cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rèssa
Istòria
vinheta|Rèssa. Capèla funerària de Nebamun. 1350 Ab C. Los Grècs atribuissián l'invencion de la rèssa a Talos, lo nebòt de Dedal. Es aquesta invencion, coma d'autres, que buta son oncle gelós a l'assassinar.
Segur, Dedal es un mite. Al Neolitic, la rèssa auriá estat precedit per de raspas primas montadas sus de pèças de fusta. Mas sa forma primitiva s'afirma a l’Edat del bronze. Puèi, a l'Edat del fèrre, la rèssa s’especializa cap a de formas diferentas. Lo fèrre plan e martelat es pauc a pauc remplaçat per l'acièr.
La ressèc de Ierapolis es la mai anciana maquina coneguda utilizant un sistèma bièla-maneta.
Pendent l'Antiquitat romana d'unas apareguèron e demorèron en usatge fins al sègle XV.
Rèssas de man
vinheta|Reconstruccion del ressèc idraulic per [[Leonardo da Vinci (Codex Atlanticus f. 1078) expausat al Musèu de las sciéncias e tecnicas Leonardo da Vinci, Milan.]]
Rèssas mecanicas
vinheta|Ressèc mecanic bastit en 1920, renovat en 1989.
Rèssa musicala
Es possible de jogar de la rèssa, amb un arquièr de virulin en gimblant leugièrament la rèssa en S. Le son es plan diferent dels instruments normals, sembla al teremin e lad ondas Martenot. Aquestre instrument fa partit de la categoria idiofoòn : instrument que generís un son per frejament o truquejada.
Charles Thomson Rees Wilson
thumb|Charles Thomson Rees Wilson Charles Thomson Rees Wilson (n. en 1869, m. 1959) foguèt un fisician britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1927.
Fridtjof Nansen
Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen (n. 1861, m. en 1930) foguèt un scientific e explorador norvegian de l'Ocean Artic. Tanben foguèt diplomata. Recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz en 1922.
L'Ofici Internacional Nansen pels Refugiats foguèt creat en 1931 aprèp sa mòrt, e nomenat en omenatge a son òbra pels refugiats e presonièrs de guèrra del mond, començada durant la Primièra Guèrra Mondiala.
Nepas
Nepas es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon. Aperten a la comarca d'Almazán.
Navaleno
Navaleno es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon. Aperten a la comarca de Pinares.
S'i rodèt una scèna de la pellicula Doctor Zhivago de David Lean, a l'estacion de camin de fèrre, e aquel an lor calguèt improvisar nèu artificiala perque nevava pas quand volguèron rodar las scènas.
Lo sieu patron es Sant Estève martir, mas se celèbran tanben de fèstas en aunor a Sant Ròc.
Galièr
Galièr (Galié en francés) qu'es ua comuna gascona de Comenge situada en eth departament dera Hauta Garona e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Galièr qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de Gasconha, dera generalitat d'Aush, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Pàmias. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Nazari. En 1790, Galièr qu'èra deth canton de Sent Bertran, a partir de 1888 canton de Barbasan per càmbiament de caplòc. La comuna qu'èra Galié et Mont-de-Galié (Mont de Galièr) en l’an VIII.
Famagosta
thumb|200px|Glèisa de Sant Nicolau, transformada en [[mosqueta]]Famagosta (en turc Gazimağusa) qu'ei ua vila de Chipre dens l'autoproclamada Republica Turca de Chipre. Lo son nom que vien deu grèc Αμμόχωστος qui vòu díser.
Saussinhac
Saussinhac (Saussignac en francés), es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Famagosta
Simple vilatge de pescadors, qu'aquesó ua certa importància dab las crozadas a la fin deu sègle XII e qu'arrecebó mantuns crestians qui arribèn arron de la caduda de Sant Joan d'Acre.
Saussinhac
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Famagosta
A partir de 1374 que ho presa per Gènoa puish que vadó veneciana a partir de 1489.
Aicirits-Camon-Suhast
Aicirits-Camon-Suhast (Aiziritze-Gamue-Zohazti en basco, Aïcirits-Camou-Suhast en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Famagosta
Los Turcs que la prengón en 1571 e executant atroçament lor comandant Marco Antonio Bragadin çò qui motivè la batalha de Lepant. A maugrat d'aquesta victòria crestiana, Famagosta que demorè turca dinc a l'arribada de la dominacion britanica en 1878 qui s'acabè en 1960.
Saussinhac
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Sanctus Martinus de Saussignac, en 1053, Salsinac, en 1117, Salsinhac, en 1286. Lo nom de Saussinhac ven del nom d'òme latin Celsinius, emb lo sufixe -acum, , , latinizacion del sufixe celtic -*ako. Saussinhac èra donc una anciana granda propietat gallo-romana.
Famagosta
Los Grècs que hon horabandits per l'invasion turca en 1974. Per Chipre, qu'ei oficiaument tostemps situada dens lo districte de Famagosta.
Aicirits-Camon-Suhast
Geografia
L'arriu de Bidosa que passa per la vila.
Las comunas tòcatocantas que son Arboet-Sussauta au nòrd-èst, Gabat au nòrd-oèst, Arberàs-Silego a l'èst, Amenduish-Oneis a l'oèst e Behaskane-Laphizketa e Sent Palai au sud.
Saussinhac
Toponimia
Remarca sus la grafia : una grafia estrictament etimologica seriá Çaussinhac. Mas pòt arribar, en occitanoromanic, que lo respècte de ç etimologic siá pas automatic : veire lo sufixe aumentatiu-pejoratiu -às, de -aceus. Una grafia Çaussinhac seriá pesuga, inutilament pauc populara, e riscariá de se far escriure *Caussinhac sus los panèus. Val mai gardar Saussinhac. Saucinhac es una cacografia faussament etimologica. Veire Salsinha.
Aicirits-Camon-Suhast
Geografia
Aicirits e Camon-Suhast que s'unín en 1970 entà formar la comuna actuau.
Saussinhac
Istòria
Entre 1794 (o benlèu abans) e 1836, Rasac de Saussinhac èra de la comuna de Saussinhac.
Aicirits-Camon-Suhast
Istòria
Suhast, ancian villatge de Camou-Mixe, s'es jonch a Aïcirits e Camou-Mixe lo.
Suhast, ancien village de Camou-Mixe, s'est uni à Aïcirits et Camou-Mixe le 22.
Berric
Berric o Barric es una anciana província de França que recobriá la mai granda partida deus departaments actuaus de Char e d'Endre. La soa capitau es Borges. vignette|none|350px|thumb|La mapa de l'anciana provincia dau Berric emb las comunas e departaments actuaus.
Lionés
thumb|100px|Escut de [[Lion e de Lionés]]
Lionés (en francés, Lyonnais) es una anciana província de França situada autorn de la soa capitau Lion.
Jorge Alessandri Rodríguez
Jorge Alessandri Rodríguez (1896-1986), engenhaire civil, foguèt president de Chile entre 1958 e 1964.
Gournay-le-Guérin
Gournay-le-Guérin en normand (Gournay-le-Guérin en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Istòria
Comuna fusionada l'an 1809 amb aquela de Petiteville distincion de las Gouhier de Petiteville vièlha familha normande. Lo vilatge es de caractèr rural amb granjas ancianas.
Lo Nòu dénombrement del reialme, publicat per Saugrain en 1735, comptabiliza pas que vint-dos fuòcs per Petiteville contra setanta per Gournay.
La parròquia de Petiteville comptava doas distincions, la distincion de Petiteville, aguda, tan luènh coma se pòt remontar, per la familha Belleau e la distincion de Bòsc Jean, longtemps en las mans de la familha Girard.
Font : Michel Mériel - entratge al dépouillement de la parròquia de Petiteville.
Commune fusionnée en 1809 avec celle de Petiteville seigneurie des Gouhier de Petiteville vieille famille normande. Le village est de caractère rural avec des fermes anciennes.
Le Nouveau dénombrement du royaume, publié par Saugrain en 1735, ne comptabilise que vingt-deux feux pour Petiteville contre soixante-dix pour Gournay.
La paroisse de Petiteville comptait deux seigneuries, la seigneurie de Petiteville, tenue, aussi loin que l'on peut remonter, par la famille Belleau et la seigneurie de Bois Jean, longtemps dans les mains de la famille Girard.
Source : Michel Mériel - introduction au dépouillement de la paroisse de Petiteville.
Ret d'Universitats Institut Joan Lluís Vives
La Ret d'Universitats Institut Joan Lluís Vives (en catalan Xarxa d'Universitats Institut Joan Lluís Vives (IJLV) es una associacion sens tòca lucrativa entre d'institucions academicas dels Païses Catalans. Foguèt creada en 1994 e a per objectiu de coordenar l'ensenhament, la recèrca e las activitats culturalas de las divèrsas institucions academicas que ne fan partida e de potenciar l'usatge de la lenga catalana.
Istòria
Lo 28 d'octobre de 1994, los rectors de 13 universitats de l'arc mediterranèu s'amassèron a Morella (vila del nòrd del País Valencian) per i signar l'acta de constitucion d'una associacion d'universitats amb entitat juridica pròpria e sens tòca lucrativa: la Ret d'Universitats Institut Joan Lluís Vives. Recebèt aqueste nom pr'amor d'onorar la memòria de l'umanista valencian Joan Lluís Vives.
A l'ora d'ara, l'Institut Joan Lluís Vives es format per 22 universitats. Aquesta associacion representa un collectiu superior a 430,000 personas, que 400,000 ne son estudiants, 26,000 professors e 10,000 membres del personal d'administracion e servicis.
Roches-Bettaincourt
Roches-Bettaincourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo vilatge de Ròcas-Bettaincourt es la reünion de doas comunas, Ròcas-sus-Rognon e Bettaincourt. Ròcas es-quitament divididas en dos caserius, un principal e un faubourg, délimité per la rota départementale, trucat « Cultru » #çò que significa en patois « Trauc del cu » e #que fa dirèctament referencia al jutjament que los abitants del masatge caseriu principal portavan antany sus aqueles del faubourg.
Le village de Roches-Bettaincourt est la réunion de deux communes, Roches-sur-Rognon et Bettaincourt. Roches est elle-même divisée en deux hameaux, un principal et un faubourg, délimité par la route départementale, appelé « Cultru » ce qui signifie en patois « Trou du cul » et qui fait directement référence au jugement que les habitants du hameau principal portaient autrefois sur ceux du faubourg.
Cesana
Cesana (Cesana Torinese en italian) es una comuna occitana de Daufinat, dins la Val d'Ors (Valadas Occitanas). Es administrativament dins la província de Turin (a partir de 2015, la Ciutat Metropolitana de Turin) e la region de Piemont de l’Estat italian.
Istoric
En 1870, la comuna annèxa Rolheras.
En 1928, la comuna annèxa Bosson, Champlas dal Còl, Finhòus, Molieras, Solomiac, Desèrtas e Las Turas. Annèxa tanben lo Grand Sause.
En 1934, lo Grand Sause n’es destachat e annexat a la comuna de La Sestriera.
(1280) Baillauda
(1280) Baillauda es un asteroïde.
(1281) Jeanne
(1281) Jeanne es un asteroïde.
Pargue naturau regionau Liuradés-Forés
Le pargue naturau regionau Liuradés-Forés
es un pargue nat ural regi unal situaobre sus tres departaments franceses : Puèi de Doma, Naut Léger e Léger.
Embei Tièrn coma principala viala e centre d'atraccion, le pargue s'estala dau sud d'Alèir au nòrd de Naut Léger en desbordant a l'oèst de Léger per sègre le traçat nòrd-sud de l'anciana rota nacionala 106 dins le departament dau Puèi de Doma. Creat en 1985 a l'iniciativa dau deputat-cònsol de vès Tièrn Maurice Adevah-Pœuf, ven un element estructurant de l'èst pueidomés.
Conegut per sas valadas naturalas, son quadre verdolent e sas vialas medievalas au saubre-faire ancestrau, le pargue naturau regionau dau Liuradés-Forés s'impausa coma essent una destinacion toristica a part entèira dempuèi la creacion en 2015 d'un ofici de torisme intercomunautari reünissent las intercomunalitats presentas dins le pargue.
Lista dels entrenaires de Gimnasia y Esgrima La Plata
Aquesta es la lista dels entrenaires de l'equipa de fotbòl del Club de Gimnasia y Esgrima La Plata :
Anhan
Anhan, (Aignan en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat, Anhan que vengueré deu nom latin d'òmi Annius, dab lo sufixe -anum (o eventualament de Sent Anianus, mès que caleré fòrmas ancianas e la mapa de Cassini, anteriora a la descristianizacion revolucionària, escriu Aignan). Delamarre que causeish meilèu lo nom gallic Annios (latinizat en Annius] e lo sufixe -ānon (qui dona lo medish resultat que lo sufixe latin -anum). Negre que causeish un nom « romanic » (---> latin) d'òmi, Anianus, emplegat sol (tipe fundum Aniani, au genitiu, o dab l'adjectiu fundum Anianum).
Lòcs e monuments
thumb|550px|center|L'ostau de comuna e la pòsta. thumb|300px|left|La plaça. thumb|250px|center|La glèisa Sent Sarnin thumb|250px|right|La façada de la glèisa Sent Sarnin thumb|200px|left|Un capitèu deu còr thumb|200px|center|la nau de la glèisa
Günter Grass
Günter Wilhelm Grass (n. 1927) es un escrivan alemand. A recebut lo Prèmi Nobel de Literatura en 1999.
Nolay (Soria)
Nolay (Soria) es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon. Aperten a la comarca d'Almazán.
Saint-Planchers
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lista dels presidents de Romania
thumb|130px|Blason de Romania Lo president es lo cap d'Estat de Romania. Segon la constitucion actuala, es elegit per la populacion per un mandat de 5 ans, en segond torn.
Romania venguèt una republica lo 1947 quand foguèt depausat lo rei Mihai Ièr.
Aquesta es la lista de caps d'Estat de Romania de 1947 fins a uèi.
Nivernés
100px|left|thumb|Escut deus purmèrs comtes de [[Nevers]]100px|thumb|Escut de la [[Nièvre]]
Nivernés (en francés, Nivernais) es una anciana província de França. La soa capitau istorica qu'ei Nevers. A l'escadença de la Revolucion Francesa que balhè lo departament de la Nièvre.
Escòla de Palo Alto
L'Escòla de Palo Alto es un corrent de pensada e de recerca que prenguèt lo nom de la vila de Palo Alto en Califòrnia, a partir del ans 1950. A de rebat en psicologia e psicosociologia e tanben en sciéncias de l'informacion e de la comunicacion al respète amb los conceptes de la cibernetica. Aquel corrent es entre autre a l'origina de la terapia familhala e de la terapia brèva. L'escola foguèt fondada per Gregory Bateson amb l'ajuda de Donald D. Jackson, John Weakland, Jay Haley, Richard Fisch, William Fry e Paul Watzlawick.
Sanch Ibarch
Sanch Ibarch (Saint-Ybard en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Escòla de Palo Alto
Lo Projècte Bateson
En 1952 l'antropològ Gregory Bateson obtenguèt lo finançament de la fondacion Rockefeller per un estudi del « paradòxe de l'abstraccion dins la comunicacion ». Bateson constituís una equipa dins lo Veterans Administration Hospital de Palo Alto, compausada de l'estudiant en comunicacion Jay Haley, de l'estudiant en psiquiatria William Fry e de l'antropològ John Weakland. L'equipa s'interessa entre autre a l'umor, al Zen (encontran Alan Watts e Daisetz Teitaro Suzuki) e a l'opnòsi (fòrça encontras amb Milton Erickson).
Bateson es fòrça influenciat pel corrent de la cibernetica, nascut de las conferéncias Macy ont participèt de 1942 a 1953. Pendent aquelas conferéncias, Bateson trabalhava dins grop interdisciplinari de matematicians, logicians, antropològs, psicològs e economistas qu'avián per objèctiu d'edificar una sciéncia generala del foncionament de l'esperit. Los participants a las conferéncias son los scientifics màgers de l'epòca, coma Norbert Wiener, Warren McCulloch, Arturo Rosenblueth, Lawrence Kubie, John von Neumann, Claude Shannon, Heinz von Foerster e William Ross Ashby.
Coma o mostrèt Yves Winkin, Bateson tanben èra d'un malhum informal, constituit de personas venent d'orizonts diferents, e que se desvolopèt amb los escambis d'estudiants, de conferéncias, e de publicacions. En mai dels membres del Projècte Bateson, i a tanben dins lo malhum los antropològs Ray Birdwhistell e Edward T. Hall, lo mètge Albert Scheflen, lo sociològ Erving Goffman e l'esposa de Bateson, l'antropològa Margaret Mead.
En 1954, Bateson obtenguèt per Frank Fremont-Smith un financiament per dos ans de la Fondation Macy per l'estudi de la comunicacion dels esquizofrèns. Aquel meteis an, William Fry s'ana per l'US Navy e al grop se jonh lo psiquiatre Donald D. Jackson qu'acaba de publicar son article « La question de l'omeostasia familhala » ont aplica los concèptes de « Mitan Intèrne » de Claude Bernard e d'omeostasia de Walter Bradford Cannon a l'estudi de la familha. Jackson aprenguèt a observar los trebles psiquiatrics dins una perspectiva interacionala dins son òbra amb Harry Stack Sullivan e Frieda Fromm-Reichmann, de 1947 a 1951. Tanben s'interessèt d'ora dins sa carrièra a la òbras sus l'ipnòsi de Milton Erickson e Lawrence Kubie.
En 1956, los membres del projècte publican lor article comun Cap a una teoriea de l'esquizofrenia qu'introduch lo concèpte de « dobla constrencha ». Los autors veson la malautiá mentala coma un biais d'adaptacion a una estructura patologica de las relacions familhalas. Aquela teoria provòca un revolum de las concepcions psiquiatricas tradicionalas e contribuís al desvelopament de la terapia familhala.
Lo MRI
Don Jackson fonda, en 1959, lo Mental Research Institute (MRI) a Palo Alto amb Virginia Satir e Jules Riskin. Paul Watzlawick, puèi Richard Fisch, Jay Haley e John Weakland se jonhon al MRI. En 1962, Jackson et Haley son los cofondators de la revista Family Process amb Nathan Ackerman.
Lo quita Bateson quitèt Palo Alto en 1963.
Lo Centre de terapia brèva
Jay Haley quita lo MRI en 1967 per rejònher Salvador Minuchin e Braulio Montalvo a Filadèlfia e desvelopar son apròche estrategic. Virginia Satir quita lo MRI en 1968, an de la mòrt de Jackson.
Desvelopaments ulteriors
Los principals successors de l'equipa de Palo Alto son lo Centre de Terapia familhala de Milan fondat en 1981 per Gianfranco Cecchin e Luigi Boscolo, lo Centre de terapia brèva familhala de Milwaukee, fondat en 1978 per Steve de Shazer e Insoo Kim Berg, lo Centre de Terapia Estrategic d'Arezzo, dirigit per Giorgio Nardone, l'Institut Gregory Bateson de Lièja, fondat par Jean-Jacques Wittezaele e Teresa Garcia en 1987, l’escola del Paradòxe, fondada en 2003 per Irène Bouaziz e Chantal Gaudin a París, de CIRCÉ "centre d'intervencion e de recerca sul cambiament e l'evolucion dels sistèmas umans" fondat en 2008 per Teresa Garcia e  LACT - La clinica del trabalh, fondat en 2010 per Claude de Scorraille e Grégoire Vitry e de l'Institut de formacion Viratges, fondat en 2012 e dirigit per Marina Blanchart.
La cibernetica
L'influéncia de la « primièra cibernetica » sus l'Escola de Palo Alto se realizèt pel fach que lo terapeuta considèra pas mai son pacient coma un individú isolat sus qui se cal pausar un diagnostic psiquiatric mas s'interessa a las interaccions actualas del pacient amb son mitan que mantenon son problèma. D'autra mena, lo terapeuta se demanda cossí lo sistèma manten l'homeostasia. Passam d'una explicacion individuala, lineària e diacronica cap a una explicacion sistemica, circulària e sincronica.
Dins una segonda estapa, seguent las òbras de la « segonda cibernetica » d'Humberto Maturana, qu'estudia cossí los sistèmas evoluan alunhat de lor punt d'equilibri e crean de novèlas estructuras (morfogenèsi), los terapeutas s'interessèron a de possibilitats de cambiaments qu'amaga la situacion de crisi (vejatz tanben  las estructuras 	degalhosas d'Ilya Prigogine). Coma o soslunha Prigogine, Aquela vision menèt los terapeutas a pensar la situacion de crisi coma un moment privilegiat de l’intervencion en contra de l’idèa mai sovent admesa que se trabalha pas amb las gents dins l’urgéncia e dins la crisi (cal d’en primièr apasimar la sofrença). Atal, lo « client » de l'intervencion terapeutica es una persona en sofrença, es a dire alunhat de son punt d'equilibri, e al punt de far quicòm per aténher un novèl equilibri.
Fin finala, influenciats per las òbras d'Heinz von Foerster sus la « cibernetica de segon òrdre », ont l’observator d'esprel s’inclusís dins lo sistèma observat, los terapeutas oprenguèron mai en compte de l’existéncia de l’observator dins l’observacion. Dins aquel vejaire, se nota, per exemple, que se lo pacient « resista », es que lo terapeuta es d'exercir una pression sus el.
L'antipsiquiatria
De biais separat del movement de l'antipsiquiatria, mas en convergéncia relativa amb el, l'Escola de Palo Alto contribuiguèt tanben a retorn prigond suls fondaments de la psiquiatria, subretot la validitat d'una nosografia avent pretencion de venir universala. Atal, en 1962, Paul Watzlawick publica una revista del libre de Ronald Laing, Se e los Autres.
Dins aquel vejaire, vaquí una experiéncia de tipe « camera invisibla » realizada per Watzlawick que mòstra la relativitat (per dire pas la vacuitat) dels diagnostics peremptòris en psiquiatria. Watzlawick demanda un jorn a Jackson de se daissar filmar, dins una primièra consultacion amb un malaut paranoïac que le deliri consistís a se prene per un psicològ clinician. Demanda d’autra part a un amic psicològ clinician de voler ben se daissar filmar, dins una primièra consultacion, amb un malaut paranoïac que lo deliri consistís a se prene per un psiquiatre. En realitat, Watzlawick orquestra a l'amagat la confrontacion de dos « psi » vertadièrs que se coneisson pas encara. Cadun utiliza tot son talent per mostrar la folia de l’autre, sus la fe de las informacions prealablas : mai l’interlocutor se compòrta en « psi » (una obligacion, que crei recebre un pacient fòrça tocat), e mai aquel comportament (pasmens plan judiciós) confirma son pretendut deliri al vejaire de son collèga desconegut. Watzlawick ne conclutz que lo diagnostic psiquiatric pareis a vegada una « etiqueta » dobtosa, inducha per una idèa preconcebut, vengut d’un tèrç fasent autoritat (vejatz tanben experiéncia de Rosenthal).
Lo constructivisme
En 1976, Heinz von Foerster, que coma Gregory Bateson aviá participat al las conferéncias Macy, se liga al MRI per la segonda conferéncia en memòria de Donald D. Jackson ont fa un expausat sus la portada dels fondaments del constructivisme radical sus la psicoterapia.
Dins l'encastre de l'Escola de Palo Alto, Paul Watzlawick fa sa contribucion al constructivisme dins son obratge How Real is Real (ed. Random House, New York, 1976). I destria entre autre una realitat de primièr òrdre: experimentala, repetabla e verificabla d'una realitat de segond òrdre, convencionala. Atal las proprietats fisicas de l'aur, metal inoxidable, son distinctas de la valor mercanda que li es atribuida a City de Londres; o encara un nenon pòt percebre un fuòc roge tanplan coma un adult, sens se dire malgrat saber que vòl dire "Passetz pas". La realitat de primièr òrdre "ditz pas res de la significacion nimai de la valor de son contengut".
Lo constructivisme ven pauc a pauc un dels fondaments de l'apròche de Palo Alto, coma ne fa testimòni la publicacion en 1981 de L'invencion de la realitat, Contribucions al constructivisme jos la direccion de Paul Watzlawick, que conten de contribucions de von Foerster e Ernst von Glasersfeld.
Abric Romaní
Er Abric Romaní en Capellades (Catalonha), ei un jadiment arqueologic plaçat en eth Cingle del capelló de Capellades, en eth parçan dera Anòia, damb un depaut de 17 metres de potencia a ont s'i an trapat restes dau Paleolitic Miei des òmes de Neandertal. Se pensa qu'a 56.000 ans.
Trobalhes arqueologiques
Es restes de husta sigueren caperades per ua hont d'aiga plan rica en carbonat de calci e provoquéc ua formacion de crosta de travertin qu'a permés era conservacion dera husta, ua causa vertadierament excepcionau en tot lo monde. Aguestes traces permeten coneisher coma talhauen un arbe es neandertals o coma organisauen era sua vita.
S'i a trapat 100 utís de husta e 300 huecs e pr'açò ei considerat coma un des jadiments arqueologics a ont i demorauen es neandertals més importanti d'Euròpa peth que hé as huecs trapats (1).
Tamben an trapat eth negatiu d'un bocin long de husta de cinc metres de longada e 6 m d'ample en ua banda e de 3 cm en ua auta. Atau, ei més ancian que 55.000 annades e a sigut identificada coma ua branc de pin utilisada tà bastir ua cabana laguens er abric (1).
Thumb|Er Abric Romaní ei ua bauma catalana damb traces neandertals|200px
Referéncies
2.- ↑ Aguilera, Gemma. «El somni d'un arqueòleg aficionat». Sàpiens [Barcelona], núm. 82, agost 2009, p. 46-49. ISSN: 1695-2014.
Bibliografia
º Allue, E., Pastó, I. et Vallverdú, J. (1996) - « Pyrotechnical evidences at abric Romani Middle Paleolithic site (Barcelona, Spain) », in: The first human and their cultural manifestation - Lower-Middle Palaeolithic - The Upper Palaeolithic, Facchini, F., Palma di
º Cesnola, A., Piperno, M. et Peretto, C., (Éds.), Forli, A.B.A.C.O, XVe Congrès UISPP, 2, pp. 355-358.
º Allue, E., Castro, Z., Jover, A., Pastó, I. et Sala, R. (1996) - « Recovery and restoration of wooden material from the Middle Paleolithic site abric Romani (Barcelona, Spain) », in: The first human and their cultural manifestation - Lower-Middle Palaeolithic - The Upper Palaeolithic, Facchini, F., Palma di Cesnola, A., Piperno, M. et Peretto, C., (Éds.), Forli, A.B.A.C.O, XVe Congrès UISPP, 2, pp. 359-362.
º Allue, E., Burjachs, F., Giralt, S., Vallverdú, J. et Juliá, R. (1996) - « Paleoenvironments from a Middle Paleolithic site (abric Romani, Barcelona, Spain) », in: The first human and their cultural manifestation - Lower-Middle Palaeolithic - The Upper Palaeolithic,
º Facchini, F., Palma di Cesnola, A., Piperno, M. et Peretto, C., (Éds.), Forli, A.B.A.C.O, XVe Congrès UISPP, 2, pp. 347-354.
º Bischoff, J.-L., Julia, R. et Mora, R. (1988) - « Uranium series dating of the Moustérien ocupation at Abric Romani, Spain », Nature, 332, pp. 68-70.
º Caceres, I. (1996) - « Taphonomic process in the level "I", abric Romani (Barcelone, Spain) », in: The first human and their cultural manifestation - Lower-Middle Palaeolithic - The Upper Palaeolithic,
º Facchini, F., Palma di Cesnola, A., Piperno, M. et Peretto, C., (Éds.), Forli, A.B.A.C.O, XVe Congrès UISPP, 2, pp. 381-386. Canals, A, Sala, R., Vaquero, M. et Carbonell, E. (1996) - « Diachronical variation of the occupational strategies at abric Romani, Catalonia, Spain », in: The first human and their cultural manifestation - Lower-Middle Palaeolithic - The Upper Palaeolithic,
º Facchini, F., Palma di Cesnola, A., Piperno, M. et Peretto, C., (Éds.), Forli, A.B.A.C.O, XVe Congrès UISPP, 2, pp. 339-346.
º Carbonell, E., Cebriá, A., Aïmene, M., Allué, E., Caceres, I., Pastó, I., Prats, J., Saladié, P., Vallerdú, J. et Vaquero, M (1996) - « Occupational strategies in Level I from abric Romani Middle Paleolithic site (Barcelona, Spain) », in: The first human and their cultural manifestation - Lower-Middle Palaeolithic - The Upper Palaeolithic, Facchini, F., Palma di Cesnola, A., Piperno, M. et Peretto, C., (Éds.), Forli, A.B.A.C.O, XVe Congrès UISPP, 2, pp. 371-376.
º Gabarró, J.-M., Garcia Antón, D., Mallol, C. et Morant, N. (1996) - « Patterns of procurement of lithic raw materials in level I from abric Romani Middle Paleolithic site (Barcelona, Spain) », in: The first human and their cultural manifestation hower Middle Paleolithic. The Upper Paleolithic, Facchini, F., Palma di Cesnola, A. et Piperno, M. et al (dir), (Éds.), Forli, A.B.A.C.O, XVe Congrès UISPP, 2, pp. 377-380.
º Lumley, H. de et Ripoll Perrello, E (1962) - « Le remplissage et l'industrie moustérienne de l'abri Romani », Anthropologie, 66, 1-2, pp. 1-35.
º Martínez, K. et Rando, J.- M. (2001) - « Organización y funcionalidad de la producción lítica en un nivel del Paleolítico medio del Abric Romaní. Nivel JA( Capellades, Barcelona) », Trabajos de Prehistoria, 58, n° 1, pp. 51-70.
º Psathi, E. et Carbonell, E. (1999) - « Contribution à l'étude du matériel faunique du niveau H de l'abri Romani », in: Human population origines in the circum mediterranéen area: adaptations of the hunter-gatherer groups to environnemental modification, Gruz, Ar. et al. (Éds.), Arkeos, Perspectvas em diàlogos, vol. 5, pp. 139-148.
º Ripoll Perelló, E. et Lumley, H. (de) (1964-1965) - « El Paleolítico medio en Cataluña. Disputation provincial de Barcelona », Ampurias XXVI-XXVII pp. 1-70.
º Vaquero, M. (1999) - « Variabilidad de las estrategias de talla y cambio tecnologico en el Paleolitico medio del abric Romani (Capellades, Barcelona) », Trabajos de Prehistorica, 56, n° 2, pp. 37-58.
º Vaquero, M., García-Antón, D., Mallol, C. et Morant, N (1996) - « L'organisation spatiale de la production lithique dans un gisement du Paléolithique moyen : le niveau Ja de l'Abric romani (Capellades, Barcelona, Espagne) », in: The first human and their cultural manifestation - Lower-Middle Palaeolithic - The Upper Palaeolithic,
º Faccini, F., Palma di Cesnola, A. et Piperno, M. et al (dir), (Éds.), Forli, A.B.A.C.O, XVe Congrès UISPP, 2, pp. 369-370.
º Vaquero, M., Chacón, G., Fernández, C., Martínez, K. et Rando, J. M. (2001) - « Intrasite spatial patterning and transport in the Abric Romaní Middle Paleolithic site (Capellades, Barcelona, Spain) », in: Settlement dynamics of the Middle Paleolithic and the Middle Stone Age, Conard, N. J., (Éd.), Tübingen, Tübingen; Kerns, pp. 573-595.
Kanem
thumb|right|Extension dau Reiaume de Kanem vèrs [[1750.]]
Lo Reiaume de Kanem (tanben dich Reiaume de Kanem-Borno ò Reiaume de Borno) es un reiaume african centrat sus lo Lac Chad. Fondat au sègle VIII per una tribü kanembo, conoguèt plusors transformacions que li permetèron de perdurar fins a la fin dau sègle XIX. A partir de 1850, intrèt dins una fasa de declin definitiu que veguèt l'ocupacion de son territòri per lei poissanças colonialas de la region. Mantenguèron un Emirat de Borno, un reiaume tradicionau sensa poder vertadier, qu'existís totjorn a l'ora d'ara en lo nòrd-èst de Nigèria.
Fondacion
Leis originas dau reiaume son pas ben conegudas. Segon l'ipotèsi pus frequentament acceptada per leis istorians, foguèt fondat per lei Kanembos, un pòble nomada que viviá en Sahara. Probablament menaçats per l'assecament de Sahara e, benlèu, per la pression militara deis Arabis, migrèron en direccion dau Lac Chad. Conquistèron lei ciutats-Estats saos installadas au nòrd-èst dau lac e fondèron un reiaume dirigit per la dinastia Duguwa. Puei, situacion frequenta dins lo cas d'invasions nomadas, lei Kanembos adoptèron rapidament la cultura sao.
Lo periòde Duguwa
La dinastia Duguwa gardèt lo poder fins a 1086. Durant aqueu periòde, Kanem venguèt una etapa importanta dau comèrci transsaharian. Segon l'istorian arabi Al-Yaqubi († 897), aviá vassalizat sei vesins e gardat un mòde de vida nomada. Militarament, dispausa d'una cavalariá que representava un avantatge important sus lo prat batalhier. Lo norrigatge èra la basa de la societat. Au sègle XI, aqueleis estructuras èran demoradas establas e l'istorian Muhammad al-Idrisi depintèt la capitala, Manan, coma una vila pichona sensa importància particulara. Tre lo sègle IX, l'islam arribèt dins la region e rescontrèt un certan succès. A la fin dau sègle XI, l'islam i èra ansin la religion majoritària.
La presa dau poder per lei Sefuwa
De 1085 a 1846, lo poder foguèt tengut per la dinastia Sefuwa. Lo cambiament de dinastia foguèt l'òbra de Hummay (1085-1097). Premier sobeiran clarament musulman de la region, sembla de reversar lo darrier rèi de la dinastia precedenta. Desvolopèt lo comèrci d'esclaus en direccion dei país musulmans. Per aquò, establiguèt d'alianças amb plusors reiaumes locaus e organizèt d'incursions regularas còntra lo rèsta. Lo nomadisme demorèt brèvament la basa de la societat mai una capitala foguèt fixada a Njimi avans la fin dau sègle XI.
Durant lo rèine dei successors de Hummay, la poissança de Kanem se renforcèt. Sota Dunama Dabbalemi (1221-1259), Kanem establiguèt de relacions diplomaticas amb plusors reiaumes musulmans e estendiguèt son territòri en direccion de Fezzan. Au sud, son influéncia agantèt lo nòrd dau Nigèria actuau. Aquela expansion militara li permetèt de capturar un nombre important d'esclaus. Enfin, destruguèt de simbòls dau paganisme preislamic. Pasmens, aquò suscitèt de trèbols intèrnes que s'agravèron après sa mòrt entraïnant la pèrda de la màger part de sei conquistas.
Lo periòde de Borno
thumb|right|Drapèu de Borno dins l'atlàs de [[Gabriel de Vallseca (1439).]]
Durant lo sègle XVII, lei successors d'Idrīs Alaoma aguèron de dificultats per mantenir la poissança dau reiaume que declinèt lentament. Durant aquela epòca, Borno venguèt un important centre intellectuau dins la region. Sei sobeirans encoratjèron leis escòlas teologicas e realizèron plusors romavatges a La Mèca per renforçar son prestigi. En parallèl, l'economia gardèt un certan dinamisme gràcias au comèrci d'esclaus. Mai au sègle XVIII, plusors faminas grèvas afebliguèron lo reiaume . En 1808, aquò permetèt ai guerriers fulani d'Osman dan Fodio de prendre e de pilhar Ngazargamu. Proclamat califa, Osman dan Fodio èra lo cap d'un movement islamic rigorista qu'aviá unificat lei ciutats-Estats haussas au sen dau Califat de Sokoto.
La resisténcia au Califat de Sokoto foguèt dirigida per Muhammad al-Amin al-Kanemi, un erudit musulman capable de formar una aliança larga còntra lei Fulani. En 1814, creèt una capitala novèla a Kukawa, au sud-èst dau Lac Chad. Prenguèt lo títol de shehu e reduguèt lei rèis tradicionaus au reng de sobeiran nominau. En 1846, lo darrier rèi assaièt de restaurar son poder. Après una brèva guèrra civila, foguèt batut e tuat, çò que marquèt la fin dau periòde Sefuwa.
La fin dau reiaume
thumb|right|Carta politica d'[[Africa en 1875.]]
Sobeiran dau reiaume de 1837 a 1853, Umar I ibn Muhammad al-Amin aguèt de dificultats per tenir lo poder d'un biais eficaç. Laissèt ansin pauc a pauc lo poder a sei visirs. Aquò entraïnèt una desorganizacion progressiva de l'administracion que foguèt minada per lei particularismes dei populacions somesas a son autoritat. A l'èst, l'expansionisme militara dau Sultanat de Oaddaï èra tanben una menaça creissenta. En 1893, lo senhor de guèrra e marchand d'esclaus Rabih az-Zubayr conquistèt la capitala e tuèt plusors shehu entre 1893 e 1894.
Aquela ocupacion entraïnèt una reaccion de part de França, dau Reiaume Unit e d'Alemanha qu'èran a colonizar la region. Ostilas a l'establiment d'un reiaume indigèn poderós dins la region, lei poissanças europèas ataquèron Rabih az-Zubayr que foguèt tuat a la batalha de Kousséri lo 22 d'abriu de 1900. Lei venceires se partejèron alora lo territòri de Kanem-Borno. Pasmens, en causa de l'importància istorica dau reiaume, lei Francés e lei Britanics creèron de protectorats dirigits per de shehu : l'Emirat de Dikwa per lei Francés e l'Emirat de Borno per lei Britanics. Situats dins lo nòrd-èst dau Nigèria actuau, aqueleis Estats foguèron integrats au Nigèria modèrne a son independéncia en 1961. Après 35 ans de separacion, lei dos emirats foguèron unificats e, uei, l'Emirat de Borno es totjorn reconegut coma un reiaume tradicionau per lo poder centrau nigerian. Pasmens, son autoritat es purament simbolica.
Istòria de Cambòtja
L’Istòria de Cambòtja es l'istòria dau Reiaume de Cambòtja qu'es un pichon estat independent d'Indochina.
De la Preïstòria au reiaume de Chenla
thumb|right|[[Indochina durant lo sègle V]]
La Preïstòria de Cambòtja es fòrça mau coneguda mai foguèt probablament poblada per Homo sapiens i a aperaquí 40,000 ans. Vèrs 3,000 av. JC, de populacions de austroasiatics, lei rèires dei Mons, vengudas dau sud de la China actuala s'installèron dins la region. Subiguèron l'influéncia de la cultura indiana (lenga, escritura... etc.) a partir dau sègle I ap. JC gràcias a de contactes amb de marins e de marchands. Aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume dich Funan, dominat per lei Mons, que durèt fins au sègle VII.
Lei Khmers son un pòble aparentat ai Mons que fondèt lo reiaume de Chenla situat aproximativament sus lo territòri dau Cambòtja actuau. Inicialament vassau de Funan, Chenla ne'n venguèt independent dins lo corrent dau sègle VI e lo conquistèt vèrs 650. Au sègle VIII, de trèbols intèrnes entraïnèron sa division entre dos reiaumes puei entre cinc principats. Politicament fragmentats, aqueleis estats deguèron acceptar la senhoriá de Java.
L'Empèri Khmer
Dau sègle IX au sègle XV, Cambòtja venguèt lo còr de l'Empèri Khmer e un dei reiaumes pus poderós dau Sud-Èst Asiatic. Foguèt fondat per Jayavarman II (802-850), prince khmer educat en Java, que se proclamèt rèi e restaurèt l'unitat dau pòble khmer. Son rèine foguèt marcat per un important programa de construccions, la restauracion dau culte dau dieu-rèi basat sus l'indoïsme e la creacion d'un estat centralizat sostengut per una burocracia.
Pasmens, l'amplor dei despensas dau rèine de Jayavarnam VII èra tròp importanta per lei ressorsas de Cambòtja. Aquò entraïnèt lo declin de l'Empèri que foguèt agravat per l'aparicion d'una menaça militara tai au nòrd-oèst. En 1219, fondèron lo Reiaume de Sukhotai. Vèrs aquela annada, l'armada khmer foguèt tanben obligada d'abandonar Champa. En parallèl d'aqueleis evolucions, lo bodisme theravada faguèt son aparicion dins lo país.
Periòde de dominacion siamés e vietnamian
En 1350, lei Tais fondèron lo reiaume de Siam que venguèt una poissança majora a l'oèst de Cambòtja mentre que lòng de la frontiera orientala, Vietnam renforcèt tanben pauc a pauc son poder. Ansin, fins au sègle XIX, lei Khmers passèron sota l'influéncia de sei dos vesins.
Aquò comencèt amb lo pilhatge d'Angkor per lei Siamés. I destruguèron lei sistèmas d'aigatge causant de degalhs grèus a l'agricultura khmer. En 1431, après una destruccion novèla d'Angkor, la capitala foguèt transferida a Phnom Penh qu'èra pus alunchada dau territòri tai. Pasmens, aquò permetèt ai Siamés d'annexar certanei províncias occidentalas de Cambòtja. En parallèl, lei Chams menacèron mai d'un còp lo deltà de Mekong.
Durant lo rèine d'Ang Chan (1516-1566), Cambòtja conoguèt un periòde de redreiçament gràcias ai dificultats militaras dei Siamés menaçats per lei Birmans. Fondèt una capitala novèla a Lovek e infligiguèt una desfacha dura ai Siamés a la batalha de Siem Reap en 1564. Pasmens, aqueu periòde s'acabèt en 1594 amb la desfacha dei Birmans e la presa de Lovek per lo rèi siamés Naresuen. Siam impausèt alora sa senhoriá ai Khmers.
Chey Chetta II (1613-1628) restaurèt l'independéncia dau país e fondèt una capitala novèla installada a Oudong. Pasmens, per faciar la repòsta siamesa en 1623, deguèt s'aliar a la dinastia vietnamiana dei Nguyen. Obtenguèt son ajuda mai deguèt en cambi permetre l'installacion de colons vietnamians dins la region de Saigon. Coma après sa mòrt, sei successors se devesiguèron e demandèron l'ajuda dei Siamés ò dei Nguyen, aquò entraïnèt un caòs politic important en Cambòtja e permetèt ai Nguyen de conquistar lo litorau sud-èst (Cochinchina). A l'oèst, lei Siamés aprofichèron la situacion per annexar lei províncias de Battambang e de Siem Reap, compres Angkor.
En 1812, la situacion s'agravèt encara quand lo rèi Ang Chan II (1806-1837) se reconoguèt vassau de Vietnam. D'efèct, aquò entraïnèt una invasion dau país. Un an pus tard, una còntra-ofensiva vietnamiana permetèt de tornar conquistar lo sud e la capitala mai lei Siamés capitèron de se mantenir dins lo nòrd dau territòri khmer. Siamés e Vietnamians trobèron alora un acòrd per mantenir sei posicions. Puei, en 1841, lei Vietnamians decidèron d'annexar sa partida entraïnant una revòuta generala dei Khmers en 1845 que foguèt reprimida per lei Siamés. Après aquela insureccion, lei dos país trobèron un acòrd e Cambòtja venguèt un protectorat comun.
Lo protectorat francés
Interessats tre leis ans 1840 per Indochina, lei Francés aprofichèron lei dificultats intèrnas de China per establir un protectorat sus la region. D'efèct, l'endrech interessava la marina e lei missions francesas dempuei la premiera mitat dau sègle XIX. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1840-1850, missions e demonstracions de fòrça — generalament per liberar de missionaris arrestats per leis autoritats vietnamianas — se succediguèron fins a la conquista de Saigon en 1859. Puei, entre 1862 e 1867, l'emperaire Tu Duc deguèt abandonar Cochinchina ai Francés. L'ensems venguèt una colonia.
En Cambòtja, aquò creèt una situacion novèla car, se Siam tornèt afirmar sa senhoriá sus lo país, França prepausèt en 1863 son protectorat au rèi Norodom qu'acceptèt. Incapable de s'opausar a la poissança militara francesa, Siam deguèt renonciar a sei revendicacions en 1867. De son caire, Norodom assaièt d'aprofichar la preséncia francesa per modernizar son reiaume. Capitèt de desplaçar la capitala a Phnom Penh mai seis autrei reformas se turtèron au conservatisme de l'aristocracia.
En 1884, aqueu blocatge politic entraïnèt una intervencion dirècte dei Francés que placèron de facto lo protectorat sota la direccion de foncionaris francés. En 1887, Cambòtja foguèt integrat au sen de l'Indochina Francesa. Pasmens, aquò li permetèt de tornar trobar sei frontieras ancianas car Siam deguèt restituir entre 1904 e 1907 totei lei territòris khmers annexats dempuei 1795. Per lo rèsta, l'esplecha coloniala foguèt limitada car lo país aviá pauc de ressorsas susceptiblas d'interessar la metropòli. Ansin, lei projèctes d'infrastructuras foguèron rars, l'administracion subretot fisada a de foncionaris vietnamians e lo contraròtle dau comèrci laissat a de marchands chinés. La formacion d'una elèit khmer occidentalizada foguèt lònga e foguèt pas una realitat avans leis annadas 1930.
L'independéncia
En 1940, après la desfacha francesa còntra Alemanha, Japon aprofichèt la situacion per ocupar l'Indochina Francesa amb l'acòrd de Vichy. La preséncia japonesa entraïnèt la retrocession a Tailàndia dei territòris frontaliers annexats entre 1904 e 1907. Causèt tanben l'emergéncia de sentiments autonomistas e independentistas. Enfin, lei Japonés obliguèron en 1945 lo rèi Norodom Sihanouk de proclamar l'independéncia.
A son retorn dins la region en 1945-1946, lei Francés deguèron tenir còmpte dau movement nacionalista khmer. Arrestèron ansin Song Ngoc Thanh, cap important dei movements independentistas, mai donèron una autonòmia intèrna au país tre 1946. Foguèt renfòrçada en 1949 fins a l'obtencion de l'independéncia totala en 1954 a l'eissida de la Conferéncia de Genèva. Intrèt a l'ONU l'annada seguenta.
Lo periòde Sihanouk
Cap de Cambòtja dempuei 1952, Sihanouk dominèt la vida politica dau país fins a 1970. En 1955, abdiquèt au profiech de son paire, Suramarit, per poder se consacrar a una carriera politica enebida per son estatut de rèi. Fondèt lo Sangkum que ganhèt leis eleccions de 1955. Proclamèt la neutralitat de Cambòtja en 1957 e assaièt de tenir una politica d'equilibri entre lei dos blòts. Ansin, tre 1956, se raprochèt de China. Vengut « cap de l'Estat » après la mòrt son paire en 1960, ordonèt una tiera de nacionalizacions dins l'encastre de l'adopcion d'un « socialisme bodista ». Aquò mau contentèt lei partits de drecha e lei país de la region coma Tailàndia qu'èran ostils au comunisme.
La premiera guèrra civila e lo regime dei Khmers Roges
De 1970 a 1975, Cambòtja foguèt lo teatre d'una premiera guèrra civila saunósa que causèt la mòrt d'aperaquí 600,000 personas. D'efèct, en fàcia dau generau Lon Nol, se formèt rapidament una coalicion gropant lo Frònt Unit Nacionau de Kampuchea (FUNK) de Sihanouk, refugiat en China e sostengut per Vietnam, e lo PCK. La reaccion de Lon Nol foguèt de chaplar e d'expulsar lei Vietnamians installats en Cambòtja (100,000 mòrts, 100,000 refugiats) per assaiar d'eliminar una comunautat sospichada de sostenir la guerilha comunista. Pasmens, aquò entraïnèt au contrari un renfòrçament de l'ajuda vietnamiana que permetèt ai Khmers Roges de prendre lo contraròtle dei zònas ruralas.
En octòbre de 1970, Lon Nol, d'ara endavant sostengut per la preséncia dirècta de soudats estatsunidencs e sud-vietnamians, proclamèt la republica. Dins aquò, son regime foguèt rapidament minat per la corrupcion, la manca de competéncias e la manca d'eficacitat dei bombardaments aerians estatsunidencs còntra lei Khmers Roges. Ansin, après lo retirament de Washington en 1973, lo regime de Lon Nol conoguèt una evolucion similara a aquela dau Vietnam dau Sud. En dificultat a partir de 1973, s'afondrèt totalament en abriu de 1975 e lei Khmers Roges de Pol Pot prenguèron la direccion dau país.
En 1976, Cambòtja prenguèt lo nom de Kampuchea Democratic. Lo regime deguèt faciar la question de sei relacions amb seis ancians aliats devesits entre lei partisans de Vietnam (e donc de l'Union Sovietica) e de China. En 1977, Pol Pot chausiguèt lo camp chinés e acomencèt d'atacar lei comunautats vietnamianas installadas en Cambòtja. Aquò entraïnèt una reaccion viva de Hanòi que sostenguèt la formacion d'un Frònt Unit de Salut Nacionau gropant lei comunistas opausats a Pol Pot. Puei, au començament de 1979, ocupèt militarament lo país per reversar ei Khmers Roges.
Eudald Carbonell i Roura
thumb
Istòria de Cambòtja
La guèrra de Cambòtja
En 1991, un acòrd de patz generau foguèt signat a París e lei Nacions Unidas installèron una autoritat provisòria per organizar lo desarmament dei diferentei guerilhas e organizar d'eleccions liuras en 1993. Sihanouk tornèt venir rèi — mai sensa poder vertadier — e Hun Sen, Premier Ministre de la RPK dempuei 1985, demorèt cap dau govèrn. La RPK cambièt tanben de nom per venir l'Estat de Cambòtja.
Cambòtja dempuei 1991
En 1993, leis eleccions venguèron la victòria dau partit reialista Frònt Uni Nacionau per un Cambòtja Independent, Neutre, Pacific e Cooperatiu (FUNCINPC) seguit per lo Partit dau Pòble Cambotjan (PPC) de Hun Sen. Una constitucion foguèt proclamada lo 24 de setembre e lo reiaume de Cambòtja oficialament restablit. Norodom Ranariddh e Hun Sen ocupèron la foncion de Premier Ministre. Lei Khmers Roges assaièron de s'opausar a aqueu procès mai, d'ara endavant privat de sostèns estrangiers, foguèron definitivament eliminats entre 1996 e 1999.