cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Callisto (satellit)
Superficia
Lei cratèrs d'impacte an una talha compresa entre 100 m e 100 km per lei cratèrs simples. Lor forma despend dau diamètre. Lei cratèrs amb un diamètre inferior a 5 km son de depressions amb una fons plan ò una forma de bòla. Lei cratèrs d'un diamètre entre 5 e 40 km presentan un piton centrau. Aquelei amb un diamètre pus important, situat entre 25 e 100 km, an de depressions centralas en plaça dau piton. De cratèrs d'un diamètre pus grand que 60 km pòdon aver un dòma centrau benlèu causat per un solevament tectonic. Quauquei grands cratèrs son brilhants e mòstran d'estructuras centralas en forma de dòma irregular. Aquelei formacions serián d'estructuras de transicion vèrs lei cratèrs amb d'anèus multiples. Callisto a doas estructuras en anèus multiples amb de diamètres de 1,600 e 1,800 km.
Lei plans craterizats son lo relèu pus frequent de la luna. Son compausats de la litosfèra anciana e d'una mescla de glaç e de materiaus rocassós. Lor temps es d'aperaquí 4,5 miliards d'ans. La densitat de craterizacion d'aquelei regions es quasi la pus importanta dau Sistèma Solar. Lei plans clars an de cratèrs brilhants coma Burr e Lofn e de rèstas de cratèrs ancians. Enfin, lei plans liscs son lei zònas pus raras. Son generalament situadas dins leis estructuras en anèus multiples e, de còps, dins lei plans craterizats. Certanei tacas liscas podrián èsser lo resultat d'un criovolcanisme. Lo temps dei plans liscs e clars seriá entre 1 e 4 miliards d'ans.
La superficia de Callisto mòstra un deficit en cratèrs d'un diamètre inferior a 1 km a respècte dei plans sorns dau satellit vesin de Ganimèdes. En plaça, i a de depressions circularas e d'asperitats pichonas. Aquelei formacions serián lo resultat d'un fenomèn d'erosion desconegut que podriá èsser causat per la sublimacion lenta de l'aiga vèrs la temperatura de. D'efiech, la temperatura engendrada per lo Soleu au zenit podriá sublimar leis elements volatils dei glaç. Puei, lei materiaus rocassós dei parets s'afondrián en avalanca. S'aquela ipotèsi es corrècta, lei materiaus ai cimas dei cratèrs son principalament rocassós.
Orbita e rotacion
Callisto orbita a l'entorn de Jupitèr a una distància mejana de en 167 jorns terrèstres amb una excentricitat egala a 0,0074. Lo plan de sa trajectòria es quasi dins lo plan eqüatoriau de la planeta e l'enclinason de son axe de rotacion es egalament quasi nulla, entre 0,4° e 1,6°. Coma per la màger part dei satellits dau Sistèma Solar, la rotacion de Callisto es sincròna. Es a dire que lei periòdes de rotacion dau satellit a l'entorn de son aisse e a l'entorn de Jupitèr son identics.
Observacion
thumb|right|Fotografia amatora de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr e de sei quatre satellits principaus.]]
En teoria, es possible d'observar Callisto a uelh nus car sa magnitud aparenta de + 5,65 seriá sufisenta per veire lo satellit dins de condicions favorablas. Pasmens, dins la realitat, son lume es escondut per l'esclat de Jupitèr. L'observacion dirècta de Callisto necessita donc au mens un instrument amator de febla poissança.
Virargues
Virargues, o Veirargues, o eventualament Vairargues (veire toponimia), (Virargues en francés) es una comuna auvernhata situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Veyrargues, en 1289, Veyrargiœ, latinizacion del sègle XIV, Locus de Beyrargues, en 1414, Birargues, en 1441, Veyraigues, en 1446, Veyrargas, en 1476, Virargas, en 1484, Virargues, en 1575, Virergues, en 1628, Vayrargues, en 1691. Lo nom es format del nom latin d'òme Varius, amb lo sufixe -anicum,. Dins -anicum, l'accent tonic èra sus la prumèira sillaba e doncas *Variànicum èra un proparoxiton, que coneguèt après una apocòpa : *Vairanego > *Vairargues. Virargues es lo doblet de Verargues (Erau). A la pretonica, -ai- se mudèt en -ei- dins una granda partida nòrd e èst de l'occitan, d'aquí la fòrma de 1289 (mas l'escrit manten -ai-). Se l'evolucion anguèt taiqua -i-, la fòrma francesa Virargues correspond a la prononciacion autentica. Se n'es aital, probable que d'escriure Vairargues permetriá pas de conéisser la prononciacion (chaldriá que totes los -ai- pretonics se prononcièsson -i- dins l'auvernhat local). En conclusion, la grafia Vairargues es valabla per una prononciacion [vejr-] o [vɛjr-] e la grafia Virargues es temporàriament la pus prudenta per una prononciacion [vir-]. La prononciacion, notada a Farjas, comuna de Virargues, es [bi'rargə].
Nòtas
<references group="N"/>
Jouaville
Jouaville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
En 1817, Jouaville, vilatge de l'anciana província del barrois aviá per annexis las granjas de Anoux, Lagrange e Fleury. A aquela epòca i i aviá 307 abitants repartits dins 67 ostals.
En 1817, Jouaville, village de l'ancienne province du barrois avait pour annexes les fermes d'Anoux, Lagrange et Fleury. À cette époque il y avait 307 habitants répartis dans 67 maisons.
Fòrs de Bearn
thumb|250px|Prumèra pagina de l'edicion de 1552 deus Fòrs de Bearn Los Fòrs de Bearn qu'ei un ensems de tèxtes juridics escrivuts enter lo sègle XI e lo sègle XII qui edictan las leis, règlas, privilègis e pagaments dens tau o tau parçan de Bearn. Que son escrivuts en occitan de Bearn e que constitueishen atau l'un deus tèxtes mei vielhs emplegant lo bearnés. Au cors de l'istòria de Bearn, qu'impausèn tostemps drets e devers tant au sobeiran com aus sons subjèctes. Qu'an avut atau lo pes d'ua constitucion au dessús deu poder executiu au punt que quan Loís XIII, hòrt deu títol de Rei de Navarra, impausè, en 1620, l'Edicte d'Integracion de Bearn dens lo Reiaume de França, qu'ac podó obtiéner sonque en tot prométer d'arrespectar los Fòrs. Qu'ai atau que Bearn e demorè ua "província reputada estrangèra" e que los bearnés e comencèn d'arrecéber las leis francesas sonque arron la Revolucion.
Ipotèsi Gaïa
L'ipotèsi Gaïa, tanben nomenada ipotèsi biogeoquimica, es una ipotèsi scientifica controversida, d'en primièr avançada per l'ecològ anglés James Lovelock en 1970, mas tanben evocada per d'autres scientifics abans el, segon que la Tèrra seriá « un sistèma fisiologic dinamic qu'inclusís la biosfèra manten la nòtra planeta dempuèi mai de tres miliards d'ans en armonia amb la vida ».
L'ensems dels èsser vivents sus Tèrra formariá atal un vast superorganisme —   nomenat « Gaïa », segon lo nom de la divessa de la mitologia grèga personificant la Tèrra   — realizant l'autoregulacion dels seus compausants per favorizar la vida. Un exemple citat per Lovelock apiejant son ipotèsi es la composicion de l'atmosfèra, que seriá estat regulada au dins lo temps de biais a permetre lo desvelopament e lo manten de la vida.
L'ipotèsi Gaïa repausa sus un modèl scientific que se basa sus de constatacions ecologicas, climatologicas, geologicas o encara biologicas —   mejans la nocion d' ecoevolucion entre autre   —, nomenat Earth system science. Ne resulta un pronostic alarmista sus l'avenir de la biosfèra, fàcia al desfís du cambiament climatic entre autre.
L'ipotèsi Gaïa foguèt desvelopada per James Lovelock dins d'obratges coma : Las Edats de Gaïa (1990), La Tèrra es un èsser vivent, l’ipotèsi Gaïa (1999), ''Gaïa. Una medecina per la planeta (2001) e La Revancha de Gaïa'' (2006) ; aquel obratge descriu una planeta veguda inabitabla per l'Òme. D'autres scientifics, coma Lynn Margulis, tornan sus l'ipotèsi Gaïa, que, dempuèi las òbras de Lovelock, fa l'objècte d'una abondanta literatura scientifica e filosofica. Del modèl geobioquimic nasquèt la geofisiologia que, dins la continuitat de l'ipotèsi Gaïa, propausa d'estudiar totas las interaccions existentas al sen del sistèma Tèrra.
Experiéncias e constatacions cap a Gaïa
Lo modèl de Lovelock nasquèt d'una multitud de constatacions scientificas de totas disciplinas, s'escalonat subretot de 1965 a 2000 e l'ensems constituís çò que Mitchell Rambler, René Fester e Lynn Margulis nomenèron l'« ecologia globala » ( Global Ecology ). De recèrcas son encara menadas al sen de diverses centres d'estudi coma lo Centre for Ecology and Hydrology, lo Hadley Centre for Climate Prediction and Research e l ' Edinburgh Research Station. Dins aqueles divèrses obratges James Lovelock cita un corpus d'experiéncias apiejant son modèl gaïenc.
A partir de 1968, Lynn Margulis escriguèt un article titulat The Origin of Mitosing Eukaryotic Cells, que fondèt mai tard la teoria endosimbiotic. Fa lo ligam entre la fisiologia e las regulacions a l'escala terrestra; en 1971, s'associa Lovelock e, en 1976, ambedos escrivon « Is Mars a Spaceship, Too? » que prepausa una lectura gaïenca de l'atmosfèra marciana. En 1972, James Lovelock comença un viatge scientific sus la nau Shackleton; sa tòca es de mesurar lo taus atmosferic en sulfur de dimetil (DMS) <sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">, en de punts diferents de la planeta. Conclutz que los organismes marins an un ròtle de regulacion dins la difusion del DMS e publica lo meteis an lo primièr article evocant lo mecanisme gaïenc: Gaia as seen through the atmosphere. Amb d'autres scientifics — Robert Charlson, Meinrat Andrea e Stephen Warren, Lovelock fa l'ipotèsi « CLAW » (acronim dels noms dels auteurs) que postula que las emissions de DMS produchas pel plancton marin modifican l'absorpdion de lutz de la planeta e son implicadas dins la regulaction climatica, mejans un procès indentic a aquel de l'albedo <sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,. L'ipotèsi CLAW es confirmada experimentalament par M. O. Andreae en 1978.
Andrew Watson e Tim Lenton mostrèron lo manten d'una composicion quimica establa dins la mescla atmosferica, e per exemple lo ròtle jogat pel fosfòr.
Fin finala, Peter Liss expliquèt perque los oceans son las fonts biologicas dels elements essencials a la quimia de la biosfèra (sofre, selèni e iòde maitot).
Un punt de vista novèl sus la vida
Mai qu'una explicacion geologica, l'ipotèsi Gaïa es, segon los seus partisans, una vision particulara de la vida, una responsa scientifica a la question del vivent, concèpte proteïfòrma segon la disciplina concernida, veire ignorada per las comunautats scientificas. James Lovelock declarèt : « Legiguèri fòrça, esperant descobrir dins la literatura scientifica una definicion completa de la vida considerada coma un procès fisic, ont seriá possible de fondar lo principi de las experiéncias visant a la detectar. (…) Aviam comolat de tonas de donadas sus totes los aspèctes imaginables de las espècias viventas, de las partidas mai exterioras fin a la mai interioras. Mas dins la vasta enciclopèdia de fachs que se trobava a la nòstra disposicion, lo còr del subjècte (la quita vida) aviá estat gaireben ignorat. » Dins aquel sens la concepcion gaïenca ten d'aquela d'Alfred James Lotka e d'Erwin Schrödinger (dans What is Life?, 1944). L'ipotèsi permet de passar l'encastre dicotomic abitual del biotic-abiotic mostrant que las espècias participan a l'istòria del mitan que, en retorn, a per tòca lo desvelopament de la biosfèra : « La vida s'adaptèt pas a un mond inèrata determinada per la man mòrta de la quimia e de la fisica. Vivèm dins un mond que foguèt bastit pels nòstres aujòls, ancians e modèrnes, entretengut de contunh pel biòt actual dins sa totalitat. » D'un punt de vista filosofic, lo modèl gaïenc — que Jacques Grinevald nomena la Biosfèra-Gaïa  — pareis a una novèla filosofia de las Luses.
Apond que las espècias obesisson tanben a una autoregulacion cap a mai d'estabilitat: « Se, dins lo mond real, l’activitat d’un organisme modifica son environament material dins un sens qu'o favoriza, e que en consequéncia, i a una descendéncia mai abondanta, alara l’espècia e la modificacion van créisser l’una e l’autra fins a que un novèl estat estable siá atenh. » . Fin finala, « a una escala locala, l’adaptacion es lo mejan per que los organismes pòdon seguir dins d'environaments desfavorables, mas a l’escala planetara, l’associacion entre la vida e son environament es tan estrecha que la nocion tautologica d’« adaptacion » es propriament evacuada. » Dins aquel sens, lo modèl gaïenc es una responsa al darwinisme estrict, que vei dins la vida un accident avent cap de biais de relacion amb l'environament, segon Lynn Margulis. Philippe Bertrand, dins Les Attracteurs de Gaïa (2008), descriu l'evolucion del sistème-Tèrra coma la mesa en plaça d'una complexitat creissenta, creant e fasent interagir diferents nivèls de regulacion (los « atractors »), biologics e non biologics, dempuèi las cellulas find a l'encastre global, quimic, biogeoquimic, climatic e gravitacional, e ont l'evolucion per seleccion naturala joga pasmens plenament son ròtle.
Originas del nom « Gaïa »
L'ipotèsi d'una Tèrra animada (pasmens se Lovelock li atribuís jamai d'intelligéncia o d'emocions) es un tèma recurrent dins l'imaginari uman, dins la literatura e dins las teorias scientificas. Se pas cap de modèl jamai foguèt tan precís e argumentat qu'aquel de Lovelock, qu'es un « scientific sens afiliacion », d'autres autors prepausèron una vision gaireben pròche de la seuna. La personificacion del concèpte es donc fin finala qu'una metafòra euristica qu'emplís una tòca abans tot didactic : « Dins aquel obratge, parli sovent de l’ecosistèma planetara, Gaïa, coma vivent […] Alara fai aquò; m'amagui pas que lo tèrme « vivent » relèva de la metafòra e que la Tèrra es pas viventa coma vos e ièu o quitament una bacteria. Dins lo meteis temps, insisti sul fach que la quita Gaïa es vertadièrament de la sciéncia e non una simpla metafòra. Utilizi lo tèrme « vivent » coma un engenhaire disent qu’un sistèma mecanic es vivent, per destriar son comportament quand se met en movement o arrestat, o al punt mòrt » explica son creator. Aquel punt de vista es aquel de Lovelock al començament de son ipotèsi, al moment que deu estalviar son imatge al sen de la comunautat scientifica. Dempuèi, la personifiquèt largament, fins a elargir lo modèl a una dimension mistica veire religiosa, mas sens jamai ne far una entitat conscienta o una mena de dieu vivent. Las teorias Gaïa al contrari, se reclamant d'aquelas assercions, desvolopèron en seguida l'idèa que la Tèrra aurián una « consciéncia », veire que seriá una mena de divinitat, dins la tradicion del movement New Age.
Gaïa es, dins la mitologia grèga, la divesa de la Tèrra, maire dels dieus e dels titans, ligada al culte de la feconditat, e tanben una de las mai ancianas representacions teïstas de l'istòria umana perque se trobèt d'estatuas de la tèrra maire (Granda Divesa) a l'epòca preïstorica (Mohenjo-daro e Harappa). Lo nom de l'ipotèsi foguèt causida per Lovelock sus l'avís de l'escrivan e amic William Golding ; l'universalitat del nom, d'en primièr a causa de la difusion de la mitologia grèga, mai lo fach que le nom dralha una idèa de proteccion e de maternalisme, balha a l'ipotèsi una metafòra adequata. Lovelock fuguèt, dempui lo començament, conscient de l'importança de donar una metafòra universala e imediata per far venir lo contengut vulgarizable e de rivalizar amb los autres modèls reconeguts. Al contrapunt d'aquel aspècte positiu, Lovelock parla tanben de Kali, divessa que representa l'aspècte destructor divin dins l'indoïsme, aspècte negatiu de la Tèrra se per escasença expulsava l'òme.
Gaïa e lo darwinisme
Lovelock consèrva la teoria de Darwin sus l'evolucion de las espècias al sen de lor mitan. L'ipotèsi Gaïa intègra donc las conclusions de la seleccion naturala, malgrat una critica del genetician anglés Richard Dawkins al començament dels dichs de Lovelock. Dawkins considèra que se pòt pas atribuir un ròtle a la Tèrra dins l'evolucion. Lovelock nega aquel argument e quitament intègra la « teoria del gèn egoïsta » de Dawkins a son modèl. L'ipotèsi Gaïa es, segon el, pas cap de biais en contradiccion amb las conclusions del darwinisme, qu'a per objècte epistemologic lo vivent. Fin finala, Lovelock pren del neodarwinisme l'idèa que la genetica a per ròtle d'adaptar pel melhor las espècias a lor mitan. Atal desvolopa un concèpte mixte, aquel d'ecoevolucion, que definís lo vivent coma una proprietat emergenta de l'ecosistèma; alara que cada espècia seguís lo seu interès, la combinason de lors accions tend a contrepesar los efièchs sul cambiament environamental. Mas Darwin afirma que lo mitan modifica las espècias, non lo contrari, e es aquó qu'opausa Richard Dawkins a Lovelock. Acceptant lo costat autoregulator de la planeta, insistís sul fach que Lovelock oblida la condicion essenciala necessària per definir un èsser vivent e son evolucion, qu'es « l'oposicion permanenta a un mitan exterior (presas e predators), sol susceptible d'o far evoluir dins lo temps pel mecanisme plan conegut de l'evolucion naturala ». Mas la Tèrra possedís pas de predator e evolua dins pas cap de mitan permetent la competicion; seguís que l'ipotèsi Gaïa es un abús del modèl de la seleccion naturala, çò que Lovelock reconeis tanben. Pasmens, amb son modèl de simulacion informatica Daisyworld, Lovelock intègra a sa teoria la vision de Darwin, que ven compatibla amb los seus postulats : « Daisyworld foguèt imaginat per mostrar que la teoria darwiniana de l'evolucion per la seleccion naturala es pas en contradiccion amb la teoria Gaïa, mas ne fa partida tota ».
Lo debat seguèt amb lo sosten balhat a Lovelock per l'entomologista Edward Osborne Wilson, amb son obratge The Future of the life (2002). Wilson es tanben un pròche de Dawkins. Fondator de la sociobiologia, Wilson permet d'adaptar lo modèl ecologista de Lovelock amb aquel, filogenetic, de Darwin. Se Wilson dich partir de las espècias per devinar un ecosistèma intelligent, Lovelock part, el, de l'ecosistèma per acabar a definir las espècias i contribuissent, mas, segon Wilson, abedos s'encontran. Mas, de zonas de conflictes existisson encara entre lo modèl gaïenc e la teoria de la seleccion naturala. La principala concernís l'abséncia de capacitat de reproduccion, capacitat qu'es lo pròpri de las espècias, e que Gaïa possedís pas.
Gaïa e la sistemica
Lo modèl de Lovelock s'enrasiga precisament dins la sistemica, la quita teoria nascuda de la cibernetica de Wiener e expausada per exemple per Joël de Rosnay dons Lo Macroscòpi. Gaïa respond atal a totas las proprietats ligadas a la definicion d'un sistèma. Lovelock e los seus partisans faguèron de contunh dins lors obratges de la Tèrra, de son climat e dels seus proceses de sistèmas obèrts seguent las conclusions de la cibernetica, quitament se de proceses son pas coneguts coma sistemics per de detractors coma Richard Dawkins. Lo sistèma-Tèrra possedís en efièch tres caracteristicas ciberneticas :
L'ipotèsi Gaïa ven tanben, après sa reconeissença en 2001 al Congrés d'Amsterdam, un pilar fondator del modèl interdisciplinari ecologic nomenat Earth system science <span class="ouvrage" id="Stephen_LansingKremerSmuts1998"><span class="ouvrage" id="J._Stephen_LansingJames_N._KremerBarbara_B._Smuts1998"> (<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en ) J. Stephen Lansing, James N. Kremer et Barbara B. Smuts, « <cite style="font-style:normal;">System-dependent selection, ecological feedback and the emergence of functional structure in ecosystems »,  Journal of theoretical biology , <abbr class="abbr" title="volume">vol. 192, <abbr class="abbr" title="numéro">no <abbr class="abbr" title="numéro"> 3,‎ <time class="nowrap" datetime="1998-06">juin 1998, <abbr class="abbr" title="page(s)">p. 377–391 <small style="line-height:1em;">(DOI 10.1006/jtbi.1998.0664, lire en ligne) <span class="Z3988" id="COinS_64925" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=System-dependent+selection%2C+ecological+feedback+and+the+emergence+of+functional+structure+in+ecosystems&rft.jtitle=Journal+of+theoretical+biology&rft.issue=3&rft.au=J.+Stephen+Lansing&rft.au=James+N.+Kremer&rft.au=Barbara+B.+Smuts&rft.date=1998-06&rft.volume=192&rft.pages=377%E2%80%93391&rft_id=info%3Adoi%2F10.1006%2Fjtbi.1998.0664&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.researchgate.net%2Fprofile%2FBarbara_Smuts%2Fpublication%2F23740487_System-Dependent_Selection_Ecological_Feedback_and_the_Emergence_of_Functional_Structure_in_Ecosystems%2Flinks%2F0deec537b74424c3c6000000.pdf&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa">   <span class="ouvrage" id="Stephen_LansingKremerSmuts1998">. , que reünís fòrça disciplinas scientificas dins una volontat comuna: comprene, modelizar e preveire los tressauts de la Tèrra, dins un apròche sistemic.
Precedents filosofics
Dins l'Antiquitat, los estoïcians concebon l'Univèrs coma un ensems ordonat (lo cosmos ) ont tot a una causa, de biais qu'un eveniment, quin que siá, provòca de segur un eveniment futur determinat. Pels Grècs, la rason es la facultat que nos permet de sasir aquelas relacions de causa a efièch. Al meteis temps, los estoïcians nomena « Rason » (lo logos ) aquel ordonançament universal de la Natura que fòrma un ensems qualificat de « divin » <sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,.
Johannes Kepler, al sègle XVII, foguèt lo primièr scientific a far sorgir l'idèa que la Tèrra seriá pareis a un organisme redond e unic. Lo quite Leonardo da Vinci faguèt una comparason entre lo foncionament intèrne del còs uman e lo mecanisme terrenc. Encara, la pensada de Lovelock s'apròcha d'aquela de Ralph Waldo Emerson, filosòf american, que volgava tornar far una plaça a la Natura dins lo debat metafisic. Per Emerson, dins son obratge Nature (1836), l’òme venguèt un semiòme, qu'utiliza la natura solament per la seuna compreneson, pel trabalh penós de las fòrças materialas, perque a perdut las seunas fòrças espiritualas. Fin finala, l'ecologia literària d'Henry David Thoreau, davancièr de la consciéncia environamentala segon Donald Worster, prepausa una vision espiritala de la Tèrra pròche d'aquela de Gaïa. Thoreau dich atal en 1851 que « la tèrra que cauqui es pas una massa inèrta e mòrta, es un còs, possedís un esperit, es organizada e permeabla a l'influéncia de son esperit e tanben la mica d'aquel esperit qu'es en ieu » ; parla encara de « tèrra viventa » e de « granda creatura ».
Precedents scientifics
Las metafòras scientificas assimilant la Tèrra a un organisme vivent son nombrosas abans Lovelock. Friedrich Ratzel es l'un dels primièrs scientifics a parlar d'organisme terrèstre, concèpte central de çò que nomena la biogeografia. Jean-Baptiste Lamarck, partisan d'una teoria parallèla a aquela de Charles Darwin, ja aviá desvelopat l'idèa que la Tèrra seriá un ensems organizat e interdependent. Lo geològ James Hutton, dins son obratge fondator per aquela disciplina, The Theory of the Earth, explica en 1785 : <span class="citation not_fr_quote" lang="en">« I consider the Earth to be a super organism and that its proper study should by physiology » (« Considèri la Tèrra coma un super organisme e que lo seu domèni d'estudi deuriá èsser la fisiologia »).
Thomas Henry Huxley, un partisan de Darwin, pensa, a partir de 1877, que la Tèrra s'autoregula. Lo matematician Alfred Lotka fonda enseguida un apròche de la dinamica de las populacions biologicas que lutan per la mestresa de las ressorsas energeticas, fins a modelar e influenciar lor mitan — idèa tornada per James Lovelock amb lo concèpte d' ecoevolution. En 1924, lo paleontològ e geològ Teilhard de Chardin fabrega, en ligam amb Vernadsky e lo filosòf Édouard Le Roy, lo concèpt de « noosfèra », qu'utiliza Vernadsky : s'agís de l'ensems format per las interaccions de consciéncias a la superfícia de la planeta, fins a formar pas mai qu'una sola entitat. Lewis Thomas, el, vei la Tèrra coma una cellula unica <sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,. Mai, en 1960, lo biologista Eugène Odum vei dins los ecosistèmas d'entitats autoreguladas.
E subretot son las teorias de Vladimir Vernadsky e de Walter Cannon qu'influencièron l'ipotèsi Gaïa.
Vernadsky e las jaças ecologicas
La nocion de « biosfèra » enonciada per Vladimir Vernadsky (1863-1945) en 1924 es lo precedent conceptual fondamental <sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">, de l'imatge d'un sistèma d'esperel enclaus e tendent a l'autoregulacion optimala. Fondator de la geoquimia modèrna, Vernadsky postula que la vida s'exprimís coma una fòrça geologica e constituís un fenomèn cosmic. En efièch es lo concèpte de biosfèra que, selon Eileen Crist e H. Bruce Rinker, prefigurèt lo modèl biogeoquimic. Lo modèl gaïenc que prepausa per la planeta se compausa de diferentas jaças en interaccion : la litosfèra, nuclèu de ròca e d'aiga; l'atmosfèra, envelopa gasosa constituissent l'aire; la biosfèra constituida par la vida; la tecnosfèra resultant de l'activitat umana e fin finala la noosfèra o esfèra de la pensada. L'ambidion de l' Earth system science es de comprendre en que la Tèrra es un sistèma ont caduna d'aquelas jaças participa a la mecanica generala. Vernadsky considèra que la compreneson d'aquel fenomèn global se pòt pas far sens prene en compte l'accion del Vivent — idèa que Lovelock exprimís mejans l' ecoevolucion.
Walter Cannon e lo concèpte d'omeostasia
Evocat pel mètge Claude Bernard, lo concèpte biologic d'« omeostasia », fabregat per Walter Cannon (1871-1945), puèi precisat per William Ross Ashby, a partir de dos mots grècs : stasis  (« estat », « posicion ») e homoios  (« egal », « semblabla a »), definís l'estabilizacion dels estats que permeton los processes biologics de la vida. Dins son obratge fondator, The Wisdom of the Body, Cannon definís atal l'omeostasia : « Los èssers vivents superiors constituisson un sistèma obèrt presentant fòrça relacions amb l'environament. Las modificacions de l'environament desencadenan de reaccions dins lo sistèma o l'afèctan dirèctament, acabant per de perturbacions intèrnas del sistèma. De talas perturbacions son entre autre mantengudas dins de limitas estrechas perque d'ajustaments automatics, a l'interior del sistèma, intren en accion e que d'aquel biais sián defugidas las oscillacions amplas, las condicions intèrnas essent mantengudas a quicòm près constantas ».
De biologic, lo concèpte ne venguèt a designar tota recerca d'un estat d'equilibri, al sen d'un sistèma cibernetic. Aquela autoregulacion pòt èsser aplicada a l'ecologia, al climat e quitament als cicles geoquimics, e nais de multiplas interaccions dels diferents constituents del sistèma concernit. La « proprietat emergenta » traduch lo concèpte d'omeostasia dins lo domèni cibernetic e utilizat pel modèl biogeoquimic coma essent la capacitat, pel sistèma-Tèrra, per manténer una temperatura establa e favorabla a la vida.
De Mart cap a Tèrra
En 1970, Lovelock fonda sa teoria Gaïa, fasent partit deml modèl mai vast de l'« Earth system science », eissit de las recèrcas de la NASA dins los ans 1980, e desvelopat per David Wilkinson, biologista al departament Biological and Earth Sciences. Aquel ipotèsi — que l'ecològ aprigonda pauc a pauc, d'en primièr sol puèi amb un collectiu de scientifics de tota mena   — utilisa un procès geonomic (quitament s'aqueles autors utilizavan pas encara aquel tèrme, pauc conegut en 1969). Lo còr de l'ipotèsi de Lovelock es que la biomassa modifica las condicions de vida de la planeta dins un sens que las rapròcha dels seus besonhs, fasent atal la planeta mai « espitalièra ». L'ipotèsi Gaïa liga aquela nocion d'« espitalitat » a l'omeostasia. Aquel apròche li venguèt dins los ans 1960, alara que trabalhava amb la NASA, per realizar d'instruments cargats de reculhir de pròvas de vida, pendent las missions d'exploracion dels planetas del sistèma solar per de sondas. Lovelock se demanda cossí un extraterrèstra saupriá qu’i a a vida sus tèrra e conclutz que l'atmosfèra es benlèu çò melhor per indicar la preséncia d'una biosfèra. Prepausa alara l'analisi de l'atmosfèra de Mart coma mejan de reperar la vida, sostenent se n'i aviá una, que « li caldrá utilizar l'atmosfèra per i posar de matèrias primièras e evacuar de degalhs; aquò acabariá per ne modificar la composicion ». Son primièr article Life Detection by Atmospheric Analysis, amb D. R. Hitchcock, pareguèt en 1967 dins la revista de Carl Sagan, Icarus. Sas conclusions permeton gaire d'apellacion : Mart podèt pas aver abrigat la vida perque son atmosfèra mòstra pas cap de signe de regulacion facha per pas cap d'organismes. Aquela concepcion lo faguèt ostracizar dins lo mitan scientific de la NASA.
La concepcion de Lovelock influéncia los protocòls seguits dins lo domeni de l'exobiologia. Fòrça prediccions de la teoria Gaïa en efièch menèron a de « descobèrtas planetàrias significativas ».
Lovelock s'interèssa enseguida, personalament, a la question de la continuitat de la vida. En efièch, aquela se mantenguèt malgrat un aument de 30 % de la luminositat solara dempuèi la formacion de la Tèrra. La temperatura globala varièt alara fòrça pauc e çò a causa d'una regulacion que se cal explicar : « aquelas reflexions me menèron a conjecturar que los èssers vivents regulan dins lor interès lo clima e la quimia de l'atmosfèra ». Lovelock trabalha enseguida amb la respectada biologista Lynn Margulis; anbendos escrivon un primièr article scientific, en 1974, fondator del modèl geobioquimic titulat «  Biological modulation of the Earth’s atmosphere  ». Dins aquel article, estudia l’idèa que la composicion de l’atmosfèra terrèstra, sa temperatura e son pH se regulan pels organismes vivents per tòca d'optimizar lors reproduccions. Mòstran que la Tèrra es un sistèma de contraròtle actiu capable de mantenir la planeta en omeostasia.
James Lovelock pòrta enseguida sas recèrcas sus la geobioquimia; dins l'encastre d'un programa d'estudi oceanologic, de que sorgís l'ipotèsi CLAW, descobrís los entorns moleculars naturals dels elements sofre e iòde : lo sulfur de dimetil (DMS) e l’iodur de metil, que venon una brica fondamentala de sa teoria.
Fin finala, dins una seria d'articles, examina en que l'ipotèsi Gaïa es compatibla amb las conclusions de la seleccion naturala. Sols unes especialistas li fan alara bon acuèlh e Lovelock afronta Richard Dawkins, defensor internacional de la teoria de l'evolucion darwiniana. Acaba pasmens per s'accordar amb lo biologista de la seleccion naturala sus l'incompatibilitat de son modèl amb los canons darwinians. « Perque dobtava pas de Darwin, quicòm deviá mal anar dins l'ipotèsi Gaïa » diguèt, tornat alara a son ipotèsi de trabalh. En 1981, Lovelock trenca amb los modèls precedents (levat aquel de Vernadsky) que considèran que la biosfèra sola s'autoregula e ne fa conforma son ipotèsi amb los postulats darwinians, qu’utilizan la simulacion informatica de Daisyworld.
Del sulfur de dimetil cap al modèl informatic Daisyworld
L'ipotèsi de trabalh de Lovelock pòt se resumir del biais seguent : l'ensems del sistèma (geologic e biologic) se regula, e aquò mejans un malhum complèxe d'interaccions e de retroaccions. La subtilitat d'un tal malhum implica una multitud de paramètres quimics. left|thumb|Esquèma del cicle del dimetilsulfur (DMS) dins los oceans segon l'ipotèsi CLAW En 1986, a Seattle, Lovelock, Robert Charlson, M. O. Andreae e Steven Warren decobriguèron que la formacion de las nívols e, per consequéncia, lo clima, dependon del dimetilsulfur — DMS en anglés  — engendrat per las algas Coccolitofòras del fitoplancton dels oceans. Aquelas quita algas participan al cicle del carbòni. Lo sulfur de dimetil produch per aquelas algas s'oxida dins l'atmosfèra e constituís los nuclèus de condensacion de las nívols. Lo sulfur de dimetil a donc un ròtle fondamental dins la formacion de la cobertura nivolosa de las regions situadas al dessús dels oceans e, al delà, dins l'equilibratge termic. N'es lo meteis per l'Iodometan.
Lovelock i vei alara un dels mecanismes de regulation de Gaïa, la retroaccion amb que las algas e los nívols son ligats; per aquela descoberta, recebèt en 1988 lo prèmi Norbert Gerbier de la comunautat dels climatològs. Es aquel mecanisme que li venguèt l'idèa tornar far un modèl elementari de Gaïa, mejans una simulacion informatica basada sus de paramètres rudimentaris. Lovelock escriguèt un primièr article de dimension epistemologica al subjècte de l'ipotèsi Gaïa en 1989 amb lo títol Geophysiology, the science of Gaia mas tenguèt de probar experimentalament son modèl. Donc realizèt, en 1983, amb lo geoquimista estatsunian Andrew Watson, un modèl informatizat destinat a procar un mecanisme autoregulator simple : aquel de la temperatura terrèstra, fasent intervenir los vegetals. Aquelas conclusions foguèron publicadas enseguida lo meteis an dins la revista Telus. Aquel modèl numeric, nomenat Daisyworld (« mond de las pimparèlas » en anglés), utiliza un sistèma simple fasent intervenir tres variablas : la luminositat solara e las superfícias cobèrtas per doas populacions de pimparèlas, l'una negra e l'autra blanca, e que s'espandís passada la temperatura de <span title="41 °F ou 278,2 K" contenteditable="false">5 <span title="41 °F ou 278,2 K" contenteditable="false"> <abbr class="abbr" title="degré Celsius" contenteditable="false">°C e podent pas céisser mai al delà de <span title="104 °F ou 313,2 K">40 <span title="104 °F ou 313,2 K"> <abbr class="abbr" title="degré Celsius">°C. Mòstra que l'equilibri entre populacions de pimparèlas, que determina l'albedo, tend a mantenir la temperatura constanta quand la luminositat solara varia : la biosfèra i servís d'agent omeostatic. Dins una segonda version del modèl, Lovelock e Lee Kump, en 1993 puèi en 1994, provan que lo darwinisme es compatible amb lor modèl numeric perque la populacion de las pimparèlas es regida per las leis de la seleccion naturala. Una autra simulacion, nomenada Damworld (« lo mond de la restanca »), permet tanben a W. D Hamilton e Peter Henderson, en 1999, de metre en jòc tres espècias animalas.
Mercé a Daisyworld, las recèrcas progresson e fòrça versions logicialas apareguèron. Dos biologistas : John Maynard Smith e William Hamilton confirmèron enseguida las conclusions de Tim Lenton quand publiquèt dins la revista Nature en 1998 un article titulat « Gaïa and natural selection » ont apond, amb succés, de factors quimics (oxigèn e fosfat) e de variablas d'adaptacion segon la seleccion naturala. William Hamilton ensems amb escriguèt Tim Lenton un article : « Spores and Gaïa » que fa un ligam entre l'ocean, las algas e lo climat. Segon los autors, lo modèl de simulacion de Lovelock es una vertadièra revolucion e Hamilton planta alara lo debat on l'ipotèsi Gaïa s'inscrich : dins d'una emission de television, en 1999, explica: « Tot coma las observacions de Copernic avián agut besonh d'un Newton per las explicar, avèm besonh d'un autre Newton per explicar cossí l'evolucion darwiniana fa una planeta abitabla ».
L'ecològ Stephan Harding enfòrça la simulacion de Lovelock e Watson en modelizant d'ecosistèmas entièrs, mai complèxes, e prenent en compte entre autras de cadenas alimentàrias. Aquelas conclusions son publicadas dins son article « Food web complexity enhances community stability and climate regulation in a geophysiological model ». Harding considèra que la biosfèra enseja per quin biais que siá de s'autoregular, amb la seleccion naturala, tèsi que forma le centre de son argumentation dans Animate earth: science, intuition and Gaia (2006).
La consecracion internacionala: las conferéncias
Foguèt pendent doas conferéncias Chapman, patronizadas per l' American Geophysical Union (AGU), que Lovelock expausèt publicament, per la comunautat scientifica concernada, son ipotèsi. Dins la conferéncia de 1988, a San Diego, una definition de l'ipotèsi foguèt pausada ; encara James Kirchner prepausa sa division epistemologica. Segon el, se pòt comptar cinc « sosteorias »: Gaïa influenta, coevolucionària, omeostatica, teleologica, optimisanta, qu'unís en dos Gaïa : weak Gaïa  e strong Gaïa. Fòrça conferencièrs, e tanben de criticas reconeguèron alara « l'ingeniositat del novèl agach sus la planeta que constituís lo modèl de Gaïa » e lo nom de « teoria Gaïa » remplaça aquel d'« ipotèsi Gaïa ».
Una segonda conferéncia Chapman foguèt organizada los 19 e 23 de junh de 2000 a Valéncia. Las tres tematicas abordadas son destinadas a consolidar l'ipotèsi. Examinèt : « Gaia dins lo temps », « Lo ròtle del vivent dins la regulacion dels cicles biogeoquimics e del climat » e « Cossí gerir la complexitat e los mecanismes de retroaccion del sistèma terra ». L'obratge Scientists debate Gaia (2004), jos la direccion de Stephen Schneider, amassa totas las intervencions.
Una quatrena conferéncia, que se debanèt en octobre de 2006 a Arlington, presidada per Lynn Margulis, nomenada : Gaia Theory : Model and Metaphor for the XX<sup contenteditable="false">e Century, al sens de de l'universitat de George Mason, amassèt fòrça especialistas: Tyler Volk, Dr Donald Aitken, Dr Thomas Lovejoy, Robert Correll, J. Baird Callicott. L'axe màger de reflexion es subretot l'apòrt de l'ipotèsi Gaïa a la compreneson del fenomèn d'escalfament global <sup class="reference cite_virgule">,.
La geofisiologia
Fondada en 1996 a Oxford per Peter Westbroek, la Societat de geofisiologia perlonga lo modèl biogeoquimic, jos un autre nom qu'aquel de « Gaïa » e constituís « lo camp d'estudis de las interaccions entre la vida e lo rèste de la Tèrra ». Segon Westbroek la « geofisiologia » « es un autre mot per l'idèa de Gaia lançada par James Lovelock, mas foguèt eliminat lo mot Gaïa, perque aviá estat acaparrat pel new age, e qu'èra contaminat per la sciéncia ». Inventada per James Hutton al sègle XIX, aquela disciplina combina diversas apròches : la genetica, la biologia, la sistemica, la climatologia, la geologia, la biogeoquimia tanben e a per tòca, entre autres, de lutar contra le despartiment scientific, mas tanben contra lo dogmatisme e l'obscurantisme. Lo ròtle d'agent geofisiologic de l'alga Emiliania huxleyi, per exemple, es revelator d'un sistèma complèxe, de l' « organisme vivent mai grand existissent ». Las recèrcas en geofisiologia son nombrosas e amassan d'especialistas avent ja trabalhat amb Lovelock o de fòrça expèrts: Tyler Volk e D. Schwartzman per l'apròche bioastronomic (amb la nocion d'abitabilitat), A.S. McMenamin Mark e L.S Diane McMenamin per l'estudi de la vida marina, Michael Woodley pel ligam seleccion naturala-ecosistèma, Axel Kleidon per la relacion omeostasi-entropia dins lo coble biòt-clima, o encara G. Evelyn Hutchison pels procèsses de regulacion del biota.
Una metafòra euristica
Lovelock foguèt, dempuèi lo començament, conscient de la dimension non scientifica del nom donat a l'ipotèsi d'una autoregulacion al nivèl global. Pasmens la tòca èra d'en primièr pedagogica, mercé a una metafòra euristica <sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">, : « Es sonque considerant la nòstra planeta coma una entitat viventa que podèm comprene (benlèu pel primièr còp) perque l'agricultura a un efièch abrasiu sul teissit vivent de son epidèrme e perque la pollucion l'empresona tant coma nosautre. » Lo modèl de Lovelock es euristic car vòl una fusion de las disciplinas, fins alara bugetadas (la biologia d'un costat, la geologia de l'autre) e tanben l'annexion d'autras sciéncias mai novèlas coma la genetica o l'ecologia, e quitament la politica. Lovelock tanben vei dins la conferéncia d'Amsterdam de 2001 un primièr pas positiu cap a una sintèsi de las sciéncias de la Tèrra e de la vida, centrada sus la planeta coma sistèma autoregulat.
Una analogia esperitualista
La metafòra d'una Tèrra autoregulada pòt menar a de deribas religiosas, veire a la candidesa scientifica, coma al subjècte del nuclear civil que Lovelock es partisan. En efièch l'analogia utilizada per Lovelock ancora sa concepcion dins un paradigme esperitualista e la simplicitat de l'imatge sovent donèt una critica del metòde. Mas foguèt sobretot Anne Primavesi que, dins Gaia's Gift, mostrèt lo ligam qu'existís entre fe e ecologia gaïenca, ligam que Lovelock desira e que s'aplica desperel, dins sa vida videnta, a çò d'el en Anglatèrra. Çò que cèrca, es un novelum del sentiment mistic de la Tèrra Maire, al contrari de las cresenças actualas materialistas, basadas segon el sus « un meteis sòcle de cresença religiosas e umanistas: la Tèrra es destinada a èsser espleitada pel ben de l'umanitat », e que la cultura judeocrestiana encoratjèt.
Un novelum filosofic
Lo modèl biogeoquimic es una volontat scientifica de fusionar las disciplinas per tòca de destriar lo sistèma Tèrra, mas es tanben un constat e un pronostic per la civilzacation mondiala : « La nòstra civilizacion se trapa dins la situacion d'aquel que la dròga tuará, que continue o daisse subte de ne prene » explica Lovelock. Considèra de fach la natura umana coma essent « esquizoïda », tot coma lo duò <abbr class="abbr" title="Docteur">D. Jekyll e M. Hyde d'Stevenson. Lo modèl de Lovelock, de scientific, ven militant per que dona un vam nòu al movement de l'ecologia prigonda, qu'implica un novelum esperital, mas tanben racional, al respècte de l'environament.
Las referéncias filosoficas son nombrosas dins las òbras de Lovelock. Cita John Gray que, dins Straw Dogs : Thoughts on Humans and Other Animals (2003), analisa las consequéncias de la demografia coma essent lo factor primièr de la tendéncia autodestructitz de l'umanitat. Lovelock tanben cita la filosòfa Mary Midgley, que, dins Science and Poetry (2001), avertís contra lo reduccionisme de la pensada scientifica, modèl oposat a l'ipotèsi Gaïa. La separacion de l'esperit e del còs, aviada a partir de René Descartes, menèt segon el a una vision reduccionista del mond e, en consequéncia, a son espleitacion. Puèi, per Lovelock, ven urgent de tornar pensar lo sens de l'òme dins la Natura, o alara poiriá nos destruire, en reaccion a la nòstra activitat destructritz. L'« afògament de la vila » es de segur una absurditat que menèt l'òme a obliar son mitan. Las reformas e plans ecologics mondials tanben çò mens marrit : lo mite del desvelopament sostenible e las energias alternativas son d'ideologias que permeton d'alunhar lo problèma segon Lovelock e Margulis, problèma que daissa la nòstra capacitat d'adaptacion dels nòstre besonhs al mitan, e non pas de somission del mitan als nòstres besonhs. Reconéisser aquela menaça es la sola causa que pòsca mobilizar l'òme : « D'el moment qu'un dangièr vertadièr e subte es pas percebut, la tribú n'agís pas a l'unisson » çò explica.
Una critica de la demografia creissenta
Lo problèma màger es, per Lovelock — e a contrario de la pensada comuna — la demografia, causa de la pollucion e de la subrespleitacion de las fonts naturalas : « Las causas que fasèm a la planeta son pas agressivas e pas mai representan una menaça geofisiologica, del moment que las fasèm pas a granda escala. S’i aviá sus Tèrra sonque 500 milions d’umans, gaireben res de çò que fasèm ara a l’environament perturbariá pas Gaïa. […] Es pas una simpla question de subrepopulation; una fòrta densitat de populacion causariá mens de perturbacions dins las regions temperadas de l’emisfèr Nòrd que dins los tropics umids. » L'antropizacion pòt, fin finala, se resumir a la subrepopulacion que destrusís los mecanismes naturals de retroaccion negativa, menan al desreglament de la Tèrra: « Un eslogan coma « la sola pollucion, es la populacion » designa una implacabla realitat. La pollucion es tothorn afar de quantitat. Dins l’estat natural, i a pas cap de pollucion. […] Pas cap de damatges ecologics que sèm ara confrontats — la destruccion dels bòscs tropicals, la degradacion de las tèrras e dels oceans, la menaça imminenta d’un escafament de la planeta, la diminucion de lo jaç d’ozòn e la pluèjas acidas — seriá pas gaire un problèma perceptible se la populacion umana de la planeta èra de 500 milions. » Los detractors qualifiquèron Lovelock de neomalthusianisme perque propausa de tornar a de mejans de luta demografica o de regulacion de las naissenças, pasmens sens jamai caucionar l'eugenisme.
Una critica de l'ecologia politica
Lo modèl Gaïa s'opausa radicalament als corrents ecologistas politicas actuals : « Los militants ecologistas, las Glèisas, los politicians e los scientifics se preocupan totes dels damatges causats a l’environament. Mas se son preocupats, es pel ben de l’umanitat » explica Lovelock qu'escarnís sovent dins los seus escrichs los movements ecologistas, acusats de perpetuar un antropocentrisme candid <sup class="reference cite_virgule">,. Lovelock los accusa de prendre pas lo problèma dins sa justa dimension scientifica, e de sostenir de punts de vista sens fondaments racionals coma la pollucion per la radioactivitat, l'eficacitat de las energias renovelablas, la plaça del nuclear civil fin finala. « L'ideologia dels ecologistas negra a la santat de la Tèrra » çò dich. Mai que tot, Lovelock taxa l'ecologia politica de contunhar a plaçar l'òme al centre de las preoccupacions ligadas al problèma de l'escalfament climatic. La posicion de Lovelock e dels partisans permetèt a de movements ecologistas pronuclears, coma lo collectiu Environmentalists For Nuclear Energy, de basar lors accions sus un fondament scientific.
Existéncia de constrencha fisicas
Lovelock precisa que quitament abans de comprene lo « foncionament » del sistèma gaïenc, es imperatiu de comprene lo fach que la Tèrra es somesa a un ensems de contrenchas o de limitatas sonque fisicas. Per exemple, las populacions biologicas obesisson a de règlas limitativas, sens que, la vida auriá agut una creissença exponenciala e çò empachant tota regulacion omeostatica. Çò meteis se passa al nivèls dels cicles geoquimics e dels autres « agents gaïencs ». Lovelock parla de « paramètres globals », e cita: lo climat, la composicion de l'atmosfèra e dels oceans, la luminositat solara, las proprietats de l'aiga, la fòrça geotermica etc. Pasmens, aquelas constrenchas environamentalas dependon de la tolerança dels quita organismes; existís per exemple una temperatura minim, maxim, e optimala per la multiplicacion de l'ensems dels vivents (levat unas espècias extremofils). Aquel constat val tanben per l'aciditat, la salinitat e la concentracion de l'oxigèn dins l'aire e dins l'aiga. « En consequéncia, los organismes devon viure a l'interior dels tèrmes fixats per las proprietats de lor mitan ». En realitat, Lovelock mòstra que per l'essencial la vida s'espandís entre 25 e <span title="95 °F ou 308,2 K">35 <span title="95 °F ou 308,2 K"> <abbr class="abbr" title="degré Celsius">°C.