cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
TACAM T-60
Desvolopat a partir de carris T-60 e de canons de 76,2 mm capturats en URSS, èra una respònsa ai besonhs de l'armada romanesa de tenir d'armas anticarris capablas de destrurre lei carris mejans sovietics dau tipe T-34 ò KV-1. 34 veïculs foguèron ansin produchs dins lo corrent de 1943. Participèron ai combats lòng de la frontiera de Romania durant la segonda ofensiva Jassy–Kishinev en aost de 1944.
Wintzenheim-Kochersberg
Winzenheim-Kochersberg en alemannisch (Wintzenheim-Kochersberg en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Canton d'Agen Centre
Istòria dels cantons d'Agen
Lo canton d'Agen Centre se creèt en 1973, atal coma los cantons d'Agen Èst (correspondent al canton d'Agen 2 entre 1801 e 1973), Agen Nòrd e Agen Oèst (en 1984, despartiguèron Agen Èst en cantons d'Agen Nòrd-Èst e Agen Sud-Èst).
Avant la creacion d'aquel canton, i agèt : lo canton d'Agen entre 1790 e 1801; lo Agen 1 e lo Agen 2 entre 1801 e 1973.
En 2015, lo canton d'Agen Centre foguèt suprimit, atal coma los cantons d'Agen Nòrd, Agen Oèst, Agen Nòrd-Èst e Agen Sud-Èst. Lo despartiment cantonal novèl es : Agen 1 (tròç d'Agen, Bajamont, Folaironas e Lo Pont del Casse), Agen 2 (tròç d'Agen, Boèr e Bonencontre o Nòstra Dama), Agen 3 (tròç d'Agen solet) e Agen 4 (tròç d'Agen e Lo Passatge).
2006 al cinèma
Cronologia del cinèma
Escorbut
L'escorbut es una malautiá deguda a una caréncia en vitamina C (acid ascorbic) que se traduch per l'èsser uman, dins sa forma greva, per la casuda de las dents e la puruléncia de las gengivas, d'emorragias, puèi la mòrt.
L'escorbut foguèt demostrat a la Renaisença, pendent las primièras exploracions maritimas mondialas. Èra present sus tèrra e sus mar fins al sègle XIX. Cal esperar las annadas 1930 per lo veire plenament reconegut coma una malautiá de caréncia alimentària.
Dins sa forma istorica, l'escorbut gaireben desapareguèt dins los païses industrializats. Demora d'actualitat dins las populacions precàrias, e dins dos païses en desvelopament tocats per la guèrra o la famina (camp de refugiats sens ajuda alimentària).
Etimologia
Al subjècte del sens, existís dos ipotèsis : aquesta qu'explica skyrbjurg par « edèma (bjugr) venent del lach calhat (skyr) », e scheurbuik per « trencar, esquiçar (schoren) lo ventre (bük) ».
Pendent lo comèrci dels esclaus, l'escorbut foguèt nomenat « mal de Luanda ». Se nomenèt tanben « pèsta de mar » o « mal de tèrra ».
Epidemiologia
L'escorbut, dins sa forma istorica, es plan rare dins los païses desvelopats, tan rare qu'un sol cas d'escorbut merita d'èsser publicada dins la premsa medicala. Als EUA, s'agís mai sovent d'adolescents avent un regim alimentari exclusiu aberrant : bonhetas e cafè negre, o entrepans amn burre de cacauèts. En França de cases foguèron signalats en 2014 e 2015, , e tanben en Austràlia en 2016 , cases ligats a de malas abituds alimentàrias , ,.
Desapareguèt pas totalament e demora d'actualitat, que, un manca en vitamina C (preescorbut) pòt aparéisser quand las condicions socioeconomicas ne permeton pas pus una alimentacion variada e equilibrada. Aquò pòt èsser lo cas de d'unas personas vivent solas e patissent d'alcolisme, de personas d'edats isoladas, de personas sens domicili fixe.
Un estat « preescorbutic » es tanben favorizat pel tabagisme, los trebles psiquiatrics, de patologias digestivas (trebles de l'absorpcion intestinala), càncer o sida. Tot çò que diminuís los apòrts o aumenta los besonhs (creissença, prensa, alachament...).
Dins los païses en desvelopament, l'escorbut pòt venir un problèma de santat publica dins los camps de refugiats : coma los refugiats etiopians al Sodan e en Somalia en 1989 (l'incidéncia de l'escorbut dins la populacion de 6 camps variava de 14 a 44 %). Senon los cases d'escorbut son paus signalats, que los produchs frescs son gaireben disponibles, o puslèu a causa d'un sistèma de santat insufisent per los detectar.
L'escorbut es present pendent de situacions de famina (secada dels païses cauds, o ivèrns longs dels païses fregs).
Fisiopatologia
Gaireben totes los vertebrats produson d'espereles de vitamina C, subretot al nivèl del fetge. Es pas lo cas de l'Òme e dels grands monins ominoíds, del cavia, e d'una espècia de quiroptèrs. Las sèrvas en vitamina C dependon alara pas que dels apòrts alimentaris, senon i a risc de degenerescéncia articulàrias e gingivalas grevas.
En abséncia de vitamina C, la formacion del collagèn es travada. Lo collagèn es una glicoproteïna, compausant subretot del teissut conjonctiu. Aquesta malautiá del collagèn representa la lesion màger bioquimica de l'escorbut. Mai, la vitamina C es indispensabla a fòrça reaccions bioquimicas dins l'organisme.
Causas bioquimicas
vinheta|modèl 3 D d'una molecula d'acid ascorbic (vitamina C). Lo collagèn es una proteïna plan establa en forma de fibra, que l'estabilitat es realizada en granda partida per un enzim (prolina idroxilasa) qu'idroxila las prolinas (constituissentas del collagèn) en idroxiprolina. Aqueste enzim es una metalloproteïna qu'utiliza un ion de fèrre jos forma Fe2+.
Sangão
Sangão es un es una vila de l'estat brasilièr de Santa Catarina.
Escorbut
Causas bioquimicas
Mai, l'accion antioxidanta de la vitamina C s'arrèsta pas qu'al cation fèrre : pendent las idroxilacions dels gropaments prolina e subretot lisina del collagèn per ataca d'una molecula de dioxigèn, un atòm d'oxigèn es utilizat per l'idroxilacion d'un aminoacid, mas l'autre atòm es present jos forma de radical liure O. Aqueste essent un poderós oxidant, fragiliza los capillars coma aquestes de las gengivas (lo teissut gingival es ricament vascularizat tot essent expausat), d'ont la manifestacion de l'escorbut. En consequéncia, la liberacion de dos atòms d'idrogèn per l'acid ascorbic va enebir l'ataca oxidanta del radical, segon la reaccion seguenta: 2 H + O → H e protegir tanben los degalhs d'aquestes radicals suls teissuts.
Consequéncias
La caréncia experimentala del cobai, coma l'escorbut de l'Òme, provòca des trebles dentaris e ossoses, una fragilizacion de las parets dels vaissèls, un retard de cicatrizacion al nivèl de las plagas.
Mai, los trebles metabolics e endocrinians pòdon aparéisser : al respècte dlas ormonas de las surrenalas (sensibilitat a  l'estrès; pel cobai estérilitat o avortament); trebles de l'absorpcion del fèrre e de las graissas; oxidacion exageradas de la melanina amb pigmentacion de las gengivas; alentiment sus las autras vitaminas (cap a de caréncias vitaminicas associadas).
Enfin la caréncia en vitamina C induch una mendre resisténcia a las infeccions (agravacion de la tuberculòsi pel cobai), coma una mendre resisténcia al freg.
Manifestacions clinicas
Apareisson après 1 a 3 meses de caréncia absoluda en acid ascorbic, quand l'ensems total de l'organisme es inferior a 300 mg et l'ascorbemia (taus d'acid ascorbic dins lo sang) es inferior a 2 mg/l.
Fasa del començament
L'escorbut se manifèsta d'en primièr par de la fatiga, una pèrda d'apetit (anorexia) e un amagriment. Aquesta fatiga s'accompanha de dolors muscularas difusas, e articulàrias tocant subretot lo maluc e lo genolh.
L'examèn pòt mostrar une pallor de la pèl e de la mucosas (començament d'anemia) e dels edèmas discrèts de las cavilhas.
Istoricament, aquesta fatigabilitat rapidament intens provocavan una incapacitat de manobrar d'equipatges de la marina de vela. Fòrça naufragis foguèron la consequéncias d'un escorbut marin.
Fasa d'estat
Los trebles precedents s'agravon. La fasa d'estat acaba per associar de biais caracteristic una gingivita, un sindròma emorragic, e de trebles cutanèus e de las fanèras (pels, ungles).
Gingivita
Las gengivas son d'en primièr rojas e confladas, puèi violencas e sanguinosas e fin finala ulceradas e subreinfectadas. Las dents venon mobilas fins a càser.
Aquesta gingivita ipertrofica emorragica es pas sempre presenta; es absenta epl subjècte ja edentat (nenon e vielhs).
Sindròma emorragic
vinheta|Equimòsis sus la camba, degudas a  l'escorbut. Dessenh realizat segon un malaut d'una nau espital dins las annadas 1840. Las emorragias son d'en primièr cutanèus, jos la forma d'un purpura fach de petequias centradas suls folliculs piloses. S'étendon enseguida en capas formant d'equimòsis.
Al complet, tota emorragia exteriorizada pòt se veire : sagnament de nas (epistaxis), ocular, digestiva, genitala...
Sindròma cutanèu
La pèl ven seca e espessa (iperqueratòsi) fins a l'ictiòsi pigmentada (pèl escatosa bronzada). Lo malaut pèrd sos pèls (alopecia), los cabèls demorants s'enròtlan sus eles mèsmes. Un sindròma sec pòt arribar (abséncia de saliba amb ipertrofia de las parotidas).
Las plagas fan pas crèta.
Fasa terminala
Sens tractament, tots los trebles s'agravon e se conjugan fins a la caquexia e a la mòrt : incapables de se tenir de pè, los subjèctes atenguts morisson d’agotament, d'emorragia viscerala, d'una complicacion infecciosa mai sovent respiratòri, d'una ataca cardiaca amb mòrt subita.
Signes biologics
L'escorbut s'accompanha d'una anemia ligada de diferentas causas: emorragias, emolisi intravasculària, e subretot a de caréncias associadas (fèrre, folatas...). Aquesta anemia es ipocròma, normo- o macrocitària (globul roge, contenent mens d'emoglobina, de talha normala o aumentada).
D'autres trebles resultan d'una denutricion globala: cai de globuls blancs (leucopenia), del taus sanguin d'albumina e de colesteròl.
Lo diagnostic es afirmat per l'ascorbamia (taus d'acid ascorbic dins lo sang). En principi, l'escorbut aparéis quans aqueste taus es inferior a 2 mg/l, las valors normalas essent de 5 a 16 mg/l (28 a 91 μmol/l). Aquestas valors se devon interpretar dins lo contèxte.
La melhora confirmacion del diagnostic es la disparicion dels simptòmas après tractament per vitamina C.
Malautiá de Barlow
vinheta|Radiografia d'un genolh escorbutic. La flècha indica lo començament d'una « linha escorbutica »: benda fòrça densa separada de la diafisa per una estrecha zona clara non omogenèa. Es un escorbut infantil (nenon) descrich pel mètge anglés Thomas Barlow (1er baronnet) (1845-1945) que destria aquesta malautiá del raquitisme en 1883. Aqueste escorbut ven dins las sisas socialas aisidas. La malautiá es deguda a l'abandon de l'alachament maternal pels primièrs lachs industrials (lach de vaca bolhida) desprovesida de vitamina C (destrucha pelss procediment de caufatge). La « malautiá de Barlow » serà levada per l'apond de chuc d'irange dins la poparèla.
Normalament, lo recent nascut presenta una ascorbemia superiora a aquesta de sa maire, dispausant d'una sèrva relativa de vitamina C, manguda per l'alachament mairal. Pel nenon exclusivament noirit als primièrs lachs de consèrva, la malautiá aparéis après lo 6n mes (a vegada mai d'ora o solament dins la 2a annada).
Comença per una pèrda d'apetit, un arrèst de la presa de la pes, una pallor, seguida d'un sindròma dolorós dels membres provocant agitacion, brams e insomnia (plors a la mobilizacion dels membres). Los signes ossoses son al primièr plan : a la palpacion doça, i a de tumefaccions ossosas, subretot al nivèl del femur o de las articulacions condrosternalas (entre l'estèrnum e las còstas). La gingivita aparéis qu'amb las primièras pujadas dentàrias.
Non tractada, l'evolucion contunha coma per l'escorbut de l'adult. L'escorbut infantil es rapidament curable per la presa de vitamina C, las lesions ossosas garisson sens daissar de sequèlas (al contrari del raquitisme).
Curatiu
Lo tractament d'un escorbut declarat consistís en 1 g de vitamina C per jorn (per l'adult), repartís en diferentas presas quotidianas que l'absorpcion intestinala e l'eliminacion renala son saturablas a partir de 100 mg d'apòrt.
L'abandon d'un eventual regim aberrant e tornar a una alimentacion normala son necessaris.
Preventiu
La prevencion se fa per une alimentacion equilibrada e rica en fruchs e legums frescs. Per la sola prevencion d'escorbut, 10 mg per jorn de vitamina C sufison. Las recomandacions actualas (150 a 200 mg per jorn) correspondent a la prevencion d'autres riscs de santat per insufiséncia de vitamina C. Pòdon variar segon los païses, l'edat e la situacion del subjècte (per exemple de 50 mg / jorn per un noirigat fins a 2 g / jorn per un pacient en reanimacion jos nutricion parenterala).
Istòria de la malautiá
Del vejaire logic, l'escorbut vengut possible quand los primats ominoíds perdèron lor capacitat de sintèsi de vitamina C a partir dels glucids (pèrda de gèns dels enzimas permetent aquesta biosintèsi). Aquesta pèrda podèt arribar sonque dins un environament favorable permetent un apòrt alimentari regular de vitamina C (fruchs e logums, vianda fresca cruda...), l'escorbut podent apréisser a l'escasença d'un cambiament de mitan : sason, climat, mòde de vida... condicionant las fonts alimentàrias disponiblas.
Antiquitat e Edat Mejana
Es probable que l'escorbut existava dins l'Antiquitat, per exemple pendent las guèrras de sètge, mas se pòt pas pretendre que la malautiá èra reconeguda dels mètges portant un nom. Los passatges de tèxtes antics atribuits a l'escorbut (Ipocrates, Plini...) son d'interpretacions ancianas, dobtoses o discutidas pel istorians modèrnes (tot damatge de la boca amb pudentor es pas de segur un escorbut). Se conéis pas d'exemple paleopatologic d'escorbut anterior a l'Edat Mejana.
Los estudis publicats dels cases mai ancians pòrtan sus d'esqueletas medivals escandinaus, e dels còrs inumats pendent lo sètge d'Anvèrs (1584-1585). Lo diagnostic es considerat coma plan probable fàcia als ematòmas sosperiostats calcificats, e de racinas dentàrias vengidas negras per emorragia.
aquesta relativa raretat dins l'antiquitat s'explicariá pel fach que, quitament en periòde de famina, los vegetals rics en vitamina C mancavan pas als bòrds de la Mediterranèa, e que la navigacion demorava de cabotatge o de corta durada. A l'interior de las tèrras, l'escorbut deviá èsser mai probable : una mencion d'escorbut demora possible dins un tèxte de Mesopotamia, que foguèt comparat a un passatge del Libre de las Lamentacions.
Renaissença al sègle XVIII
L'escorbut aparéis en plena lutz a la Renaissença. Istoricament, l'emergéncia de l'escorbut ten tant de la tecnologia que de la nutricion. Una novèla tecnologia permet de construire de naus capablas de navigacion al luènh (aparicion de la caravèla). De viatges pendent de meses venon possibles, amb de naus sempre mao grands (fins a d'equipatges de 500 òmes e mai al sègle XVIII). vinheta|Thuya occidentalis, 1812.
Exploracions e comèrci
Las primièras descripcions claras de la malautiá nomenada en latin scorbutus o scorbuto, en anglés scurvy, apareisson al sègle XV, es reconeguda coma novèla e frequenta pels cirurgians de marina. Dins aqueste sens, l'escorbut pòt èsser vist coma la primièra malautiá professionala identificada. L'escorbut es manifestat en mar a partir de dotze setmanas (1497, Vasco de Gama), quinze setmanas (1519, Magellan), lo primièr pèrd en onze mese cent vint marins sus cent seissenta, lo segond pèrd en tres ans dos cent quaranta e set marins sus dos cent seissenta e cinc.
Entre lo 14 de decembre de 1535 e lo 15 d'abril de 1536, pendent la segonda expedicion de Jacques Cartier al Canadà, vint e cinq dels cent detz òmes d'equipatge morisson a la malautiá. Un jorn, Cartier encontra Domagaya, filh del cap nadouek-iroquoien Donnacona, que semblatocat per la misteriosa malautiá. Unes jorns mai tard, lo torna veire, mas aqueste còp en perfiècha santat. L'interròga e aqueste li parla d'un arbre nomenat annedda (benlèu lo thuya occidentalis) :  « Caliá pilar la rusca e las fuèlhas de la quita fusta, e metre lo tot bolhir dins l'iaga. Los marins se reviscilan lèu mercé a lor beure. Se legís tanben que se seriá agit puslèu d'una infusion d'agulhas e de rusca de pin,. Ara se fa una medecina, lo picnogenòl. vinheta| Agrums Bartolomeo Bimbi (1648-1730) Los primièrs observators nòtan que l'estat dels malauts melhora lèu pendent las escalas, quand los produchs frescs disponibles, subretot los fruchs del genre citrus (citron, irange, pamplemós,). En 1604, l'explorator François Martin menciona, dins sa Description du premier voyage fait aux Indes orientales, qu’« i a pas res de melhor per se preservar d'aquesta malautiá que de prene sovent del chuc de citron o d'irange, o manjar sovent de fruch, o alara fcaldrà far provision des siròps de limon, de vineta, d'agradèla, d'una èrba nomenada coclearia, que sembla porter en se lo verai antidòte, e ne prene user sovent ».
A la mèsma epòca, dins sas Observations..., lo navigateur Richard Hawkins pretend qu'en vint ans de mar, a podut veire près de detz mila cases d'escorbut.
Se la prevention de l'escorbut es reconeguda de biais empiric, l'escorbut maritim demora. Per explicar aquò, los istorians evòcan los problèmas logistics e tecnics de provesiment de naus sempre mai grandas e nombrosas. Las grandas flòtas mèrça europèas son aquestas de l'Euròpa del Nòrd, los melhors fruchs son dins lo Sud e se gardan mal. Los assags de ne gardar lo chuc fa que venon mens eficaces.
Mercé a aquò, e als fruchs e legums embarcats, Marion-Dufresne (1724-1772) o Surville (1717-1770) podèron explorar la Nòva Zelanda, seguent James Cook. Pasmens, al subjècte de l'exploracion du Pacifica, los istorians donan una importança determinanta a l'invencion del cronomètre de marina permetent de calcular la longitud amb mai de precision,.
Mondializacion de la guèrra navala
N'es autrament per las flotas de guèrra de las grandas poténcias europèas. Lo contraròtle mondial de las mars pren lo pas sus la defensa costièra. La guèrra maritima se jòga ara sus de fòrça longas distàncias, e de longas duradas (guèrra del blocus) amb de fòrça grandas naus cargadas d'infanteriá de marina. Dins aquesta condicions e a aquesta escala, lo provisionament en fruchs pòt pas gaire seguir. vinheta|micro-cristals de vitamina C (microscopia en lutz polarizada) 250x. En 1747, a bòrd del HMS Salisbury, James Lind realiza une experiéncia mostrant que las iranges e los citrons garisson l'escorbut; es lo primièr assag clinic. Destrièt los malauts en tres grops : aquestes que prenon los fruchs frescs, aquestes que prenon de cidre, e aquestes que prenon d'autres medecinas de l'epòca. Lo primièr grop melhora lèu, seguit pel segond, alara que lo tresen melhora pas. Publica aquestes resultats en 1754 dins son Tractat de l'escorbut. Los istorians discutisson de la valor d'aquesta experiéncia, que se trapa pas de vitamina C dins lo cidre modèrne, mas segon la fabricacion tradicionala, lo cidre del sègle XVIII auriá podut ne conténer (cidre del Devon).
Los resultats de Lind foguèron pas confirmats a son epòca, que lo quita Lind podèt pas reproduire son experiéncia. Causissent per la seguida de concentrar lo chuc de citron per caufatge e transformacion en siròp per un melhor estocatge, destruisiá sens lo saber de vitamina C.
En 1766, l'anglés Samuel Wallis es un dels primièrs de metre en practica las idèas de Lind a bòrd del HMS Dolphin embarcant a son bòrd d'aliments d'origina vegetala e d'agrums.
En 1795, lo cirurgian naval Gilbert Blane, administrator de la Royal Navy, reforma entièrament l'igièna navala. Reglamenta una racion quotidiana de chuc de citron per cada marin, : tres quarts d'onça (21 ml), amb de 10 % d'alcol. Aquesta bevenda demorarà un secret militar fins a 1840. Serà disponible per la marina marcanda britanica, de biais oficial, en 1844. Aquí tanben, sens lo saber, Blane provocava la cristallizacion de l'acid ascorbic en preséncia d'alcol, çò qu'assegurava una conservacion eficaça.
1805 : l’invencion per Nicolas Appert de la consèrva alimentària permetèt una alimentacion equilibrada e donc vitaminada pels marins
Influéncia de l'escorbut sus las poténcias maritimas
Lo manjar embarcats sus las naus europèas del sègle XV al XVIII èran subretot de salasons, de legums secs e de biscuits per des rasons ligadas a la conservacion dels aliments. Mas aquestes contenent pas de vitamina C, ne resultèt de cases d'escorbut pendent fòrça expedicions al long (mai de sièis setmanas a mai de tres meses en mar, segon l'estat nutricional individual al partir). Atal 60 % de l'equipatge de Vasco de Gama foguèt tocat per l'escorbut pendent son primièr viatge a las Índias. De poténcias avián adoptat, de biais empiric, d'aliments contenent de vitamina C per las racions dels marins; foguèt lo cas dels Olandeses qu'embarcavan de la chocrota (caulet Brassica oleacera) dins los vitges cap a Java.
Adoptant, de biais reglamentari, de racions alimentàrias antiscorbuticas per la Royal Navy, l'Anglatèrra foguèt la primièra poténcia maritima a eliminar l'escorbut, e aquò en dos ans (1795-1797). La flota britanica dispausa tanben d'un avantatge non negligible sus las poténcias concurrentas al començament del sègle XIX, per exemple contra la flota francesa en Mediterranèa. Aqueste avantatge se traduguèt per de victòrias navalas coma aquesta de Trafalgar, o per la colonizacion de l'Austràlia e de la Novèla Zelanda.
Sens aquesta novèla igièna navala (contraròtle de tifus e eliminacion de l'escorbut), la Royal Navy auriá podut manténer 500 naus en operacions amb 140 000 òmes d'equipatge, en exerçant una pression victoriosa surs las còstas europèas (1795-1820).
Sègles XIX e XX
alt=|vinheta|Descripcion de l'escorbut en [[1683 : « Lo Scorbut eft un mal qui prend fouvent en Mer, principalement dans les voyages de long cours : on lappelle mal de Terre, à caufè que la Terre eft le feul remède pour le guérir quand il neft pas beaucoup invétéré. Il sengendre par les alimens que Ton prend en Mer », in Description de l'Univers, Alain Maneson Mallet.]] L'importança de l'escorbut merma a partir del sègle XIX, pendent que la mai granda velocitat de las naus de vapor redusís lo temps de demorança en mar. Pasmens, de cases de « escorbut terreètre » son signalats dins de comunautats mai o mens tancadas, coma las prisons, los espitals, los talhièrs. Aquestas « epidèmias » son en general tractadas de biais eficaç per un regim alimentari a basa de fruchs e legums frescs, o mai sovent de trufas.
Mas aquò es pas sempre possible. Atal la granda famina en Irlanda que seguèt la pèrda de la culhida de poma de tèrra en 1845-1846, es acompanhda d'una epidèmia d'escorbut. Malgrat una importacion de milh qu'acabèt amb la fin de la famina, l'escorbut demorèt. La trufa joguèt un ròtle important contra l'escorbut pendent lo sègle XIX. Son taus en vitamina C es mediòcre, mas podava èsser consomada en granda quantitat, se gardant aisidament, subretot en ivèrn ; mai pendent la cuècha, la vitamina C es pro protegida per la massa del tubercul.
L'eficacitat de la trufa contra l'escorbut maritim auriá estat remarcada d'en primièr pels baleinièrs americans, un mejan qu'es tanben adoptat pels velièrs marcands franceses. La darrièra pèrda d'una nau francesa per escorbut se debanèt en 1915. Naufraguèt als Açòres du cap-hornièr Bidart, un grand velièr de fèrre, qu'aviá refach sa provisions en Novèla Caledònia son estòc de trufa.
L'escorbut aparéis quand lo provesiment seguís pas mai: pendent la ronçada cap a l'aur en calofòrnia a partir de 1848 (Passar las Montahas Rocosas essent l'equivalent d'un long viatge en mar), pendent la guèrra de Crimèa, dins los camps de prisonièrs (camp d'Andersonville) pendent la guèrra de Secession, pendent lo sètge de París (1870-1871). De cases d'escorbut arribèron pendent las primièras expedicions cap a l'Artic.
Al sègle XX, de cases d'escorbut foguèron signalats pendent la Primièra Guèrra mondiala, subretot dins las tropas britanicas colonialas indianas (campanha de Mesopotamia); e tanben dins lo nòrd de la Russia en 1919.
Hasekura Tsunenaga
thumb|right|Hasekura Tsunenaga en [[Madrid, Espanha (1615)]] thumb|right Hasekura Tsunenaga (1571 – 7 agost, 1622) (japonés: 支倉六右衛門常長?, Hasekura Rokuemon Tsunenaga), tanben apelat Don Felipe Francisco Hasekura après sa conversion al cristianisme, foguèt un samorai japonés, vassal del daimyō de Sendai, Date Masamune,
Dins los ans 1613 a 1620, Hasekura dirigiguèt una mission diplomatica près del papa Paul V. Traversèt lo Pacific al bòrd de la San Juan Bautista, una nau bastida dins aquela tòca per Masamune, Hasekura transitèt per la Nòva Espanha (arribant a Acapulco e partent de Veracruz) e visitèt Espanha e divèrs autres pòrts d'escala en Euròpa en rota. Aquela mission istorica es dita l'ambassada de Keichō (慶 長 使節) e seguís l'ambassada de Tenshō (天正 使節) de 1582. Sul viatge de retorn, Hasekura e sos companhs an retraçat lor rota a travèrs la Nòva Espanha en 1619, navigant d'Acapulco per Manilla, puèi navigant cap al nòrd entrò Japon en 1620. [3] Es generalament considerat coma lo primièr ambassador de Japon dins las Americas e en Espanha.
E mai que l'ambassada de Hasekura foguèsse calorasaement recebuda en Espanha e a Vatican, aquò se debanèt a una epòca ont Japon s'encaminava cap a la suppression del cristianisme. Los monarcas europèus coma lo rei d'Espanha an aitaal refusat los accòrds comercials que Hasekura recescava. Hasekura tornèt en Japon en 1620 e moriguèt de malautiá un an pus tard, son ambassada s'acabèt aparentament amb pauc de resultats dins un Japon de mai en mai isolacioniste.
Chaumard
Chaumard pòt essèr:
Ansa
Ansa (Arhantze en basco o segon Grosclaude Antso, Ance en francés) qu'ei ua anciana comuna bearnesa de Varetons administrada peth departament deths Pirenèus Atlantics dera region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Qu'ei un productor deu hromatge d'Aussau dab l'apellacion A.O.C Aussau-Irati. Lo 1èr de gèr de 2017 que fusionè dab Hiars e que vadó ua comuna delegada dera comuna navèra d'Ansa e Hiars.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei ['ansɔ]. Eras fòrmas ancianas que son Anssa au sègle XIII, Ansse en 1385, Anse en 1487, Ansa en 1538, Ance en 1674, Ance (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIIIau).
Dauzat qu'explica Ansa, com Anse (Ròse), per eth nom latin d'òmi Ansius o Antius.
Segon J. Pagès, citat per Grosclaude, Ansa que vien deth basco Antso (« poi, tuc ») o deth latin incisa, « passatge estret en montanha ».
Miquèu Grosclaude que pensa eth lòc ei pauc latinizat e donc un gentilici latin ei improbable. Foneticament, incisa pòt pas donar Ansa. Que demòran duas possibilitats, lo nom de persona d'origina basca Anso, o enqüèra mei probable, lo mot basco Antso (« poi, tuc »).
Dàvid
Segon la Bíblia, Dàvid (en ebrèu: דוד בן-ישי David ben Yishay) foguèt lo rei mai grand d'Israèl. Durant son règne lo pòble jusieu arribèt a son apogèu cultural amb una bèla esplendor. Foguèt rei de Judà durant sèt ans e sièis meses e rei d'Israèl durant trenta-tres ans.
Dàvid contra Goliat
thumb|300px|David lucha contra Goliat (dins lo Breviari de Martí) Qualque temps aprèp, son paire Jessè lo mandèt quèrre l'armada israelita pr'amor d'aver de nòvas de sos ainats Eliab, Abinadab e Chimà. Quand arribèt a l'endrech ont s'èra debanada la batalha, se trobèt confrontat a un gigant filistèu que li disián Goliat e qu'èra a esperar un adversari que que degun voliá pas luchar contra el.
Malgrat sa manca d'experiéncia dins lo combat e son temps jove, Dàvid se decidiguèt a acarar lo gigant. Demandèt la permission al rei d'Israèl, Saül, per luchar e faguèt una pregària a Dieu. Lo rei li aviá donat l'autorizacion aprèp que lo jovent aguèsse explicat qu'aviá tuat un leon e un ors amb sa fonda quand las bèstias avián atacat son ramat. Vestiguèron Dàvid amb una armadura pasmens aquesta èra tròp pesuga e l'empachar de se mòure coma o desirava, se la tirèt e se n'anèt al combat sens cap de proteccion. Agantèt cinc calhaus d'un torrent vesin e s'aprestèt a combatre son unica arma, sa fonda, dins la man.
Goliat se trufèt de Dàvid qu'èra fòrça jove, rossèl e qu'aviá una corpuléncia flaca. Lo pastor botèt un calhau dins la fonda e tirèt sus Goliat. La pèira se clavelèt al bèl mitan del front del gigant, que tombèt al sòl. Dàvid correguèt cap a Goliat, li prenguèt l'espasa e amb l'arma li talhèt lo cap. Los filistèus fugiguèron espantats. L'armada de Saül los perseguiguèt e los anequeliguèron.
Per guerdonar lo jove eròi, lo rei d'Israèl decidiguèt de donar una carga nauta a Dàvid dins son armada e se fasiá acompanhar de contunh per el. Lo filh de Saül, Jonatan demorèt estrambordat pel coratge de Dàvid, tant que se ditz que l'aimava coma se meteis (1Sam, 18:3).
Florennes
Florennes es una comuna de la província bèlga de Namur dins la Valonia.
Província de Catània
La Província de Catània èra una província de Sicília en Itàlia.
Santa Cecília (Santa Catarina)
Santa Cecília (Santa Catarina) es un es una vila de l'estat brasilièr de Santa Catarina.
Samoe
Lo samoe (o samwe, samue, wara) es una lenga gor, una branca de las lengas nigèrocongolesas, parlada en Burkina Faso.
Localisacion e dialèctes
Lo samoe es parlat dins cinc vilatges del departament de Loumana, dins la província de la Léraba.
Classificacion
Lo samoe es una lenga gor del grop wara-natyoro, que ne'n fan tamben partida lo paleni e lo natyoro.
Alfabet
L'alfabet samoe es :
Tèrratrem de Riobamba de 1797
Lo tèrratrem de Riobamba de 1797 se debanèt lo 4 de febrier de 1797 e toquèt lei regions centralas d'Eqüator. Estimat a una magnitud de 8,3 sus l'escala de Richter, es a l'ora d'ara lo tèrratrem pus poderós enregistrat dins lo país. Entraïnèt la destruccion de la vila de Riobamba, de plusors ciutats e vilatges vesins e la mòrt de 6,000 a 40,000 abitants. Lei roïnas de Riobamba foguèron abandonadas e la vila foguèt tornada bastir a 20 quilomètres de son emplaçament iniciau.
Leis efècts d'aqueu tèrratrem foguèron estudiats per lo geograf prussian Alexander von Humboldt (1769-1859) durant son viatge en Eqüator en 1801-1802.
Fosses-la-Ville
Fosses-la-Ville es una comuna de la província bèlga de Namur dins la Valonia.
Mermoz (mètro de Tolosa)
drecha|sens_quadre|240x240px L'estacion de Mermoz es una estacion de la linha A del mètro de Tolosa.
Presentacion
L'estacion es equipada de cais laterals a dotze pòrtas permetent de recebre de ramas de 52 m de quatre veituras.
Arquitectura
L'òbre d'art associada a l'estacion es une fresca del peintre Jean-Pau Chambas
Ambel
Ambel pòt èsser:
Santa Helena (Santa Catarina)
Santa Helena (Santa Catarina) es un es una vila de l'estat brasilièr de Santa Catarina.
Província de Messina
La Província de Messina èra una província de Sicília en Itàlia.
Centauro B1
Lo Centauro B1 es un caçaire de carris italian de la fin de la Guèrra Freja.
Tampulma
Lo tampulma (o tamprusi) es una lenga gor parlada en Ghana.
Localisacion
Lo tampulma es parlat dins lo district de Damongo, e tamben dins aquel d'East Mamprusi, que son situats dins la Region Nòrd de Ghana.
Alfabet
L'alfabet tampulma es.
Saint-Pierre-la-Bruyère
Saint-Pierre-la-Bruyère es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Testificada L'an 1099 jos la forma Sanctus Petrus de Bruyeria. La municipalitat deu lo sieu nom a las grandas estendudas de bruyère #que cobrissián antany lo sieu territòri.
L'Oror de Beuna
L'Oror de Beuna o L'Oror de Bauna (toponimes segon la toponimia puèi la prononciacion), benlèu Lurós de Bauna o Loros de Bauna (noms possibles occitans; Louroux-de-Beaune en francés), es una comuna occitana de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Union dels Democratas e Independents
thumb|200px|Logotipe del partit.
L'Union dels Democratas e Independents, UDI (en francés Union des démocrates et indépendants) es un partit politic francés del centre drech, fondat per Jean-Louis Borloo lo 18 de setembre de 2012, sus la basa del grop parlamentari del meteis nom a l'Assemblada nacionala francesa. L'UDI es compausat de diferents partits que conservon lor existéncias, formant atal una federacion de partits.
Lo partit es presidit per Jean-Christophe Lagarde, dempuèi lo 13 de novembre de 2014.
TACAM R-2
Lo TACAM R-2 es un caçaire de carris romanés de la Segonda Guèrra Mondiala.
Desvolopat a partir de quadres de carris checoslovacs Skoda R2 e de canons sovietics de 76,2 mm donats per leis Alemands ò capturats en URSS, èra una respònsa romanesa ai besonhs d'armas anticarris de son armada. 21 unitats foguèron produchas durant la guèrra e utilizats per defendre la frontiera romanesa en aost de 1944. Un exemplari subrevisquèt a la guèrra.
Sant Bonet lo Freid
Sant Bonet lo Freid (Saint-Bonnet-le-Froid en francés) z-es una comuna velaiosa, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Buffalo Bill
William Frederick Cody dich Buffalo Bill (nascut lo 26 de febrièr de 1846 a Le Claire dins lo territòri de l'Iowa – mòrt lo 10 de genièr de 1917 a Denver, Colorado) es una figura mitica de la conquista de l'Oèst. Foguèt entre autre caçaire de bisonts e dirigiguèt una tropa teatrala populara.
Biografia
Son paire, Isaac Cody, èra originari de la region de Toronto al Canadà, alara que sa maire Mary Ann Bonsell Laycock èra nativa de la Nòva Jersei, près de Filadèlfia.
En 1853, Isaac Cody vend sa proprietat del comtat de Scott dins l'Iowa per 2 000 $ e la familha muda a Fort Leavenworth, Kansas. Antiesclavagista de tria, Isaac foguèt nafrat per sos adversaris après un discors a l'escasença d'eveniments que precediguèron la guèrra de Secession. Acaba per ne morir en 1857.
Lo jove William Frederick Cody ven soldat pendent la guèrra. Après una vida d'aventura, començada a quatorze ans, ont participa a las guèrras indianas coma correire e al desvelopament del Pony Express, dintra dins la legenda mercé a l’escrivan Ned Buntline que conta sas aventuras. esquèrra|vinheta|Buffalo Bill en 1906.
drecha|vinheta|The Great Royal Buffalo Hunt per Louis Maurer (1895). Son chafre ven del fach que provesissiá en vianda de bisont (buffalo en anglés) los emplegats dels camins de fèrre del Kansas Pacific Railway e que ganhèt un dual contra Bill Comstock tuant 69 bisonts contra 48 en una jornada.
De 1882 a 1912, organiza e dirigís un espectacle popular: le Buffalo Bill’s Wild West. Una virada lo mena amb sa tropa dins tota l’America del Nòrd e en Euròâ. En 1889 passa a Marselha. Sitting Bull participa al Wild West Show en 1885 als EUA e al Canadà mas es pas autorizat a viatjar en Euròpa.
Es un espectacle susprenent per l’epòca, destinar a tornar l’atmosfèra de l’Oèst american dins tota son autenticitat. Las scènas de la vida de correires illustrava de tèmas coma la caça del bisont, lo Pony Express, l’ataca d’una diligéncia e de la cabana d’un pionièr pels Indians, la preséncia de verais Indians constituissent la cima de l'espectacle.
Per de milions d’Americans e d’Europèus comencèt alara lo grand mite del Far West que contunha se manifestar dins cinèma.
William Cody bastiguèt en 1904 un lodge nomenat Pahaska Tepee per i aculhir los visitors del pargue de Yellowstone.
La legenda
Lo capèl stetson, lo bandana e la camisa del cowboy foguèron popularizats per Buffalo Bill alara que totes los cowboys ne portavan pas. La majoritat d'entre eles portavan un sombrero, mens caud e plan mens car que l'stetson. Las grandas cofas amerindianas fachas de desenas de plumas èran utilizadas pas que dins unas tribús e sonque pendent las grandas e raras escasenças.
La vila de Cody
La vila de Cody al nòrd-oèst del Wyoming, pròche del pargue nacional de Yellowstone foguèt fondada per Buffalo Bill Cody. La legenda de Buffalo Bill constituís un atot toristic. Un rodeo se jòga cada vespre d'estiu. Un musèu, lo Buffalo Bill Historical Center, presenta los Indians de las planas, la fauna e la flora de la region, de pintres americans, d'armas de fuòc e una de las cinc seccions del musèu es tota consacrada a l'istòria de Buffalo Bill e sa familha amb una colleccion de sovenirs del mondialament celèbre Wild West Show.
Filmografia
Lo primièr film mostrant d'Indians d'America es un film per kinetoscòpi datant de 1894 e mòstre d'Indians del Buffalo Bill’s Wild West Show executant una dansa. Lo primièr film mostrant un cowboy es tanben per kinetoscòpi e de 1894 e aqueste cowboy es tanben actor al Buffalo Bill’s Wild West, fa un rodeo.
Coma actor
vinheta|The Adventures of Buffalo Bill (1914)
Gedinne
Gedinne es una comuna de la província bèlga de Namur dins la Valonia.
Maresché
Maresché es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Nòtas
<references group=N/>
Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)
Santa Rosa de Lima (Santa Catarina) es un es una vila de l'estat brasilièr de Santa Catarina.
Bermeries
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais. Sa populacion en.
Istòria
Al començament de la Granda Guèrra, de las tropas britanicas son passats per Bermeries lo 27 d'agost de 1914 e pauc après, i i aguèt un accrochage amb las tropas alemandas a l'entorn de Bréaugies, al sud de Bellignies. De contunh, los Alemands an ocupat la municipalitat fins al 6 de novembre de 1918, qualques jorns abans la fin de la guèrra. Un dels darrièrs escambis de fuòc a #èsser fach sul territòri de la comuna. Entre los dètz-e-nòu soldats britanics, enterrès en lo cementèri communal de Bermeries, dètz-e-sèt an queigut aqueles 5 e 6 de novembre 1918. Per las victimas del pòble, la municipalitat a erigit, en concors amb Amfroipret, un monument als mòrtes dins aquel darrièr pòble.
Bermeries se trouve mentionné sous le nom Berimariacas dans un acte de Clovis II, roi des Francs, daté de 657. Cet acte traite de Curtilis fibi, l'actuel hameau de Courtilfoix. L'histoire de la commune est liée avec celle de l'abbaye de Cambron, à Cambron-Casteau dans le Hainaut belge.
Au début de la Grande Guerre, des troupes britanniques sont passés par Bermeries le 27 août 1914 et peu après, il y eut un accrochage avec les troupes allemandes autour de Bréaugies, au sud de Bellignies. Ensuite, les Allemands ont occupé la commune jusqu'au 6 novembre 1918, quelques jours avant la fin de la guerre. Un des derniers échanges de feu a été fait sur le territoire de la commune. Parmi les dix-neuf soldats britanniques, enterrés dans le cimetière communal de Bermeries, dix-sept sont tombés ces 5 et 6 novembre 1918. Pour les victimes du village, la commune a érigé, en concours avec Amfroipret, un monument au morts dans ce dernier village.
Òrdi
L’òrdi (var. uèrdi) o lo balharc (Hordeum vulgare) es una cereala de palha, planta erbacèa annala de la familha Poaceae. Es probablament la mai anciana cereala cultivada. Plan adaptada al clima mediterranèu a causa de sa rusticitat, constituissiá atal la principala cereala cultivada dins l'Antiquitat Grèga, e consomida en galeta o en farinetas (maza). L'òrdi buta dels tropics fins a d’altitud en Tibet. Se caracteriza per d'espigas de las barbas longas.
Istòria
Amb l'espèuta pichona e l'amidonièr, l'òrdi es una cereala domesticada per l'òme dins la region del Creissent Fertil tre lo Neolitic. En efièch, l'òrdi fèra es una planta que possa naturalament entre lo nòrd d'Africa e Tibet. En 2023, las traças mai ancianas de consomacion descobèrtas per los arqueològs se tròban al sud del Lac de Tiberiàs sus un sit datat de 23,000 avC. La domesticacion es mai tardiva e, segon las coneissenças actualas, comencèt dins lo nòrd de l'Iraq actual entre 9,000 e 7,000 avC.
Capabla de posser dins d'endrechs normalament pauc favorables a l'agricultura (regions frejas, zònas montanhosas...), l'òrdi coneguèt una premièra difusion cap a l'oèst e l'èst. Tre 6000-5000 avC, èra utilizada per fabricar de cervesa en Egipte, en Mesopotamia e en China. Vèrs 2000 avC, son usatge èra plan espandida en totas las civilizacions agricòlas d'Eurasia. L'òrdi ocupèt una plaça importanta dins los regims alimentaris de mai d'una region del mond. Per exemple, en Euròpa, un pan fach a partir d'òrdi e de segle èra la noiridura de basa de la màger part dels paisans mas las patanas l'an d'ara endavant largament remplaçat pendent lo sègle XIX. Pasmens, malgrat aquel declin, l'òrdi fa totjorn partida dei cerealas mai cultivadas dins lo mond après lo milh, lo ris e lo blat.
Valor nutritiva
L'òrdi conten mai o mens 69 % d'aiga, 28 % de glucids, 2 % de proteïnas e de 0,4 % de lipids. Sa valor nutritiva es de l'òrdre de 123 kcal/100 g. La cereala conten tanben de quantitats notablas de fibras, de vitamina B, de selèni, de fosfòr, de fèrre, de zinc, de coire, de magnèsi e d'acids aminats essencials. L'òrdi es reputat per favorir una bona digestion e per aver una accion favorabla sul taus de sucre dins lo sang, lo colesteròl e la flòra intestinala.
Consomacion e utilizacions
thumb|150px|La [[bièrra es producha a partir de grans d'òrdi]]
Al nivèl mondial, l'utilizacion de l'òrdi se despartiguèt entre l'alimentacion animala (55 a 60 %), la produccion de malt (30 a 40 %), la produccion de semenças (5 %) e l'alimentacion umana. Es donc una font energetica importanta dins l'alimentacion animala mas es paura en proteïnas e deu s'apondre complements. Dins l'alimentacion umana, l'utilizacion principala es la braçariá e, dins una mendre mesura, la produccion de whisky. L’òrdi de qualitat optimala deu aver una umiditat inferiora a 14,5 %, un taus de proteïnas comprés entre 9,5 % e 11,5 % e una energia germinativa superiora a 95 %. Se preferís las varietats de prima. A partir dels grans d'òrdi maltat se produsís tanben lo siròp d'òrdi maltat, un concentrat edulcorant.
Jos forma de grans, se trapa notablament l’òrdi mondat, que sa primièra envelopa exteriora se retira, mas que lo bren e lo gèrme demòran. Se trapa tanben l’òrdi perlat, que sos grans son estats abrasats (son polits per li far l'aparéncia d’una pèrla), e a perdut lo gèrme e un grand jaç exterior, e amb que se fa de farinas. L’òrdi mondat es pus nutritiu, perque a conservat la màger part de sos nutriments. Quina que siá la preparacion prevista, l’òrdi se còi dins una proporcion de tres parts d'aiga per una d'òrdi. Se daissa prene lo bolh, se cobrís, se redusís lo fuòc e se còi 45 minutas per l’òrdi perlat, e 90 minutas per aquel mondat, fins que l'òrdi siá tendre e tota l'aiga absorbida.
Dins l'Antiquitat, l'òrdi èra l'aliment de basa dels Grècs que la consomavan jos forma d'una galeta monenada maza. Se fabricava a l'ostal e se manjava de pertot. Tucidides (III, 49) parla atal dels marins d'Atenas a Mitilena que se ne manjava « sens quitar lo banc dels remaires ». Los Tibetans fan de farina d'òrdi grilhat, nomenada tsampa, lor aliment tradicional de basa. En Africa del Nòrd, se fabrica de semolas d'òrdi.
Produccion
En 2004, la produccion mondiala d’òrdi èra de 155 milions de tonas per una superfícia semenada de 57 milions d'ectaras, o un rendement mejan de 27,2 quintals per ectara (font FAO). Setze païses realizan 80 % d'aquela produccion.
Gembloux
Gembloux es una comuna de la província bèlga de Namur dins la Valonia.
Acheville
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Tailàndia
Lo Reiaume de Tailàndia (ราชอาณาจักรไทย en tai) es un estat d'Asia dau Sud-Èst situat entre China, Indochina, lo Golf de Tailàndia e Birmania. D'una superficia de 514,000 km², es un país principalament poblat de Tais e centrat sus lo plan alluviau dau fluvi Chao Phraya. Sa capitala es Bangkòk. Lo clima i es de tipe tropicau de monson amb de pluejas importantas de mai a novembre.
La formacion de Tailàndia comencèt au sègle XII amb l'arribada dins la region dau pòble tai, originari dau sud de China. I fondèron plusors reiaumes (Sukhotai, Lanna, Ayuthia) e adoptèron lo bodisme theravada. Après divèrsei combats còntra lei Birmans e lei Khmers, lo sud s'unifiquèt per formar lo reiaume de Siam (qu'adoptèt lo nom de Tailàndia en 1939) que venguèt la poissança principala de la region entre lo sègle XVII e lo començament dau sègle XIX. Pasmens, a partir deis ans 1850, se turtèt ais ambicions colonialas de França e dau Reiaume Unit. Gràcias a sa posicion entre l'Índia Britanica e l'Indochina Francesa, capitèt de mantenir son independéncia coma estat tampon mai perdiguèt plusors territòris periferics.
Au sègle XX, lo govèrn engatjèt lo país dins una politica de modernizacion e s'alièt amb Japon durant la Segonda Guèrra Mondiala. Vencut, Tailàndia gardèt son independéncia e l'armada i prenguèt lo poder après un còp d'estat en 1947. Lei militars o gardèron fins ais ans 1970, contuniant de modernizar l'economia. Tailàndia venguèt ansin pauc a pauc una poissança economica regionala, aliada ais Estats Units d'America durant la Guèrra Freja. Dins aquò, dempuei leis ans 1990-2000, aquela estrategia conoís de dificultats amb una multiplicacion dei crisis economicas e politicas.
Lo gentilici es tai (ò tailandés -esa).
Geografia fisica
thumb|right|Topografia de Tailàndia.
Lo territòri tailandés (514,000 km²) se situa a la transicion entre Indochina e l'istme de Kra. D'una longor de 1,770 km dau nòrd au sud e de 805 km d'èst en oèst, es centrat sus lo plan alluviau de Chao Phraya, fluvi principau dau país. Au nòrd, se tròban dos plans montanhós formant lei regions de Shan (au nòrd) e de Korat (au nòrd-èst). Lo premier assosta lo massís pus important dau país amb sa cima pus auta (Doi Inthanon, 2,565 m). Lo segond es pus aut a l'èst e s'enclina vèrs l'èst en direccion de la vau de Mekong.
La partida meridionala dau país es formada per la basa de la peninsula de Malacca. Montanhosa mai passant rarament 1,500 m d'altitud, es una region cubèrta de seuvas densas amb un plan litorau estrech. Son minimom de largor es ocupat per l'istme de Kra (48 km). Plusors projèctes de canaus i son estats imaginats sensa realizacion concrèta. Lei doas còstas presentan d'aspècts diferents. L'occidentala, fòrça racassosa e decopada, es bordada d'illas ; l'orientala es pus doça.
L'idrografia tailandesa es largament dominada per lo sistèma de Chao Phraya. Eissit de la confluéncia dei rius Ping e Nan, es un fluvi amb un debit irregular (718 m3/s en mejana amb un maximom de mai de 5,900 m3/s durant la sason umida). Fòrma un plan agricòla drud que foguèt a l'origina dau reiaume. Lo rèsta de l'idrografia es constituïda de rius costiers corts.