Carles XII foguèt enebida e son Temple dau Gòst (1733) entraïnèt de protestacions violentas. Pasmens, lo periòde foguèt subretot marcat per la publicacion dei Letras Anglesas en 1733-1734. Realizant de comparasons entre França e Anglatèrra en matèria de religion, de sciéncias, d'arts, de politica e de filosofia, l'obratge foguèt considerat coma una ataca còntra lo govèrn reiau, condamnat per lo Parlament e cremat en public. Voltaire deguèt redigir una letra de desdich en 1735 mai foguèt regularament menaçat d'un empresonament novèu a la Bastilha durant 10 ans. Per l'evitar, s'exilièt a Cirey en Lorena. Pasmens, lei Letras Anglesas foguèron un succès considerable segon lei critèris de la premiera mitat dau sègle XVIII amb 20,000 exemplaris venduts.
Lo periòde de Cirey
thumb|right|Retrach d'[[Émilie du Châtelet, amanta e protectritz de Voltaire de 1734 a 1749.]]
Lo periòde de Cirey durèt de 1734 a 1750 e correspond a la relacion entre Voltaire e Émilie du Châtelet (1706-1749) que lo prenguèt sota sa proteccion. Matematiciana e fisiciana, s'interessava tanben a la filosofia e foguèt la traductritz de plusors obratges d'Isaac Newton en francés. Amb ela, Voltaire estudièt lei sciéncias (quimia, fisica, matematicas, istòria) e descurbiguèt lei trabalhs de Leibniz, de Christian von Wolff, de Samuel Clarke e de Bernard de Mandeville. Completèt ansin sa conoissença de l'òbra de Newton e trabalh s'orientèt pauc a pauc de la literatura vèrs la filosofia. De 1734 a 1740, redigiguèt lo Tractat de Metafisica (jamai publicat de son vivent), leis Elements de la filosofia de Newton (editats en 1738), la premiera version dau Sègle de Loís XIV (que pareguèt a partir de 1739 e foguèt enebida) e lei Sèt Discors sus l'òme (difusats clandestinament en 1738). Comencèt tanben de trabalhar sus l'Assai sus lei Mors e l'Esperit dei Nacions.
A partir de 1740, Voltaire poguèt quitar Cirey per viatjar, compres a París. Ansin, se sa pèça de teatre Maomet (1741) foguèt rapidament enebida per leis autoritats, obtenguèt tornarmai lo succès amb Meròpa en febrier de 1743. Puei, foguèt encargat de missions diplomaticas en Alemanha e ai Províncias Unidas (1743-1744). En 1745, poguèt venir a Versalhas presentar la Princessa de Navarra e lo Temple de la Glòria. I foguèt nomat istoriograf de França (abriu de 1735), elegit a l'Acadèmia Francesa (abriu de 1736) e nomat « gentilòme ordinari » de la chambra dau rèi (decembre de 1746). Foguèt tanben recebut dins de salons e invitat dins d'acadèmias de províncias.
Pasmens, aqueu trabalh de cortesan foguèt tornarmai roïnat per un escandòl. D'efiech, qualifiquèt de « coquins » de participants dau jòc de la rèina qu'avián ganhat de sòmas importantas au detriment d'Émilie du Châtelet. A sa mòrt, decidèt donc de quitar França per respòndre a una invitacion de Frederic II de Prússia (1740-1786).
Lo sejorn en Prússia
Dins aquò, maugrat aquelei dificultats, lo periòde alemand de Voltaire veguèt la perseguida de son trabalh. Ansin, lo Sègle de Loís XIV, una critica de Loís XV, pareguèt en 1752. Lo cònte Micromegas foguèt tanben publicat la meteissa annada. Au nivèu de sei recèrcas, Voltaire redigiguèt de partidas importantas de l'Assai sus lei Mors e l'Esperit dei Nacions e la premiera version dau Poèma sus lei lèis naturalas. Enfin, au contacte dau rèi, poguèt observar lo foncionament dau poder politic.
L'installacion au castèu de Fernay
thumb|right|[[Pintura representant Voltaire dictant una letra tre son revelh.]]
Lo retorn en França foguèt malaisat car Voltaire foguèt brèvament arrestat per d'agents prussians a Francfòrt. Pus grèu, certanei de sei manuscrits foguèron raubats e d'edicions piratas de seis òbras foguèron estampadas. De 1754 a 1758, s'installèt en Soïssa. Pasmens, deguèt quitar lo país après d'escandòls liats a sei pèças de teatre e a sa participacion a la redaccion de l'Encyclopédie de Diderot e de d'Alembert. En novembre de 1759, crompèt lo castèu de Ferney que venguèt son luòc de residéncia principau fins a sa mòrt.
Fins a sa mòrt, lo castèu foguèt lo centre d'una activitat intensa marcada per la recepcion de visitaires nombrós, per de projèctes de desvolopament de la region (plantacions, desvolopament de l'artesanat, ajudas financieras... etc. ), per de fèstas e per la perseguida dau trabalh de Voltaire. Lo periòde de Fernay veguèt ansin la publicacion de mai de 400 òbras coma la version finala de l'Assai sus lei Mors e l'Esperit dei Nacions (1756), Candide (1759), divèrsei tragèdias, quauquei comèdias, d'estudis istorics e d'estudis juridics. Entretenguèt tanben una correspondància activa amb mai d'un interlocutor anant fins a dictar 15 a 20 letras cada jorn. Enfin, demandèt regularament l'autorizacion de s'entornar a París mai tant Loís XV que Loís XVI refusèron.
La participacion ai debats filosofics dau periòde
De 1758 a sa mòrt, Voltaire foguèt un actor major dei debats filosofics francés e europèu. Repetissent regularament son objectiu, « Espotissem l'infame », Voltaire ataquèt la supersticion, la religion (especialament lo catolicisme), l'injustícia, l'obscurantisme e la bestiesa. Per aquò, utilizèt fòrça lo ridicul, la satira ò la trufariá. De personalitats coma Joseph Omer Joly de Fleury (1715-1810), jurista aguent obtengut l'enebiment de l'Encyclopédie e de l'innoculacion variolica, foguèron ansin l'objècte de denigraments regulars e violents. Pasmens, Voltaire ataquèt amb la meteissa violéncia leis idèas de filosòfs en desacòrdi amb eu coma Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) ò John Turberville Needham (1713-1783).
La critica de la religion foguèt un aisse major de la filosofia de Voltaire durant aqueu periòde. Sostenguèt d'Alembert e Marmontel dins aqueu combat. Pasmens, s'opausèt pauc a pauc ais idèas atèas de Diderot. Ansin, se critiquèt durament la religion dins lo Diccionari filosofic portatiu (1764), nuancèt sei posicions dins plusors dialògs pareguts a la fin deis ans 1760 e au començament deis ans 1770.
Enfin, Voltaire s'engatjèt dins plusors afaires judiciaris famós dau periòde per defendre seis idèas. Lei pus famós son probablament l'afaire Calas e l'afaire La Barre que regardavan de cas grèus d'intolerància religiosa. Pasmens, participèt tanben ai temptativas de reabilitacion dau generau Thomas Arthur de Lally-Tollendal, condamnat a mòrt per traïment sensa aver poscut presentar sa defensa. Dins aqueleis afaires, Voltaire mobilizèt l'opinion publica per obtenir la revision dei jutjaments, çò que li permetèt de difusar seis idèas. Dins la màger part dei cas, leis autoritats dau reiaume acceptèron de revisar lei jutjaments iniciaus e d'indemnisar lei victimas.
Fin de vida
thumb|right|[[Estampa representant lo transferiment de Voltaire au Panteon.]]
Lo 5 de febrier de 1778, Voltaire decidèt de s'entornar a París sensa l'autorizacion dau rèi. I arribèt lo 19 e recebèt un acuelh estrambordat de part dei francmaçons de la lòtja dei Nòu Sòrres, de l'Acadèmia Francesa, de la Comèdia Francesa e de la populacion (« Viva lo defensor dei Calas ! »). Pasmens, tre lo mes de març, sa santat se desgradèt e lo filosòf comencèt de preparar son decès. L'enjòc principau foguèt d'autorizar son enterrament. Lo partit catolic conservator assaièt d'obtenir una retractacion oficiala de son òbra en cambi mai, desirosas de defugir un escandòl, leis autoritats autorizèron un enterrament a Fernay.
VOltaire moriguèt lo 30 de mai. Son còrs foguèt transportat vèrs Fernay. Per empedir un cambiament d'avejaire dau poder, foguèt enterrat mai ò mens clandestinament dins l'Abadiá de Seillières per son nebòt, l'abat Vincent Mignot. Après la Revolucion Francesa, l'Assemblada Nacionala votèt lo 30 de mai de 1791 son transferiment au Panteon de París. En despiech de l'oposicion deis autoritats religiosas, la ceremònia se debanèt lo 11 de julhet de 1791 en preséncia d'una fòga importanta.
Lo refús dei concepcions metafisicas
La premiera caracteristica de la filosofia voltairiana foguèt son refús de la metafisica. D'efiech, per son autor, èra impossible de trobar de respònsas ai questions dau tipe « Qu'es Dieu ? » ò « Perqué lo mond es estat creat ? » car l'òme èra pas capable de concebre aquelei nocions d'un biais clar. La filosofia metafisica èra donc condamnada a l'error e, en plaça, Voltaire prepausèt de se concentrar sus lei conoissenças susceptiblas d'èsser agantadas per l'esperit uman. L'empirisme, l'observacion tènon donc un ròtle centrau dins son encaminament filosofic.
Pasmens, Voltaire considerèt coma veraia certanei principis metafisics que foguèron contestats per d'autrei pensaires :
Lo refús de la sistematizacion
La segonda caracteristica majora de la filosofia de Voltaire èra son aisança amb lei contradiccions e son refús de lei copar. D'efiech, segon eu, la dialectica aristoteliciana basada sus lo principi tèsi-antitèsi-sintèsi permetiá pas de descriure corrèctament lo reau car sa necessitat de definir un mitan entre dos elements opausats entraïnava una pèrda d'informacions. En plaça, Voltaire preferiguèt totjorn gardar totei leis aspèctes d'una oposicion per desvolopar d'arguments novèus a partir d'un element ò d'un autre d'aquela associacion.
Aquela concepcion li permetèt de trobar d'encaminaments novèus. Pasmens, entraïnèt un refús de tota sistematizacion e seis adversaris accusèron sovent Voltaire de contradiccions. Per exemple, critiquèt vèrs 1730 la filosofia metafisica de Nicolas Malebranche (1638-1715) per defendre sei posicions en favor amb lei concepcions empiricas de John Locke (1632-1704). Pasmens, en 1769, utilizèt d'idèas de Malebranche per defendre sei posicions religiosas sus Dieu.
Lo desvolopament d'una filosofia morala
thumb|right|Voltaire trepejant l'infame, òbra de la [[Revolucion Francesa|Revolucion que representa lo caractèr morau de la filosofia voltairiana.]]
La tresena caracteristica fondamentala de la filosofia desvolopada per Voltaire es son aspècte morau. Pasmens, per son autor, lo trabalh dau filosòf èra de s'engatjar en favor de la morala engatjada. Aquò explica la diversitat de l'òbra literària de Voltaire (satiras, tragèdias, còntes, dialògs, articles... etc.) e son usatge frequent d'un ton polemic car adaptèt sovent lo supòrt permetent de difusar seis idèas au sen de la societat.
Esclavatge
La Roma Antica
Durant l'Empèri, la situacion deis esclaus se melhorèt lentament. Au sègle I apC, leis esclaus avián sovent de condicions de vida superioras a aquelei dei ciutadans. Un nombre important de foncionaris o de conselhiers imperiaus èran d'esclaus. Leis afranquiments venguèron tanben pus frequents. La fin dei conquistas marquèt lo començament d'una transformacion de la sociologia deis esclaus. Venguts pus rars, èran pus costós e foguèron donc mai e mai utilizats per de pretzfachs qualificats. Se la populacion servila demorèt donc importanta fins au sègle IV apC, lei colons remplacèron pauc a pauc leis esclaus per lo trabalh agricòla.
L'evolucion de l'esclavatge dins l'Euròpa crestiana
L'afondrament de l'Empèri Roman e la conversion de la màger part d'Euròpa au cristianisme entraïnèt pas la disparicion de l'esclavatge sus lo continent. Per exemple, durant lo periòde carolingian, leis esclaus representavan benlèu 20% de la populacion de l'Empèri. La Glèisa èra un dei proprietaris d'esclaus pus importants. De mai, dins lei regions onte l'afranquiement èra recomandat, leis esclaus liberats devián demorar au servici de sei mèstres coma fòrça de trabalh. Ansin, la liberacion progressiva deis esclaus aguèt pauc d'efiechs sus lei condicions de vida realas dei populacions.
D'efiech, lo cristianisme aguèt pauc a pauc de dificultats per conciliar l'esclavatge amb son messatge egalitari. A partir dau sègle X, un sistèma novèu foguèt donc creat per remplaçar l'esclavatge. Dich servatge, èra basat sus una dependéncia personala e ereditari de l'individú envèrs un senhor. Dins lo quadre de la feudalitat, l'estatut dau sèrv èra ansin definida per un ensemble d'obligacions entre son senhor e eu. En particular, diferéncia importanta amb l'esclau, èra pas possible d'executar un sèrv sensa decision de justícia. En consequéncia, divèrsei lèis foguèron adoptats per enebir o limitar estrictament l'esclavatge en Euròpa. Per exemple, en 1315, lo rèi Loís X de França (1314-1316) enebiguèt l'esclavatge e son comèrci dins lo Reiaume de França.
Dins l'espaci bizantin, la situacion evolucionèt mens rapidament. L'esclavatge demorèt una fònt de foncionaris e de trabalhaires agricòlas. Aquò cambièt egalament lentament amb l'introduccion dei règlas de la feudalitat occidentala dins leis institucions imperialas. Durant aqueu periòde, leis Eslaus foguèron la fònt principala d'esclaus en Euròpa.
Mitridates IV (rei part)
Mitridates IV foguèt un pretendent al tròn part que regnèt sens dobte de 129 a 140.
.km
.km es lo nom de domeni d'Internet per las Comòras.
Referéncias
Toppdomän
Montreuil-sur-Epte
Nòtas
<references group=N/>
Sollana
Sollana es un municipi de la província espanhòla de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Baztan
Baztan es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Istòria
Baztan qu’èra deu ducat de Gasconha originau. ,
Reborguil
Reborguil, (Rebourguil en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Voltaire
Lo desvolopament d'una filosofia morala
Aquò menèt Voltaire a combatre tres corrents intellectuaus dau Sègle dei Lutz : Pasmens, l'òbra morala pus coneguda de Voltaire foguèt sa participacion a la defensa de plusors personas condamnadas dins d'afaires d'intolerància ò d'injustícia coma l'afaire Calas.
Lei trabalhs d'istorian
Lei trabalhs d'istorian ocupan una plaça importanta dins l'òbra de Voltaire. Dins aqueu domeni, lo filosòf precisèt pauc a pauc sa teoria amb la definicion de plusors principis de basa : L'istòria voltairiana es donc una disciplina que s'interessa a la vida umana e a son evolucion en estudiant l'accion sociala, economica e intellectuala deis autoritats. Aquò aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de l'istòria car permetèt ai generacions seguentas d'istorians d'abandonar la metafisica e la teologia per adoptar de basas scientificas.
Regardant l'estudi dei fachs, la percepcion istorica de Voltaire èra similara a aquela d'autreis autors importants dau Sègle dei Lutz (coma Montanha). Segon eu, son evolucion èra dictada per l'accion dei « grandeis òmes », per l'azard e per un determinisme mesclant de factors materialistas e politicosociaus (Estat, religion...). Pasmens, assaièt pas d'estudiar lo foncionament d'aqueleis elements d'un biais precís. Ansin, l'istòria atribuís la màger part dei progrès umans a quauqueis individús excepcionaus (Pericles, Alexandre, Cesar, August, Loís XIV...) aguent rescontrat e esplechat de condicions favorablas. En particular, aqueu trach pòu s'observar dins Lo Sègle de Loís XIV.
Enfin, la darriera caracteristica de l'istòria voltairiana es sa dimension polemica. D'efiech, son autor aviá un mestritge limitat dau foncionament de l'economia. Donèt donc un ròtle centrau a la volontat umana dins l'encaminament dei fachs. Son trabalh istoric s'incriu donc dins son combat filosofic amb la preséncia de jutjaments positius e negatius sus l'accion deis òmes.
L'òbra literària
Autor prolific, Voltaire redigiguèt de centenaus d'òbras durant sa vida e l'ensemble de son trabalh, publicat per la Voltaire Foundation e l'Universitat d'Oxford compren 203 volums. La partida pus importanta es constituïda per sa correspondància (au mens 23,000 letras identificadas) mai se tròban tanben de rapòrts, d'articles, de còntes, de poèmas, de pèças de teatre e sei trabalhs filosofics e istorics.
Uei, lei còntes filosofics son la partida pus coneguda dei tèxtes escrichs per Voltaire. D'efiech, un quinzenau de còntes, coma L'Ingenü, Candid ò Zadig, fan partida dei classics de la literatura francesa dau sègle XVIII e dau movement dei Lutz. Pasmens, ocupavan una plaça menora dins lei pensadas de son autor que leis escriguèt generalament en marge de trabalhs pus importants. Ansin, lei còntes participèron pauc a l'evolucion de la pensada de Voltaire. En revènge, permetèron l'expression liura sus un ton sovent umoristica de sei concepcions filosoficas, compres de sei contradiccions.
Per Voltaire, la partida majora de son òbra èra sei tragèdias, genre literari noble dei sègles XVII e XVIII. Obtenguèt de succès importants coma Zaire, pèça traducha dins la màger part dei lengas europèas. D'un biais pus generau, de 1718 a sa mòrt, faguèt partida deis autors principaus de la Comèdia Francesa amb un cinquantenau de pèças jogadas e benlèu dos milions d'espectators durant l'ensemble de sa carriera. Dins aquò, lei tragèdias e lei satiras de Voltaire son uei largament oblidadas.
L'influéncia de Voltaire
thumb|right|[[Fotografia de la tomba de Voltaire au Panteon de París.]]
Après sa mòrt, la Revolucion Francesa considerèt Voltaire coma un precursor dau movement revolucionari. Ja fòrça famós, Voltaire venguèt una figura tutelària de la Republica Francesa e es donc l'objècte de celebracions regularas. D'efiech, lo còr de son òbra – la critica de la religion, lo combat còntra l'injustícia e l'intolerància, la promoccion de la Rason – foguèt fòrça utilizat per promòure l'universalisme, la mesa en plaça dei Drechs de l'Òme, la laïcitat ò l'escòla publica gratuita e obligatòria. D'autrei país onoran tanben la memòria dau filosòf.
Au nivèu deis idèas, Voltaire influencièt fòrça la pensada politica dei sègles XIX e XX. Foguèt evocat ò estudiat per lei partisans dau liberalisme, dau republicanisme, dau socialisme e dau despotisme esclairat. Uei, una partida de l'òbra voltairiana es ansin totjorn au programa escolar de mai d'un país.
Esclavatge
L'esclavatge dins l'espaci musulman
Coma lo cristianisme, l'islam assaièt d'introdurre quauquei limits a l'esclavatge sensa lo condamnar o l'enebir. D'efiech, l'Alcoran demanda de tractar seis esclaus amb umanitat e l'afranquiment es considerat coma una bòna accion per leis autoritats religiosas. L'enebiment de redurre un autre musulman en esclavatge èra tanben en teoria una maniera de'n limitar lo desvolopament. Pasmens, dins la realitat, aquò entraïnèt la mesa en plaça de mai d'un ret de comèrci internacionau destinat a importar d'esclaus per lei besonhs deis Estats musulmans.
D'efiech, dins fòrça Estats musulmans, la màger part dei militars e dei foncionaris èran d'esclaus. Lo comèrci d'esclaus venguèt donc una activitat importanta per lei pòrts de la Mar Mediterranèa (comptadors de Venècia o de Gènoa), de la Mar Negra o de la Mar Roja. Lo comèrci transsaharian foguèt tanben ben sostengut per aquelei trafegs. Leis Eslaus, lei Turcs e lei Negres foguèron lei populacions principalas qu'alimentèron lei mercats d'esclaus. Dins certanei cas, especialament aqueu dei Turcs, s'integrèron dins la societat musulmana e i prenguèron lo poder. Dins d'autrei cas, de revòutas violentas destruguèron mai d'una region. En particular, de 869 a 883, una insureccion en Iraq menèt a una demenicion importanta de l'esplecha deis esclaus negres dins lo mond arabi.
Lei precursors portugués
L'utilizacion massisa d'esclaus negres per d'Europèus comencèt a la fin de l'Edat Mejana. D'efiech, après la descubèrta o la presa d'illas desconegudas dins l'Ocean Atlantic (Canàrias, Madèira...), foguèt decidit d'i plantar de canas de sucre amb l'ajuda de marchands dau nòrd d'Euròpa. Pasmens, aqueleis illas mancavan de man d'òbra. Lei navegaires portugués explorant lo litorau african aguèron alora l'idèa d'i crompar d'esclaus. La premiera venda se debanèt en 1444, dirèctament en Portugau. Lèu, s'organizèt un ret de comptadors e de mercats africans per alimentar aqueu comèrci a destinacion deis Estats africans aguent besonh d'obriers agricòlas o de minaires e de la Peninsula Iberica. Dins aquò, lo nombre d'esclaus venduts èra encara limitat e la concurréncia èra viva entre crompaires car, tre 1472, lei Cortes de Lisbona assaièron d'impausar una reglementacion per donar la prioritat ai vendas dins lei plantacions portuguesas.
L'esplecha dei populacions amerindianas
Au començament dau sègle XVI, la conquista de territòris importants en America per leis Espanhòus entraïnèt la reduccion en esclavatge de fòrça populacions amerindianas. Pasmens, l'esplecha d'aquelei populacions foguèt complèxa car la difusion dau cristianisme, motiu oficiau de mai d'una expedicion de conquistadors, èra pauc compatibla amb l'esclavatge. De mai, lo contacte entre Europèus e Americans entraïnèt la formacion d'epidemias grèvas (variòla, senepion...) que decimèron lei populacions indigènas. En causa d'aquelei dificultats, lei formas organizadas de trabalh fòrçat mesas en plaça per leis Espanhòus (encomienda, repartimiento...) foguèron pas eficaças. Dins certanei regions, la persisténcia de resisténcias amerindianas foguèt tanben un problema suplementari car encoratjava lei revòutas.
En 1550-1551, a l'eissida de la Controvèrsia de Valladolid, lo clergat umanista, representat per Bartolomé Casaus, obtenguèt ansin l'enebiment estricte d'asservir lei populacions localas. Se l'encomienda demorèt en plaça, lei drechs dei colons foguèron, au mens en teoria, limitats. Pasmens, aqueu succès menèt a la generalizacion de la tracha negriera.
Lo comèrci triangular
thumb|Esquèma simplificat dau [[comèrci triangular.]]
Lo comèrci triangular apareguèt dins la premiera mitat dau sègle XVI. Son principi es pron simple. Leis Europèus exportavan de produchs artesanaus en direccion deis Estats africans vendeires d'esclaus. Au contrari d'una opinion frequenta, lei produchs exportats èran de qualitat (armas de fuòc, metaus, otís, textils, joièus...) e lei negociacions èran pas totjorn simplas. En cambi, obtenián d'esclaus destinats ai plantacions o ai minas americanas. Puei, lei colonias exportavan de produchs coloniaus (sucre, tabat, cafè, cacau, metaus preciós...) en direccion d'Euròpa. Lei marchands que participavan a aqueu trafeg èran normalament especializats dins un tipe donat de trajècte. En particular, lo transpòrt d'esclaus demandava l'usatge d'un naviri especializat, lo negrier. En causa dei perilhs de la navegacion (tempèstas, corsaris...), dei riscs de revòutas e dei problemas sanitaris (epidemias dins lei negriers...), lei beneficis èran pas assegurats.
La captura deis esclaus en Africa foguèt mai que mai l'afaire dei sobeirans locaus. Pasmens, dins quauquei regions, especialament aquelei tenguts per lei Portugués e lei marchands arabis, de grops organizats èran capables d'organizar d'expedicions militaras destinadas a la captura d'abitants d'una region donada. L'origina deis esclaus e lei causas de l'asservissement èran fòrça variablas : presoniers de guèrra, raubament, pagament de tributs e d'impòsts, deutes, crimes, abandon o venda d'enfants, asservissement a la naissença e mai asservissement volontari. La part de cada origina èra tanben fòrça variabla segon lei comptadors. Lei condicions de captura e de transpòrt vèrs lei comptadors de venda son pauc conegudas levat dau cas d'Angòla. Dins aqueu país, 45 a 50% deis esclaus capturats morián lòng dau camin vèrs lo pòrt o dins lei presons en esperant l'arribada d'un crompaire.
Lo transpòrt entre Africa e America èra tanben una fònt important de mortalitat. D'efiech, lei naviris negriers èran sovent de naviris vièlhs. Lei captius èran estrictament gardats e susvelhats per empedir tota revòuta. Per maximizar lo profiech, lei cargaments èran tanben constituits de centenaus d'individús. En despiech de la preséncia de quantitats importantas de viures, leis malautiás èran frequentas (escorbut, paludisme...). Lei riscs tradicionaus de la navegacion èran tanben un problema regular (escuelhs, tempèstas...). Lo taus de mortalitat dau cargament èra donc sovent de 3% a 15%.
En America, leis esclaus èran mai que mai utilizats dins lei plantacions. Pus rarament, constituissián la man d'òbra principala dins lei minas. Un pichon elèit foguèt capable d'integrar l'administracion dei domenis (comptabilitat, logistica, susvelhança dau trabalh deis autreis esclaus...). Lei condicions de vida èran generalament duras amb de variacions. En Brasil, lo tractament deis esclaus èra fòrça dur e violent car per de rasons de proximitat amb Africa, èra mens costós de remplaçar un esclau defuntat per un esclau novèu. Dins leis autrei regions, lei mèstres avián au mens la volontat de favorizar la reproduccion que permetiá de trobar d'esclaus novèus. L'afranquiment èra possible mai rar.
Lo nombre de personas regardats per aqueu comèrci es parcialament conegut. De 1519 a 1867, au mens 11,06 milions d'esclaus foguèron transportats dins l'Ocean Atlantic. Pasmens, aquela chifra comprèn pas lo nombre d'individús tuats durant leis expedicions de captura o mòrts durant lo camin vèrs lo litorau. Lo nombre d'aquelei victimas es probable similar a aqueu dau nombre d'esclaus venduts dins lei comptadors europèus. Aquelei condicions entraïnèron de revòutas e, dins certanei cas, la formacion de comunautats d'esclaus en fugida, especialament dins la Seuva Amazonica e dins leis autrei seuvas tropicalas americanas. Lei pus importants evolucionèron per formar d'Estats coma en Surinam.
Lei temptativas de regulacion de l'esclavatge europèu
En despiech de sa generalizacion dins la màger part dei colonias, l'esclavatge foguèt pas acceptat per la totalitat deis opinions publicas europèas, compres dins lei mitans colonialistas. Una partida dau clergat crestian, dau movement umanista o dei filosòfs dei Lutz i demorèt ostila. Per exemple, dins lo cas francés, la lèi de 1315 qu'enebissiá l'esclavatge dins lo Reiaume foguèt pas abolida. En revènge, foguèt pas estenduda ai colonias. De mai, lei govèrns centraus europèus èran maucontents de l'autonòmia presa per lei colons.
A partir dau sègle XVII, de tèxtes foguèron donc adoptats per regular l'esclavatge e l'integrar dins lo drech deis Estats. Lo Còdi Negre preparat per Colbert e sei fius es lo tèxte pus famós d'aquel ensemble. Pasmens, es tanben possible de citar lei lèis anglesas coma lo Slave Trade Act de 1788 que s'interessèt au melhorament dei condicions de transpòrt dins lei negriers. D'una maniera generala, aquelei reglementacions definiguèron l'estatut de l'esclaus, lei drechs de sei mèstres, limitèron leis abús e organizèron l'afranquiment. S'interessèron tanben ai questions relativas au maridatge, a la possession deis enfants e a lor estatut (esclau o òme liure ?).
La revòuta d'Haití
L'oposicion deis esclaus a l'esclavatge aguèt de dificultats per s'estructurar en causa dei diferéncias d'origina entre esclaus (que parlavan pas necessiàrament la meteissa lenga), de la fragmentacion dei plantacions, dei possibilitats de promoccion intèrna au sen d'una plantacion e de l'usatge de la violéncia per lei mèstres. Pasmens, divèrsei revòutas se debanèron durant lo periòde. Entraïnèron la formacion d'un movement antiesclavatge dins lei colonias de part de certanei marchands, favorables a un sistèma pus simple de trabalh per d'obriers pagats. Dins aquò, en 1791, la Revolucion Francesa e seis idèas encoratjèron una insureccion generala en Haití. Leis autoritats colonialas foguèron pas capablas de la reprimir e, en 1793, leis adversaris de l'esclavatge aprofichèron aquela situacion per vòtar son abolicion.
Pasmens, aquel episòdi durèt pas. Tre 1799, lei Francés recomencèron la crompa d'esclaus en Senegau avans de restablir l'esclavatge en 1802. Aquò entraïnèt una insureccion novèla que menèt a l'independéncia d'Haití lo 1 de genier de 1804.
La condamnacion de la tracha
Inicialament, leis autrei flòtas participèron pas ai patrolhas còntra lei negriers e la tracha continuèt dins la clandestinitat. Per exemple, la darriera expedicion negriera francesa quitèt lo Havre en 1847. Pasmens, a partir de la fin deis ans 1820, lo trafec negrier foguèt pauc a pauc trebolat. L'enebiment de la tracha per Portugau (1839) e Brasil (1850) marquèron doas datas importantas dins sa disparicion definitiva en 1867. Dins l'Ocean Indian e lo Golf Persic, la tracha declinèt fòrça a partir de 1847 amb son enebiment per l'Empèri Otoman.
L'abolicion de l'esclavatge
L'abolicion de l'esclavatge eu meteis foguèt la seguida de l'enebiment de la tracha. Se turtèt sovent a l'oposicion dei marchands coloniaus e la màger part dei lèis abolicionistas preveguèron d'indemnitats per compensar lei proprietaris d'esclaus. Dins certanei cas, la liberacion foguèt progressiva per assaiar de mantenir en plaça leis estructuras economicas existentas. Anglatèrra foguèt la premiera poissança majora qu'adoptèt una lèi abolicionista en 1833. França l'imitèt en 1848.
Pasmens, dins d'autrei país, lei resisténcias foguèron pus importantas. Ais Estats Units, la question de l'esclavatge cristallizèt una partida dei tensions entre lo Nòrd e lo Sud. La victòria nordista a l'eissida de la Guèrra de Secession (1861-1865) entraïnèt son abolicion. Pasmens, per tornar integrar lei rebèls sudistas, de lèis limitant lei drechs dei populacions negras foguèron lèu adoptadas. En Brasil, l'abolicion definitiva aguèt pas luòc avans 1888.
En Africa, l'esclavatge foguèt sovent abolit per leis autoritats colonialas. Pasmens, lo trabalh fòrçat i demorèt fòrça frequent e la màger part deis Estats africans aboliguèron tornarmai l'esclavatge après lor independéncia. En Asia, lo movement abolicionista foguèt pus tardiu : 1895 en Tailàndia, 1909 en China, 1923 en Afganistan, 1926 en Nepal e 1929 en Iran. Dins aquò, en causa de l'afondrament dau poder centrau chinés, au mens quatre d'enfants esclaus èran encara recensats dins lo país en 1930. En Orient Mejan, l'esclavatge foguèt abolit entre 1950 e 1970 mai remplaçat per un sistèma de pairinatge que presenta mai d'una similitud.
Dins lo mond modèrne, l'esclavatge es desenant oficialament enebit per la quasi totalitat deis Estats. L'excepcion principala es Mauritània. D'efiech, s'una lèi foguèt adoptada en 1981, son decrèt d'aplicacion intrèt jamai en vigor car la lèi foguèt jutjada contrària a l'Alcoran (qu'accèpta l'esclavatge). En 2000, lo nombre d'esclaus dins lo país èra encara estimat a 100,000.
La persisténcia de l'esclavatge
Lo movement abolicionista iniciat au sègle XVIII a entraïnat la fin de l'esclavatge « ancian » dins la quasi totalitat dei societats. Pasmens, aquò a pas entraïnat la disparicion definitiva dau fenomèn. D'efiech, en 2016, lo nombre d'esclaus èra encara estimat a 46 milions dins lo mond (principalament en Africa, en Índia e en Paquistan). L'Asia dau Sud, Sahèl e l'Africa Australa èran lei regions principalas de mantenement de persisténcia de l'esclavatge. Lo trabalh fòrçat, l'esclavatge sexuau e lo trabalh deis enfants n'èran lei formas principalas.
Justificacions de l'esclavatge
Dins la màger part dei societats aguent practicat l'esclavatge, tres ensembles principaus de justificacion existisson. Lo premier regarda l'aspècte universau de l'esclavatge, fenomèn observat dins la quasi totalitat dei regions dau monde. D'efiech, sota de formas diferentas, l'esclavatge es estat observat sus totei lei continents e durant totei leis epòcas. De mai, sa condamnacion modèrna es un element recent e la màger part dei libres sacrats, basa dei religions modèrnas, accèptan l'esclavatge coma una causa normala.
Lo segond ensemble es d'òrdre juridic. Justifica la reduccion en esclavatge per una manca, considerada coma grèva, que priva l'èsser uman liure de son estatut. La natura d'aquela fauta varia segon lei societats. L'incapacitat de pagar un deute es un motiu frequent. Lo refús de se batre fins a la mòrt es tanben una rason sovent avançada. Per exemple, en Grècia, lei ciutadans que capitulavan sus lo prat batalhier èran considerats coma indignes car la captivitat èra totalament contrària au ciutadanatge. Aquela concepcion se difusèt dins la Roma antica amb una nuança : la reduccion en esclavatge d'un ciutadan desarmat èra illegitima. Segon lei societats, la fauta es transmissibla, o non, ais enfants.
Enfin, lo tresen ensemble d'arguments en favor de l'esclavatge es de natura economica. D'efiech, dins leis Estats esclavagistas, la man d'òbra servila tèn sovent un ròtle centrau dins la produccion, especialament dins la realizacion de pretzfachs simples e durs coma lei trabalhs agricòlas o lei trabalhs miniers. Son còst es tanben evocat coma una rason car lo pagament d'òmes liures es generalament pus important.
Lei condamnacions moralas e filosoficas
Apareguda a la fin dau sègle XVII, la critica morala e filosofica de l'esclavatge es desenant l'argument principau deis antiesclavagistas. Segon ela, privar un èsser uman de sa libertat es un acte contrari a la religion (per certanei movements egalitaristas coma lei quakers) o/e ai Drechs de l'Òme. D'efiech, lo refús de l'alienacion es un element centrau de l'universalisme de libertat eissit de la filosofia dei Lutz. Òr, l'esclavatge es una situacion d'alienacion totala. En consequéncia, lei corrents politics inspirats per aqueu movement s'opausèron fòrça a l'esclavatge.
Lei condamnacions economicas
Lo desvolopament dau capitalisme, a partir dau sègle XVIII, entraïnèt tanben l'aparicion d'una condamnacion economica de l'esclavatge de part d'autors coma Adam Smith o Pierre Samuel Du Pont de Nemours. Segon aquelei pensaires, lo sistèma esclavagista èra pauc productiu en comparason d'aqueu basat sus lo trabalh d'òmes liures interessats per lo gasanh. Pauc a pauc, aqueleis arguments se difusèron dins l'elèit economic e favorizèron l'acceptacion de l'abolicion durant lo sègle XIX.
L'adopcion de penas criminalas importantas
Uei, amb lo desvolopament dau drech internacionau durant lei sègles XIX e XX, l'esclavatge es considerat coma un crime grèu dins la màger part deis Estats. Per exemple, en França, lo Còdi Penau prevetz una pena de 20 ans de preson per un possessor d'esclaus (article 224-1). La perpetuitat es possibla en cas de tortura, d'actes de barbariá o de decès d'un esclau (article 224-2).
Batalha de Brody (1941)
La batalha de Brody (tanben dicha batalha de Dubna, batalha de Dubno, batalha de Rovne ò batalha de Rovne-Brody) se debanèt entre lo 23 e lo 30 de junh de 1941 dins lo triangle format per lei vilas de Dubno, de Lutsk e de Brody durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt una armada blindada e un còrs motorizat alemands a cinc còrs mecanizats sovietics au començament de l'invasion de l'URSS per leis Alemands (Operacion Barbarossa). S'acabèt per un desastre militar per lei Sovietics que perdiguèron de centenaus de blindats e poguèron plus empachar l'armada alemanda d'avançar en direccion dau centre agricòla dau país.
Beaulieu (Naut Léger)
Beuluòc (nom ipotètic) (Beaulieu  en francés) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
Lo sens es evident : conten una intencion de marcar la beutat dau site, o que l'endret es bèu per s'i establir,. Lo nom es frequent dins los cas de monestièr, mès es pas necessàri.
Niedersteinbach
Niedersteinbach  en alemannisch (Niedersteinbach en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
.ki
.ki es lo nom de domeni d'Internet per Kiribati.
Referéncias
Toppdomän
Chasteu Nuòu
Chasteunuòu (Châteauneuf-la-Forêt en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Chasteu Nuòu en Nauta Vinhana
Niom
Niom (Nyons en francés) es una comuna occitana de Daufinat situaa dins lo departament de Droma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups. Es la vila principala dei Baroniás Daufinencas.
Geografia
Situaa a las cofinhas daus Aups de Daufinat e de las Baroniás a una quarentena de quilomètres, a l'èst de la vau de Ròse (Pèiralata), Niom es una pichona vila localizaa dins una comba, au ras dau riu d'Aiga, afluent de Ròse, que rejonh a Aurenja.
Sot de Chera
Sot de Chera es un municipi de la província espanhòla de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Cristian Estrosi
Cristian Estrosi (en francés Christian, naissut lo 1èr de julhet dau 1955 a Niça) es un òme polìtico (sòci dau partit Les Républicains) e esportiu francés. Quatre còps campion de França de moto, rèire-president dau Consèu General de li Alpas Marìtimi mai d'un còp au govèrno francés, es aüra cònsol de Niça, president de la metropòli Niça Costièra d'Azur e deputat.
Lo 17 de decembre dau 2015 es elegit president dau Consèu regional de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Joan Giono
Joan Giono (Manòsca 1895-1970) es un escrivan provençau, enfant solet d'un sabatièr anarquista d'una familha d'origina piemontesa e d'una alisaira d'origina picardo-provençala. Son òbra romanesca a per quadre lo mond païsan provençau. Inspirada per son imaginacion e sei vesenças de Grècia antica, depinta la condicion de l'òme dins lo mond,  tras lei questions moralas e metafisicas, e possesís una portada universala : Joan Giono es luenh d'èsser l'autor regionalista que se pòt creire. Es demorat sus la talvèra de totei lei corrents de literatura de son temps.
La Comanda
La Comanda qu'ei ua comuna de Bearn situada dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Qu'ei ua etapa suu camin de Sant Jacme de cap a Sant Jacme de Compostèla e que possedeish ua glèisa romanica d'influéncia ispanoaràbia deu sègle XII.
Vau Loïsa
La Vau Loïsa  o la Vau de Viera, es una vau daus Aups occitans situaa dins lo massís daus Escrinhs e dins lo departament daus Auts Aups dins la region Provença-Aups-Còsta d'Azur. Se situa dins lo Briançonés e es una de las pòrtas dau pargue nacional daus Escrinhs.
La Comanda
200px|left|thumb|La comandaria dab tombas discoïdalas
Vau Loïsa
Aplega las comunas de Vau Loïsa e de Pelvós (regropadas en comuna de Vau Loïsa e Pelvós), Puei Sant Vincent e Los Vinhaus. Lo capmàs d'Alafreda es dins aquela region.
Lo pargue nacional daus Escrinhs (creat en ) compòrta un « sector de la Vau Loïsa » que compren aquel territòri, alargat a la Comba dau Fornèl e a la vau de Fraissiniera (que correspond a la vau de la Biaissa.)
Toponimia
La Vau Loïsa a cambiat de nom mantes còps al cors dels sègles :
Geografia
vinheta|La Barra e lo Dòma daus Escrinhs. S'accedís a la Vau Loïsa per la vau de Durença. La vila mai pròcha es Briançon.
La Comanda
Toponimia
350px|Panèl d'entrada a la Comanda.
Vau Loïsa
Geografia
Lo pargue nacional daus Escrinhs compòrta un sector geografic nomenat « La Vau Loïsa », qu' enriquís aquel territòri amb las vaus dau Fornèl e de la Biaissa. La comba del Fornèl, accessible dempuèi L'Argentièra, ten un ancian sit minièr de plomb argentifèr esplechat a partir de l'Edat Mejana ; los paisatges d'aquela vau pòrtan la peada de las modificacions fachas per l'activitat umana al cors dels sègles. S'i tròba tanben la resèrva naturala de las Desliuras. La vau de Fraissinièras (vau de la Biaissa) es accessibla per un ancian verrolh glaciari ; los valdeses s'èran abrigats dins aquela vau subretot de las persecucions que lor èran fachas a l'Edat Mejana ; lo capmàs de Dormilhosa es situat sus aquel territòri.
Maria Elena Boschi
Maria Elena Boschi (nascuda en 1981 a Montevarchi) es una femna politica italiana. Es membre de la Cambra dels deputats italiana e foguèt ministra de la reforma constitutional dins lo govèrn de Matteo Renzi (2014-2016).
Vau Loïsa
Geografia
La comuna daus Vinhaus, a l'intrada de la Vau Loïsa, possedissiá fins al sègle XIX nombrosas vinhas, e son nom es ligat a aquò.
La Comanda
Toponimia
Segon Miquèu Grosclaude, qu'ei ua comandaria de Sent Joan de Jerusalèm, suu territòri d'Aubertin. Lo nom pausa pas cap problèma e lo mot comanda qu'a lo sens de « comandaria ».
Vau Loïsa
Geografia
La Vau Loïsa correspond essencialament a las vaus de Gir, d'Onda, de Gironda (e de la Biaissa, pel « sector de la Vau Loïsa » dau pargue nacional daus Escrinhs). Demest los lacs de montanha presents dins aquel sector, se tròba lo lac de l'Eichauda, situat au pè d'un glacièr e l'un daus mai grands lacs daus Escrinhs.
Maria Elena Boschi
Nòtas
.
Vau Loïsa
Urbanisme e arquitectura
vinheta|Naut-Daufinat - Vau de Vauloïsa - Tipe d'abitacion del Pelvós. Los vilatges e capmases de la Vau Loïsa presentan una arquitectura tradicionala tipica d'aquela vau. La màger part dels ostaus ancians èran d'ostaus d'agricultors, constituidas d'un volum que recampa estable (au debàs, demorança (au primièr estanci) e granja (au segond estanci e dins lo galetàs ; cap de circulacion interiora èra possibla, los accèsses se fasián en faciada per de corsièras (formadas generalament de balcons de fusta, qualques còps tanben per las famosas arcadas de pèira) religadas per d'escalas ; aquel sistèma es tipic de la vau. Aquelas construccions èran e son totjorn en pèira ; pasmens, la part superiora qu'abriga la granja èra, au sègle XVII, bastida en fusts de mèlze apilotats orizontalament los unes suls autres. Fins al sègle XIX, la majoritat daus tèits èra constituida de palha de segal ; sol la glèisa, l'ostay comun e qualques abitacions de rics avián de lausas ; aquel darrièr material a remplaçat la palha de segal a la fin dau sègle XIX. La demorança es sovent constituida dins quatre pèças fachas de vòlta d'arestas en pèira. Lo vilatge de Vau Loïsa compòrta qualques bastits que presentan d'arcadas de marbre en un o dos estancis en faciada. Aquelas faciadas amb arcadas serián aparegudas dins la segonda mitat dau sègle XVIII, probablament en una evolucion de las corsives tradicionalas de fusta, dins d'ostaus qu'apertenián a de proprietaris un pauc mai fortunats que los autres. Las corsièras, generalament situaas a l'adrech (cara expausada al solelh), èran de luòcs de circulacion, mas tanben d'emmagazinatge e en part de vida.
La Comanda
Comunas tanhentas
Monenh, Aubertin
Vau Loïsa
Urbanisme e arquitectura
La vau compòrta nombroses edificis religioses.
Au sègle XX, la modernizacion e l'aviaa dau torisme an vist una arquitectura nòva s'implantar dins la region : l'estacion d'espòrts d'ivèrn de Puèi Sant Vincent, creaa en 1974, compren tanben de bastits tipics daus ensems urbans d'aquel genre.
Nombroses mòstra de solelhs se tròban subre los ostaus de la vau, la quala se tròba sus la rota istorica de las mòstras de solelh dels Auts Aups.
Edat Mejana e Renaissença
Al sègle XI, la val, alavetz nomenada Vallis jarentonnæ, dependiá de la prebostat de Sant Laurenç d'Ols, situada dins la val de Susa. Sembla que cap de butla del papa Urban II non concernisca en aquel temps la Vau Loïsa e una eventuala eretgia valdesa.
Al sègle XII, Pierre de Bruys, potencialament eissit de la val de Vau Loïsa, un preire catolic que sa ierarquia condemnèt e enebiguèt de presicar, mas que decidiguèt d'o far de tot biais e, predicator itinerant, passèt dins las diocèsis d'Embrun e de Gap, puèi en Provença e en Lengadòc. Professava una doctrina qui s'opausava a la Glèisa catolica sus mantes ponches. Sembla qu'aja fach emuls en Vau Loïsa. vinheta|Estatua de Vaudès sul Memorial Luther de Worms. Pierre Valdo (o Valdès, o Vaudès), autre predicator del sègle XII, eissit de Lion, fonda la frairesa dels Paures de Lion, lo movement valdés. Es escomenjat en 1184 e son movement persecutat. Sos discípols lioneses fujon aquela region e se refúgian dins los Alps, subretot dins las vals de la Nauta Durença (Briançonés), de Fraissiniera, de la Vau Loïsa, e benlèu del Cairàs, aital coma aquelas del piemont italian Prajalats, Sant Martin, Engruenha, Lusèrna (los comtes que possedisson aqueles païses son los dalfins de vieneses pels unes, los comtes de Savòia pels autres). Aqueles nòus arribants semblan èsser estats ben aculhits dins aquelas vals mas rèstan discrets, que las persecucions de la Glèisa catolica contunhan dins d'autras regions. Lo papa Lucian III escomenja los valdeses en 1184 e son puèi declarats eretges durant lo quatren concili del Latran en 1215. En 1248, las persecucions se refòrcen. Lo sègle XIV vei los valdeses de las vals pròchas de la Nauta Durença mostrats del det per l'Inquisicion ; mantes arquevesques d'Embrun e dels fraires menors d'aquela meteissa vila se viran alara contra aquelas populacions. En 1338 e 1339, l'Inquisitor ven dins la Valputa (nom de la Vau Loïsa a aquela epòca) e pronóncia de las condemnacions contra los eretges e ne confisca los bens. En 1348, lo dalfin Umbert II de Vienés apieja l'accion de l'arquevesque d'Embrun, en demandant per letra a las bailes, jutges, procuradors e autres oficièrs de l'Embrunés e del Briançonéq de procedir amb aquel eclesiastic contra los valdeses e los autres eretges. vinheta|Blason de la província del Daufinat. Entretemps, en 1349, lo Daufinat de Vienés, al qual aperten la region de la Vau Loïsa e de la Nauta Durença, es vendut per Umbert II de Vienés e restacat al reialme de França e ven la província del Daufinat.
Las persecucions contra los valdeses se perseguisson e nombre d'entre eles veson lors bens confiscats, recebon d'emendas, quitament son torturats e cremats. En 1375, lo papa Gregòri XI demanda al rei de França son ajuda per contrar las eretges daufineses ; en 1393, mants d'aqueles de las vals de Fraissiniera, l'Argentièra e Val Puta son empresonats e un grand nombre es cremat a Grenòble.
Cèrts autors atribuisson una evangelizacion de las vals valdesas del Briançonés per Vincenç Ferrièr (un predicatot catolic que serà canonizat), mas sembla qu'aquò siá pas jamai estat lo cas.
Temps modèrnes
Après la Revolucion francesa, es creada la comuna de Pelvós, qui compòrta mantes capmases. Pelvós es sonat La Pissa fins en 1893, en referéncia a la cascada de l'Eichauda situada a las Claus. vinheta|Illustracion pagina 49 de la guida Scrambles amongst the Alps [petita escalada dins los Alps] per Edward Whymper, que mòstra lo capmàs d'Alafredae, nomenat « Alefred » o « Aléfroide » dins aquel libre. En 1848, durant lo començament de l'alpinismz dins los Alps, lo professor Puiseux atenh lo ponch culminant del Mont Pelvós (3 954 m), considerat alavetz coma lo mai naut del massís. Puiseux remarca pasmens, d'aquel promontòri, una cima mai elevada : la Barra dels Escrinhs (4 103 m). En 1864, l'alpinista anglés Edward Whymper atenh la cima d'aquela darrièra.
Refugis de montanha
Aquel sector compta nombroses refugis de nauta montanha, dont lo refugi dels Escrinhs, lo refugi del Glacièr Blanc, lo refugi Cézanne, lo refugi Tuckett (ancian abric Tuckett), lo refugi del Pelvós (refugi Lemercier), lo refugi del Sélé, e lo refugi dels Bans.
Awasa
Awasa (አዋሳ en amharic) es una vila d'Etiopia en ribas dau lac Awasa, dins la vau dau grand rift. S'atròba dins la Region dei Nacions, Nacionalitats e Pòples dau Sud, e sus la rota que jonhe Addis Abeba e Nairòbi en Kenya. Es la vila mai granda de l'wereda d'Awasa.