cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heudreville-en-Lieuvin
Heudreville-en-Lieuvin en normand (Heudreville-en-Lieuvin en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Kadashman-Harbe II
Kadashman-Harbe II foguèt un rèi de la dinastia kasita dau reiaume de Babilònia. Succediguèt a Enlil-Nadin-Shumi (vèrs 1228 aC) e reinèt vèrs 1228-1225 aC. Son successor foguèt Enlil-Nadin-Apla (vèrs 1225-1224 aC).
.st
.st es lo nom de domeni d’Internet per Sant Tomàs e Prince.
Referéncias
Toppdomän
Theobroma cacao
Lo cacautièr (en latin : Theobroma cacao) es un arbre de la familha Sterculiaceae originari d'America tropicala. Se nomena cacau las granas grassas secas e parcialament fermentadas de l'arbre, utilizadas per la fabricacion del chocolat.
Theobroma, en grèc, significa "beguda dels dieus"; cacau ven del nahuatl cacahualt, çò que concòrda amb una legenda aztèca que considerava la grana del cacau d’origina divina.
Descripcion botanica
Lo cacautièr es una espècia tropicala diploïda originària d'America del Sud. Ven naturalament dins lo bacin d'Orinoco e d'Amazonas a febla altitud al pè de la Cordilhièra dels Andes (entre 200 e 400 m).
Es un arbre que mesura de 3 à 10 m de naut, cauliflori de fuèlhas sempre verdas. Florís a 3 ans e dona de flors, fruts e fuèlhas tot l'an. Atenh son plen rendement entre 7 e 10 ans e viu fins a 100 ans. Sas flors fan aperaquí 1 cm e sonque 1% d'entre elas donan de fruts. L'arbre pòt produire annalament fins a 20 000 flors de color ròsas e blancas.
Hèstas de Nosta Dama de Laruntz
Las hèstas de Nosta Dama de Laruntz (en français : Fêtes de Notre-Dame) que son hèstas patronaus deu 15 d'agost a Laruntz, en vath d'Aussau, en los Pirenèus Atlantics, region Navèra Aquitània. Qu'ei lo dia on se pòt véder tota l'espandida de las tradicions musicaus e coregrafics tradicionaus de la vath.
Istoric
Que hasón vàler aquera hèsta anciana pendent las annadas 1830, mercés au torisme termau qui èra hèra actiu en la vath. Que i van hèra de bearnés e de toristas. La hèsta patronau de Laruntz qu'ei remarcabla en per'mor de la faiçon de har víver, uei enqüèra, lo son patrimòni e las soas tradicions : vestit tradicionau aussalés, sauts bearnés, branlos en coble, cantas polifonicas, passacarrèra… Qu'ei hestejada lo 15 d'agost, mes qu'es hè d'ua faiçon generau deu14 au 16 d'agost.
Enlil-Nadin-Apla
Enlil-Nadin-Apla foguèt un rèi de la dinastia kasita dau reiaume de Babilònia. Succediguèt a Kadashman-Harbe II (vèrs 1228-1225 aC) e reinèt pas lòngtemps, vèrs leis annadas 1225-1224 aC. Son successor foguèt Adad-Suma-Iddina (vèrs 1224-1219 aC).
Puendeluna
Puendeluna es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Schweighouse-sur-Moder
Schweighausen  en alemannisch (Schweighouse-sur-Moder en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Schweighouse-Sus-Moder a situat a unitat|3|km}} de Haguenau.
Dimitris Christoulas
Dimitris Christoulas (nascut en 1935) èra un farmacian retirat grèc que se suicidèt sus la plaça del parlament d'Atenas lo 4 d'abril de 2012 per protestar contra l'apauriment del sieu pòble organizat pel govèrn grèc e l'Union europèa.
Christoulas èra un farmacian retirat qu'èra malaut d'un cancer. Èra maridat e aviá una filha. Aviá venduda la farmacia en 1994 per prene la retirada qu'aviá pagada sens ajuda de l'estat. Lo 4 d'abril de 2012 se suicidèt sus la plaça Syntagma, en fàcia del parlament, en daissar una letra que compara lo govèrn grèc a lo del collaborator Tsolakoglou e apèla a l'insurreccion.
Portland (Oregon)
Portland es la pus granda vila de l'estat d'Oregon, Estats Units d'America. Situada près del jonhent del flume Colómbia (que fa frontièra amb l'Estat de Washington) e del riu Willamette dins lo nòrd-oèst del país, es la tresena vila pus popblada del nòrd-oèst Pacific, après Seattle e Vancouver. Sa populacion estimada en 2017 èra de 647,805 abitants. Son aglomeracion comptava aperaquí 2,4 milions d'abitants, siá la 25ena aira urbana del país. Sa superfícia totala es 376,5 km².
Portland foguèt fondada en 1851 e est lo sèti del comtat de Multnomah. La vila es escaissada « La Ciutat de las Ròsas » per amor dels nombroses jardins de ròsas coma l'International Rose Test Garden, pus grand al mond, favorizat per lo clima oceanic de la region.
Galariá
thumb|230px|left|Centre de Convencions de Portland, Oregon. thumb|230px|left|La vila e lo mont Hood.
Ligugec
Ligugec o Legugec en occitan aguiainés restablhit (Ligugé en francés) es una comuna francesa dau departament de Viena e de la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Santez-Rouanez-Breizh
Santez-Rouanez-Breizh en breton (Sainte-Reine-de-Bretagne en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament del Léger Atlantic e la region dels Païses de Léger.
Claudi Francés Achard
thumb| Claudi Francés Achard (Marselha, lo 23 de mai de 1751 e lo 29 de setembre de 1809) sieguèt un mètge e un lexicograf provençau de lenga d'òc. Es l'autor dau Dictionnaire de la Provence et du Comtat Venaissin e tanben dau vocabulaire Français-Provençal et Provençal-Français.
Èra lo paire de Josèp Francès Achard (autor e editor occitan dau boquet provençau) e de Teodòsi Achard (poèta de lenga d'òc).
Vida
Claudi Francés Achard naissèt dins una familha de mercadiers de papèr. Enfant anèt estudiar al Pègue en Daufinat auprès de son oncle puei anèt au seminari de Vivièrs en Vivarés, mai enluòc de vénguer prèstre, estudièt la medicina a l'Universitat de Montpelhier puei a Avinhon monte recebèt lo títol de doctor en medecina en 1772. S'installèt a Aubanha puei a Marselha.
Foguèt membre de l'Acadèmia de Marselha e sota-secretari de la bibliotèca en aquesta ciutat. Segon Glaudi Barsotti la redaccion de son diccionari provençau seriá estada inspirada per lo diccionari encuei perdut e òbra de Joan Baptista Germain.
Es en 1784 que lo Dictionnaire de la Provence et du Comté-Venaissin foguèt estampat.
Lengas yukuben
Las lengas yukuben, parladas en Nigèria e en Cameron, constituisson un grop de lengas benue-còngo, que fan partida de las lengas nigèrocongolesas e que la classificacion es discutida.
Classificacion
La composicion del yukuben es :
Blench (2019) classa las lengas yukuben amb lo kutep dins un sosgrop integrat dins las lengas jukunoïdas, çò que ne'n fa de lengas platoïdas. D'autras classificacions, per exemple Haspelmath et alii, las plaçan dins las lengas planòl. Parièr per l'akum, qu'es tamben sovent classat dins lo jukunoïd.
Bosseval e Briancourt
Bosseval e Briancourt es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region de Champanha e Ardena.
Geografia
Altitud del pòble: 240 mètres aperaquí.
Altitude du village: 240 mètres environ.
Istòria
Lo vilatge a #èsser fondat per Guy XVII de Laval e Fois cap a 1545-1546''.
Le village a été fondé par Guy XVII de Laval et Fois vers 1545-1546''.
Braud-et-Saint-Louis
Braud-et-Saint-Louis qu'ei ua comuna francofòna, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Canton de Lòrgas
Lo Canton de Lòrgas es una anciana division administrativa de Provènça, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Draguinhan, lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Despuèi 2015, leis 3 comunas de Draguinhanenc Provènça Verdon Aglomeracion son dins lo canton novèu de Vidauban, Lo Toronet, de la Comunautat de comunas dau Còr de Var, es dins lo canton dau Luc. La lenga autoctòna es l'occitan provençau.
Istòria
Lei cantons de Lòrgas e daus Arcs se creèron en 1790 dins lo districte de Draguinhan.
En 1801, lo canton de Lòrgas foguèt conservat e lo daus Arcs suprimit. Entre 1801 e 1824, lo canton de Lòrgas èra agrandit dau canton dau Luc, ,.
A las eleccions departamentalas dau 22 de març de 2015, en aplicacion dau decret n° 2014-270 dau 27 de febrier de 2014, que pòrta delimitacion dei cantons dins lo departament de Var, lo canton de Lòrgas foguèt suprimit.
La comuna dau Toronet, de la Comunautat de comunas dau Còr de Var, passèt lo 1er de genier de 2017 dins l'arrondiment de Brinhòla.
Traian Băsescu
Traian Băsescu, nascut lo 4 de novembre de 1951 a Basarabi, èx-oficièr de la marina de comèrci, es un òme politic romani, que foguèt president de Romania de 2004 fins a 2014.
Camurac
Camurac es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Toponimia
Camurac es atestat en 1347, Camuracum (latinizacion). Camurac vendriá d'un nom gallés d'òme Camurus ambe'l sufixe -acum, latinizacion del sufixe gallés -ācon. Camurac èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre Camurus.
Manhac
Manhac pòt èsser :
Purujosa
Purujosa es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Joyce Banda
Joyce Hilda Banda (n. en 1950) foguèt la presidenta de Malawi de 2012 a 2014.
.su
.su es l’ancian nom de domeni d’Internet per l’Union Sovietica. Demòra pasmens en usança.
Referéncias
Toppdomän
Mato Grosso del Sud
Lo Mato Grosso del Sud es un estat de Brasil que confronta l'estat de Mato Grosso al nòrd, Goiás al nòrd-èst, Minas Gerais e São Paulo a l'èst, l'estat de Paraná al sud-èst, Paraguai al sud e sud-oèst, e Bolívia a l'oèst. Sa superfícia pòt èsser comparada a la de Finlàndia (es un pauc mai granda).
Istòria
Division de l'estat de Mato Grosso e creacion del Mato Grosso del Sud: 1 de genièr de 1979.
Mètz
Mètz (Metz en francés) es una vila de França, capluòc del departament de Mosèla dins la region Grand Èst.
Mato Grosso del Sud
Geografia
La region del Pantanal cobrís l'extrèm oèst de l'estat; las planas lo nòrd-oèst; los altiplans e las montanhas de la Sèrra de Bodoquena l'èst. Los rius Paraguai, Paraná, Paranaíba, Miranda, Aquidauana, Taquiri, Negro, Apa e Correntes son los principals de l'estat. Es un estat de la Region Centre-Oèst de Brasil, qu'a pas cap de frontièra maritima.
Mètz
Lo gentilici es messin -a.
Mato Grosso del Sud
Economia
L'economia de l'estat se basa sus l'agricultura (sòja, milhòc, coton, ris, cana de sucre, cafè, blat); sus l'elevatge (principalament bovids e porcins); sus l'extraccion minerala (fèrre, manganès, calcari); e sus l'industria (aliments, transformacion minerala, fusta, e ciment). Las principalas vilas industrialas son la capitala, seguida per Dourados, Corumbá e Três Lagoas.
vinheta|drecha|200px|Cascada a Bonito. Los punts toristics principals de l'estat son la region del Pantanal e la region de la vila de Bonito. La vila de Campo Grande a un important aeropòrt internacional.
Bufo periglenes
Lo grapaud daurat o grapaud de Monteverde (Bufo periglenes) es un pichon grapaud (d'environ 5 centimètres) de la familha dels bufonids que viviá dins una punhada d'endreches del bòsc de Monteverde, al Còsta Rica, en America Centrala. Es classificada per l'IUCN coma espècia atuda dempuèi 2001. Pas un sol especimèn de grapaud daurat es pas estat apercebut dempuèi 1989. Aquela espècia, que foguèt descobèrta en 1960, èra confinada a una pichona region de nauta altitud del bòsc de nívols de Monteverde, dins un airal de 10 km². L'escantiment del grapaud daurat es citat coma partida del declin de las populacions d'anfibians, e es vengut l'emblèma d'aqueste declin. Lo cambiament climatic degut al rechalfament global es una de las causas avançadas per explicar sa desaparicion,.
Biologia
Lo grapaud daurat es una espècia del genre Bufo (familha Bufonidae) que compren mai de 250 espècias. Viviá dins la resèrva del bòsc dels Nívols de Monteverde, al Còsta Rica, dins un airal de 10 km² a 1500 m d'altitud mejana.
Morfologia
Los adultes mascles mesuran a pena 5 cm en longor. De color jaune iranjat fosforescent, se distinguián de la màger part dels grapauds per lor pèl brilhanta e lusenta. Son descobreire, Jay Savage, èra tant surprés quand los vegèt pel primièr còp, que ne'n cresiá pas sos uèlhs ; es citat disent : « me cal confessar que ma reaccion quand los ai vistes pel primièr còp èra una mescla d'incredulitat e de dobte, coma se qualqu'un los aviá trempats dins de pintura esmaltada ». La femèla de l'espècia èra leugièrament mai granda que lo mascle, e son aspècte èra pro diferent. Al luòc d'èsser brilhantas, las femèlas èran de color verd oliva o negras amb de tacas escarlatas enrodadas de jaune.
Villaveza del Agua
Villaveza del Agua es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Viñas
vinheta
Viñas es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Adad-Suma-Usur
Adad-Suma-Usur foguèt un rèi de la dinastia kasita dau reiaume de Babilònia. Succediguèt a Adad-Suma-Iddina (vèrs 1224-1219 aC) e reinèt vèrs 1219-1189 aC. Son successor foguèt Mélisipah (vèrs 1189-1173 aC).
Sosmarin nuclear lançaire d'engenhs
Un sosmarin nuclear lançaire d'engenhs es un sosmarin militar desvolopat dins lo corrent deis annadas 1950 e aparegut dins leis annadas 1960. Es un sosmarin de talha granda equipat d'una propulsion nucleara, d'un armament antinaviri (torpilhas e de còps missils antinaviris) e de missils mar-sòu balistics estrategics. Sa còca es realizada per li donar una discrecion maximala. Sa mission principala es d'assegurar la dissuasion nucleara, especialament la garantida d'una repòsta, en causa de la dificultat de lo localizar.
Las Sanhas e Godolet
Las Sanhas e Godolet, o Sanha e Godolet o Las Sanhas e Goddet (error materiala ?) (Sagnes-et-Goudoulet en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
Geografia
La Padèla (?), afluent del Léger, a sa fònt sus la comuna. Es lo segond afluent en importància de Léger après l'Aiga Neira.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Mélisipah
Mélisipah foguèt un rèi de la dinastia kasita dau reiaume de Babilònia. Succediguèt a Adad-Suma-Usur (vèrs 1224-1189 aC) e reinèt vèrs 1189-1174 aC. Son successor foguèt Mérodash-Baladan Ier (vèrs 1174-1161 aC).
.sv
.sv es lo nom de domeni d’Internet pel Salvador.
Referéncias
Toppdomän
Adad-Suma-Iddina
Adad-Suma-Iddina foguèt un rèi de la dinastia kasita dau reiaume de Babilònia. Succediguèt a Enlil-Nadin-Apla (vèrs 1225-1224 aC) e reinèt vèrs 1224-1219 aC. Son successor foguèt Adad-Suma-Usur (vèrs 1219-1189 aC).
Pigüé
Pigüé es una ciutat d’Argentina situada dins la Pampa, a 584 km al sud-oèst de la capitala. La fondèron unes 165 immigrants occitans (e oficialament franceses) de Roergue (Avairon) e mai un argentin d’origina irlandesa dirècta lo 4 de decembre 1884. Sa populacion urbana es ara de 13,822 estatjants (recensament INDEC de 2001) e a montat de 9,5% dempuèi 1991. Pigüé es lo centre administratiu del partido de Saavedra dins la província de Buenos Aires.
La lenga occitana uèi, se parla pas pus. Los ancians coneisson qualques mots o cançons, mas la lenga de lor generacion èra ja lo francés e per las carrièras se parla espanhòl.
En paucas paraulas
Pigüé, Pi-Hue, que vòl dire luòc de recampament dins la lenga locala del pòble mapuche, es al rescontre de doas cadenas de montanhas, lo Cura Malal al ponent e lo Bravard al levant. Mas Pigüé seriá pas jamai estada venguda la vila qu’es ara sens l’ajuda de Clamenç Cabanetas, un òme nascut en 1851 dins lo vilatjòt d’Ambec prèp de Sant Còsme dins lo departament lengadocian d’Avairon. Cabanetas, qu’aviá alara 33 ans, organizèt l’exili volontari de quaranta familhas boratièras arroïnadas de las comunas vesinas d’Espalion, Gabriac, Naucela, Aurela e Sant Genièis d’Òlt, per ne’n citar pas qu’unas, cap a l’America del Sud.
Partits en trin de Rodés, la prefectura d’Avairon, lo 23 d'octobre de 1884, toquèron lo pòrt de Buenos Aires, en Argentina, amb lo Belgrano, un batèl mixte de vela e de vapor, en provenença de Bordèu quaranta jorns pus tard, e arribèron a la gara flama nòva de çò que s’anava far Pigüé lo 3 de decembre de 1884. La "colonia occitana", a rampelar lo Mayflower, aculhiguèt lèu maites compatriòtas de Roergue e se desvelopèt fins a èsser, aprèp un començament plan dificil e carestiós, una de las vilas mai prospèras de la Pampa. Uèi, se comptan unas 20,000 anmas a l’entorn de Pigüé, dins lo districte de Saavedra.
Contèxt e preparatius
En 1879, foguèt estat logat lo sosluòctenent Clamenç Cabanetas pel govèrn de Buenos Aires per entraïnar de soldats argentins. Tre l’an que seguèt, fondèt la primièra companhiá telefonica del país, "El Pan Teléfono" (a vegadas tanben "La Pantelefónica"), abans de demissionar per incompatibilitat d’umor mutuala amb la direccion. Mudèt alavetz per Olavarría e i trabalhèt dins lo comèrci de meissonadoiras-batedoiras. Es d’aquel temps que li venguèt l’idèa de menar d’avaironeses a Pigüé ont possedissiá 270 km² de terren en ermàs que li aviá saldats lo governador de Buenos Aires per paga de sos servicis a la nacion. Cabanetas s’amorosiguèt sul còp de l’endrech: revertava plan son Aubrac natal. Amb lo sosten financièr e lo saupre-far persuasiu de son amic Eduardo Casey, Cabanetas capitèt a far apondre la gara pigüenca al projècte ferroviari de Ferro Carril Sud. Faguèron bastir tanben d’ostals e mai un silo grandaràs al centre de la colonia pels abitants avenidors, aital coma un potz per totes de se’n servir.
Cabanetas s’entornèt en Avairon ont son companh Francés Issalin aviá ja començat de promòure la vila nòva de Pigüé en balhant a cada colon 2 km² de tèrra de cultivar per las sièis annadas venentas a condicion que reversèsse la mitat de sa culhida a la comunitat. Al cap d’aqueste periòde de pròva, recebriá lo colon un títol de proprietat, quina que foguèsse la valor correnta de las cerealas partidas suls 72 meses. Tot çò que lor i caliá contribuir als candidats èra una avança de 5000 francs per la crompa de bestial, de grans e de maquinas, mas bravament d’eles la paguèron pas jamai tota, per dire la vertat, e Cabanetas se’n trobèt encara mai endeutat envèrs Casey, que li n’aviá manlevat un pauc d’argent. Ja que lo caumatge tocava la region de Rodés entièra a causa de licenciaments massisses dins las industrias minièras de La Sala, de campèstres subrepoblats e de la crisi de la filloxèra entre 1882 e 1890, l’idèa de Cabanetas manquèt pas de far nàisser d’interès. Mentretant, la premsa roergassa se mostrèt mai que dobtaira al respècte del plan de Cabanetas: acusavan “aquel aventurièr” d’esplechar la misèria de la pauralha e de far miralhejar un país dangierós e plen de bèstias fèras e viciosas desconegudas.
Primièrs passes sus la tèrra promesa
Malgrat aqueles problèmas inicials, unes 163 colons, que se compausavan entre autres d’una regenta, d’un fabre, d’un rodièr, d’un prèire e d’un mercadièr, foguèron amassats e menats a Pigüé ont comencèron amb estrambòrd a cultivar la tèrra, encara que foguèsse la primièra bladada pro decebenta. Las tecnicas borièras qu’utilizavan èran al solid las que foncionavan en Avairon mas èran pas gaire adaptadas al clima, al relèu e mai al sòl sudamericans. L’an d’aprèp que foguèt plan pièger a causa d’una secada que demorèt del mes de març dusca a la fin de setembre. D’unes semenèron de milh e de patanas per dessús lo blat, de paur que res anèsse pas venir. Pr’aquò, los lavacis autonencs asaguèron los camps e totas las cerealas capitèron a créisser, e los occitans del Mond Nòu deguèron se contentar amb una culhida mejancièra mas inesperada. Ça que la, gardèron la fe e degun s’entornèt pas en Guiana. Ben al contrari, maites arribèron. "La tèrra promesa" valiá plan totes los sacrificis, segon las letras qu’envièron a la parentèla. "En Cabanetas, se pòt pas l’acusar de prometre mai de burre que de pan".
Los 166 fondadors
Aquí la lista completa dels 165 fondadors avaironeses, sens oblidar Eduardo Casey (37 ans), un argentin que nasquèt de parents irlandeses en 1847 e l’amic de Cabanetas; sens el, sens son argent, sens son sosten moral, i auriá pas jamai agut de Pigüé:
En resumit:
Colombièrs (Roergue)
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Sosmarin lançaire de missils de crosiera
Un sosmarin lançaire de missils de crosiera es un tipe de sosmarin militar aparegut dins lo corrent de la Guèrra Freja. Sovent equipat d'una propulsion nucleara, son principalament armats de missils de crosiera e de missils antinaviris. A l'origina, foguèt desvolopat per la flòta sovietica per saturar lei defensas antimissils dei grops aeronavaus de l'OTAN. Pasmens, pòu tanben èsser utilizat per l'ataca de butas terrèstras. La màger part dei sosmarins lançaires de missils de crosiera gardan la possibilitat de tirar de missils armats d'ogivas nuclearas.
.sy
Referéncias
Toppdomän
Courcelles-en-Barrois
Courcelles-en-Barrois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lunèl Vièlh
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : terminio de Lunello Vetere en 1096, Bertrandus de Lunello vetulo en 1128, apud Lunellum Veterem en 1152, decimaria de Lunello Veteri en 1198, terminio de Lunello Vetere, de Cabreriis et Lunello Veteri, sense data [sègle XII ?], Lunellum veterem en 1226, ecclesie de Lunello veteri en 1263, prior de Lunello Veteri en 1392, Lunel Viel en 1526, de Lunello Veteri en 1529, 1550, S. Vicentii de Lunello veteri en 1536, Lunel le viel en 1622, Lunelviel en 1626, 1648, Lunel vieil en 1740-60, le Bourg de Lunel-viel en 1740-60, Lunel Viel en 1740-60, 1770-71 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat, Lunèl ven probablament dau nom gallic d'òme Lunus, amb lo sufixe -ellum; Dauzat compara amb Vichel, format tanben d'un nom de persona amb lo meteis sufixe desacostumat; segon Hamlin, Lunèl ven probablament pas dau nom de persona Lunus; res permet pas tanpauc de supausar un ligam amb lo mot latin luna « luna », ni per las tradicions (cf. la traduccion medievala ebraïca Yarh « luna » (Roblin, 3n Congrès Internacionau de Toponimia e d'Antroponimia, III, p. 766); Lunèl es pas tanpauc un derivat dau mot preceltic *lòna (ipotèsi de Berthelé), per rasons foneticas. Es evident per l'autor que Lunèl èra a l'origina lo nom de Lunèl Vièlh; las doás localitats aurián en gròs una importància egala au mens dempuòi l'Edat Mejana e datarián probablament totas doás de l'epòca galloromana. I a d'autras localitats dau nom de Lunel o Luneau. Hamlin imagina un mot prelatin, benlèu gallic, *lunello-, benlèu de sens idronimic.
Luòcs e monuments
Aquela bauma se situa a un quilomètre au nòrd-oèst dau vilatge en anar cap a Sant Genièis. Aquesta glèisa, bastida pendent lo sègle XV, foguèt destruïda mantun còp del temps de la guèrra de Religions. Lo solet vestigi de la glèisa medievala es lo campanar. Sant Vincenç es lo patron del vilatge.
Ligams extèrnes
Sit de Lunèl Vièlh, en francés
Remolinos
Remolinos es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Sass de Putia
Lo som es famós non solament pe lo panorama a 360 grases que balha, gràcia a son isolament, mas tanben per la simpla via ferrata que permet de l'aténher.
Retascón
Retascón es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Kashtiliash IV
Kashtiliash IV foguèt un rèi de la dinastia kasita dau reiaume de Babilònia. Reinèt vèrs 1232-1225 aC. Pendent son rèine, ataquèt leis Assirians dau rèi Tukulti-Ninurta Ier e foguèt vencut en 1225 aC. Tukulti-Ninurta venguèt adonc rèi de Babilònia fins a 1228 aC.
Yasuo Fukuda
Yasuo Fukuda (nascut lo 16 de julhet de 1936) es un òme politic japonés que foguèt primièr ministre de Japon entre lo 26 de setembre de 2007 e lo 24 de setembre de 2008.
Zilling
Zilling es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Taegwondo
Lo taegwondo (hangeul: 태권도; hanja:跆拳道) (transcripcion anciana: taekwondo, t'aekwŏndo) es un art marcial d'origina coreana, pro similar al karate japonés. Se basa sus l'utilizacion de las mans e dels pès per atacar o se defendre d'un adversari. Lo taegwondo es un espòrt nacional en Corèa del Sud, kyeorugi, e un eveniment esportiu als Jòcs Olimpics. En corean, lo mot ven a l'origina de l'alfabet hanja tae (跆) significa tustar amb lo pè; gwon (拳) tustar amb lo punh; e do (道) significa camin o via. taegwondo es doncas sovent traduit per "camin del pè e del punh". thumb|295px|Competicion de taegwondo
Lo taegwondo s'apièja sus una longa tradicion d'arts marcialas coreanas, mas exixtís dins sa forma actuala sonque dempuèi 50 ans. Uèi lo jorn s'es transformat en un espòrt fòrça tendut. Als Jòcs Olimpics de Barcelona 92 se transformèt en espòrt olimpic d'exibicion e actualament es arribat d'èsser espòrt olimpic de competicion.
Un dels exercicis mai importants es la realizacion de pumses (katas dins terminologia de karate). Los pumses son de seqüéncias de movemients de defensa e ataca que simulan un combat imaginari amb divèrses adversaris, e son relacionats directament amb los diferents gras de cinturons. Se memorizan e se repitisson amb objècte d'aumentar l'equilibri, l'elasticitat, la rapiditat e lo mestritge dels diferents movements.
.sz
.sz es lo nom de domeni d’Internet per Svaziland.
Mérodash-Baladan Ier
Mérodash-Baladan Ier foguèt un rèi de la dinastia kasita dau reiaume de Babilònia. Succediguèt a Mélisipah (vèrs 1189-1174 aC) e reinèt vèrs 1174-1161 aC. Son successor foguèt Zabuba-Suma-Iddina (vèrs 1161-1160 aC).
Écuisses
Écuisses es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sasso di Santa Croce
Lo Sasso di Santa Croce (Sas dla Crusc en ladin, Kreuzkofel en alemand), es una montanha d'Itàlia dins las Dolomitas orientalas que domina la Val Badia amb sa paret verticala de gaireben 900 m. Se situa dins la Província del Sud-Tiròl e la region del Trentin e Aut Adige.
Colonhés e Champs Niers
Colonhés e Champs Niers o Colonhés e Champsniers (Coulounieix-Chamiers en francés) es una vila d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd e l'aglomeracion de Periguers, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
La comuna es bastida dins una bocla d'Eila. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
thumb|left|250px|Lo paneu d'entrada a Colonhés e Champs Niers. La prononciacion es :.
Champs Niers
De son costat, l'occitan Champs Niers desinha de las terras negras de bona qualitat (cf. Champs Niers e Relhac); nier es una forma occitana anciana venent dau latin nigrum,.
Istòria
La localitat istorica es Colonhés, bastida sus una nautura au sud de Periguers ; Champs Niers, quartier que se desvelopet sus la riba mança d'Eila, fuguet juntat au nom oficiau de la comuna en 1958.
Arrondiment de Tolon
L'arrondiment de Tolon es una division administrativa e una anciana division electorala francesa situada en Provènça, dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. La lenga autoctòna es l'occitan provençau.
Istòria
De 1790 a 1795, i aguèt leis districtes de Tolon e d'Ieras. Tolon foguèt capluòc dau departament de Var avans 1793 e lo revenguèt après 1974.
De 1926 a 1974, pendent la supression de l'arrondiment de Brinhòla, lo de Tolon foguèt espandit, ansin coma lo de Draguinhan.
Composicion fins qu'a 2015
thumb|400px|center|L'arrondiment de Tolon dins lo departament de Var e la region de PACA avans 2017
Azawad
Azawad (en berbèr ⴰⵣⴰⵓⴷ) èra un estat de l'oèst d'Africa que proclamèt son independéncia de Mali lo 6 d'abril de 2012. Son independéncia es pas reconeguda per l'Union Africana. Foguèt reocupat per Mali amb l’ajuda de l’armada francesa.
La capitala es Gao.
Lo gentilici, qu'es pas encara fixat en occitan, poiriá èsser azawadian, azawadiana.
Alapèira e Bredòm
Alapèira e Bredòm o Albapèira e Bredon (Albepierre-Bredons en francés) es 'na comuna auvernhassa situada dins lo Cantal e lo Pargue Natural Regional daus Volcans d'Auvèrnhe; administrativament, se tròba dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las fòrmas ancianas son, per luòc:
Istòria
Entre 1790 e 1794, Albapèira fusionèt amb Bredòm e la comuna s'apelava oficialament Bredons. En 1836, La Vaissèira venguèt comuna a partir delh territòri de Bredons. En 1954-1955, Bredons venguèt oficialament Albepierre-Bredons.
Luòcs e monuments
center|300px|thumb|La [[Glèisa (edifici)|glèisa de Sant Pèire de Bredòm.]]
Nòtas
<references group="N"/>
Lutècia
200px|thumb|left|Pialar deus Nautas Lutècia (deu nom latin Lutetia o Lutecia parisiorum) qu'ei lo nom de la vila galloromana bastida suber l'isla de la Ciutat e qui vadore París.
Que ho en purmèr pas sonque un vilatge de pescadors deu pòble gallés aperat los parisii durant lo periòde protoistoric (pirògas que hon descobèrtas a l'escadença de cavas arqueologicas). En 52 av J.C., aqueth vilatge que ho conquestat per las legions romanas de Juli Cesar arron de la batalha de Lutècia.
Dab lo temps, la vila que pravè de cap a l'arribèra esquèrra de la Sena qui ei uei aperada lo quartièr latin de París.
Lo palais deu governador e lo purmèr temple que's trobavan sus l'isla de Ciutat (lo temple on uei e's quilha la catedrau de Nosta Dauna de París). D'aqueth temps be demòran, enter autes las tèrmas de Clunhic, las arenas de Lutècia (tornadas descobertas au sègle XIX e parciaument destrusidas abans qu'ua intervencion de l'escrivan Victor Hugo non las sauvèsse) e lo pialar deus Nautas (colomna en onor deu diu Jupiter descobèrta au sègle XVIII devath Nosta Dauna de París).
Segon la legenda, Sant Danís, purmèr bisbe de Lutècia, que seré estat decapitat peus pagans de cap a 250 a Montmartres abans d'arrecaptar lo son cap e de caminar dinca au lòc on lo deishè e on hore bastida ua basilica en aunor d'eth.
De cap a 300 lo nom de la vila que cambiè per París, abreviacion de Civitas Parisiorum o Urbs Parisiorum (ciutat deus Parisii)
Lutetia
Senta Gema (Gers)
Senta Gema (Sainte-Gemme en francés) qu'es ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Senta Gema
Gemma qu'es lo nom d'ua senta d'Aquitània e tanben d'ua d'Africa, (que cau considerar sonque la senta aquitana).
Lauret
Las referéncias que concernishen autes Laurets. Segon Dauzat, Lauret que veng deu latin laurus « laurèr », dambeu sufixe collectiu latin -etum. Segon Hamlin, Lauret que veng deu latin laurum, dambe'u sufixe collectiu -etum o de l'ancian occitan laur, dambe'u sufixe collectiu -et. Lo sens qu'es de « lòc plantat de laurèrs » o de « bòsc de laurèrs».
Istòria
Qu'es un deus sites abitats mei ancians deu vescomtat de Fesensaguet. Lo vilatge que s'aperava purmèr "lo Borg" (Pagus), puish mei tard qu'a pres lo nom de Senta Gema. Segon la legenda, senta Gemma (latin gemma = pèira preciosa), qu'èra l'ua de las nau sòrs bessonas dont èra tanben Senta Quitèira.
Numerós vestigis d'aucupacion que son estats trobats, tant preïstorics com antics : monedas et tegulae, ua sepelida de mainatge, ua necropòli d'incinerar e d'inumar. Si ne coneishem pas la date précise de l'érection de Sainte Gemme en paroisse, il a été remarqué que toutes les paroisses ayant le nom de la sainte ont été érigées à la fin deu XI siècle ou au début deu XII siècle. Senta Gemme obtint en 1275 ses coutumes octroyées par ses trois coseigneurs :
Géraud V, Comte d'Armanhac, Bernard de Senta Gemme e Pilfòrt de Léaumont. Elles furent confirmées par Antoine de Gère en 1497. Les seigneurs de Senta Gema nomment chaque année les consuls deu lieu. Lo castèth se situait à l'ouest sur ua butte particulièrement isolée par des fossés et la chapelle castrale se trouvait au centre. Les seigneurs de Senta Gema sont cités dens lo cartulaire deu XII siècle. Le plan cadastral de 1826 nous montre le tracé d'une vaste enceinte ovale situada au nord deu village. L'anciana glèisa paroissiale s'élevait à l'intérieur deu cimetière actuel. En 1824, la comuna de Senta Gema fut rattachée à Lauret, qui se situe à 2 km au sud-ouest deu village, par l'intervention de Mr de Castelbajac, pair de França. La première mention de Lauret apparaît en 1295 comme étant un ?Castrum Seu Villa? ; ce qui suggère l'hypothèse d'un petit bourg fòrtifié dont il ne reste plus nat trace. En 1861, la comuna de Senta Gemme récupère également les terres spoliées par Monfòrt en 1826.
En 1824, qu'incorporèn la comuna de Senta Gema a Lauret (situat au sud-oèst), mes en 1843, lo caplòc que passèc a Senta Gema. Abans la revolucion, Senta Gema e Lauret qu'èran senglas parròpias.
Praissac
Praissac (Prayssac en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Villeneuve-sur-Cher
Villeneuve-sur-Cher es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Pau Paget
thumb|250px|Pau Paget a la debuta del sègle XX Pau Paget (en francés: Paul Paget; 20 d'agost de 1847 – 21 de decembre de 1934) foguèt un escrivan occitan de Lengadòc. Fondèt la Societat Literària e Artistica de Besièrs en 1878.
Biografia
Filh d'un relotgièr, Pau Paget trabalhèt coma farmacian a Besièrs ont vendiá una crèma per garir las cidolas. Foguèt president e fondador de la Societat Literària e Artistica de Besièrs e tanben un dels creadors, proprietari e director del jornal L'Hérault. Es estat tanben membre de la Societat dels autors e compositors dramatics.
Escriguèt subretot en francés e publiquèt mantuna òbra de poesia, de pròsa e de teatre. De còps que i a utilizèt lo pseudonim de Léo Préville. A l'encòp s'especializèt dins la traduccion, que siá d'autors classics coma Virgili o d'òbras en occitan coma los Vèrses pateses del felibre Benjamin Fabre. Mantuna òbra sia es estada escricha amb l'escrivan de Pomairòls, Pau Pujòl.
Aguèt una filha Paule Paget. Una carrièra de la vila de Besièrs pòrta son nom e existís tanben una associacion de conselh filosofic, cercle de meteis nom.
Grenier-Montgon
Grenier-Montgon (Grenier-Montgon en francés) z-es una comuna auvernhassa situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
.td
.td es lo nom de domeni d’Internet per Chad.
Referéncias
Toppdomän
Goiás
Goiás es un estat de la Region Central-Oèst de Brasil, qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta l'estat de Tocantins al nòrd, Bahia a l'èst, Minas Gerais a l'èst e al sud, Mato Grosso do Sul al sud-oèst, e Mato Grosso a l'oèst. Lo Districte Federal (format per Brasília) es un enclavament dins l'estat.
Istòria
Los primièrs europèus arribèron al territòri de Goiàs durant lo sègle XVII. Aur foguèt descobèrt en la region en 1682 per lo bandeirante (explorator) paulista Bartolomeu Bueno da Silva.
Antonio Segni
Antonio Segni (1891-1972), òme politic italian, foguèt President de la Republica Italiana entre 1962 e 1964, e President del Conselh (primièr ministre) del país en doas ocasions: entre 1955 e 1957, e entre 1959 e 1960.
.tc
.tc es lo nom de domeni d’Internet per las Illas Turcas e Caicas.
Referéncias
Toppdomän
Romanos
Romanos es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Linazay
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Lista dels sultans d'Oman
200px|thumb|Bandièra del sultan d'Oman. Vaquí la lista dels sultans d'Oman de la dinastia Al-Said, de 1749 fins a uèi.
Messier 102
Messier 102 o M 102 es lo 102 objècte dau Catalòg d'objèctes d'aspècte difús de l'astronòm francés Charles Messier. Es un cas particular d'aqueu catalòg perque l'objècte es totjorn pas clarament identificat. D'efèct, Pierre Méchain lo trobèt en 1781 mai puei, declarèt a Bernouilli que son observacion èra una error.
Enlil-nadin-apli Ier
Enlil-nadin-apli  foguèt un rèi de la Segonda dinastia d'Isin que reinèt sus lo reiaume de Babilònia vèrs 1135-1027 aC. Succediguèt a Nabucodonosòr Ier (vèrs 1126-1105 aC) e reinèt pas lòngtemps vèrs 1104-1101 aC. Son successor foguèt son oncle Marduk-nadin-ahhe (vèrs 1100-1082 aC).
Saint-Just-en-Chevalet
Saint-Just-en-Chevalet es una comuna francesa, situada dins lo departament de Léger e la region de Ròse-Aups.
Nets atipicas
Eras "Nets atipicas" qu'ei un hestau de musica creat de 1992, que's debana cada annada en julhet a Langon (Gironda). Eth sué projècte qu'ei de valorisar era diversitat culturau en tot hèr descobrir "musicas deth monde". Eth pòs qu'ei descobèrta d'alteritat, sensibilisacion aras diferéncias, arreget de racisme e d'intoleréncia, presa de consciéncia ciutadana.
Que son organisats desbats e projeccions de films, sus subjèctes autant divèrs com eth deute deth Terç Monde, agricultura paisana, drets deth òmi, diferéncias culturaus, mercandisacion deth monde, comèrci equitable, mondialisacion financièra, ecà...
Programacion
Occitània : Femmouzes T.
Rueda de Jalón
Rueda de Jalón es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Alh cultivat
vinheta|drecha|Alh cultivat L'alh (var. alhet ; 'lissa(f)) (Allium sativum) es una planta caboçuda cultivada de la familha de las liliacèas. S'emplega mai que mai coma condiment, mas s'utiliza tanben amb una tòca terapeutica per las proprietats que li an atribuit la sciéncia e las tradicions popularas.
Per encausa de sa cultura tanta espandida sas originas son un pauc foscas. S'es pensat que veniá de Siberia sudoccidentala o benlèu de Sicília o de Calàbria, ont nais espontanèament. Es parent de la ceba.
L'odor caracteristica de l'alh se deu a mantun compausat organic de sofre e particularament lo sulfur de diallil e l'allicina.
Emplec en fitoterapia
L'alh a tres proprietats curativas principalas:
Curiositats
Dins lo folclòre de qualques païses d'Euròpa, se pensava que l'alh aguèsse d'efièches de proteccion contra los vampirs; l'alh es doncas vengut un element recurrent dins los filmes de vampirs.
La cosina
L'alh es plan emplegat en cosina. En tèrras occitanas e catalanas, una de las recèptas reinas que se fan amb el es l'alhòli. Se preparan tanben de sopas d'alh, alhadas...
Mauressac
Moressac, o Moreçac , (Mauressac en francés) es una comuna lengadociana, benlèu lingüisticament gascona de transicion, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Moressac es una comuna de l'airal urban de Tolosa situada a 35 km al Sud de la vila. Lo vilatge es bastit al jonhent de la val d'un pichon riu, (lo Daurus que talhèt las costièras de Volvèstre) e de la planura alluviala d'Arièja. Es pas al fons de la val mas sul penjal expausat al Sud que lo relèu, aquí, a penjals flacs. Fòrça ostals sont alinhats al bord d'una carrièra que travèrsa le vilatge, religa la val d'Arièja a la de Lesa (ligason Autariba-Lesat). Dos masatges sont a l'escart e de novèlas construccions sont bastidas alentorn pròche, boscats subretot de garrics. L'aspècte de la comuna es variat puèi que compren una partida de la planura de l'Arièja, los penjals del pichon riu cultivats al nivèl del vilatge e las costièras de Volvèstre, tanben cultivadas, mas gaireben boscats. Lo bòsc de Moressac a une particularitat per la region, es plantat de fòrça faus.
vignette|upright=1.8|centre|Mapa de la comuna de Moressac e de las comunas prèpas.
Toponimia
Per informacion, Cassini (sègle XVIII) e quitament la mapa d'Estat-Major (sègle XIX) escrivon Moressac; Mauressac ven sus las mapas pus recentas.
Moreçac vendriá d'un nom latin d'òme Mauricius o Maurentius, ambe'l sufixe -acum, latinizacion del sufixe gallés -ācon. L'evolucion Maur- > Mor-, quitament dins una sillaba pretonica, es irregulara mès pas impossibla. Mès Dauzat e Rostaing coneissián que lo nom oficial Mauressac. A prepaus d'un autre nom, citan pr'aquò un nom germanic d'òme, Morenzo (ambe'l sufixe -iacum) que levariá la dificultat de la vocala iniciala e que pausariá un problèma de consonanta (mès passar de *Morenzac a *Morensac puèi a Moressac es pas d'una dificultat tarribla).
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Moreçac èra de la diocèsi civila de Rius, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Rius, de la senescauciá de Tolosa. En 1790, Moreçac èra del canton de Sent Somplesi, en 1801 èra del canton d'Autariba. La glèisa es jol patronatge de Sent Bertomiu.
Maceió
Maceió es la capitala e pus granda vila de l'estat brasilièr d'Alagoas. Es un important centre de torisme de la Region Nòrd-èst de Brasil. Es tanben un pòrt e un important centre regional de comèrci.
.tf
.tf es lo nom de domeni d’Internet per las Tèrras Australas e Antarticas Francesas.
Referéncias
Toppdomän
Tir (Liban)
Tir es una granda vila du Liban. Cap luòc del Caza de Tyr dins la Mouhafazah del Sud Liban. La vila de Tir es situada a 70 quilomètres al Sud de Beirot e a 35 quilomètres al Sud de Sidon.
Geografia
Tir se situa dans la Fenicia miègjornala a qualques al sud de Beirot (Berytos dins l'antiquitat) e a  al sud de Sidon (Saida en arabi), gaireben a mièg camin entre Sidon al Nòrd e Acre al sud, e a qualques quilomètres al sud du Litani (Leontes dins las fonts classicas).
S'anant de Tir cap al nòrd en direccion de Sidon, passam prèps de la font ‘Ain Babouq, puèi prèp de la font termala ‘Ain Habrian, e arribam a Nahr (flum, riu) el Qasmiyé qu'es la partida inferieura du Nahr el Litani. Aquel flum constituava la frontièra Nòrd entre lo reialme de Tir e aquel de Sidon.
Un autre camin costièr fòrça important anava de Tir cap al sud, l’escala de Tir que franchís Ras el Abyad que, a esquèrra mena a Oum El Amed situat sus un puèg e que, cap al sud mena a Akzib e a Acre e fin finala a Aïfa e al mont Carmel, que constituan la frontièra sud del reialme de Tir.
Istòria
L’istòria de Tyr se confond amb aquela Sidon subretot perque, sus mai d'uns periòdes, èran unificadas. Erodòt que visitèt la vila en 450 AbC foguèt informat pals prèstres del temple de Melqart que la vila aviá estat fondada al meteis temps que lo temple e que Tir èra abitada dempuèi, çò que dona la data de 2700 AbC.. Aquela data foguèt atestada per l’arqueologia.
Entre lo tresen e la fin del segon millenari, Tir n’aviá qu’un ròtle segondari dins l’istòria del Orient Mejan. Figura dins los tèxtes egipcians del II millenari per sa situacion estrategica miègjornala; mas èra pas qu’un pòrt pichon d’escala entre l’Egipte e Biblòs. L'estatut de Tir entre lo reialme de Totmòsis II e Ramsès III li permetèt de profeitar de sa posicion per desvelopar son ròtle coma pòrt estrategic, son comèrci e son industria.
Pareis que l'union de Tir e de Sidon foguèt favorabla entre lo sègle X e IX AbC. Aprèp la desfacha de Loli (fin del sègle VIII), pendent de l’invasion assiriana, Baalu reinava sus Tir (començament del sègle VII) e Sidon la prenguèt aprèp lo refús de cooperacion amb los assirians. Atat, l’interior del reialme de Tir venguèt província assiriana mas l’activitat comerciala e maritima contunhava d'aumetar fin a l’arribada d’Alexandre lo Grand.
L'egemonia feniciana sus la còsta al sud de Fenicia s’espandissiá fins a Ascalon. La preséncia dels fenicians es affirmada par l’arqueologia (escavacions d’Akhziv, de Tell el fukhar, de Tell Keisan, de Kabri, del Mont Carmel, d'Atlit, de Shiqmona, de Dor, d'Ascalon, de Tell el kheleifeh, d'Arad, d'Ashdod, Azor).
Quand Nabucodonosòr II venguèt rei de Babilònia, aprèp la casuda de Niniva en 612, assetgèt Tir pendent 13 ans (635-610), mas d'ipotèsis evòca coma de compromís s'establiguèt entre los Tirians e los Babilonians al tèrme de Tir conservariá una cèrta autonomia.
En 539, Cirus dintrèt a Babilònia vencedor del babilonians e comencèt un periòde novèl. Integrats dins l'Empèri Pèrsa aquemenid, los fenicians commencèron frapar lor moneda e Tir fabricava de flòtas pels sobeirans aquemenids (surbretot per lors guèrras contra los Grècs).
Aprèp la victòria d'Alexandre suls Pèrsas, a Issos las ciutats fenicianas comencèron a s'aligar al novèl conquerent. Levat Tir que resistiguèt en 332 a Alexandre amb un sètge de 7 meses. Tir, a l'epòca, èra situada sus una illa mas Alexandre capitèt a bastir una levada cap a l'illa e la vila passèt de la dominacion pèrsa a la dominacion grèga.
Aprèp la mòrt d’Alexandre lo Grand (junh 323) son reialme foguèt separat e aflaquit. Ptolemèu I fondèt sa dinastia en Egipte en 305-304 e adoptant la politica egipciana anciana, se tornèt cap a Fenicia. Ocupèt Tir e las autras ciutats fenicianas. Jos aquel reailme comencèt la primièra edat tiriana (275/4 AbC.).
L’aflaquiment de l’Estat lagid aprèp la mort de Ptolemèu IV (203/2 AbC.) marquèt la fin de la dominacion lagid e la Fenicia del sud passèt jos la tutèla dels Seleucids vèrs 200 AbC. La segonda edat tiriana debutèt vèrs 126 ABC. e s'acabèt vèrs 69-70 ApC.
En 64 AbC., los romans tornèron organizar la region creant la província de Siria sus las ruïnas de l'anciana Siria seleucid e Tir coneguèt la Pax Romana.
La ciutat feniciana venguèt una vila de província romana tranquilla.Le Nòu Testament conta un viatge de Jèsus (Mc 7:24). Una glèisa creitiana i foguèt fondada, e los Actes dels Apòstols declaran que Pau de Tars i demorèt sèt jorns tornant de Chipre (Ac 21:3). Un evescat es atestat dempuèi la fin del sègle II. Ui concili s'i debanèt en 355. Selon Jiròni de Stridon, lo paire de la Glèisa Origèn i morriguèt, e es enterrat dins la basilica.
En 636, Tir tombèt jos la dominacion dels Arabis. Passèt enguida als Seldjoukides (1089), puèi foguèt presa pels crosats (1124). En 1291, foguèt presa pels Mamelocs.
Patrimoine mondial de l'UNESCO
Le patrimòni cultural de Tir es constituit de :
Akum
L'akum (o anyar) es una lenga yukuben parlada en Cameron e en Nigèria.
Localisacion
L'akum es parlat en Nigèria dins dos vilatges dins l'Estat de Taraba. En Cameron, la lenga es parlada dins tres vilatges de l'arrondiment de Furu-Awa, dins lo departament de Menchum.
Plaga
Una plaga o nafra es una ruptura de la barrièra cutanèa que pòt entranhar una infeccion. Lo risc patogèn principal es lo tetanos.
Tractament de las plagas
Cal netejar la plaga e sa zona amb aiga freda e de sabon, en emplegar de gants nets. Se pòt cobrir la plaga amb un bendatge. Las crostas de plagas cicatrizadas se pòdon tractar amb vaselina.
Colofònia
200px|thumb|Tròç de colofònia brutaLa colofònia qu'ei ua materia solida obtienguda après destillacion de la resina aperada gema o oleoresina d'un arbo resinós e generaument deu pin. Lo son nom que vien de l'isla grèga de Colofònia, en Asia Menora on èra produsida durant l'Antiquitat.