cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jansemin (poèta)
Òbra
Au contra d'autas produccions contemporanèas e d'abans lo Felibritge, l'òbra de Jansemin muisha ua reflexion per hargar ua lenga eslhevada sens per autant la copiar suber la lenga francesa sostienguda. De Las Papilhòtas podem destacar: L'Avugla de Castelculhèr (dab lo son reclam dens lo monde anglosaxon), La françoneta (adaptada per Sand), Los dus Bessons, Franz Liszt, La vila de Pau, Me cal morir, Lo Charivari e Lo tres de mai.
Lugny
Lugny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Geografia
Blotti Al pè de la montanha del Castèl, lo bourg de Lugny es niché ne fond de vallon en un circ de tucs pentues #que, boisées o recobertes de vignoble, lo dominan de totas parts, lo ponch culminant de la municipalitat en essent lo mont de la Péralle, elevat de quatre #cent vint mètres.
A l'excepcion de Macheron, isolat sus lo sieu scenari, e dels quartièrs contigus al bourg de Lugny (los quartièrs de Sant Pierre, del Tarillot e de Sant Denis), los quatre caserius del vilatge #que son Poupot, Vermillat, Collongette e Fissy s'alinhan la longitud de la départementale n° 56 en direccion de Tournus. Particularament poblats, aqueles caserius presentan la particularité d'amassar, almens dempuèi lo sègle darrièr, mai de la mitat de la populacion de la comuna.
Lugny Possedís n'indigne doas separacions #que son d'una part lo Grand-Bòsc e, d'autra part, lo Bouchet.
Fin finala, de divèrses ancians molins, isolats, son uèi encara viscuts, a saber d'una part lo molin del Etang sul Ail e, d'autra part, los molins Burdeau, Vallerot e Chevalier (ancian molin Guillet) bastits sus la Bourbonne, riu en prenent la siá font Sul territòri de la municipalitat – al pè de la montanha del Castèl – e en se tirant en la Saône.
Vilatge viticole del Vignoble del Mâconnais.
Lugny est la petite capitale du Haut-Mâconnais.
Blotti au pied de la montagne du Château, le bourg de Lugny est niché en fond de vallon dans un cirque de collines pentues qui, boisées ou recouvertes de vignoble, le dominent de toutes parts, le point culminant de la commune étant le mont de la Péralle, haut de quatre cent vingt mètres.
À l’exception de Macheron, isolé sur son plateau, et des quartiers contigus au bourg de Lugny (les quartiers de Saint Pierre, du Tarillot et de Saint Denis), les quatre hameaux du village que sont Poupot, Vermillat, Collongette et Fissy s’alignent le long de la départementale n° 56 en direction de Tournus. Particulièrement peuplés, ces hameaux présentent la particularité de rassembler, au moins depuis le siècle dernier, plus de la moitié de la population de la commune.
Lugny possède en outre deux écarts qui sont d'une part le Grand-Bois et, d'autre part, le Bouchet.
Enfin, plusieurs anciens moulins, isolés, sont aujourd'hui encore habités, à savoir d'une part le moulin de l'Etang sur l'Ail et, d'autre part, les moulins Burdeau, Vallerot et Chevalier (ancien moulin Guillet) construits sur la Bourbonne, rivière prenant sa source sur le territoire de la commune – au pied de la montagne du Château – et se jetant dans la Saône.
Village viticole du Vignoble du Mâconnais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Tician
thumb| Vènus del miralh, 1554-1555 National Galery of Art, Washington Tiziano Vecellio o Tiziano Vecelli o Tiziano da Cador, comunament lo Tician o simplament Tician, nascut vèrs 1488 a Pieve di Cadore (província de Belluno, Venèt), mòrt lo 27 d'agost de 1576 à Venècia, es un pintre e gravador italian de l'escola veniciana, autor d'una importanta òbra picturala. Es considerat coma un dels mai grands retraitistas d'aquel epòca, entre autre mercé a son abiletat de far sortir los trachs de caractèr dels personatges. « Tanben libèra la pintura de las constrencha de la linha e de la forma ont èra emprisonada dempuèi L'Edat Mejana s'acabant, e aquò per donar tot poder a la color. »
Biografia
Nasquèt a Pieve di Cadore, una vilòta de las Dolomitas en Venèt entre 1488 e 1490, dins una familha locala rica. Son paire, Gregorio Vecellio, aviá de cargas, coma aquelas del capitani de la milícia, e d'inspector de las minas. thumb|  L'Assompcion de la Verge , 1516-18 Glèisa Santa Maria Gloriosa dei Frari. Se sap pas quina educacion recebèt: benlèu sabiá pas lo latin, lenga fòrça importanta a l'epòca, e la partida majora de las letras que nos parvenguèron foguèron escrichas per el per d'autras personas. Tician s'èra initciat a la pintura al meteis temps que son fraire Francés. Ambedos foguèron enviats a Venècia, a 9 o 10 ans d'edat, per estudiar l'art. Comencèron dins lo talhièr de Sebastiano Zuccato, un artista en mosaïc. Après quatre o cinq ans, Tician intra dins lo talhièt del pintre Gentile Bellini, puèi de son fraire Giovanni Bellini, a l'epòca l'artista mai reputat de Venècia. Alà faguèt la coneissença de Giorgio da Castelfranco, conegut jol nom de Giorgione. Venguèron amics e associats, e en 1508 trabalhèron ensems a la frescas exterioras del Fontego dei Tedeschi.
Dos ans mai tard, Giorgione morriguèt de la pèsta e benlèu fòrça quadres de Giorgione foguèron acabats per Tician. De 1508 a 1568, Tician practica tanben la gravadura sus fusta. Quitament se pensa que participèt a la realizacion de la Fabrica, un gròs volum in-folio de 663 paginas, que conten mai de 300 figuras anatomicas, gravadas sus fusta. Mas, res jamai foguèt provat.
Tician penchèt tres frescas per la Scuola di Sant'Antonio a Pàdoa, vila ont anèt en 1511. En 1516, a la mòrt de Giovani Bellini, foguèt nomenat pintre oficial de la Republica de Venècia e establiquèt un talhièr sul Grand Canal a San Samuele. Força artistas contemporanèus  passèron, coma Tintoret e Le Greco. Dins L'Assompcion de la Verge , comandada pel grand altar de la Glèisa de Santa Maria Gloriosa dei Frari en 1516 e installada en 1518, Tician elimina totas las tradicionalas referéncias iconograficas a la mòrt e inventa la gloriosa pujada cap al cèl de Maria dins la dralha de la teologia franciscana contemporanèa. Aquela solucion vendrà alara la composicion de referéncia dins l'ensems del mond crestian. En 1520, realiza una importanta comanda per decorar del Palais dels Dòges, La Batalha de Cadore (granda fresca destruida dins l'incendi de 1577) e tres pinturas de scènas mitologicas per Alfons I d'Este. Es tanben encargat de far totes los retrachs dels dòges successius, fins a 1555 que lo pretzfach venguèt Tintoret. Tanben prenguèt fòrça comandas pels notables venicians e las glèisas de la ciutat.
Tres ans mai tard, pendent un viatge a Ferrare, coneguèt Frederic II Gonzag, marqués de Màntoa que fa lo retrach e per trabalha mai de 10 ans, decorant lo castèl de Ferrare de frescas mitologicas. Fin a 1522, va a Màntoa, ont encontra lo marqués Federico Gonzaga que li comanda près d'una quarantena de quadres, e se liga d'amistat amb l'Aretin e Sansovino, refugiats a Venècia après lo sacatge de Roma.
En 1525, esposèt Cecilia Soldano, filha d'un barbièr, qu'aguèron dos filhs : Pomponio en 1523 e Orazio, just abans lo maridatge. En 1530 sa femna faguèt nàicer una filha (Lavinia) e moriguèt unes meses mai tard. Se tornèt pas maridar, mas los ans 1530 son per Tician aquelas d'un nòu canon feminin, mai prim coma dins La Bella (Florença, palais Pitti), Maria Magdena (v. 1533) (Florença, palais Pitti) o La Vènus d'Urbin (Florença, musèu de la Galaria dels Oficis). Aquela darrièra dernière òbra, realizada per Guidobaldo della Rovere en 1538 s'inspira de la Vènus endormida de Giorgione representant una femna nuda (Vènus ? una cortesana ? una jova esposa ?) sus un lièch dins una sala e desrevelhada. Òbra emblematica de sa carrièra, es lo prototipe del nud feminin colcada en interior per la pintura europèa qu'Édouard Manet s'inspirèt per son Olimpia.
Dins aquela annada 1530, encontrèt Carles Quint alara que l'imperaire viatjava per Itàlia, mejans lo marqués de Màntoa. Tres ans mai tard, Carles Quint li balhèt lo títol de Conte Palatino e Cavaliere dello Sperone d'Oro, un onor sens precedent per un pintre. Faguèt una seriá de retrachs dels pròches de l'emperaire.
En 1545 anèt a Roma invitat pel papa Paul III. Lo 16 de març obtenguèt la ciutadanetat romana, e tornèt a Venècia. La confrontacion dirècta amb las òbras de Michelangela influencia fòrça sa carrièra, que conéis alara una « crisa manierista », marcada per de composicions mai ardidas e un colorit amb fòrça efièts de contrasta.
En 1548 anèt a Augsborg sèti de Dièta del Sant Empèri, presidada per Carles Quint, escasença per el de pénher fòrça retrachs de notables e del quite emperaire. Puèi comencèt a trabalhar sa seria de Poesia pel rei Filip II d'Espanha. Aquelas pinturas representan de nuds feminins mitologics, coma Danaèa, Vènus e Adonís o Diana e Acteon, e inaugurèron la darrièra fasa de Tician, caracterizada per un tocar fòrça mai grafic e mai liure, ont las telas acabadas daissan veire l'accion del pincèl sus la tela; quitament se dich que Tician auriá penchat amb los dets unas de sas telas a la fin de sa vida.
Foguèt elegit amb Andrea Palladio e Jacopo Tintoretto a l'Acadèmia du dessenh de Florença en 1566. Son darrièr quadre conegut es una Pietà, devent ornar son tombèl : l'acabèt Palma il Giovane.
Moriguèt lo 27 d'agost de 1576, benlèu de la pèsta, mai segur de vielhum. Es interrat dins la glèisa de Santa Maria dei Frari a Venécia. thumb| Lo Concèrt campèstre Musèu del Lovre
L'eritatge de Giorgione
Segur que comencèt son aprendissatge als talhièrs de Sebastiano Zuccato puèi dels Bellini, enseguida demorèt un temps a çò de Giorgione. Vasari escriguèt : « Als començaments, quand comença a pénher dins lo biais de Giorgione, a detz e uèit ans tot escàs, faguèt lo retrach d'un gentilòme de la familha Barbarigo, son amic... foguèt jutjat tan ben penchat e amb tant d'abiletat que, se Tician i aviá pas més son nom dins una ombra, seriá estat presa per una òbra de Giorgione. » » En 1508, penchèt la decoracion a fresca del Fondaco dei Tedeschi amb Giorgione. Son estil dramatic, ja sembla se destriar conscientament del mèstre. Dins lo cicle de las frescas de la Scuola del Santo de Pàdoa pintada en 1510 e 1511, demora pasmens l'aspècte fondut de Giorgione e del Corrège sus la carns delicatas e sens contorns e los païsatges vaporoses amb que fusionan volontièrs, e tanben las matèrias velosadas. Los nuds, comparats a aqueles de Giorgione, son de segur mai francs perque privats del pargue misteriós qu'envelopa las figuras d'aquel peintre. Per Tician, la lutz servís a intensificar las colors qui, elas, son encargadas de fondre personatge e environament.
Après la mòrt de Giorgione en 1510, de testimònis de contemporanèus fan pensar a una intervencion de Tician per acabar la Vènus endormieda. De criticas penson que tanben intervenguèt dins Lo Concèrt campèstre. Aquel concèrt musical es un tèma vengut de l'umanisme de la primièra Renaissença; la musica es assimilada a l'armonia universala. L'Òme i joga pas que sa partida, al mièg de la natura exuberanta. La composicion es gaireben misteriosa: una femna a l'esquèrra posa d'aiga dins una carraffa de veire, dos òmes se concertan, l'un jogant la mandolina, una femna nuda d'esquina bufa dins una tija pertusada. En rèire, un pastre es amb de motons, dans un plan encara mai en rèrie i a una bastida, e al luènh, de monts tornan sus l'idèa d'una representacion de la totalitat del mond en perspectiva atmosferica coma La Verge de las ròcas (1483) de Leonardo da Vinci.
Lo periòde manierista
thumb| Caín e Abèl, 1542-1544 Basilica de Santa Maria della Salute En 1527, l'Aretin e Sansovino s'establiquèron a Venècia. Tician e eles venguèron amics que l'ajudèron segur a seguir los desvelopaments del manierisme, fòrça al vam en Itàliia centrala. Los Retraches dels Cesars son executats a aquel epòca pel palais ducal de Màntoa. Quitament s'ara son perduts, son coneguts per de copias o d'estampas. Permeton de comprene l'estil novèl de Tician, jos l'influéncia del manierisme de Giulio Romano. Penchèt enseguida los plafonds de la basilica de Santa Maria della Salute de Venècia. Los personatges son ligats entre eles per des moviments violents e banhant dins una lutz cauda e mobila.
La critica modèrna dona una granda importéncia al trabalh manierista de Tician. Daissa la vision serena, naturalista de son òbra de jovença, per inaugurar de procediments mai liures dins l'imaginacion de las figuras, la creacion d'un clima dramatic, amb un cromatisme mai expressiu. Alara que demorava a Roma (1545-1546), las intrigas de poder de la cort pontificala li inspiran un autre cap d'òbra, lo Retrach de Pau III amb los seus nebòts. Lo retrach de grop que permet a Tician de cercar a rivalizar amb Rafèl, demorèt inacabat sens que se sapiá vertadièrament la causa. Lo papa es setat, envielhit. Tician cerca mai a mostrar lo caractèr del vièlh qu'a mostrar la majestat de sa foncion pontificala. Son nebòt, lo cardenal Alexandre Farnese es setat al reir plan e sembla lo principal decideire de las decisions de l'oncle. A drecha, Oraci Farnese se clina fàcia a l'oncle, li fasent una demanda. Dins Carles Quint a la batalha de Mühlberg pencha en 1548, Tician transforma son subjècte en un simbòl eraldic, maas lo mòstra tanben coma un despòta usat. Aquela tela, realizada pauc abans l'abdicacion de Carles Quint testimònia d’un sens agut de l'analisi.
Lo quadre, Caín e Abèl, pòrta sus un subjècte biblic : lo murtre d’Abèl per son fraire Caín. Òbra de plena maduretat de Tician lo penhèt après son retorn de Roma, ont foguèt influenciat par Michelangelo per las formas, l’impetuositat dels movements, la fòrça de las colors. Mòstra al meteis temps una sensibilitat completament autonòma per l'espaci, alunhat de la concepcion del manierisme toscan e roman.
Al primièr plan Abèl, personatge biblic e filh d’Adam e Èva, es tombat pel fraire, lo cap ensangunosit. Son bras drech es leugièrament plegat, coma per parar sa casuda indefungibla. De sa man esquèrra sembla implorar son murtrièr que lo salve tot cercant 	desesperadament a demorar ligar a la vida. Son simple vestit de bèstia desvela sa musculatura impressionanta. Lo segond plan nos fa decobrir lo murtrièr, tibat per la violéncia de son gèst, brandissent un baston al dessús del cap pel garçar sul fraire. Alara que sa camba esquèrra es plan tancada sul sol, son autre pé rebuta rudament sa victima, mòstrant tanben los muscles salhents. Lo darrièr plan presenta lo cèl, tormentat, de nivoladas negars menaçantas.
Lo luòc focal natural del nòstre agach es al quite centre de la composition. Es lo pé de Caín que rebuta lo fraire. Aquel punt de luta es marcada per de diagonalas, la « geometria secrèta », que se dessenha respectivament : Aquel cosament marca l’element clau de l’òbra, a saber la violéncia de l’acte e sa crudeltat.
La lutz del quadre es tanben un element fòrça interessant per aquela scèna. De segur la font luminosa, que ven de la mitat del costat drech de la composicion, enlusís pas que parcialament l’accion, perque sol Abèl se tròba dins la lutz. Se pòt i veire un procediment biaisut del pintre per designar Caín coma un èsser escur e marrit; e en consequéncia per enlusir las vertuts de son fraire, a qui Dieu « portèt un agach favorable » (Libre de las Originas : Caín e Abèl, Genèsi 4,4). Mai, la cara de l’assassin es dins l’ombre, per enforça encara l'efièt de personificacion de la luta entre lo Ben e lo Mal. Encara mai las colomnas de nivoladas en rèire plan semblan confirman l'ipotèsi que donan l’impression de sortir del quita còs de Caín, representacion simbolica del caractèr marrit del personatge.
Fin finala, las formas nos donan d'indicis suplementaris per analisar melhor lo quadre. Caín es quilhat, imposant, sas formas de còs son dessenhada per de drechas que se vòlon mens corbas possible, tot gardant una impression de realisme. Al contrari, la posicion de la camba d’Abèl, los braces, las ancas, cercan un dessenh mai sople e redond. Aquel jòc de las corbas e de las drechas conferís a Abel una actitud mai doça, alara que son fraire nos paréis mai regde e dur.
L'escena, caracterizada per una fòrta tension emotive que se libèra dels coses dins de pausas plan en perspectiva, representa una de las fases del conflicte interior. La nuèc se definís per una interaccion complèxa de luces e de rebats que dona un resson dramatic a la composicion.
Lo periòde darrièr
En 1551, a mai de seissanta ans, Tician se fixa definitivament a Venécia. Son temps es tot ocupat a realizar las comandas dels princes, trabalhant a de novèlas d'expression. Tanben los tèmas profans, la construccion dramatica es mai intens. Morrís abans d'aver acbat sa darrièra òbra, una Pietà destinada al seu tombeèl al Frari, l'acabèt Palma lo Jove.
Matèra pincturala e efièts de pintura
La matèria de la pintura de mai contunh fonduda, pel pels de la bròssa o de la punta dels dets o amb petaç, es pla sovent apausat per de largs fretadises que se superpausan sus la pintura seca qu'es en dejós. Çò que demanda un trabalh sus una fòrça longa durada perque cada jaça deu èsser seca per evitar tota fendilha mai tard. D'aquel fach Tician vira aquelesquadres en cors cap a la paret.
Mas mos tornat descobrir, plan de temps après, le vei d'un autre biais que s'aviá trabalhat de contunh. Los quadre donan tanben l'impression d'èsser inacabats, mas son lo compliment d'una dralha visibla a partir de l'Anonciacion de la Scuola Grande di San Rocco. Lo dessenh de l'entorn e son esboç prealable sus papièr so pas mai necessari. Lo dessenh, de contorns estompats, se bastís dins la pintura e amb los dets, progressivament. Las colors e la matèria permeton d'evocar las formas dins aquel trabalh progressiu per jaças successivas, e sovent de l'ombre (primièras jaças, dejós) cap a la lutz (en superfícia). Pasmens un visitor dins lo talhièr de Tician vièlh podèt lo constatar, lo resultat es espectacular e totalament novèl : la fusion de las coulors se realiza dins l'uèlh de l'espectator, que deu pas mai destalhar lo quadre de près mas lo percebre dins son ensems e lo completar pel trabalh de l'uèlh e de l'imaginacion.
L'art del retrach e de la figura
Pendent la segonda mitat del sègle XV, la tecnica de la pintura a l'òli foguèt adoptada per d'artistas italians. Foguèt de segur Antonello de Messine que l'impòrta cap  Venècia en 1475. La tecnica foguèt enseguida adoptada per Giovanni Bellini que la faguèt seuna gaireben a l'epòca. Giorgione enseja de caracteristicas de la pintura a l'òli, coma sa textura, grassa e sople, e son opacitat potenciala. Los artistas començan a trabalhar en jaças successivas, d'en primièr un fons tintat, ombrat enseguida en monocròm, donant lo modelat, puèi cobèrt de mai d'una jaça de glacis tant coma de plans que pren la lutz, l'ensems reauçat al final pels detalhs per d'autres glacis localizats, « De glacis... trenta o quaranta ! » . Los pintres venicians escultan pauc a pauc la matèria pincturala e se meten a dissòlvre lo contonr de las formas. Acaban per mermar l'importança del dessenh preparatòri. Es l'origina de la controvèrsia teorica entre l'escola florentina que precica la superioritat de la linha e del dessienh e l'escola veniciana que li oposa lo tocat e lo colorit. La capitada de Tician demora dins son ingeniositat de maridar aqueles dos novelums tecnics. tot lo long de sa carrièra, vivèm dins sas òbras a une transformacion progressiva de son tocat pincturla, totjorn mai estelada e totjorn vibranta.
Se lo dessenh es mens precís, es que los retrachs de Tician fan sovent lo mètre, contra una trentena de centimètres de costat en mejana al sègle XV. Lo retrach en bust es totjorn mai abandonat al benefici del retrach de miègcòs. Lo retrach en pé aparéis alara dins la pintura italiana. Aquelas òbras mai grandas demandan pas a èsser vist de tant près coma los pichons panèls del sègle precedent e lo recul necessari a lor observacion fa inutil los detalhs puntilhoses. A la diferéncia dels seus ainats, Tician cerca a caracterizar los seus modèls sasissent a l'encòp lor aspècte fisic e moral. Tanben cerca a lor insuflar la vida trabalhant sus la justessa de lor agach e de lor expression. Pel Retrach de Carles Quint en pé, utiliza una òbra de Jakob Seisenegger, Tician escafa las disgràcias fisicas de l'emperaire coma menton prognat dels Absborg e dona a son modèl una vitalitat qu'a pas l'òbra copiada sus la natura visibla del modèl.
Les Gras
Les Gras es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de Borgonha Franca Comtat.
Geografia
Los Grasses se situa a mens d'unitat|5|km de la frontièra Soïssa, #çò que ludut val d'èsser un vilatge atractiu pels trabalhadors termierèrs. Mas es tanben a unitat|10|km}} de Morteau e a unitat|20|km de Pontarlier.
CaseriuX en fasent partida de la comuna : Lo Nin del Fol en figurant ja sus la mapa de Cassini, e sovent citat per Laurence Semonin alias la Madeleine Proust, Los Seignes, Lo Rozet , Las Jean-Jacquot , Lo Saport, Los Saules, lo dessus de la fin, Charopey, Los camps Thomas, Champagne (dessus e dessous), Lo theverot, Los épaisses, Lo Mont Châteleu a unitat|1302|m  domina lo vilatge e los caserius vesins. Aquel mont d'ont se jouit d'una magnifica vista sus las Alpes suisses, e lo Val de Morteau, es tanben una sortida de la federacion francesa de panatòri liure.
Les Gras se situe à moins de 5 km de la frontière Suisse, ce qui lui vaut d'être un village attractif pour les travailleurs frontaliers. Mais il est aussi à 10 km de Morteau et à 20 km de Pontarlier.
Hameaux faisant partie de la commune : Le Nid du Fol (1064 m) figurant déjà sur la carte de Cassini, et souvent cité par Laurence Semonin alias la Madeleine Proust, Les Seignes (1079 m), Le Rozet (983 m), Les Jean-Jacquot (800 m), Le Saport, Les Saules, le dessus de la fin, Charopey, Les champs Thomas, Champagne (dessus et dessous), Le theverot, Les épaisses, Le Mont Châteleu à 1302 m domine le village et les hameaux voisins. Ce mont d'où l'on jouit d'une magnifique vue sur les Alpes suisses, et le Val de Morteau, est aussi un départ de la fédération française de vol libre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
L'aucupacion umana del Val de Morteau remonta a la s-|XII|e}}. Cap de element en lo cas del Val a pas conegut abans aquela data. La populacion de Morteau serà affranchie l'an 1188 per las abbés-prieurs #que lo pòble li a somés a el.
Fins en 1780, Los Grasses verse de las taxas, #dire e dreches divèrses al prieuré de Morteau doncas qu'aquel darrièr es lo sieu senhor fonzièr e justicier. Los Suisses del comtat de Valangin se liurèron batalha entre senhors, atraches per la pichona municipalitat enclavée entre los bens dels Montbéliard-Montfaucon e aqueles dels Neuchâtel.
Pendent la guèrra de Trenta ans las tropas del pòrti de Porcellana-Weimar i #far estralls. Lo pòble en essent situat sus una de las vias de passatge entre la Soïssa e Pontarlier, los abitants del pòble #decidir de resistir, portats per lo sieu curé #que #far establir una embussa de rochers a l'intrada de la combe. Los Suedeses excedida cara a aquela resisténcia #saquejar lo pòble. #Preparar un forn banal amb la fin de cremar lo curé, mas aquel darrièr i aguèt salvat in-extremis. Amb la fin d'escapar a aquel pillage, la campana de la glèisa i aguèt portat a la Brévine.
La patz dins lo pòble #arribar a. Los contrebandiers de pichons e de gròsses volums #reprene e #melhorar l'ordinari de las familhas de la comuna.
Es del temps que #sobrevenir la Revolucion francesa. #Tustarrar los fervents catòlicos mas #amassar de personalitats. Los douaniers e los representants del Vilatge #prosseguir los sacerdòts rebèls amagats pels abitants dels dos costats de la frontièra. I i aviá pas alavetz de limits.
En 1805, de las hitas aguèron installat mas Los Grasses #arribar a conservar de proprietats al delà de la frontièra politica, dins la zòna del Pas Mans's Land e meteissa a Soïssa. En 1948, la Soïssa #demandar la supression de l'unitat|2|mètres de bòsques entre las hitas frontièras. Lo traçat de la frontièra prepausada la longitud del Doubs i aguèt fixat sul mont après l'intervencion del coronèl Simon-Vermot.
Lo industrialisation bascula de contunh las costums dels Grasses. L'agricultura e la artisanat #èsser las doas activitats dominants e #far la reputacion dels Grasses a travèrs del Euròpa.
En 1870, lo passatge de l'armada de Bourbaki #marcar un autre periòde disturbi als Grasses. Los soldats afeblits per la camina en la nèu aurián abandonat d'armas en las tutas a lo-dessus del pòble (tresaur de Bourbaki), sul Grand-Mont.
La bona entente franco-suisse i aviá celebrat en lo moment de la celèbra del Sant-Jean pendent #lo que los abitants dels Grasses e de la Brévine s'amassavan als dos cafès del Helvetia, situats sus la frontièra.
L'occupation humaine du Val de Morteau remonte au. Aucun élément à propos du Val n'est connu avant cette date. La population de Morteau sera affranchie en 1188 par les abbés-prieurs auxquels le village est soumis.
Jusqu'en 1780, Les Gras verse des taxes, dîmes et droits divers au prieuré de Morteau puisque ce dernier est son seigneur foncier et justicier. Les Suisses du comté de Valangin vont se livrer bataille entre seigneurs, attirés par la petite commune enclavée entre les biens des Montbéliard-Montfaucon et ceux des Neuchâtel.
Pendant la guerre de Trente ans les troupes du duc de Saxe-Weimar y firent des ravages. Le village étant situé sur une des voies de passage entre la Suisse et Pontarlier, les habitants du village décidèrent de résister, emmenés par leur curé qui fit établir une barricade de rochers à l'entrée de la combe. Les Suédois excédés face à cette résistance pillèrent le village. Ils préparèrent un four banal afin de brûler le curé, mais ce dernier fut sauvé in-extremis. Afin d'échapper à ce pillage, la cloche de l'église fut amenée à la Brévine.
La paix dans le village arriva au. Les contrebandiers de petits et gros volumes reprirent et améliorèrent l'ordinaire des familles de la commune.
C'est alors que survint la Révolution française. Elle heurta les fervents catholiques mais rallia des personnalités. Les douaniers et les représentants du Peuple poursuivirent les prêtres réfractaires cachés par les habitants des deux côtés de la frontière. Il n'y avait alors pas de limites.
En 1805, des bornes furent installées mais Les Gras parvint à conserver des propriétés au-delà de la frontière politique, dans la zone du No Mans's Land et même en Suisse. En 1948, la Suisse demanda la suppression des 2 mètres de bois entre les bornes frontières. Le tracé de la frontière proposé le long du Doubs fut fixé sur le mont après l'intervention du colonel Simon-Vermot.
L'industrialisation bascula ensuite les habitudes des Gras. L'agriculture et l'artisanat furent les deux activités dominantes et firent la renommée des Gras à travers l'Europe.
En 1870, le passage de l'armée de Bourbaki marqua une autre période trouble aux Gras. Les soldats affaiblis par la marche dans la neige auraient abandonné des armes dans les grottes au-dessus du village (trésor de Bourbaki), sur le Grand-Mont.
Lors de la Seconde Guerre mondiale, les Allemands surveillèrent la zone frontalière. Les habitants des alentours et les maquisards reprirent alors les anciens tracés de contrebande connus par les habitants des Gras afin de pouvoir mieux vivre suite aux privations imposées par les Allemands.
La bonne entente franco-suisse était célébrée lors de la fête de la Saint-Jean pendant laquelle les habitants des Gras et de la Brévine se réunissaient aux deux cafés de l'Helvetia, situés sur la frontière.
Gines
Gines es un municipi de la província espanhòla de Sevilha dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Direccion Generau de Doanas (Argentina)
thumb|250px|left|... [[La seu de la Doana a la debuta deu sègle XX...]] 250px|thumb|... [[La doana uei...]] La Direccion Generau de Doanas qu'ei un deus tres organismes (amassa dab la Direccion Generau Impositiva - DGI - e la Direccion Generau de las Ressorsas de la Seguretat Sociau - DGRSS - ) qui compausan l'Administracion Federau de las Recèptas Publicas - AFIP -.
Lo son dever qu'ei de regularizar e d'aplicar las regulacions sus tots los moviments d'importacion e d'exportacion.
Lo son bastiment istoric a Buenos Aires qu'ei pro emblematic de la ciutat.
Franchimand
Lo mot sovent pejoratiu de franchimand -a (o francimand -a) designa una persona originària del país de la lenga francesa (lo País d'Oïl, situat al nòrd d'Occitània). Tanben lo franchimand pòt designar pejorativament la lenga francesa. Un occitan que cerca d'amagar son accent occitan quand parla francés (e parla "ponchut"), òm ditz que "franchimandeja" (idem "francimandeja"). S'emplega tot parièr aicesta expression (sens cap connotacion pejorativa) per designar, tot simplament, qualqu'un, occitan, que parla francés.
Guadalcanal
Guadalcanal es un municipi de la província espanhòla de Sevilha dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
.total
(nom de marca) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa multinacionala Total SA. Es en servici dempuèi lo 9 de març de 2016.
David Granger
David Granger (nascut lo 15 de julhet de 1945 a Georgetown, Guyana) es òme politic e president de Guyana dempuèi lo 16 de mai de 2015.
Comunautat d'aglomeracion Brageiraguesa
La Comunautat d'aglomeracion Brageiraguesa (CAB) es una intercomunalitat, perigòrda situada dins lo departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Son còdi SIREN es 200070647. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian brageiragués e tanben lo lemosin.
Istòria
La comunautat se creèt per un arrestat prefectoral del 15 de setembre de 2016.
Efectiva lo 1èr de genièr de 2017, resulta de la fusion de :
L'anciana comunautat d'aglomeracion Brageiraguesa resultava de la fusion, lo 1èr de genièr de 2013 de :
Quand Flaujac s'incorporèt dins la comuna novèla del Sigolés e Flaujac, lo lo 1èr de genièr de 2019, entrèt dins la comunautat d'aglomeracion Brageiraguesa.
Composicion
Mapa de la Comunautat d'aglomeracion Brageiraguesa lo 1èr de genièr de 2019.|thumb|center|upright=2.1 Densitat de populacion de las comunas de la Comunautat d'aglomeracion Brageiraguesa lo 1èr de genièr de 2019.|thumb|center|upright=2.1
Veire tanben
thumb|600px|center|Mapa dels EPCI de Dordonha al 1èr de genièr de 2019
Jacques Houdek
thumb|200px|Jacques Houdek Željko Houdek escaissat Jacques Houdek (Zagrèb, 14 d'abril de 1981) es un cantaire croat.
Guillena
Guillena es un municipi de la província espanhòla de Sevilha dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Arezzo
Arezzo es una comuna italiana de 99,487 abitants, capluòc de la província omonima en Toscana. Coneguda mondialament coma Ciutat de l'aur, de la Giostra del Saracino e de Guido d'Arezzo inventor de la notacion musicala, foguèt lo sèti de la pus anciana universitat de Toscana, e una de las primièra d'Euròpa.
Ringo Starr
Ringo Starr (nascut Richard Starkey, lo 7 de julhet de 1940) foguèt un musician del grop de rock anglés The Beatles. Lo grop comprenguèt tanben Paul McCartney, George Harrison e John Lennon.
Pierre Bergeras
Pierre Bergeras (Salias (Bearn), 28 de febrièr de 1737 - Paris, 1823) es un òme politic e escrivan bearnés.
Tezu
Tezu es una vila de l'estat d'Arunachal Pradesh en Índia.
Demografia
Al recensament de 2011, la populacion de la vila èra de 9 743 abitants.
Herrera
Herrera es un municipi de la província espanhòla de Sevilha dins la Comunautat Autonòma de Andalucía.
.bcg
(acorcha de Boston Consulting Group, "grop de conselh de Boston", en anglés) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana The Boston Consulting Group, Inc. Es en servici dempuèi lo 9 de març de 2016.
Paul Bazin
Paul Bazin (1890-1956) foguèt un òme politic comunista francés. Militant a la Seccion Francesa de l'Internacionala Obriera (SFIO) de 1905-1921 puei dau Partit Comunista Francés (PCF), foguèt elegit premier cònsol dau Petit-Quevilly de 1919 a 1923. Ne'n foguèt tanben conselhier generau. Partit dins la region de Lilla, i venguèt secretari a la propaganda de la federacion regionala dau PCF. Enfin, de 1927 a 1928, foguèt secretari dau Secors Roge Internacionau.
Viking metal
Lo viking metal es un tèrme utilizat per descriure lo movement de gropes d'heavy metal, sustot lo folk metal, que sei tèmas son mai que mai la mitologia nordica, lei Vikings ò lo paganisme. La màger part dei gropes de viking metal son originaris d'Escandinàvia. Dins la musica dau viking metal, lei claviers son omnipresents e lo ritme es galopant. Lo viking metal es mai un concèpte liric e tematic qu'un genre musicau coma tau.
Africa
Africa es un continent que representa 6% de la superficia terrèstra e 20,3% dei tèrras continentalas amb una superficia de 30,415,873 km². Si situa au sud d'Euròpa e au sud-oèst d'Asia e es enviroutada per la Mar Mediterranèa au nòrd, la Mar Roja au nòrd-èst, l'Ocean Atlantic a l'oèst e l'Ocean Indian a l'èst. En 2013, sa populacion èra de 1,110 miliards d'abitants, ço que representava mai de 15% de la populacion mondiala. Es compausat de 54 estats internacionalament reconeguts.
Zinedine Zidane
Zinedine Zidane, o mai completament Zinedine Yazid Zidane (en francés Zinédine Zidane), que ten l'escais de Zizon (en francés Zizou), es un ancian fotbolaire professionau occitan, nascut lo 23 de junh de 1972 a Marselha a la ciutat de La Castelana, dins lei Quartiers Nòrd de la vila. Lo citan entre lei mai grands fotbolaires de l'istòria au ras de Pelé, Michel Platini e Diego Maradona e lo botan dins la lista dei 125 melhors fotbolaires dau Mond encara vius en 2004, dins un classament comun de Pelé e de la FIFA. Afortís sa personalitat culturala coma cabil, argerian, marselhés e francés.
Africa
Geografia fisica
thumb|right|400px|Topografia d'Africa.
Generalitats
Aperaquí sèt regions principalas compausan lo continent african. Aqueu nombre es de còps contestat segon lei definicions utilizadas ò lei consideracions politicas. Pasmens, aquela division es la pus frequenta e sei principalei regions son :
Plan d'altitud e montanhas
Lei relèus pus frequents sus lo continent african son lei plans d'altitud e lei montanhas. Lo sud e l'èst d'Africa son ansin dominats per de plans que l'altitud mejana es egala a 1,000 m e es rarament inferiora a 600 m. Dins certanei regions, en particular dins lo sud dau continent, la transicion entre aqueu plan e l'ocean es fòrça rapida e forma de còps de bauç d'una autor superiora a 1,000 m. Dins la partida orientala dau continent, aqueu plan fa partida de la region dau Rift African qu'es una dorsala continentala que va d'Eritrèa a Moçambic. Sa region centrala, dicha region dei Grands Lacs, es ocupada per una tièra de lacs d'una talha importanta. Lei principaus son lo lac Victòria, lo lac Malawi, lo Lac Tanganyika, lo lac Kivu, lo lac Albèrt e lo lac Aidoard. Au nòrd d'aquelei lacs, la region etiopiana dau plan d'altitud african presenta l'altitud mejana pus auta dau continent ambé de zònas rarament en dessota de 1,500 m. Existisse tanben de lacs permanents dins aquela region dau plan mai son pus pichons que lei Grands Lacs centraus. La region dau Rift es caracterizada per un volcanisme actiu generalament de tipe efusiu.
Existisse divèrsei regions de montanhas. Lei pus importantas son generalament d'origina volcanica mai d'excepcions existisson coma l'Atlàs. La cima pus auta dau continent es lo mont Kilimanjaro (5,892 m) qu'es un volcan amorçat. Franc dei montanhas de l'Atlàs e dau mont Cameron, lei montanhas d'una altitud superioras a 4,000 m si situan lòng dau Rift, en particular a l'entorn dei Grands Lacs e sus lo plan etiopian. Pasmens, entre lei massís montanhós african, si fau tanben nòtar l'existéncia de montanhas de 3,000 m d'altitud en Sud-Africa e dins lo Sahara. De mai, la region dau Golf de Guinèa a unei regions montanhosas que l'altitud maximala varia entre 1,800 e 2,400 m.
Plans e idrografia
Lei plans africans son situats lòng dau litorau, dins lo desèrt de Sahara e dins certanei bacins idrografics, magerament au nòrd e a l'oèst dau continent. L'idrografia africana es dominada per quatre fluvis majors que son Nil, Nigèr, Còngo, Zambèzi e per l'influéncia de Sahara que limitèt la preséncia de rius importants (levat Nil) dins la màger part dau nòrd dau continent. Lo bacin de Nil s'estend sus lo nòrd-èst dau continent e va d'Egipte a una partida de la region dei Grands Lacs e dau plan etiopian. La longor totala de Nil es estimada entre 6,400 e 6,700 km e es donc lo fluvi pus lòng amb Amazonas. Lo bacin de Nigèr si situa dins l'oèst de Sodan. Constituisse un plan agricòla fòrça important dins la region dau Golf de Guinèa. Lo bacin de Còngo si situa en Africa Centrala dins una region eqütoriala a l'oèst dei Grands Lacs. Ansin, es fòrça similar a l'Amazonas e son debit es lo segond pus important mesurat per lei rius terrèstres. Enfin, lo bacin de Zambèzi si situa au sud-oèst dau continent. L'i format un plan litorau dins la region de Moçambic.
En fòra d'aquelei bacins majors, existisse tanben dos bacins de remarca a l'entorn dau lac Chad, situat au sud de Sahara, e dins la region dau dèlta de l'Okavango, situat au centre dau plan d'altitud sud. Aquelei bacins son de bacins interiors que son pas liats a l'ocean (ò fòrça pauc per l'Okavango).
Clima
thumb|[[Clima african segon la classificacion de Koppen.]]
Lo clima sus lo continent african es magerament determinat per tres factors principaus que son la temperatura mejana, lo nivèu mejan dei precipitacions e lo regime dei vents. Coma Africa si situa quasi totalament dins la zòna intertropicala, lei variacions de temperatura son generalament limitadas, compres netre lei sasons pus caudas e pus frejas. Se pòu donc destriar unei faissas caracterizadas per sa temperatura :
Lei variacions de precipitacions entre lei regions son fòrça importantas e representan lo factor climatic principau bòrd que la temperatura evoluciona pauc dins lo corrent de l'annada. Doas regions (Sahara e Kalahari) si caracterizan per la quasi abséncia de precipitacions e son donc deserticas. Dins la region tropicala, lei precipitacions son pus importantas lòng dau litorau de l'Ocean Atlantic e lo maximom es enregistrat dins la region dau mont Cameron ambé 9,991 mm. La ò lei sasons umidas varian segon l'endrech. Lòng de l'eqüator, i a sovent doas sasons umidas e doas sasons secas. Se pòu tanben trobar una sason fòrça umida. Pasmens, dins la màger part de la zòna, lei precipitacions son concentradas dins lo corrent de l'estiu qu'es la sason umida.
Enfin, lei vents an una importància gròssa dins lei regions deserticas ò vesinas e dins lei regions lòng de l'Ocean Indian. Dins lei premierei, de vents d'ivèrn son la fònt d'un desplaçament important de poussa dempuei lo desèrt. Aquela poussa pòu viatjar en direccion de regions fòrça alunchadas coma va mòstra l'exemple de Siròc que va dau Sahara fins au sud d'Euròpa. Sus lei costats sud-èst e èst, lei vents son a l'origina dau fenomèn de mosson e de l'arribada de ciclons tropicaus.
Environa naturala
thumb
L'environa naturala african presenta d'evolucions similaras ai variacions climaticas. Se pòu donc definir una tièra de faissas que s'estendon d'èst en oèst e presentan un tipe definit d'environa : Enfin, la vegetacion dei regions de montanhas evoluciona segon la localizacion de la montanha. Dins lei regions deserticas, l'i a ges de vegetacions. En revènge, dins leis autreis endrechs, se pòu rescòntrar de vegetacions que van evolucionar ambé l'altitud per formar de zònas vegetalas especifas e diferentas de l'environa dau plan a la basa de la montanha.
Demografia
La demografia african es un element major de son desvolopament actuau en causa de son aumentacion rapida. De 230 milions d'abitants en 1950 (9,1% de la populacion mondiala), lo continent agantèt 1,110 miliards en 2013 (15,2% de la populacion mondiala) e podriá aver 4 miliards d'abitants a la fin dau sègle XXI (38% de la populacion mondiala supausada). Aquela creissença es sostenguda per un taus de feconditat fòrça importanta que demenisse d'un biais lent. Èra egau a 5,1 en 2004 e a 4,7 en 2012. En revènge, l'esperança de vida es fòrça febla ambé solament 57 ans. La consequéncia d'aquelei fenomèns es donc la formacion d'una populacion africa qu'es fòrça jova amb un temps median egau a 20 ans.
En causa d'aqueleis evolucions, la densitat de populacion a donc fòrça aumentat dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX evolucionant de 8 ab/km² en 1950 a 34 en 2010. Pasmens, aquela valor demorèt encara relativament febla en comparason d'aquela de l'Union Europèa (113 ab/km²). Es tanben inferiora, mai d'un biais mens important, a la densitat mejana mondiala (47 ab/ km²). Sa reparticion es fòrça inegala e lei densitats pus importantas son situadas lòng dei litoraus de Magrèb d'Agadir a Tunis, lòng de la Vau de Nil de la Mediterranèa a Assoan, sus lo plan etiopian, en Africa de l'Oèst au sud d'una linha Dakar-Bamako-Ouagadougou-Abuja e lòng dau litorau de l'Africa Australa entre Lo Cap e Maputo.
Aquela aumentacion de populacion renforcèt tanben l'urbanisme e la talha dei vilas africanas. Per exemple, en 1960, solament doas vilas (Lo Cairo e Johannesburg) passan un milion d'abitant còntra 57 en 2009. Lei cinc vilas pus importantas en 2010 èran Kinshasa (13,9 milions d'abitants), Lo Cairo (12,5), Lagos (10,8), Khartoum (5,2) e Luanda (4,8). Lei país pus poblat en 2013 èran Nigèria (177 milions d'abitants), Etiopia (86,5), Egipte (84,6), Republica Democratica de Còngo (74,6) e Sud-Africa (53,0).
Lengas
thumb|Familhas principalas dei lengas africanas.
Lo nombre de lengas africanas es estimat entre 2,100 e 3,000. Son gropadas entre sièis familhas principalas que son :
Religions
Existisse tres zònas principalas de reparticion dei religions sus lo continent. Cada zòna es dominada per l'islam au nòrd, lo cristianisme au sud ò per de religions animistas originàrias d'Africa dins certanei regions centralas. Pasmens, l'islam e lo cristianisme son generalament influenciats per de rites locaus e forman donc de sincretismes mai ò mens.
Lo cristianisme apareguèt en Africa au sègle I durant lei regions mediterranèas de l'Empèri Roman. S'estendèt en fòra de l'Empèri a partir dau sègle IV en direccion de l'Africa de l'Èst, especialament sus lei territòris dau Sodan e de l'Etiopia modèrnes. Après una pausa lònga, l'expansion dau cristianisme tornèt començat au sègle XV gràcias ai premiereis installacions e missions de colons europèus. Dins certanei cas coma lo reiuame de Kongo, la conversion foguèt volontària e pacifica. Pasmens, dins la màger part, lei tropas militaras e lei missionaris europèus avancèron d'un biais simultanèu. A la fin dau sègle XIX, la colonizacion quasi totala d'Africa entraïnèt donc l'aparicion dau cristianisme dins totei lei regions dau continent. Si l'islam resistèt au nòrd, lei regions e orientalas son a l'ora d'ara magerament cristianas. Dins aquò, en causa de l'origina diferenta dei poissanças imperialas europèas, divèrsei menas de cristianisme existisson en Africa e lo catolicisme es la religion de solament 22% de la populacion còntra 36% en favor dau protestantisme e 4% per leis autrei glèisas.
L'islam apareguèt en Africa au sègle VII gràcias ai marchands arabis que venguèron dins lo nòrd dau continent après sa conquista militara. Coma lo cristanisme, sa difusion foguèt militara ò volontària. En particular, l'influéncia dei marchands musulmans dau Sahara foguèt fòrça importanta per difusar l'islam dins leis estats africans situats au sud dau desèrt a partir dau sègle VIII. Aquela difusion resistèt a la dominacion coloniala deis Europèus cristians e, a l'ora d'ara, l'islam (subretot sunita) es la religion de 30% de la populacion.
Lei religions tradicionalas africanas foguèron generalament absorbidas au sen dau cristianisme e de l'islam per formar de sincretismes dominats per lei doas religions monoteïstas. La repression per leis autoritats musulmanas ò cristianas de practicas e de rites religiós considerats coma de la mascariá ò dau paganisme agravèt aquela disparicion. Pasmens, certanei regions resistèron a aquelei tendàncias e an totjorn a l'ora d'ara una religion originària dau continent. Aquelei regions son magerament situadas en Africa Centrala e lòng dau Golf de Guinèa. Representan 9% de la populacion.
Antiquitat
D'estats organizats apareguèron en Africa tre l'Antiquitat Auta dins la valada de Nil, en Africa dau Nòrd e dins la region dei montanhas etiopianas. Egipte capitèt de resistir a mai d'una invasion (Pòbles de la Mar, Assirians...) mai Egipte foguèt finalament conquistada en -332 per lei Grècs d'Alexandre lo Grand. L'i fondèron la dinastia ptolemaïca que demorèt independenta fins a la conquista romana en -30. En Africa dau Nòrd, l'estat pus important de la region foguèt aqueu de Cartage fondat vèrs la fin dau sègle IX avC per de Fenicians. Dominèt la Mar Mediterranèa Occidentala fins ai guèrras punicas còntra Roma que si finiguèron per la conquista romana de la vila e sa destruccion en -146. Ansin, l'Empèri Roman s'estendèt lòng dei ribas mediterranèas d'Africa fins a son afondrament. Dins lei regions bizantinas, aquela possession demorèt fins a la conquista aràbia au sègle VII. Lei preséncias romanas e bizantinas aguèron per consequéncia importanta de permetre l'expansion de la religion crestiana dins lei vilas au sègle II puei dins lei zònas ruralas ai sègles III-IV.
En fòra de l'Egipte antica, d'autreis estats si desvolopèron dins la valada de Nil sus lo territòri dau Sodan contemporanèu. Ansin, divèrseis estats si succediguèron en Nubia que lo pus famós es lo reiaume de Meroe. Enfin, en Etiopia, lei plans d'altitud permetèron la formacion d'uneis estats a partir de la fin dau milleni II avC. Formèron de principats pichons fins a l'unificacion de la màger part de la region per lo reiaume d'Axom a partir dau sègle I. Au sègle IV, lo comèrci dins la Mar Roja l'i permetèt l'introduccion dau cristianisme.
Edat Mejana Auta
thumb|right|Africa vèrs la segonda mitat dau sègle VIII.
L'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident a partir de 406 entraïnèt la disparicion de la dominacion romana sus lei ribas dau nòrd-oèst d'Africa. En plaça, si formèt de principats berbèrs e lo reiaume dei Vandals que sa capitala èra Cartage. En 533-534, lei Bizantins ataquèron aqueu reiaume e va conquistèron permetent de restablir la dominacion romana dins la region. Pasmens, lei províncias africanas de l'Empèri Bizantin venguèron la buta deis invasions aràbias a partir de la fin deis annadas 630. Leis envaïsseires progressèron lòng dei ribas mediterranèas per ocupar lo litorau fins a l'Ocean Atlantic a la fin dau sègle VII. Lei Bizantins perdèron lo contraròtle de la region. Lei tribús berbèras s'islamizèron mai refusèron l'autoritat aràbia e si revoutèron regularament. Pasmens, ai sègles VII-VIII, lei califas omeias puei abbassidas èran pron poderós per reprimir d'insureccions ò s'assegurar de la fidelitat dei caps locaus.