cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mar d'Okhotsk
La mar d'Okhotsk (en rus : Охотское море, Okhotskoïe More [ɐˈxotskəɪ ˈmorʲɪ]) es una mar de l'ocean Pacific, situada entre la peninsula de Kamtchatka a l'èst, las illas Kuriles au sud-èst, l'illa d'Hokkaidō a l'extreme sud, l'illa de Sakhalin a l'oèst e una lonja còsta de Siberia orientala au nòrd que compren las illas Shantar e la peninsula de Kamtchatka au nòrd-èst. Son nom ven de la vila d'Okhotsk, la prumiera colonia russa de la region.
Nikolaos Kalogeropulos
Nikolaos Kalogeropulos (1851- 1927) foguèt primièr ministre de Grècia en doas ocasions: entre  lo 16 de setembre de e lo 10 d'octobre de 1916, e entre lo 6 de febrièr e l'8 d'abril de 1921.
Menfis
thumb|200px|[[Ieroglifs egipcians a Menfis dab l'estatua de Ramses II.]] La vila qu'èra vodada au diu Ptah (dens lo nom de la ciutat, los tres purmèrs ieroglifs de la segonda linha que's legeishen P T H, lo nom d'aqueth diu), diu deus artisans.
Vanlay
Vanlay es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Glen Benton
Glen Benton (Niagara Falls, estat de Nòva York, 18 de junh de 1967) qu'ei un musician american. Baishista e vocalista deu grop de death metal american Deicide que n'escriu tanben las paraulas.
Carlo Giuseppe Testore
thumb|Etiqueta de Carlo Giuseppe Testore Carlo Giuseppe Testore (ca. 1660 - 1716) que ho un laütièr milanés, eslhève de Giovanni Grancino e lo membre mei famós de la familha de laütièrs Testore. Qu'ei l'autor de vriulons, violoncèls e contrabassa hèra arrecercats.
Landroff
Landroff es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region del Grand Èst.
Escartament dels ralhs
drecha|vinheta|Esquèma de mesura de l'escartament dels ralhs de camin de fèrre. L'escartament dels ralhs es la distància separant lo flanc intèrne de las doas filas de ralhs d'una via ferrada. L'escartament estandard de, definissent la via « normala », es lo mai utilizat dins lo mond (60% de las linhas). Òm parla de via larga quand l'escartament es superior e de via estrecha quand es inferior (via metrica per l'escartament de ).
Carlo Giuseppe Testore
Dus hilhs sons : Carlo Antonio Testore e Paolo Antonio Testore, que hon tanben laütièrs de Milan.
Ligam extèrne
Ua contrabassa de Testore.
Drech local en Alsàcia e en Mosèla
Lo drech local en Alsàcia e en Mosèla es un regim juridic que consèrva, dins los ancians territòris cedits puèi représ, las disposicions mesas en plaça pels autoritats alemandas quand son estimadas mai favorablas als abitants atal que las disposicions preexistentas qu'an estat entretant transformadas o suprimidas per la legislacion francesa.
Landroff
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Escartament dels ralhs
Los escartament utilizats dins lo mond
650px|esquèrra|vinheta|L'escartament lo mai corrent segon los país.
La Selle-sur-le-Bied
La Selle-sur-le-Bied es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Geografia
La Cléry, afluent del Loing, travèrsa lo territòri de la comuna.
La Cléry, affluent du Loing, traverse le territoire de la commune.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Economia de Sri Lanka
L'economia de Sri Lanka es dependenta principalament de l'exportacion de produchs primaris, coma lo tè, lo cauchó e sos derivats. La posicion geografica de l'isla fa que la siá capitala, Colombo, siá un dels pòrts mai importants del Ocean Indian.
Lo sector primari ocupa près de la mitat de la populacion activa. Los principals produchs agricòlas son lo te (que n'es lo tresen productor mondial), l'arròs, lo cauchó e lo coco.
Lo sector segondari ocupa solament un sièisen de la populacion activa. Las indústrias extractivas principalas son lo grafit (primièr productor mondial), las pèiras preciosas de la region de Radnapura e la sal comuna (Anayiravu, Puttalam, Palaviya). Mai interès economic an l'ilmenita e mineralas parionas, extraches dels sables. Las indústrias manufactureras son pauc desvolopadas, e la majoritat derivan de las activitats agropecuarias coma la produccion de copra, de sucre, òlis, de la pèl, lo cauchó (pneumatics), de la fusta e lo papièr, la cervesa, lo tabac e lo coton. Autras indústrias destacadas son las del ciment e lo bastiment, la refinatge de petròli e autras indústrias quimicas (fems, produchs farmaceutics), ceramica e siderurgia, mas se tròban frenadas per la manca d'energia. Las principalas indústrias son localizadas a Colombo, Maha Nuwara e Jaffna.
L'estat encoratja tanben los investiments estrangièrs.
Sètge de Tenochtitlan
Lo sètge de Tenochtitlan es una batalha de la conquista espanhòla de l'Empèri Astèc que durèt dau 30 de mai au 13 d'aost de 1521. Opausèt una armada compausada d'Espanhòus e de Tlaxcaltècs (51,000 òmes) menada per lo conquistador Hernán Cortés a una armada astèca (60,000 òmes) comandada per lo huey tlatoani Cuauhtémoc. L'importanta populacion de la vila sostenguèt tanben la defensa. Lo combat s'acabèt per una victòria decisiva deis Espanhòus que prenguèron la vila, destruguèron l'Empèri Astèc e annexèron la region.
Contèxte
Après la revòuta de la capitala astèca ocupada per leis Espanhòus (Noche Triste), Cortés deguèron abandonar la vila e s'enfugir vèrs Tlaxcala. Perseguits, leis Espanhòus e lei Tlaxcaltècs protegiguèron sa retirada amb lo succès defensiu de la batalha d'Otumba (7 de julhet de 1520) onte leis Astècs aprofichèron pas una importanta occasion d'anientar son adversari. En Tlaxcala, Cortés deguèt faciar l'oposicion de certanei caps favorables ais Astècs mai l'aliança entre Espanhòus e Tlaxcaltècs foguèt finalament mantenguda. Au contrari, Cortés poguèt prendre lo temps necessari per planificar una ataca ben organizada e construrre de naviris per facilitar lo sètge de la vila. A la fin de l'annada 1520, dispausava de 900 a 1,000 soudats europèus, de 18 canons e d'un nombre de guerriers indigèns estimats a plusors desenaus de miliers.
De son caire, leis Astècs assaièron de trobar d'aliats per faciar l'ofensiva en preparacion. Per aquò, prepausèron d'annular lei tributs impausats ai pòbles somés durant lei guèrras precedentas. Pasmens, obtenguèron pauc de succès e la màger part dei ciutats mesoamericanas demorèron neutras ò jonhèron lo camp espanhòu. Per complicar mai la defensa, una epidemia de variòla – malautiá importada per leis Europèus – comencèt de decimar la region a partir de setembre de 1520. L'emperaire Cuitlahuac eu meteis foguèt tuat per lo virüs e remplaçat per Cuauhtémoc. La mortalitat agantèt probable 50 % e lo morau dei defensors foguèt tocat. Pasmens, leis Astècs demoravan una fòrça militara importanta dins la region. Poguèron donc reünir una armada leugierament pus importanta que leis asalhidors.
Debanament
thumb|right|Representacion, realizada en [[1577, de la revirada d'un assaut espanhòu durant lo sètge (probable aqueu dau 30 de junh).]]
L'ataca comencèt lo 28 de decembre de 1520. Sensa dificultat, lei tropas de Cortés ocupèron Texcoco que sa populacion èra devesida sus la conducha de menar. Après una lònga pausa per organizar l'assaut dirècta còntra la vila, leis Espanhòus assemblèron sei naviris lo 28 d'abriu de 1521 sus lo Lac Texcoco. Cortés organizèt sei tropas en tres còrs per blocar totei leis accès a la vila e i causar una famina. Per aquò, la disciplina foguèt renforçada per de règlas estrictas. Una rota de sortida foguèt laissada liura car Cortés esperava una fugida sensa combat dei defensors.
Pasmens, leis Astècs refusèron d'abandonar sa capitala. Lo 1 de junh, a partir de barcas, assaièron d'atacar lei naviris espanhòus. Batuts e dispersats, deguèron laissar lo contraròtle dau Lac Texcoco a seis adversaris. Dins aquò, lei combats terrèstres foguèron pus indecís. Dins lei zònas palunosas onte la superioritat tecnologica espanhòla aviá pauc d'efiechs, la superioritat numerica e la conoissença dau terren èran d'avantatges importants per lei defensors. De mai, establir lo blocus complèt d'una vila coma Tenochtitlan èra un pretzfach complèx. De viures poguèron ansin continuar d'intrar dins la vila. Lo 30 de junh, una ataca generala foguèt ansin rebutada amb de pèrdas importantas per leis Espanhòus. Leis Astècs sacrifiquèron lei presoniers, çò qu'aguèt un efiech morau important.
A partir dau 1 de julhet, per empachar lei desercions au sen de seis aliats indigèns, Cortés decidèt d'adoptar una tactica de reduccion sistematica dei defensas astècas. Mandèt tanben de tropas per reprimir de temptativas de còntra-ofensivas astècas vèrs d'autrei vilas (Cuernavaca, Otomi, etc.). Desenant, totei lei construccions presentas dins lei sectors ocupats per leis asalhidors foguèron destruchas per empachar lo restabliment de linhas defensivas per leis Astècs. Aquò empediguèt tanben leis Astècs d'utilizar lei bastiments per gitar de projectils sus leis Espanhòus. Fòrça violenta, aquela tactica permetèt d'obtenir rapidament de resultats. Lo 27 de julhet, leis Espanhòus prenguèron lo contraròtle dau mercat de Tlatelolco. Sensa viures e sensa fònt d'aiga, leis Astècs resistiguèron fins au 13 d'aost avans de capitular. L'emperaire Cuauhtémoc assaièt de s'enfugir per perseguir lo combat mai foguèt capturat.
Consequéncias
La presa de Tenochtitlan e la captura de Cuauhtémoc marquèron la fin de l'Empèri Astèc. Aquò èra una victòria majora per lei conquistadors que poguèron dirèctament annexar la region au nom dau rèi d'Espanha. Pasmens, en despiech deis anóncias fachs per Cortés, pauc d'aur foguèt descubèrt dins lei roïnas de la ciutat. D'efiech, per empachar la captura dau tesaur astèc, Cuauhtémoc aviá ordenat de lo negar dins lo lac. Lo cap espanhòu deguèt donc faciar un certan maucontentament au sen de sei tropas.
A tèrme lòng, l'annexion de la region permetèt ais Espanhòus de dispausar d'una basa solida per desvolopar son empèri en America. Lei pèrdas indigènas durant lo sètge èran estadas considerablas. Lo nombre de victimas entre lei defensors e leis abitants de la capitala astèca es estimat entre 100,000 e 240,000. L'aristocracia astèca èra estada quasi exterminada e lei Tlaxcaltècs executèron fòrça subrevivents. La menaça d'una restauracion de l'Empèri èra donc fòrça febla per leis Espanhòus. De mai, seis aliats locaus avián egalament subits de pèrdas significativas que foguèron rapidament agravadas per leis epidemias en provenància d'Euròpa. Ansin, lei roïnas de Tenochtitlan poguèron sensa dificultat venir la basa de la Ciutat de Mexic.
Nicaragua
populacion (an) 1 097 611 abitants (2003) Densitat - Jorn 15 de setembre de 1821 Nicaragua o Nicaragüa es un Estat d'America Centrala que confronta Honduras al nòrd e la Còsta Rica al sud. A l'oèst es bordat per l'Ocean Pacific e a l'èst es bordat per la Mar Cariba.
La siá capitala es Managua.
Lo gentilici es nicaragüenc -a.
Lo periòde precoloniau
Lo territòri nicaragüenc sembla restat per l'èsser uman dempuei 8,000 ans. Veguèt pas lo desvolopament de civilizacions urbanas e ierarquizadas. Au sègle XVI, a l'arribada deis Espanhòus, èra poblat per de tribüs nomadas e agropastoralas : Lei grops atlantics èran lingüisticament e culturalament liats ai pòbles dau nòrd de Colómbia. Leis autrei parlavan de lengas pròchas dau nahuatl e partejavan probablament una origina mexicana.
Lo periòde coloniau
Nicaragua foguèt descubèrt per Cristòl Colomb en 1502. Sa colonizacion comencèt en 1522 amb una expedicion organizada per lo conquistador Gil González Dávila. Foguèt relativament aisada e la populacion indigèna foguèt rapidament anientada per lei malautiás e l'esclavatge. La colonia foguèt integrada au sen de la Capitanariá Generala de Guatemala. Una capitala administrativa foguèt installada a León. Pasmens, en causa de l'abséncia de metaus preciós ò de ressorsas agricòlas, lo país interessèt gaire lo poder espanhòu. En particular, ges de garnison importanta foguèt desplegada dins la region en despiech d'incursions francesas, anglesas e olandesas lòng de la costat atlantica.
Lo periòde dei Províncias Unidas d'America
L'independéncia de Nicaragua foguèt proclamada en 1821 après una insureccion relativament pacifica en causa de l'abséncia de tropas espanhòlas. Brèvament integrat au sen de l'Empèri Mexican de 1822-1823, Nicaragua faguèt partida dei Províncias Unidas d'America ambé leis autrei colonias d'America Centrala vengudas independentas.
Coma leis autrei membres de la federacion, Nicaragua foguèt devesit per lei tensions entre liberaus e conservators. Pasmens, dins lo país, aquela situacion foguèt agravada per lei rivalitats geograficas entre León, centre de l'elèit liberau, e Granada onte viviá la màger part dei proprietaris terrens conservators. Una tiera de guèrras civilas opausèt lei dos camps e lo govèrn federau mandèt de tropas per restablir l'òrdre en 1830-1833. Pasmens, aquò foguèt pas sufisent e lei Províncias Unidas d'America s'afondrèron en 1838-1839.
Lo desvolopament de l'influéncia estatsunidenca
En Nicaragua, la capitala foguèt desplaçada en 1852 a Managua per arrestar lei conflictes de primautat entre León e Granada. Pasmens, aquò permetèt pas d'arrestar lei guèrras civilas entre liberaus e conservators. Ansin, en 1855, un aventurier estatsunidenc dich William Walker e un grop de mercenaris prenguèron lo contraròtle dau país. Lei Nicaragüencs se liberèron en 1857. Fins a 1893, Nicaragua foguèt dirigit per de govèrns conservators. Gràcias au sostèn deis Estats Units, desvolopèron la produccion de cafè que venguèt lo còr de l'economia nacionala. En mai d'aquò, aprofichant lo retirament britanic de la region, poguèron annexar lo reiaume dei Mosquitos qu'èra plus protegit per Londres.
En 1893, lo generau liberau José Santos Zelaya reversèt lei conservators e prenguèt lo poder. Modernizèt lei plantacions de cafè. Pasmens, venguèt pauc a pauc ostil ais Estats Units quand Panamà foguèt chausit per la construccion dau canau transoceanic. En 1909, aquò entraïnèt lo desbarcament de tropas estatsunidencas que restabliguèron lei conservators.
Pasmens, aqueu retorn foguèt mau acceptada per la populacion e lei trèbols se multipliquèron entraïnant una segonda ocupacion estatsunidenca de 1912 a 1925. Tre sa partença, la guèrra civila prenguèt mai e una tresen periòde d'ocupacion estatsunidenc se debanèt de 1926 a 1933. Lo generau Augusto Sandino menèt una guerilha qu'infligiguèt plusors desfachas ai soudats estatsunidencs. Per limitar sei pèrdas, Washington formèt una armada nicaragüenca fidèla a seis interès. Après lo retirament estatsunidenc, Sandino arrestèt lo combat mai foguèt assassinat en 1934 per la garda nacionala dau generau Anastasio Somoza García.
La dinastia dei Somoza
Après l'assassinat de Sandino, Anastasio Somoza García èra vengut lo cap vertadier dau país e prenguèt oficialament lo poder en 1936. Sostengut per leis Estats Units, organizèt una dictatura relativament abila. D'efèct, tolerèt l'existéncia d'una oposicion legala e infiltrèt lei sindicats e lei movements politics advèrs, çò que li permetèt de devesir seis oposants e de gardar aisament lo poder. Aquò li permetèt pereu de prendre lo contraròtle dei richessas dau país e sa familha acampèt una fortuna considerabla fins a son reversament en 1979.
Pasmens, lo sistèma Somoza se turtèt pauc a pauc a l'oposicion pus virulenta dei marxistas que capitèron de l'assassinar en 1956. Sei fius Luis Somoza Debayle, president, e Anastasio Somoza Debayle, cap de la garda nacionala e cap vertadier dau regime, lo remplacèron. En 1967, après la mòrt de Luis, Anastasio venguèt oficialament president. Cinc ans pus tard, la capitala foguèt destrucha per un tèrratrem que tuèt 10,000 abitants e laissèt 500,000 personas sensa ostau.
L'amplor de la catastròfa, agravada per lei destornaments de l'ajuda internacionala organizats per lo president, permetèt de renfòrçar l'oposicion marxista incarnada per la guerilha dau Frònt Sandinista de Liberacion Nacionala (FSLN) fondat en 1961 en Cuba. A partir de 1974, la lèi marciala foguèt proclamada e la garda nacionala multipliquèt leis atrocitats còntra lei sandinistas. Pasmens, aquò empachèt lei progrès dau FSLN e privèt lo regime dau sostèn estatsunidenc. Ansin, en julhet de 1979, lei sandinistas capitèron de prendre Managua e Somoza foguèt obligat de s'enfugir.
Lo periòde sandinista
Après la victòria còntra Somoza, lei sandinistas assaièron sensa succès d'associar de moderats a sa politica. De mai, sa politica relativament ambiciosa (reforma agrària, melhorament dei sistèmas d'educacion e de santat... etc.) se turtèron a d'interès privats poderós, especialament au sen de la Glèisa. Aquò foguèt agravat en 1981 per la victòria electorala de Ronald Reagan que decidèt d'eliminar aqueu regime comunista.
Washington sostenguèt donc la creacion d'una guerilha antisandinista (la Contra) que menèt d'incursions còntra Nicaragua a partir d'Onduras. Leis Estatsunidencs organizèron tanben un embarg de Nicaragua e minèron certanei pòrts dau país. Lei combats comencèron en 1982. Managua proclamèt l'estat d'urgéncia dins lo corrent de l'annada, establiguèt un servici militar obligatòri e recebèt una ajuda cubana. Aquò li permetèt de resistir militarament. Pasmens, lo president Daniel Ortega, elegit en 1984, poguèt pas empachar l'afondrament progressiu de l'economia nicaragüenca. En 1987, foguèt donc obligat de començar de negociacions ambé la Contra. Puei, en 1990, perdiguèt d'eleccions còntra Violeta Barrios de Chamorro e laissèt lo poder.
Nicaragua après 1990
Violeta Barrios de Chamorro dirigiguèt Nicaragua de 1990 a 1997. Capitèt de restablir la patz e de redreiçar la situacion economica gràcias a la fin de l'embarg estatsunidenc. Comencèt pereu de liberalizar l'economia dau país maugrat lei criticas dei sandinistas demorats relativament influents au parlament. Foguèt remplaçada per dos presidents conservators, Arnoldo Alemán (1997-2002) e Enrique Bolaños Geyer (2002-2007), que renforcèron la liberalizacion economica. Pasmens, favorizèron tanben lo desvolopament de la corrupcion e lo premier foguèt condamnat a 20 ans de preson. Autra dificultat, en 1998, lo ciclon Mitch destruguèt la màger part dau territòri (3,800 mòrts, 500,000 a 800,000 sensa ostau).
En 2007, Daniel Ortega foguèt donc tornarmai elegit president. Engatjèt son país au sen de l'Aliança Bolivariana per leis Americas e adoptèt divèrsei reformas socialas. Pasmens, d'un biais paradoxau, foguèt tanben obligat de far vòtar de lèis fòrça regressivas regardant lei drechs dei fremas (enebiment de l'avortament... etc.) per mantenir son aliança amb un partit catolic que fa partida de sa majoritat. En novembre de 2011, foguèt aisament tornat elegir a la presidéncia.
Geografia
Lo litorau pacific es una estrescha faissa fertiu (coton, cafè). En delà, lo relief s’enauça pauc à pauc ; las cimas mai nautas, sovent volcanicas, son à N.-O., au ras d’Ondoras. Lo Sud, au frontiera amb Costa-Rica, es una region de terrens planhèrs (bòsc tropicau e paluns), sustot au torn deu lac Nicaragua. Lo part orientau deu païs, expausat aus pluèjas fòrtas e auragans, es pauc poblat, à mens de quauques pòrts e establiments sul còsta, e daus pichonas illas de Corn (3000 ab.).
Lo territòri, qu’es situat sus una zòna tectonica actiu, es sovent brandit per de tèrratrems violents.
Lo climat vària de subtropicau dins las tèrras bassas, à temperat dins las montanhas centraus. En 1998, la region foguèt ravatjat peu auragan Mitch, que laissèt 19 000 mòrts e 6,2 mds $ de degalhs, principaument en Ondora e Nicaragua.
(100678) 1997 XV9
(100678) 1997 XV9 es un asteroïde.
(563) Suleika
(563) Suleika es un asteroïde.
(564) Dudu
(564) Dudu es un asteroïde.
La Copechagnière
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Arconada
Arconada es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Lsjbot
Lsjbot es un programa de creacion automatica d'articles, desvolopat per Sverker Johansson, utilizat sus Wikipèdia. Gràcias a la creacion d'aqueste programa, Johansson es considerat pel Wall Street Journal coma.
Valsad
Valsad (en gujarati, વલસાડ) es una vila de l'estat de Gujarat en Índia.
Administracion
Valsad es lo capluòc del districte de Valsad.
(100679) 1997 XV10
(100679) 1997 XV10 es un asteroïde.
(565) Marbachia
(565) Marbachia es un asteroïde.
Ville Larinto
thumb|Ville Larinto (2015)
Ville Larinto (Lahti, Finlàndia, 11 d'abril de 1990) es un sautaire amb esquís finlandés.
(100680) 1997 XW10
(100680) 1997 XW10 es un asteroïde.
Aino (pòble)
Los ainos (aino : アィヌ aynu ; japonés : アイヌ ainu ; rus : Айны Ajny), e dins los tèxtes istorics japonés ezo/emishi/ebisu (蝦夷) o aino (アイノ) son un pòble indigèna dau Japon (Hokkaido, e autrecòps del nòrd-èst de Honshu) e de Russia (Sakhalin e de las illas Kuriles).
Veli-Matti Lindström
Veli-Matti Lindström (Nastola, Finlàndia, 15 de novembre 1983) es un ancian sautaire amb esquís finlandés.
(566) Stereoskopia
(566) Stereoskopia es un asteroïde.
Rosalind Franklin
Rosalind Elsie Franklin (n. en 1920, m.1958) foguèt una bioquimista britanica. Sa contribucion foguèt força important per la descubèrta de l'estructura de l'ADN. Mai recebèt pas lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina amb James D. Watson e Maurice Wilkins per de qué moriguèt abans son atribucion.
Figon
thumb|300px|Situacion dels parlars figons (cairats zebrats a la part esquèrra e bassa) demest las autras varietats segon Loís Funèu en 1897 Lo figon èra lo nom qu'èra donat pels provençals als parlars ligurians parlats en Provença. Aqueles parlars existissián a Biòt, Valàuria (près d'Antíbol), Mons e Escranhòla (a l'oèst de Grassa). La preséncia dels parlars èra deguda a de migracions de populacion ligura a partir del sègle XIII (coma a Mons que presenta d'actes d'abitacion en 1260 e 1468). Aital Biòt foguèt repoblat en 1471 per de familhas vengudas d'Onelha e Valàuria en 1501 per de colons de Porto Maurizio e Albenga.
Variacion lingüistica dins los parlars
Juli Ronjat indicava dins sa gramatica istorica una identitat entre lo parlar d'Escranhòla e lo de Mons mentre que Biòt e Valàuria avián de varietats diferentas en foncion de l'origina dels abitants primitius. L'explicacion tradicionala de la semblança dels parlars dels dos vilatges seriá deguda a un repoblament d'Escranhòla per de gents de Mons en 1468 o en 1562. Aparentament avián totes recebut una influéncia occitana pro importanta que n'aviá fach de parlars ibrids pasmens amb de gras diferents. Ronjat aviá observat una impregnacion de traches provençals mai fòrta a Valàuria e que mermava progressivament a Biòt mentre que Mons e Escranhòla semblavan mai refractaris a la substitucion.
La substitucion
thumb|250px|Vista de Mons, un dels darrièrs vilatges a parlar lo figon A la fin del sègle XIX, a l'epòca que Senequièr faguèt son estudi, lo figon èra ja en via d'extincion. Lo lingüista aviá observat que a Valàuria e a Biòt, los joves parlavan pas mai la varietat locala e qu'avián de dificultats per lo comprendre e que la lenga èra emplegada sonque pels vièlhs entre eles. Presagiava la substitucion del figon pel provençal... A Escranhòla tanben lo parlar èra aparentament dintrat dins una etapa de decadéncia e se servava mai que mai, segon lo meteis autor, dins los masatges isolats. Per contra a Mons, la varietat autoctòna, tanben sonada monsenc, èra pro plan preservada per encausa de la situacion geografica de la localitat, protegida per son païsatge accidentat e son alonhament dels grands centres e grandas vilas de Provença. Lo monsenc sembla de s'èsser preservat fins a uèi.
Origina del nom
Segon Frederic Mistral, lo nom ven del vilatge ligurian de Figonia.
L'article
A Mons e Escranhòla, Senequièr notèt la preséncia d'una forma particulara de l'article ligur: ro (m), ra (f), ri (m pl.) e re (f pl.) mentre qu'a Valàuria e a Biòt s'i emplegava l'article general ligur o (m), a (f).
Aigasvivas (Erau)
Aigasvivas (Aigues-Vives en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Los gentilicis son aigavivòl -a o aigavivot -a (pl. aigavivòls o aigavivots ).
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : alodia... de Aquaviva, cap a 1182, Aquamvivam en 1262, 1318, Aygue vive en 1518, Aigues-Vives en 1599, Aigues-Vives-le-Roy en 1624, Aiguesvives en 1643, 1740-60, Aiguesvives-le Roy, Aiguesvives le Roi en 1740-60, Aiguesvives en 1770 (mapa de Cassini). Lo nom designa de fònts abondosas e frescas. L'ancian determinant es ligat al fach que lo luòc aparteniá al domèni reial almens dempuèi 1284.
Aigasvivas ven del latin aqua, « aiga » e viva (parièr en occitan) o de lors resultats en latin vulgar e en occitan, lo tot al plural. Aig(u)a(s)viva(s) es un sintagma espandit coma toponime mai que mai en occitanoromanic (i a pas d'exemple, per las comunas o los municipis, d' *Aguaviva en iberoromanic o d' *Eauxvives en galloromanic; vertat es qu'en espanhòl o en portugués, l'adjectiu seriá diferent). Es mai que mai al plural, benlèu pas dempuèi l'origina, mès demòra al singular dins Aiguaviva de la Selva e Aiguaviva de Bergantes, los municipis catalans (lo monestier d'Aigües Vives, a Carcaixent, al País Valencian, usa çaquelà del plural). Lo nom demanda pas de traduccion e pòt èsser motivat per la preséncia de rius, de fonts, o de rius que naisson de fonts; en mai del sens literal e concret, la motivacion del nom poguèt èsser son aspècte melioratiu o valorizant : es benlèu pas per azard se, almens per las comunas e municipis, se tròba sonque en clima mediterranèu o oceanic d'influéncia mediterranèa e s'es absent de Lemosin, d'Auvèrnhe e de Gasconha, que l'aiga i manca pas. Dins la practica, se limita (totjorn per las comunas o municipis), al catalan, al lengadocian meridional e oriental e a la broá del provençal : a donc un caractèr regional net.
Fòrmas ancianas del diccionari toponimic d'Eugène Thomas (1865) Allodium de Aqua viva en 782; Mansus seu villa en 977; Aquæ vivæ fiscum, rectoria en 990; Aigue vive en 1518; Aigues vives en 1625.
Francesco Goffriller
thumb|Etiqueta de Goffriller Francesco Goffriller  (1692 – 1750) que ho un laütièr venecian originari de Tiròl e creator de vriulons alto e de violoncèls. Qu'èra lo hrair deu laütièr Matteo Goffriller. Que s'installè a Udine a partir de 1714.
La violoncelista francesa Ophélie Gaillard que jòga suu Goffriller de 1737 prestat per la banca CIC, l'actuau proprietari.
Autilla del Pino
Autilla del Pino es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
(567) Eleutheria
(567) Eleutheria es un asteroïde.
Quino
200px|thumb|Quino ParísJoaquín Salvador Lavado (mei conegut deu son chafre Quino - Guaymallén, Provincia de Mendoza, lo 17 de julhet de 1932) qu'ei un famós dessenhaire argentin de benda dessenhada.
Arron deus sons estudis d'art e deu son servici militar qui'u miè a Buenos Aires que's vedò obligat a tribalhar per'mor d'aver perduts pair e mair.
Que comencè mauaisidament e dens lo praubèr, dens lo dessenh publicitari abans de publicar los sons dessenhs umoristics. Lo son cap d'òbra internacionaument conegut qu'ei Mafalda.
ligams extèrnes
(es) Sit web oficial
Vasco da Gama
thumb|Vasco da Gama
Vasco da Gama o Vasco de Gama (Sines, 1460 o 1469 — Cochin, Índia, lo 24 de decembre de 1524) foguèt un navegador e explorador portugués. Dins l'Èra de las Grandas Descobèrtas, foguèt comandant de las primièras naus a navegar dirèctament d'Euròpa fins a Índia, dins lo pus long viatge oceanic fins a ara realizat, superior a un torn complet del monde per l'eqüator. A la fin de sa vida foguèt, per un cort periòde, governador de l'Índia Portuguesa amb lo títol de vicerei.
Jovença
Vasco da Gama nasquèt benlèu en 1460 o en 1469, a Sines, dins la còsta sud èst de Portugal, benlèu dins un ostal prèp de la glèisa de Nòstra Dama das Salas. Sines, un dels pichons pòrts de la còsta del Alentejo.
Paavo Lukkariniemi
Paavo Lukkariniemi (Ylitornio, Finlàndia, 14 de abril 1941) es un ancian sautaire amb esquís finlandés.
Vasco da Gama
Jovença
Vasco da Gama èra lo filh d'Estêvão da Gama, que foguèt en 1460 cavalièr de l'ostal de D. Fernando de Portugal, Duque de Viseu. D. Fernando lo nomenèt alcaide-mor (Cònsol Major) de Sines e li permetèt de recebre una pichona recepta dels impòstes sus la fabricacion de sabon a Estremoz. Estêvão da Gama foguèt maridat amb Dona Isabel Sodré, filha de João Sodré (tanben conegut coma João de Resende). Sodré, qu'èra d'ascendéncia anglesa, ligat amb l'Ostal del prince Diogo, Duc de Viseu, filh del rei D. Duarte I de Portugal e governador de l'Ordem Militar de Cristo (Ordre Militar del Crist).
Se sap pas gaire del començament de la vida de Vasco da Gama. L'istorian portugués Teixeira de Aragão mostrèt qu'estudièt a Évora, ont auriá aprés las matematicas e la navegacion. Es evident que Vasco da Gama coneissiá ben l'astronomia, e es possible qu'estudièt amb l'astronòm Abraão Zacuto.
En 1492, lo rei D. João II de Portugal envièt Vasco Gama al pòrt de Setúbal, al sud de Lisbona e dins l'Algarve per capturar de naus francesas en represalhas de las depredacions faitas en temps de patz contra la navegacion portuguesa - una tasca que Vasco da Gama efectuèt lèu e eficaçament.
Precedents
thumb|350px|Viatge de Vasco da Gama (en negre) e los viatges anteriors de [[Pêro da Covilhã (irange) e Afonso de Paiva (blau), amb las rotas percorregudas abans que se separen en verd.]] Dempuèi lo començament del sègle XV, jos l'impulsion de l'Infante D. Henrique, los portugueses aprigondiguèron la coneissença del litoral african. Dempuèi los ans 1460, l'objectiu èra de capitar a contornar l'extremitat sud del continent african per accedir atal a las riquesas d'Índia – pebre, argent e d'autras especialitats – en establissent una rota maritima de fisança. La Republica de Venècia dominèt una granda partida de las rotas comercialas entre Euròpa e Asia, e dempuèi 1453 la casuda de Constantinòple limitèt lo comèrci e argumentèt los còstes. Portugal pretendiá d'utilizar la rota iniciada per Bartolomeu Dias per bresar lo monopòli del comèrci mediterranèu.
A la meteissa epòca faguèron fachas d'exploracions dins las tèrras dintre lo reialme de D. João II de Portugal, en avançant la teoria qu'Índia podriá èsser accessibla per mar a partir del Ocean Atlantic. Pêro da Covilhã e Afonso de Paiva foguèron enviats via Barcelona, Nàpols e Ròdes cap a Alexàndria, fins a Adèn, Ormoz e Índia.
Manquèt solament un navegador per verificar lo ligam entre las tròbas de Bartolomeu Dias e las de Pêro da Covilhã e Afonso de Paiva, per inventar una rota de comèrcis potencialament lucrativa per l'Ocean Indian. La tasca foguèt inicializada atribuida per D. João II a Estevão da Gama, paire de Vasco da Gama. Mentretant, moriguèron los dos, en julhet de 1497 lo comandament de l'expedicion foguèt donada pel novèl rei D. Manuel I de Portugal a Vasco da Gama, possiblamente tendent en compte lo seu esplech per aver protegit los interèsses comercials portugueses de depredacion dels franceses lo long de la Còsta d'Aur Africana.
Lo viatge
thumb|left|"São Gabriel", "São Rafael" e "Bérrio" c. de 1558. Ilustracion del "Roteiro da viagem" de Álvaro Velho. Manuel I de Portugal confisèt a Vasco da Gama la carga de capitani principal de la flòta que, lo dissabte 8 de julhet de 1497, sarpèt de Belém a la descobèrta del camin maritim per Índia.
Foguèt una expedicion especialament exploradoira qu'emportèt las cartas del rei D. Manuel I dins los reialmes a visitar, Padrão (pilar de pèira amb las armas de Portugal) a plaçar, e que foguèt armejada per Bartolomeu Dias amb de produches que trobèt utils dins sos viatges per escambiar amb lo comèrci local. L'unic testimòni del viatge es un jornal de bòrd anonim, atribuit a Álvaro Velho:
I aviá prèp de cent setanta òmes, entre marins, soldats e religioses, repartits dins quatre vaissèls:
L'expedicion partiguèt de Lisbona, acompanhada per Bartolomeu Dias que seguissiá dins una caravèla cap a Mina, seguent la rota ja experimentada pels precedents exploradors lo long de la còsta africana, passant per Tenerife e l'archipèla del Cap Verd. Après qu'aguèron atenh la còsta de l'actuala Sierra Leone, Vasco da Gama se separèt cap al sud en nauta mar, passant linha de l'eqüator, contra los vents venent de l'oèst de l'Atlantic Sud, que Bartolomeu Dias ja identifiquèt en 1487. Aquesta manòbra de "volta do mar" (Torn de mar) capitèt e, lo 4 de novembre de 1497, l'expedicion atenguèt lo litoral african. Aprèp mai de tres meses, las naus naveguèron mai de 6000 quilomètres en nauta mar, lo viatge pus long jamai realizat en nauta mar.
thumb|Reproduccion de la crotz de Vasco da Gama al [[Cap de Bona Esperança.]] Lo 16 de decembre, la flòta ja despassèt lo ("Great Fish River", dins l'actuala Sud-Africa) e naveguèt dins d'aigas fins alara desconegudas dels europèus. Lo jorn de Nadal, Gama e son equipatge bategèron la còsta ont arribèron del nom de Natal (Nadal) (actuala província KwaZulu-Natal de Sud-Africa).
Lo 2 de març de 1498, acabant l'entorn de la còsta africana, l'armada arribèt a la còsta de Moçambic, aprèp que sofriguèron fòrt mal temps e de Vasco da Gama reprimiguèt amb una man de fèrre una revòlta dels marins. Dins la còsta Èst Africana, los territòris contrarotlats pels musulmans fasián part de la ret del comèrci de l'Ocean Indian. En Moçambic encontrèron los primièrs mercants indians. Inicialament foguèron ben recebuts pel sultan, que los confondèt amb de musulmans e metèt a disposicion dos pilòts. Crenhent que la populacion foguèsse ostila contra los crestians, ensagèron de mantenir l'equivòca mas, aprèp una enséria mal entenduts, foguèron forçats per una multitud ostila a fugir de Moçambic, e sarpèron del pòrt tirant als canons contra la ciutat.
Lo pilòt que lo sultan de l'illa de Moçambic ofriguèt per los menar cap a Índia foguèt secretament encargat de liurar las naus portuguesas als moros en Mombasa. L'azard faguèt descobrir la tenda e Vasco da Gama poguèt continuar.
thumb|left|Pilar de Vasco da Gama a [[Melindi.]] Sus las còstas de l'actual Kenya l'expedicion pilhèt naus mercants arabis desarmadas. Los portugueses foguèron los primièrs europèus a visitar lo pòrt de Mombasa, mas foguèron recebuts amb ostilitat e lèu partiguèron.
En febrièr de 1498, Vasco da Gama seguèt pel nòrd, desbarcant dins lo pòrt amistós de Melindi - rivala de Mombasa - ont foguèt ben recebut pel sultan que li procurèt un pilòt arabi, coneissent l'Ocean Indian, que sa coneissença dels vents de monçãos (monson) permetèt de guidar l'expedicion fins a Calicut, sus la còsta sud-oèst d'Índia. Las fonts divergisson sus l'identitat del pilòt, que siá un crestian, un musulman o un gojarat. Una istòria tradicionala descriu lo pilòt coma lo famós navegador arabi Ibn Majid, mas segon de contemporanèus, Majid seriá estat endacòm mai en aquel moment.
Arribada a Calicut
thumb|Arribada de Vasco da Gama a Calicut (ilustracion de l'edicion de "Os Lusíadas", 1880). Lo 20 de mai de 1498, la flòta atenhèt Kappakadavu, prèp de Calicut, dins l'actual estat indian de Kerala, atal foguèt establida la Rota del Cap e abert lo camin maritim dels Europèus cap a Índia.
Lo jorn seguent son arribada, entre la multitud reünida sus la plaja, foguèron saludats per dos moros de Tunis; un d'eles s'adrecèt en castelhan ''«Al diable que te faguèt; que te portèt per aquí?». E demandèt çò que venián cercar tan luènh; e respondèron: «Venemos cercar crestians e espècia.»'', contada per Álvaro Velho. En vesent los imatges de las divessas Indós, Gama e sos òmes pensèron de veire sants crestians, per contrast amb los musulmans qu'avián pas d'imatges. La cresença dins los "crestians d'Índia", coma foguèron nomenats, perdurèt qualque temps dempuèi lo retorn.
Pr'amor las negociacions amb lo governador local, Samutiri Manavikraman Rajá, foguèron dificilas. Los esfòrces de Vasco da Gama per obtenir de condicions comercialas favorablas foguèron dificultadas per la diferéncia de culturas e per la paure valor de las merças per cambiar, amb los representants del samorin (mèstres de la region de calicut o Kozhikode) escarnits per aquelas ofèrtas, e los mercants arabis ala installats e determinats a resistir a la concurréncia pas desirada. Las merças presentadas pels portugueses se trobèron insufisentas per impressionar lo samorin, en comparason amb los bens de granda valor ali comercializadas, çò que creèt una certana malfisança. Los portugueses acabèron per vendre sas merças a bas prètz per poder comprar de pichonas quantitats d'espècias e jòias per tornar prene al reialme.
Enfin lo Samorin foguèt satisfach de las cartas de D. Manuel I e Vasco da Gama capitèt a obtenir una carta equivòca de concession de dreits per comerciar, mas acabèt per partir sens avertir lo Samorim e lo seu cap de la Marina Kunjali Marakkar insistiguèron per que daissèsse totes los seus bens coma garantida. Vasco da Gama gardèt los sieus bens, mas daissèt qualques portugueses amb òrdre d'instaurar un establiment de comèrci.
Retorn en Portugal
Vasco da Gama comencèt lo viatge de retorn lo 29 d'agost de 1498. Dins l'enveja de partir lèu, aviá pas cap de coneissença de donadas sus la monson que li aurián permés de velejar. Dins l'Illa de Angediva foguèron abordats per un òme qu'afirmèt d'èsser crestian mas que fenguèt d'èsser musulman al servici de Hidalcão, lo sultan de Bijapur. Sospeitant qu'èra un espion, lo flagelèron fins que confessèt èsser un aventurièr josieu polonés en Orient. Vasco da Gama lo pairenèt, del nom de Gaspar da Gama.
Dins lo viatge d'anada, passèt Indus fins a Índia amb l'ajuda dels vents de la monson que demorèt a pena 23 jorns. Al retorn, navegant contra lo vent, pendent 132 jorns, las embarcacions abordèron a Melinde lo 7 de genièr de 1499. Pendent son viatge prèp del mièg de l'equipatge subrevivent defuntèt, e fòrça dels restants foguèron grèvament atacats per l'escorbut, cossí entre los 148 òmes que integrèron l'armada, solament 55 tornèron en Portugal. A pena doas de las naus que partiguèron de Tage capitèron a tornar en Portugal, arribant, en julhet e agost de 1499.
Vasco da Gama tornèt en Portugal en setembre de 1499, un mes dempuèi sos companhons, aprèp que septuplèt son fraire ainat Paulo da Gama, que tombèt malaut e acabèt per defuntar dins l'illa Terceira dels Açòres. A son retorn, foguèt recompensat coma l'òme qu'acabèt un plan que prenguèt oitanta ans per capitar. Recebèt lo titre de "almirante-mor dos Mares das Índia", amb una renda annala de tres cents mil réis, ereditària. Recebèt en mai, amb sos fraires, lo títol perpetual de Dom e doas vilas, Sines e Vila Nova de Milfontes.
Segond viatge en Índia (1502)
Lo 12 de febrièr de 1502, Vasco da Gama comandèt una novèla expedicion amb una flòta de vint naus de guèrra, amb per objectiu de satisfar los interèsses portugueses en l'Orient. Foguèt envitat aprèp lo refús de Pedro Álvares Cabral, que se disputèt amb lo monarca, acceptèt lo comandament da l'expedicion. Aquel viatge se faguèt depuèi de la segonda armada en Índia, comandada per Pedro Álvares Cabral en 1500, que se desvièt de la rota cap o Brasil. Quand arribèt en Índia, Cabral aprenguèt que los portugueses que foguèron ala daissats per Vasco da Gama a la fin del primièr viatge per establir una pòsta comerciala moriguèron. Aprèp que bombardèt Calicut, se dirigiguèt cap al sud fins a Kochi, un pichon reialme rival, ont foguèt calorosament recebut pel Rajá, tornant en Euròpa amb seda e aur.
Dins aquel viatge se produguèt lo primièr registre europèu conegut de localizacion da las illas Seichèlas, que Vasco da Gama nomenèt Ilhas Amirante en son pròpri onor.
Vasco da Gama partiguèt amb l'objectiu d'installar un centre portugués e un establiment comercial a Cochin, après d'esfòrces successius de Pedro Álvares Cabral e João da Nova. Bombardèt Calicut e destruiguèt pòstes de comèrcis arabis.
Dempuèi son arribada al nòrd del Ocean Indian, Vasco da Gama capturèt una nau que retornava de La Mèca, o Mîrî, com importants mercants musulmans, s'emparèt de totas las merças e l'encendièt. Quand arribèt a Calicut lo 30 d'octòbre de 1502 lo samorin foguèt dispausat a assinar un tractat. un acte de feror que truquèt fins als cronicaires contemporanèus, que considerèron aquel acte coma venjança pels portugueses mòrts a Calicut dins son primièr viatge.
Lo 1 de març de 1503 comencèt la guèrra entre lo samorin de Calicut e lo rajá de Cochin. Sas naus prenguèron d'assaut de naus mercants arabis, destruisent tanben una flòta de 29 naus de Calicut. Aprèp aquela batalha, obtenguèt de concessions comercialas del Samorin. Vasco da Gama fondèt la colonia portuguesa de Cochin, en Índia, retornèt en Portugal en setembre de 1503.
Tresen viatge en Índia (1524)
En 1519 foguèt fach primièr Conde da Vidigueira pel rei D. Manuel I, amb coma sèti un terren comprèt a D. Jaime I, Duque de Bragança, foguèt lo primièr Conte portugués sens sang reial.
thumb|Tomba de Vasco da Gama al [[Monastèri dels Jeronims, Lisbona]]
Foguèt enterrat dins la glèisa de São Francisco (Cochin). En 1539 sos rèstas mortals foguèron transportats en Portugal, dins la glèisa d'un convent carmelita, conegut uèi coma Quinta do Carmo (proprietat privada), prèp da la vila de Vidigueira (Alentejo), per que foguèt conte de Vidigueira de juro e ereditària a partir de 1519.
Tōhoku
thumb|280px|right|Risieras dins la region d'Aizu, a l'oèst de [[Fukushima]] thumb|280px|Lo [[mont Iwate darrier la vila de Morioka]]
Vasco da Gama
Tresen viatge en Índia (1524)
En 1880, se faguèt la translacion al Monastèri dels Jeronims, que foguèt construit logo* après son viatge, amb los primièrs beneficis del comèrci de las espècias, al costat del monument de Luís Vaz de Camões.
Tōhoku
La region de Tōhoku (東北地方, Tōhoku-chihō?) es una region dau Japon. Tōhoku signifia nòrd-èst en japonés ; quela region cobra d'efiech lo nòrd-èst de l'illa de Honshū, l'illa principala dau Japon. Quela region es quaques còps nomada Michinoku (みちのく).
Vasco da Gama
Tresen viatge en Índia (1524)
thumb|Estatua de Vasco da Gama dins sa tèrra natala, [[Sines, Portugal.]]
Tōhoku
Qu'es 'na region formada de sieis prefecturas :
Jamnagar
Jamnagar (en gujarati, જામનગર) es una vila de l'estat de Gujarat en Índia.
Istòria
La vila foguèt fondada jos lo nom de Nawanagar en 1540 per Jam Rawal que n'en faguèt la capitala de l'estat princièr de Nawanagar.
Administracion
Jamnagar es lo capluòc del districte de Jamnagar.
Autillo de Campos
Autillo de Campos es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Rothonay
Rothonay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Camaret (Vauclusa)
Camaret (Camaret-sur-Aigues en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Sodan
Sodan e oficialament Republica de Sodan (en arabi: السودان, as-Sūdān) es per la superfícia lo tresen país pus grand d'Africa, e lo 16en dau mond. Confronta Egipte au nòrd, la Mar Roja au nòrd-èst, Eritrèa e Etiopia a l'èst, lo Sodan del Sud e Centreafrica au sud-oèst, Chad a l'oèst, e Libia au nòrd-oèst.
La capitala es Khartom.
Lo gentilici es sodanés, -a.
Lo sud de l'estat sodanés a votat per l'independéncia, que se proclamèt en julhet de 2011.
Geografia fisica
Tresen país pus estendut dau continent african, Sodan a una superficia d'aperaquí 1,886,068 km² e es enviroutat per Egipte au nòrd, la Mar Roja au nòrd-èst, Eritrèa e Etiopia a l'èst, lo Sodan dau Sud au sud, la Republica Centrafricana, Chad e Libia a l'oèst. Son relèu es dominat per lei Vaus de Nil e de seis dos afluents principaus que son lo Nil Blanc que vèn dau sud e lo Nil Blau que vèn dau sud-èst. Aquelei rius traversan de plans que son altitud demenís de 1,200 a 300 m dau sud vèrs lo nòrd. Lo relèu sodanés es donc pauc diferenciat dins aquelei regions e lei paramètres climatics i a donc un ròtle important dins la definicion dei limits geografics de la zòna.
Lei montanhas importantas son situadas dins lei regions perifericas au sud-oèst, au sud e lòng dau litorau de la Mar Roja. Sa cima pus auta es lo Djebel Marra (3,042 m) qu'es un volcan situat dins lo sud-oèst. Es lo centre d'una region montanhosa importanta que domina lo sud-oèst desertic dau país. Dins lo nòrd-èst, lo relèu pus important es lo Djebel Oda (2,259 m). Dins lei regions centralas, existís de cimas isoladas que son de vestigis dau sòcle geologic ancian.
L'idrografia sodanesa es largament dominat per Nil e sei dos afluents. Lo pus important es lo Nil Blau amb un debit mejan de 1,521 m3/s a Khartom. Lo Nil Blanc i es leugierament mens important amb un debit mejan de 829 m3/s. Pasmens, lei debits jornadiers son fòrça variables, especialament dins la Vau dau Nil Blau, car lei dos rius son alimentats per lei pluejas de mosson. En fòra d'aquelei cors d'aiga, i a gaire de rius permanents en Sodan. Se pòu citar Atbara que son debit presenta pasmens de variacions fòrça importantas de 0,3 m3/s en març a mai de 2 000 m3/s en aost e qu'es lo darrier afluent important de Nil. Per lo rèsta, l'idrografia dau territòri sodanés es compausada d'oeds.
Clima
En despiech dau fach que son territòri sigue principalament situat dins la region dau Tropic dau Càncer, lo clima de Sodan es fòrça influenciat per l'ariditat veïculada per lo Desèrt de Sahara. Ansin, lo país a un clima desertic que presenta pauc a pauc de tendàncias tropicalas a mesura que demenís la latitud. Regardant lei paramètres climatics, la temperatura mejana varia relativament pauc dins lo corrent de l'annada e lei factors pus importants son lo nivèu de precipitacions, la longor de la sason umida dins lo sud e l'orientacion dei vents que favorizan ò desfavorizan l'arribada de corrents d'èr umid.
De genier a març, la secaressa venguda dau nòrd e dei regions continentalas deserticas predomina e lei precipitacions son quasi inexistentas franc dau litorau de la Mar Roja onte lei vents pòdon atraire de nívols venguts de la mar. En abriu, l'arribada de mosson sus lei regions orientalas d'Africa entraïna de pluejas importantas (e de còps de tempèstas) dins lo sud. Dins lo corrent dei mes seguents, lei massas d'èr umid migran pauc a pauc vèrs lo nòrd fins a julhet-aost. Lo limit maximala d'aquela remontada se situa dins la region d'Abu Hamad. Pasmens, es frequent d'observar de remontadas pus limitadas. Lei regions au nòrd d'aquela vila son rarament arrosadas per lei pluejas e fan partida dei zònas pus secas de la planeta. Lo retorn de la secaressa acomença en setembre ambé lo retorn dei vents venguts dau desèrt.
La temperatura mejana varia pauc dins lo corrent de l'annada mai presenta d'escarts importants dins lo corrent de la jornada, especialament pendent la sason seca en causa de l'abséncia de nívols. Lei temperaturas maximalas s'observan generalament a la fin de la sason seca.