cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Àustria
Lo periòde dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas
Lo periòde dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas foguèt un periòde malaisat per leis Austrians qu'enregistrèron una tièra de desfachas còntra França e foguèron obligats de s'aliar ambé Napoleon I après la Guèrra de la Cinquena Coalicion (1809). Pasmens, la revirada de la Campanha de Russia (1812) permetèt ais Austrians de reprendra la lucha e d'acabar lo conflicte dins lo camp dei venceires.
Àustria intrèt dins lo conflicte tre lo mes d'abriu de 1792 après una declaracion de guèrra per França revolucionària. Pasmens, leis armadas austrianas foguèron batudas e lei Francés agantèron Alemanha e Itàlia. En 1797, lo tractat de Campo Formio acabèt aquela premiera fasa de la guèrra per una desfacha austriana relativa. Àustria deguèt abandonar lei País Bas Austrians e permetre la creacion de republicas sòrres en Itàlia en cambi de l'annexion de Venècia. Lo conflicte acomencèt tornarmai en 1799 e s'acabèt per una victòria francesa novèla après lei batalhas de Marengo e de Hohenlinden. La patz foguèt signada en 1801 e Àustria perdèt divèrsei territòri dins la region de Ren e dins lo nòrd d'Itàlia. De mai, l'archiduc Francés II d'Àustria (1792-1835) acceptèt de fach la dissolucion de l'Empèri Roman Germanic que serà oficialament prononciada en 1806.
Per compensar la demenicion de prestigi causada per la disparicion dau Sant Empèri, Francés II transformèt l'Archiducat d'Àustria en Empèri d'Àustria en 1804. Contunièt tanben la guèrra e son armada foguèt tornarmai esquichada a Austerlitz a la fin de 1805 entraïnant la pèrda de 65,000 km² e de tres milions magerament au profiech deis aliats italians e alemands de Napoleon I (1799-1814, 1815). En 1809, Àustria assaièt d'aprofichar lei dificultats francesas en Espanha mai Napoleon I foguèt venceire a Wagram entraïnant de pèrdas importantas (regions de l'Adriatica, Tarnopol...) e l'obligacion per Viena de venir un aliat de França. Un maridatge entre Napoleon e Maria Loïsa d'Àustria deviá assegurar aquela aliança.
Pasmens, après la desfacha de la campanha de Russia, Àustria, Prússia e Russia formèron una aliança secrèta lo 27 de junh de 1813 e l'armada austriana ataquèt tornarmai França lo 12 d'aost. Participèt ambé leis autrei poissanças europèas a la desfacha finala de la França napoleonenca après la batalha de Leipzig (16-19 d'octòbre de 1813) e la campanha de França (octòbre de 1813 - març de 1814).
De l'apogèu de l'Empèri d'Àustria a la formacion d'Àustria-Ongria
thumb|right|L'Empèri d'Àustria en [[1815 a son apogèu territòriau après lo Congrès de Viena.]]
Gràcias a sa participacion majora còntra lei fòrças napoleoncas, l'Empèri d'Àustria foguèt l'endrech chausit per organizar lo congrès cargat d'organizar lei frontieras novèlas d'Euròpa. Aqueu congrès, dich Congrès de Viena, permetèt a Àustria d'agantar son apogèu après la reconquista de sa posicion dominanta en Itàlia, l'annexion de divèrsei territòris d'Alemanha e la formacion dau protectorat de la Republica de Cracòvia (finalament annexada en 1846).
Pasmens, la poténcia austriana poguèt pas resòuvre la question dei nacionalitats de l'Empèri que comencèron de s'agitar. Lo problema esclatèt en 1848 dins lo corrent dei movements revolucionàrias europèas, especialament en Àustria, en Ongria, en Boèmia e dins la region de Venècia. Lo govèrn de Metternich foguèt rebutat en març, Ferdinand I (1835-1848) deguèt abdicar au profiech de son nebòt e l'armada imperiala aguèt de dificultats per vencre lei diferentei revolucions en 1849 ambé l'ajuda de Russia. Dins aquò, maugrat la victòria, la question dei minoritats, sostengudas per França desirosa de rompre l'equilibri dau Congrès de Viena, venguèt una fònt de tensions importantas en Itàlia e en Alemanha.
Ansin, de 1859 a 1866, Àustria deguèt faciar doas guèrras perdudas en Itàlia e en Alemanha. La premiera foguèt entraïnada per l'unificacion d'Itàlia a l'entorn dau Reiaume de Sardenha qu'èra aliat ai Francés de Napoleon III. S'acabèt per la pèrda de la region de Milan per leis Austrians. Puei, en 1860, una tièra de revòutas en favor de l'unitat italiana se debanèron dins lei principats sota protectorat de Viena. Fòrça rapid, lo movement empachèt una reaccion austriana e lo reiaume d'Itàlia foguèt proclamat en 1861. Lo segond conflicte foguèt causat per la question de l'unificacion alemanda a l'entorn de Berlin o de Viena. Sota l'influéncia d'Otto von Bismarck, Prússia capitèt de prendre l'avantatge e una guèrra en 1866 entre Àustria e una coalicion formada de Prússia e d'Itàlia entraïnèt l'eliminacion de Viena dins leis afaires intèrns d'Alemanha e la pèrda de Venècia au profiech de Florença.
Aquelei desfachas mostrèron la demenicion de la poissança austriana e entraïnèron de trebols dins lo país. De mai, eliminat deis afaires alemands, Viena èra d'ara endavant obligat de dirigir leis axes principaus de sa politica estrangiera vèrs lei Balcans. Ansin, lo 18 de junh de 1867, un acòrd foguèt trobat ambé la minoritat ongresa per crear un reiaume d'Ongria autonòm e un estat novèu, dich Àustria-Ongria, qu'èra format de l'union personala d'Àustria e d'Ongria sota la direccion de l'emperaire austrian e de tres ministres comuns ai doas nacions.
De la formacion d'Àustria-Ongria a son partiment
La politica austriana dirigida vèrs lei Balcans venguèt rapidament una fònt de tensions importantas ambé Russia e un element major de la diplomàcia europèa de la fin dau sègle XIX e dau començament dau sègle XX. Per sostenir seis ambicions, Viena signèt una aliança ambé l'Empèri alemand, format en 1871, entraïnant la formacion d'una aliança francorussa en 1892-1893. D'autra part, la question des nacionalitats contunièt d'agitar l'empèri. Après leis Ongres, foguèt lo torn deis autrei pòbles de revendicar una autonòmia o meme l'independéncia.
En 1914, après l'assassinat de l'archiduc Francés Ferdinand, aquelei dos factors entraïnèron la Premiera Guèrra Mondiala entre leis Empèris Centraus (Alemanha, Àustria-Ongria e l'Empèri Otoman) e la Tripla Entenduda (França, Reialme Unit, Russia jónhats per Itàlia en 1915 e leis Estats Units en 1917). Aqueu periòde veguèt la deliquescéncia d'Àustria-Ongria que son armada subiguèt de pèrdas grèvas tre lo començament dau conflicte e que govèrn foguèt plaçat sota una forma de protectorat alemand. En octòbre de 1918, divèrsei revòutas acomencèron entraïnant l'afondrament e lo partiment de l'Empèri.
La Premiera Republica d'Àustria e son annexion au Tresen Reich
Après la desfacha de 1918 e la dissolucion de l'Empèri, una partida deis Austrians èran desirós d'integrar Alemanha. Pasmens, lei venceires èran opausats a l'idèa de renfòrçar Alemanha. Impausèron donc la formacion d'una Republica d'Àustria que sa reünion a Alemanha foguèt defenduda per lo Tractat de Versalhas. Per aquò, l'estat novèu obtenguèt divèrsei territòris a l'entorn de Viena per assegurar sa basa territòriala e leis Aliats li donèron un sostèn financiar per redreiçar son economia.
Pasmens, en 1929, lo país subiguèt lei consequéncias de la crisi economica acomençada ais Estats Units d'America. Aquò donèt un sostèn ais idèas d'Adolf Hitler (1933-1945) de revision dau sistèma de Versalhas e d'annexion d'Àustria. Ansin, l'oposicion a l'annexion dau govèrn e de la màger part dei partits politics entraïnèt una tièra de crisis intèrnas de 1934 a 1938 que va afeblir l'estat. De mai, permetèt tanben ais Nazis de se renfòrçar e de trobar lei limits dau tractat de 1919. Ansin, en març de 1938, Hitler capitèt d'ocupar Àustria sensa trobar d'oposicion armada vertadiera sus lo camin de Viena e de part deis autreis estats europèus. Aquò marquèt la disparicion de la Premiera Republica d'Àustria que venguèt una region dau Tresen Reich fins a 1945. Après la guèrra, Àustria foguèt tractada coma Alemanha e devesida entre quatre zònas sota contraròtle sovietic, estatsunidenc, britanic e francés.
La Segonda Republica d'Àustria
Ocupada fins a 1955 per lei quatre venceires de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945), lo govèrn austrian novèu se considerèt coma victima dau nazisme per obtenir l'annexion de Tiròl e lo retirament dei tropas d'ocupacion. Per lo premier ponch, leis Aliats refusèron mai Viena obtenguèt un drech de regard sus leis afaires intèrns de Tiròl que demorèt politicament italian. Per lo segond, Àustria foguèt finalament restaurada dins sei frontieras de 1921 e deguèt venir neutre en cambi de son evacuacion. Conoguèt un desvolopament economic important durant la Guèrra Freja e venguèt membre de l'Union Europèa en 1995.
Geografia
Àustria es un país montanhós de 83,858 km² situat dins leis Aups que representan lei dos tèrç dau territòri. A de frontieras amb uèch estats que son Soïssa e Liechtenstein a l'oèst, Itàlia e Eslovènia au sud, Ongria e Eslovaquia a l'èst e Alemanha e Republica Chèca au nòrd. La cima pus auta es Grossglockner (3,798 m). Danubi, fluvi pus important d'Euròpa, passa tanben sus lo territòri austrian.
Estructura generala
Àustria a una economia desvolopada de tipe capitalista. En 2010, lo país fasiá partida dei dotze país pus rics dau mond segon lo rapòrt Produch Interior Brut per abitant. Alemanha es son partenari economic principau e es un objectiu important de Viena de desvolopar sei cambis ambé d'autrei membres de l'Union Europèa.
L'agricultura es basada sus un ret de tenements de talha limitada en causa de la geografia montanhósa. En 2011, representava 1,5% dau Produch Interior Brut, 5,5% de la populacion activa e permetiá de produrre 80% dei besonhs nacionaus. L'indústria representava 29,3% dau PIB, 27,5% deis emplechs e èra especializada dins la sostractança e, coma l'agricultura, es basada sus un ensems de companhiás mejanas e quauquei pus importantas dins lei domenis de la quimia, dau textil d'auta qualitat, dau papièr, de l'electronica, de l'agroalimentar e de la metallurgia. Enfin, lo sector dei servicis represetava 69,2% dau PIB, 67% deis emplechs e, coma la màger part dei país occidentaus, èra lo centre de l'economia austriana.
Demografia
A la fin de setembre de 2006, Àustria aviá una populacion estimada a 8,292,322 abitants en aumentacion de 53,200 personas en 2005. La vila principala es la capitala Viena qu'a una populacion de 1,7 milions d'abitants e quatre autrei vilasan una populacion superiora a 100,000 abitants (Graz, Linz, Salzborg e Innsbruck). Pasmens, coma la màger part dei país d'Euròpa Centrala, Àustria a un taus de feconditat feble egau a 1,41 en 2005 e l'aumentacion de la populacion es donc sostenguda solament l'immigracion e la naturalizacion d'estrangiers. Ansin, entre 2003 e 2004, lo taus de naturizacion austrian èra entre lei pus importants dau continent.
Diplomàcia
Àustria es un país neutre dempuei 1955 e l'evacuacion dei tropas d'ocupacion. Aqueu principi es donc vengut l'axe principau de la diplomàcia austriana maugrat quauquei modificacions dempuei la fin de la Guèrra Freja en 1991. Ansin, en 1995, Àustria venguèt membre de l'Union Europèa e dau Partenariat de l'OTAN per la patz. Aperavans, Àustria èra venguda un membre actiu deis organizacions de cooperacion internacionala coma l'Organizacion dei Nacions Unidas. Es tanben lo sèti de divèrseis organizacions dei Nacions Unidas coma l'Agencia Internacionala de l'Energia Atomica (AEIA) e certaneis organizacions internacionalas coma l'OPEP.
Fòrças armadas
En 2006, Àustria teniá una armada de conscripcion que sa mission principala es la proteccion de la neutralitat dau país. La durada dau servici militar èra de sièis mes e d'una annada de resèrva. Un servici volontari mai lòng existía e ansin, la mitat deis efectius èran professionaus. Lo budget de la defensa representava 0,9% dau PIB e leis efectius de l'armada èran egaus a 45,000 òmes devesits entre una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana, una fòrça destinada a la realizacion de missions internacionalas e dei fòrças especialas. Lo materiau militar principau èra modèrn e compausat de 114 carris de combat, de 48 caçaires de carris, 530 veïculs de combat, 80 pèças d'artilhariá, 15 aeronaus de combat e 35 elicoptèrs de combat.
Musica
La musica es lo domeni pus famós de la cultura austriana e Viena foguèt un centre major d'innovacion musicala ai sègles XVIII e XIX gràcias a la proteccion de l'Ostau de Habsborg. Ansin, Viena foguèt lo luòc de naissença de Joseph Haydn (1732-1809), de Johann Michael Haydn (1737-1806), de Franz Liszt (1811-1886), de Franz Schubert (1797-1828), d'Anton Bruckner (1824-1896), de Johann Strauss (1804-1829), de Johann Strauss II (1825-1899), de Arnold Schoenberg (1874-1951), d'Anton Webern (1883-1945) e d'Alban Berg (1885-1935). Dins lo nòrd-oèst d'Àustria, Salzborg foguèt lo luòc de naissença de Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791).
Literatura
En fòra de la musica, Àustria a tanben una literatura famosa amb un nombre important d'escrivans e de poètas coma Arthur Schnitzler, Stefan Zweig, Thomas Bernhard, Franz Kafka, Robert Musil, Georg Trakl, Franz Werfel, Franz Grillparzer, Rainer Maria Rilke, Adalbert Stifter, Karl Kraus, Elfriede Jelinek, Peter Handke e Daniel Kehlmann.
Pintura e arquitectura
La pintura e l'arquitectura austrianas an un nombre important d'artistas majors coma lei pintors Ferdinand Georg Waldmüller, Rudolf von Alt, Hans Makart, Gustav Klimt, Oskar Kokoschka, Egon Schiele, Carl Moll e Friedensreich Hundertwasser, lei fotografs coma Inge Morath e Ernst Haas e leis arquitects Johann Bernhard Fischer von Erlach, Otto Wagner, Adolf Loos e Hans Hollein.
Carbon
Lo carbon es una ròca sedimentària d'origina organica, de color negre o marron escur. Servís subretot coma combustible fossil a causa de son poder calorific enauçat mercé a son contengut majoritari de carbòni.
Durant plusors milions d'annadas, l'acumulacion e la sedimentacion de brigalhs vegetals dins un environament de tipe torbièra provoquèt una modificacion graduala de las condicions de temperatura, de pression e d'oxidoreduccion dins lo jaç de carbon que menèt, per carbonizacion, a la formacion de compausats de mai en mai rics en carbòni : la torba (mens de 50 %), lo lignit (50 à 60 %), la olha (60 à 90 %) e l'antracit (93 à 97 %). La formacion dels jaciments pus importants de carbon comencèt al Carbonifèr, de.
Las resèrvas mondialas de carbon son estimadas a (exajoules) fin 2020, dont 25,8 % als Estats Units, 15,5 % en China, 12,5 % en Russia, 12,1 % en Austràlia e 12,0 % en Índia, siá 134 ans de produccion al ritme de 2021 ; aquesta produccion es a 87,7 % situada dins sièis païses : China (50,8 %), Indonesia (9,0 %), Índia (8,0 %), Austràlia (7,4 %), los Estats-Units (7,0 %) e Russia (5,5 %) ; progressèt de 146 % en 47 ans (1973-2020) malgrat de baissas en 2015, en 2016 e en 2020, ont la crisa ligada a la pandemia de Covid-19 o faguèt caire de 4,8 %. L'AIE prevei que la produccion mondiala deuriá èsser establa entre 2018 e 2023, la baissa de la consomacion en Euròpa e America del nòrd essent compensada per son aumentacion en Índia e en Asia del Sud-Èst.
Son extraccion faguèt venir possible la revolucion industriala als sègles XVIII e XIX. Sa combustion engendrèt 44,0 % de las emissions de CO2 degudas a l'energia en 2019, contre 33,7 % per lo petròli e 21,6 % per lo gas natural. Per aténher l'objectiu de las negociacions internacionalas sul clima de manténer l'auça de las temperaturas en deçà de respècte a l'èra preindustriala, caldriá globalament s'abstenir d'extraire mai de 80 % del carbon disponible dins lo sossòl mondial, d'aiçi a 2050.
Composicion
L'element carbòni apareis dins lo carbon dins un percentatge superior a 50% en pes e 70% en volum. L'aiga que conten (umiditat) es variable e es aquela que demorèt atrapada dempuèi la formacion del carbon.
Los autres constituents del carbon son la matèria minerala (silicats divèrses) e minerals carbonatats (siderita, calcita e aragonita). La pirita es un mineral amb sofre fòrça comun dins los carbons. I a de pichonas quantitats de metals, coma lo fèrre, urani, cadmi e, en quantitats fòrça minimas, aur.
Lo metan es un gas que se tròba dins lo carbon e pòt èsser una de las causas de las dangeirosas explosions dins las minas sosterranhas.
Origina del carbon
La majora partida del carbon se seriá formada al Carbonifèr (fa 280 a 345 milions d'annadas). Tanben al Permian, Triassic e Jurassic se faguèt de grands depauses. Al Cretacèu se formèt lo lignit. A l'ora d'ara se continua la formacion de torba.
Lo carbon d'Euròpa, Asia, e de l'America del Nòrd se formèt subretot pendent lo Carbonifèr amb basa de vegetacion tropicala.
Lo carbon de l'emisfèri sud se formèt amb vegetacion de clima fred (tondra). Las plantas anticas a travèrs dels cambiaments geologics demorèron compactadas, enduridas, alteradas quimicament e comencèt un procèssus de metamorfòsi amb la nauta temperatura e la pression.
Lo carbon de l'emisfèri nòrd se formèt dins d'ecosistèmas palunencs nomenats selvas carbonifèras. En mortissent las plantas e amb acumulacion dins un mejan aqüatic amb pauc d'oxigèn (mejan anaeròbis) comencèt un procèssus de degradacion bacteriana. Per la formacion del carbon cal qu'aquelas condicions ajan una durada sufisenta de temps, e sens erosion en condicions sedimentàrias.
Istòria
Las Illas Britanicas (especialament ricas en carbon e ont s'inicièt la Revolucion industriala) son lo primièr luòc estudiat ont se constata l'usatge d'aquel coma combustible. Alà, dins lo tresen millenari ab. C se mostrèt qu'èra un compausant de las cremasons funerarias e cap a l'an 200 ab. C existisson de pròvas, dins la meteissa zòna, d'activitat comercialas e de son usatge per dessecar cerealas. Jos la dominacion romana i a de mencions de l'usatge esporadic del carbon, mas fins a l'Edat Mejana aviá pas una importància notable. D'en primièr lo carbon utilizat foguèt simplament recolhit sus la plaja, quand s'esgotèt aquela font se passèt a la carbonièra.
Kurtzenhouse
Kurzenhausen en alemannisch (Kurtzenhouse en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Carbon
Efèctes sus l'environament
Coma los autres combustibles fossils, lo carbon, en cremant, produsís dioxid de carbòni (CO2) e oxid d'azòt, en mai dioxid de sofre, que acaba formant acid sulfuric e es una de las encausas de la pluèja acida.
Lista dels vescomtes de Besièrs
Ostal de Besièrs
ab.961-969 : Rainard II († 969), vescomte de Besièrs, filh del precedent.
969-993 : Guilhèm II († ap.993), vescomte de Besièrs, filh del precedent.
993-ap.1029 : Garsinda († ap.1029), vescomtessa de Besièrs, filha del precedent.
Ostal de Carcassona
1060-1067 : Raimon Rogièr († 1067), comte de Carcassona, vescomte de Besièrs, filh del precedent
Ostal de Trencavèl
100px|vinheta|Blason dels Trencavèl
1129-1167: Raimon Trencavèl († 1167), vescomte de Besièrs, puèi d'Albi e de Carcassona, fraire del precedent.
1167-1194 : Rogièr II († 1194), vescomte d'Albi, de Besièrs e de Carcassona, filh del precedent.
1194-1209 : Raimon Rogièr († 1210), vescomte d'Albi, de Besièrs e de Carcassona, filh del precedent.
Ostal de Montfòrt
1218-1224 : Amaury de Montfòrt († 1241), comte de Montfòrt, vescomte d'Albi, de Besièrs e de Carcassona, filh del precedenta.
Ruillé-en-Champagne
Ruillé-en-Champagne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Nòtas
<references group=N/>
Ròcahòrt de Garona
Ròcahòrt de Garona (Roquefort-sur-Garonne en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge, situada en eth departament dera Hauta Garona e era region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Ròcahòrt qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de Gasconha, dera generalitat d'Aush, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Pàmias. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Martin. Tanlèu 1790, Ròcahòrt qu'èra deth canton de Salias. Eth nom oficiau qu'èra Roquefort et Le Fourlq énter 1790 e eth an X (sus era mapa Fourc, en riba esquèrra de Salat, quan s'ajusta a Garona); que pren eth nom oficiau de Roquefort-sur-Garonne per decret deth 22 de junh 1921.
Viéville-en-Haye
Viéville-en-Haye es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
A la Mièja Edat, los abitants de Viéville devián al pòrti de Lorraine una guarda dins lo castèl de Prény.
Lo vilatge n'a destruit pendent la guèrra de 1914-1918, après évacuation de la populacion.
thumb|left|Panorama du village. Au Moyen Âge, les habitants de Viéville devaient au duc de Lorraine une garde au château de Prény.
Le village est détruit pendant la guerre de 1914-1918, après évacuation de la population.
Sampler
Lo sampler (en òc, escapolonador) es un instrument de musica numeric e electroacustic que permet de registrar de sons de fonts extèrnas per los jogar puèi amb un clavièr o un seqüençator.
Los samplers son devenguts d'instruments plan importants en la produccion de musica contemporanèa, e son tanben la basa de fòrça genres musicals (hip hop, per exèmple).
Zalamo
Lo zalamo (o zaramo) es una lenga banto parlada en Tanzania.
Localizacion
Lo zalamo es parlat dins los district de Kisarawe de la region de Pwani.
Arcy-Sainte-Restitue
Arcy-Sainte-Restitue es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region dels Nauts de França.
La Forratgièra (mètro de Marselha)
vinheta|L'estacion. L'estacion de La Forratgièra es una estacion cap de la linha 1 dau mètro de Marselha.
Arcy-Sainte-Restitue
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
La Forratgièra (mètro de Marselha)
Istòria
L'estacion dobriguèt lo 5 de mai de 2010.
Situacion
Es situada a l'est de lo quartièr Sant Bernabèu, prèp de l'autorota A507.
Servon (Sèina e Marna)
Servon  es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Montclar (Roergue)
Montclar (Montclar en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Alfabet latin bielorús
L'alfabet łacinka (AFI [laˈt͡sinka]) o alfabet latin bielorús es una varianta de l'alfabet latin que s'utiliza per escriure lo bielorús (biełarus, en łacinka). Los primièrs tèxtes que fasián servir l'alfabet łacinka apareguèron al s. XVI. L'annexion de la màger part de Bielorússia (Biełaruś, en łacinka) a l'Union sovietica en 1921 es seguida de l'interdiccion de l'alfabet latin, que pasmens contunha d'èstre utilitzat en Bielarús Occidentala (Zachodniaja Biełaruś, en łacinka), las tèrras bielarussas incorporadas a la Republica de Polonha, e dins la diàspora bielarussa. Après la caiguda de l'Union sovietica e lo restabliment de l'estat independent, de grops ensagèron de reviscolar aqueste alfabet, que demora gaireben inutilizat.
L'alfabet łacinka es ligat als alfabets polonés e lituanian; lo trach mai notable n'es la letra Ŭ (O brèu), que se tròba pas en cap dels autres dos alfabets (e mai se s'utiliza en esperanto).
L'alfabet łacinka es aqueste:
A/a, B/b, C/c, Ć/ć, Č/č, D/d, Dz/dz, Dź/dź, Dž/dž, E/e, F/f, G/g, H/h, Ch/ch, E/e, J/j, K/k, L/l, Ł/ł, M/m, N/n, Ń/ń, O/o, P/p, R/r, S/s, Ś/ś, Š/š, T/t, U/u, Ŭ/ŭ, V/v, Y/y, Z/z, Ź/ź, Ž/ž
Yainville
Geografia
Yainville A situat sul marge drech de la Seine. Un bac permet de traversar la Seine e de prene Heurteauville.
Yainville est située sur la rive droite de la Seine. Un bac permet de traverser la Seine et de rejoindre Heurteauville.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
En la plana de Yainville fluïa antany la Austreberthe. A lo ère quaternaire, lo sieu cors i aguèt capturat per la Seine. L'idèa de metre ne de aiga aquela vallée mòrta per abracar lo recorregut de las naus i aguèt lançat per Vauban de contunh represa, al XIXe sègle, per divèrses enginhèrs. Aquel projècte, abandonat après qualques trabalhs, rèsta coneguda jol nom de "coupure de Yainville"
Primièra activitat industriala : una carrièra de pèira situada a Claquevent e espetada a la Revolucion pel syndic del pòble, Jacques Rollain e a per Émile Sylvestre. Totes dos #èsser de cònsols de Yainville. Sul luòc se édifia de contunh una centrala electrica espetada per la SHEE (Societat havraise d'energia electrica) de contunh una centrala termica destruida a la fin dels ans 1990.
Lo 19 d'abril e los 29 e 30 de julhet 1943, la centrala electrica a bombardat {{Labor|títol=Roan e la siá region pendent la guèrra 1939-1945 |éditeur=Henri Defontaine |préface=Pierre Varenne |autoras=Gontran Pailhès |nom= Yainville
Activitats contemporanèas : de sabonnerie e oliariga. Fabrica de orfèvrerie Christofle (1971).
Corvus
Corvus es un genre d'aucèl que compren una cinquantena d'espècias conegudas per sos nom vernacularis de còrb, graula o gralha, etc. Le tèrme « còrp » servís generalament per designar las espècias del genre quora se sap las identificar precisament.
Yainville
Istòria
{{Original|fr}} Dans la plaine d'Yainville coulait jadis l'Austreberthe. A l'ère quaternaire, son cours fut capturé par la Seine. L'idée de remettre en eau cette vallée morte pour abréger le parcours des navires fut lancée par Vauban puis reprise, au XIXe siècle, par divers ingénieurs. Ce projet, abandonné après quelques travaux, reste connu sous le nom de "coupure d'Yainville"
Yainville était jusqu'à la Révolution l'une des trois paroisses composant la Baronnie de Jumièges, domaine direct de l'abbaye du même nom.
Le 19 avril et les 29 et 30 juillet 1943, la centrale électrique est bombardée.
Activités contemporaines : savonnerie et huilerie. Usine d'orfèvrerie Christofle (1971).
Des scènes du film Un pont entre deux rives (1999) de Gérard Depardieu et Frédéric Auburtin y ont été tournées.
Terriente
vinheta|Terriente, 2014 Terriente es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Sent Front (canton de Duràs)
Sent Front (oficialament en francés Saint-Front) es una anciana comuna occitana d'Agenés, situada près de Duràs dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Sent Front es adara dins la comuna de Pardalhan.
Geografia
Los sòls de l'anciana parròquia de Sent Front son puslèu repulsius : molassa de l'Agenés per dessús lo calcari a asterias. Quand la molassa es sablosa, es abandonada au bòsc (Forèst de Sent Front de la mapa de Belleyme ).
Toponimia
Lo nom de la comuna se referís a Fronto, prumièr avesque de Peireguers, aus sègles III e IV. , mès la glèisa es adara dedicada a Sent Joan Baptista.
Le Lion-d'Angers
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Cesac (Carcin)
Cesac  (Cézac en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Poicasquèr
Poicasquèr o Puicasquèr (Puycasquier en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers
Geografia
Comuna de Gasconha situada près de la hont de l'Auroa vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, Puicasquèr que veng deu latin podium « lòc haut, turon de la cima mei o mensh arredondida », damb ua segonda mitat escura. Segon Negre, que disen [pu:i kaskè]; Puicasquèr qu'es format deu gascon poi e casquét « bonet damb visièra ».
Union Esportiva Dacs
vinheta|US Dacs (en roge) contra RC Massy. Union Esportiva Dacs (oficialament en francés Union sportive dacquoise) qu'ei un club professionau de rugbi de XV fondat en 1904 e basat a Dacs. Jòga a l'Estadi de Maurice-Boyau (16 170 plaças). Jòga dempuèi 2018 dins la tresena division francesa professionala de rugbi de XV: Federala 1.
Doga
thumb|right|Dogas dau [[castèu de Caerlaverock en Escòcia.]]
Una doga (var. doa, doèla, dova, valat, varat ), tèrme generalament emplegat au plurau, es un valat emplit d'aiga qu'envirouta un obratge fortificat (castèu, fortalesa, vila...). Es un obstacle que complica l'utilizacion d'armas de sètge que necessitan un accès dirècte au barri per foncionar (moton, torre de sètge...). La preséncia d'aiga es tanben un problema per lei temptativas de sapa. Pasmens, lei dogas demandavan una entretenença importanta per lei curar.
Toril y Masegoso
Toril y Masegoso es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Le Valdécie
Le Valdécie es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Libertat d'expression
La libertat d'expression es lo drech autrejat a l'individú de far conéisser lo produch de la sieuna activitat intellectuala a son entorn.
Ten la facultat de comunicar entre umans, que longtemps foguèt considerat simplament coma un simple fenomèn natural condicionant la vida sociala, avant d'èsser de biais solemne erigit en libertat individuala, ara juridicament garantida mas en realitat pro estrechament encastrada.
La facultat de s'exprimir, fenomèn social
Tan luènh dins l'Istòria, s’obsèrva que l'expression de las idèas, subretot jos sa forma verbala, mas tanben a l'escrich, provoquèi l'interés dels pensaires.
A l'origina, èra subretot considerada coma un element essencial del procediment d’estructuracion sociala permetent d'aténher los ideals suprèmas de vertat, de perfeccion e de justícia.
Atal a partir dels sègles VI e V de l’l'èra comuna, en China, se de maximas atribuidas a Laozi sembla van subretot incitar lo savi de menar una vida purament interiora sens exprimir sas idèas, Confuci recomandava l'actitud invèrsa als èssers superiorament evoluits, afirmant que lor tocavan de far òbra de pedagòg en ensenhant las leis del cèl al pòble , que « l’òme perfièch s’arrèsta pas de se perfeccionnar d’esperse s'arrestar enseguida; es la rason que se ten tanben a perfeccionar los autres èssers ».
Dins sa reflexion sul biais de determinar de valors socialas, l'antiquitat grecoromana, que considèra l'expression orala coma une forma naturala de comunicacion sonora en pròpri a la societat umana, balharà ela tanben una plaça essenciala a son usatge, que lo procediment del dialòg platonician ofrís una mòstra de tria. Atal, per Aristòtel: «La natura, que fa pas res en van, despartiguèt pas qu’a l’òme la dòna de la paraula que cal pas confondre amb los sons de la votz. Aquestes son pas que l'expression de las sensacions agradablas o desagradablas que los autres animals son susceptibles coma nosaltres. La natura lor donèt un organ dedicat pas que per aquò, mas avèm en mai d’eles, senon la connaissença desvolopada, al mens totes lo sentiment sorn del ben e del mal, de l'util e del noisible, del just e de l'injust; objèctes per la manifestacion que nos foguèt subretot balhat l'organ de la paraula. Es aqueste comèrci de la paraula qu’es lo ligam de tota societat domestica e civila». Ciceron, persuadit que lo primièr principi natural de la societat demorava dins «lo comèrci de la rason e de la paraula», considerava el tanben que «es en s'instruisent los uns los autres, en se comunicant lors pensadas, en discutissent, en portant de jutjaments, que los òme se rapròchan e forman una cèrta societat naturala. Pas res nos destria mai de las bèstias: dins unas reconeissèm la fòrça, coma dins los cabals e los leons mas pas jamai lor atribuissèm l'equitat, la justícia, la bontat, qu’an ni la rason, ni la paraula».».
Ja a l’epòca, l'expression de las idèas èran considerada de biais diferent segon la valor donada a lor contengut, que s’estimava qu’aquestas impausadas mejans d'arguments fallacioses alara qu'èran marridas o injustas podavan venir noisibles per la societat. Atal, Platon, recampa las decas dels sistèmas politicas de l'opòca, denonciava los cortesans que per lors conselhs interessats indusián en error ls governaires. Aristòtel analisava los multiples factors susceptibles de tocar la vertat dels discors e afirmava que «aqueste que fa un malusatge d’aquesta poténcia de la paraula pòt far fòrça de mal». Lo quita Ciceron, quitament s’aviá assegurat que l'eloquéncia fariá trionfar lo bon e lo just, pasmens reconessiá enseguida qu’èra possible qu'un òme utilizèsse la paraula sens prene en compte la morala e lo dever, çò que lo fasiá «inutil a se mèsme, e noisible a sa patria».
S’èra estimat que le risc d'un malusatge de la paraula justificariá pas que se l'interdiguèsse, que segon Aristòtel, una tala objeccion podava «èsser tanben dirigida contra totas las bonas causas, e subretot contra çò qu'i a de mai util, coma la fòrça, la santat, las riquesas, l'art militar», se n’admetriá pas mens qu'un tractament diferent siá reservat a l'expression segon son contengut e segon son autor.
Lo Procés de Socrates, perseguit e condamnat per aver a l’encòp corromput la jovença, mespresat los dieus de la Ciutat e assajat de lor ne substituir de novèls, illustrava plan los riscs a exprimir de concepcion tustant los titularis del poder.
Platon ne concluguèt que los dirigents de las ciutats grègas avián pas la saviesa necessària a l'exercici de lors foncions, e qu'a l'epòca caliá subretot «quand se vòl combatre per la justícia e se se vòl viure un temps, se confinar dins la vida privada e abordar pas la vida publica». Atal, dins La Republica, presicava un esquèma de Ciutat ideala que la magistratura suprèma deviá èsser confiada a una aristocracia de filosòfs especialament recrutats e formats, tenents de la coneissença que «contemplan las causas dins lor esséncia». Un tal mòde d'organizacion implicariá el tanben una inegalitat de tractament entre governaires e governats dins l'usatge de las facultats d'expression. En efièch, a la diferéncia dels filosòfs, la massa del pòble, de comprendre pas las «esséncia», èra reputada incapabla de saviesa. Platon estimava que podava jutjar pas que «sus l'aparéncia», e li prestava donc pas de «coneissenças» veraias, mas d’«opinions», es a dire «quicòm d'intermediari entre la sciéncia e l'ignorança». Atal, las criticas e suggestions que mancariá pas de formular podavan pas qu'èsser illegitimas e dangerierosas, e per estalivar lo bon foncionament de las institucions los magistrats deurián los ignorar, alara que d’espereles èran autorizats, «per enganar l'enemic o los ciutadans dins l'interés de l'Estat» , a utilizar la messorga, al contrari interdit als ciutadans.
Es a partir de la Renaissença que dins un contèxte d'exacerbacion de las tensions interconfessionalas, lo corrent umanista, amplificat pel desvelopament de l'impression, s'esforçarà de presentar l'expression de las conviccions coma un mejan de compliment personal e d'emancipacion de l'individú en pledejant per exemple per la tolerança dins l'apròchi de la diferéncia de las cresenças religiosas. Atal, al quite moment ont començan las guèrras de religion, Sébastien Castellion, teologian protestant originari del Bugey, constatant que los dos camps testimoniavan de la mèsma violéncia fanatica, los adjurava d’utilizar la fòrça contra aquestes que jutjavan eretics, e lor resistir «per paraula s'utilzan pas que de paraula», en citant en exemple los Turcs, que consideravan lors subjèctes de biais independent de lor religion
En 1651, dins un Capítol XI (De la diferéncia de las manièras) de son Leviatan, Hobbes, analizant las condicions devent permetre als òmes de «viure en patz e en armonia» constatava amb realisme que lor manca de jutjament los mèna a se fisar a d’ambicioses savent se donar una aparéncia de saviesa utilizant elocància e bendisença, piejadas per la «reputacion militara». Atal evocava amb fòrça pragmatisme la difusion de las idèas, en insistissent sus la prudéncia e la discrecion amb que devián èsser exprimidas, e subretot sul relativisme dels jutjaments que podavan suscitar. Dins la version iniciala (en anglés) de l'obratge, constatava que «...se dona diferents noms a una sola e mèsma causa segon la diferéncia de las passions individualas. Atal, aquestes qu’aprovan ua opinion particulara la nomenan Opinion, mas aqueste que l'aprovan pas la nomena Eretgiá; e pasmens lo mot eretgiá significa pas res de mai qu'opinion particulara, amb solament una nuància de colèra mai marcada».
Premícias teoricas
En 1784, Kant observava que «las Luses son per las gents l'eissuida la lo irresponsabilitat...», que segon el, l'apond essencial del periòde èra la possibilitat ofèrta als subjèctes d'exprimir lor opinion, quitamen en criticant las leis. considerava en efièch que la libertat èra un drech inat (natural) de l'individú, e compreniá entre autre la libertat de pensada e son corollari la libertat d'expression.
Dins la pensada kanciana, la libertat es pasmens pas’sens limitas. Son primièr d'òrdre moral. Atal, se dins lors relacions entre eles, los individús pòdon s'exprimir liurament, l'usatge de dichs coma messorga, maldisença, escarni, es contrari a la «vertut» que mancant de respècte a altrú.
Las restriccions son tanben d'òrdre juridic, que si lo drech natural pausa per principi la libertat individuala, l’acompanha de tèrmes logicament necessaris a sa conservacion, la libertat existissent que «tal coma pòt s'accordar, seguent una lei generala, amb la libertat de cadun». Atal, las règlas de drech regissent la comunicacion entre individú pòdon s’acomodar de la practica moralament condamnabla de la messorga, mas solament que pòrta pas «dirèctament prejudici al drech d'altrú», per exemple a sos bens. Tanben, lo drech que dispausan naturalament los governats de criticar los governaires va pas fins a los dispensar de lor obesir, quitament quand venon opressius, que per Kant, admetre lo contrari seriá negar lo quita fondament del sistèma juridic.
En 1859, John Stuart Mill s'inspirarà dels mèsmes principis dins son assag «De la libertat», vengut un dels obratge de referéncia del liberalisme, mas mentretant, lo drech d'exprimir sas conviccions aurà estat formalament consacrat coma libertat individuala per de tèxtes solemes de valor de nòrma juridica.
Primièra consecracion per de tèxtes juridics
Las pensadas podent portar sus de questions eterogènas, que sián trivialas o metafisicas, dempuèi los primièrs tèxtes normatius evocant la libertat de los exteriozar, las conviccins religiosas foguèron destriadas dels autres.
En America, ja en 1669, unes articles de las « Constitucions fondamentalas de Carolina » de 1669, esboç d'organizacion governamentala preparat pels grands proprietarid fonzièrs de la colònia amb lo concors de John Locke, garantissiá la libertat religiosa e encastrava l'expression de las opinions , mas lo tèxte domorèt a l’estadi de projècte. Vint ans mai tard, en Anglatèrra, los monarcas Guilhèm III e Maria II deguéron concedir al Parlament le Declaracion dels drechs de 1689 reconeissent, entre autres lo drech de peticion e la libertat d'expression dels parlamentaris.
Començat un sègle d’ora, lo movement s’accelèra lo 12 de junh de 1776, quand la colònia americana de Virgínia se dota d'una «Declaracion dels drechs» garantissent entre autres las libertats de la premsa e de religion.
S’aquestes principis mencionèron ni dins la Declaracion d'independéncia adoptada tres setmanas mai tard a Filadèlfia pels delegats de las tretze colònias anglesas trencant amb lor metropòli, ni dins lo tèxte inicial de la Constitucion que se dotèron en 1787, foguèron expressament utilizat en setembre de 1789 dins un document que après ratificacion, constituís la Declaracion dels drechd dels Estats Units. Aqueste tèxte compren detz amendaments, que lo primièr dispausa: «Lo Congrès jamai farà de lei al subjècte de la fondacion d'una religion o interdisant lo liure exercici d’aquesta, o limitant la libertat de paraula o de la premsa, o lo drech del pòble de s’amassar pacificament per demandar al Govèrn la reparacion dels tòrts».
Mentrtant, lo 26 d’agost de 1789, en França, l'Assemblada nacionala venguda Constituente, aviá adoptat la Declaracion dels drechs de l'òme e del ciutadan de 1789, que lo articles 10 e 11 proclaman respectivament «Pas degun deu pas èsser secutat per sas opinions, quitament religiosas, baste que lor manifestacion trebole pas l’òrdre public establit per la lei» e «La liura comunicacion de las pensadas e de las opinions es un dels drechs mai preciós de l’òme; tot ciutadan pòt donc parlar, escriure, estampar liurament, levat de respondre de l’abús d’aquesta libertat dins las escasenças deterninada par la lei».
Confirmacions ulterioras
Uèi, totes los tèxtes fondant los òrdres juridics nacionals o supranationals consacran de biais solemne lo principi de la libertat d'expression coma drech essencial de l'òme, en reconeissent de biais general son existéncia coma font de drechd e d’obligaciond juridicas, mas sens prene en compte obligatòriament sa realizacion.
Nòrmas internacionalas
A causa del caractèr declaratiu e universal de fòrça proclamacions relativas als drechs e libertats, la societat internacionala s’i interessèt tan mai qu’una reconeissença a son nivèl constituís una garantia contra los cambiaments e reviradas conjoncturalas dependent dels contèxtes nacionals. Atal uèi la libertat d'aver de conviccions, entre autras religiosas, e aquesta las exprimir en los fasent conéisser o en practicant un culte, son proclamadas dins l’encastre de las organizacions d’espandiment mondial o regionale.
Sul plan mondial, la Declaracion universala dels drechs umans los consacra dins sos articles 18 e 19. S’aquesta disposicions an pas la fòrça obligatòria de las estipulacions d'un tractat internacional, cadun dels 193 Estats avent aderit a l’ONU es sensat los acceptar. En consequéncia evidenta, foguèron utilizadas als articles 18 e 19 del Pacte internacional relatiu als drechs civils e politics del 16 de decembre de 1966, tractat internacional ratifica per 168 d'entre eles.
Sul plan regional, se en Asia las diversitats politicas e culturalas fins ara s’opausèron a l'adopcion d'una proclamacon de portada generala, dins los autres continents aqueste procediment venguèt un mejan de marcar l’existéncia d’una comunautat de valors, factor d’unitat.
En America, las mèsmas libertats son proclamadas pels articles III e IV de la Declaracion americana dels drechs e devers de l'òme, signada a Bogota lo 30 d’abril de 1948, dins l’encastre de l’Organizacion dels Estats Americans.
En Africa, son los articles 8 e 9 de la Carta africana dels drechs de l'òme e dels pòbles, adoptada a Nairobi lo 26 de junh de 1981, que garantisson libertat de religion e d'expression.
Nòrmas nacionalas
Après que los EUA e la França ajan avait lo movement, tamben d’autres Estats lo seguèron, fòrça garantissant dins lors constitucions o de «declaracions» avent valor juridica de nòrma suprèma, entre autras libertats solenmes proclamadas, questes d'exercir sa religion e d'exprimir sas idèas.
Libertat de religion e de culte, libertat d'expression son tanben proclamadas en Alemanha, per la Lei fondamentala del 23 de mai de 1949, en Espanha, per la Constitucion del 27 de decembre de 1978 , al Mexic per la Constitucion de 1917 , e en China dins la constitucion de 1982.
Seriá fastic de contunhar la tièra complèta, que comprendriá gaireben totes los Estats membres de l'ONU, quitament coneguts coma essant totalitaris, mas cal pasmens observar que la Lei fondamentala de l'Arabia saudita de 1992 derròga a aquesta tendéncia generala. En efièch, se proclama que l'Estat protegís los drechs de l'òme, es sonque en «conformitat a la Charia islamica» (article 26). Atal, ni la libertat religiosa ni aquesta d'expression i son mencionadas, sos articles 39 e 40 reservant la possibilitat de nombrosas limitas per totes los mòdes de comunicacion vinheta|Lo Cardenal e la Monja, Egon Schiele (1912). En 1912, Egon Schiele es condamnat per sas òbras outrajants a las bonas mòrs; un centenat de sas pinturas, mai sovent de nuds, son sasits pel tribunal departamental.
Aplicacion
Las condicions dans d’aplicacion la libertat d'expression son ambivalentas.
Camp d'aplicacion espandit
Lo camp d'aplicacion de la libertat d'expression es uèi consitutit al plan larg. Se considèra qu'es en causa que siá quand un individú difusa sa pensada dirèctament en utilisant las tecnicas de comunicacion abitualas o tanben cada còp que son comportament pòt èsser interpretat coma revelant implicitament una option intellectuala. Mai, es acompanhar de corollaris, eles tanben a l'origina d’espandiments novèls.
Mejans de difusion dirècte
L'exercici de la libertat d'expression se limita pas a l'usatge de mejas classics coma la paraula, l'escrich e l'estampat, mas conten tanben totas las tecnicas modèrnas de telecomunicacion. Atal, las activitats de radiodifusion devon èsser la garantir mercé a una organazacion e un foncionament adequats, exigéncia impausant per exemple que relèvan pas pus d'un monopòli d'EStat, considerat coma una restriccion «non necessària dins una societat democratica» segon un arrèst rendut per la Cort europèa dels drechs de l'òme al respècte de l'Àustria.
La Cort aplica los mèsmes principis a l'accès a internet, estimant que son blocatge abusiu viòla la libertat d'expression garantiada per l'article 10 de la Convencion europèa dels drechs de l'òme. En França, al respècte de son importança «per la participacion a la vida democratica e l'expression de las idèas e de las opinions», lo Conselh constitucional jutgèt que pòt pas èsser suprimit per una autoritat administrativa. Segon unes autors, coma l’especialista dels rets numerics Benjamin Bayart, la jurista Agathe Lepage e lo filosòf Guillaume Cazeaux Quitament Internet seriá dins l'istòria lo primièr verai mejan permetent de far efectiva la libertat d'expression, de per abans demorada largament virtuala.