cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Michel de Lorgeril
Biografia
Entre 2000 e 2012, e dins lo quadre de consòrcis europèus, desvolopèt de programas de recèrca que cercavan a demostrar los efièits dels polifenòls (mai que mai d'unes pigments vegetals coma las antocianinas) sul sistèma cardiovascular (demostracion d'un efièit precondicionant cronic sul còr) e sul metabolisme endogèn dels acides grasses omegà-3 (fenomèn dit del fish-like effect of).
Dempuèi 2007, s'ocupa de denonciar çò que considèra coma una desinformacion sistematica a l'entorn de las questions del colesteròl e dels medicaments anticolesteròl. Lo doctor de Lorgeril se pensa que, se lo colesteròl es un dels constituents de la placa d'ateròma qu'obstruís progressivament las artèrias, es pas lo principal responsable de la subrevenguda de l'infarctus, atal coma expliquèt dins l'emission d'Arte (difusada en octobre 2015 e novembre 2017), Cholestérol, le grand bluff (« Colesteròl, la granda engana »). Enfin publiquèt d'obratges que tòrnan metre en question la culpabilitat del colesteròl sus las malautiás cardiovascularas. Denóncia una desinformacion a prepaus dels efièits vertadièrs del colesteròl sus la santat. Acusa las industrias farmaceuticas d'interpretar volontàriament d'un biais erronèu las estatisticas relativas a las malautiás cardiovascularas per justificar l'emplec de las estatinas que son a l'origina de revenguts importants.
Dempuèi 2012, prepausa als mètges e al public, dins sos obratges e sus son blòg, una estrategia de prevencion de l'infarctus del miocardi e de l'accident vascular cerebral basada sus l'adopcion d'un mòde de vida protector.
Lo colesteròl es pas toxic mès necessari
Per Michel de Lorgeril, doás teorias existisson que botan en causa lo colesteròl dins las maladies cardiovascularas : Segon Michel de Lorgeril, aquelas doás teorias, que se basan sus l'idèa que lo colesteròl seriá un toxic del sistèma cardiovascular, non reposan sus cap donada scientifica seriosa. Serián en fait equivalentas mès, subretot, non redrián compte de la realitat biologica que seriá tota autra. Es atal que Michel de Lorgeril considèra que totas las donadas scientificas de las darrèras decennias que concernisson las estatinas son falsas ambe una pollucion sosjacenta de l'industria farmaceutica per tal de ganhar mai d'argent.
Per Michel de Lorgeril, lo colesteròl es una molecula-clau de la biologia, e l'elevacion de son taus non seriá que lo marcaire d'un desòrdre lipidic sosjacent. En d'autres tèrmes, lo taus de colesteròl non seriá que lo (marrit) testimòni d'un crime e seriá absurde de voler « far baissar lo colesteròl » a tota fòrça perqué aquò non seriá que de suprimir lo testimòni d'un crime sense remediar al crime. Es atal que segon el òm pòt fòrt plan aver un colesteròl naut e non jamai morir d'una malautiá del sistèma cardiovascular, o aver un colesteròl normal (ambe estatinas o non) e far un infarctus.
Per el, la realitat medicala mòstra que la frasa « lo colesteròl tapa las artèrias » es un resumit grossièr de la complexitat fisiologica. Una placa d'ateròma es pas constituida sonque de colesteròl. Una placa d'ateròma es constituida de LDL oxidat, de brigalhas cellularas, de cellulas inflamatòrias, de collagèn, de calci....
Esclusa d'Onhon
vinheta L'esclusa d'Onhon es una esclusa de cambra dobla sul canal del Miègjorn a Lonzac dins lo departament d'Aude dins la region d'Occitània. Las esclusas vesinas son l'esclusa de Puèglaurièr 2 726 m a l'èst e l'esclusa d'Omps a 689 m a l'oèst.
Michel de Lorgeril
Lo colesteròl es pas toxic mès necessari
Lo colesteròl es indispensable a la vida de las cellulas, mai que mai las del cervèl, per las surrenalas e las ormònas sexualas ; luènh dels repaisses, quand l'alimentacion ne fornís pas, lo fetge fabrica de colesteròl.
Un exemple de l'abséncia de responsabilitat del colesteròl dins las malautiás cardiovascularas es que quand donan a una femna d'ormònas femeninas o a un òme de testosterona, lo colesteròl deminga mès lo risc cardiovascular aumenta.
D'enjòcs economics importants
Prescrivon d'estatinas ara a près de sèt millions de franceses e, segon Michel de Lorgeril, la contestacion d'aquelas prescripcions encontrariá de pressions plan gròssas d'un lobby farmaceutic que fa de las estatinas una font de revenguts plan granda, ,. Michel de Longeril publiquèt tanben mai d'un libre que concernisson sa vision de l'industria farmaceutica e de la fisiopatologia del colesteròl, qu'agèron un grand succès dins lo public.
Los escandals sanitaris associats a las estatinas
Los afars del Vioxx (Rofécoxib) e l'afar Enhance (tanplan coma, dins un autre domeni, l'afar del Mediator) mòstran que l'industria farmaceutica pòt escondre de donadas tecnicas. Aquels afars metèron en dobte, a l'epòca, la capacitat de las agéncias governamentalas (en França coma als Estats-Units per la Food and Drug Administration per exemple) a conta-rotlar las donadas dels estudis de l'industria farmaceutica. Segon Lorgeril, l'escandal de las estatinas es pus ample que lo del Médiator.
A la fin de 2018, la Nauta Autoritat de Santat (HAS) consentiguèt a retirar totas sas recomandacions de presa en carga medicala de las dislipidèmias, jos la pression del Conselh d'Estat sasit pel Formindep, al motiu que la majoritat dels expèrts de la HAS avián ds ligams financièrs estrets ambe de laboratòris que comercializan de medicaments contra'l colesteròl, los avián esconduts a la HAS e publicament declarat de n'aver pas, çò qu'es illegal. L’associacion Anticor, especializada dins la luta anticorrupcion, faguèt una denóncia contra aquels expèrts per « presa illegala d’interèst » per tal que la justícia pòsca esclairar aquels faits embarrassants.
Çaquelà, segon los partidaris de la teoria de la responsabilitat del colesteròl, un dels escandals sanitaris a venir poiriá èsser lo nombre important de mòrts suplementaris ligats à l'arrèst, que dison intempestius, dels tractaments per estatina. En efècte, d'estudis realizats al Danemarc, en Anglatèrra e a Bordèu en Occitània mòstran qu'après cada campanha mediatica anti-estatinas, lo taus d'arrèst espontanèu del tractament per los pacients fa un saut dins las setmanas e meses que sègon. Segon una estimacion del Pr. Bruckert, cap de servici d'endocrinologia a la Pitié-Salpêtrière, que trabalhèt ambe d'industrials del medicament que fabrican d'estatinas, la subremortalitat en França poiriá s'estimar atal a près de 18 000 mòrts de mai per an, ligadas a de decèsses d'origina cardiovasculara après arrèst del tractament ipolipemiant per de pacients de risque naut.
Paradòxa « francesa »
Après d'autres, Lo Dr de Lorgeril aviá remarcat que los Franceses fasián pas tant d'infarctuses coma los americans e'ls angleses, en tot aver un taus de colesteròl sanguin equivalent, o quitament pus naut qu'aquestes. Non precisava de quin tipe de colesteròl s'agissiá (perqué segon el es pas pertinent). Per Lorgeril, aquò contraditz dirèctament la teoria oficiala que metiá en correlacion dirècta lo taus de colesteròl sanguin ambe'l risque d'infarctus. Aquò's aquò qu'apèlan the french paradox.
Las estatisticas
Estant que las estatisticas mòstran la milhora santat cardiovasculara de populacions que sègon un regim mediterranèu, ric en omega-3, Michel de Lorgeril demandèt que foguèsse menat un estudi independent sus un grop de malauts volontaris, per tal de portar una pròva medicala a las donadas epidemiologicas.
L'assag clinic de Lion
Un regim mediterranèu foguèt testat : Los résultats :
Luri
Geografia
thumb|center|upright=2.4|Panorama de Luri
Saorj
Saorj (Saorge en grafia mistralenca ; Saorge en francés e Saorgio en italian) es una comuna d'Occitània, dins la Val de Ròia, ont se parla lo roiasc (ligur de transicion vèrs l’occitan). Administrativament, es dins lo departament deis Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Partida de la província de Coni (Itàlia) fins après la Segonda Guèrra Mondiala, Saorj foguèt restacat a França en setembre de 1947, apès lo Tractat de París.
Vauric
Vauric  (Vaulry en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Sent Avit e Sent Nazari
Sent Avit e Sent Nazari (Saint-Avit-Saint-Nazaire en francés) es una comuna occitana deu Perigòrd, administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Vauric
Sos abitants s'apelan los Vaurinauds.
Sent Avit e Sent Nazari
Toponimia
I a quauques atestacions del nom de la parròquia : Salvitas sancti Aviti de Mosrou, 1199 (Lesp. Cadouin), Salvitas sancti Aviti de Moiro, 1285 (Lesp. Cadouin), Saint-Avys-de-Moyre, 1474 (sénéch. de Bergerac), Saint-Avid Grave Moiron, 1634 (not. du Fleix), ''Saint-A. de Gravemeyrou'', 1648 (bénéf. de l'év.). I cal ajustar la mapa de l'Agenés de Nicolas Sanson, au mièg deu sègle XVII, que pòrta S. Avit de Grameirou
Istòria
Las doás parròquias èran de la diocèsi de Sarlat, son donc peiregòrdas.
Vauric
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Vauric en Nauta Vinhana
.vin
(mot occitan) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 5 d’agost de 2015.
Blòc 0902
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
Sa superfícia es de 0.
Talmontiers
Talmontiers es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region dels Nauts de França.
Geografia
Talmontiers E lo sieu masatge caseriu « Los Lanas » se situan al limit del departament del Oise e del Eure, marcada pel riu del Epte #que llom lo pòble. Aquel se situa uèi sus la RD 915.
Talmontiers et son hameau « Les Landes » se situent à la limite du département de l'Oise et de l'Eure, marquée par la rivière de l'Epte qui longe le village. Celui-ci se situe aujourd'hui sur la RD 915.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lise Meitner
Lise Meitner (n. en 1878, m.1968) foguèt una fisician austriaca. Descobriguèt l'element quimic protactini (element 91).
Ushojo
L'ushojo (o ushoji) es una lenga dardica parlada en Paquistan.
Localisacion
La lenga es parlada dins las valadas de Swat e de Bishigram, al nòrd-èst de Paquistan dins los districts de Swat e de Kohistan.
Classificacion
l'ushojo fa partida de l'ensem shina, amb lo brokskat, lo kalkoti, lo kundal shahi, lo palula, lo savi e lo shina kohistani. Lo shina es una lenga dardica, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.
Nòva
Una nòva es un fenomèn astronomic que designa l'aumentacion fòrça rapida e importanta de l'esclat, fins a 10 magnituds, d'una estèla. Aquela luminositat viva dura generalament quauquei jorns e l'esclat de l'estèla demenís pauc a pauc fins a son nivèu iniciau.
Eurico Gaspar Dutra
Eurico Gaspar Dutra, militar (marescal), foguèt president de Brasil entre 1946 e 1951. Foguèt lo primièr president de Brasil elegit après la deposicion del dictador Getúlio Vargas e l'elaboracion de la constitucion de 1946.
Nòva
La conoissença d'aqueu fenomèn es relativament limitada. La màger part deis informacions conegudas son eissidas de l'estudi espectrografic dei nòvas. L'aumentacion sobda de la luminositat es sovent entraïnada per un sistèma binari d'estèlas format d'una naneta blanca e d'una giganta roja. Lei doas estèlas an una excentricitat importanta mai pòdon se raprochat durant quauqueis oras. Dins lo corrent d'aqueleis oras, la gravitat de la naneta blanca pòu atraire la matèria dei jaç exteriors de la giganta roja. Aquela matèria va formar un disc d'acrecion e s'esquichar a la superficia de la naneta blanca onte la temperatura e la pression pòdon entraïnar una explosion termonucleara a l'origina de l'aumentacion de luminositat.
Airbus A310
L'Airbus A310 es un avion de passatgièrs de dos motors fabricat per Airbus S.A.S.. Realizèt lo primièr vòl lo 3 d'abrial de 1982. Dessenhat per aver una talha pus longa que l'Airbus A300, se'n vendèt 255 abans que se n'atura la produccion en 2007.
Grisy-les-Plâtres
Grisy-les-Plâtres es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Val d'Oise e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Fontaine-l'Abbé
Fontaine-l'Abbé en normand (Fontaine-l'Abbé en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Uxue Barkos
Qu'ei licenciada de Sciéncias de l'Informacion de l'Universitat de Navarra. Que tribalhè com locutritz de Ràdio Nacionau d'Espanha (RNE) e de Television Espanhòla (TVE) en Navarra e, tre 1990, d'Euskal Telebista (ETB) a Pampalona, a Iurreta e a Madrid.
Que hasó partida de "Nafarroa Bai", coalicion politica d'ideologia basquista, que n'estó deputada au congrès deus deputats pendent la VIII (2004-2008) e la IX legislatura (2008-2011). En 2007, qu'estó elejuda a la comuna de Pampalona, puish relejuda en 2011.
Soupir
Soupir es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|Mai 1917 Al ras d'Aisne e al sud del Camin de las Dònas, lo vilatge foguèt anequelit durant de la Primièra Guèrra Mondiala. Puèi rebastit entièrament. Aquela guèrra daissèt a Soupir mantun grands cementèris militars.
Blòc 0903
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
Sa superfícia es de 0.
Dourados
Dourados es una vila de l'estat brasilièr de Mato Grosso do Sul. Sa populacion èra estimada a 182 747 abitants en 2007. Sa superfícia totala es 4086,4 km².
thumb|left|255px|Zona rurala de Dourados, amb la vila a l'orizont.
Organizacion Mondiala daus Jòunes Esperantistas
Qu'es 'na organizacion culturala, educativa e politicolingüistica qu'organiza de las rencontras, daus programas educatius e utiliza la linga internacionala esperanto.
Estructura
eta|center|Diagramo: la strukturo de TEJO|600px
9 d'abril
Lo 9 d'abril es lo 99 jorn de l'an (100 en cas d'annada bissextila) del calendièr gregorian.
Decèsses
Vejatz tanben:
.wine
("vin", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 5 d’agost de 2015.
Héming
Héming es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Khaba
Khaba foguèt lo quatren faraon de la dinastia III d'Egipte (c. 2638 aC). Manethó Comentèt, segon Juli African, que Mesocris va regnar dètz e sèt ans. Lo se cita en lo canon de Turin coma Hu (dyefa), amb un reinatge de sièis ans. En la lista reiala de Abidos, figura coma Sedyes, mas en la lista reiala de Saqqara i apareis pas. Governariá solament un brèu periòde, e seriá lo sieu successor Neferkara.
Testimònis de la siá epòca
Se li atribuissi la piramida estratificada, inacabada, situada a Zawyet a lo-Aryan. Lo sieu nom s'es trobat grauat en qualques concas de pèira a Zawyet lo-Aryan.
Porto Venere
Porto Venere (fins en 1991, Portovenere; en ligur: Pòrtivene) es una vila e una comuna italiana situada sus la còsta ligura dins la província de La Spezia. Compren los tres vilatges de Fezzano, Le Grazie e Porto Venere, e las tres illas de Palmaria, Tino e Tinetto. En 1997, Porto Venere e los vilatges de las Cinque Terre son estat designats per l'UNESCO coma site del Patrimòni Mondial de l'Umanitat.
Basques
<!---->
Los Basques (var. bascos), constituisson una populacion autoctòna de lenga preindoeuropèa, demòran subretot en Bascoat. Una fòrta migracion istorica realizèt la dispersion basca, subretot cap a l'America del Sud. Lor fixacion dins aquela partida d'Euròpa dempuèi la preïstoria mena a los classificar al reng d’aujòls.
Los Basques d'espereles se nomenan Euskaldunak quand « possidisson » lo basc o Euskotarrak quand se definisson coma etnicament bascs, parlan erdara (autras lengas) amb o sens lo basc.
Pasmens, quitament se lo biais de vida paréis a aquel qu'existís en Euròpa, los Bascs son politicament divisats entre los moderats, defendeires de la cultura basca mas favorables al projècte europèu, e los radicals que presican l'independéncia de l’Euskal Herria.
Originas dels Basques
esquèrra|vinheta|150x150px|Harrespil d'Okabe a [[Lekunberri (Baisha Navarra)|Lecumberri]] Los Basques fan l'objèctes d'estudis inombrables de la part de cercaires en antropologia, en biologia umana o en lingüistica dempuèi mai d'un sègle. Fòrça ipotèsis que sián seriosas o folastras donèron de resultats que confirman ara la fixacion dels Bascs dins aquela partida d'Euròpa dempuèi la preïstòria e tendon a classificar lo pòble al reng d'aujòl. Al vejaire genetic, los Bascs se destrian per una granda partida de proporcion du factor Rh negatiu (30 a 35 %) coma se'n trapan tanben pels abitants dels nauts plans del Daguestan, e per la variabilitat du minisatellit MS 205 (MS 205 essent un allèle) que parla en favor d'una compausanta preneolitic.
Se pensa ara que los aujòls dels Basques actuals serián venguts se refugiar dins los Pirenèus pendent la darrièra glaciacion, çò qu'empacha pas que d'autres estrats mai recents venguèron se superpausar als primièrs abitants. Los Bascs constituisson un pòble eurasian e sonque de recercas a l'escala del continent permeton d'entreveire de parentats: Vasgovia,Caucàs, Siberia, Índia Dravidiana (vejatz las òbras lingüisticas de Michel Morvan).
Fa 30 000 a 35 000 ans, originari de la joncion Euròpa-Asia, arribèron d'Africa los primièrs grops umans objectivada pel marcaire M173 que venguèron tocar l'oèst sus l'Ocean Atlantic. Enseguida una segonda èrsa de migration fa gaireben 25 000 ans, illustrada pel marcaire M170 que l'origina es situada al pròche Orient, arriba en Euròpa. Los Bascs actuals an la particularitat de presentar las frequéncias mai nautas d'aqueles dos marcaires d'entre los pòbles europèus. Un grop uman s'establís dins la zona refugi pirenèu-cantabric, inclusissent lo Bascoat actual, ont se constituís pauc a pauc en un quita pòble basc amb sa lenga particulara contenent d'elements venent del long percors mejans los millenaris. De tèrmes residuals comuns se trapan dins d'autres vielhas lengas non indoeuropèas: basc guti « pauc, pichon » = caucasian kut « id. » = dravidian guti « id. » = austronesian (waray) guti « id. » ; basc bizar, mitxar « barba » = caucasian bisal « id. » = dravidian misal «id. » ; basc/aquitan gaba « gave » = caucasian qav « vabre » = dravidian kavi « val prigond » = japonés kawa/gawa « riu », basc khe « fum » = caucasian del nòrd khe « id. »<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[réf. nécessaire] <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">.
Comunautat de comunas deu Vasadés
La Comunautat de comunas deu Vasadés qu'es una intercomunalitat, vasadesa situada dens lo departament de Gironda e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Son còdi SIREN qu'es 200043982. La lenga autoctòna qu'es l'occitan gascon vasadés.
Basques
Originas dels Basques
Un estudi de 2015 mòstra que los primièrs agricultors iberics, venguts del Pròche Orient vèrs 7 000 AbC., serián los aujòls mai pròches dels Bascs. Aqueles agricultors se mesclèron pas amb una populacion locala de caçaires culhadors. En seguida, Bascoat demòra largament fòra de las migracions que fabreguèron los modèls genetics dins lo rèste d'Euròpa.
Comunautat de comunas deu Vasadés
Creacion
La Comunautat de Comunas deu Vasadés se creè per arrestat prefectorau dau 21 de deceme 2001 dab 13 comunas, totas las deu canton de Vasats.
Per l'arrestat prefectorau deu 23 de deceme 2013, la comunautat de comunas deu Vasadès que fusionè dab la de Capsiuts-Granhòs lo 1èir de genèir 2014 e l'establiment navèth que guardè lo nom de Comunautat de comunas deu Vasadés. La comunautat de comunas de Capsiuts-Granhòs que's creè lo 1èir de genèir 2001; la residéncia qu'èra a Granhòs.
Basques
Euròpa
Gaireben totes los Basques vivon dins las set províncias istoricas de Bascoat ( 20 747 km²) pròche del golf de Gasconha al bòrd de l'ocean Atlantic, suls dos penjals dels pirenèus, de Maulion a Bilbao.
Lo territòri qu'ocupan es plan variat. Vivon dins de montanhas (Sent Estève de Baigòrri), de vals (Guernika), de massís cristallins e primarid (Bidarrai), dels plans nauts de calcari (Pampeluna), sus la còsta Atlantica (Getaria e Guetaria), mas subretot dins de grands centres urbans (Donastia).
Comunautat de comunas deu Vasadés
Composicion
Mapa de la Comunautat de comunas deu Vasadés lo 1èir de genèir 2019.|thumb|center|upright=2.1 Densitat de populacion de las comunas deu Vasadés lo 1èir de genèir 2019.|thumb|center|upright=2.1
Véser tanben
thumb|600px|center|Mapa daus EPCI de Gironda au 1èir de genèir 2019
Basques
Euròpa
Mai d'un centenat de milièrs de Bascs vivon dins lo rèste de l'Euròpa
Clima
Lo Clima ten un ròtle istoric car sa diversitat e sa doçor son a l'origina de la subrevida de pòbles proto-basques. A causa d'una granda variacion del relèu e a una proximitat de l'Ocean Atlantic, los Bascs vivon sus quatre zonas climaticas diferentas malgrat la pichona talha del territòri:
Diaspora
Lo subjècte de la diaspora basca es pauc evocat alara que la migracion foguèt una vertadièra sagnada pel Bascoat. Per exemple, pendent tot lo sègle XIX, amb un fòrça naut taus de natalitat, la populacion de gaireben 120 000 abitants en Iparralde demora establa a causa de la pèrda de 90 000 Basques migrants. Uèi s'estime a 15 milions de personas avent una ascendéncia dirècta amb los Bascs après cinc sègles de migracion cap a America. Simón Bolívar e Che Guevara ne son dos exemples celèbres. La majoritat d'entre eles assimilada a las societats que los aculhiguèron e trenquèron lors ligams amb lo Bascoat. Demora pasmens fòrça patronims d'origina basca que justifican lo grand nombre de descendents. D'entre aquela diaspora, de milièrs de gents vòlon tornar trobar lors raïces bascas e atal se definisson d'origina etnica basca e domorant nacionalament ligats a lor país de naissença <sup class="reference cite_virgule">,.
Inscripcions identitàrias
drecha|vinheta|250x250px|Appartenéncia identitària al Bascoat Se dich sovent apartenéncia etnoculturala al Bascoat qu'es donat a las gents de decidir d'apartenir a una comunautat culturala. La realitat es complèxa car i a de bascofòns e de linhada basca que se considèran Espanhòls o Franceses, i a d'Andaloses que vivon al Bascoat e se sentisson Bascs. Un fraire se pòt pretendre francés e sa sòrre basca. Lo desvelopament identitari, los rapòrts socials e de marcas istoricas e actualas pòdon decidir de l'orientacion personala e l'acceptacion d'un concèpte comunautari transnacional o nacional.
Patronims basques
En França, 800 000 personas an un patronim basc (1,3 % de la populacion totala) e 4 400 000 en Espanha (13 % de la populacion totala). En França, la concentracion mai fòrta de noms de familha bascs se trapa dins lo departament dels Pirenèus Atlantics. Mai lo govèrn basc (CAB) comptèt mai de 10 100 patronims bascs o noms d'ostal los crosant amb lo cens electoral nacional, en Bascoat e dins d'autras comunautats autonòmas. Donc màger majoritat de las personas avent un patronim basc uèi son de personas unilengas espanhòla o francesas e que vivon fòra del Bascoat. Pasmens, la fòrta majoritat de las 1 120 000 personas vivent en Hegoalde e avent un nom basc exprimisson amb mai aisidament lor basquitud e son mai sovent bascofòns.
Los estudis de José Aranda Aznar indican que 55 % dels Navarrencs avián un nom basc alara que la proporcion es mai bassa en Biscaia (40 %) e en Alaba (37 %). Aquò mòstra qu'i a pas de correlacion entre lo fach de se considerar basc e lo patronim basc car es en Navarra que lo taus d'apartenéncia de se considerar basc es mai flac de las set províncias.
Etimologias
L'etimologia del mot basc (Vasco en espanhòl). Ven del Vasco en latin, o Vascones al plural per nomenar los Vascons (que tanben donèron lor nom als Gascons – adaptacion galloromana d'una prononciacion germanica Waskon).
L'apròcha latina de la /w/ sosten que la consonant labiovelara se transformèt tipicament en una consonanta oclusiva bilabiala sonorizada es a dire lo /b/ gascon e en espanhòl, benlèu jos l'influéncia del basc e de l'aquitan (una lenga ligada al vièlh basc e parlada dins la Gasconha antica). Aquò explica lo jòc de mots roman als prejudici dels Aquitans (aujòls dels Gascons) : « Beati Hispani quibus vivere bibere est », « Benesits los Ibèrs, qu'i viure (vivere) es beure (bibere) ».
Una autra teoria vòl que Vasco significa « de tèrra boscada », a partir del mot basc modèrne basoko. Baso- significant lo bòsc, e -ko, qu'es apondut a la fin dels mots, que significa de. Par exemple Basoko piztiak se traduch pels animals del bòsc. Quitament se basoko es un mot basc modèrne, i a fòrça escadenças que seriá estat diferent fa 2 000 ans. Aquela etimologia, populara per unes bascs, es ara totalament criticada per de lingüistas. drecha|vinheta|250x250px|Monedas de sègle I e II AbC Per complicar lo mistèri, de monedas dels sègles I e II foguèron trapadas al nòrd de l'Espanha, amb l'inscripcion seguenta escricha utilisant un alfabet iberian : Barscunes. Los luòcs ont serián estat batidas son pas identificadas de segur mas los istorians avançan l'ipotèsi de la region de Pampalona o de Ròcahòrt, que son de sectors ont se situavan los Vascons  pendent aquel periòde. Ara, se pensa que Vasco en latin ven de la raíç basca e aquitània emplegada pels Bascs per se nomenar d'espereles. Aquela raíç es eusk-. Èran tanben de pòbles aquitans que los Romans nomenavan Auscii, ee que semblan tanben venir de la meteissa raíç. Aquel ipotèsi es fins ara mai seriosa.
En basc modèrne, los Bascs se nomenan euskaldunak, euskaldun adjectiu, format de l ' euskal- (cad. "basc" (de la lenga basca)) e -dun (cad. "que possedís"), e tanben l ' euskaldun significa literalament locutor basc. Totes los Bascs son pas bascofòns (euskaldunak), fòrça se dison bascs pasmens sens parlar la lenga dels aujòls, e mai los forastièrs qu'apreguèron la lenga basca venon tanben d'euskaldunak. Per reglar l'ambigüitat, un neologisme foguèt inventat al sègle XX, que lo mot euskotar o euskotarrak al plural, que significa qu'una persona es etnicament basc, que parle o pas la lenga. Totes aqueles mots venon del mot basc qu'utilisan per nomenar lor lenga: Euskara. De cercaires retornèron la prononciacion e lo vocabulari du basc antic, e Alfonso Irigoyen prepausa que lo mot euskara venga del verbe « per indicar » en basc antic, qu'èra enautsi prononciat (esan en basc modèrne), e del sufixe -(k)ara ("biais (de far quicòm)"). Euskara significaria alara literalament lo « biais de dire » o lo « biais de parlar ». Una pròva d'aquò seriá dins lo libre espanhòl Compendio Historial escrich en 1556-1566 per l'autor Esteban de Garibay de Vasco, que registrèt lo mot original de la lenga basca coma « Enusquera », mas es pauc segur. Al sègle XIX, lo cap nacionalista basc Sabino Arana pensava qu'iexistissiá un euzko original dempuèi la raíç eguzkiko ("del Solelh") venent d'una religion solara. Creèt alara lo neologisme Euzkadi per parlar d'un Bascoat independant. Aquela teoria sus la raíç eguzkiko es totalament criticada a l'ora d'ara.
Classament
Coma la lenga basca, los Bascs son mai sovent considerats coma un grop etnic isolat e unic. Son d'un costat culturalament, mai especificament, lingüistcament distinctes de las populacions termièras, e, d'un autre costat, geneticament tanben distincte. Los pòbles antics apartenon a aquel grop etnolinguistic son: al nòrd dels Pirenèus, los Aquitans e al sud, los Varduls, Caristas, Autrigons e Vascons. Las recercas geneticas realizadas sus las populacions bascas se basan su de correlacions entre d'eveniments istorics, arqueologics e de tecnicas de descripcion dels gèns.
En Euròpa, existís una omogeneïtat dels pòbles segon l'arbre genetic, mas 4 pòbles se destrian del rèste de las populacions europèas: los Sards, los Lapons, los Islandeses e los Bascs. I a d'explicacions istoricas e lingüisticas per aqueles pòbles que son deferentas dels Bascs. Fòrça estudis son ara realizadas al Bascoat per estudiar aquel fenomèn genetic que de grands barrejadisses genetics se fan amb las populacions francesas e espanhòlas dempuèi 50 ans e fa la seleccion dels subjèctes mai estrecha.
Genetica
Totes los èssers umans son semblables à 99,5 % al nivèl genetic, se parlarà alara de variabilitat genetica dels Bascs sus 0,5 %. En 1996, Hazout e Lucotte estudièron l'ADN del cromosome Y, que possèdon sonque los mascles, per conclure que la frequéncia d'unes segments diferís de lors vesins. Per exemple, un polimorfisme (gradient de la frequéncia de l'allèl 8 kb), present dins les populacions d'Euròpa occidentala es gaireben absent dins las populacions bascas. Pasmens, l'alotipe Ht 15 (marcaire M269), eissit de l'alogrop R1b, (marcaire M343) considerat coma un aplotipe originari d'Asia, que l'espandiment en Euròpa, relativament recent, data de fa 5 000, a sa frequéncia mai nauta en Euròpa occidentala e 60 % de la populacion basco lo possedís. Los Bascs possedisson lo taus mai naut de frequéncia genetica del marcaire M173 (aplogrop R1b). Mai, los Bascs an lo nombre mai grand de marcaires H e V, transmetit par l'ADN mitocondrial. drecha|vinheta|300x300px|Comparason lingüistica e genetica del pòble basc. A esquèrra: limita d'espandiment del pòble basc. A drecha : mapa genetica de las populacions d'Euròpa de l'Oèst segon Bertranpetit En 2002, P. Forster estudièt l'ADN, que nomenèt ADN Vascon, de l'ovocit de la maire per conclure que seriá aparegut fa 15 000 ans e se seriá espandit pendent lo caufament climatic e aquò confortèt l'ipotèsi que los Bascs èran flacament sedentarizats dependent lor espandiment al paleolitic.
Ematologia geografica
Ara, de relacions estrechas son establidas entre l'ematologia, la geografia e l'istòria. D'investigacions ematologicas suls tipes bascs de sang constatèron qu'i a fòrça mai de Bascs amb lo tipe de sang de O que dins la populacion europèa generala, e la flaca de frequéncia al grop B (3 %), çò que mòstra lo barrejadís flac amb los pòbles venguts d'Asia. Aurián donc gardat los caractèrs d'una populacion europèa primitiva mesclat mai tard als migrants venguts d'Asia. Los Bascs an tanben una escasença d'èsser de tipe AB que lo rèste dels Europus. Los Bascs an tanben una proporcion nauta de factor rh negatiu dins la sang. 27 % dels Bascs an un sang de tipe O e de factor Rh negatiu. Lo factor Rh negatiu per la femna favorisa l'avòrtament espontanèu. Es probable que pendent de centenats d'ans, lo taus d'avortament espontanèu e d'enfants mort-nascuts èra plan naut pels Bascs, al comparar las autres populacions, mas las causas èran multifactorialas, es pas possible de los atribuir sonque a aquel fenomèn que se nomena l'incompatibilitat fatomaternala. Quin que siá lo naut taus de sang del grop O mòstra tanben l'isolament o la deriva genetica o encara l'efièch del fondator. I a un fòrt taus de sang O en Islandia per exemple (gaireben 75 % coma pels Bascs), pels Aborigèns d'Austràlia (76 %) o pels Amerindians non mesclats ont es gaireben lo sol grop present (98 %).
Al subjècte del grop sanguin antigèn Duffy, lo gèn FY*A i es fòrça mai flac que pels autres pòbles europèus. Lo factor V Leiden e lo factor XI, que son doas anomalias geneticas de la coagulacion del sang, son inexistents pels Bascs (fins 7 % pels autres pòbles europèus pel primièr factor). Lo factor XI, que favoriza las trombosis venosas, es pels Bascs mai flac al mond après las populacions endogamas que son los Josieus ashkenazims e los Palestinians.
Miopatia
La miopatia es une malautiá genetica que se trapa en fòrta concentracion dins la region de Deba e sus ambedos costats de la Bidassoa. Aquel epifenomèn es fòrça rar mas tanben existís pels Amish o a l'illa de la Reünion. La consanguinitat favoriza lo desencadenament de malautiás recessivas dins de comunautats isoladas. La recerca de solucions e las terapias sus la miopatia se concentran subretot en Bascoat.
Quin que siá, demora encara de precisar la relacion entre las populacions Homo sapiens neandertalensis e sapiens e l'origine del pòble basc. Mai, fòrça scientifics, geneticians, antropològs e linguistas meton lors trabalhs en commun amb lo projècte HIPVAL (Istòria de las populacions e variacion linguistica dins los Pirenèus de l'Oèst) per donar de responsas a la question basca dempuèi lo neolitic.
Lenga basca
drecha|vinheta|150x150px|Lengas non Indo-europèas en Euròpa La lenga basca o Euskara se distinga de las autres lengas a l'entorn. Es una lenga en aparéncia isolada e environada de lengas e pòbles indoeuropèus. Fòrça linguistas li cerquèron d'eventuals parents dins las preindoeuropèas (caucasianas, dravidianas, paleosiberianas, algonquianas eca.).
Exitís de 400 a 500 familhas lingüisticas pel mond que son de talhas fòrça inegalas. Se la familha de las lengas austronesianas compte mai de 1 200 lengas, lo basc representa d'esperel un isolat linguistic. Pasmens aquel isolat es contestat per de lingüistas coma Michel Morvan.
Pel primièr còp dempuèi de sègles, la lenga basca aumentèt son percentatge de locutors, a causa dels espandiments dels centes urbans màgers que son Pampalona, Bilbao o Baiona. L'obertura del novèl musèu de Guggenheim a Bilbao es largament vist coma un simbòl de la renaissença linguistica e culturala basca.
L'obligacion per totes d'aprene lo basc dins las escolas de la CAB dempuèi 25 ans es l'origina de la progression dels bilengas. Las escolas ensenhan en basc 16 oras per setmanas al primari e 25 oras per setmana al segondari. Mai de 82 % de las personas de mens de 20 ans son bilengas, que 20 % de bilengas passius.
Los aujòls dels Bascs actuals
Los Vascons èran pas los sols aujòls dels Bascs actuals. Las províncias bascas occidentalas èran lo territòri dels:
Nacionalisme
Enrodats per de locutors de lengas indoeuropèas romanas, los Bascs, istoricament, parlan una lenga qu'en mai d'esser pas romana tampauc es indoeuropèa. Alara se distria dels mejancièrs, puèi coma element del reviscol de l'identitat nacionala basca, l'idèa iberiana de « limpieza de sangre » (« la propretat de la sang ») foguèt adaptada per Sabino Arana, fondator del Partit nacionalista basc. Aquel espandiguèt l'idèa que los Bascs èran un pòble diferent dels vesins. Fòrça joves Bascs son plan nacionalistas, s'identificant mai prigondament coma etnicament bascs que coma de ciutadans espanhòl o francés. Fin finala, una autra partida, pròche d'ETA e de l'esquèrra basca, es marxistas revolutionària
Lo nacionalisme pren diferentas formas, va del simple engatjament ciutadan (Batera, ikastola per unes parents), passant per l'implicacion politica (EAJ-PNV de tendéncia democrata crestiana, EA o Eusko Alkartasuna, Abertzale, Herri Batasuna, Ekaitza), per de ligams informals  cercan lo conflicte entre les partits (ETA o Euskadi ta Askatasuna, GAL o Grops antiterroristas de liberacion, Kale borroka).
Segur que, la sola question seriá de saber se lo tèrme de « grop etnic » es tròp flac, o se se deuriá pas puslèu cercar favorizar lo tèrme de « nacion ». A l'ora d'ara, que son Europèus vivon dins un sector fòrça industrializat, las diferéncias culturalas dels Bascs amb lo rèste d'Euròpa son treboladas. La vida culturala es diferentas sovent mas lo biais de viure es smilar, pasmens, l'idèa d'apartenir a un pòble o una nacion demora plan fòrta, coma l'identificacion a lor patria. Quitament d'entre los nombroses Bascs que migrèron cap a d'autras regions d'Espanha, de França, o endacòm  mai pel mond, demora sovent una fòrta apartenéncia a l'identitat basca. Pasmens, las distinccions mai grandas entre los Bascs e lors vesins traditcionals son geneticas, culturalas e lingüisticas.
Euzko Abendaren Ereserkia es l'imne nacional basc''. se lo cal pas confondre amb l'Eusko Gudariak (los soldats bascs) qu'es l'imne de l'Armada basca (Eusko Gudarostea) o amb lo Gernikako Arbola (L'arbre de Guernica) imne carlista escrich per José María de Iparragirre.''
La fèsta nacionala basca es pas a una data fixa que se debana mai sovent lo darrièr dimenge de març, lo jorn de Pasca. Est l'Aberri Eguna o lo Jornde la Patria basca. Foguèt creada en 1932, a l'escacença d'una granda manifestacion a Bilbao, a la seguida del refús espanhòl de restablir los fòrs.
Istoricas
Los fòrs, son de cartas conclusidas entre los Bascs e lo rei. Aqueles contractes determinavan amb fòrça precision totas las libertats que los Bascs podavan gausir sens que lo rei intervenga. tocavan la vida videnta de cadun, coma los mercats, las fièras, los impòsts e las obligacions militaras. Lo rei, el, al moment del coronament, jurava de respectar los diferents fòrs e deviá o tornar far en preséncia dels Bascs fasent lo torn de las valadas e vilatges. Las diferentas províncias bascas consideravan lo lors fòrs coma d'equivalents a une constitucion, coma de drechs acquerits o de reconaissanças. Aquelas leis se mantengavan per des assembladas democraticament elegidas (juntas), e èran fòrça atentius a l'onestat del vòte. Èra pas rara qu'un pescador presida de reünions ont sesián de nòbles espanhòls.
La democracia basca o democracia dirècta de basa familhala foguèt aplicada de facto longtemps abans los vesins. Las tèrras apartenavan a la collectivitat e èran geridas pels aujòls e non pas jos tutèla d'un sobeiran. Un sindic s'ocupava de gerir las tèrras incultivablas donant lo drech a la parròquias de las utilizar seguent un biais de gestion just e equitable per totes. Per las tèrras cultivablas, lor usatge èra privat (amb un drech de proprietat) mas èran geridas per tota la familha, simbolizada per l'ostal, e pas sonque pel mèstre d'ostal. Cada dimenge, après la messa, las assemblada parroquialas amassavan totes los mèstres d'ostal, destriavan entre eles los drechs d'usatge sus las tèrras comunas e decidavan collectivament dels diferents drechs apartenent a la comunautat, de las depensas de las comunas de la parròquia, dels emprunts, de las taxas de pagar. Aquela democracia dirècta mostrèt son eficacitat pendent de sègles. Mas es al quita sen de l'unitat familhala qu'aquela dinamica democratica se realizava. L'etxeko-jaun o mèstre de l'ostal aviá lo privilègi de participar a l'administratcon de tota la comunautat parrroquiala dins un sistèma de democracia dirècta. Cada parròquia delegava de representants a l'assemblada generala (juntas) de la valada o de la província qu'aviá una competéncia politica, legislativa, administrativa e financièra. Jos la presidéncia d'un baile, los rapòrts del país amb la reialtat, les dolenças de presentar al rei n'èran distutidas.
Los fòrs en Hegoalde foguèron supprimits per Madrid a la fin de la tresena guèrra carlista en 1876 e en Iparralde per la realtats revolucinàrias en 1789.
Estructuras socialas
Pamens, quitament abans que los fòrs foguèron signats, los Bascs gerissián lors afars intèrnes segon de còdis plan precises: - Lo drech d'ainat, que foguèt practicat fins a l'edat industriala, obligava los paures païsans a migrar cap a Espanha, França o las Americas. Coma l'ainat eritavan de tot, los mai joves devián pas que causir s'exiliar per subreviure a lors besonhs (coma Sant Francés Xavier e de conquistadores coma Lope de Aguirre). Aquelas règlas de succession plaçavan a egalitat los òmes e las femnas e se l'ainat èra una femna, eritava de tot. - Lo drech familhal èra indivisible que lo parelh eritièr deviá viure a egalitat amb lo parelh dels parents, e cada enfant podava demorar sus la bòria a condidion d'i trabalhar. Los Bascs vivion jos quatre sistèmas institucionals, aqueles de CAB, la Navarra, Espanha e França. Los partits politics son nombroses e diferents segon se siam es Iparralde (Abertzaleen Batasuna, EAJ-PNB, PS, UDF, UMP), en Navarra (Aralar, Batzarre (Zutik), Nafarroa Bai, Convergéncia de Democratas Navarrencs, Accion Nacionalista Basca, EA, Esquèrra Unida de Navarra, partit carlista o EKA, PNB, PSOE et l'Union del Pòble Navarrencs) o en CAB (Aralar, Eusko Abertzale Ekintza, EA, IU-EB-Berdeak, EKA, EAJ-PNB, PSOE, Partit Popular. Cinc universitats que doas en Navarra e tres dins la CAB (Universitat publica de Navarra, de Navarra, del Bascoat, Deusto e de Mondragón) son màger al subjècte la difusion del saber basc. L'euskerisation de l'Universitat de Bascoat pausa de problèmas que los estudiants devon conéisser lo basc. La lenga e la cultura basca son tanben ensenhadas al Center for Basque Studies qu'es una universitat situada a Reno.
160 Euskal Etxeak difusan la cultura basca pel mond. Lo NABO o North American Basque Organizations reünís trente associacions als Estats Units d'America dempuèi 1973. Cada an, los Bascamericans se reunisson dins una vila la diaspora es situada.
Lingüisticas
Se destria cinc territòris ont l'estatut lingüistic sus una reconeissença de la lenga basca diferís : drecha|vinheta|161x161px|Tres zonas lingüisticas : Bascofònas - Mixta - Ispanofona
Estatisticas actualas
Un dels instruments de basa per estudiar la composicion demografica es la piramida de las edats; segur en l'abséncia de cens etnics en França e en Espanha es la piramida de las edats de la populacion del Bascoat e non pas de sa composanta etnica basca. Aquel grafic sembla pas a una piramida, mas un losange alarguit. Los mai de 65 ans passan de luènh los mens de 15 ans. Los Bascs son en mai del pòble mai vièlh d'Euròpa, mas après Itàlia, de populacion mai vielha de tota l'Euròpa. Pendent lo 30 darrièrs ans, la piramida de las edats coneguèt un grand cambiament. Se en 1975 los mens de 19 ans representavan 35,4 % de la populacion, en 1999 aquel chifre mermèt de metat a 18,9 %. Per província, lo Labord es mai jove e Sola mai vièlh. (37 % dels Labordans nasquèro fòra de Bascoat). Dins los ans 1990, se constatèt per las 7 províncias, un sòlde negatiu de 13 695 personas entre los decès e las naissenças amb un taus de naissanças d'8,1 per 1 000 abitants. Aguèt una leugièra pojada aqueles ans darrièrs mas pas pro per assegurar lo renovelament demografic, cada femna devent aver 2,1 enfants. Es una migracion flaca recenta (dempuèi 1998) qu'empacha la populacion totala de bassar.
Migracion
En 1877, la Biscaia que comptava 190 000 abitants aumentèt de 48 % a 311 000 en mens de vint e cins ans alara que l'Alaba aumentava pas que de 3 000 personas. Aquela migracion espanhòla aviá de condicions de trabalh dificils e s'amassava dins de chabolas, quartièrs paures novelament creats. Èran discriminats e nomenat pejorativament los Maketos. Pasmens, aqueles trabalhadors migrants èran tan nombroses qu'un partiment rural nacionalista conservator basc confrontava aqueles d'una industrializacion urbana socialista espanhòla e alara cambièt la politica, demografica e lingüistica de Bascoat. Aquel vam contunhèt e una partida dels obrièrs bascs rejoinguèron lo socialisme creant un partiment novèl entre bascs. Pasmens tot aquò, los patrons de las institucions financièras e de las grandas industrias son totjorn fòrça majoritariament bascs.
La cara etnica se diversifica e l'ispanisme contunha de grandir jos Franco. En 1975, los descendents dirèctes dels Bascs abans l'industrializacion de 1880 representan mens de la mitat de la populacion totala del Bascoat.
Amb l'arribada al poder del PNV en 1978, una nòva lei pragmatica surgís amb l'article 7 de l'estatut d'autonomia que prevei: que tota persona avent establit sa residéncia administrativa dins la region gausirà de la qualitat de Basc. Aquela novèla definicion serà a l'origina de l'integracion de las populacions migrantas dins la CAB, que uèi 38 % dels filhs de migrants espanhòls se dison bascs d'en primièr contra 92 % pels descendents bascs. Per contra sonque 43 % se considèra basc en Labord e 34 % en Navarra ont respectivament se pensa d'en primièr èsser francés e navarrenc (espanhòl o basc en seguida). La migracion al Bascoat francés fuguèt negativa, fòrça bascs van viure endacòm mai coma a Bordèu o París alara que fòrça retirats franceses s'instalan dempuèi vint e cinc ans sus la còsta. La Navarra, ela, subiguèt puslèu una migracion de las regions ruraaes cap als centres urbans. L'Alaba e la Navarra ratrapèron lor retard economic dins los ans 1960 a 80.
Un tèrç dels migrants après quinze ans de vida dins la CAB se considèra mai basc qu'espanhòl. 38 % dels migrants son ja en favor d'una quasi o complèta independéncia après cinc ans e 35 % dison aprene lo basc.
De factors pòdon explicar aquela integracion mesurada per l'Ikuspegi, Observatòri basc de migracion : Pasmens, los problèmas inerents pels migrants al Bascoat son los meteis qu'endacòm mai. Dempuèi cinc ans, de nòus migrants venguts d'America latina e d'Africa s'installan subretot en Biscaia e Guipuscoa e la crisi economica argentina menèt fòrça membres de la diaspora basca a tornar al País.
Simbòls
esquèrra|vinheta|133x133px|4 simbòls basqcs
Nacionalistas
I a un grand nombre de simbòls. drecha|vinheta|145x145px|Arbre de Guernica (2006)
Artesanals
Lo simbòl mai conegut es lo berret basc. D'origina bearnesa, mencionat en 1461 dins un tèxte landés, vengut emblèma nacional jos Enric IV, d'en primièr l'utilizavan lo pastres per s'aparar del fresc e del solelh. Brocat a partir d'un fial unic de 500 m, prenguèt son appelacion basc a Biarritz al començament dels ans 1900 quand los toristas s'amusavan a lo portar.
Lo linge basc èra utilizat coma linge de vestit, draps e toalhas, o telas espesas. Mercé a la cultura del lin sus lors parcèlas de tèrra, de centenats de familhas bascas confeccionavan dempuèi l'Edat Mejana, de teissuts de 7 bendas blavas e rojas. Lo motiu raiat benlèu vendriá dels milièrs de Josieus fugissent l'Espanha e qui se refugièron al Bascoat. Dins los ans 1950, li coton anglés damatgèt l'industria soletana tota. vinheta|158x158px|Makhila Lo makhila, que significa lo pal en basc (lo mot poiriá venir del latin bacillus), concebut dins de fusta de nesplièr, es a l'encòp una pal per caminar e una arma de defensa amb un pic en acièr amagat jos una manilha de metal o de cuèr trenat subremontada d'un pomèl gravat. Ara, es un objècte decoratiu de l'artesanat basc que la costuma vòl que siá present dins l'ostal basc. I a d'autres objèctes de fusta tipics coma lo kaiku, aisinat per mòlzer las fedas e los jos de buòus. Lo mobilièr basc se distinga per son estil e sos ornaments particulars, lo züzülü, arca que servís de banc, demora lo mòble mai tipic. esquèrra|vinheta|[[Pelòta basca|Un chistera.]] Lo chistera es fach de palha trenada amb de finas lamelas de casta nh en hegoalde. Es concebut per resistir l'impacte de la pelòta, al contrari a aqueles en vim, fabricat endacòm mai.
Los objèctes de cuièr bascs tipics que son la chahakoa o la gorda empegada e la pelòta de cuèr, coma maroquineri e lo tanatge, constituiguèron una tradicion artesanala fòrça anciana, los elevaire de motons donan la matèria primièra.
Aqueles darrièrs ans, de joves artesans en terralha d'esmalt blanc e ocre e dins lo trabalh del metal revitalizèt lo sector subretot al Guipuscoa ont se situan los anciansobrador dels fabres.