cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lumbricina
Activitat biologica
drecha|vinheta|200x200px|Lumbricus terrestris. drecha|vinheta|200x200px|Turriculs de vèrm de tèrra. drecha|vinheta|Turriculs de superfícia (Índia). drecha|vinheta| Rôle des vers de terre, Charles Darwin Lo filosòf grèc Aristòtel reconeis jà als vèrms de tèrra una activitat biologica essenciala, los nomenava los « intestins de la tèrra ».
Charles Darwin es fòrça interessat al sòl coma supòrt de vida e produch de la vida. Foguèt un dels primièrs a reabilitar lo vèrm de tèrra, alara considerat coma noisible a l'agricultura. Darwin aviá observat que los rèstes arqueologics essent sovent protegits per lor aclapament pro rapid sota la tèrra producha a partir de la vegetacion mòrta e pes organismes del sòl. Contribuiguèt a far conéisser l'importança dels organismes escavaires coma lo vèrm de tèrra pels sòls. Dins un obratge publicat lo 10 d'octobre de 1881 e titulat « The formation of vegetable mould through the action of worms with observations on their habits », « L'Origina des espècias »), tractèt de l'importança del trabalh de bioturbacion dels vèrms de tèrra sus la genèsi, l’erosion e la fertilitat del sòl. Un critica ne fa lo comentari seguent:  « Al vejaire de gaireben totas las gents… lo vèrm de tèrra es simplament un annelid cec, sord, desprovesit de sensacions, desagrablament viscós. M. Darwin entrepren de reabilitar son caractèr, e lo vèrm s’avança subte coma un personatge intelligent e benfasent, que realiza de vasts cambiaments geologics, un nivelaire de monts… un amic de l’Òme… e un aliat de la Societat per la conservacion dels monuments ancians ». La novèla edition en 1945 d'aqueste libre, amb una Introduccion per Sir Albert Howard aurà un succès encara mai important, confirmant lo ròtle de Darwin coma davancièr dins l'istòria de la pedologia. Mostrèt l'importança globala de l'activitat dels vèrms de tèrra dins la fertilitat dels sòls; « L'araire es una de las invencions mai ancianas e mia preciosas de l'Òme, mas longtemps abans qu'existiguèsse, lo sòl èra de fa laurat pels vèrms de tèrra e jamai acabarà de l'èsser encora. Es permés de dobtar qu'i aja fòrça autres animals qu'ajan jogat dins l'istòria de la planeta tant important qu'aquestas creaturas d'una organizacion si inferiora » tot coma lo climat, la natura de la ròca maire sus que se desvolopa lo quita sòl, e lo tipe de jaça portat al sòl.
Aquestes animals modifican lo sòl via de procediments fisics, quimics e biologics, aquesteq que se dich a vegada engenhaires de sòl, tot coma las termitas, las formigas, uns bactèris, Se pòt nomenar engenhaire del sol tot organisme que per son activitat modifica son abitat dins un sens que li es favorable mas tanben favorable als autres organismes infeudats a aqueste abitat (en l'escasença los bactèris o los fungis del sòl,).
Los vèrms de tèrra influéncian l'estructura e la fertilitat del sòl amb lors activitats d’excavacion, d’excrecion de macroagregats, d’ingestion de matèria organica, etc. mas tanben per lors rets de galariás qie la forma, talha e prigondor diferís segon la sason, lo mitan e las espècias consideradas. Aquestes vèrms, segon que son anecics, endogèus o epiendogèus agisson surs l'estructuracion dels sòls e lor capacitat d'absorbir l'aiga, mercé a lors galariás que sont de camins preferencials favorizant l’infiltracion, l'epuracion e lo cicle de l’aiga. La circulacion dels solutats e dels gases se'n trapa facilitada. De mucus, d’urina e de matèria fecalas son pausadas sus las parets de las galeriás e lor conferisson de proprietats biogeoquimicas particuliaras (enriquiment en sucres, etc). Unas espècias de vèrms de tèrra produson tanben de dejeccions (« turriculs ») que constituisson de macroagregats de sòl de proprietats organomineralas modificadas al respècte del sòl a l'entorn (pH neutralizat, mai granda estabilitat dels agregats, etc).
Agissent sus lor abitat, aquestes animals regulan indirèctament l’activitat, la diversitat e la distribucion espatiala de las comunautats de microorganismes del sòl. Aquesta influéncia es capitala que los microorganismes del sòl son responsables, en darrièr recors,
Los vèrms de tèrra n'influéncian pasmens totas del mèsme biais las proprietats del sòl e los procediments que ne ven. En efièch, unes se noirisson exclusivament de la jaça a la superfícia del sòl e i vivon en permanéncia (los epigèus, del grèc epi "sus" e gèa "tèrra"), d'autres se noirissent de la jaça de superfícia que s'entarran dins de galariá mai sovent vertcalas (los anecics, del grèc anesis elasticitat), d'autres enfin se noirisson exclusivament de l'umús del sòl qu'ingerisson sus lor passatge, creant de vasts rets de galarias sens jamas tornar a la superfícia del sòl (los endogèus, du grèc endo a l'interior).
Aqueste tres tipes ecologics constituisson tant d'estrategias d'expleitacion de fonts seleccionadas pendent l'evolucion dels vèrms de tèrra. Las limitas entre aquestes tipes semblan pasmens pas pro francas e demora a explicar lors determinismes. Que que siá, aquesta eterogeneïtat de comportament induch de segur d'influéncias distinctas dins lor contribucion a la fertilitat del sòl. Dins l'ideal, los epigèus, los endogèus e los anecics agirián ensems dins la formacion e lo manten de la fertilitat dels sòls. drecha|vinheta|200x200px|Quitament se vivon subretot dins lo sòl, lo lombric a de predators coma d'aucèls, la [[talpa, lo singlar o encara d'insèctes coma l'escarabat daurat.]] La presa de consciéncia recenta de l’impacte creissent de las activitats umanas suls sistèmas ecologics es a l’origina de fòrça òbrras estudiant la relacion entre la diversitat del vivent e lo foncionament global d'aquestes sistèmas (veire ecologia). Pels sòls agricòls, unas practicas culturalas coma la laurada, l’utilizacion de produchs fitosanitaris (veire engrais, pesticidas), etc an consequéncia una diminucion de la diversitat dels vèrms de tèrra e poirián induire una alteracion del foncionament dels sòls dels agroecosistèmas. Dins la perspectiva de la conservacion e de la reabilitacion dels sòls, l’identificacion d’espècias jogant un ròtle màger (« espècias claus ») dins lo sòl apareis coma un tèma de recerca incontornabla en ecologia del sòl.
Contribuisson positivament a la bioturbacion queenriquís l'umús, mas que - dins los sòls polluits - contribuís al transferiment vertical e orizontal d'unes polluents.
Malgrat fòrça òbras de recerca sus l’ecologia dels vèrms de tèrra e sus lors comportaments, d'informacions quantitativas sus d'aspèctes claus coma la formacion de las galariás e las activitats associadas, o lo biais que s'orientan dins lo sòl mancan encara. Es mai sovement supausat que lo ròtle foncional de las diferentas espècias lombricianas pòt èsser induch a partir de las caracteristicas dels tipes ecologics que son ligadas (anecic, epigèu, endogèu). Pasmens, aquesta ipotèsi foguèt fòrça pauc testada experimentalament. Las recercas sus las activitats dels vèrms de tèrra son dificils a menar del fach de la natura opaca del sòl ont vivon. Pasmens, d'avançadas metodologicas recentas utilizant de tecnicas coma la tomografia amb rais X, lo radiomarcatge dels individús e la modelizacion de las activitats constituisson de novèlas tecnicas poderosas per conprene los vèrms de tèrra e los rets de galariás qu'escavan sotas la superfícia del sòl.
Menaças pesant suls vèrms de tèrra
Es aparat melhor per l'agricultura biologica que se'n fa un aliat, e a vegada encara mai present dins l'agricultura en semenada dirècta (sens trabalh del sòl), e encara mai present dinss pradariás, savanas e garrigas temperadas. Mas quitament en agricultura biologica l'utilisacion de tractaments contenents du coivre a un efièch negatiu suls lombrics.
Ecotoxicologia, bioindicacion
Los vèrms de èrra son considerats coma d'espècias engenhairas e de bons biointegrators d'un cèrt nombre de polluents o contaminants (qu'accumulan en partida après los aver ingerits). Se los considèra tanben dins una escasenças coma bioindicators (dins los sòls ont son naturalament presents o deurián l'èsser). De linhas directriças foguèron emesas per l'OCDE pels enasags de produchs quimics « Vèrm de Tèrra, Ensag de Toxicitat Aguda » permeton d'emetre la CL🇮🇳 dels produchs testats. Dempuèi las annadas 1980, un trabalh d'estudi e de normalizacion dels protocòls de tèsts ecotoxicologics es en cors, amb partetja d'informacion pendent de talhièrs internacionals d'ecotoxicologia del vèrm de tèrra per aclarir los sabers e saber-far dins la matèria e identificar las prioritats futuras. Los protocòls d'ensag (en laboratòri, sul terren) an estat melhorats e diversificats, çò que permèt d'espandre las utilizacions retengudas per l'OCDE (1984). Mai, se compren sempre mai de factors que modifican los efièchs dels produchs quimics dins los ecosistèmas e donc sus l'exposicion reala dels vèrms de tèrra, e tanben sus la mecanica de la toxicòsi e dels fenomèns de detoxicacion pels vèrms de tèrra e d'autres invertebrats. Los progrès foguèron mai lents per l'establiment de basas de donnadas complètas e partejadas (encara indisponibles al començament de las annadas 2000). Radioecologia : Un cas particular es dins las zonas concernidas per de pollucions o recasudas radioactivas, aqueste de la bioconcentracion de radionucleids pels vèrms de tèrra que pòdon enseguida lo tornar en superfícia (bioturbacion, ) o contaminar d'animals qu'agradan los vèrms tcoma per exemple la becada o lo singlar , , ,.
Consequéncias economicas
En tèrmes de servicis ecosistemics, l'estudi Costs e beneficis de la biodiversitat en Irlanda, los vèrms de tèrra fan ganhar 700 milions d'èuros cada annada a l'Irlanda per lor trabalh d'enterrament dels fems de set milions de bovids. Tanben participan a la laurada, l'utilitat economica dels vèrms poiriá mèsme passar lo miliard d'èuros.
Apondre de vèrms de tèrra dins lo sòl d'una cultura de sòja o de milh en aumenta la produccion.
Usatge economic
Segon Charles Darwin que qualifica los vèrms de tèrra de « primièrs lauraires del sòl », unes lombrics èran utilizats dins l'alimentacion en Índia o per la preparacion de medicaments.
Unas espècias de lombrics son elevats (vermicultura) e vendudas per la produccion de compòst, o per la pesca. Los vèrms de ferms son utilizats per produire de vermicompòst. Lor usatge es possible en apartament, qu'aquestes vèrms devòran gaireben sul còp totas las fraccions de degalhs en via de decomposicion. Los bactèris de la decomposicion aerobia (aquestas del compòst) secretan d'enzymes que depolimerizan (idrolizan) las proteïnas e polisacarids de las plantas e dels rèstes d'animals, servisson de noiritura als vèrms que los devòran e transforman aquestes aliments ramolits dins una massa negra inodora qu'es un concentrat de carbòni e d'azòt per amendar lo sòl del jardin o dels pòts.
De vèrms son tanben testats per epurar los fems agricòls, e las aigas solhadas al Chile e dempuèi 2004 dins le vilatge de Combalhòus : una de las cubas de l'estacion d’epuracion ee una jaça bacteriana e l'autre es un lombrifiltre compausat d'un tapís de rusca de pin pausada sus una sisa de riban de fusta e de gravas (ont se desvelopa Eisenia andrei amb 25000 vèrms/m² ) ; periodicament asagat d'aiga solhada. Las galariás dels vèrms servisson d'abitats als bactèris que contribuisson a apurar l'aiga. Aquesta forma d'apuracion implica pasmens una aiga neta de produchs toxics pels vèrms (metals pesucs, fòrta carga en cèrts pesticidas o biocidas...).
Lista de las familhas
Segon NCBI :
Segon World Register of Marine Species :
Segon :
Bacilly
Bacilly es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Baden-Württemberg
Baden-Württemberg (en alemand:  Baden-Württemberg) es un estat (Land) situat al sud d'Alemanha. Le Baden-Württemberg es per son importància demografica e economica lo tresen land d'Alemanha.
Sa capitala es Stuttgart, vila pus poblada e economicament pus importanta.
Los luòcs toristics pus coneguts son la Selva negra (Schwarzwald), lo lac de Constança (Bodensee), lo Jura soab (Schwäbische Alb), las clastras de Maulbronn e las vilas de Heidelberg, Stuttgart, Karlsruhe, Friborg de Brisgau, Baden-Baden, Offenburg, Tübingen, Ulm e Constança.
Bade-Wurtemberg confronta França e Soïssa. En Alemanha, confronta los Länder de Renània-Palatinat, de Èssa e Bavièra.
Istòria
Dins Bade e Württemberg, los valdeses originaris d’Occitània cisalpina (actualament sota dominacion italiana) e del Dalfinat (Cairàs) s’installèron tre lo segle 17. Foguèron diches iganauds coma aicí o coma ailà welch o waldenser que significa tot ce qu’es d’origina neo latina. Los occitans de las valadas si repartiguèron entre comunas nòvas que creèron (comunas d’origina occitana solida) e d’autras vilas fondaas per d’uganauds franceses, francoprovençals o demièg las vilas alemandas existentas. D’unes temptèron de tornar dins lor vilas d’originas, foguèt sonat “La Gloriosa rentraa” mas trobèron pas que devastacion. Avèm las traças toponimicas occitanas qualques exemples (equivalent en francés, italian, alemand), Peirosa (Perosa Argentina It., Perouse Al.), Li Vialars (Villar Perosa It.),Pinascha (Pinasca It., Pinache Al.), Serres, Corres, Grosvillar, Borcet (Bourset Fr., Neuhengstett Al.)... L’airal es situit al nòrd oèst de Stuttgart. Si serviguèron del francés coma lenga liturgica e de l’occitan coma lenga familiala. Los toponimes correspònden als vilas/vilatges/vialars d’ont venion, principalament de las valaas occitanas cisalpinas nodencas coma la Val Pelíç, Germanasca e Clhuson.
Villerville
Villerville en normand ( Villerville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lo Sempoi
Sempoi o Lo Sempoi, (Saint-Puy en francés) qu'es ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Lòcs dits e bordalats
Lista a completar.
Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, lo lòc qu'es citat castrum Summi Podii en 1285; Lo Sempoi que veng deu latin summum, « lo haut de » e podium > poi, vengut Sempoi, damb l'atraccion de sent. Negre ditz pas arren deu Sempoi.
Ordac
Anciana parròpia. Damb un sufixe diferent, -acon, veng probablament, com Ordan, deu nom celtic d'òme Ordos, latinizat en Ordus, tirat probablament deu tèma celtic ordo- « martèth, massuga ». Véser Ordan e La Ròca.
Realitat
La realitat designa la caracteristica dei causas existent realament, per oposicion ai causas pantaisadas o imaginadas.
Sant Tibèri
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Cesserone al segond sègle ap. J-C, Araura sive Cesserone, Cesserone (variantas : tesserone, Cesserone, Caeserone, Ceserone), cap a 300, mansio Cessarone, ex monasterio S. Tiberii, cui vocabulum est Cesarion en 890, S. Tiberii in Cesarione monasterii, ecclesia... S. Tiberii en 961, S. Tiberio en 978, ad S. Tiberium en 990, S. Tiberii, de S. Tiberio en 990, a S. Tiberio monasterio en 990, abbadia de S. Tiberio cap a 1036, castello de S. Tyberio cap a 1059, camino S. Tiberii en 1114, abbate monasterii S. Tyberii en 1127, ponto S. Tyberii en 1150, villa S. Tiberii en 1197, 1202, villam S. Thiberii en 1209, a Sant Thiberi en 1389, S. Tiberii, S. Thiberii, S. Thiberi a la fin del sègle XIV, Saint Yberi en 1418, Sat Tuberi en 1434 de S. Tiberio en 1444, Saint Thuberi en 1562, S. Tuberi en 1570, St Thibery en 1571, Sainct Hibéry, Sainct Iberi en 1579, S Vbery en 1622, S. Hiberi en 1626, St Iberi en 1643, Saint-Ybery en 1657, S. Tiberi en 1708, St Thiberi en 1740-60, St Thibery en 1740-60, 1771, St Thibery en 1740-60 e 1770-1772 (mapa de Cassini).
Sant Tiberi ven del latin Tiberius, nom de tres sants, dont un seriá estat martirizat al sègle IV, del temps de Dioclecian, a Cessero, nom prelatin de la vila,.
Per Cesserone, l'etimologia es escura : lo radical pòt probablament pas èsser lo meteis que per la Cesse e Sesseraç qu'an de fòrmas ancianas en Sei-, Sai-.
Sillery (Marna)
Sillery es una comuna francesa administrada per lo departament de Marna de la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Sillery accueille l'une des dix-neuf Nécropole Nationale.
Amor
L'amor es un sentiment d'estaca per una causa o una persona.
Cencha d'Orion
La Cencha d'Orion es un asterisme famós de la constellacion d'Orion compausat d'Alnitak (ζ Ori), d'Alnilam (ε Ori) e de Mintaka (δ Ori) que son tres estèlas supergigantas fòrça lusentas e quasi alinhadas.
Equipa nacionala d’Occitània de fotbòl
L'equipa nacionala d’Occitània de fotbòl es una còla de fotbòl que representa Occitània. Per èstre seleccionat dins aquela còla, cal que lo jogaire sàpia parlar la lenga occitana (auvernhat, gavòt, gascon, lemosin, lengadocian o provençal). Coma Occitània es pas reconeguda coma una nacion per la FIFA o per l'UEFA, l'equipa nacionala d’Occitània pòt pas jogar la copa del mond o lo campionat d'Euròpa. La Federacion faguèt partida de la NF-Board e es ara dins la CONIFA.
Lo primièra partida de la seleccion foguèt en 2005 contra Mónegue.
De notar qu'existisson tanben una equipa de Provença e una de la Comtat de Niça.
Equipa en 2014
Jogaires de l'equipa en 2014:
Borobia
Borobia es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Hamilton (Ontàrio)
thumb|Vista aeriana de la vila de Hamilton
Hamilton es una vila portuària de la província canadenca d'Ontàrio, situada a l'extrèm occidental del Lac Ontàrio. En 2011, sa populacion èra estimada a 519,949 abitants.
Hamilton (Bermudas)
Hamilton es la capitala de las illas Bermudas, un territòri d'otramar del Reiaume Unit.
Arc de trionf
thumb|right|300px|[[Montpelhièr, Pòrta dau Peiron]] Un arc de trionf es un obratge d'art celebrant una victòria o una seria de victòrias.
Buberos
Buberos es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Lista dels presidents de Rwanda
Lo president es lo cap d'Estat de Rwanda. Es elegit per un periòde de sèt ans per la populacion.
Vaquí la lista dels presidents de Rwanda dempuèi l'an 1961.
Tadeusz Mazowiecki
Tadeusz Mazowiecki (Płock, 18 d'abril de 1927 – Varsòvia, 28 d'octobre de 2013) foguèt un politician, escrivan, jornalista e assistent social polonés. Foguèt primièr ministre de Polonha entre 1989 e 1991.
Buitrago
Buitrago es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Burgo de Osma-Ciudad de Osma
Burgo de Osma-Ciudad de Osma es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon. Es lo caplòc de la comarca de Tierras del Burgo.
.stream
("corrent", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 18 de març de 2016.
Quaderni Padani
Los Quaderni Padani (Quasèrns padans) foguèt una revista bimestrala lançada l'estiu de 1995, al començament coma bulletin intèrne de l'associacion “La Libera Compagnia Padana”, entrò lo n°7 de decembre de 2015.
Son contengut pertocava l'istòria, la cultura, las tradicions e la politica de las regions padanas. Es sovent citada dins los estudis sus l'autonomisme en Itàlia.
Istòria
La revista es imaginada per Gilberto Oneto. Las darrièras annadas es compausada de numèros tematics coma lo n°59 dedicat a Occitània. Lo darrièr numèro sortís en 2015. Après la mòrt de Gilberto Oneto, la revista es archivada sus un sit web de l'associacion Gilberto Oneto.
Còdi Hammurabi
Lo còdi Hammurabi es un tèxte juridic babilonian edictat vèrs 1750 avC per lo rèi Hammurabi (1792-1750 avC). Es lo còdi de lèis pus complèt e pus conegut de la Mesopotamia Antica. Descubèrt en 1901-1902 dins lei roïnas de la vila elamita de Susa, es un ensems de decisions judiciàrias presentadas coma un còdi. Cada decision i constituís una lèi regardant divèrseis aspèctes de la societat dau periòde.
Nomexy
Nomexy es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region del Grand Èst.
Geografia
La municipalitat a implantat sul marge esquèrre de la Moselle, en amont de lo sieu confluisson amb lo Avière. Çò Cap de-luòc de costat Châtel-sus-Moselle lududa facha cara sul marge opausat.
La commune est implantée sur la rive gauche de la Moselle, en amont de son confluent avec l'Avière. Le chef-lieu de canton Châtel-sur-Moselle lui fait face sur la rive opposée.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Papirús Rhind
thumb|right|Detalhs de la premiera pagina dau [[papirús Rhind.]]
Arc-lès-Gray
thumb|left|250px Arc-lès-Gray es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Papirús Rhind
Lo papirús Rhind es un tractat matematic probablament escrich au sègle XVIII avC. Contèn una sintèsi de divèrsei problemas matematics e sei solucions dins lei domenis de l'aritmetica, de l'algèbra, de la geometria e dau canejatge. Mòstra lo mestrige de la taula de divisions de 2 e de divèrseis algoritms de multiplicacion e de division e divèrsei resolucions d'eqüacions.
Danemarc
Danemarc (en danés: Danmark), oficialament lo Reialme de Danemarc (en danés: Kongeriget Danmark), es un país escandinau de l'Euròpa septentrionala localizat dins la peninsula de Jutlàndia e que compren los territòris autonòms de Groenlàndia e las Illas Feròe. Sa capitala es Copenaga.
Lo gentilici es danés -esa.
Arc-lès-Gray
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Danemarc
Lo territòri continental limita al sud amb Alemanha, e amb lo mar del Nòrd a l'oèst e lo mar Baltica a l'èst.
Arc-lès-Gray
Istòria
Transeünt Per la distincion de Gray al fief de Autrey, #venir possession de la familha Vergy. Destruida per las guèrras l'an 1477 de contunh per la conquista francesa l'an 1674, Arc li calguèt lutar constantament per conservar la siá autonomia cara a Gray. La glèisa de la depen de la parròquia del doyenné de Gray de contunh successivament del diocèse de Langres, de Dijon e fin finala de Besançon après lo concordat de 1802.
Passant par la seigneurie de Gray au fief d'Autrey, elle devint possession de la famille Vergy. Détruite par les guerres en 1477 puis par la conquête française en 1674, Arc dut lutter constamment pour conserver son autonomie face à Gray. La glèisa du dépend de la paroisse du doyenné de Gray puis successivement du diocèse de Langres, de Dijon et enfin de Besançon après le concordat de 1802.
Cabrejas del Campo
Cabrejas del Campo es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Danemarc
Danemarc es una monarquia constitucionala amb un sistèma parlamentari de govèrn. En mai del govèrn central i a de govèrns locals dins 98 municipalitats. Danemarc es membre de la Union Europèa dempuèi 1973, mas pas fa partit de l'Eurozòna, l'union monetària dels estats membres de l'Union qu'an adoptat l'Èuro coma moneda oficiala. Danemarc es membre fondator de l'OTAN.
Bandièra
Dempuèi 2016 la bandièra de Danemarc es remplaçada dos còps l’an per aquelas de Groenlàndia (lo 21 de junh) e de las illas Feròe (lo 29 de julhet).
Preïstòria
De traças umanas datant dau periòde interglaciari de l'Edat de Pèire existisson sus lo territòri danés. Entre 10,000 e 8,400 av. JC, la region foguèt dominada per la cultura de Bromme qu'èra formada de caçaires culheires. Foguèron seguits per lei Maglemosians (8,400-6,000 av. JC), la cultura de Kongemose (6,000-5,200 av. JC) e la cultura d'Ertebolle (5,200-4,000 av. JC). Aqueu periòde foguèt caracterizat per una diversificacion progressiva de l'alimentacion. L'agricultura sembla d'aparéisser vèrs 3,900 av. JC.
L'Antiquitat
L'Edat dau Bronze danés se situa entre 1,400 e 450 av. JC e se debanèt en parallèl de la formacion de comunautats ruralas. L'Edat dau Fèrre acomencèt a partir dau sègle V av. JC e foguèt marcat per un cambiament dau clima que venguèt pus fresc e pus umid. Coma dins una partida importanta d'Euròpa, de pòbles cèltas s'installèron dins la region mai la cultura cèlta venguèt pas dominanta en fòra d'emprunts tecnics. La cultura de Jastorf que dominèt Jutlàndia dau sègle IV av. JC au sègle I ap. JC gardèt ansin d'importants trachs pròpris e sembla de tenir un ròtle important dins la formacion de la cultura escandinava antica e medievala.
En 113 av. JC foguèt escrich la premiera descripcion dei pòbles establits en Jutlàndia (de Cimbres e de Teutons). Dins lo corrent dau sègle I av. JC, se difusèt dins la region la terralha mediterranèu que foguèt rapidament adoptada. Durant lo periòde roman, de relacions comercialas existián ambé l'Empèri coma lo mostra la descubèrta de pèças de moneda romanas dins lo país. A partir dau sègle II ap. JC, aquelei liames marchands semblan de favorizar l'emergéncia dei premiers centres urbans.
Segon la legenda, lei Danés son eissits de la tribü dei Daners qu'es originària dau sud de Suècia. Desbarquèron en Jutlàndia au sègle V e rebutèron pauc a pauc lei pòbles germanics vèrs lo sud. Au sègle VI, lo tèrme danés designava clarament leis abitants non germanics qu'avián pres lo contraròtle de la region e l'existéncia dau pòble danés es attestada dins de documents gòts, francs e bizantins.
Lo periòde viking
Au començament de l'Edat Mejana, Danemarc fasiá partida de l'espaci viking e partejava alora una cultura comuna ambé lo rèsta d'Escandinàvia. Navigators audaciós e combatents disciplinats, lei Vikings organizavan d'incursions còntra leis estats europèus pus rics qu'entraïnavan sovent lo pilhatge deis endrechs mau defenduts.
Au sègle IX, lei Danés se concentrèron principalament còntra Anglatèrra e lo nòrd de França. I conquistèron de territòris importants coma lo Danelaw (nòrd-oèst d'Anglatèrra) e Normàndia. Un nombre important de Danés s'i installèron e adoptèron pauc a pauc lei costumas d'aquelei regions (lengas, cristianisme... etc.). A la fin dau sègle X, acomencèt un segond periòde d'invasions que foguèt subretot dirigit còntra Anglatèrra. Se transformèt rapidament en movement de conquista mai leis Anglosaxons prenguèron l'avantatge a partir deis annadas 1040. Puei, a partir de la fin dau sègle XI, lei progrès de l'evangelizacion d'Escandinàvia e la formacion d'estats pus poderós dins la region entraïnèt la fin dei grandeis invasions nòrdicas.
L'emergéncia dau Reiaume de Danemarc
Fins au sègle IX, lei populacions d'Escandinàvia son relativament mau conegudas. Au començament dau sègle, de combats se debanèron au sud de Jutlàndia entre Francs e Danés fins a la conclusion d'un acòrd de patz en 811. La formacion d'un reiaume en Danemarc sembla de començar vèrs la mitat dau sègle X quand lo rèi Harald Blatang (958-986) capitèt de sometre lei difentei tribüs localas a son autoritat e d'impausar lo cristianisme. Sei successors Sven Tveskæg (986-1014) e Cnut lo Grand (1016-1035) i apondiguèron Anglatèrra e Norvègia. Pasmens, aqueu reiaume subreviquèt pas a la mòrt de Cnut e Danemarc perdiguèron sei despendéncias.
En 1104, la creacion de l'arquevescat de Lund en Escània permetèt a la Glèisa Danesa de venir independenta dei prelats alemands. Durant lo rèine de Valdemar I (1157-1182), la monarquia venguèt ereditària. Puei, au sègle XIII, lei Danés s'interessèron a la mar Baltica e assaièron de conquistar lei regions balticas. En particular, en 1219, fondèron la vila de Reval (uei Tallinn). Dins aquò, deguèron tanben faciar la concurréncia crescuda dei marchands de la Liga Anseatica militarament sostenguts per lei chivaliers de l'Espasa e lei chivaliers teutonics. Aquela pression reduguèt pauc a pauc lei Danés a la defensiva e afebliguèt la monarquia.
Lo declin dau sègle XIV
Au sègle XIV, Danemarc conoguèt un periòde de dificultats liadas a la concurréncia dei marchands anseactics e au còst de la colonizacion d'Estònia. En 1282, la noblesa foguèt ansin en estat d'impausar una Carta au rèi que restaurèt en particular lo caractèr electiu de la monarquia. Puei, en 1332, Suècia ocupèt Escània que foguèt reconquistada per Valdemar IV lo Restauraire (1340-1375). Pasmens, l'organizacion d'aquela campanha necessitèt la venda d'Estònia en 1346 ai chivaliers teutonics.
L'Union de Kalmar
A la mòrt sensa eiretier de Valdemar IV, sa filha Margarida qu'èra la frema dau rèi Haakon VI de Norvègia, faguèt designar son fiu Oluf coma rèi e obtenguèt la regéncia. Après la mòrt de son marit, venguèt tanben regenta de Norvègia. Òr, gràcias ai liames tescuts entre lei diferentei dinastias escandinavas, Oluf èra tanben pretendent a la corona suedesa. Après sa disparicion prematura en 1387, Margarida gardèt lo contraròtle de Danemarc e de Norvègia e se portèt candidat a la corona de Suècia. Lo rèi Albèrt de Mecklembourg foguèt reversat per son aristocracia e Margarida dirigiguèt lei tres reiaumes nòrdics fins a sa mòrt en 1412. En 1397, chausiguèt son nebòt Eric coma successor e una assemblada de senhors danés, norvegians e suedès definiguèt a Kalmar lei modalitats de l'union entre lei tres estats.
Pasmens, lo conflicte entre Danés e Suedès s'agravèt e entraïnèt l'abdicacion d'Eric de Pomerània en 1439. Cristian d'Oldenborg restaurèt l'Union mai en Suècia, la realitat dau poder passèt pauc a pauc a de regents. Son fiu Joan I foguèt elegit rèi de Danemarc sensa dificultat (1483) mai deguèt luchar per sometre Suècia (1497). Son successor Cristian II decidèt d'assassinar seis adversaris au sen de l'aristocracia suedesa (chaple d'Estocòlme en 1520), çò que precipitèt la fin de l'Union. Dalarna se revoutèt sota la direccion de Gustav Vasa. Leis insurgents capitèron de caçar lei Danés fòra de Suècia en 1523.
De la Guèrra de Trenta Ans a la Patz dau Nòrd
En 1654, una guèrra novèla opausèt tornarmai Danemarc, aliat a Polonha-Lituània, a Suècia. S'acabèt quatre ans pus tard per una revirada novèla e per la pèrda dei territòris a l'èst de Sund (Escània, Blekinge, Halland e Bohus). Aquela desfacha entraïnèt una crisi grèva dins lo reiaume. Lo rèi Frederic III, sostengut per lo clergat e la borgesiá, poguèt abrogar la Carta de 1282 e restaurar lo caractèr absolut e ereditari de la monarquia. La noblesa, descreditada per sei desfachas militaras, deguèt se clinar.
De 1675 a 1679, Danemarc intrèt encara en guèrra còntra Suècia dins l'encastre de la Guèrra d'Olanda. Aliat ambé Brandeborg, capitèt d'infligir una tiera de desfachas a son vesin mai poguèt pas gardar sei conquistas car Loís XIV refusèt d'acceptar la mendre pèrda territòriala per son aliat suedès au Tractat de Nimega. Enfin, en 1700, Danemarc participèt a la Granda Guèrra dau Nòrd. Rapidament vencut, foguèt obligat de se retirar de la guèrra tre lo començament de la guèrra. Pasmens, declarèt tornarmai la guèrra ai Suedès en 1709. Subiguèt una desfacha grèva a Helsingborg (1710) mai faguèt pasmens partida dei venceires en 1721. Aquò li permetèt de sometre tornarmai lei naviris au peatge de Sund mai pas reprendre lo contraròtle de la riba orientala de l'estrech.
Lei guèrras napoleonencas
Au començament dei guèrras revolucionàrias, Danemarc chausiguèt la neutralitat e assaièt de formar ambé Russia, Suècia e Prússia una liga dei neutres per defendre la libertat de circulacion de sei naviris. En 1801, una premiera expedicion britanica obliguèt Copenaga de laissar un drech de visita de sei naviris ai Britanics. Pasmens, aquò reglèt pas la situacion que s'agravèt ambé l'instauracion dau Blocus Continentau per Napoleon I. D'efèct, Danemarc teniá encara una flòta importanta que representava una menaça potenciala per leis Illas Britanicas. En 1807, una segonda expedicion britanica ataquèt Copenaga e capturèt la màger part dei vaissèus danés.
Après aquela agression, Danemarc s'alièt oficialament ambé França e lo demorèt fins a 1814. Menèt una guèrra navalas d'escaramochas còntra la flòta britanica (guèrra dei Canonieras). En 1814, perdiguèt Norvègia au profiech de Suècia au Tractat de Kiel. Lo prince eiretier Cristian Frederic reüniguèt una assemblada norvegiana que votèt una constitucion e lo proclamèt rèi. Pasmens, una brèva guèrra còntra Suècia enterinèt la pèrda de Norvègia e lei Norvegians acceptèron son annexion a condicion que lei Suedès mantenguèsson la constitucion.
La question dei Ducats
Tre 1830, lei nacionalistas e liberaus danés demandèron la fin de l'absolutisme e l'integracion de Holstein e de Schleswig au sen dau reiaume. Dins l'encastre dei movements revolucionaris de 1848, lo rèi Frederic IV deguèt cedir e acceptar la creacion d'una monarquia constitucionala en març. Lei nacionaus liberaus prenguèron alora lo poder, çò qu'entraïnèt una revòuta dei populacions alemandas de Holstein. Leis insurgents recebèron lo sostèn dei nacionalistas alemands dau Parlament de Francfòrt que demandèt una intervencion de Prússia. Lei soudats prussians agantèron aisament Jutlàndia mai leis aliats de Danemarc (Reiaume Unit, Russia e Suècia) impausèron de negociacions que s'acabèron per lo restabliment dau statu quo ante bellum en 1852. Lo rèi danés gardèt lo contraròtle dei ducats que devián demorar d'entitats distintas dau Reiaume de Danemarc.
Pasmens, aquel acòrd maucontentèt lei nacionalistas dei dos camps. En 1863, lo parlament danés adoptèt una constitucion comuna per Danemarc e Schleswig. Aquò èra una rompedura de l'acòrd de 1852 que foguèt aprovada per lo rèi Cristian IX (1863-1906). A l'iniciativa de Bismarck, la reaccion de la Confederacion Germanica foguèt rapida e una fòrça austro-prussiana ocupèt lei ducats. Danemarc trobèt ges de sostèn internacionau e deguèt abandonar aquelei territòris en 1864 e un tèrç de sa populacion. Après una guèrra novèla entre Àustria e Prússia, lei ducats foguèron annexats per lei Prussians en 1866.
La Premiera Guèrra Mondiala
A l'eissida de la guèrra, leis Aliats decidèron de restituir una partida de Schleswig e un vòte foguèt organizat per definir la frontiera. Au nòrd de Flensborg, 75% dei sufragis foguèron favorables au retorn dins la fauda de Danemarc. En revènge, au sud e dins la vila, 80% dei vòtes exprimits demandèron un mantenement au sen d'Alemanha. Aquò permetèt de fixar lo limit actuau entre lei dos país.
La Segonda Guèrra Mondiala
Au començament de la Segonda Guèrra Mondiala, Danemarc proclamèt tornarmai sa neutralitat. Pasmens, per assegurar leis itineraris comerciaus ambé Suècia e Norvègia que permetián ais Alemands de se procurar lo fèrre indispensable a la perseguida de la guèrra, Hitler decidèt d'envaïr Danemarc e Norvègia en abriu de 1940. Au contrari de 1914, lo govèrn danés aviá pas renfòrçat sei fòrças armadas per protegir sa neutralitat e resistiguèt pas a l'ocupacion. Fins a 1943, un govèrn danés foguèt mantengut laissant una autonòmia certana au país. Pasmens, lo desvolopament de movements de resisténcia entraïnèt una presa de contraròtle dirècte per Alemanha a partir de 1943. Aquò durèt fins a la fin de la guèrra e la màger part dau territòri danés èra totjorn tengut per leis Alemands en mai de 1945. Aprofichant aquela situacion, Islàndia, encoratjada per leis Aliats, proclamèt son independéncia en 1944.
L'integracion de Danemarc au sen de l'Union Europèa
Après la Segonda Guèrra Mondiala, Danermarc jonhèt lo camp estatsunidenc e l'OTAN. En 1973, intrèt au sen de la Comunautat Economica Europèa. Pasmens, lo país assaia d'i gardar son autonòmia ambé lo refús dau Tractat de Maastricht en 1992 e lo refús de participar a l'èuro après un referendum en 2000.
Politica
Danemarc es una monarquia constitucionala. Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, designat pel monarca.
Geografia
Malgrat que Danemarc se tròba situada entre doas mars, lo Baltica e la mar del Nòrd, las pluèjas annalas son moderadas, d'entre 700 e 800 mm a l'oèst e d'entre 500 e 600 mm a l'èst. Las temperaturas son equilibradas, al mes de julhet i a una mejana de 16 °C dins la zòna de la mar del Nòrd e a l'èst, a Sjælland, pòt arribar a 18 °C. Las temperaturas diürnas son suls 20 °C del temps que las nocturnas son a l'entorn dels 13 °C. A l'ivèrn l'influéncia del corrent del Golf e de lo sieu derivat, lo corrent de l'Atlantic Nòrd, se fa notar en fasent que las temperaturas davalen pas excessivament, dins tot lo país las temperaturas se mantenon près del punt de congelacion, unes 2 °C durant lo jorn e a l'entorn de -3 °C a la nuèit. La temperatura de l'aiga a la còsta vària dempuèi lo 3 °C a l'ivèrn fins los 17 °C a l'estiu.
Dempuèi lo primièr de genièr de 2007, la division administrativa principala de Danemarc es la region.
Movement Patriotic Manuel Rodríguez
Eth Movement Patriotic Manuel Rodríguez (MPMR o Movimiento Patriótico Manuel Rodríguez) ei un movement politic chilen vadut d'aperaquí en 1987 per ex membres deth Front Patriotic Manuel Rodríguez) (FMPR o Frente Patriótico Manuel Rodríguez).
Eth FDMR partecipèc en actes contra eth regime militar d'Augusto Pinochet. Eth mès conegut de toti eri siguec un atemptat contra Augusto Pinochet en 1986 que siguec prèp de tuar-lo quan arrecebèc laguens dera sua veitura un missil).
Dempús dera arribada dera democracia en Chile aguest grop s'aluenha deth FPMR tà formar eth Movement Patriotic Manuel Rodríguez. Tanben se desseparèc en petiti grops coma eth Front Patriotic Lautaro e Identitat Rodriguista (IR, 2002).
En 2003 pactèc damb Juntos Podemos Más (Amassa podem mès). Agust pacte siguec deishat dempús qu'eth Partit Comunista Chilen demandasse de votar en ua dusau vòlta enes eleccions presidencials pera Concertacion ( Ua amassada de partits de quèrra qu'includie des de cristianodemocrates enquia comunistes ). Atau que trinquèc era declaracion de principis qu'avie avut enquiath moment damb Juntos Podemos Más.
Eth MPRM avèc contactes damb es Forces Armades Revolucionaries de Colómbia (FARC) segontes arreconeish eth sòn miaire Marcos Riquelme (1). Era revision des ordinators deth comandant des FARC Raúl Reyes confermèc que membres deth Movement Patriotic Manuel Rodríguez chilen èren entreinats paramilitarments pes FARC tà éster preparats se un partit de dreta arribava ath govèrn chilen.
Eth sòn nom ei tà aunorar er revolucionari chilen Manuel Rodríguez, conegut en Chile coma un des exaltats que lutèc contra es espanhòus pendent er inici deth sègle XIX, quan Chile avèc era sua independència. Segontes es legendes, Manuel Rodríguez dubriguèc era porta dera sua veitura ath governador Marcó del Pont tot e que dejà sabie que s'avie aufert ua recompensa pera sua captura. Pr'açò e per autes hèts eth Front Patriotic e eth Movement Patriotic avien sòn nom pr'amor que dídien qu'èren "contunhadors dera luta independentista des pobles".
Referències
1.- "Rodriguistas: "Relaciones hemos tenido siempre". La Tercera, 10-09-2008, p. 8.
Esparron (Nauta Garona)
Esparron  (Esparron en francés) qu'es una comuna gascoa de Comenge, situada dens lo departament de la Hauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Esparron qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de la diocèsi de Sent Bertran de Comenge e de la senescaucia de Tolosa. Lo vocable de la glèisa, annèxa de Sent Andrèu qu'es la Nativitat de la Verge. Tanlèu 1790, Esparron qu'èra deu canton d'Aurinhac.
Joan VI de Portugal
Joan VI de Portugal (1767-1826) foguèt rei de Portugal entre 1816 e 1826.
L'an 1792 assumiguèt la corona portuguesa, coma regent, ras dels nombroses problèmas mentals de la siá maire, la reina Maria I de Portugal. De desescobèrtas posterioras afirman qu'aqueles parrabastatges foguèron causats per la porfiria, malautiá fòrça comuna entre qualques ostals reials coma la portuguesa, l'anglesa o l'annoveriana consistenta en la barreja de la sang e de l'urina.
L'an 1807 la familha reiala portuguesa, en fugent las tropas de Napoleon Bonaparte qu'avián ocupat Portugal, s'installèt en Brasil, en fasent de la vila de Rio de Janeiro la capitala de l'Empèri Portugués. Dins aquela vila l'enfant Joan de Portugal venguèt un prince de las idèas gaireben liberalas. Mentretant a Portugal, los angleses atenguèron d'expulsar los franceses en 1809 e comencèt l'intrada d'idèas liberalas, pendent dotze ans, los angleses dominèron Portugal coma una autentica colònia. En Brasil, declarèt la libertat de comèrci, dobriguèt los pòrts dins totes los païses e elevèt l'estatut juridic de Brasil fins a l'egalar amb lo de Portugal, en nomenant lo reialme Reialme Unit de Portugal, Brasil e Algarve. Amb la mòrt de la siá maire, en 1816 foguèt declarat rei, lo 16 de decembre de 1815 mas concediguèt a Brasil l'estatut de reialme.
Uniformitarisme
L’uniformitarisme (ò actualisme) es un principi de basa de la geologia modèrna. Per un sistèma geologic donat, postula que lei procès que se son aplicats dins lo passat contunian de s'aplicar a l'ora d'ara. Es opausat au catastrofisme.
Moritz Leuenberger
Moritz Leuenberger foguèt lo president de la Confederacion Soïssa en 2001 e 2006.
Pitretu è Bicchisgià
Pitretu è Bicchisgià en còrs (Petreto-Bicchisano en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Corsega del Sud e la region de Corsega.
Saint-Ovin
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sodena e la Vinadièra
Sodena e la Vinadièra (Soudaine-Lavinadière en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Pensada
thumb|250px|Detalh de [[Eth pensaire, d'Auguste Rodin.]]
thumb|250px|Ua parelha en tot patejar pensades entà préner ua decision.
La pensada es, au sens larg, l'activitat de pensar e tanben s'emplegue entà referir-se a ua concepcion filosofica determindada, credença religiosa o ben ipotèsi scientifica. Era pensada ei eth producte dera ment en acte de pensar ; ei a díder, es construccions mentaus que bastís eth cervèth e estacades dilhèu tanben ara consciéncia. Coma activitat fondamentau der èster uman, ei estudiada per diuerses disciplines: era filosofia, era psicologia, era religion, era neorologia, eca. Er objectiu basic dera pensada ei de neurir de significacion eth mond exterior, d'un biais, e eth personau, der autre, en tot manipular era informacion. Certanament, era informacion ei pertot ena natura e contitusís er element essenciau dera pensada de toti es èsters vius.
Bussa
Lo bussa (o mosiya, autonim, mositacha ) es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Etiopia.
Localisacion
Lo bussa es parlat dins la zòna Omo del Nòrd de la Region dels pòbles del Sud, près del lac Chamo. Los bussa se nomenan mosiya, lo tèrme bussa es utilizat per los pòbles vesins.
Classificacion
Lo bussa es una lenga coshitica orientala de las tèrras bassas. Fa partida d'un pichon sosgrop apelat konsoïd, que las autras lengas son lo konso e lo dirasha.
Michèle Laroque
Michèle Laroque (nascuda lo 15 de junh de 1960 a Niça) es una actritz e umorista francesa. Sa maire es la violonista romanesa Doïna Tranbadur, son paire es Claude Laroque. Estudièt l'anglés e anèt als Estats Units en sejorn lingüistic. En 1979 aguèt un accident de veitura e demorèt dos ans a l'espital. Decidèt ara de far l'actritz. Comencèt dins l'emission umoristica La Classe de Fabrice. Dempuèi a fach tanben la realizatritz de cinèma.
Mendiondo
Mendiondo (Mendionde en francés, Lekorne en basco) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Labord, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Las comunas tòcatocantas que son Hasparn au nòrd, Aiherra e Bonlòc au nòrd-èst, Heleta a l'èst, Makea a l'oèst, Ossés au sud-oèst e Irisarri au sud-èst.
Qu'arcuelh lo Castèth de Garro.
Saint-Didier-sur-Arroux
Saint-Didier-sur-Arroux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha Franca Comtat.
Geografia
Sant-Didier-sus-Arroux se situa en lo massís del Morvan e fa partida de lo sieu parc natural regional.Ocupa una nautor entre las montanhas del  Couturier e de Dône e del Arroux. D'ailà se jouit d'un magnific panorama. S'i arriba per la départementale 297, dempuèi Étang-sus-Arroux, e per la anciana nacionala 81 en venent de Luzy, en direccion de Autun.
Lo bourg s'estend la longitud d'una granda carrièra actiu de l'Orient al Couchant. S'i aviá encara a la s|XIX|e}} sègle, doas fièras annalas, los 24 de mai e 26 de decembre.
Saint-Didier-sur-Arroux se situe dans le massif du Morvan et fait partie de son parc naturel régional.Il occupe une hauteur entre les montagnes du  Couturier et de Dône et de l'Arroux. De là on jouit d'un magnifique panorama. On y parvient par la départementale 297, depuis Étang-sur-Arroux, et par l'ancienne nationale 81 en venant de Luzy, en direction d'Autun.
Le bourg s'étend le long d'une grande rue allant du Levant au Couchant. Il s'y tenait encore au siècle, deux foires annuelles, les 24 mai et 26 décembre.
Joan Giraud d'Astròs
200px|thumb|Primièra pagina del [[Trimfe de la Lenga Gascoa]]Joan Geraut d'Astròs (nascut en 1594 a Jandordís, prèp de Sent Clar, mòrt en 1648) foguèt un rector e poèta gascon, vicari de Sent Clar.
Son òbra
D'Astròs es l'autor del Trimfe de la lengua gascoa publicat en 1642 per J. Boudo a Tolosa. Es un recuèlh de doas òbras en vèrs. En primièr lo Trimfe meteis es un debat entre las quatre sasons gasconas que defendon caduna la sua valor abans qu'un « arrèst » plan biaissut balhe la victòria a totas (la prima es « la mès bèra », l'estiu « lo mès òp », l'autona « la mès richa » e l'ivèrn « lo mès aisat »). En segond lo « Plaidejat deus elements » ont vesèm aqueste còp lo Huec, l' Aire, l' Aiga e la Tèrra faire rampèl d'arguments per convéncer qu'es lo mai fòrt a un « pastor de Lomanha » que ditz finalament aquest « arrèst »: « Cadun es mèste en son ostau ». Los mèstres de d'Astròs son Virgili e Deu Bartàs ; escriu en octosillabs dins un gascon que recòrda la lenga mondina de Godolin.
Extraits
Que la Tèrra no'm fache tròp, Ja l'èi negada un aute còp. Que lo Huec tròp non m'arrodòle, Jo m'estoni qu'eth non tremòle, E non se bremba pas benlèu Deus destupèris que jo'u hèu. Mes parle Huec, e parle Tèrra, Me haça l'Aire mala guèrra, Jo vòli que lor libertat Lor haça véser la vertat, E voi sur eths, l'òra presenta, Trimfar per rason non per crenta.
«Plaidejat de l'Aiga» dens lo «Plaidejat deus Elements»
Defensor del gascon
Dins son adreça al « legidor gascon », al començament del seu libre, d'Astròs defend vigorosament la siu lenga contra aquels que ja ne son vergonhoses : « Torna, torna, frair, e demòra ; N'ajas honta d'augir ton frair Parlar la lengua de ta mair. »
Coahuila
Coahuila (oficialament en espanhòl: Estado Libre y Soberano de Coahuila de Zaragoza), es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic. Coahuila borda los Estats mexicans de Nuevo León a l'èst, Zacatecas al sud, e Durango e Chihuahua a l'oèst. Al nòrd, Coahuila presenta un troç de 512 quilomètres de la frontièra entre Mexic e los Estats Units, adjacent a l'Estat american de Tèxas long del Rio Grande (Río Bravo del Norte). Amb una superfícia de 151 563 quilomètres carrats, es lo tresen pus grand Estat del país. Compren 38 municipalitats (municipios). En 2010, la populacion de Coahuila èra de 2 748 391 abitants.