cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Daufinat
Geografia
Lo Daufinat aviá per limit, au nòrd, Ròse que lo separava de Bresse e de Bugey. A l'èst, lo Ducat de Savòia e Piemont, e au sud lo Comtat Venaicin e Provença. Lo limit occidentau èra marcat per Ròse au sud de Lion. Lo Daufinat s'estendiá entrò los barris de Lion. La capitala du Daufinat èra Grenòble ont setjava lo Parlament dau Daufinat. Se devesiá en Daufinat Aut (Aups) e Daufinat Bas (Preaups).
Dins le primièr, i aviá : thumb|Massís de Vercòrs thumb|L'[[Agulha de la Meija, trescòl d'Oesen (3983 mètres)]]
Dins lo segond : thumb|[[Droma provençala]] Los paisatges son variats entre los soms aupencs dau Aut Daufinat (la barra dels Escrinhs culmina a 4 102 mètres), los Preaups (Vercòrs e Chartrosa), las planas de Nòrd-Isèra o aquestas de Droma, de caractèr provençau.
Antiquitat e Edat mejana
Lo territòri dau Daufinat foguèt ocupat per divèrsas tribús gallesas; foguèt puèi conquistat pels romans e incorporat a la província narbonesa. Las primièras traças dau Cristianisme en Daufinat remontan au sègle II. Los grops de crestians se trobavan alara mai que mai a Viana. S'espandiguèron a l’ensemble dau Daufinat au sègle IV. Lo pedicaire pus conegut foguèt Marcellin d'Ambrun. Fondèt un evescat a Ambrun en 350. Lo territòri coneguèt divèrsas invasions, visigòts e alans pilhèron nombrosas ciutats (Valença, Montelaimar…). Los burgondis s'installèron dins la region en 442, e chausiguèron Viana, que gardava son prestigi de granda ciutat romana,coma capitala. Vèrs 740, los sarrasins faguèron d'incursions dins la region. Granòble patiguèt de pilhatges. Au Tractat de Verdun en 843, la region se trobèt integraa au reialme de Lotari. En 955, passèt a Carles de Provença. En 863, a la mòrt d'aqueste, Lotari II impausèt son autoritat subre lo comtat de Viana, mas quora moriguèt (869) Carles lo Calvet e Loís lo Germanic se partajèron sas possessions au tractat de Meerssen (870), Carles se proclamèt emperaire en 875.
Lo governador de Viana, Boson de Provença, se faguèt proclamar rei de Borgonha e amb lo Reiaume de Provença se formèt lo Reialme d'Arle e de Viana, que demorèt independent entrò 1032, quora venguèt part dau Sant Empèri Roman Germanic.
Estat feodal (1040-1349)
Lo darrièr daufin independent, Umbèrt II, capitèt d'assegurar la patz amb Savòia. Alarguèt son territòri en crompar Rumans. Creèt lo Conselh delfinal en 1337 e l'universitat de Grenòble. Establiguèt tanben en 1349 l'Estatut Delfinal, mena de Constitucion garantissent las libertats dels daufinés.
Crompa per França (1349)
right|thumb|100px|Blason dau Daufinat (1349-1789) Los deutes importants dau Daufin Umbèrt II, e la mòrt de son filh lo menèron a vendre lo Daufinat a Felip VI de França per la signatura dau tractat de Rumans en 1349. A comptar d'aquesta data lo filh dau rei de França portariá lo títol de Daufin de França.
Chouzé-sur-Loire
Chouzé-sur-Loire es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Geografia
La municipalitat a situat en la Touraine angevine, anciennement província de Anjau fins a la Revolucion francesa.
La commune est située dans la Touraine angevine, anciennement province d'Anjou jusqu'à la Révolution française.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
En 1003, « Chozacius » indicava una idèa de seleccion, entèrra « Aicí de Causida ».
En 1050, los fraires Lovo e Rahier #far don al abbaye de Bourgueil de Chozacum e las siás dependéncias ; la justícia #qu'aperteniá egalament a la abbaye, aviá lo sieu banc en lo prieuré del Plessis-a los-Fraires. I aviá retut per un sénéchal nomenat pel abbé de Bourgueil
François Rabelais (1483-1553) menciona ja « Chozé » en lo capítol 47 de Gargantua.
Aquel #èsser François #que, per cartas brevets, #donar a Chozacius lo títol e los privilègis de vila. Lo nom de « Chouzé » apareis en la mapa de França de Cassini.
Abans la Revolucion, Chouzé dépendait del tribunal de Saumur (renyeixes ligadas als impòstes), del diocèse d'Angieus, e de la généralité de Tors per la levada dels impòstes.
Part intégrante de la província de Anjau e de la siá istòria, Chouzé e la region de Bourgueil (i compreses lo domeni del castèl de Gizeux e fins a Castell-la-Vallière) #èsser ligadas en 1790 al tot nòu departament del Indre-e-Loire.
Chouzé E lo país bourgueillois (en s'estendent fins a Ingrandes cap a l'Èst e fins al castèl de Gizeux al Nòrd) dependràn de la sénéchaussée de Saumur fins a la Revolucion francesa.
En lo moment de la creacion dels departaments, Chouzé i aguèt ligat al district de Langeais.
La batellerie a jogat un papièr fòrça important en lo desvolopament de la municipalitat, per en un autre luòc bourg agricòla a las multiplas culturas. Cap a 1830, la municipalitat comptava de nombroses navigadors, pescadors e mariniers. Lo tràfec èra important : de viatgèrs sus embarcacions leugièras, coches de Loire, e de merças sus chalands.
En 1003, « Chozacius » indiquait une idée de sélection, ici « Terre de Choix ».
En 1050, les frères Lovo et Rahier firent don à l'abbaye de Bourgueil de Chozacum et ses dépendances ; la justice qui appartenait également à l'abbaye, avait son siège dans le prieuré du Plessis-aux-Moines. Elle était rendue par un sénéchal nommé par l'abbé de Bourgueil
François Rabelais (1483-1553) mentionne déjà « Chozé » dans le chapitre 47 de Gargantua.
Monsireigne
Monsireigne es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Chouzé-sur-Loire
Istòria
Ce fut François qui, par lettres patentes, donna à Chozacius le titre et les privilèges de ville. Le nom de « Chouzé » apparaît dans la carte de France de Cassini.
Monsireigne
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Chouzé-sur-Loire
Istòria
Avant la Révolution, Chouzé dépendait du tribunal de Saumur (querelles liées aux impôts), du diocèse d'Angers, et de la généralité de Tours pour la levée des impôts.
Monsireigne
Nòtas
<references group="N"/>
Chouzé-sur-Loire
Istòria
Partie intégrante de la province d'Anjou et de son histoire, Chouzé et la région de Bourgueil (y compris le domaine du château de Gizeux et jusqu'à Château-la-Vallière) furent rattachées en 1790 au tout nouveau département de l'Indre-et-Loire.
En 1343, le sel devient un monopole d'État par une ordonnance du roi Philippe VI de Valois, qui institue la gabelle, la taxe sur le sel. L'Anjou fait partie des pays de « grande gabelle » et comprend seize tribunaux spéciaux ou « greniers à sel », dont celui de Bourgueil.
Chouzé et le pays bourgueillois (s'étendant jusqu'à Ingrandes vers l'Est et jusqu'au château de Gizeux au Nòrd) dépendront de la sénéchaussée de Saumur jusqu'à la Révolution française.
Lors de la création des départements, Chouzé fut rattaché au district de Langeais.
La batellerie a joué un rôle très important dans le développement de la commune, par ailleurs bourg agricole aux multiples cultures. Vers 1830, la commune comptait de nombreux navigateurs, pêcheurs et mariniers. le trafic était important : voyageurs sur des embarcations légères, coches de Loire, et marchandises sur chalands.
Demografia istorica de Japon
Japon es lo primièr païs asiatic que coneguèt un regim demografic modèrn, post-revolucion demografica. Es tanben un dels païs mai amenaçats per una diminucion de sa populacion.
Demografia istorica, evolucion de - 4 000 fins a uèi
Dins l'antiquitat, Japon èra un païs de la populacion escassa e concentrada dins lo sud del païs, lo nòrd essent occupat pels Ainós. Son mòde de vida èra vesin de lo de las populacion siberiana o nòrd-americanas. La populacion japonesa èra pauc nombrosa abans l'introduccion de l'agricultura rizicòla chinesa vèrs l'an 500. Lo cambiament de regim economic aguèt per consequéncia una explosion demografica e una multiplicacion per 20 o 30 en un milèni e per 100 entre 0 e 1870 ( de 300 000 a 27 000 000), data que marca la debuta de la revolucion industriala per Japon. Per comparason, la populacion d'Egipte cambièt pas entre l'an 0 e l'an 1800 (establa a mai o mens 4 000 000).
Evolucion de la populacion japonesa (estimacion mejana) .
Las previsions de populacion son plan variables mas dònan en general 100 000 000 d'estatjants per 2050 e bensai 90 000 000 per 2100 (prevision mejana, la maximala es de 141 000 000, la minimala de 55 000 000).
Situacion actuala e recenta
La natalitat japonesa es pro flaca (consultar demografia de Japon) La tendéncia es a la baissa e, se la populacion coneis los meteisses fenomènes coma d'autres païses desvolopat, sas perspectivas son ennegresidas per una immigracion reducha que pòt pas porgir de naissenças novèlas en quantitat ( al contrari de païses coma França, E.U. o R.U. per exemple).
Es lo primièr còp dins tota son istòria que Japon coneis una feconditat tan baissa.
Conselh nacional de sobeiranetat
Lo Conselh nacional de sobeiranetat es un organ collectiu de presidéncia que foguèt al cap de Sodan de l’independéncia (1èr de genièr de 1956) entrò lo 17 de novembre de 1958.
Iveta Balard
Iveta Balard (en francés Yvette Balard, Milhau, Avairon, 1947) es una ensenhaira d'expression occitana, membre del Grelh Roergàs.
Mamot
right|thumb|240px|Mamot Lo mamot (del rus ancian маммот, uèi мамонт) es caduna de las espècias del genre atudat Mammuthus, encara que lo mamot per excelléncia es lo mamot lanut, M. primigenius, de las caissòlas longas e acorbaissadas, que s'en son trobats d'exemplars sebelits dins lo permafrost de Siberia. Las espècias qu'abitavan pus al nòrd, avián una cubèrta de pel long que los protegissiá dels freds glacials. Vivián dins las regions septentrionalas d'Euròpa, Asia, America del Nòrd e America Centrala. Los còrses de mamots gelats an generalament un gra de conservacion tan bon, que mai d'un can dels cercaires se son noirits de lor carn. S'es prepausat de clonar d'exemplars desgelats per fin de far reviure aquela espècia. Al delà de la carn gelada, en Siberia se trobèron de quantitats grandas d'evòri que foguèt utilizat coma article de comèrci pendent fòrça sègles. Los mamots an per origina l'elefant asiatic après la division dels elefants africans, doncas lo mamot èra mai pròche de l'elefant asiatic qu'aqueste darrièr de l'elefant african. Ja que i a un cas reüssit de crosament de las varietats asiatica e africana, se crei que se los mamots existiguèsson actualament, se podrián crosar amb la varietat asiatica e, per aquò, s'es imaginat de recrear aquela espècia en prenent de semen glaçat de mamot e en l'utilizant per tal d'emprenhar una elefanta. Los crosaments futurs eliminarián los caractèrs pròpris de l'elefant asiatic fins a arribar a un mamot totalament reconstruch. Ça que la, s'es encara pas trapat de semen pro intacte coma per començar l'experiéncia.
.goog
(acorcha de Google) es un nom de domeni generic enregistrat per Google. Es en servici dempuèi lo 24 de genièr de 2015.
Luminància
Dins lo domeni de la fotometria, la luminància es la densitat angulara e superficiala del flux luminós que incidís, travèrsa o emergís d'una superficia seguent una direccion determinada. Se pòt tanben definir coma la densitat superficiala d'intensitat luminosa en una direccion donada.
Adam Miller
Adam Edward Miller (Hemel Hemstead, Anglatèrra, 19 de febrièr de 1982) es un ancian fotbolaire.
Sant Andrieu (canton de Peiralèu)
Sent-Andriu de Vesinas (?) o Sent Andrieu d'Ovesinas (Saint-André-de-Vézines en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Luminància
La definicion anteriora se formalizava amb l'expression seguenta:
ont:
Sant Andrieu (canton de Peiralèu)
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Luminància
La luminància se definís a partir de la magnitud radiometrica de la radiància sens mai que ponderar cada longor d'onda per la corba de sensibilitat de l'uèlh. Atal, se LV es la luminància, Lλ representa la radiància espectrala e V(λ) simboliza la corba de sensibilitat de l'uèlh:
Antonio Rinaldi
Antonio Rinaldi (a l'entorn de 1710 - Roma, 10 d'abril de 1794) foguèt un arquitècte italian del sègle XVIII. Èra estat l'escolan Luigi Vanvitelli. Trabalhèt mai que mai en Russia a partir de 1751 e foguèt arquitècte de la Cort imperiala de 1754 a 1784.
Luminància
Luminància e brilhantor (TV)
En una transmission de senhal de vidèo, la luminància es lo compausant que codifica l'informacion de luminositat de l'imatge. En tèrmes generals, es fòrça similara a la version en blanc e negre de l'imatge original. Luminància e crominància son las partidas de la codificacion de vidèo dels estandards de TV NTSC e PAL, entre autres.
La luminància s'utiliza dins l'industria de la vidèo coma mesura de la brilhantor dels ecrans de television o d'ordinator. Un ecran classic d'ordinator emet entre 50 e. Lo solelh a una luminància de prèp de a miègjorn.
Districte de l'Eixample
thumbnail|right|[[Plaça de Catalunya]]
L'Eixample es un dels 10 districtes de la vila de Barcelona. Compren los quartièrs de la Dreta de l'Eixample, l'Antiga e Nova Esquerra de l'Eixample, Sant Antoni, la Sagrada Família e el Fort Pienc. Sorgiguèt al sègle XIX, après l'esmolinament de las muralles (1854-1856) e l'expansion de la vila. Compren un territòri de 7,46 km² ont vivon 262,485 abitants (segon lo cens de 2005), çò que ne fa lo districte pus poblat de la vila.
Inicialament, l'Aishamplatge se bastiguèt en seguint lo Plan Cerdà. L'engenhaire Ildefons Cerdà dessenhèt un quartièr quadriculat, amb illas octogonalas de cantonadas troncadas e amb amples espacis per pedons e jardins interiors. En la practica, lo projècte original de Cerdà se modifiquèt substancialament.
Lo Carrat d'aur (Quadrat d'or en catalan) es la zòna de l'Aishamplatge de Barcelona situada a l'entorn de la Passejada de Gràcia e delimitada per la carrièra Aribau a esquèrra e la Passejada de Sant Joan a drecha, limitat per la Diagonala dins la part superiora qu'a forma de carrat e acuèlh un ric patrimòni arquitectonic.
thumb|centre|400px|Quartièrs del districte de l'Eixample.
Zelda Williams
vinheta
Musèu Diocesan d'Urgèl
Lo Musèu Diocesan d'Urgèl (Museu Diocesà d'Urgell en catalan) se tròba a la Seu d'Urgèl. Nasquèt al sègle XX de l'ensems d'objèctes liturgics e religioses que i aviá dispausats dins la sala capitulara de la catedrala. L'an 1956 un grop de ciutadans demandèron a l'avesque la possibilitat d'expausar aquel ensems de pèças de manièra permanenta. La proposicion foguèt acceptada e en 1957, pendent la setmana santa, se creèt l'Exposicion d'Art Sacrat.
Zelda Williams
Zelda Williams es una actritz de cinèma american.
Musèu Diocesan d'Urgèl
A causa del succès de l'Exposicion, l'avesque Ramon Iglesias decretèt la creacion del Musèu lo 7 d'agost de 1957. Se creguèt oportun d'emplegar la glèisa de Sant Miquel coma sala d'exposicion e amb tala fin comencèron las òbras d'apariament per ne far un espaci segur e bon per i conténer las òbras. Pendent los decennis seissanta e setanta l'òbra foguèt repartida entre la glèisa de Sant Miquel e la sala capitulara e los sieus fons s'empliguèron de pèças, mercé a las bonas relacions entre la Diocèsi d'Urgèl e lo Musèu Nacional d'Art de Catalonha.
Lo 29 de junh de 1975 se dobriguèron las pòrtas del Musèu als visitaires, mentre se menavan a tèrme d'òbras al temple de la Pietat per'mor d'i depausar lo celh de la colleccion. Aital meteis, se redigiguèron los estatuts del Musèu e s'installèt un sistèma modèrne de seguretat per protegir las pèças.
En aquel decenni lo Musèu s'afrontèt a un prètzfach malaisit. A causa del despòblament de las zònas pirenencas, fòrça objèctes d'art demorèron abandonats e desatesos, que causa se creèt per el la Comission Diocesana pel Patrimòni Artistic, que sa foncion èra de reculhir las pèças d'art dels bordalats mai desprotegits, a fin de las assegurar e las expausar al public. Aital doncas, en paucs ans la colleccion s'aumentèt amb mai de cent pèças reculhidas d'arreu de la diocèsi.
Ibrahim Abbod
Ibrahim Abbod (26 d'octubre de 1900 - 8 de setembre de 1983) es un òme politic sodanés que foguèt al cap de l’estat coma president del Conselh suprèm (18 de novembre de 1958), puèi president de la Republica (31 d'octobre de 1964-16 de novembre de 1964).
Visoas
Visoas (Vigeois en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Istòria
Atestat Vosidensis en 1082.
Couterne
Couterne es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
La commune est située en pays d'Andaine, dans le sud de l'Orne et de la Basse-Normandie, dont la limite avec le département de la Mayenne (commune de Saint-Julien-du-Terroux) est matérialisée par la rivière Mayenne au sud du territoire. Son bourg est à 11 km au sud-ouest de La Ferté-Macé, à 11 km au nord-est de Lassay-les-Châteaux, à 20 km sud-est de Domfront et à 42 km à l'ouest d'Alençon.
La Chauçea
La Chauçea (La Chaussée en francés) es una comuna francesa dau departament de Viena e de la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Couterne
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
La Chauçea
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Avranches
Avranches es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
La Chauçea
Nòtas
<references group="N"/>
Avranches
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Couterne
Istòria
En 1913, Couterne cedís una part al nòrd de lo sieu territòri, aital coma La Ferté-Macé e Tessé-la-Madeleine per la creacion de la municipalitat thermale de Bagnoles-de-la Adorna (las municipalitats de Tessé-la-Madeleine e Bagnoles-de-la Adorna fusionaràn pel continuament lo 1er en genièr 2000).
En 1913, Couterne cède une partie au nord de son territoire, ainsi que La Ferté-Macé et Tessé-la-Madeleine pour la création de la commune thermale de Bagnoles-de-l'Orne (les communes de Tessé-la-Madeleine et Bagnoles-de-l'Orne fusionneront par la suite le 1er janvier 2000).
L'affaire criminelle Henry Julien, à Couterne, défrayant la chronique judiciaire, est jugée à Alençon le 16 février 1950.
Alfric d'Abingdon
Alfric d'Abingdon, tanben conegut coma Alfric de Wessex (en anglés ancian: Ælfrīc; sègle X - 16 de novembre de 1005) foguèt un arquevesque de Canterbury de la fin del sègle X.
Croisilles
Croisilles pòt essèr:
Lornay
Lornê en arpitan (Lornay en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Alesha Dixon
Alesha Anjanette Dixon (Welwyn Garden City, Anglatèrra, 7 d'octobre de 1978) es una dançaira, cantaira de R&B e modèla anglesa.
La Neuveville-devant-Lépanges
La Neuveville-devant-Lépanges es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region del Grand Èst, ancianament de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
]]
Paul Barbe
Paul Barbe (Buset, Nauta Garona, 1831 - Tolosa, vèrs 1897) es un felibre lengadocian.
Foguèt majoral del Felibritge en 1876, mas renoncièt en 1884.
Carles II de Navarra
thumb|100px|Escut de Carles II thumb|200px|left|Carles lo Mau parlant aus parisencs Carles II de Navarra (var. Charles II ; Évreux, lo 10 d'octobre de 1332 - Pampalona, lo I de genèr de 1387), mei conegut com Carles lo Mau (var. Carles lo Marrit) que ho ua de las personalitats màgers de la Guèrra de Cent Ans.
Qu'èra la hilha de Joana II de Navarra qui èra era medisha hilha deu rei Loís X de França e I de Navarra mes qui èra apartada deu tròne de França sus la basa inedita de l'aplicacion de la lei salica de transmission masculina deu dret a la coroa de França.
La soa politica que ho marcada per las intrigas en França, Castelha e Bearn (on èra sògre deu poderós senhor Gaston Febus per lo maridatge conflictiu de la soa sòr Agnès de Navarra).
Siricio Iro Wani
Siricio Iro Wani (Opari, Equatoria Orientala, 1919-Opari, 25 de març de 1985 ) es un foncionari e òme d’estat de Sodan del Sud que foguèt sòci de l'organ collectiu al cap de l’estat sodanés (Conselh nacional de sobeiranetat) de 1956 a 1958. Après una carrièra dins l’administracion coloniala (britanica puèi sodanesa), se retirèt de la vida politica en 1965 e tornèt dins son vilatge sud-sodanés qu’i moriguèt en 1985.
Província de Mendoza
200px|left|thumb|[[Aconcagua, som deu continent american situat dens los Andes de Mendoza]] La província de Mendoza qu'ei ua província d'Argentina qui a ua longa termièra dab la Republica de Chile. Las soas autes termièras que son dab las autes províncias argentinas de San Juan (au nòrd), San Luis (a l'est), La Pampa (au sud-oest) e Neuquén (au sud). Mendoza qu'ei ua grana region viticòla. 200px|left|thumb|Vila de Mendoza dab la cordilhèra deus Andes deu temps coloniau Qu'ei ua província andina qui acessa lo punt mei haut d'America: lo pic Aconcagua.
International Union for Conservation of Nature and Natural Resources
right L'Union Internacionala per la Conservacion de la Natura (UICN), tanben coneguda jol nom anglés International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN), es la principala ONG dedicada a la causa de la conservacion de la Natura.
La mission de l'UICN es d'influenciar, d'encoratjar e d'assistir las societats dins lo mond entièr, dins la conservacion de l'integritat e de la diversitat de la natura, e mai de s'assegurar que l'utilizacion d'aquestas ressorsas naturalas es facha d'un biais equitable e durable.
Foguèt fondada lo 5 d'octobre de 1948 en seguida d'una conferéncia internacionala tenguda a Fontainebleau ; son nom èra a l'origina International Union for the Protection of Nature (IUPN); es estada rebatejada jos son nom actual en 1956. Son sèti es localizat a Gland en Soïssa. Acampa 48 Estats, 114 agéncias governamentalas, mai de 800 ONG e mai de 10 000 experts e de scientifics de mai de 180 païses. Publica sus son sit Web una lista roja de las espècias menaçadas. Emplega un milierat de personas trabalhant a travèrs lo mond a aperaquí 500 projèctes.
L'UICN definís d'airals protegits coma essent de zònas terrèstras o marinas especificament dedicadas a la proteccion e a la conservacion de la diversitat biologica, e mai qu'a las ressorsas naturalas e culturalas associadas.
La lista roja
E, particular, l'UICN met a jorn una lista roja destinada a repertoriar las s animalas o vegetalas en perilh dins lo mond.
Caduna de las espècias fa l'objècte d'una evaluacion e d'un seguit quand las donadas concernent aquestas son en quantitat sufisenta.
Podètz consultar la lista de las categorias e dels critèris utilizats per l'UICN :
Caracal caracal
Lo caracal (Caracal caracal), o lop cervièr del desèrt o lop cervièr de Pèrsia, es un felin d'Africa e d'Asia.
Caracal caracal es la sola del  Caracal.
Es un animal polit, long de 65 a 75 cm e naut, en mejana, de 40 a 45 cm. Sa coa mesura aperaquí 25 cm. Son còrs es pus deligat que lo dels lops cervièrs nordics, çò que ne fa un correire excellent. Sas longas aurelhas ponchudas, ornadas de topets peloses, melhoran encara la finesa de son ausida. Sa rauba unida d'un jaune falbe s'armoniza perfièchament amb la color generala del desèrt.
Bearn
Bearn o Biarn qu'ei un país occitan de Gasconha, un vescomtat situat au pè deus Pirenèus. Ligat successivament a l'Aragon puish a la Gasconha, que deviengó, enter los regnes de Gaston Fèbus e d'Enric de Borbon, un país sobeiran puish cap deu Reiaume de Navarra (dab sonque la Baisha Navarra après 1512). Bearn qu'ei tanben ua anciana província istorica francesa integrada a la França en 1620 per un edicte dit d'union ; abans aquesta data, l'occitan de Bearn (lo bearnés) qu'èra la sola lenga administrativa deu Reiaume de Navarra e que partatgè aqueste estatut dab lo francés dinc a la Revolucion.
Craménil
Craménil es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Bearn
Uei lo dia, la soa capitala qu'ei Pau (las autas capitalas istoricas que hon, successivament Morlans puish Ortès).
Craménil
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bearn
Lo gentilici qu'ei bearnés -esa o biarnés -esa.
Bearn que forma, dab la Baisha Navarra, Labord e Sola (compausant lo Bascoat francés) e un tròç de Gasconha deu Baish Ador, lo departament deus Pirenèus Atlantics (64), que n'aucupa los 3/5 deu territòri.
Craménil
Istòria
En 1821, Craménil (425 abitants) absorbeix Roure-Shut (126 abitants) a l'èst de lo sieu territòri.
Bearn
Limits
Bearn qu'ei limitat a l'oèst per Sola e la Baisha Navarra, au nòrd per las Lanas e Armanhac, a l'èst per Bigòrra e au sud per Aragon (Espanha).
Craménil
Istòria
En 1821, Craménil (425 habitants) absorbe Chêne-Sec (126 habitants) à l'est de son territoire.
Bearn
Fisionomia
En entrant au Bearn peu nòrd-èst, que s'i tròba :
Los Pirenèus bearnés que van, d'oèst en èst, deu Pic d'Ania (2504 m) au Pic de Palas (2974 m) qu'ei lo punt culminant deu departament.
Clima
Dab ua diferéncia de nivèu de 3000 m enter la montanha e la plana, Bearn que coneish mantun climat desparièr. Dens la plana, lo climat qu'ei doç mes en montanha que pòt nevar en ivèrn e un medish dia que pòt estar brumós dens la plana e assorelhat au som.
Istòria
200px|left|thumb|Mosaïca de la catedrau de Benearnum ([[Lescar)]] Abans la conquista romana, la tèrra deu Bearn qu'èra part d'Aquitània. Qu'estó conquistada a l'escadença de la Guèrra de las Gàllias (gavidada per Juli Cesar) per Publius Crassus en 56 abans l'èra crestiana, a maugrat de la resisténcia de la ciutat aquitana de Sos - poblada peus Sotiats. Lo sud-oèst pirenenc que resistí enqüèra mantuas annadas. Roma que desvelopè mei que mei duas vilas: Iluro (uei Auloron) e Benearnum (uei Lescar); uei, enqüèra, aqueras duas vilas que son los dus avescats bearnés, jos l'autoritat de l'avesque de Baiona. Au sègle III, lo territòri bearnés que pertanhèva a la província nomada Novempopulània (lo "país deus nau pòbles"). Au sègle V, diferents pòbles germanics qu'envadín Novempopulània, purmèr los Vandals, puish los Visigòts qu'establín a Tolosa la capitala deu reiaume suus dus costats deus Pirenèus. Qu'estón acaçats per l'Espanha peus Francs. Au sègle IX, los Vikings que destrusín Benearnum e Iluro.
Los vescomtes de Bearn que conquistèn Montanèr e Ortès au sègle XI. Las abadias de Luc de Bearn e de Seuvalada que's fondèn. Dejus Gaston IV lo crotzat, Morlans que vadó capitala e los purmèrs fòrs de Bearn que's redigín en començant ua tradicion constitucionala e de libertat qu'impausère dreits e devers au pòble e aus vescomtes. La Cort Major, amassada de nòbles, que conselhava lo vescomte. Gaston IV qu'ei conegut tà aver combatut en Palestina (en empachant personaument que los civils musulmans estossen massacrats) e en Espanha; mei que mei qu'ajudè a conquerir Saragossa. Durant l'Etat Mejana, Bearn que vedó a passar un hèish de romius qui anavan entà Sant Jacme de Compostèla. A l'epòca qui Gasconha e deviengó vassalha d'Anglatèrra, Bearn que's virè enqüèra mei de cap a Aragon. Signe d'aquera aligança, la dinastia deus Montcadas, d'origina aragonesa, que renhè sus Bearn.thumb|200px|left|[[Castèth de Pau]] Durant las crotzadas albigesas, Bearn e Aragon que's hiquèn au costat de Tolosa ; totun, après la des·hèita, lo rei d'Aragon qu'abandonè la soas pretencions politicas capvath deus Pirenèus e Bearn que cadó devath vassalitat anglogascona. Totun, mercés au subtiu jòc diplomatic deu vescomte Gaston Fèbus, que tornè crubar la soa independéncia (declarad dab l'Acte d'Independéncia de Bearn) e Fèbus que vadó senhor sobeiran, en bèth tiéner, segon eth, la soa tèrra, sonque de Diu e de la soa espada. Un temps de prosperitat que s'obrí a l'acès de la Guèrra de Cents Ans e jos la gestion economica e politica ambiciosa deu vescomte. Ortès qu'èra la soa capitau. A maugrat d'aqueras escadudas, la creishença deus poders espanhòus e francés que miaçava l'independéncia bearnesa.
Bearn que juntè la soa dinastia dab la de Navarra e los vescomtes de Bearn que vadón reis de Navarra. A la debuta deu sègle XVI, lo senhor sobeiran de Bearn e rei de Navarra, Enric de Labrit, que s'apropièt de França en se maridant dab Margalida d'Engoleime (la sòr de Francés I de França, qui vadó Margarida de Navarra, autora de l'Eptameron). En 1512, lo rei d'Aragon (regent de Castelha ad aquera epòca), qui non podèva pas acceptar l'aligança dab França, qu'invadí la Baisha Navarra.
La hilha d'Enric de Labrit, Joana de Labrit, qu'esposè Antòni de Borbon e que's convertí au calvinisme qui vadó religion d'estat. Un pauc après la version gascona de Pèir de Garròs, Arnaut de Saleta qu'arrevirè los Saumes de Dàvid en bearnés peu culte protestant. Enric, lo hilh de Joana, qu'ei conegut tà aver cambiat mantuns còps de religion abans qui vadosse rei de França. Hèra Bearnés, totun, que respectè l'independéncia de la soa purmèra patria e la dignitat de la soa lenga mairau e eth que demorè tota la soa vita sancèra Enric III de Navarra e IV de França ("lo Noste Enric").
Qu'ei lo son hilh, Loís XIII, qui decretè l'integracion de Bearn au reiaume de França en promulgar un Edicte d'Integracion o d'union, qui apèran tanben edicte d'annexion de 1620. Que s'engatjava, totun, a respectar los Fòrs ; aquò que volèva díser, teoricament, que Bearn e podèva contunhar d'emplegar la soa lenga e de hèit, dinc a la Revolucion, un sarròt de documents qu'estón redigits en bearnés. left|thumb|200px|Cemitèri judiu deu [[camp de Gurs]] La Revolucion e l'Empèri que cambièn l'anar de víver deu país : creacion deu departament deu Baish Pirenèus (vadut Pirenèus Atlantics a la fin deu sègle XX) desinstitucionalizacion deu dret d'ainessa (conservat a còp dab arrengaments de familha), conscripcion, leis navèras. Lo sègle XIX e la purmèra meitat deu sègle XX qu'estón marcats per l'emigracion (Califòrnia e Arriu de la Plata mei que mei - véder Occitans d'Argentina e d'Uruguai).
Arron la des•hèita republicana espanhòu, Bearn que vedó a arribar un sarròt de refugiats. Mantun qu'estón empresoats per la Republica Francesa au camp de Gurs on estón egaument retienguts judius durant la Segonda Guèrra Mondiau. La linha de demarcacion que trauquè Bearn qui estó un important lòc d'accion de grops locaus de Resisténcia com los Corps Franc Pommiès (C.F.P).
Populacion
Bearn que compta 367 000 abitants e 387 comunas. Pau sola qu'amassa 75 600 poblants.
Lo hialat ferroviari
Bearn que conta dus camins de hèr principaus:
Com en autes endrets, mantua via que hon abandonadas en Bearn. Ua d'aquestas que religava directament Bearn e Aragon en traucant los Pirenèus ; qu'èra la linha Pau-Canfranc. La reubertura d'aquesta linha qu'èra un contra projècte a la traucada deu tunèl deu Sompòrt dens las annadas navanta deu sègle XXau. L'acabament d'aqueth tunèl qui s'ei tradusida per un passatge massiu de camions (a còps carrejant produts dangerós) n'a pas definitivament clavat aquesta revindicacion.
L'avion
200px|left|thumb|Avion deus hrairs WrightSe Occitània b'ei considerada a còps com ua de las patrias de l'aviacion mercés, enter autes, aus gascons Clement Adèr, Latecoèra e a la companhia Airbus, Bearn non demora pas en dehòra d'aquesta aventura. Pau que ho de fèit lo lòc causit peus dus hrairs americans Orville e Wilbur Wright per aubrir la purmèra escòla d'aviacion de l'istòria. Ua novèla de l'escrivan bearnés Rogèr Lapassada que rapera aqueth temps paulins deus pionièrs dens lo son libe Sonque un arríder amistós.
200px|right|thumb|Portavion Bearn Bearn que ho tanben lo nom deu purmèr portavion de l'armada francesa (un vaishèth qui, adobat peus american, e's pelegè deu costat deus aliats dinc a la fin de la Segonda Guèrra Mondiau). Despuish 1964, Pau qu'arcuelh l'Escòla de las Tropas Aeroportadas (en francés -E.T.A.P-).
Uei Pau qu'ei tostemps lo sièti d'un regiment de paracadudistas e que possedeish un aeropòrt internacionau.
Lengas
Lo bearnés qu'ei una varianta de l'occitan gascon (qu'a servit mantuns còps de punt de referéncia per aqueste dialecte ; qu'èra la lenga mairau de totòm autes còps e tanben deu poder (vescomtes de Bearn, comtes de Fois-Bearn, reis de Navarra e Noste Enric que l'empleguè enquèra arron d'estar vadut rei de França e de Navarra) ; qu'ei hòrt espandida enquèra.
Lo bearnés qu'estó l'unica lenga administrativa a l'atge miejancèr, utilizat dens los Fòrs de Bearn. La Reforma que l'empleguè entà accelerar las conversions e que li devem los famós Saumes de David arrevirats per Arnaut de Saleta. Qu'èra la lenga mairau deu Noste Enric qui la he bronir dens tot París deu temps de la soa cort gasconejaira. Au viraplec deus sègles XVIIau e XVIIIau Joan Enric de Fondevila que compausè òbras de teatre bearnesas en alexandrins. Deu sègle XVIIIau que podem mentàver l'òbra burlesca Lo sermon deu curé de Bideren e la poesia de Ciprian Desporrins. Lo sègle XIX que balhè autors com Xavièr Navarròt e erudits com Vastin Lespin qui escrivó ua gramaticas, ua antologia e un diccionari qui amassa la lega deus archius e la lenga de la vita vitanta.
Las calandretas son las escòlas bilingüas occitanas ; la purmèra calandreta que vadó a Pau en 1979.
Istoricament, lo bearnés qu'estó la sola lenga emplegada dens los tèxts oficiaus desempuish los Fòrs (las cartas medievaus deus drets e de las leis qui ligavan los bearnés e lo lor país). Aqueth bearnés de juristas qui avèva vocacion d'estar escrivut qu'ei justament designat dab lo nom de scripta bearnesa ; qu'estó exportat aus país ligats a Bearn : las Sola, la Navarra (ambs tèrras deu bascoat) e Fois. Que cau destacar, que peu son costat, la scripta qu'arrecebèva influéncias (a còps ipercorreccions) legadocianas portadas peus avocats e notaris bearnés qui estudiavan a Tolosa. Lo francés que s'empleguè a mei anar mei arron l'Edicte d'Integracion (1621) mes lo bearnés qu'estó tostemps emplegat peu actes oficiaus (plèits, deutes, contractes de maridatges) en competicion dab lo francés dinc a la Revolucion (vedetz lo bearnés). L'immigracion bearnesa qu'exportè enter autes causas la lenga qui's hasò audir per ua estona dens lo mòn sancer. Alèxi Peiret qu'estampè atau los son "Sovenirs de casa" a Concepcion del Uruguay, Argentina, a la fin deu sègle XIX.
Tradicionaument, pastors bearnés que i a que desvolopèn la capacitat de comunicar en shiulant, çò qui permetèva de comunicar a granas distàncias. Aquesta version shiulada deu bearnés qu'estó emplegada mei que mei dens lo vilatge d'Aas, comuna d'Aigas Bonas, Vath d'Aussau.
Lo francés qu'ei l'unica lenga oficiau per la Republica Francesa. Bearn qu'arcuelhó l'escrivana francesa Margarida de Navarra après lo son maridatge dab lo Rei de Navarra Enric de Labrit. La soa simpatia per la Reforma e la conversion de la soa hilha, Joana de Labrit, que hen arrecotir mantuns reformats de lenga francesa entà Bearn. Totun, la Reforma e lo conflicte dab França que favorizen un retorn au bearnés, lenga utilizada per l'evangelizacion. Lo francés que comencè a minjar la plaça administrativa e legau de l'occitan lentement a partir deu sègle XVIIau mes no'u remplacè pas sonque après la Revolucion Francesa.
Gastronomia
Bearn qu'ei reputat peus sons cambajons, lo sons ceps, lo sons guits e, de segur, los hitges gras qui produseish. Lo plat nacionau qu'ei la famosa garbura : sopa de caulet, mogetas, poma de tèrra, alh naps (e d'autes causas segond la varianta) e carn (òs de cambajon o còth de guit). Bearn que produseish vin de juranson (a còps sec, mes sustot doç e, peu melhor, de vrenhas tardivas, mei sucrat e d'un grad superior en alcòl) mes tanben rosat e un arroi aperat simplament Bearn. Peu carnaval que's preparan meravilhas. Que cau mencionar que la famosa saussa bearnesa que ho inventada en 1830 en region parisenca (a Saint Germain-en-Laye) e que shens estar directament ligada a la gastronomia bearnesa, que ho batejada per'mor deu nom deu restaurant qui la vedó a nàisher : lo Pavillon d'Henri IV.
Simbòls
thumb|left|250 px|Lo Pic de Mieidia d'Aussau en estiu
Patrimòni
thumb|200px|Claustre deu santuari de [[Sarrança vodat a la verge]]
Personatges
thumb|200px|left|[[Enric de Borbon|Noste Enric per Frans Porbus lo joen]]
Grops e Cantaires
400px|thumb|[[Pèir de Jeliòt acompanhant Mozart dab ua guitarra]]
Atlètas
200px|thumb|left|[[Tòni Estanguet]]
Artilhariá navala
L’artilhariá navala designa l'artilhariá utilizada sus lei naviris de guèrra. Apareguda dins lo corrent dau sègle XIV, utilizava generalament de pèças pesucas e poderosas per rompre lei proteccions e lei blindatges dei naviris enemics. Una portada lònga venguèt pauc a pauc necessària, especialament a partir dau sègle XIX amb l'introduccion de l'obús explosiu. Après l'aparicion deis avions, l'artilhariá navala deguèt tanben desvolopar l'usatge de canons antiaerians.
L'artilhariá navala demorèt l'arma dominanta dau combat navau fins ais ans 1960 que veguèt la generalizacion dau missil antinaviri. Dins aquò, lei naviris de combat modèrnes continuan d'utilizar de canons coma arma segondària.
Shenzhen
Shenzhen (chinés: 深圳市) es una vila de la província de Guangdong en China.
En 2019, comptava aperaquí 13 milions d'abitants e èra una de las municipalitats pus ricas de China. Es considerada, amb Pequin, Shanghai e Canton, coma una de las pus grandas vilas desvelopadas de China continentala. Fa partit de la megalopòli del dèlta del fluvi de las Pèrlas. Essent una de las primièras zona economica especiala en China, li dison sovent la « Silicon Valley of China », ,.
Situada al ras de Hong Kong, la municipalitat èra encara largament rurala dins las annadas 1970. La vila de Shenzhen foguèt creada oficialament en genièr de 1979, per remplaçar lo xian de Bao'an. A partir de las annadas 1980, causida per sa proximitat amb Hong Kong, ja pòl economic màger de la region, un part de son territoire acquiert l'estatut de zona economica especiala venguèt un dels luòcs principals d'experimentacion de la politica de dobèrtura als investiments estrangièrs, marcant aital lo començament de la politica de dobèrtura e de refòrma de la China de  Deng Xiaoping. Beneficiant d'una posicion geografica privilegiada, coneguèt un essor economic e demografic espectacular, en l'espaci de 30 ans, passèt de las tèrras agricòlas a una megalopòli.
La populacion, en granda partida imigrada, ven de divèrsas regions chinesas. Lo mandarin, la « lenga comuna », es tant parlada coma lo cantonés, lenga tradicionala de la region.
En 2015, rejonhèt lo movement Fab City, seguissent la crida lançada pel cònsol de Barcelona, Xavier Trias, per que totas las vilas del monde vengan autosufisentas per 2054.
Blacé
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Cap de traça d'aucupacion a pas testificat pendent lo periòde romaine, tant al nivèl archéologique #que bibliographique.
Aucune trace d'occupation n'est attestée pendant la période romaine, tant au niveau archéologique que bibliographique.
Ergersheim
Ergersheim  en alemannisch (Ergersheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Ergersheim A situat a Unitat|3.7|km}} de Soultz-los-Bains, de Molsheim e  d'Estrasburg.
Ergersheim est située à 3.7 km de Soultz-les-Bains, 5 km de Molsheim et 21 km de Strasbourg.
Istòria
Los qualqu'Unes descobèrtas fachas al sud del cementèri mòstran que lo luòc èra ja ocupat al epòca mérovingienne. Se cap a 920, en lo moment de la donation de vinhas e de tèrras en favor de la glèisa d'Estrasburg, que la avesque Richwin #far mencion del vilatge #qu'èra alavetz trucat Argeresheim marca. Lo pòble, essencialament viticole, #èsser egalament saquejat Un cèrt nombre de fes, sustot en lo moment de la guèrra dels avesques lo an 1592 ont #èsser gaireben totalament destruit.
Uèi, Ergersheim S'un vilatge residencial #que los abitants ne trabalhan essencialament a Molsheim e a Estrasburg.
Aujourd'hui, Ergersheim est un village résidentiel dont les habitants travaillent essentiellement à Molsheim et à Strasbourg.
Raigadas
Raigadas (Reygade en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Vivarés
Vivarés (que pren son nom de la ciutat episcopala de Vivièrs, sèti del diocèsi) èra, abans 1789, una província apartenent a la província de Lengadòc. S'espandissiá sus un territòri correspondent aproximativament al departament d'Ardecha.
Jean Bardin
Jean Bardin (Montpelhièr, 1893 - Avinhon, 1966) es un mètge e escrivan d'expression occitana.
Escriguèt jol pseudonim de Jan de la Capella Nova.
Replanat tibetan
Lo replanat tibetan (tibetan: བོད་ ས་ མཐོ །, wylie: bod sa mtho), tanben conegut en China coma replanat Qinghai–Tibet o replanat Qing–Zang  (chinés: 青藏高原; pinyin: Qīng–Zàng Gāoyuán) o replanat imalaian, es un vast replanat enauçat en Asia centrala  e en Asia de l'èst, cobrissent la màger part de la Region autonòma de Tibet e Qinghai dins l'oèst de China, aital coma Ladakh e Lahaul & Spiti (Himachal Pradesh) en Índia. S'espandís sur aperquí 1 000 quilomètres del nòrd al sud e 2 500 quilomètres d'èst en oèst. Es lo pus naut e pus grand replanat del monde, amb una superfícia de 2 500 000 quilomètres carrats (aperaquí cinc còps la talha de la França metropolitana). Amb una altitud mejana superiora a 4 500 mètres e essent enrodat d'impausants sèrres qu'abrigan los dos pus nauts somalhs del monde, lo mont Everest e lo K2, lo replanat tibetan es sovent sonat "lo tet del monde".
Lo replanat tibetan conten las aigas d'amont dels aigapendents de la màger par de las aigas de las regions environantas. Sas desenas de milièrs de glacièrs e autras caracteristicas geograficas e ecologicas servissent de "castèl d'aiga" per estocar l'aiga e manténer lo debit. Es de còps que i a sonat lo tresen pòl essent donat que sos camps de glaça contenon la pus granda resèrva d'aiga doça en defòra de las regions polaras. L'impacte del rescalfament climatic sul replanat tibetan presenta un interèst scientific intensa.
Sensaut e La Cossiera
Sensaut e La Cossiera (Saint-Saud-Lacoussière en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Gramatica ieroglifica
La gramatica ieroglifica qu'ei ua disciplina qui vadó mercès a l'egiptològ occitan Joan Francés Champolion. Mantuas genercions d'egiptològs com, per exemple Maspero, e Alan Gardiner, que desenvolupèn l'estudi de l'egician ieroglific qui ho emplegat haut o baish enter las annadas -3000 e lo sègle IVau e qui donc evoluè e cambiè dab la lenga egipciana (classificada com Semito-camitica) qui suberviscó dab lo nom de còpte mes en tot emplegar l'alfabet grèc.
Au sègle XXau, Alan Gardiner que classifiquè tots los signes ieroglifics coneguts en bèth balhar a cadun un numèro. Las paraulas que's trovan estruçadas dens lo diccionari de Hernest Budge.
Sensaut e La Cossiera
Sensaut
La prononciacion es [sɛ̃n’saw]. Las fòrmas ancianas son Sanctus Petrus (Sent Peir) de Sen Saut, Sensaut en 1382; mas l'abat Carles senhala que la prumiera atestacion es faussa e correspond a una gleisa de Sent Gèrman daus Prats ; l'abat fornís doas fòrmas ancianas Ecclesia Sancti Stephani de Sainsaud, « gleisa Sent Esteve », sens data, e parochia Sancti Saltus en 1493. Saut es pas un nom de sent, mas lo prumier element Sen demòra escur; lo segond poiriá èsser lo latin saltus, « luòc boscós, boisat » e « estrech »; Chantal Tanet e Tristan Hordé prepausan tanben lo mot occitan sauv, pres dins un sens religiós, puei considerat coma un nom de sent,.
Gramatica ieroglifica
Lo pretzhèit aquiu qu'ei de presentar las règlas basicas de lectura e de sintaxi deus ieroglifs. Los paragrafs que son hicats dens un òrdi de progression. Los signes (fonetics o ideografics) non son pas sistematicament mentavuts aquiu puish qu'aqueste article be marcha dab las listas de signes qui's trovan dens d'autes articles mentavuts dens lo paragraf "Categorias de signes ieroglifics" e dab lo lexic egipcian ieroglific-occitan. Fin finala que cau brembar que lo sistèma ieroglific que permet d'ortografiar ua medisha paraula dab leugèras variantas ortograficas. En mei d'aquò, a despart de la soa grana estabilitat se la comparam dab l'escritura e las lengas latinas despuish lo protolatin dinc a las lengas neoromanicas e au lors creòles, l'escritura ieroglifica qu'a conegut ua evolucion (e donc variantas) suber mei de 3000 annadas. Aquiu que presentam ua forma d'egipcian ieroglific mejan.
Sensaut e La Cossiera
La Cossiera
La prononciacion es [laku’siːrɒ]. Lo nom es atestat Lacossière, sens data. Per Chantal Tanet e Tristan Hordé, lo mot, emb l'article la e lo sufixe collectiu -iera, seriá format de l'occitan còs, dau latin cos, cotis, « peira dura, nautura », çò que correspond au site. Sus lo site de las comunas de Dordonha, cossiera vendriá de l’occitan corsiera « levada, aigaliera, fossat, besau ».
Gramatica ieroglifica
Sens de lectura
Los ieroglifs que's legeishen a partir deu punt qui los signes qui representan animaus e semblan espiar. Que vam véder un exemple dens lo paragraf seguent.
Sensaut e La Cossiera
Istòria
La comuna auriá 'gut estat fondada au segle XI per de monges a partir de tres p'itas vilòtas, Abadia Vielha, Peirosa e Bona Font.
Gramatica ieroglifica
Categorias de signes ieroglifics
Los ieroglifs que poden estar signes fonetics o ideografics ; dens lo purmèr cas que representan sons d'ua letra (com las letras de l'alfabet occitan), de duas letras o de tres letras; alavetz que son repectivament aperats ieroglifs unilitaris, bilitaris o trilitaris. Mes la grana particularitat deus ieroglif qu'ei, en bèth escríver un mot, de hicar un signe determinatiu (véder la lista suber aqueth article) a la fin, a la seguida deu signes fonetics. Atau, per exemple, la paraula "gat" que s'escriu :  (que legeish m-i-o, e que donc la mei vielha onomatopea coneguda). Com los estes "ulhats" (lo gat e la poralha) b'espian de cap a esquèrra, que sabem que cau començar de léger d'esquèrra a dreta. Lo purmèr signe qu'ei un signe fonetic bilitari puish que marca lo son MI : Lo dus seguents que son tanben fonetics, puish que lo segon de la paraula que legeish I : com segueish un aute son I inclús dens lo signe bilitari precedent, que'u renfòrça sens estar prononciat. Lo tresau signe que's legeish O : Donc los tres purmèrs signes que'ns disen quin e cau pronociar la paraula : MI-O Fin finala, lo darrèr signe n'ei pas prononciat mes que refòrça lo sens de la paraula (se i avosse un omonim non se poderé pas con.hóner) e que permet de conéisher de tira lo sens deu mot : que vòu díser "gat". Aqueth determinatiu que nse muisha tanben on e s'acaba la paraula (puish que tots los signes deu texte e son pegats sens cap espaci entaus desseparar).