cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Espècia menaçada
Espècia « dispareguda »
Una espècia es declarada « dispareguda » ò « extencha » (EX) quand d'estudis complèts e adaptats a sa biologia permèton d'afiermar la mòrt dau darrier especimen. Existís un estatut intermediari (PE) per leis espècias que sa disparicion es supausada.
Espècia « estencha a l'estat fèr »
Una espècia es considerada coma « estencha a l'estat fèr » (EW) quand se tròba ges d'individús dins l'abitat premier dau taxon mai unicament en captivitat.
Espècia « en perilh critic »
thumb|right|[[Tortuga radiada de Madagascar, espècia en perilh critic (CR) segon l'UICN.]]
Una espècia es considerada coma « en perilh critic » (CR) quand lei donadas disponiblas pus favorablas indican un risc grèu de disparicion a tèrme cort. Un tau risc es definit segon cinc critèris principaus. Lo premier regarda la populacion constatada, estimada, deducha ò supausada a partir d'estimacions basadas sus l'observacion dirècta, sus un indici d'abondància adaptat, sus una reduccion de la zòna d'ocupacion, de la zòna d'occuréncia ò de la qualitat de l'abitat, sus lei nivèus d'esplecha reaus ò potenciaus ò sus leis efiechs d'espècias introduchas, de l'ibridacion, d'agents patogèns, de la pollucion, d'espècias concurrentas ò parasitas. Dins aqueu cas, intran dins la categoria « en perilh critic » leis espècias presentant :
Lo segond critèri es fondat sus la reparticion geografica de l'espècia. Dins lo premier cas, l'estatut es atribuït se la zòna d'occuréncia estimada es inferiora a 100 km² ò se la zòna d'ocupacion efectiva es inferiora a 10 km² amb d'estimacions indicant una possibilitat de fragmentacion importanta de la populacion ò, au contrari, una concentracion importanta sus una localizacion unica, ò un declin continú de la zòna d'occuréncia ò d'ocupacion, de la superficia ò de la qualitat de l'abitat, dau nombre de localizacions ò dau nombre d'individús maturs. De variacions extrèmas de zòna d'occuréncia ò d'ocupacion, au nombre de localizacions ò dau nombre d'individús maturs entraïnan tanben un classament dins la categoria « en perilh critic ».
Leis autrei critèris majors regardan la talha estimada de la populacion. Ansin, un taxon es considerat coma « en perilh critic » se sa populacion es inferiora a 250 individús maturs e que presente un declin demografic continú estimat a 25% en tres ans ò en una generacion (segon lo periòde pus long sensa passar 100 ans) ò de caracteristicas de vulnerabilitat particulara (ges de sospopulacion de mai de 50 individús maturs ò, au contrari, una sospopulacion concentrant mai de 90% deis individús maturs). De fluctuacions extrèmas dau nombre d'individús maturs entraïna pereu un classament dins la categoria « en perilh critic ».
Enfin, una populacion estimada de mens de 50 individús maturs ò una analisi quantitativa mostrant un risc de disparicion a l'estat fèr d'au mens 50% dins lei 10 ans ò dins lei tres generacions que vènon (segon lo periòde pus lòng sensa passar 100 ans) justifican tanben l'atribucion de l'estatut « en perilh critic ».
Espècia « en perilh »
thumb|right|[[Fotografia d'un tigre, espècia « en perilh » (EN) segon l'UICN.]]
Una espècia es considerada coma « en perilh » (EN) quand lei donadas disponiblas pus favorablas indican un risc de disparicion. Un tau risc es definit segon cinc critèris principaus. Lo premier regarda la populacion constatada, estimada, deducha ò supausada a partir d'estimacions basadas sus l'observacion dirècta, sus un indici d'abondància adaptat, sus una reduccion de la zòna d'ocupacion, de la zòna d'occuréncia ò de la qualitat de l'abitat, sus lei nivèus d'esplecha reaus ò potenciaus ò sus leis efiechs d'espècias introduchas, de l'ibridacion, d'agents patogèns, de la pollucion, d'espècias concurrentas ò parasitas. Dins aqueu cas, intran dins la categoria « en perilh » leis espècias presentant :
Leis autrei critèris majors regardan la talha estimada de la populacion. Ansin, un taxon es considerat coma « en perilh » se sa populacion es inferiora a 2,500 individús maturs e que presente un declin demografic continú estimat a 20% en cinc ans ò en doas generacions (segon lo periòde pus long sensa passar 100 ans) ò de caracteristicas de vulnerabilitat particulara (ges de sospopulacion de mai de 250 individús maturs ò, au contrari, una sospopulacion concentrant mai de 95% deis individús maturs). De fluctuacions extrèmas dau nombre d'individús maturs entraïna pereu un classament dins la categoria « en perilh ».
Enfin, una populacion estimada de mens de 250 individús maturs ò una analisi quantitativa mostrant un risc de disparicion a l'estat fèr d'au mens 20% dins lei 20 ans que vènon ò en cinc generacions (segon lo periòde pus lòng) justifican tanben l'atribucion de l'estatut « en perilh ».
Espècia « vulnerabla »
thumb|right|[[Fotografia d'un cachalòt, espècia vulnerabla (VU) segon l'UICN.]]
Una espècia es considerada coma « vulnerabla » (VU) indican una demenicion importanta de sa populacion. Un tau risc es definit segon cinc critèris principaus. Lo premier regarda la populacion constatada, estimada, deducha ò supausada a partir d'estimacions basadas sus l'observacion dirècta, sus un indici d'abondància adaptat, sus una reduccion de la zòna d'ocupacion, de la zòna d'occuréncia ò de la qualitat de l'abitat, sus lei nivèus d'esplecha reaus ò potenciaus ò sus leis efiechs d'espècias introduchas, de l'ibridacion, d'agents patogèns, de la pollucion, d'espècias concurrentas ò parasitas. Dins aqueu cas, intran dins la categoria « vulnerabla » leis espècias presentant :
Lo segond critèri es fondat sus la reparticion geografica de l'espècia. Dins lo premier cas, l'estatut es atribuït se la zòna d'occuréncia estimada es inferiora a 20,000 km² ò se la zòna d'ocupacion efectiva es inferiora a 2,000 km² amb d'estimacions indicant una possibilitat de fragmentacion de la populacion entre au mens dètz localizacions ò un declin continú de la zòna d'occuréncia ò d'ocupacion, de la superficia ò de la qualitat de l'abitat, dau nombre de localizacions ò dau nombre d'individús maturs. De variacions extrèmas de zòna d'occuréncia ò d'ocupacion, au nombre de localizacions ò dau nombre d'individús maturs entraïnan tanben un classament dins la categoria « vulnerabla ».
Leis autrei critèris majors regardan la talha estimada de la populacion. Ansin, un taxon es considerat coma « en perilh » se sa populacion es inferiora a 10,000 individús maturs e que presente un declin demografic continú estimat a 10% en dètz ans ò en doas generacions (segon lo periòde pus long sensa passar 100 ans) ò de caracteristicas de vulnerabilitat particulara (ges de sospopulacion de mai de 1,000 individús maturs ò, au contrari, una sospopulacion concentrant totei leis individús maturs). De fluctuacions extrèmas dau nombre d'individús maturs entraïna pereu un classament dins la categoria « vulnerabla ».
Enfin, una populacion estimada de mens de 1,000 individús maturs, un abitat reduch (mens de 20 km² ò cinc localizacions maximalas) ò una analisi quantitativa mostrant un risc de disparicion a l'estat fèr d'au mens 10% dins lei 100 ans que vènon justifican tanben l'atribucion de l'estatut « vulnerabla ».
Espècia « quasi menaçada »
L'estatut « quasi menaçada » (NT) es atribuït ais taxons que son susceptibles de complir lei critèris CR, EN ò VU dins un futur pròche.
« Preocupacion menora »
Una espècia es dicha de « preocupacion menora » (LC) quand complís pas lei critèris deis autrei categorias. Dins aqueu grop, se tròban lei taxons abondós e espandits coma Homo sapiens.
Segon la CITES
Per identificar leis espècias animalas e vegetalas menaçadas de disparicion, la CITES a definit tres listas, dichas annèxs, que gropan aperaquí 34,000 taxons classats segon la gravitat deis efiechs dau comèrci internacionau sus sa subrevida. Leis espècias pus menaçadas son inscrichas dins l'annèx I. D'un biais generau, lor comèrci es enebit franc de cas particulars coma lei besonhs de la recèrca scientifica. Dins aqueu cas, de permés d'exportacion e d'importacion son requists.
L'annèx II definís la lista deis espècias que podrián èsser menaçadas d'extincion se son comèrci es pas estrictament contrarotlat. Per aquò, se lo comèrci d'aquelei taxons es pas sistematicament enebit, l'obtencion de permés d'exportacion es necessària (mai aquela d'importacion es facultativa). De condicions regardant leis efiechs dau comèrci sus la subrevida de l'espècia son de respectar per la desliurança d'aquelei permés.
Enfin, l'annèx III de la CITES contèn la lista deis espècias inscrichas a la demanda d'una partida que ne'n reglementa ja lo comèrci e qu'a besonh de la cooperacion deis autrei partidas per n'empachar l'esplecha illegala e non duradissa. Lo comèrci internacionau deis especimens d'aqueleis espècias es unicament autorizat sus presentacion de permés ò de certificats adaptats.
Nombre d'espècias menaçadas
Lo nombre d'espècias menaçadas de disparicion es malaisat de mesurar d'un biais precís. Premier, totei leis espècias son pas encara identificadas maugrat l'aumentacion regulara e rapida dau nombre de taxons reconeguts per la comunautat scientifica (mai de 2,1 milions en 2020). De mai, lo metòde de l'UICN necessita de reünir de donadas sus lei populacions d'una espècia donada e sei probabilitats d'evolucion. Aquò es pas totjorn possible, especialament dins lo cas d'espècias novèlas ò vivent dins d'endrechs d'accès malaisat. Enfin, fau tanben tenir còmpte de l'evolucion de la biosfèra que subís a l'ora d'ara de cambiaments rapids en causa de l'accion de l'òme (rescaufament climatic, destruccion deis abitats, urbanizacion totjorn mai importanta...).
Dins aqueu contèxte, lo trabalh de l'UICN sembla pasmens indicar una lenta degradacion deis ecosistèmas. D'efiech, lo nombre d'espècias menaçadas enumerats per lei listas rojas aumenta regularament : 11,406 en 2000, 16,928 en 2008 e 32,441 en 2020. En parallèl, lo caractèr exaustiu de la lista roja vèn mai e mai complèt amb una presa en còmpte d'un nombre creissent d'espècias qu'es passat de solament 16,507 espècias a 120,372 en 2020.
Legislacion en Occitània
Dins la màger part d'Occitània, la legislacion sus leis espècias menaçadas es regida per la lèi francesa n° 2016-1087 dau 8 d'aost de 2016 per la reconquista de la biodiversitat, de la natura e dei païsatges. Segon aqueu tèxte, lei penas previstas en cas d'abséncia dei permés ò dei certificats requists per la reglementacion CITES son : Leis infraccions pòdon èsser constatadas per lei fòrças de polícia classicas (polícia nacionala, gendarmariá nacionala) mai egalament per leis agents dei doanas, de l'ofici nacionau de la caça e de la fauna fèra (ONCFS) ò dei servicis 	veterinaris.
Lo còdi dei doanas contèn tanben de dispausicions regardant lo trafec d'espècias menaçadas. Preveson una pena d'empresonament de 3 ans, la confiscacion de l'objècte de la frauda, la confiscacion dei mejans de transpòrt que li son liats, deis objèctes utilizats per l'escondre e dei bens e avers que ne'n son eissits e una emenda compresa entre un e dos còps sa valor estimada.
Mamifèrs
En 2017-2020, au mens 13 espècias de mamifèrs èran consideradas coma menaçadas en Occitània. En mai d'aquò, 17 èran declaradas coma quasi menaçada e 2 avián totalament disparegut,.
Aucèus
En 2015-2016, au mens 4 taxons d'aucèus èran classats coma regionalament dispareguda en Occitània e au mens 64 espècias èran declaradas menaçadas (3 en perilh critic, 23 en perilh e 34 vulnerablas). Pasmens, aquela situacion escond de situacions fòrça variadas. Ansin, se lei populacions de rapaças demòran fòrça limitadas, son generalament en aumentacion. En revènge, lei populacions d'aucèus pus pichons son a demenir rapidament, especialament dins lei zònas urbanas.
Reptils e amfibís
La situacion dei reptils e deis amfibís en Occitània mòstra un declin continú amb una proporcion importanta d'espècias menaçadas. Ansin, en 2015, 4 taxons èran classats en perilh (EN) e 12 coma vulnerablas (VU). De mai, lei persepectivas son relativament negativas en causa de la reduccion dei zònas umidas que son necessàrias a la reproduccion deis amfibís e de la fragmentacion deis abitats dei reptils.
Vegetaus
Plusors desenaus d'espècias de vegetaus son menaçadas en Occitània, principalament en causa de la reduccion de son abitat, de l'introduccion d'espècias invasivas e dau cambiament climatic.
Pajay
Pajay en arpitan (Pajay en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Geografia
Situat entre Beaurepaire e La Còsta-Santa-André
Compren lo quartièr dels Bruyeres, lo quartièr dels Feuges , de las Ròcas , lo quartièr de las Tèrras aital coma lo Vilatge.
Situé entre Beaurepaire et La Côte-Saint-André
Archipèla
vinheta|drecha|L'archipèla d'[[Hawaii]] Un archipèla es un ensemble d'illas pron pròchas leis unas deis autrei ; lo pus sovent, an una origina geologica comuna.
Pajay
Geografia
Comprend le quartier des Bruyeres, le quartier des Feuges , des Roches , le quartier des Terres ainsi que le Village.
Archipèla
Dins lo drech internationau e lo drech de la mar, la nocion d’Estat archipèla designa un Estat qu'es constituit entierament d'un archipèla o mai, e eventualament d'autreis illas.
Pajay
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Archipèla
En geografia, la nocion d'archipèla evòca tanben de fenomèns que s'inscrivon dins quauqueis espacis limitats. Per exemple, dins l'estudi de l'economia mondializada actuala, de geografs coma Pierre Veltz parlan d'una « economia d'archipèla » : l'economia mondiala es contrarotlada a partir d'un nombre limitat de metropòlis ben reliadas entre elei per de mejans de comunicacion performants, dei rotas maritimas ai telecomunicacions. Aquelei metropòlis apareisson coma un archipèla d'illas isolat sus una mar.
Dins son libre Archipèla dau Golag, Alexandre Soljenitsin aviá designat lo Golag coma archipèla. D'efècte, lei camps de presoniers sovietics èran tant isolats en Siberia coma o pòt èsser una illa sus l'ocean.
Lo mot Archipèla vèn dau grèc Archipelagos, literalament « mar principala ». D'efècte, a l'origina, aqueu mot designava la mar Egèa, caracterizada per son grand nombre d'illas (lei Cicladas, leis Esporadas, Salamina, Eubèa, Samotràcia, Lemnos, Samos, Lèsbos, Quios, Ròdes, etc.). Quand la màger part d'aqueleis illas foguèron levadas a l'Empèri Bizantin au començament dau sègle XIII per Marco Sanudo, generau venecian, aquest foguèt fach duc de l'Archipèla.
Mercuri (alquimia)
Lo mercuri filosofic es un element ipotetic utilizat dins de teorias alquimicas generalament liadas a l'ermetisme ont aviá lo ròtle de principi femenin generator dau mond. Es pas lo meteis element que lo mercuri metallic qu'èra designat per l'expression « mercuri vulgar ». Dins la màger part dei cas, lo mercuri filosofic es l'ingredient iniciau de la pèira filosofala. Pòu donc designar de compausats fòrça divèrs, variant segon leis alquimistas, coma de metaus, d'aiga, d'urina, etc. Lo mercuri filosofic aviá tanben un ròtle dins la teoria « mercuri-sofre » que representava lei diferents metaus coma de mesclas de mercuri e de sofre.
L'idèa dau mercuri filosofic foguèt pauc a pauc abandonat durant lo sègle XVIII amb l'aparicion de la quimia modèrna. Per exemple, en 1785, Buffon (1707-1788) aviá de dobtes seriós sus son existéncia. Uei, lo concèpte es considerat coma invalid e totalament abandonat.
Saint-Denis-de-Villenette
Saint-Denis-de-Villenette es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de Normandia. Dempuèi lo 1èr de genièr de 2016 es venguda comuna delegada de la comuna novèla de Juvigny-Val-d'Andaine.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Estònia
vinheta|Estonia 2021 Estònia (en estonian Eesti) o oficialament la Republica d'Estònia es un Estat de l'Euròpa del Nòrd, bordat per la mar Baltica a l'oèst e pel golf de Finlàndia al nòrd, que parteja sa frontièra amb sa vesina baltica, Letònia al sud, e amb Russia a l'èst.
La capitala es Tallinn. Lo gentilici es estonian -a.
Clavelada
Clavelada es un nom vernacular ambigú que correspond a fòrça espècias de peisses regropadas dins mantun òrdres del superòrdre Euselachii. Los rajifòrmes son de còps qualificats de « Clavelada vertadièras » ; son de làmias de còs aplatit. Aqueles òrdres regropan d'autres tipes de peisses cartilaginoses coma los peisses rèssas, torpilhas, peisses guitarras...
Estònia
Istòria
Se supausa que los primièrs pòbles qu'abitèron lo territòri actual d'Estònia foguèron los Aesti, nomadas d'origina finés que vivián en tribús semiorganizadas, mas sens unitat entre elas. Al sègle XIII, la Glèisa Catolica organizèt mejançant lo Rei Valdemar II de Danemarc, una crosada per cristianizar las tribús paganas de la mar Baltica La lucha durèt gaireben 20 ans, en delimitant lo territòri estonian al nòrd amb Danemarc e al sud, dividit entre divèrses avescats e l'Òrdre dels Livonians, un poderós òrdre crestian que sometèt totas las tribús localas e dominèt la màger part del territòri.
Clavelada
Lista
Lista dels noms vernaculars qu'utilizan lo tèrme clavelada :
Estònia
Istòria
En 1248, Tallinn (Reval) adoptèt un govèrn autonòm basat en la lei de Lübeck e d'ans aguèt après la siá intrada a la Liga Anseatica, en fasent de la region un centre comercial important e en soslinhant la pèrda del domeni danés a la region. Après divèrses tractats amb los lituans e los rus, Danemarc poguèt pas conténer l'aument del poder militar dels vassals influenciats per Vestfàlia e d'autres per Livònia, fins que, en 1343, los estonians, fins a alavetz subjugats e aguts solament coma sèrfs dels nòbles, organizèron la Revòlta de la Nuèch de Sant Jordi, renoncièron al cristianisme e lutèron contra la servitud. L'Òrdre Teutonic, que controtlava Livònia, acabèt amb la revòlta dos ans après e crompèt lo territòri de Danemarc. Aital, començava lo periòde del domeni dels teutons sus Estònia.
Domeni suedés
Dos sègles après lo territòri d'Estònia tornèt aver d'importància. Lo recent format Empèri Rus, en la siá idèia d'imperialisme e favorit per la debilitat de l'Òrdre Teutonic, a causa del litigi amb l'Union Lituanopolonesa al sud, ocupèt la Livònia, en la considerant tèrra dels sieus ancestres. Mentres Que, Danemarc, Suècia e Polonha, qu'aprovavan pas l'avançada russa sus de tèrras tan vesinas dels sieus domenis, formèron una aliança militara per conténer l'avançada russa a la region. Aguèt inici alavetz, en 1559, la Guèrra de Livònia, que lutèron daneses, suedeses e poloneses, per obténer lo territòri de la Livònia e conténer l'avançada russa, qu'aviá ja conquistat l'avescat de Dorpat. Quand los suedeses dominèron la region nòrd, los poloneses la region sud, e los daneses las illas del avescat de Ösel-Wiek, comencèt una autra guèrra, la Guèrra Nordica dels Sèt Ans(1563-1570). Se consolidèt aicí l'avançada e lo subseguent domeni suedés de la region, derrotats los russes a Narva, e conquistadas lo 1629 las tèrras de Livònia, fins a alavetz contarotladas pels poloneses.
250px|right|thumb|Quadre pintat lo 1910, per Gustav Cederström, que retrata la victòria del Rei Carles XII sus las flòtas russas a Narva, pendent la granda Guèrra del Nòrd.
Alavetz, lo 1645, après la nòva desbranda de Danemarc, los suedeses foguèron la tresena nacion a dominar lo territòri d'Estònia, mas lo fach que portèt mai beneficis dins lo pòble estonian, antigament solament aguda coma serf dels nòbles que dominavan la region. Foguèt en aquela epòca, que sorgiguèron las primièras escòlas a las vilas estonianas, qu'èran capablas d'ensenhar lo pòble a legir qualques ensenhaments religioses. Foguèt dobèrta tanben, pel Rei Gustau II Adolf, a Tartu, la primièra universitat en Estònia. D'ans après, après la Guèrra dels Trenta Ans, de mèstres alemands venguèron a l'academia de Tallinn, en dirigint de salas coma las academias alemandas, en aumentant l'influéncia que los alemands aguèron totjorn en Estònia.
Empèri Rus
Après una guèrra amb lo prince de Brandeborg, Suècia faguèt una refòrma dins las tèrras dels nòbles a Estònia, en generant un malcontentament e en favorizant lo retorn d'autras nacions al territòri estonian. Se generèt alavetz, en febrièr de 1700, la granda Guèrra del Nòrd, amb en participant encara un còp Danemarc, Polonha, Russia e Saxònia contra los suedeses. Après fòrça batalhas e reviravòltas, coma la batalha de Poltava, los russes capitèron de batre las tropas personalas del Rei Carles XII e conquistar Tallinn, en dominant fin finala Estònia e Livònia, fach requerit dempuèi l'epòca del Tzar Ivan IV.
Estònia independenta
Durant los primièrs 22 ans d'independéncia (1918-1940), Estònia passèt per una trebolada vida politica amb la dissolucion d'unes partits e lo primièr president foguèt pas elegit abans 1938. Mas en l'aspècte cultural, foguèt un periòde fòrça fòrt, amb la creacion de fòrça escòlas qu'ensenhavan en estonian e lo gatge de l'autonomia culturala de las minoritats, compausada per josieus, russes ortodòxes e descendents de tribús ancianas estonianas. Unica en tota l'Euròpa de l'Èst. Mas a causa d'aquela politica de neutralitat, Estònia foguèt amira de l'ocupacion pendent la Segonda Guèrra Mondiala. A causa d'una engana sovietica, Estònia foguèt ocupada en 1940 per l'URSS. Lo 1942, los alemands ocupèron l'Union Sovietica e comencèron per ocupar Estònia. En un primièr moment, los estonians foguèron contents, a causa de l'anciana proximitat culturala amb los alemands e tanben per somiar al retorn d'una Estònia independenta, fach que foguèt immediatament escartat pel govèrn de Hitler. Quand l'Invasion alemanda de l'URSS fracassèt e que los alemands partiguèron d'Estònia, la nòva invasion sovietica se mostrèt inevitabla, a causa de l'usura del país per la guèrra. S'establiguèt aital la Republica Socialista Sovietica d'Estònia.
Politica
Estònia es una republica parlamentària.
Geografia
Estònia es un país fòrça planièr, amb una altitud mejana de solament 50 m, e 318 m d'altitud maximala, a la montanha Suur Munamägi, situada a l'extrèm sud-oriental. Los bòsques cobrisson 47% de la superfícia totala. S'i tròban gaireben 1400 lacs e estanhs (qualques uns fòrça pichons, e d'autres pus grands, lo lac Peipsi, a la frontièra amb Russia, fa 3555 km²). A 3794 km de litoral maritim accidentat e un grand nombre de golfes e estreches. Lo nombre d'illas e illòts es de 1500, amb doas que son pro gròssas per formar sos pròpris comtats : Saaremaa e Hiiumaa.
Adast
Adast (en francés tanplan com en occitan) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra, en Lavedan, dens l'arribèra de Sent Savin, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [a'das]. Eras fòrmas ancianas que son : Adast, cap a 1035, 1050, 1060, De Adasto, en latin, en 1342 e 1379, de Ast en 1429, de Dast, (Ad)Ast (Ad ajustat ara medisha epòca), en 1429 ?, Adaist (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Eras fòrmas en Ast que son raras e tardivas, eth nom d'origina que deu estar Adast. Boisgontier atau com Rohlfs qu'estiman era finau -ast ven dera lenga aquitana anciana, atau com eras finaus similaras en -ost (Ansòst, Ardengòst, Gasòst), en -est (Andrest, Jarderés) o en -ust (Berberust). Eth nom qu'ei prelatin.
Pèrsa mejan
Lo pèrsa mejan es una lenga iraniana atudada que foguèt parlada dins l'Empèri Sassanida.
Classificacion
Lo pèrsa mejan es una lenga iraniana de l'oèst. Es lo descendent del pèrsa ancian, atestat a partir del sègle III apC, quand los pèrsas fondèron l'Empèri sassanida. La lenga foguèt parlada dusqua après la casuda dels sassanidas dusqua los sègles VIII o X, epòca ont evoluèt per venir lo persan actual.
Escritura
Lo pèrsa mejan èra escrich amb doas escrituras. Los tèxtes zoroastrians utilizan un alfabet vengut de l'Avesta que nòta las vocalas. Al contrari los manuscrits maniquèus de Turkestan son redigits dins una escritura de tipe aramèu sens vocalizacion.
Anglés mejan
L'anglés mejan es lo nom balhat pels lingüistas a divèrsas formas de la lenga anglesa parladas entre la conquista normanda d'Anglatèrra en 1066 e aperaquí l'an 1470, quand lo Chancery Standard, una forma d'anglés basada sus lo qu'es parlat a Londres, venguèt a s'espandir, ajudat per l'introduccion de l'estampariá en Anglatèrra per William Caxton dins los ans 1470, e pus tard per Richard Pynson. D'aquel temps, lo dialècte northumbrian (prevalent dins lo nòrd d'Anglatèrra) parlat al sud-èst d'Escòcia se devolopèt en Scots. L'anglés parlat aprèp aquesta epòca, fins en 1650, es sonat Early Modern English.
Constantin Samuel Rafinesca
Constantin Samuel Rafinesca, e tanben en anglés Constantine Samuel Rafinesque-Schmaltz o en italian Co(n)stantino (Constantinòble, 22 d'octobre de 1783 – Filadèlfia, Estats Units, 18 de setembre de 1840) foguèt un erudit del sègle XIX d'origina occitana e alemanda que s'interessèt a la botanica, la zoologia, l'estudi arqueologic de la terrissa d'America del Nòrd e a las lengas ancianas de Mesoamerica.
Biografia
thumb|250px|Illustracion de C.S. Rafinesca, dins Ittiologia siciliana (1810) Constantin Samuel Rafinesca nasquèt en 1783 a Gàlata, un barri de Constantinòble. Son paire, F. G. Rafinesca, èra un mercadièr occitan, originari de Marselha e sa maire, Madeleine Schmaltz, èra nascuda al país mas èra d'origina alemanda. La familha visquèt qualque temps en America per escapar a la violéncia de las Guèrras Napoleonencas mas son paire moriguèt de la fèbre jauna a Filadèlfia a l'entorn de 1793. Lo jove Rafinesca passèt alara sa joventut a Marselha e faguèt son educacion d'un biais autodidacte. Quand aviá 12 ans, aviá ja començat a colleccionar de plantas dins un erbièr e quand ne faguèt 14 aprenguèt solet lo grèc e lo latin per tal de comprendre los libres que legissiá dins la bibliotèca de sa grand.
En 1802, a l'edat de 19 ans, Rafinesca se n'anèt a Filadèlfia amb son fraire cabdet, Antoine; amassa viatgèron pels estats de Pennsilvània e Delaware e venguèt amic de la màger part dels joves botanistas dels Estats Units. Tornèt en Euròpa tre 1805 amb una colleccion bèla d'especimèns botanics e s'installèt en Sicília, dins la vila de Palèrm. S'i avodèt al comèrci e coneguèt un succès tal que se retirèt d'aquela activitat quand arribèt als 25 ans per se consagrar del tot a l'istòria natuala. Durant un temps, Rafinesca trabalhèt tanben coma secretari al consulat american. Se maridèt en 1809 amb una autoctòna qu'aviá pas que 15 ans, Giuseppa Vaccaro, e amassa aguèron dos enfants, una filha en 1911, Emilia, e un dròlle, Linné, que se moriguèt jovenet. Rafinesca publiquèt en 1810, dos libres d'ictiologia: Caratteri di Alcuni Nuovi Generi e Ittiologia Siciliana.
Qualques ans mai tard, per encausa del fracàs de sa vida conjugala, Rafinesca decidiguèt de tornar viure als Estats Units.
Luses (filosofia)
vinheta|Imatge de tampa de l'interpretacion per Voltaire de l'òbra d'Isaac Newton, elements de la filosofia de Newton, mes a la portada de totòm (1738). Lo manuscrit del filosòt setat, que traduch l'òbra de Newton, sembla « far lum » que la font, al biais quasi divin, ven del quita Newton, lutz rebatida pel miralh tengut per una musa, qu'es la traductritz de l'òbra de Newton, Émilie Du Châtelet, mestressa e collaboratritz de Voltaire. Lo movement de las  Luses es un movement cultural, filosofic, literari e intellectual qu'emergís dins la segonda mitat del sègle XVII amb de filosòfs coma Spinoza, Locke, Baile e Newton, abans de s'espandir dins tota Euròpa. Per extension, foguèt donat a aquel periòde lo nom del sègle de las Luses.
Per lor engatjament contra las opressions religiosas e politicas, los membres d'aquel movement que se pensavan coma un elèit avançat trabalhant per un progrès del mond, combatent l’irracional, l'arbitrari, l’obscurantisme e la supersticion dels sègles passats, realizant au renovacion del saber, de l’etica e de l'estetica de lor temps. L’influéncia de lors escrichs foguèt determinanta dins los grands eveniments de la fin del sègle XVIII que son la Declaracion d'independéncia dels Estats Units d'America e la Revolucion francesa.
Lo movement del novelum intellectual e cultural de las Luses demora, al sens estricte, europèu subretot, e se debana gaireben sonque exclusivament dins un contèxte especific de maduracion de las idèas eritadas de la Renaissença. La pensada de las Luses s’espandiguèt per Euròpa, pasmens se la traduccion del tèrme, dins las autras lengas europèas, privilègian l'idèa d'un « enlusiment » venent de l’exterior, alara que lo tèrme original francés dona l'idèa que las Luses venon de se meteis. De biais pro general, suls plans scientific e filosofic, las Luses veson lo triomf de la rason sus la fe e la cresença; suls plans politic e economic, lo triomf de la borgesiá sus la noblesa e lo clergat.
Gouvix
Gouvix es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Luses (filosofia)
Evolucion de la reflexion scientifica
vinheta|Fragment del frontispici de l’Encyclopédie de Diderot e D’Alembert: s'i vei la Vertat irrandianta de lutz; a drecha, la Rason e la Filosofia li arracant son voela (pintura de Charles Nicolas Cochin e gravadura de Benoît-Louis Prévost en 1772). Lo movement de las Luses foguèt, en granda partida, lo contunh de las descobèrtas de Nicolas Copernic al sègle XVI, pauc difusada de son vivent, puèi subretot de teorias de Galileo Galilei (1564-1642). Una quista d’axiòmas, de certituds eprovadas, se contunhent dins le movement del cartesianisme pendent tot lo sègle XVII.
Gouvix
Geografia
Gouvix Se tròba sus la rota nacionala 158 (Can-Falaise), lo vilatge es a 20 km de la capitala bas-normande.
Luses (filosofia)
Evolucion de la reflexion scientifica
Gottfried Wilhelm von Leibniz (1646-1716) desvelopa las matematicas e lo calcul infinitesimal. Sa filosofia de las monadas se demarcava tanben d'aquela de René Descartes. Los filosòf s britanics coma Thomas Hobbes e David Hume, adoptèron un caminament empiric, insistissent suls sens e l’experiéncia dins l’acquisicion de las coneissenças, al prejudici de la rason pura.
Baruch Spinoza prenguèt partida per Descartes, subretot dins son Etica. S'escarta pasmens de son aïnat dins son Tractat de la reforma de l'entendement (Tractatus intellectus amendatione), ont mòstra que lo procediment de percepcion engatge en maid de la rason los sens e l’intuicion. La concepcion de Spinoza èra centrada sus una vision de l’Univèrs ont Dieu e la Natura fan pas qu’un. Aquela idèa vendrà centrala al sègle de las Luses, dempuèi Isaac Newton (1642-1727) fins a Thomas Jefferson (1743-1826).
Gouvix
Geografia
La municipalitat ocupa una superficie de 518 ectaras inferioras a la mejana départementale (787 a). A compausat d'un bourg al centre del territòri e d'una vila minaire mens d'un quilomètre a l'èst. Lo masatge caseriu Citat es limitrophe del territòri de Urville.
Luses (filosofia)
Evolucion de la reflexion scientifica
Un cambiament notable foguèt l’emergéncia de la filosofia naturalista mejans tota l’Euròpa, incarnada per Isaac Newton. Sas idèas, sa capitada indenegabla per confrontar e assemblar las pròvas axiomaticas e las observacions fisicas en un sistèma coerent, fan de prediccions, donèron lo ton de tot çò que seguirián son exemplar Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687). Per mostrar lo progrès entre l’Edat de la Rason e lo movement de las Luses, l’exemple de Newton demora en efièch non passable, que lo scientific utiliza de fachs observats empiricament, coma la dinamica de las planètas de Johannes Kepler o l’optica, per bastir una teoria sosjacenta explicant aqueles fachs a priori: la Lei de la gravitacion universala. aquel movement correspond a l’unificacion d’un pur empirisme, coma aquel de Francis Bacon e de l’apròche axiomatic de Descartes (1596-1650).
Gouvix
Geografia
Lo vilatge de la Nautor-Mesnil ocupa una posicion particulara. Es sul limit entre Gouvix e Cauvicourt mas fòrça majoritairement sus aquela darrièra comuna. La carrièra de la Bruyère, longa d'aperaquí 250 mètres, fa mestièr de limit entre Gouvix e Cauvicourt. La comuna de Gouvix i a fach metre de plancardas d'informacions en relacion amb la municipalitat e Cauvicourt a fach de meteis.
Luses (filosofia)
Evolucion de la reflexion scientifica
La cresença dins un mond intelligible ordonat pel dieu crestian representèt leo lanç mai fòrt del questionament filosofic sus la coneissença. D’un costat, la filosofia religiosa se concentrava sus la pieta, la tota poténcia e lo mistèri de la natura ultima de Dieu; de l’autre, d'idèas coma lo deïsme soslinhava que lo mond èra visiblament comprensible per la rason umana e que las leis lo governant l’èran tanben. L’imatge de Dieu coma « Grand Orlogièr » penetèt alara los esperits, alara que los observaires del mond prenián consciéncia qu'aquel darrièr semblava de segur parfièchament ordonat e que, dins le meteis temps, se realizava de maquinas torjorn mai sofisticadas e precisas. Sus aquel subjècte, es interessant de soslinhar la critica d'aquela teologia naturala portada per Buffon, lo mai que celèbre naturalista del sègle XVIII, dins son òbras monumentala Istòria naturala. Buffon rebuta l'actitud que consistís a atribuir a l’intervencion divina, subrenaturala, çò que la sciéncia sap pas – pas encara – explicar. Aquela critica li valguèt d’afrontar la Sorbona que, dominada per la Glèisa catolica, que de contunh volgava lo censurar. En 1751, se li obliga de se retractar sus « de proposicions contràrias a la cresença de la Glèisa », per aver prepausat un edat de 74 000 ans a la Tèrra, alara qu'èra admés per vertat scientific lo recit biblic e la datacion de nòstra planèta gaireben 6 000 ans. Mai es ostil al sistèma de classificacion de son contemporanèu suedés non mens celèbre, Linné, es pas luènh de pensar que l’òrdre existís pas dins la natura.
Libertat individuala e contrat social
Aquela constança per cercar e enonciar de leis, per determinar los comportaments particulars, foguèt tanben un element important dins la constitucion d’una filosofia ont lo consèpte d'individualitat prevaliá, dins lo sens ont l’individú aviá de drechs basats sus d’autres fondaments que la sola tradicion. Se parla alara d’aveniment del subjècte pensant, coma l’individú que pòt decidir per son quita rasonament e pas mai jol jo dels usatges e costumas. Atal, John Locke redigissiá sos dos Tractats del govèrn civil ont avança que lo drech de proprietat es pas familhal, mas totalament individual e legitimat pel trabalh consacrat al terren concernat, e tanben de sa proteccion fàcia a altrú. Un còp l’idèa emesa qu’èran de leis naturalas e dels drechs naturals, veniá possible de s’aventurar dins los domènis novèls que se nomenan ara l’economia e la politica.
Gouvix
Geografia
Gouvix se trouve sur la route nationale 158 (Caen-Falaise), le village est à 20 km de la capitale bas-normande.
Les villages avoisinants sont Cintheaux, Bretteville-sur-Laize, Barbery, Urville, Cauvicourt.
Luses (filosofia)
Libertat individuala e contrat social
Las Luses se basan donc sus la cresença en un mond racional, ordonat e compensible, exigissent de l’òme l’établisment d’una coneissença tanben racionala e organiszada. Aquò comença per l’idèa que las leis governan, que sián los cèls o los afars umans e que lo poder del Prince emana de la lei e non pas lo contrari. La concepcion de la lei coma contracte social teorizada ear Jean-Jacques Rousseau coma relacion recipròca entre los òmes, puslèu qu’entre las familhas o de grops, ven totjorn mai remarcable, accompanhada del desir de la libertat individuala coma realitat imprescriptibla - lo sol drech venent de Dieu. Lo movement de las Luses creèt o tornèt inventar donc las idèas de libertat, proprietat e racionalitat, coma se las coneis encara uèi e coma son introducha dins aquela filosofia politica: l’idèa e le desir d’èsser un individú liure, libertat encara mai garantiada que l’Estat ne reliza l'estabilitat de las leis.
Gouvix
Geografia
La commune occupe une superficie de 518 hectares inférieure à la moyenne départementale (787 ha). Elle est composée d'un bourg au centre du territoire et d'une cité minière moins d'un kilomètre à l'est. Le hameau Cité est limitrophe du territoire d'Urville.
Luses (filosofia)
Libertat individuala e contrat social
Per comprene quines cambiaments intervienon realament entre « l’Edat de Rason » e lo « movement de las Luses », la comparason entre Thomas Hobbes e John Locke es un bon apròchi. Hobbes, que passa los tres quarts del sègle XVII, comencèt de classificar de biais sistematic las emocions umanas, çò que lo menèt a menar un sistèma regde garantissent per coercicion l'estabilitat del caòs primari - qu'es la font de son trabalh (vejatz Leviatan). Al contrari, Locke vei dins la Natura la font de l’unitat e de totes los drechs, que l’Estat deu s’assegurar de recobrar e d'aparar, non pas d’escanar. Atal, la « revolucion » culturala entre los dos sègles fa intervenir la relacion de l’òme a la Natura.
Gouvix
Geografia
Le village du Haut-Mesnil occupe une position particulière. Il est sur la limite entre Gouvix et Cauvicourt mais très majoritairement sur cette dernière commune. La rue de la Bruyère, longue d'environ 250 mètres, fait office de limite entre Gouvix et Cauvicourt. La mairie de Gouvix y a fait mettre des pancartes d'informations concernant la commune et Cauvicourt a fait de même.
Luses (filosofia)
Libertat individuala e contrat social
Aquela recerca mena, en França, a la formulacion dels drechs de l'òme, que tròban son expression dins la declaracion dels drechs de l'òme e dels ciutadans de 1789, qu'influencièt fòrça las declaracions de drechs lpendent de segègle seguents, et entraïnèt dins sa tirassièra de trebolums politics dins lo mond entièr. Que siá en França o als Estats Units d'America, las libertats d'opinion, de religion, de pensada, d'expression tenon une plaça fondamentala.
Radenez
Radenez en breton ( Rannée en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Luses (filosofia)
Valors e representacions socialas de las Luses
vinheta|Jean-Jacques Rousseau.
Lengas tai
Las lengas tai son un grop de lengas apertenent a la granda familha dei lengas tai-kadai. Las lengas tai comprenon en particular lo tai o tailandés, au sens estrech, lo lao o laossian, lo shan e lo zhuang.
Luses (filosofia)
Changement de représentation
Les valeurs essentielles défendues par les hommes des Lumières dans toute l’Europe sont la tolérance, la liberté et l’égalité. Ces valeurs débouchent, en Angleterre, en Amérique et en France, sur la définition de nouveaux droits naturels et sur une séparation des pouvoirs politiques. À ces valeurs s'ajoutent le goût de la Nature et le culte de la raison.
Radenez
Geografia
Los vanniers trucats tanben "pann'rotieux" venián los sieus objèctes sustot en lo moment de las grandas fièras de la fin de l'estiu de la Guerche de Bretanha : aquelas fièras an dich angevines #que la fièra a las "bitraos" (= guardians de vegadas), la fièra a las prussiens (ne remembrar de 1870)...
Luses (filosofia)
Ideal del filosòf
vinheta|L’Histoire des deux Indes de l’abbé Raynal, encyclopédie de l’anticolonialisme au <abbr class="abbr" title="18ᵉ siècle"> XVIII <sup style="font-size:72%;line-height:normal;">e <abbr class="abbr" title="18ᵉ siècle"> siècle La figura ideala de las Luses es lo filosòf, òme de letras amb una foncion sociala qu'exerçcís sa rason dins totes los domènis per guidar las consciéncias, presica una escala de valors e militar dins los problèmas d’actualitat. Es un intellectual engatjat qu'interven dins la societat, un « onèste òme qu'agís en tot per rason » (Enciclopèdia), « que s’ocupa a desmascar de decas » (Diderot).
Lengas tai
Classificacion intèrna
La vision tradicionala, desvolopada per Li Fang Kuei en 1977, es de partir l'ensem tai en tres brancas, nòrd, centrala e sud-oèst. André-Georges Haudricourt, en 1956, redutz las lengas tai a dos brancas, le grop del nòrd en oposicion als autres grops. La classificacion intèrna de las lengas tai es :
Gouvix
Geografia
Gouvix possède une forêt assez étendue, la forêt de Gouvix est voisine d'Urville, le Mesnil-Touffray (hameau de Barbery), Barbery, Bretteville-sur-Laize. Elle est très visitée, une dizaine de pancartes ont été installées dans la forêt pour expliquer son passé minier. Elle est citée à l'office de tourisme de Falaise. La visite est l'occasion de rencontrer biches, renards, sangliers, ainsi que les animaux peuplant la rivière, la Laize.
Luses (filosofia)
Ideal del filosòf
Lo racionalisme de las Luses exclusís pas cap de biais la sensibilitat. Rason e sentiment dialògant quitament al sen de la filosofia de las Luses. Los pensaires de las Luses pòdon èsser capables de rigor intellectuala mas tanben de sensibilitat.
Gouvix
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Luses (filosofia)
Ideal del filosòf
Malgrat de controversias sus las limitas de lor posicion, , fòrça denoncièron de biais percutent l'asserviment dels Negres. D'entre la figuras de las Luses a aver criticat l’esclavatge e/o la colonizacion, i a, entre autres, Montesquieu dins l'Esperit de las Leis, Denis Diderot dins Suplement al viatage de Bougainville, Voltaire dons Candid e Gulhèm Tomas Rainal (Istòria filosofica e politica dels establiments e del comèrci dels Europèus dins las doas Índias, vertadièra enciclopedia de l’anticolonialisme al sègle XVIII que collaborèron, entre autres, Diderot e d’Holbach.
Ideal enciclopedic: conéisser tot
Aquel epòca cultiva un gost plan prononciat pels escrichs totalisants qu'amassan l’ensemble de las coneissença de lor temps, los bilances generals del saber. Aquel ideal trobèt sa realizacion dins l'Encyclopédie de Diderot e D’Alembert, publica entre 1750 e 1770, que la tòca es de sortir lo pòble de l’ignorança per une difusion fòrça larga del saber.
Critica de l’organizacion sociala
Lo movement de las Luces es, sus tota sa durada, lo substrat de doas pressions sociologicas antagonistas: d’un costat, una fòrta espiritualitat accompanhada d’una fe tradicionalista en la religion e la Glèisa; d’un autre costat, la pujada d’un movement anticlerical criticant las divergéncias entre teoria religiosa e practica, qu'es subretot manifestat en França.
Lo sistèma judiciari èra arcaïc. Quitament se lo drech del comèrci aviá estat codificat al sègle XVII, lo drech civil èra pas unificat ni codificat.
Tal es lo reire plan social e juridic ont se debana la critica e se desvolopa la contestacion, qu’un autor coma Voltaire podèt l'incarnar.
Exiliat en Anglatèrra entre 1726 e 1729, estudia las òbras de John Locke, Isaac Newton e la monarquia anglesa. Se fa popular per sa denonciacion de las injustícias (afars Calas, Sirven, de La Barre, Lally-Tollendal). A la mitat del sègle XVIII correspond a l’apogèu de la filosofia de las Luces.
Per Voltaire, es clar que se lo Prince obten del pòble que créi en de causas desrasonablas, alara aquel pòble farà de causas desraisonablas. Aquel constat simple introduguèt çò que deuriá èsser critica màger fach a la Luces, e que deuriá formular la pensada romantica : la construccion rasonabla crèa tant de problèmas que'n resòlv.
Segon los filosòfs de las Luces, lo punt crucial del progrès intellectual consistissiá en la sintèsi de la coneissença, esclairada per la rason umana, per crear una autoritat morala que seriá sola sobeirana. Lo punt de vista contrari se desvelopa, avançant lo fach que de biais intrinsèc, aquel procediment seriá corromput pel pes de las convencions socialas, mostrant atal la « novèla vertat » rasonabla coma una marrida imitacion de la Veritat immanenta e insasibla.
Lo movement de las Luces tròba alara un cèrt equilibri, entre l’apèl a la libertat « naturala » e la libertat d'aquela libertat, es a dire la reconeissença d’una autonomia de la Natura fàcia a la rason. Correspondon a aquel estadi las reformas de mai d'una monarquias, mejans de leis novèla anant dins lo sens dels subjèctes e d’una novèla organizacion parcelari de la societat. L’idèa d’un òrdre esclairat entre tanben dins la pensada scientifica amb, per exemple, lo trabalh del biologista Carl von Linné. vinheta|Voltaire En Alemanha, Immanuel Kant, se mòstra critica a l'encòp al respècte de las pretencions de la Rason (critica de la rason pura), mas tanbne a aquela de l’empirisme anglés (critica de la rason practica). Al respècte de metafisica fòrça subjectiva de Descartes, lo filosòf alemand volgava desvelopar una vision mai objectiva d'aquela branca de la filosofia.
Los grands pensaires de la fin del movement de las Luces (Adam Smith, Thomas Jefferson o encara lo jove Goethe) adoptèron dins los pensadas l'esquèma, derivat d’una metafòra biologica, de las fòrças d’auto organiszacion e d’evolucion. L’acabament de las Luces es alara pressentit, amb lo constat seguent: lo Ben es lo fondament de la Natura, mas aquela es pas ordonada d'esperela. Plan al contrari, es la rason e la maturitat umana que devon ne trobar l'estructura de contunh, ne retirar l'esstabilitat naturala. Lo romantisme ne prendrà lo contra-pè pepefièch.
Sensibilitat de las Luces
« D’un biais general, la sensibilitat de las Luces pòrta a una sentimentalitat morala: lo temps de l’ironia voltairiana passat, volèm s’esmòure, amb Rousseau (la Nouvèla Eloïsa, 1761) e los quadre de Greuze, cerca lo bèl e lo bon eternals. Mai lo sègle s’avança, mai la literatura e l’art repudian la gratuitat de las formas, la leugieretat, gaitadas coma aristocraticas e mondanas, per anar cap al seriós, l’autentic e lo natural, es a dire cap a çò qu'es confòrme a la morala utilitària del public borgés d’ont logost creissent pel neoclassicisme, que l'antic met en relèu, non pas l’antic allegoric de l’epòca classica mas un antic istoric mai sòbri, coma lo pintre David. »
vinheta|Projècte de reconstruccion de l’Opèra de París d’Étienne-Louis Boullée, 1781 Aquó se rebat dins de reflexions sus l'urbanisme. La vila de las Luces est lo fruch dels esfòrces conjunts dels poders publics e dels arquitèctes preocupat de realizar de bastits administratius o utils (ostals de vila, espitals, teatres, intendéncias) tot abobant de perspectivas, de plaças, fonts, passetjadas…. L'Acadèmia reiala d'arquitectura demora un dels centres de la reflexion sus la teoria : per ela lo bèl es çò qu'agrada. Per l'abat Laugier, al contrari, çò qu'es bèl es confòrme a la rason. Lo modèl natural de tota arqutectura es la cabana primitiva tenguda per quatre troncs d'arbre, amb quatre partidas orizontalas e un teulat que venon respectivament colomnas, entaulaments, frontons. Lo modèl del temple grèc s'espandís alara fins al decòrs e mòbles. Aquel paradigme se traduch per un cambiament d'estil a la mitat del sègle: lo rococò es abandonat, la Grècia antica e Palladio venon las referéncias màger d'estil neoclassic.
Las Matèlas
Las Matèlas (Les Matelles en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.