cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Monsteroux-Milieu
Istòria
L'Union des Jeunes est la plus vieille association de la commune. Chaque année pour le Lundi de Pâques, un tournoi très populaire était organisé : le tournoi de sixte. Il regroupait près de 500 joueurs de football. Désormais, il est remplacé par l'organisation d'un vide grenier brocante.
Goñi
Goñi es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Daimio
Daimio es lo títol nobiliari japonés portat per lei governadors de província eissits de la classa militara que dominava la societat nipona sota leis òrdres dau shogun entre lei periòdes de Muromachi e d'Edo.
Borox
Borox es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
The Loop (Chicago)
thumb|200px|Plan de la Loop thumb|200xp|left|ista de La Loop e deus sons gratacèus A Chicago, 'The Loop (literalament "la bobla") qu'ei lo nom deu quartièr qui correspon dab lo center istoric, politic e sociau de la vila.
The Loop que costeja lo Lac Michigan a l'est, lo Canau de Chicago au nòr e a l'est e la Roosevelt road au sud.
Lo Fòrt Dearborn qui ho la purmèra fondacion anglo-americana suu territòri de Chicago que ho bastit suu terrenh de la Loop de uei lo dia. Los famós gratacèus de Chicago - e ei que mei la Tor Sears - que's tròban dehens la Loop, atau com l'Institut d'Art de Chicago (un deus màgers musèus deus Estats Units) e Grand Park.
Las sedes de las autoritats administrativas de Chicago e deu son Cook County que s'ostalan tanben dehens la Loop.
Andromèda (constellacion)
thumb|300px|Constellacion d'Andromèda Andromèda es una constellacion de l’emisfèri nòrd. Longa, en forma de « A », Andromèda es una de las 48 constellacions identificadas per Ptolemèu.
Istòria
thumb|left|Andromèda, dessenhada per [[Johann Elert Bode.]] Tota la region descriu la legenda de la princessa Andromèda, filha de la reina Cassiopèa (al nòrd) e de Cefèa (un pauc pus a l’oèst), rei d’Etiopia.
Cassiopèa se vantèt totjorn de la belesa de sa filha ; quand gausèt dire que despassava tanben las ninfas de las mars, aquelas demandèron a lor paire, Poseidon, dieu de la Mar, de las vengar. Poseidon s’irrita e manda un mostre (Cetus) qu'a per mission de ravajar las còstas del reialme. Lo sol biais de salvar lo reialme èra d'ofrir Andromèda en sacrifici per apasimar la colèra del mostre.
Per bon astre, l'eròi Persèu (al nòrd-èst), passant per aquí, tua lo mostre Cetus en lo petrificant (amb la tèsta de la Medusa) e desliura la bèla.
Se ditz tanben que per son orguèlh, la reina Cassiopèa foguèt encadenada a son tròne, condemnada a virar a l'entorn del Pòl Nòrd e de còps a pendre a l'envèrs, d'un biais fòrça pauc digne.
Alinhaments
Aquela diagonala d’Andromèda de 60° d’amplitud aparten a un alinhament immens que fa lo torn del glòbe, e que n'es un axe de localizacion major de la capa celèsta. Dempuèi lo Grand carrat de Pegàs passa per Algol, Capella, Castor e Pollux, Alphard (Idra), l’extremitat de las Velas puèi Acrux e Alpha Centauri, Shaula (λ Scorpii), l’arc e la tèsta (σ Sgr) del Sagitari, puèi torna montar per la tèsta del Capricòrne (β Cap), lo long de l’axe de l'Aqüari, per acabar sus la diagonala del Grand carrat de Pegàs.
thumb|Localizacion d’Andromèda
Forma
Las tres estelas principalas d’Andromèda, qu'apareisson dempuèi lo jorn falhit, se situan sus la granda diagonala, e correspondon a la tèsta (Alphératz, α, dins lo carrat de Pegas), l'anca (Mirach, β And), e lo pè (Almach, γ And), totas tres pro brilhantas (mag 2). Se vei pro rapidament aparéisser doas estelas intermediàrias (mag 3) sus aquel axe, l’espatla e lo genolh.
Los autres membres son pro flacs (mag 4) : se vei un primièr alinhament perpendicular a la diagonala d’Andromèda, al nivèl de l’espatla, que dessenha los dos braces. Del costat Sud, lo braç s’acaba sus un alinhament de tres estelas, la tresena (exteriora) aparten a la constellacion dels Peisses.
Del costat Nòrd, lo braç punta sus la cadena d’Andromèda, que se dessenha flacament (mag 5) entre lo carrat de Pegas e Cefèa. Las estelas un pauc pus brilhantas que semblan de limitar la cadena d’Andromèda forman la pichona constellacion del Lausèrt.
La camba nòrd d’Andromèda va de l'anca cap a Cassiopèa, e dessenha un pichon arc de cercle fins al pè drech (51 And), que tòca gaireben la man de Persèa. La celèbra galaxia d’Andromèda se situa al nivèl del genolh, a 2° cap a l’exterior, e s'i pòt veire, se las condicions de visibilitat son excellentas, jos forma d’una nèbla vagament luminosa.
Los dos pès d’Andromèda (51 e γ And) son dins l’alinhament del bòrd Oèst de Cassiopèa, pus al Nòrd. Inversament, la basa del W de Cassiopèa punta cap a la basa de la cadena d’Andromèda abans de tocar lo som del carrat de Pegas.
Estelas principalas
thumb|Andromèda, dessenhada per [[Johannes Hevelius.]]
α And (Alphératz / Sirrah)
La pus brilhanta estela d’Andromèda, α And, nomenada Alphératz, Alpharatz o Sirrah, constituís amb α, β, e λ Peg un estelum nomenat lo Grand Carrat de Pegàs. Aquela estela foguèt alara inclusa dins Pegàs : Alphératz significa « espatla del caval » e Sirrah « monilh » en arabi.
Es una estela fòrça cauda, de color blau blanc, brilhant 110 còps mai que lo Solelh. Es tanben una estela dobla, son companhon despassant pas la magnitud aparenta 11,3.
β And (Mirach)
β And, o Mirach, que son nom significa « la Centura » en arabi, es una giganta roja 30 còps pus granda que lo Solelh.
γ And (Almach)
γ And, o Almach o Alamak (de l’arabi Al Anak al Ard, « lo linx del desèrt »), se tròba a l'extremitat de la camba sud del « A » de la constellacion. Es una bèla estela dobla de las colors contrastadas, irange e blau.
La principala estela del sistèma, γ¹ And, es una giganta irange 80 còps pus granda que lo Solelh e 2000 còps pus luminosa qu'aquel. γ² And es ela meteissa una estela dobla. γ²-A And, de magnitud 5,0, e γ²-B And, de magnitud 5,5, s'entornejan en 61 ans segon una orbita plan fòrtament elliptica. Las doas estelas son totas doas blavas. γ²-A And es ela meteissa dobla, son companhon torneja a l'entorn d’aquela en solament 2,7 jorns.
Autras estelas
υ And possedís un sistèma planetari amb per lo mens tres exoplanètas, 0,71 còp, 2,11 còps e 4,61 còps pus massissas que Jupitèr.
Itza
Itza es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Andromèda (constellacion)
Objèctes celèstes
L'objècte pus famós d’Andromèda es M31, la galaxia d’Andromèda, un dels objèctes pus alunhats vesibles sens instruments (M33 es un pauc pus alunhat). Es d’una enòrma galaxia espirala semblabla a la nòstra. Per trobar la galaxia, se pòt traçar una linha entre Beta Andromedae e Mu Andromedae, e perseguir aquela linha a prèp de la meteissa distància dempuèi μ.
L'objècte NGC 7640 es una autra galaxia espirala de tipe raiada SBb, pro facila de localizar.
La nebulosa planetària NGC 7662 es un dels objèctes pus facils a veire amb un telescòpi amator e revèla un disc elliptic blau verd.
L’amàs dubèrt NGC 752 cobrís una superficia pro larga. Semblant una centena d’estelas de magnitud 9 a 10, se situa prèp de 56 Andromedae.
Cras (Carcin)
Cras (Cras en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Wikipèdia en polonés
La wikipèdia en polonés es la version en lenga polonesa de l’enciclopèdia en linha Wikipèdia.
A2M
drecha|vinheta|200x200px|[[Sodomia|Sèxe anal]] drecha|vinheta|200x200px|Sèxe oral A2M o ATM (de l'anglés ass to mouth: del cu a la boca) es un acrònim utilizat en la catalogacion de la practica sexuala pròpria del cinèma pornogràfic consistent a introdusir lo penes dins la boca d'una autra persona (fel·lació), a pena après aver-lo extrach de la anus d'aquela meteissa persona o d'una autra e sens interrupcion visuala en lo desvolopament de la scèna coma gatge de veracitat de l'accion.
S'agís d'una practica de risc, pauc corrent en la vida sexuala intima, e gaireben limitada a la foncion de pur exhibicionisme de cara a l'espectador. Sovinteja En los films X de tematica heterosexual que la femna es umiliada e somesa per un o mai de mascles, coma una forma extrèma de degradacion, amb l'objectiu de provocar lo excitació del visualitzador.
En tota la pornografia convencionala mas, lo risc d'infeccion bucal o digestiva per la preséncia de bacterias e matèria fecal ne lo penes es fòrça limitat, doncas que, generalament, las actrises qu'intervenon en A2M en fasent sèxe anal salvaguarden la higiene pròpria mejançant ènemes aplicats abans de la filmacion d'aquelas practicas. Es per aquò que se li cal pas confondre amb la coprofília (ingestió de matèria fecal), practica pròpria d'un subgènere pornogràfic mai marginal e minoritari.
Sciéncias umanas
Lista de las sciéncias umanas
D'un biais general, 10 disciplinas fòrman lo punt central de las sciéncias umanas:
Vilas d'Andòrra
Andòrra es dividida administrativament en set parròquias qu'agropan las 44 vilas.
Saint-Aubin-des-Ormeaux
Saint-Aubin-des-Ormeaux es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group="N"/>
.de
.de es lo nom de domeni d'Internet per Alemanha.
Referéncias
Toppdomän
Westerveld
Westerveld es una comuna neerlandesa, dins la província de Drenta.
La comuna de Westerveld siguèt creada lo 1er de genier de 1998 per la fusion dei comunas de Diever, Dwingeloo, Havelte e Vledder.
Ador
Ador qu'ei un riu d'Occitània, en Gasconha. Naish dens los Pirenèus en Bigòrra e que raja cap a l'ocean Atlantic, ont se geta dens la mar dens lo parçan deu Baish Ador, en Labord.
Principaus afluents
thumb|left|450px|Ador a [[Aira (Lanas)|Aira]]
Areatza
Areatza es una comuna de Biscaia dins la comunautat autonòma espanhòla del País Basc.
Lezaun
Lezaun es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Conferéncia de Wannsee
La conferéncia de Wannsee se debanèt lo 20 de genier de 1942 e reüniguèt, sota la presidéncia de Reinhard Heydrich, quinze responsables dau Tresen Reich per discutir de l'organizacion administrativa, tecnica e economica de l'exterminacion, dicha « solucion finala », dei judieus dei país europèus ocupats per Alemanha. Foguèt a l'origina de la creacion dei camps d'exterminacion nazis.
Courcemain
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lac Michigan
thumb|700px|center|Còsta deu Lac Michigan a Chicagothumb|200px|Fotografia satellita deu Lac Michigan Lo Lac Michigan qu'ei un deus 5 Grans Lacs e lo sol sancerament inclús dehens lo territòri deus Estats Units. Que comunica dab lo Lac Huron (dab loquau e forma en vertat un sol e medish lac) per ua estreta benda d'aiga e per aquesta rason que partaja dab eth lo medish nivèu de las loas aigas.
Costeja los estats de Wisconsin, Illinois, Indiana e Michigan (que li deu lo son nom) e tanben las ciutats de Chicago e de Milwaukee
Urepele
left|thumb|Glèisa d'Urepele left|thumb|Un bertso de Xalbador suber la paret deu trinquet Urepele en basco o Urepel en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Lo gentilici qu'ei urepeldar.
Las comunas tòcatocantas que son Banka au nòrd, Aldudas a l'oèst ; lo sud qu'ei bordat per la Hauta Navarra.
Que's situa dens lo País Quint, zona de pasturas.
L'arriu de Niva de las Aldudas que travèrsa la comuna.
Que s'i parla lo dialècte haut-navarrés de la lenga basca.
La basa economica de la comuna qu'ei l'agricultura mes que s'espleita tanben la piscicultura gràcias a la hauta qualitat deus sons corses d'aiga.
Cultura
Cada an dempuish 1976 que s'i celèbra la jornada de Xalbador (Xalbador eguna) en memòria deu bertsolari de la vila.
Buenaventura
Buenaventura es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Arrankudiaga
Arrankudiaga es una comuna de Biscaia dins la comunautat autonòma espanhòla del País Basc.
Cincinnati
Cincinnati es una vila de l'estat d'Ohio, als Estats Units d'America. Sa populacion èra estimada a 308,728 abitants en 2005. Sa superfícia totala es 206,1 km².
Vaudrimesnil
Vaudrimesnil es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Cincinnati
thumb|230px|left|Vista nocturna de Cincinnati, Ohio.
Ibia
Ibia es una riu d'Occitània, en Vivarés, dins la region administrativa d'Auvèrnhe Ròse Aups. A la font al sud de Sant Joan lo Centenièr e percorís  abans de rejónher Ardecha a Valon.
Vaudrimesnil
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Cincinnati
thumb|230px|left|Banca a Cincinnati.
Lizoainibar e Arriasgoiti
Lizoainibar e Arriasgoiti (oficialament Lizoain-Arriasgoiti/Lizoainibar-Arriasgoiti) es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Hiroshige
thumb|200px|Hiroshige Utagawa Hiroshige (Tòquio de 1797 – 12 d'octobre de 1858) que ho un pintre japonés ukiyo-e. thumb|200px|left thumb|200px|left thumb|200px|left
Montanhas russas
Lei montanhas russas son d'atraccions compausadas de veïculs, generalament un tren de vagonets, percorrent rapidament de trajèctes sus de pendas sinuosas per menar a de sensacions de paur e d'amusament. Aparegudas dins lo corrent dau sègle XVIII, fan partida deis atraccions pus popularas dei pargues de tèmas.
Gavaudan (trobador)
Gavaudan lo Vielh es un trobador que foguèt conegut entre 1195 e 1215 par una desena d'òbras liricas en occitan. .
Se sap pas gaire d'el, autrament qu'èra sortit del vilatge de Gavaudun, o del comtat de Gavaudan que dependiá dels comtes de Provença.
Son òbra
Malgrat lo pauc de textes que demòron, se reconeis en el de tèmas pro variats, morals e politics, de cançons piosas, de pastorelas e una complanta per la mort de sa dòna.
Gavaudan cultiva un estil ermetic enorguèlhit, se complanh dins la dificultat amb una actitud ironica.
Expansionisme
thumb|370px|L'expansionisme japonés de 1870 a 1942 L'expansionisme es una politica destinada a estendre la basa territòriala ò l'influéncia economica, politica, culturala ò autre d'un estat. Implica generalament l'utilizacion agressiva de mejans militars e es liat a d'ideologias imperialistas, irredemptistas, nacionalistas ò colonialas.
Burguillos de Toledo
Burguillos de Toledo es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Meritxell
250px|thumb|Lo santuari vièlh Santa Maria de Meritxell Meritxell es una masada de la parròquia andorrana de Canillo. Comptava 66 abitants en 2009. L'endrech es famós que s'i tròba l'edifici religiós mai emblematic dels andorrans, lo Santuari de Meritxell.
Odieta
Odieta es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Tokugawa Ieyasu
Lo vassau d'Oda Nobunaga
thumb|right|Extension territòriala d'Oda Nobunaga e de [[Toyotomi Hideyoshi.]]
Eiretier dau clan Matsudaira, un pichon clan de la província de Mikawa, Tokugawa Ieyasu èra dich Matsudaira Takechiyo a sa naissença. En causa de la feblessa militara de son domeni, deguèt inicialament venir lo vassau de senhors pus poderós coma Imagawa Yoshimoto ò Oda Nobunaga. En 1556, se maridèt ansin amb Tsukiyama-dono, la neboda de Imagawa Yoshitomo e venguèt oficier dins l'armada Imagawa. En 1560, foguèt encargat de l'ataca d'un fòrt segondari durant un conflicte entre lei clans Oda e Imagawa. Participèt donc pas a la batalha d'Okehazama que s'acabèt per la victòria d'Oda Nobunaga e la mòrt d'Imagawa Yoshimoto. Au contrari, aprofichèt la situacion per negociar son raliment au venceire e venir oficialament son vassau en 1561.
Fins a l'assassinat de Nobunaga, Ieyasu s'ocupèt d'organizar son domeni e de participar a divèrsei campanhas militaras en Japon. Aqueu periòde aguèt una gròssa importància per la seguida de sa vida car li permetèt de formar e de fidelizar de caps militars competents que recebèron de tèrras dins la region de Mikawa. En parallèl, en 1864, obtenguèt lo drech de prendre lo nom de Tokugawa. Lo clan Matsudaire cambièt alora de nom per venir lo clan Tokugawa. Puei, en 1570, s'alièt amb Shingen Takeda per conquistar lo rèsta dau territòri dau clan Imagawa. Pasmens, de desacòrdis apareguèron rapidament entre lei dos aliats e Tokugawa Ieyasu s'alièt alora amb Imagawa Ujizane e d'autreis enemics dau clan Takeda. Aquò marquèt lo començament d'una guèrra lònga. Lei Takeda prenguèron l'avantatge amb una victòria importanta en 1572 mai la mòrt de Shingen Takeda, a la prima de 1573, privèt son clan d'un cap eficaç. Aquò permetèt a Tokugawa Ieyasu de resistir mai, en 1575, deguèt demandar l'ajuda d'Oda Nobugawa. Lei Takeda foguèron alora durament batuts a la batalha de Nagashino. Se lo combat permetèt pas de restablir la patz, lei Takeda avián perdut la màger part de sei fòrças e representèron plus una menaça per lei frontieras dau clan Tokugawa.
Lo periòde Hideyoshi Toyotomi
De 1582 a 1598, Japon foguèt dominat per Hideyoshi Toyotomi, un dei vassaus pus poderós d'Oda Nobunaga. A la mòrt de son senhor, renforcèt rapidament son poder e son prestigi en eliminant l'assassin, Akechi Mitsuhide. Fins a 1584, Tokugawa Ieyasu assaièt de demorar neutre mai deguèt finalament s'aliar a Oda Nobukatsu, fiu d'Oda Nobunaga, per s'opausar a la poissança de Hideyoshi Toyotomi. Lo conflicte s'acabèt per una trèva en 1586 a l'avantatge dei Toyotomi qu'èran venguts la poissança predominanta. Prenguèron donc la realitat dau poder e lo clan Tokugawa deguèt se sometre a aquel òrdre novèu.
Lei relacions entre Hideyoshi Toyotomi e Tokugawa Ieyasu foguèron pas bònas mai lei dos òmes intrèron pas en conflicte après 1586. Lei Tokugawa participèron gaire ais operacions militaras dau periòde. En particular, mandèron pas de tropas en Corèa durant lei Guèrras d'Imjin, çò que permetèt de gardar son potenciau militar. L'unica excepcion foguèt la campanha còntra lo clan Hojo, un enemic important dei Tokugawa. Lo conflicte s'acabèt per l'anientament dei Hojo.
Per alunchar un rivau perilhós dei centres dau poder tradicionau de l'archipèla, Hideyoshi Toyotomi prepausèt alora a Tokugawa Ieyasu de recebre l'integralitat dei territòris Hojo en cambi de la cession de totei lei territòris Tokugawa. Tokugawa Ieyasu acceptèt e desplacèt sa capitala a Edo (la futura Tòquio). Prenguèt ansin lo contraròtle de fèus fòrça riches que li permetèron d'aumentar sei ressorsas militaras e financieras. En 1598, foguèt donc chausit per Hideyoshi Toyotomi per faire partida dei cinc regents encargats de protegir son fiu, Hideyori Toyotomi, nascut en 1593.
La presa dau poder
thumb|right|Representacion de la [[batalha de Sekigahara.]]
Lo projècte de regéncia de Hideyoshi Toyotomi foncionèt pas. Tre sa disparicion, una guèrra comencèt entre lei cinc regents per prendre lo poder. Gràcias a son prestigi e sa fòrça militara, Tokugawa Ieyasu obtenguèt rapidament lo sostèn de la mitat dei daimios. Seis adversaris, mau units, se gropèron a l'entorn de la figura de Hideyori Toyotomi. Pasmens, foguèron esquichats a la batalha de Sekigahara (20-21 d'octòbre de 1600) e Ieyasu venguèt de facto lo cap dau país. En 1603, obtenguèt lo títol de shogun e tornèt organizar Japon. Aquò li permetèt de redurre la poissança dei daimios e de crear lo Shogunat Tokugawa.
Abdiquèt en 1605 au profiech de son fiu, Tokugawa Hidetada mai, segon la tradicion japonesa, contunièt d'exercir la realitat dau poder fins a sa mòrt. Durant aqueu periòde, lei Tokugawa reprimiguèron una revòuta de Hideyori Toyotomi que foguèt tuat a l'eissida dau sètge d'Osaka en 1615. Tanben, contunièron de renfòrçar lo ròtle politic d'Edo. Adoptèron tanben divèrsei lèis per organizar la vida dei samorais e de la cort imperiala. Enfin, apareguèron lei premiereis etapas de mesa en plaça de la politica isolacionista caracteristica dau Shogunat Tokugawa amb l'intrada en vigor de restriccions importantas sus lo comèrci amb leis estrangiers.
Tokugawa Ieyasu foguèt premier enterrat a Sunpu dins lo santuari de Kunozan Tosho-gu. Pasmens, pus tard, son còrs foguèt desplaçat a Nikko dins lo santuari tosho-gu de la vila.
Arratzu
Arratzu es una comuna de Biscaia dins la comunautat autonòma espanhòla del País Basc.
.dj
.dj es lo nom de domeni d'Internet per Jiboti.
Referéncias
Toppdomän
Pleistocèn
Lo Pleistocèn (del grèc antic: πλεῖστος pleistos e καινός kainos ) es un periòde geologic que seguís lo Pliocèn e precedís l'Olocèn. Lo Pleïstocèn es la seisena èra del Cenozoïc e la tresena del Neogèn. La fin del Pleïstocèn correspond amb la fin del Paleolitic.
Leutenheim
Leutenheim en alemannisch (Leutenheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Pleistocèn
Datacion del Pleistocèn
Lo Pleistocèn es generalament datat tre fa 1,8-1,6 milions d'ans a fa 10,000 ans, amb la data de la fin exprimida en Ans de radiocarbòni. Cubrís la màger part del darrièr periòde de glaciacion, inclús lo Dryas recent, que sa fin es estada datada aproximativament en 9600 aC. La GSSP pel començament del Pleïstocèn se tròba dins una seccion de referéncia a Vrica, 4 km al sud de Crotone, en Calàbria, al sud d'Itàlia, que presenta d'ambigüitats de datacion encara pas resolgudas. Coma dins d'autres periòdes geologics antics, los jaç de ròca que definisson lo començament del Pleïstocèn son ben identificats, mas las datas exactas del començament e de la fin del periòde son incèrtas. Lo nom se referís al periòde recent de glaciacions repetidas; mai d'un preferís una data de començament de fa aperaquí 2,5 milions d'ans. Lo nom de Pliocèn-Pleistocèn s'utiliza en referéncia a la darrièra edat de glaç.
Leutenheim
Istòria
thumb|left|upright|Stèle A quatre dieus de la amassada al Hexenberg ([[Musèu archéologique d'Estrasburg)]]
Pleistocèn
Paleogeografia e clima del Pleistocèn
Los continents modèrnes avián essencialament lors localizacions actualas pendent lo Pleïstocèn (se son pas desplaçats mai de 100 km tre aquel moment).
Caracteristicas glaciàrias
Lo clima glacial aviá de cicles glaciaris repetits, que los glacièrs continentals arribèron fins al parallèl 40 dins mai d'un luòc. Sembla que al moment de l'extension màger de las glaças, 30% de la Tèrra n'èra cobèrta. Una zona de permafrost s'estendiá cap al sud dempuèi lo bòrd de la calòta glaciària. La temperatura mejana annala al bord del glaç èra ; al del permafrost,. Cada avançada glaciària retenguèt de quantitats d'aiga immensas en jaç de glaç continentals d'entre 1500 e 3000 m d'espessor, que lo nivèl de la mar baissèt temporàriament de 100 m. Pendent los periòdes interglaciaris, coma l'actual, las inondacions de la còsta èran correntas, mitijadas per de movements emergents o isostatics de mai d'una region. Los efèctes de la glaciacion foguèron globals. L'Antartida demorèt gelada pendent tot lo Pleïstocèn en mai del Pliocèn. Los Andes, al sud, èran cobèrts per la calòta de glaç de Patagònia. I aviá de glacièrs en Nòva Zelanda e en Tasmania. Los actuals glacièrs decadents del Mont Kenya, de Kilimanjaro e Ruwenzori en Africa Orientala èran pus grands. I aviá de glacièrs dins las montanhas en Etiopia e a l'oèst de las Montanhas de l'Atlàs. Dins l'emisfèri nòrd, fòrça glacièrs se fondèron en un de sol. La calòta glaciala cobriá lo nord-oèst d'America del Nòrd; l'èst èra cobèrt per la calòta Laurentid. La calòta glaciala cobriá Escandinàvia e lo nòrd d'Euròpa, inclús Grand Bretanha. La calòta alpina cobriá los Alps. Mai d'un glacièr menor s'estendiá per Siberia e per la zona artica. Las mars septentrionalas èran geladas. Al sud dels jaç de glaç s'acumulèron de lacs grands per causa del blocatge de las sortidas e la reduccion de l'evaporacion de l'aire fred. Lo centre de l'America del Nòrd Septentrionala èra totalament cobèrt pel lac Agassiz. Mai de 100 concas, uèi secas o lèu, avián de cors d'aiga grands a l'oèst american. En Eurasia se desvolopèron de lacs grands coma consequéncia dels desprendiments dels glacièrs. Los rius avián de cors d'aiga pus grands e s'entrecrosavan. Los lacs africans èran pus plens, aparentament per causa d'una evaporacion menora. A mai, los desèrts èran pus secs e pus grands. Per causa de la manca d'evaporacion oceanica e d'autres tipes, las pluèjas èran menoras.
Eveniments
Se son identificats quatre glaciaris principals. Un eveniment principal es una excursion glaciària generala, apelada sonque. Las glaciacions son devesits per de periòdes interglaciaris. Pendent una glaciacion, lo glacièr experimenta pas d'avanças o de recuols. Una excursion menora es un estadi; los periòdes entre estadis son interestadis. Aqueles eveniments se definisson de manièra diferenta segon lor region, pr'amor que an lor pròpria istòria glaciària segon lor latitud, lor terren e lor clima. I a una certana correspondéncia cronologica entre las glaciacions de las divèrsas regions. Los cercaires càmbian correntament lors noms se la geologia glaciària d'una region es en cors de definicion. Per aquò, es generalament incorrècte d'aplicar lo nom d'una glaciacion d'una region per una autra. Se pòt pas apelar Mindel l'Elsterian o viceversa. Pendent una partida granda del sègle XX s'èra solament estudiada mantuna region e los noms èran relativament paucs. Los geològs de fòrça païses son uèi interessats a la glaciologia del Pleïstocèn. En consequéncia, lo nombre de noms va creissent rapidament. Los tèrmes de pluvial e interpluvial se correspondon, coma los tèrmes de glaciari e interglaciari. Un pluvial es un periòde pus caud amb mai de pluèjas; un interpluvial, amb mens de pluèjas. Las pluèjas son tanben ciclicas. Los pluvials e interpluvials son fòrça estenduts. Ça que la, i a pas cap de correspondéncia sistematica entre los pluvials e los glaciaris, pr'amor que los pluvials regionals se correspondon pas entre els-meteisses globalament.
Paleocicles
L'ensems dels factors de la superfícia terrèstre es ciclic: lo clima, los corrents e autres movements oceanics, los corrents d'aire, la temperatura... Las glaciacions repetidas del Pleïstocèn foguèron causadas pels meteisses factors.
Cicles Milankovitch
La glaciacion del Pleïstocèn foguèt una sèria de glaciaris e interglaciaris, estadis e interestadis, ligats als cambiaments climatics. Los cicles Milankovitch son lo factor principal del cicle climatic; son de variacions periodicas dins la radiacion solara regionala causadas per l'ensems de divèrses cambiaments del movement de la Tèrra. Los cicles Milankovitch pòdon pas èsser lo sol factor, pr'amor que explican pas lo començament ni la fin de l'Edat glaciària del Pleïstocèn, ni la repeticion d'edats glaciàrias. Semblan foncionar mai pendent lo Pleïstocèn, en predisent una glaciacion cada 100,000 ans.
Fauna del Pleistocèn
I a pas d'estadis faunals definits pel Pleïstocèn ni per l'Olocèn. Autant la fauna marina coma la continentala èran essencialament modèrnas. Fòrça scientifics creson que los umans evolucionèron fins a l'òme modèrne pendent lo Pleïstocèn. A la fin del Pleïstocèn comencèt l'extincion de fòrça mamifèrs grands (los mamots, los mastodonts, los tigres de dents de sabre, gliptodonts e paressoses, e continuèron a l'Olocèn. Aquestas extincions foguèron especialament duras en America del Nòrd, ont los cavals e los camèls s'estenguèron.
Jaces del Pleistocèn
Los jaces continentals del Pleïstocèn se tròban majoritàriament dins lo fons de lacs, dins los depaus de Lœss e dins las caunas, e dins los materials moguts pels glacièrs. Los depaus marins del Pleïstocèn se tròban pròches de la còsta modèrna. Dins mai d'un airal geologicament actiu (coma la còsta sud de Califòrnia) los depaus marins del Pleïstocèn pòdon aparéisser dins d'altituds de mai d'una centena de mètres.
L'Aldosa de Canillo
L'Aldosa de Canillo (anteriorament a 2010 L'Aldosa) es un vilatge del Principat d'Andòrra, situat dins la parròquia de Canillo. En 2009 comptava 232 abitants.
Olaibar
Olaibar es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Arrieta
Arrieta es una comuna de Biscaia dins la comunautat autonòma espanhòla del País Basc.
Almacelles
Almacelles ei un municipi dera comarca de Segrià, 49,03 km² e 6.791 abitants.
Burujón
Burujón es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Tivernon
}} Tivernon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Japonés
Es una lenga aglutinanta que se destria per un sistèma complèx de cortesiá que rebat la natura ierarquica de la societat japonesa, amb de formas verbalas e un vocabulari particular per indicar l'estatut relatiu dau parlaire, de l'escotaire e de la persona mencionada dins la conversacion (presenta ò absenta). L'inventòri dei sons dau japonés es relativament estrech, e tèn un sistèma d'accent tonic lexicau distint. La lenga es ritmada per de moras.
Lo japonés s'escriu amb una combinason de tres diferent tipes de caractèrs : lei caractèrs chinés modificats sonats kanji (漢字), e dos sillabaris fachs de caractèrs chinés modificats, hiragana (平仮名) e katakana (片仮名). L'alfabet latin, rōmaji (ローマ字), es tanben de còps que i a utilizat en japonés modèrne, mai que mai per transcriure lei noms e logos deis entrepresas, la publicitat, e per intrar de tèxts japonés dins un ordenador. Las chifras aràbias son generalament utilizadas, mas lei caractèrs numeraus tradicionaus sinojaponés son tanben comuns.
Preïstòria
Lei conoissenças sus l'origina dau japonés son fòrça limitadas en causa de l'abséncia de documents escrichs anteriors au sègle V apC. Segon leis ipotèsis actualas, lo japonés es eissit dau protojaponés, una lenga preïstorica introducha en Japon per de populacions vengudas de Corèa entre lei sègles VII e III avC qu'es coneguda gràcias a de trabalhs de reconstruccion lingüistica realizat au sègle XX. Dins de circonstàncias que son encara de precisar, remplacèt dins l'archipèu lei lengas indigènas dau Periòde Jomon.
Lo japonés ancian
thumb|right|[[Fotografia d'una partida dau Man'yoshu qu'aguèt un ròtle major dins l'emergéncia dau sistèma d'escritura man'yogana.]]
Lo japonés ancian es la forma pus vièlha de la lenga japonesa. Son existéncia es atestada per de documents escrichs coma lo Man'yoshu, una antologia de poesia datada deis ans 760. Èra un parlar aglutinant qu'utiliza un òrdre subjècte-objècte-vèrbe. Foguèt remplaçat per lo japonés mejan a la fin dau Periòde de Nara en 794.
En causa de l'influéncia de China, Japon adoptèt de caractèrs chinés per escriure sa lenga. Aquelei premierei sistèmas d'escritura japonés basats sus aquelei simbòls èran pas capables de representar totei lei sòns utiizats per lei locutors. Aquò limita ansin lei conoissenças sus lei formas pus vièlhas de japonés. D'efiech, certanei sòns èran probablament pas representats mentre que la prononciacion de certanei caractèrs es incertana. Pasmens, pauc a pauc, s'estructurèt lo man'yogana, un sistèma basat sus l'utilizacion de certanei caractèrs chinés chausits per lor valor fonetica. Leis associacions de caractèrs i èran mai ò mens simplas e de reconstitucions an permés d'identificar l'existéncia d'au mens 88 sillabas, çò qu'es un nombre superior au japonés median. Aquela particularitat sembla liada a l'existéncia d'uech vocalas en japonés ancian còntra cinc a l'ora d'ara.
Lo japonés mejan
thumb|right|[[Fotografia d'una pagina dau Dich dau Genji, un important roman japonés dau sègle XII.]]
Lo japonés mejan foguèt la forma dominanta dau japonés de 794 a 1600. Son foncionament es relativament ben conegut gràcias a l'existéncia d'un escrich nombrós e variats. D'estrangiers, coma leis explorators europèus s'interessèron tanben a l'archipèu, çò que menèt a la publicacion d'obratges sus lo japonés coma l’Arte da Lingoa de Iapam portugués. Durant lo Periòde Heian (794-1185), una importanta influéncia chinesa contunièt d'aver un ròtle major dins l'evolucion de la lenga, especialament au nivèu de la fonologia, que veguèt la disparicion de divèrsei vocalas ò l'apondon de quauquei sòns novèus.
Durant lei dos periòdes istorics seguents, respectivament dichs Periòde Kamakura (1185-1333) e Periòde Muromachi (1336-1573), lo japonés mejan evolucionèt fòrça amb l'abandon de plusors trachs arcaïcs e l'aparicion d'elements totjorn presents dins la lenga. En particular, lo -k- present dins la sillaba finala deis adjectius dispareguèt (per exemple, shiroki venguèt shiroi). La terminason -te dei vèrbes conoguèt tanben de transformacions (per exemple, yomite venguèt yonde). En parallèl d'aqueleis evolucions, lo japonés mejan foguèt a l'origina dei premiers manlèus de mots europèus.
Lo japonés modèrne
Lo japonés modèrne es aparegut amb lo començament dau Periòde Edo (1603-1867). Es marcat per la centralizacion e la modernizacion progressiva dau país. Sa formacion foguèt donc fòrça influenciada per lei dialèctes parlats dins lei corts dei shoguns e deis emperaires installadas a Quiòto e Tòquio. D'un biais, lo procès de simplificacion contunièt amb lo passatge dau nombre de classas verbalas de nòu a cinc, la disparicion deis adjectius nominaus acabats per lo sufix -tar e la fin de la distincion entre leis adjectius regulars acabats per -ku ò per -siku. Divèrsei transformacions foneticas se debanèron tanben amb la modificacion de la prononciacion ò la fusion de certanei vocalas e consonantas.
Lo japonés modèrne prenguèt sa forma actuala amb la fin de la politica isolacionista dau país en 1853. Veguèt l'acabament dei procès de simplificacion començats ais periòdes precedents e l'adopcion d'un nombre important de mots estrangiers, generalament de tèrmes tecnics portugués, alemand ò anglés. D'autra part, l'influéncia de l'anglés a menat a l'aparicion d'un destriament entre lei sòns [tɕi] e [ti] e [dʑi] e [di].
Classificacion
Lo japonés fa partida de la familha dei lengas japonicas. L'origina d'aquela familha es desconeguda. D'ipotèsi anciana prepausan de l'estacar ai lengas altaïcas que comprenián egalament lei lengas turcas e mongòlas. Pasmens, aquela teoria es mai e mai contestada per doas rasons principalas : Ansin, lei lengas japonicas son desenant generalament consideradas coma un isolat e lei debats contunian entre partisans e adversaris de la tèsi altaïca.
Vocalas, consonantas e moras
Lo japonés modèrne tèn cinc vocalas brèvas que son A, I, U, E e O. Existís tanben doas semivocalas, y e w, que son totjorn combinadas dins l'òrdre semivocala + vocala. Permèton de formar lei sòns YA, YU, YO, WA, WI, WE e WO. Uei, totei lei vocalas cortas pòdon èsser dobladas. Pòrtan alora un ‹ ◌̄ › per lei diferenciar dei vocalas cortas.
Lei consonantas dau japonés son pauc nombrosas : Son totjorn seguidas per una vocala franc de N, d'aparicion pus recenta, qu'aparéis a la fin d'una sillaba ò d'un mot. Lei consonantas pòdon tanben èsser associadas amb YA, YU e YO per formar una sillaba.
Se lo tèrme sillaba es sovent adoptat per descriure lo japonés, es en realitat una error. D'efiech, la lenga japonesa a una estructura qu'es ritmada per de « moras ». Se la definicion d'aquelei sòns es encara l'objècte de debats entre especialistas, correspondon a un sòn pus elementari qu'una sillaba.
Escritura dau japonés
Lo japonés presenta la particularitat d'aver quatre sistèmas d'escritura diferents. Lo sens d'escritura tradicionau es verticau d'aut en bas e de senèstre vèrs la drecha. Dins aquò, d'adaptacions son possiblas, especialament en informatica onte l'escrich es generalament orizontau. Lei mots son normalament pas separats per d'espacis mai de virgulas pòdon permetre de marcar lei pausas dins una frasa complèxa. Lo discors raportat es indicat entre de cabirons «「」».
Kanji
L'escritura dei kanjis es complèxa car certanei son formats de mai de 20 trachs diferents. Mai d'un kanji pòu tanben aver plusors sens de lectura que despendon dau contèxte. Generalament, n'i a un d'origina chinesa e un d'origina japonesa. Per lei pus complèxs, o sens es indicat per un signe complementari dich furigana. Dins lei fachs, aperaquí un milier de kanjis son regularament utilizats. S'agís de caractèrs designant de mots lexicaus (noms, adjectius, vèrbes). De kanjis pus rars son utilizats per lei noms d'ostaus ò de luòcs.
thumb|center|600px|Exemple d'escritura d'un [[kanji.]]
Lo sens d'escritura dei kanjis pòu èsser orizontau ò verticau. Dins lei tèxtes modèrnes, pòdon èsser mesclats amb de caractèrs eissits d'autrei sistèmas d'escritura dau japonés.
Hiragana
Leis hiraganas son un sillabari format de kanjis simplificats. Permèton de transcriure lo japonés sensa ambigüitat car cada signe representa una sillaba. Son principalament utilizats per escriure lei mots que son pas designats per un kanji coma lei particulas gramaticalas ò certanei sufixs, lei mots designats per un kanji jutjat tròp formau per l'autor, lei furiganas e certanei morfèmas gramaticaus necessaris a la conjugason (dichs okurigana). Segon la preferéncia de l'autor, es tanben possible de remplaçar totei lei kanjis per d’hiraganas. Aquò permet generalament d'adocir la tonalitat dau tèxte.
La taula seguenta mostra lei caractèrs hiraganas, sa romanizacion Hepburn e la prononciacion en AFI.
Katakana
Coma leis hiraganas, lei katakanas son un sillabari format de kanjis simplificats. A lor aparicion, èran destinats ais estudiants bodistas dau Periòde Heian e permetián de notar de sòns chinés desconeguts dins lo sistèma dei kanjis. Uei, son principalament utilizats per transcriure lei mots d'origina estrangiera non chinés, lei noms pròpris estrangiers, lei noms sabents normalizats ò estantardizats deis espècias biologicas e leis onomatopèas. Dins certanei cas, son utilizats per metre en valor un mot dins un tèxte que s'escriu normalament en kanjis ò en hiraganas.
Romaji
Lo tèrme rōmaji designa lei caractèrs de l'alfabet latin que son utilizats per la transcripcion dau japonés amb lei tres autrei sistèmas d'escritura de la lenga. Seis usatges demòran limitats a la resolucion de problemas tecnics en informatica en l'abséncia dei simbòls tradicionaus ò a la trascripcion de tèxtes japonés destinats ais Occidentaus (plans dau mètro, panèus de circulacion... etc.). Son tanben utilizats en algèbra quand es necessari de comunicar amb d'Occidentaus.
Frasa e generalitats
Lo japonés es una lenga aglutinanta de tipe SOV que fan pas l'acòrd en genre, en nombre ò en persona. L'òrdre dei diferents tèrmes i es relativament fix : Per exemple, la frasa en occitan « un enfant a manjat una poma » s'escriu : 子どもはりんごを食べました (Kodomo wa ringo wo tabemashita) D'autrei particulas pòdon èsser utilizadas per exprimir de complements dins la frasa. Per exemple, la particula « も » permet d'exprimir una nocion similara a aquela de l'advèrbe « tanben ». Ansin, la frasa « a tanben crompat de peis » s'escriu : 彼女は魚も買いました　(kanojo wa sakana mo kaimashita) Pasmens, una varianta de l'òrdre existís s'un tèrme de la frasa es tematizat. D'efiech, dins aqueu cas, lo tèrme tematizat es plaçat avans leis autrei. Dins l'exemple precedent, se lei pomas son tematizadas, la frasa « lei pomas, es l'enfant que leis a manjadas » s'escriu : « りんごは子供が食べました » (Ringo wa kodomo ga tabemashita) Dins la vida vidanta, se fau nòtar que lo japonés a la costuma d'oblidar lei tèrmes ja evocats ò considerats coma evidents.
Subjècte
La particula « は » (wa) a d'autrei particularitats. S'utiliza jamai amb lei pronoms interrogatius « 何 » (nani) (« qué » en occitan) ò « だれ » (dare) (qui) (« cu » en occitan). Pòu servir a exprimir un contrast. Per exemple, la frasa « Lo Sénher A manja, lo Sénher B beu pas » s'escriu : '''Aさんは食べます、Bさんは飲みません. '» (A san wa tabemasu, B san wa nomimasen'')
Se fau nòtar que lei particulas « が » (ga) e « が » (ga) pòdon aver d'autrei significacion dins certanei contèxtes. La premiera pòu servir de conjoncion de coordinacion amb lo sens de « mai » e la segonda pòu acabar una frasa dicha per una femna per exprimir una expression feblament assertiva ò una desirança.
Adjectius
Lo japonés a dos grops diferents d'adjectius. Lo premier es compausat deis adjectius verbaus que s'acaban per « -i ». Pòdon èsser modificats coma un vèrbe. Lo segond es fach deis adjectius nominaus. Aquelei mots se compòrtan coma un nom.
Conjugason
Lei vèrbes japonés son classats dins tres grops. Lo premier contèn lei vèrbes ichidan que s'acaban per lo sufix « -iru » ò « -eru ». Lo segond es compausat per lei vèrbes godan que s'acaban per un radicau consonantic obtengut après la supression dau « -ru » finau. Enfin, lo darrier grop es compausat per lei vèrbes irregulars. Per conjugar aquelei vèrbes, es necessari de cambiar sa terminason. Pasmens, au contrari d'una lenga coma l'occitan, la modificacion dau vèrbe integra pas d'informacions sus lo genre, lo nombre ò la persona.
Lei terminasons verbalas permèton d'exprimir divèrsei formas. I a 13 formas que pòrtan lo sens donat au vèrbe coma lo condicinau, l'imperatiu, la progression, la declaracion, la capacitat, la potencialitat... etc. Lei terminasons varian tanben amb lo nivèu de cortesiá exprimit per lo locutor.
Cortesiá
Lo keigo es l'ensemble dau sistèma de cortesiá japonés. Es assegurat per un sistèma de règlas gramaticalas complèxas que permet d'exprimir plusors nivèus de cortesiá entre lo locutor e son interlocutor e entre lo locutor e lei personas mencionadas dins sa discussion. Aqueu sistèma de cortesiá es eissit de la segmentacion de la societat nipona qu'es segmentada en grops ben definits (amics, collègas, universitat, companhiá, club d'espòrt... etc.) caracterizats per una ierarquia intèrna fòrta.
Lo keigo es generalament devesit en tres sosensembles :
Lei nuanças de cortesiá qu'existisson dins aqueu sistèma son fòrça nombrosas e permèton d'exprimir de liames entre parents e enfants, entre un fraire ainat e un fraire segond, entre un cap e son emplegat, entre un professor e son estudiant... etc. Son un aspècte fondamentau de la lenga e son mestritge complèt es relativament malaisat, especialament per leis estrangiers.
Vocabulari
Lo vocabulari de la lenga japonesa es eissit de tres ensembles principaus que son respectivament dichs yamato kotoba, kango e gairaigo. Lo premier correspond a un ensemble de mots, generalament utilizats dins la vida vidanta, eissits dau parlar dei populacions a l'origina dau japonés. Lo kango designa lei tèrmas d'origina chinesa. Constituisson aperaquí 60% dau lexic dau japonés modèrne mai solament 18% dau vocabulari utilizat dins lei discussions jornadieras. Enfin, lo gairaigo designa lei manlèus lexicaus que son pas d'origina chinesa. La màger part provèn de l'anglés e es estada integrada dins lo japonés après 1945 mai lei pus vièlhs son eissits dau portugués e de l'alemand.
Difusion geografica
En 2010, lo japonés aviá 128 milions de locutors natius, principalament en Japon. Quauquei locutors ancians pòdon encara o parlar en Corèa, en Taiwan e dins quauqueis illas de l'Ocean Pacific car aquelei regions foguèron de colonias ò de protectorats nipons entre la fin dau sègle XIX e la fin de la Segonda Guèrra Mondiala. Dins lo rèsta dau mond, existís de comunautats japonesas importantas en Brasil, ais Estats Units , en Hawaii , en Canadà, en Austràlia e ai Filipinas. Aquò pòu de còps menar a l'utilizacion dau japonés per d'estatjants d'aquelei país.
Lo japonés es aprés dins mai d'una universitat mai son aprendissatge es pus rar dins lei licèus e lei collègis. L'interès per la lenga data subretot dau sègle XIX e es vengut pus important amb la creissença economica japonesa deis ans 1980 e la difusion internacionala de la cultura nipona. En 2003, 2,3 milions d'estudiants èran ansin recensats, principalament en China, en Corèa dau Sud e en Austràlia. D'examens estandardizats son estats mes en plaça per melhorar e estructurar aquel aprendissatge.
Dialèctes
Coma la màger part dei lengas nacionalas, lo japonés tèn plusors dialèctes que son definits per de variacions dins la fonologia, lo vocabulari e la gramatica. Se destrian sièis ensembles dialectaus principaus que son :
Usatges de la lenga
Lo japonés es de facto la lenga oficiala de Japon. I es la lenga de la màger part de la populacion e i es utilizat dins totei lei domenis (politica, economia, cultura, sciéncias... etc.). En revènge, sa difusion en fòra dau país es febla e lo japonés es donc rarament utilizat dins d'eveniments ò d'organizacions internacionaus.
D'un biais pus marginau, lo japonés es lenga oficiala dins l'illa d'Angaur, un Estat constitutiu de Belau. Aquò es un eiretatge de la preséncia coloniala nipona dins l'endrech. Pasmens, segon lei darriers recensaments demografics, i aviá plus de locutors de la lenga dins l'illa dempuei la fin dau sègle XX.
Abadiá de Bona Sanha
L'abadiá benedictina de Nòstra Dòna de Bona Sanha, dedicada a la Verge Maria, se trobava dins la comuna actuala de Combrossòl, dins lo País d'Ussèl, en Lemosin (Occitània), dins lo departament actuau de Corresa. Seriá estada fondada en 730, mas lo prumier document conservat que ne fai mencion es un breu apostolic dau papa Alexandre III, de 1165. En 1759, fuguet transferida a Briva, ente la comunautat s'escantiguet durant la Revolucion; la darriera maire abadessa, Francesa Grain de Saint-Marsault, i moriguet en 1805. Auei demòra pas ren daus bastiments abadiaus.
Armillaria mellea
thumb|Mata d'armillars de mèu.
L’armillar de mèu (Armillaria mellea en latin) es un bolet dau genre Armillaria e de la familha  Physalacriaceae.
Es una espècia polimòrfa que pòu presentar de variacions relativament importantas entre dos ensembles d'especimens. Lo capèu, de 1 a 15 cm, es inicialament emisferc e sarrat per una vela blanca. Vèn pauc a pauc convèx avans de s'aplatir. Es de color jaune clar a brun rogenc e pus sorn dins sa partida centrala. Lei lamellas son inegalas e blancas. Viran pauc a pauc vèrs lo jaune e, de còps, vèrs lo brun. Leis espòras son blancas. Lo pè es prim mai robust. Pòu agantar una talha de 2 a 20 cm. Pòrta un anèu blanc membranós. Sa partida superiora es blanca e sa partida inferiora es pus sorna, sovent d'una color similara aquela dau capèu.
La carn es blanca. L’armillar de mèu èra aperavans jutjat coma comestibla mai es uei considerat coma toxic. Creis sus lei fuelhuts vivents ò mòrts, e pus rarament sus lei conifèrs, de la fin de l'estiu au començament de l'ivèrn. Es un parasit de mai d'una espècia d'aubre utilizada en silvicultura. De confusions son possiblas amb d'autreis armillars.
Nowy Targ
Nowy Targ es una vila de Polonha. L'an 2006 aviá una populacion de 33,460 abitants.
Sent Harriòu
Sent Harriòu (Saint-Ferréol-de-Comminges en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge situada dens lo departament de la Hauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Lo nom de Sent Harriòu que pòt correspóner a lo de tres sents diferents : un avesque de Limòtges au sègle VI, un martir a Besançon au sègle III, un martir a Viana (Isèra) au sègle IV. En occitan, lo grope -err- abans l'accent tonic passa sovent a -arr-
Ollaran
Ollaran es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.