cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tornada (atmosfèra)
Intensificacion dei vents
Dins un mesociclòn, l'aire circula aisament a l'entorn e lòng de l'aisse ciclonic. Pasmens,, pòu pas se'n raprochar ò se'n alunchar. Aquò entraïna la formacion d'una « muralha d'aire » entre la massa ciclonica e lo rèsta de la chavana. La consequéncia principala es una disparicion dei cambis d'aire entre lo ciclòn e lei jaç mejans e superiors de l'atmosfèra. En revènge, d'aire es totjorn aspirat per la basa dau revolum. Aquela aumentacion de la massa d'aire ciclonica entraïna un intensificacion dau corrent ascendent revolumaire e dei vents.
Concentracion
L'intensificacion dei vents entraïna una aumentacion de sa velocitat, çò que favoriza la propagacion dau revolum vèrs lo debàs e qu'estira la colona d'aire. Lei vents se raprochan alora de l'aisse de rotacion e sa velocitat aumenta. En parallèl, la propagacion dau revolum vèrs lo sòu entraïna la formacion d'un embut nivolós. Lo tornado se fòrma quand l'embut aganta lo sòu.
Dissipacion
Lei condicions permetent la formacion d'un tornado resultan d'un equilibri instable. D'efiech, lo corrent ascendent ò lo cisalhament dei vents pòdon èsser modificats per la chavana durant son desplaçament. Lei variacions condicions de fretament entre lo sòu e la basa dau mesociclòn pòdon tanben trebolar lo revolum. Dins aquelei cas, lo tornado feblís e disparéis.
Poder destructor
Un tornado es un fenomèn destructor que pòu causar de degalhs importants lòng de son percors. Lei destruccions demòran pasmens sovent localizadas a un corredor estrech car la poissança dei vents s'atenua rapidament en fòra dau revolum.
D'un biais generau, un tornado pòu entraïnar de degalhs segon tres manieras diferentas :
Intensitat dei tornados
L'intensitat dei tornados es generalament mesurada a partir de l'escala de Fujita (tanben dicha escala de Fujita-Pearson) ò de l'escala de Fugita melhorada. La premiera foguèt definida en 1971 per Ted Fujita (1920-1998) e Allen Pearson (nascut en 1925). Es principalament basada sus l'observacion dei destruccions, çò que suscitèt quauquei criticas car la resisténcia dei construccions varia segon lei regions. En 2007, foguèt donc adoptada l'escala melhorada qu'es mai centrada sus la velocitat dei vents. Pasmens, lei dos sistèmas son totjorn utilizats.
Deteccion
La deteccion dei tornados es la premiera etapa dau procès de proteccion dei populacions. Divèrsei metòdes existisson anant de la cèrca visuala a la prediccion meteorologica. Lo pus eficaç es de detectar, amb un radar meteorologic d'efiech Doppler, la formacion d'estructuras dichas « ecò de cròc » dins una chavana car son caracteristicas de la preséncia d'un mesociclòn.
Aquela tecnica permet de trobar lei zònas perilhósas. Per confiermar la preséncia d'un tornado, es necessari de dispausar d'un segond radar d'efiech Doppler. De preferéncia, aqueu radar dèu se situar a un cinquantenau de quilomètres e observar lo fenomèn segon un angle diferent. Aquò permet alora de calcular la velocitat dei vents e la distribucion dei corrents ascendents e de preveire la formacion d'un tornado.
Informacion
En certanei país, especialament ais Estats Units dins leis Estats dau Tornado Alley, de servicis d'informacions e d'alèrta permèton de prevenir lei populacions de la preséncia de tornados. Aquò permet l'entraïnament de sirènas, de difusar de messatges a la radiò ò a la television, de mobilizar de personaus e de durbir de sostas.
Mesuras de proteccion
Dins lei regions onte lei tornados son relativament rars, coma Occitània, i a ges d'estructuras dedicadas a la proteccion dei populacions. Lei recomandacions de basa son : Dins lei país ben preparats au fenomèn, de sostas collectivas ò individualas existisson. Son de mena de casamata permetent de se protegir còntra lei vents e de sortir après lo passatge dau revolum.
Villaverde-Mogina
Villaverde-Mogina es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Charnay
Charnay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bill Byrge
Bill Byrge es un conegut actor American de comèdias del cinèma.
Boiscommun
Boiscommun es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Viudòs
Geografia
Aute vilatge o quartièr : Eth Haget. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [byou'doh] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Bildos en 1213, Biosos cap a 1250, R. de Bieusos en 1257, de Viusossio, en latin, en 1383-1384 e 1405, Bieusos en 1746, Vieusos (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Per Dauzat e Rostaing, a prepaus de Viuça, lo nom que vien deth nom latin d'òmi * Villicius, derivat de Villius.
Kelud
thumb|right|Lac d'acid dins lo cratèr principau de Kelud.
Viudòs
Toponimia
Segon Miquèu Grosclaude, *Villicius es inatestat, mes Villius e eth villicus, « intendent d'ua villa » que son plan coneishuts. Viusòs que ven deth nom latin d'òmi * Villicius, varianta de Villius, dab eth sufixe -ossum.
Kelud
Lo Kelud (1,731 m) es un volcan actiu situat sus l'illa de Java en Indonesia. Es fòrça susvelhat en causa de sa proximitat ambé lei vilas de Blitar, de Kediri e de Malang e dau caractèr explosiu de seis erupcions.
Dannemarie (Ivelinas)
Dannemarie es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Ivelinas e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Deborah Compagnoni
Deborah Compagnoni (Burmi, Valtelina, 4 de junh de 1970) es una anciana esquiaira alpina italiana.
Villegas
Villegas es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Examiner.com
Examiner.com es una companhiá de mejans de comunicacion americana. Es basada a Denver e gerís, dempuèi aquela vila de l'estat de Colorado, una ret de sits informatius locals, qu'i permet la contribucion dels jornalistas e volontaris locals per i partejar sa coneissença de la vila jos la mena de platafòrmas semblantas a de blògs. Aquestas son presentas dins 238 vilas dels Estats Units e tanben dins de parts de Canadà, amassa amb doas edicions nacionalas, una per cada país.
Lo grop Examiner.com es una division de Clarity Media Group, qu'aparten a The Anschutz Corporation, societat contrarotlada per Philip Anschutz.
Presa de vistas cinematograficas
La presa de vistas cinematograficas es l'accion de filmar un subjècte. Dins la còla tecnica d'un filmatge, es generalament assegurada per lo cap operator ò per lo director de la fotografia. D'efiech, per de rasons istoricas, la presa de vistas cinematograficas es sovent dicha « fotografia ». Son mestritge necessita de conoissenças dins de domenis tecnologics e artistics variats : esclairatge, optica fotografica, tecnicas de laboratòri cinematografic, aparelhs de presa de vistas, efiechs especiaus, decòr, maquilhatge, costum, cultura generala (literatura...) e gestion de budget. Per aquela rason, lo director de la fotografia es sovent un collaborator important dau realizator.
Gregory Kohs
Gregory J. Kohs, escaissat The Kohser (Jackson, Michigan, 7 d'octobre de 1968) es un cercaire especializat en estudis de mercat, entrepreneire e critic jornalistic american. Sa defensa de la contribucion pagada sus Wikipèdia e sa creacion de l'entrepresa d'edicion pagada MyWikiBiz portèron a son fòrabandiment total de totas las Wikipèdias tre 2006.
Es actualament un dels critics mai notables de la Wikipèdia e de Jimmy Wales. Escriu pontualament d'articles critics al jornal electronic american, l’Examiner.com, e interven activament sul sit de critica Wikipediocracy.
En junh de 2014, malgrat lo fach que s'anoncièsse que la "WikiConference USA es dobèrta a totes los participaires, sens rapòrt a son nivèl d'implicacion anterior a la Wikipèdia o als projèctes de Wikimedia" la participacion de Gregory Kohs a l'eveniment foguèt enebida.
Villoruebo
Villoruebo es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Masashi Kishimoto
Masashi Kishimoto (en japonés: 岸本 斉史; Nagi, Okayama, 8 de novembre de 1974) es un dessenhaire de manga japonés. Es celèbre mai que mai pel fach que creèt la sèria de mangas Naruto.
Olèh Liashkò
thumb|250px|Olèh Liaskò en 2014 davant lo Parlament Ucraïnian Olèh Valèriovych Liashkò (en ucraïnian: Олег Валерійович Ляшко e en transcripcion internacionala Oleh Lyashko; Cherníhiv, 12 de març de 1972) es un jornalista e politician ucraïnian. Es actualament deputat del Parlament Ucraïnian. Coma candidat e menaire del Partit Radical se presentèt a las eleccions presidencialas ucraïnianas de 2014 e arribèt en tresena posicion amb 8,32% dels sufragis.
Es una personalitat plan populara en Ucraïna, per encausa de sas accions al limit de la legalitat dins la cerca dels separatistas e la demission dels membres dels servicis policièrs qu'an collaborat amb los pro-russes.
Fritz Zwicky
right|vinheta|Placa commemorativa de Fritz Zwicky Fritz Zwicky (Varna, Bulgaria, 14 de febrièr de 1898 – Pasadena, Califòrnia, 8 de febrièr de 1974) foguèt un astronòm e fisician soís. Astrofisician brilhant e descobridor de mantes supernòvas, son prètzfach se vegèt recompensat tre 1972 per la medalha d'aur de la Royal Astronomical Society e anteriorament un autre astronòm soïs, Paul Wild, donèt son nom en 1967 a l’astéroïde (1803) Zwicky per li far omenatge.
Biografia
Fritz Zwicky nasquèt a Varna en 1898 dins una familha d'industrials. Son paire, l'industrial soís Fridolin Zwicky, s'èra installat en Bulgaria quand trabalhèt coma consul de Norvègia. Fritz foguèt mandat en çò dels grands pairals en Soïssa, dins lo canton de Glarus, quand aviá pas que sièis ans. Estudièt puèi a Zuric ont obtenguèt son doctorat a l'Escòla Politecnica Federal de Zuric; mai tard, en 1925, anèt als Estats Units per trabalhar al Caltech (California Institute of Technology), ont demorèt fins a 1972. En 1934 amb Walter Baade, prepausèt que las supernòvas son una classa d'explosions estellaras totalament difertentas de las nòvas. Moriguèt a Pasadena, Califòrnia (USA), lo 8 de febrièr de 1974.
Menèt una grand estudi de las galaxias vesinas mejans las supernòvas e ne descobriguèt 18; solament un dosena mai avián estat registradas dins tota l'istòria de l'astronomia. Entre los ans 1943 e 1946, amb Theodore von Kármán e d'autres, ajudèt a desvolopar los primièrs sistèmas de enlairament assistit per de reactors.
Bracatge
Un bracatge, una ataca ò un hold-up es un raubament menat sota la menaça d'una arma dins una banca ò un magazin. L'objectiu es generalament de raubar una soma importanta ò d'objèctes de valor. Dins la màger part dei país, es considerat coma una infraccion grèva qu'es durament reprimida per la lèi e leis autoritats. Per exemple, dins lo drech francés que s'aplica a la màger part d'Occitània, es un crime passible de 20 ans de reclusion criminala.
Euròpa del Sud
Segon l'Organizacion de las Nacions Unidas, l'Euròpa del Sud se compausa de:
Bracatge
Lo bracatge modèrne es aparegut durant lo sègle XIX ais Estats Units mai s'inscriu dins una lònga tradicion de banditisme armat. L'aspècte espectacular de certanei bracatges a fòrça marcat l'imaginari collectiu. Ansin, fòrça atacants son venguts famós e an inspirat d'òbras d'arts, especialament au cinèma (Jacques Mesrine, Bonnie e Clyde...).
FCM 36
thumb|right|[[Fotografia d'un FCM 36.]]
Lo FCM 36 es un carri d'infantariá leugier desvolopat e produch per lei Fabregas e Chantiers de Mediterranèa entre 1933 e 1936. Produch a 100 exemplaris en 1938-1939, èra armat d'un canon de 37 mm, protegit per un blindatge de 40 mm e equipat d'un motor li permetent d'agantar una velocitat de 25 km/h sus rota. Pasmens, coma la màger part dei carris francés dau periòde, son utilizacion èra limitada per un equipatge tròp reduch (2 òmes). De mai, son canon èra pas adaptat au combat anticarri.
La produccion foguèt rapidament arrestada car sa complexitat entraïnava un còst unitari tròp important. La màger part dei FCM 36 participèron ai combats dau 14 de mai de 1940 au sud de Sedan. I subiguèron de pèrdas fòrça importantas còntra d'unitats blindadas alemandas. Pasmens, foguèt considerat coma una capitada per seis equipatges car lo volum de sa torèla, pus importanta que sus leis autrei carris francés, permetiá de menar de combats lòngs.
Coudreceau
Coudreceau es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Teoria de la relativitat
L'expression teoria de la relativitat fa referéncia mai sovent a doas teorias complementàrias bastidas per Albert Einstein: la relativitat especiala e la relativitat generala. Aqueste tèrme pòt tanben rmm mebrar una idèa mai anciana, la relativitat galilèa que s'aplica a la mecanica newtoniana.
En 1906, lo fisician alemand Max Planck utiliza l'expression « teoria relativa » (Relativtheorie), qu'insistís sus l'usatge dle principi de relativitat. Dins la partida discussion d'aqueste article, lo fisician alemand Alfred Bucherer utiliza pel primièr còp lo tèrme « teoria de la relativitat » (Relativitätstheorie).
Los concèptes en jòc per la teoria de la relativitat especiala comprenon: Los concèpts en jòc per la teoria de la relativitat generala comprenon:
Nòta e referencia
(<abbr class="abbr" title="Lenga : anglés">en ) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article en anglés intitolat «  Theory of relativity  ».
ARL 44
thumb|right|[[Fotografia d'un ARL 44.]]
L’ARL 44 (nom complèt : Caçaire de carris de 48 tonas) es un caçaire de carris francés desvolopat après la Segonda Guèrra Mondiala per remplaçar de blindats alemands utilizats dins certanei regiments francés après 1945. Èra armat d'un canon de 90 mm e doas mitralhièras de 7,5 mm. Per sa proteccion, aviá un blindatge clinat de 120 mm que foguèt lo pus important blindatge d'un carri francés fins a l'intrada en servici dau Leclerc. Pasmens, sa mecanica èra pauc fisabla e solament 60 exemplaris foguèron produchs de 1947 a 1950. Foguèron retirats dau servici tre 1953 quand França poguèt crompar de M47 Patton estatsunidencs.
Komorzhel
Komorzhel en breton ( Combourtillé en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Geografia
La municipalitat de Combourtillé d'a entre Fougères (12 km), Vitré (15 km) e Sant-Aubin del Cormier (10 km), en Ille-e-Vilaine.
La commune de Combourtillé de tient entre Fougères (12 km), Vitré (15 km) et Saint-Aubin du Cormier (10 km), en Ille-et-Vilaine.
Istòria
Lo nom de "Combourtillé" significa "Bourg dels Tilleuls", arbres #que pòblan una part de l'aglomeracion
Le nom de "Combourtillé" signifie "Bourg des Tilleuls", arbres qui peuplent une partie de l'agglomération
Viloria de Rioja
Viloria de Rioja es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Aimar Arlòt de Sensaut
thumb|right|250px|Aimar Arlòt de Sensaut (1853-1951). Joan-Maria, Ipolit, Aimar Arlòt de Sensaut (en francés Aymar Arlot de Saint Saud), nat a Coulonges-sur-l'Autize, lo 17 de feurier de 1853-1951, es subretot conegut coma un daus grands pireneïstas dau segle XIX. Fuguet maitot un explorator e cartografista de la chadena daus Pirenèus de las serras aragonesas e catalanas, e, maitot, de la chadena iberica Cantabrica, mai que mai los ranvers (parçans, ròdols o environs) daus Picos de Europa.
Biografia
Prumiers contactes emb la montanha e d'autres pireneïstas renomats. Fuguet un daus prumiers sòcis fondators dau Club Aupenc Francés e, en particular, de la soa seccion dau Sud-Oest (una region que recobririá auei los massius pirenencs de las regions d'Aquitània, Mieijorn-Pireneus e daus departaments d'Aude e daus Pireneus Orientaus de la region de Lengadòc-Rosselhon).
Lo comte Aimar Arlòt de Sensaut trabalhet maitot au desvolopament de l'excursionisme e escorregudas de montanha dins la chadena daus Pireneus, prèp de Luishon, dau Gaube e Vath de Lutorn.
Sa contribucion cartografica
Exploret la Cadena Cantabrica e Picos de Europa, coma Paul Labrouche e François Bernat-Salles.
Toutencourt
Toutencourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Geografia
Vilatge picard situat a 18 km al sud-es de Doullens e a 20 km al nòrd-oèst de Amians.
Village picard situé à 18 km au sud-est de Doullens et à 20 km au nord-ouest d'Amiens.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
(Embarg Pas exaustiu !)
(saisie non exhaustive !)
Nòtas
<references group=N/>
T-26
thumb|right|[[Fotografia d'un T-26.]]
Lo T-26 es un carri d'infantariá leugier produch per l'URSS a 12,000 exemplaris entre 1931 e 1941. Inspirat per lo Vickers 6-Ton britanic, èra armat d'un canon de 45 mm e d'una mitralhièra de 7,62 mm. Son blindatge èra relativament feble e lo carri foguèt totjorn vulnerable ai projectils tirats per lei canons anticarri. Son autonòmia èra tanben limitada. Dins aquò, au començament deis ans 1930, sei performàncias èra corrèctas e lo T-26 foguèt chausit per formar la basa dei fòrças blindadas de l'Arma Roja.
Eugèni Sobeiran
thumb|250px|Eugèni Sobeiran durant la primièra mitat del sègle XX Eugèni Sobeiran (en francés: Eugène Soubeiran; París, 24 de mai de 1797 - 17 de novembre de 1859) foguèt un quimista e farmacian occitan. Aqueste cercaire d'origina cevenòla descobriguèt al meteis temps que l'alemand Justus von Liebig e l'american Samuel Guthrie lo clorofòrm.
Biografia
Eugèni Sobeiran nasquèt a París en 1797 dins una familha de classa mejana d'origina cevenòla. Darrièr dels 6 enfants d'aquela familha de protestants occitans, l'enfant comencèt a s'interessar a la quimia dins la blancariá de son paire a Houilles, qu'i èra pivelat pel clòr. Quand faguèt 12 ans quitèt lo licèu Louis le Grand per trabalhar amb lo paire; pr'aquò los afars foncionèron pas e lo comèrci foguèt barrat al cap d'un temps. Tre qu'arribèt lo temps de la conscripcion se dirigiguèt cap a la farmaciá militara. Ensagèt de trabalhar puèi per un farmacian parisenc mas se vegèt rebutat per sa talha tròp menuda. Se n'anèt alara a Montpelhièr e trabalhèt per un amic de la familha, lo sénher Posin qu'èra tanben professor de botanica a l'Escòla de Farmacia de la vila. Ailà s'avodèt mai a la coneissença e l'apregondiment de la farmacia dins l'oficina de son patron. Pasmens en 1816 son paire lo cridèt per tal que tornèsse dins la capitala francesa. Trabalhèt alara a l'oficina Montillard de la carrièra Saint Honoré coma segond escolan.
Del temps qu'i trabalhèt estudiava pr'amor de passar lo concors d'internat dels espitals, examen que reussiguèt en 1819 e mai i arribèt en segonda posicion. Foguèt alara mandat coma escolan quimista a la Farmacia Centrala dels Espitals de París. Sa professionalitat e son talent li permetèron de ganhar las medalhas d'argent e d'aur del concors de l'Internat. Qualques ans mai tard, en junh de 1823 foguèt admés al concors de cap dels farmacians dels espitals e destinat a l'Espital de la Pitié. Ailà realizèt mantuna recerca en quimia organica, s'avodèt a l'estudi dels derivats del clòr. Lo 24 de mai de 1824 gràcias a sa tèsi sus la natura quimica de la crèma de tartre solubla per mejan de l'acid boric venguèt farmacian de primièra classa. Qualques ans mai tard, en 1831, obtenguèt en barrejar de clorur de cauç amb d'alcoòl un liquid novèl, lo clorofòrm.
L'an seguent, durant lo mes de març, recebèt una promocion que faguèt d'el lo director de la Farmacia Centrala, carga que servét fins a sa mòrt. Sa progression contunhèt e lo 22 de febrièr de 1833 foguèt nomenat professor adjonch de fisica de l'Escòla de Farmacia de París. L'an seguent, lo 19 d'octobre de 1834 venguèt titular de la cadièra de fisica de l'institucion.
Contunhèt malgrat tot aquò d'estudiar e capitèt de presentar a l'edat de 56 ans, lo 19 d'agost de 1853, se tèsi doctorala de medecina De l'étude de la pharmacologie a Estrasborg. Finalament en 1853 venguèt lo titular de la cadièra de farmacia de la Facultat de Medecina de Pars, foncion qu'ocupèt sonque cinc ans per encausa de sa mòrt que subrevenguèt a l'edat de 61 ans lo 17 de novembre de 1858.
Amelia Rose Earhart
thumb|250px|Amelia Rose Earhart Amelia Rose Earhart (Downey, Califòrnia, 18 de genièr de 1983) es una pilòta d'avion e anciana presentadora de meteorologia americana.
Matèria escura
En cosmologia, la matèria escura es un tipe de matèria ipotetica, de composicion desconeguda, qu'interagís pas amb la radiacion electromagnetica, mas que la preséncia que se'n pòt inferir a partirr dels efièches gravitacionals sus las galaxias. Lo primièr a utilizar lo tèrme foguèt lo astrofician Fritz Zwicky lo 1933 (dark matter).
Vilviestre del Pinar
Vilviestre del Pinar es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Matèria escura
Aquesta ipotèsi ensaja d'explicar diferentas observacions astronomicas fins ara sens explicacion, coma las anomalias dins la rotacion d'unas galaxias. A partirar de las observacions, s'estima que, s'existís vertadièrament aquesta matèria escura, li caldriá èsser fòrça mai abondenda que la matèria visibla, dirèctament observabla; alara 4% seriá la matèria visibla, 24% seriá matèria escura e lo restant 72% seriá energia escura, una autra compausanta ipotetica. Mai que mai, la matèria escura poiriá tanben resòlvre unes problèmas del modèl del big bang; seriá clau dins la formacion de las primièras estructuras cosmologicas e poiriá èsser ligada a la supersimetria. Ara, lo problèma de la matèria escura e la determinacion de la sa natura es un dels tèmas mai importants en cosmologia e en fisica de las particulas.
Pròva de matèria escura
La matèria escura ne faguèron l'ipotèsi l'astrofisician soís Fritz Zwicky en 1933 alara qu'estimama la massa totala de l'amàs de Coma, un amaàs de galaxias, se basant sul movement de las galaxias mai a l'exterior. Quand comparèt la massa calculada d'aquesta forma amb aquela calculada a partir de las galaxias observadas e lor brilhància, trobèt que la massa 400 còps superiòra a l'esperada. La gravetat de las galaxias visiblas centralas de l'amàs èra tròp pichona per provocar la granda velocitat de las galaxias exterioras, de biais que deuriá i aver mai de massa pertot.
Rotacion galactica
La pròva màger de la matèria escura ven de l'estudi del movement de galaxias e amàs de galaxias. Coma la majoritat son fòrça uniformes, segon lo teorema del virial, l'energia cinetica totala deu èsser egala a la mitat de l'energia potenciala gravitacionala de ligam entre las estelas de la galàxia. Per contra, experimentalament se tròba que l'energia cinetica es fòrça superiòra. En d'autres mots, las galaxias se mòvon fòrça mai rapid de çò que se deuriá se mòure segon la massa observada. La biais mai simpla d'explicar aquesta contradiccion es supausar que la massa visibla es solament una partida de la massa totala. Las corbas de rotacion de las galaxias (que nos donan la velocitat orbitala en foncion de la distància al centre de la galàxia) coincidisson pas amb las observacions.
Formacion d'estructuras
Per explicar l'estructura a grand escala de l'univèrs, fòrça matèria non barionica es necessària (es a dire, diderents protons, neutrons e d'autras particulas pesucas instablas). Segon los modèls cosmologics, la matèria barionica ordinària prengava tròp de temperatura e pression per poder començar a formar d'estructuras coma las estelas. Una possibla solucion es de supausar qu'i a de grandas quantitats de matèria non barionica, e de simulacions realizadas amb aquesta ipotèsi confirman qu'es coerent amb l'estructura actuala de l'univèrs. Evidentament, la matèria escura necessària per resòlvre aqueste problèma ne resolveriá tanben l'autre.
Composicion
Un dels problèmas de la matèria escura es descobrir de que es formada: es una matèria normala que simplament pas podèm observar? O es matèria formada de particulas fins ara desconegudas? Dins aqueste darrièr cas, cossí s'encastrarián aquestas particulas dins los modèls actuals de constitucion de la matèria? foguèron prepausats de diferentas possibilitats per explicar la composicion de la matèria escura, que podèm resumir en tres grands blòcs (prenent en compte que se pòt donar totes tres de biais simultanèu):
L'Étang la Ville
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Pterodactylus
thumb|Pterodactylus siguec un pterosaure aperat atau pr'amor qu'en grec vò díder "det alat".
Los Pterodactylus (del grèc "Det alat") son un genre de pterosaures pterodactiloides que visquèron en Euròpa e Africa a la fin del periòde Jurassic (a l'epòca del Kimeridgian, fa aperaquí entre 155 e 150 milions d'ans).
Descripcion
Pterodactylus èra relativament pichon; son envergadura èra de 50 a 75 cm, e mai que se foguèsson enregistradas de descobèrtas de fossils amb d'alas fins a 1 m. Aqueste pterosaure possediá un cap pichon amb un bèc ponchut e dentat, de braces, de mans e tres arpas cortas, un det long que s'extendía fins a la punta de l'ala, un còs e d'alas leugièras (pesa pas mai de 2 kg), un còl long, una coa corta e de patas similaras a la dels aucèls.
Los Pterodactylus abitavan per las ribas dels grands lacs ont pescavan de peisses que poirán èsser estat la basa de la siá dièta. Lo sieu bèc long e ponchut amb fòrça dents pichonas o ajudava a agantar los peisses.
Vizcaínos
Vizcaínos es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Pterodactylus
Istòria
De fossils de Pterodactylus se son trobat en França, Anglatèrra, Alemanha e Tanzania (Africa Orientala). Lo primièr pterodactil (reptil volaire) foguèt trobat en 1784 pel calcari de Solnhofen (en Bavièra, Alemanha) per un naturalista italian sonat Cosmo Alessandro Collini. Se creguèt a aquesta epòca que se tractava d'un animal marin, mas se determinèt après qu'èra un reptil volaire e foguèt nomenat "Pterodactyle" (per George Cuvier en 1809).
Eiichiro Oda
Eiichirō Oda (en japonés: 尾田・栄一郎; Kumamoto, 1 de genièr de 1975) es un dessenhaire e scenarista de manga. Es conegut mondialament qu'es lo creador de One Piece, lo manga mai vendut en Japon e dins lo mond entièr.
Johnny Winter
250px|thumb|Johnny Winter en 2007 John Dawson Winter III, mai conegut coma Johnny Winter (Beaumont, Tèxas, 23 de febrièr de 1944 - Zuric, 16 de julh de 2014) foguèt un cantaire, guitarrista e productor de blues american. En 2003, lo musician albin foguèt classificat en 63ª posicion dins la lista dels "100 Melhors Guitarristas de Totes los Temps" de la revista Rolling Stone.
Cesare Pavese
Cesare Pavese (Sant Stéo an Belb, 9 de setembre de 1908 - Turin, 27 d'agost de 1950) foguèt un escrivan, ensagista, poèta e traductor italian. Recebèt lo guerdon mai prestigiós, lo Prèmi Strega, en junh de 1950. Se suicidiguèt aprèp una decepcion sentimentala, lo 27 d'agost de 1950, dins una cambra d'un ostalariá a Turin.
Bauma dau Lazaret
right|250px La bauma dau Lazaret es un site preïstoric dau Paleolitic Mejan situat au pè dau mont Boron, dins la partida sud-èst de Niça, en Provença.
Presentacion e istoric dei cèrcas
Lònga d'una quarantena de mètres e larga d'una vintena de mètres, se dobrís aperaquí au dessús dau nivèu actuau de la mar. Es conoissuda dempuei 1826 e foguèt cercada a partir de 1950 sota la direccion de F.C.E. Octobon, puei a partir de 1962 sota aquela d'Enric de Lumley.
Descubèrtas principalas
La sequéncia estratigrafica, atenhant pus de, establís un ensems de nivèus atribuits au Pleistocèn Mejan recent. La datacion per l'urani-tòri e per resonància paramagnetica electronica mòstra una ocupacion preïstòrica de 170,000 a 130,000 ans avans lo present (estadi isotopic de l'oxigèn 6).
Leis industrias liticas son associadas a l'Acheulean Mejan e a l'Acheulean Superior considerant la preséncia de quauquei bifàcias. Pasments, la produccion es orientada vèrs l'obtencion d'esclats destinats a èstre transformats en rascladors, denticulats, òscas ò ponchas. S'utiliza lei metòdes de talha Levallois e discoïde. L'industria evòca donc puslèu un Paleolitic Mejan ancian qu'un vertadier Acheulean. Lei materiaus emplegats son lei calhaus marlós ò silicificats, lo peirard, lo jaspi, la qüarsita fina, la riolita.
Lei rèstas de fauna descubèrtas son dominadas per lo cèrvi e lo boquetin, que ne son associats lo chivau, l'ur, lo rinocèros lanós e l'elefant. Quauquei rèstas de carnivòrs son tanben presentas: lop, rainard, linx, pantèra, ors. I a egalament de rèstas d'aucèus (pyrrhocorax, colombs, agaça, mèrle), de rosegaires (lapin, garri de camp) e de clòscs marins e terrèstres.
De vestigis umans, que quauquei dents e un parietau drech d'enfant (aqueu darrier dins un nivèu datat fa aperaqui 170,000 ans), i foguèron tanben descubèrts.
Bar Refaeli
thumb|250px|Bar Refaeli en 2011 Bar Refaeli (en ebrèu: בר רפאלי; Hod HaSharon, Districte Central, 4 de junh de 1985) es una modèla israeliana. E mai s'èra ja coneguda dins los mitans de la mòda, se faguèt famosa internacionalament en 2005 quand venguèt la companha de l'actor american Leonardo DiCaprio.
Cthulhu
Cthulhu es un personatge fabregat per l'escriveire Howard Phillips Lovecraft.
Es un dei personatges màgers de l'òbra d'aquel autor, talament qu'una part bèla son òbra es anomeda per lei exegèts coma Mite de Cthulhu.
Mòstre umanoid gigant, de la tèsta de súpia, dei tentaculs de pòupre e d'alas de drac, es una mena de tarasca (dins son sentit generau e pas especificament provençau) divenca tota poderosa que fa partida de la raça dei Grands Ancians.
Zael
Zael es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Brossa dau Rove
thumb|right|Brossa dau Rove.
Yukon
Yukon es lo pus occidental e pus pichon dels tres territòris de Canadà. Whitehorse es la capitala del territòri e la sola vila de Yukon amb l'estatut de ciutat (city).
Brossa dau Rove
La brossa dau Rove (var. broça dau Rove) es un fromatge provençau originari dau vilatge dau Rove. Es fabricada a partir de lach de cabras dau Rove caufat a 90 °C e refrejat a 70 °C. Aquò entraïna la formacion de grumèus que son motlats per li donar una forma conica. La produccion es artesanala amb dos centres principaus installats au Rove e a Seteme. La brossa dau Rove beneficia d'una AOC dempuei lo 31 de mai de 2020.
Yukon
Lo territòri es estat desseparat dels Territòris del Nòrd Oèst en 1898. En mai de la lengas oficialas (anglés e francés), lo govèrn de Yukon reconeis tanben las lengas de las Primièras Nacions.
Amb 5959m., lo Mont Logan, dins lo Parc Nacional e resèrva de Kluane, es la pus nauta montanha de Canadà e la segonda d' America del Nòrd (après Denali dins l'estat american d'Alaska). La pus granda part de Yukon ten un clima Subarctic, caracterizat per d'ivèrns long e freds e d'estius brèus e cauds. La còsta de l'Ocean Arctic ten un clima de tondra.
Entre los flumes mai importants, cal citar lo Yukon, que donèt son nom al territòri, e Pelly, Stewart, Peel, White e Tatshenshini.
Ferrals de las Corbièras
Ferrals de las Corbièras (Ferrals-les-Corbières en francés) es una comuna lengadociana en Lengadòc de las Corbièras situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
Commune de las Corbièras sus l'Orbiu vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Villa Ferrales en 951, Villa Ferals en 1021, Villa de Ferrals en 1113, Ferrall en 1130, Castrum de Ferralibus en 1295, Ferrales in Narbonesio en 1302, Fenales = Ferrales en 1377, Ferals en 1402, Al luoc de Ferals de Corbyera en 1537, Ferralz en 1671. La prononciacion occitana es Ferráls o Farráls, dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc [fe'rals] o [fa'rals] (N.B. r = èrra multipla, ɾ = èrra simpla). Lo nom es compausat del latin ferrum, « fèrre » e del sufixe -alis, o de lors resultats. Aquel mot marca la preséncia de l'extraccion de minièra de fèrre o de fargas, o sonque de l'extraccion.
Economia
La viticultura amb lo vin de Corbièras e Corbièras Botenac.
Lòcs e monuments
Glèisa de Sant Genèst, sègle XII.
Maridatge entre personas del meteis sèxe
[[Fichièr:World_marriage-equality laws.svg|thumb|upright=2|
]] Lo maridatge omosexual o matrimòni entre personas del meteis sèxe es la reconeissença sociala, culturala e juridic que regula la relacion e convivéncia de doas personas del meteis sèxe, amb parièrs requisits e efièches que los existents pels matrimònis entre personas de desparièr sèxe.
Coma alternativa a aquela institucion, existisson d'autras institucions civilas, que son desparièrs segon la region o lo país, e amb desparièras denominacions coma "cobles en fach", "unions civilas" o "concubinatge", malgrat que son sovent criticadas pels movements de defensa dels dreches dels omosexuales per èsser insufisentes o discriminatòris.
Malgrat que los Païses Basses foguèsson lo primièr Estat a permetre lo maridatge omosexual, Espanha foguèt lo primièr a ne reconéisser totes los dreches, en i comprenent çò d'adopcion, jols meteisses tèrmes e jos la meteissa lei.
[[Image:Same-sex marriage map Europe detailed.svg|thumb|right|200px|Mapa que mòstra l'estat del maridatge omosexual en Euròpa.
]]
Guèrra de 1812
La Guèrra de 1812 es un conflicte qu'opausèt leis Estats Units d'America a l'Anglatèrra dau 18 de junh de 1812 au 12 de febrier de 1815. Desirós d'aprofichar la mobilizacion de la màger part dei fòrças britanicas còntra la França Napoleonenca, lo govèrn estatsunidenc assaièt d'ocupar lo Canadà Britanic. Pasmens, sostenguts per leis abitants de sei colonias canadencas, compres lei francofòns de Quebèc, lei Britanics arrestèron leis ofensivas estatsunidencas (Châteauguay, mas Crysler...). Menèron tanben divèrseis incursions navalas lòng dau litorau (incendi de Washington). Dins aquò, lei còntra-ofensivas britanicas s'acabèron generalament per de reviradas (Baltimore, La Nòva Orleans). En 1814-1815, amb la fin dei guèrras napoleonencas, lei dos camps negocièron una patz basada sus la restauracion dau statu quo ante bellum.
Causas
thumb|right|[[Pintura representant una escaramocha entre naviris estatsunidencs e britanics en 1811.]]
Lei causas dau conflicte son liadas ai tensions angloestatsunidencas consecutivas a la Guèrra d'Independéncia deis Estats Units (1775-1783) e a la mobilizacion en Euròpa de la màger part dei fòrças britanicas durant lei guèrras napoleonencas. D'efiech, au començament dau sègle XIX, lei desacòrdis entre Washington e Londres èran nombrós.
Au nivèu comerciau, leis Estats Units revendicavan lo drech dei país neutres de mantenir de relacions amb lo Reiaume Unit e França. Pasmens, aquò se turtava ai blocus decretats per lei dos belligerants. Abilament, Napoleon acceptèt lei revendicacions estatsunidencas per exacerbar lei tensions maritimas dins l'Ocean Atlantic. D'efiech, lei Britanics capturavan totei lei naviris assaiant d'intrar dins lei pòrts francés, çò que menèt a la sasida de 900 naviris estatsunidencs. De mai, durant lei guèrras napoleonencas, la Royal Navy aumentèt sa fòrça a 600 naviris (dont 175 naviris de linha). Aquò necessitava 140,000 òmes per completar leis equipatges, un nombre tròp important per la demografia deis Illas Britanicas. La flòta britanica decidèt donc d'integrar lei marins estatsunidencs naturalizats trobats sus lei naviris capturats en lei considerant coma de desertors. Aquò menèt donc a d'incidents navaus coma l'escaramocha entre lo HMS Leopard e l'USS Chesapeake lo 22 de junh de 1807.
En parallèl, en America, l'independéncia estatsunidenca aviá restablit l'antagonisme dau sègle XVIII entre lei colonias estatsunidencas e canadencas. Una partida de l'elèit politic de Washington aguèt ansin l'idèa d'ocupar la region, pauc defenduda, per obtenir un mejan de pression afin de reglar lei questions maritimas. Lei movements pus nacionalistas sostenguèron lo projècte per expulsar lei Britanics en fòra d'America dau Nòrd. L'aliança entre lei Britanics e leis Iroqués èra tanben un subjècte de maucontentament per leis Estatsunidencs car empachava lo passatge deis Apalaches per lei colons. Finalament, la mobilizacion dei fòrças britanicas en Euròpa e l'aliança entre totei lei faccions estatsunidencas ostilas a Londres permetèt au president James Madison d'obtenir una majoritat per declarar la guèrra lo 18 de junh de 1812.
La manca de preparacion dei dos camps
En fàcia, lo Congrès autorizèt la formacion d'una armada de 35,000 volontaris. Pasmens, lo nombre d'engatjaments foguèt feble. La basa de l'armada estatsunidenca demorèt donc sei milícias localas. Pasmens, lei milicians volián pas participar a de combats en fòra de son Estat. De mai, lor disciplina e lor entraïnament èran limitats. Per agravar la situacion, leis abitants deis Estats dau Nòrd èran ostils a la declaracion de guèrra e de menaças de secession aguèron luòc.
Enfin, au nivèu maritim, la situacion èra relativament equilibrada. Lei naviris estatsunidencs èran mens nombrós mai l'afondrament dau comèrci transatlantic permetèt a l'US Navy de seleccionar d'equipatges competents e eficaç. Dins lo camp britanic, lo nombre de vaissèus èra pus important mai l'elèit de la flòta foguèt mantengut en Euròpa.
Operacions terrèstras
thumb|right|[[Litografia representant la batalha de Châteauguay.]]
Lo trabalh d'Armstrong permetèt d'aumentar lo nombre d'òmes disponibles e d'establir una estrategia. L'objectiu èra la presa de Montreal. Una victòria navala sus lo Lac Erie (10 de setembre de 1813) permetèt ais Estatsunidencs de reconquistar Detroit, abandonada per lei Britanics e d'ocupar Yrok (27 d'abriu de 1813). Pasmens, de problemas logistics e un comandament marrit entraïnèron la revirada de l'ofensiva estatsunidenca a la batalha de Châteauguay (26 d'octòbre de 1813).
Après aqueu succès, lei Britanics assaièron d'atacar dirèctament lo territòri estatsunidenc. La fin de la guèrra europèa permetèt de mandar quauquei renfòrç en America. Dins aquò, l'ofensiva principala s'acabèt per una desfacha a la batalha de Baltimore (12-15 de setembre de 1814).
Operacions maritimas
thumb|right|[[Pintura representant la defensa de la Nòva Orleans per leis Estatsunidencs.]]
Gràcias a sa superioritat numerica, la Royal Navy organizèt lo blocus dei pòrts estatsunidencs, especialament aquelei deis Estats dau Sud qu'èran pus favorables a la guèrra. Aquò aguèt d'efiechs economics importants amb una demenicion deis exportacions de produchs agricòlas estatsunidencs. De mai, lei Britanics organizèron d'incursions còntra lo litorau. Lo pus important s'acabèt per l'incendi de Washington (24 d'aost de 1814), vist coma una operacion de represalhas après la destruccion de Yrok per leis Estatsunidencs.
Dins aquò, mai d'un combat entre naviris isolats s'acabèt a l'avantatge dei naviris estatsunidencs. De mai, leis Estatsunidencs capitèron de prendre lo contraròtle dei Grands Lacs, çò que limitèt l'avançada dei tropas britanicas dins la region. Pasmens, la victòria estatsunidenca pus importanta de la guèrra foguèt la batalha de la Nòva Orleans (24 de decembre de 1814 - 8 de genier de 1815). Veguèt la resisténcia de la garnison de la vila còntra una importanta ataca navala e terrèstra.
Consequéncias
Lo lassitge generau e lo blocatge militar entraïnèron la dubertura de negociacions a partir de 1814. Londres èra pauc desirós de menar una guèrra suplementària en America e Washington s'inquietava de l'arribada de renfòrç britanics dins la region. Lo Tractat de Gand (24 de decembre de 1814) restabliguèt lo statu quo ante bellum entre lei dos país. De clausas prevesián l'abolicion de l'esclavatge e lo mantement de la patz entre leis Estats Units e leis Amerindians – aliats dei Britanics durant la guèrra – mai foguèron pas respectadas.
Michael Erard
Michael J. Erard (San Antonio, Tèxas, 1967) es un lingüista, escrivan e jornalista american. Aqueste autor qu'escriu regularament dins The Morning News s'interèssa particularament al poliglotisme e a l'iperpoliglotisme. En 2012 editèt un libre sul don de lengas, Babel No More: The Search for the World’s Most Extraordinary Language Learners, publicat coma MoreMezzofanti’s Gift al Reialme Unit, que coneguèt un brave succès e foguèt revirat aprèp en rus e en arab. Gràcias a aquela òbra recebèt en 2013 lo Maine Literary Award for Nonfiction.
Guèrra de 1812
Consequéncias
La guèrra permetèt de fixar una partida de la frontiera entre leis Estats Units d'America e Canadà e de mantenir l'independéncia dau segond. De mai, per Londres, lo conflicte permetèt de blocar lei relacions entre França e leis Estats Units e de justificar la perseguida de la conscripcion fòrçada de marins estatsunidencs. Per Washington, la victòria de la Nòva Orleans foguèt un motiu de fiertat car illustrèt lei capacitats militaras dau país. Ansin, per leis Estatsunidencs, lo conflicte es sovent considerat coma una segonda guèrra d'independéncia. Permetèt tanben d'iniciar la conquista dei regions amerindianas car lei combats continuèron entre lei colons e divèrsei pòbles indigèns.
Zarzosa de Río Pisuerga
Zarzosa de Río Pisuerga es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Anthony Cumia
thumb Anthony Cumia es un conegut actor American de comèdias del cinèma.
Fòrt de Niolon
Lo Fòrt de Niolon es un obratge fortificat francés construch dins leis ans 1860-1880 per protegir lo nòrd de la Rada de Marselha còntra una ataca maritima. Bastit sus lo territòri comunau dau Rove, a proximitat dau vilatge de Niolon, fasiá partida dau sistèma concebut per lo generau Séré de Rivières. Lei batariás èran equipadas de canons. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, lo dispositiu foguèt modificat per leis Alemands a partir de 1942. Foguèt abandonat après la Segonda Guèrra Mondiala.
Nadia Sàvchenko
thumb|250px|Nadia Sàvchenko Nadia Víktorivna Sàvchenko (en ucraïnian: Надія Вікторівна Савченко, en transcripcion internacionala Nadiya Savchenko; Kyiv, 11 de mai de 1981) es una politiciana, anciana oficièra de l'armada e ex-presonièra politica ucraïniana. Foguèt una de las primièras femnas a venir pilòta d'aviacion. Es actualament la sola aviatritz ucraïniana del bombardièr Sokhòi Su-24 e de l'elicoptèr Mil Mi-24.
Venguèt famosa internacionalament en junh de 2014 quand foguèt capturada per las fòrças prorussas dins l'èst d'Ucraïna del temps que luchava amb lo Batalhon Aidar. Mai tard se vegèt transferida illegalament en Russia ont l'acusèron d'aver tuat dos jornalistas russes durant l'insurreccion de Donbàs.
Posteriorament se vegèt detenguda dins una clinica psiquiatrica russa abans d'èsser transferida en preson a Vorònezh. A la debuta del mes d'octobre de 2014 foguèt plaçada en primièra posicion sus la lista de Batkivschyna per las Eleccions al Parlament Ucraïnian del 26 d'octobre del meteis an e venguèt deputada al Parlament Ucraïnian lo jorn seguent.
Foguèt finalament liberada e rapatriada en Ucraïna lo 26 de mai de 2016 gràcias a un escambi amb dos oficièrs russes presonièrs (Yevgeny Yerofeyev e Alexander Alexandrov) capturats en 2015 pel Servici de Seguretat Ucraïnian.
Le Translay
Le Translay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Nadia Sàvchenko
Biografia
thumb|250px|Nadia Sàvchenko del temps de son jutjament a Moscòu lo 10 de febrièr de 2015 Nadia Sàvchenko nasquèt a Kyiv en 1981 dins una familha de classa mejana de la capitala. Son paire èra un engenhaire agricòla mentre que sa maire, Maria, trabalhava dins la concepcion de cargos. Amb sa sòrre Vira foguèron abalidas e educadas en ucraïnian. Ja que somiava dempuèi qu'èra pichona de pilotar un avion, quand faguèt 16 ans s'engatgèt dins l'armada ucraïniana e i trabalhèt coma operatritz de ràdio abans de s'entrainar per venir paracasudista.
Le Translay
Geografia
Vilatge agricòla picard situat sul scenari en dominant lo marge drech de la Bresle, situat al encreuament de las ancianas rotas nacionalas RN28 e RN 336 (actualas RD 928 e 938). Es facilament accessible pel autoroute.
Village agricole picard situé sur le plateau dominant la rive droite de la Bresle, situé au carrefour des anciennes routes nationales RN28 et RN 336 (actuelles RD 928 et 938). Il est aisément accessible par l'autoroute.
Nòtas
<references group=N/>
Nell Brinkley
Nell Brinkley (Denver, 5 de setembre de 1886 – 21 d'octobre de 1944) foguèt una dessenhaira e illustradora americana. Aquesta artista, que recebèt l'escais de "Reina dels Comics" foguèt coneguda per sa creacion de l'icòna sonada "Brinkley Girl", que venguèt un simbòl popular dins las cançons, los films e lo cinèma.
Zazuar
Zazuar es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Gideon Mantell
Gideon Algernon Mantell (3 de febrièr de 1790 – 10 de novembre de 1852) foguèt un obstetrician, naturalista, geològ e paleontològ anglés. La siá reputacion proven d'aver descobèrt lo primièr fossil d'un dinosaure reconegut coma tal: se tractèt de dents d'Iguanodon.
Ròca metamorfica
thumb|right|Esquèma generau dau metamorfisme de contacte.
Una ròca metamorfica es una ròca eissida de la transformacion a l'estat solid d'una ròca d'origina magmatica, sedimentària ò metamorfica dins de condicions marcadas per de constrenchas de temperatura ò de pression importanta. Un tau fenomèn pòu aver luòc dins dos endrechs principaus :
William Buckland
William Buckland (12 de març de 1784 a Axminster, Devonshire - 14 d'agost de 1856), foguèt un naturalista, geològ e paleontològ britanic famós que faguèt la primièra descripcion complèta d'un dinosaure.
Favorable al creacionisme ancian de la Tèrra e a la teoria del Diluvi Universal, èra convençut de la realitat de las teorias de las glaciacions de Louis Agassiz.
Bièr e Bòrdas
Bièr e Bòrdas (Vier-Bordes en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra, en Lavedan, dens era arribèra de Davantaiga, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
Aute vilatge : Cagòts. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Bièr
Era prononciacion qu'ei [bièr] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Bier en 1272, 1294 e 1349, De Bierrio en latin, en 1313 e 1342, Vier en 1379, Bier en 1429, Vier en 1614, Vier (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Miquèu Grosclaude, arren justifica pas un V- iniciau, era grafia que serà confòrma ara prononciacion. Eth nom qu'ei escur, prelatin, donc aquitan. Totun, que's constata era preséncia d'ua -r finau sensibla, coma a Nestièr, Usèr, Biger, Bisquèr (X. Ravier, Toponymes gascons en r final sensible : Un fait de substrat aquitano-pyrénéen). Pr'amor d'aquò, l'origina ei pas vièr, « sendèr »; ei pas tanpauc vèrn.
Bòrdas
Era prononciacion qu'ei ['bòrdos] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : De Bordis, en latin, en 1342 e 1379, Bordes, Bordas en 1429, Bordes (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII)