cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arrondiment de Lion
Istòria
L’arrondiment es creat per la lei del 28 pluviós de l’an VIII (17 de febrièr de 1800), dins lo departament de Ròse. Pren la seguida dirècta del districte de Lion creat en 1795 (fusion dels districtes de Lion Ciutat e Lion Campanha). L’arrondiment aviá en 2014 162 comunas e 1,3 milion d'abitants.
Per causa de creacion de la metropòli de Lion, lo prefècte (arrestat prefectoral n°2014353-0002 del 19 de decembre de 2014) decidiguèt de far correspondre los limits de l’arrondiment amb aquela. De fach, las 103 comunas de l’arrondiment ancian que son pas dins la metropòli foguèron transferidas dins l’arrondiment de Vilafranca de Sòna a partir del 1èr de genièr de 2015.
Lo 1èr de febrièr de 2017, las comunas de la mitat miègjornala de Ròse li son transferidas.
Luxemborgés
thumb|right|Aira d'extension actuala dau francic moselan (emb lo francic luxemborgés), emb l'utilizacion de l'isoglòssa op e of (en alemand : auf).
Lo luxemborgés (Lëtzebuergesch en luxemborgés) es lo nom dau francic dau Luxemborg. Lo francic es una linga germanica parlada essencialament au Luxemborg, e totparier dins quauquas comunas limitrofas en Belgica, en França e en Alemanha. Lo luxemborgés es la linga nacionala dau Luxemborg.
right|thumb|Façada dau Monkey's Bar, 4, rue de la Loge, [[Luxemborg (vila)|Luxemborg : Mir wölle bleiwe wat mir sinn (« Volem restar çò que som (sem) »)]]
Tronchón
Tronchón es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Voivodat
Un voivodat es una entitat territoriala governada per un voivòd, tèrme eslau que designa dins l’istòria un cap feodal (un duc) o un representant d’un poder central (un prefècte). Dins lo primièr sens pòt èsser revirat coma "ducat". Dins lo segond, retipa una "region".
Martin Gray
thumb|200px|Monument amb una frasa de Martin Gray a [[Brussèlas, Belgica]] Martin Gray naissut Mietek Grajewski (Varsòvia, 27 d'abriu de 1922 – 25 d'abriu de 2016) es un escrivan jusieu francoamerican e resident de Provença, dins var que naissèt en Polonha.
Victime dei persecucions antisemitas nazis, posquèt escapar mai perdèt quasi tota sa familha assassinada per aqueu regim politic e sei complicis.
Tornèt pasmens victoriós amb l'Armada Roja per poder veire la desfacha alemanda.
Après la Segonda Guèrra Mondiala tornèt bastir sa familha mai perdèt sa molher e sei quatre enfants dins l'incendi de Tanneron.
Aqueu còp lo faguèt se virar vers l'escritura onte testimonièt dins son famós libre : Au nom de tous les miens.
Es tanben implicat dins la lucha còntra lei fuòcs de forèst.
Arrondiment d'Avinhon
L’arrondiment d’Avinhon es una division administrativa e una anciana circonscripcion electorala francesa d’Occitània, que son capluòc es Avinhon.
Halle Berry
Halle Maria Berry (n. 1966) es una actritz americana de cinèma coneguda, e tanben modèl. A recebut lo prèmi Oscar de la melhora actritz amb lo filme Monster's ball, en 2002. Tanben a trabalhat coma Bond Girl en lo filme Die Another Day (2002).
Faisal Ièr
thumb|left|288x288px|Lo roi Faisal Ièr d'Iraq. Faisal ibn al-Hussayn ibn Alí al-Haiximí, conegut coma Faisal Ièr (en arab فيصل بن حسين Faiṣal ibn Ḥusayn; Taïf 20 de mai de 1883 - Soïssa 8 de setembre de 1933) foguèt rei de la Granda Siria e après rei d'Iraq (1921-1933) de la dinastia aishimita, filh (tresen) del sherif aishimita de la Mèca e après rei de Hijaz Hussein ibn Ali.
Curare
Curare (de l'amerindian curari) es lo nom comun de divèrses poisons de sageta originaris d'America del Sud. Existisson tres tipes principals de curares, classats generalament en foncion del recipient ont son servats:
Entre aquestes tres tipes, d'unes formulas qu'apertenon als curares de cocordas son pus toxicas, pr'amor de la valor de sa LD50 (dòsi letala 50).
Los curares son extrachs d'unas plantas (lianas) comunas dins la conca d'Amazonas, coma Chondodendron tomentosum o Strychnos toxifera.
Fòrça actius per via parenterala, los curares o son fòrça pauc per via orala pr'amor d'una febla absorpcion intestinala. Son de substàncias capablas d'enebir la contraccion dels muscles estriats, qu'agisson per fixacion als receptors de l'acetilcolina (de tipe nicotinic) en s'opausar aital a la transmission sinaptica. Se caracterizan quimicament per una estructura de còps fòrça complèxa (alcaloïdes dels curares naturals) que ten totjorn doas foncions amòni quaternari. S'utilizan en anestesiologia per via I.V. per melhorar la resolucion musculara e per aparar lo pacient contra los espaimes e lo tresvirament operatòri.
Bungu
Lo bungu (o wungu) es una lenga banto parlada en Tanzania.
Localizacion
Lo bungu es parlat a l'èst del lac Rukwa, dins lo sud-oèst de Tanzania.
classificacion e dialèctes
Per Kanijo (2013), Lo bungu es directament aparentat amb unas de las lengas vesinas, lo sukuma, lo sumbwa, lo kimbu e lo nyamwezi. Roth perpausa de lo classar amb lo safwa, lo malila e lo nyiha.
Lampertheim
Lampertheim  en alemannisch (Lampertheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Grandaddy
Grandaddy ei un grop de musica pop-rock independent de Califòrnia (Estats Units). Era sua vida activa anèc de 1992 enquia 2006.
Antonio Napolioni
Foguèt consagrat prèire en 1983. Lo 16 de novembre de 2015 foguèt nommé avesque de Cremona.
Valhadolid
Valhadolid (Valladolid en espanhòl) es la capitala de la província de Valhadolid e de la comunautat autonòma espanhòla de Castelha e Leon. Sa populacion èra estimada a 321,713 abitants en 2004. Sa superfícia totala es 197,5 km².
thumb|400px|left|Comuna (Ayuntamiento) de Valhadolid.
Utopia (libre)
thumb|275px| Mapa de l'Utopia, primera edicion 1516. Utopia (1516) (Lo títol complet en latin es De optimo rei publicae statu, deque nova insula Utopia, o encara, Libellus vere aureus, nec minus salutaris quam festivus de optimo rei publicae statu, deque nova insula Utopia) es l'una de las òbras de Thomas More.
Pasmens que Thomas More foguèt pas economista, mas jurista, istorian, teologian e òme politic, Utopia, foguèt pas un tractat d'economia, mas puslèu una satira de la societat de son temps, que tornèt vam al sègle XIX, interpretat segon las referéncias culturalas de l'epòca per ne bastir de teorias economicas.
Contèxte istoric
Lo títol del libre es bastit a partir de las racinas grèga οὐ, non e τόπος, "luòc", e que dona: enluòc e tanben εὐ, bon, τόπος, luòc. Coneguèt un vam immediat.
L'originalitat e lo vam d'aquel roman conduguèt a des imitacions e l'òbra se es a l'origina d'un novèl genre literari que se donèt alara lo nom d'utopia.
Al sègle XIX, lo mot utopia serviguèt a la construccion dels sistèmas socialistas, amb d'autres fonts pus ideologicas que l'intencion primièra de Thomas More :
Relat
Utopus prenguèt Abraxa una tèrra qu'èra estacada al continent e que li balhèt lo nom. . Aprèp, faguèt copar l'istme e. La genèsi de l'illa es simbolica: Utopus volèt far aquel territòri dificil d'accès per rendre lo luòc reservat; demandant al viatjaire un esfòrç per i anar. De talas barrièras naturalas garantissían la proteccion de las influéncias exterioras. Mai tard, Voltaire imaginèt l'Eldorado (autre utopia celebre) dins Candide. Lo tèrme d'Abraxa a una significacion: designa la vila dels fòls dins l'Elògi de la Foliá de son amic Erasme. L'Utopia es regida per las matematicas, manifestacion pura de l'intelligible. Dins l'illa, tot es mesurable perque lo nombre sol garantís l'egalitat. Per exemple, totes las carrièras de la vila d'Amaurote mesuravan 6,5 mètres de larg. Sus l'illa, la proprietat privada es desconeguda, los Utopistas trabalhavan sièis oras per jorn e manjavan en comun. Lo temps liure es consacrat al léser coma los Escacs o l'aprendissatge de las bèlas letras.
Personatges
Utopus, mòrt dempuèi ans, demorava lo conceptor genial de tot çò que se trapa sus l'illa. Las carrièras, los dogats, los barris, las abitacions, las leis, las règlas socialas ...
Raphaël Hythloday, explorator que descriu l'Utopie.
Vilcey-sur-Trey
Vilcey-sur-Trey es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
200px|left|thumb|Calvaire de 1619
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La glèisa es dédiée a sant Martin.
Lar
Lar (L'Arc en francés) es un flume costier de Provença (Bocas de Ròse e Var). Nais a Porciu dins Var a 470 m d'altitud, au pè dau Mont Aurelian, e raja sus 85 km en passant per Ais de Provença e l'aqüeducte de Ròcafavor.
Vilcey-sur-Trey
Istòria
En 1504, lo chevalier Nicolas d'Aja e lo genet Nicolas Remiat, senhors de Vilcey-sus-Trey e de Viéville-en-Haye, abandonan los sieus dreches e de proprietats en aquelas localités als religioses Prémontrés de Sant-Ostal-a los-Bòsques.
Lo 28 de junh 1584, una abitanta de Vilcey-sus-Trey, convencuda de sorcellerie a cremat a Prény, banc de prévôté ; en 1597, una autra femna de Vilcey, acusada d'èsser una masca, atenh as enfuir e pas #èsser jamai trobada.
Pendent la Primièra Guèrra mondiala, dos escrivans an séjourné en aquela municipalitat, lo francés Charles Péguy en 1914 e l'alemand Ernst Jünger en 1917.
Aquel vilatge a #èsser incendiat per las tropas alemandas en jubilacion en 1944 al meteis temps que Martincourt.
En 1504, le chevalier Nicolas de Heu et l'écuyer Nicolas Remiat, seigneurs de Vilcey-sur-Trey et de Viéville-en-Haye, abandonnent leurs droits et propriétés dans ces localités aux religieux Prémontrés de Sainte-Marie-aux-Bois.
Pendant la Première Guerre mondiale, deux écrivains ont séjourné dans cette commune, le français Charles Péguy en 1914 et l'allemand Ernst Jünger en 1917.
Ce village a été incendié par les troupes allemandes en retraite en 1944 en même temps que Martincourt.
Ròcafòrt (vilatge)
Ròcafòrt (Roquefort-sur-Soulzon en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Lo vilatge es conegut per lo formatge del meteis nom, lo ròcafòrt, e per las cavas ont s'afina.
Coalicion pes Valors Tradicionaus
La Coalicion pes Valors Tradicionaus ( en anglés: Traditional Values Coalition ) es una organizacion crestiana que representa en mai de 43,000 glèisas evangèliques crestianas conservadoras de detlos Estats Units. Se tròba a Washington (Districte de Columbia). Los membres de la coalicion crosan; "En las valors tradicionalas basats en la Bíblia, e en un còdi moral e de comportament basat en l'Ancian Testament e lo Nòu Testament". La coalicion considèra que las valors tradicionalas comprenon la cresença de que Jesucrist se detlo Filh de Dieu; "Nòstre Senhor nos a donat un manual amb nòrmas per viure cossent damb elas, aquel manual se detla Santa Bíblia, aital coma un compromís per viure, segon los precèptes morales que son estats ensenhats per Jesucrist, lo Filh de Dieu, tal coma nos es estat revelat a la Santa Bíblia". La coalicion es coneguda principalament per la siá oposicion als omosexuales, e mai se s'es participat en una manifestacion sus l' immigracion. L'organizacion foguèt fondada pel Reverend Sr. Louis P. Sheldon, Qual es lo sieu actual president. Andrea Sheldon Lafferty es la siá directora executiva.
Transnístria
thumb|right|200px|Localizacion de Transnístria (en anglés) thumb|right|200px|Localizacion de Transnístria (en romanés) Transnístria (en romanés Transnistria, en rus Приднестровье = Pridnestrove, en ucraïnés Придністров'я = Prydnistrovia) es una region autonòma que forma una franja dins l'extrèm èst de l'estat de Moldàvia, a l'èst de Dnièstre. Sa superfícia es de 4,163 km² e sa populacion estimada seriá de 518,700 abitants.
La capitala es Tiraspol.
Lo gentilici es transnistrian -a.
Geopolitica
Lo secessionisme transnistrian s'explica non pas per l'existéncia d'una minoritat etnica tradicionala, mai per una arribada massissa de rus (dau temps de l'Union Sovietica) amassada amb d'ucraïnians qu'i èran ja benlèu avans, çò qu'a fragilizat la populacion romanesa locala. Lei dirigents de Transnístria, sostenguts per Russia, semblan de voler crear d'empaches a l'adesion de Moldàvia a l'Union Europèa e de frenar son raprochament amb Romania.
Dins de l'URSS finissenta de la Perestroika, la republica sovietica de Moldàvia ja aviá començat de ressarrar sei liames culturaus e lingüistics amb Romania: en 1989 aviá decidit d'abandonar l'alfabet cirillic utilizat en romanés locau (apelat "moldau") per i restaurar l'alfabet latin, coma en romanés de Romania. En oposicion amb aquò, lei dirigents locaus de Transnístria volián mantenir la preeminéncia de la populacion russa e de la lenga russa. Proclamèron en 1990 una Transnístria apelada Republica Socialista Sovietica Moldava de Dnièstre, e la declarèron independenta de la republica sovietica de Moldàvia.
En 1992, quand l'URSS despareguèt e que Moldàvia accediguèt a l'independéncia, lei dirigents de Transnístria faguèron una corta guèrra d'independéncia còntra l'estat moldau novèu. En 2006 organizèron un referendum ont, segon lei resultats proclamats, 97,1% dei votants aurián aprovat que Transnístria venguèsse un estat separat de Moldàvia e associat a Russia.
Pasmens, fòrça observadors internacionaus estiman que lo poder transnistrian respècta pas lei Drechs de l'Òme e que lei consultacions qu'organiza son pas crediblas. Lei violéncias politicas son nombrosas còntra lei movements d'oposicion, e mai lei violéncias en generau son nombrosas e sovent son pas elucidadas.
Tanben lei dirigents transnistrians mantenon una tèsi oficiala de l'epòca sovietiva, que pretend que lo "moldau" (lo romanés de Moldàvia e Transnístria) seriá una lenga distinta dau romanés: contunhan de li voler impausar l'alfabet cirillic en luòc de l'alfabet latin. Lei lingüistas estiman qu'aqueu secessionisme lingüistic a pas cap de validitat scientifica. S'obsèrva una discriminacion còntra l'usatge public de la lenga romanesa e subretot còntra son ensenhament en alfabet latin (que se fa ara dins d'escòlas semiclandestinas).
Lei lengas pretendudas "oficialas" dau poder de Transnístria son doncas lo rus, l'ucraïnés e lo "moldau" (qu'es pas reconegut coma romanés), e dins lei fachs, lo rus es la lenga dominanta de Transnístria.
Orok
L'orok (o oroc, en rus: О́рокский язы́к, en orok: ulta o ujlta) es una lenga tongoza parlada per 47 personas (per un grop etnic de 300) en Russia. La lenga es ensenhada dins una escòla de l'oblast de Sakhalin. En 1989 i aviá tanben 20 Orocs a Japon (Hokkaidō).
Dempuèi 2007, la lenga es escricha (alfabet cirillic).
Chris Anderson
thumb|250px|Chris Anderson durant una conferéncia a San Diego (Califòrnia) en 2005 Chris Anderson (Londres, 9 de julhet de 1961) es un entrepreneire, escrivan e jornalista angloamerican. Es autor de mantes libres a prepaus de l'economia sus Internet e mai de l'economia de la gratuïtat. Editor de la revista de divulgacion tecnologica WIRED de 2001 a 2012, en 2009, fondèt, amassa amb Jordi Muñoz, l'entrepresa pionièra e menaira en construccion de dròns, 3D Robotics. Venguèt famós en 2004 a partir de la publicacion de son article "The Long Tail"; posteriorament lo desvolopèt e lo perlonguèt per ne far un libre, espelit en 2006, The Long Tail: Why the Future of Business Is Selling Less of More.
Jordi Muñoz
Jordi Muñoz Bardales (Ensenada, Mexic, 7 de mai de 1986) es un entrepreneire e inventor de dròns mexicanoamerican. Gràcias a sa companhiá cofondada en 2009 amb Chris Anderson, 3D Robotics, es vengut lèu pionièr e menaire dins la construccion e venda de dròns d'utilizacion civila.
Biografia
Jordi Muñoz nasquèt a Ensenada dins una familha modèsta en 1986. Quand passèt los 4 ans, sa familha s'installèt a Tijuana, dins lo nòrd de Mexic, region fòrtament influenciada per Califòrnia. S'interessèt lèu a la tecnologia e subretot a l'electronica e quand aviá pas que 13 ans desmontava e reparava ja tota mena d'aparelhs electronics. Ensagèt de dintrar a l'Institut Nacional Politecnic de Mexic mas i foguèt pas acceptat dos còps, çò que l'incitèt a partir viure als Estats Units amb son amiga.
Andrey Batt
Andrey Batt (en rus: Андре́й Ба́тт), de son nom vertadièr Andrey Sergeevich Batychko (en rus: Андре́й Серге́евич Ба́тычко; Tallinn, Estònia, 6 de agost de 1985) es un actor, cantaire de rap, director e productor rus. Fondador de la filantrópico el proyecto Paquete de caridad (en rus: Благотворительная посылка). Creador del espectáculo documental Las aventuras del artista (en rus: Приключения Артиста). El primer artista en actuar con un espectáculo de música en el torneo de clubes más prestigioso de Europa: la Euroliga.
Prefectura de polícia dei Bocas de Ròse
En França, la prefectura de polícia dei Bocas de Ròse es l'institucion encargada d'aplicar la politica nacionala de securitat interiora dins lo departament dei Bocas de Ròse.
La foncion de prefècte de polícia dels Bocas de Ròse foguèt creada per decrèt lo 15 d'octobre de 2012.
Valacloche
vinheta|Valacloche (Comarca: Comunidad de Teruel). Valacloche es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
3D Robotics
3D Robotics es una entrepresa americana especializada dins la construccion d'UAVs (d'engenhs volants sens pilòts). La companhiá, qu'a sa sedença principala dins la vila californiana de Berkeley, foguèt fondada en 2009 per l'engenhaire mexicanoamerican Jordi Muñoz, amassa amb l'entrepreneire e escrivan Chris Anderson.
La firma, menaira dins aquel mercat, es especializada e pionièra subretot dins la construccion e comercializacion de dròns d'utilizacion non-militara. Implantada tanben dins d'autras vilas americanas coma San Diego o Austin, es tanben presenta dins d'autras parts del mond coma a Tijuana (Mexic) o en China, e compta actualament 200 emplegats.
Idriss Déby
Idriss Déby Itno (Berdoba, 1952 - 2021) foguèt un politician e militar chadian, president del país entre 1990 e 2021.
Concòts
Concòts (Concots en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Valbona
Valbona es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Sung Jae-ki
Sung Jae-ki, (en corean: 성재기 成在基) nascut lo 11 de setembre de 1967 - mòrt lo 26 de julhet de 2013 foguèt un militant sud-corean dels dreches umans.
Machnín
Machnín (Machendorf en alemand), es una anciana comuna chèca ara part de la comuna de Liberec, jol nom de Liberec XXXIII-Machnín en Republica Chèca.
Alcaloïde
thumb|Estructura quimica de l'[[efedrina, alcaloïde fenetilamina]] 180px|thumb|[[Cafeïna]] Los alcaloïdes son de substàncias naturalas en màger part sintetizadas pels vegetals e qu'an de proprietats farmacologicas importantas e una toxicitat enauçada, sovent a de dòsis feblas. Mai rarament se pòdon encontrar tanben d'alcaloïdes d'origina bacteriana, fongica o animala. Son de compausats basics que se pòdon traire per una reaccion acid-basa.
Estructura quimica
Quimicament se caracterizan per la preséncia d'un o mai d'un atòm d'azòt inserit dins un cicle. Los nuclèus de basa principals son:
Saint-Sorlin-d'Arves
Saint-Sorlin-d'Arves en arpitan (Saint-Sorlin-d'Arves en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Cap a l'an 400, los pòbles se #organizar, #formar de grops de glèisas en correspondent a d'ancianas circunscripcions civilas. En 579, la parròquia de Sants-Texans-de Arves #qu'englobava egalament la municipalitat de Sant-Sorlin-de Arves, a creat, al meteis temps que la catedrala de Sants Texans de Mauriana. La municipalitat de Sant-Sorlin vendrà independent plan mai tard.
La peste s'es declarat en 1588. En 1589 i èra arribat dins l'estat endémique. Pel continuament ela réapparaît a intervals mai o mens sarrats, fa qualques victimas desapareis de contunh tot a còp per penar de nòu qualques ans mai tard. Es aital coma cap a 1599 #far de notícias e nombrosas victimas. En 1631 la peste pena totjorn a las Arves coma Fontcouverte. Es aital coma çò 13 de decembre 1631 una vintena de defalhiment an parlat per la peste de Sant-Sorlin e de Sants-Texans-de Arves. Malgrat aiçò, dempuèi 1631 lo fléau sembla amendrir.
Les premiers hommes qui s'aventurent dans la vallée furent des chasseurs quittant la plaine à la belle saison. Ils partaient à la recherche, pour leur survie, de viandes et de peaux. Durant de longues périodes, ils partagèrent leur existence en deux séjours : les bons mois en "haut" dans les forêts et les pâturages et à l'arrivée de la neige ils se repliaient vers les plaines extérieures (ce n'est bien qu'après que les cabanes abris de l'été se transformèrent en établissements pratiquables l'hiver). Ces pionners défrichèrent de grands espaces pour en faire des terres à pature et à culture, devenaient ainsi des cultivateurs et éleveurs. La présence de sources et de terrains plats bien exposés au soleil les incitent à planter leurs maisons qui deviendront au cours des années le village actuel.
Sant Jòri (Roergue)
Sant Jòri (Saint-Juéry en francés) es una comuna roergata situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Òs
thumb|250px|Imatge d'un [[femur uman que ven de Henry Gray's Anatomy of the Human Body.]] thumb|250px|La forma dels òsses mòstra l'adaptacion evolutiva de las foncions que complisson per l'organisme thumb|250px|Òsses dels pès deformats per la [[lèpra]] thumb|250px|Molin per trissar los òsses (en Soïssa), per produire un engrais ric en calci, fosfòr, magnèsi thumb|250px|Cofret realizat per assemblatge de tròces d'òs detalhats e escultats, semblant d'evòri
L'ensemble dels òsses d'un animal forma lo sistèma ossós o l'esqueleta (o l'ossamenta).
Mercé a lor estructura, los òsses son a l'encòp leugièrs, soples e solides. Aqueles dels aucèls son encara aleugierats e contenon d'aire.
Dins lo reialme animal, las evolucions alternativas dins la constitucion de l'esqueleta en respècte a l'òs son la cauquilha e l'exossamenta de quitina. Per qualques animals (per exemple, las tartugas), los òsses que foguèron intèrnes venguèron extèrnes en se transformant en clòsc.
Foncions
Los òsses supòrtan las estructuras corporalas, aparan los organs intèrnes, e (en conjonch amb los muscles) facilitan lo movement; son tanben implicats dins la formacion de las cellulas sanguinas, lo metabolisme del calci, e la resèrva de minerals. An fin finala un ròtle dins la destoxificacion de l'organisme en fixant e reservant per exemple lo plomb (fins a 95 % de la carga corporala totala per l'Òme), que pòt pasmens èsser sulcòp relargat al moment de la menopausa de la femna, o aprèp una fractura en causant una intoxicacion al plomb de l'organisme (saturnisme).
Tipes
I a tres tipes d'òs : Qualques òsses an d'escreissenças pichonas que se nomenan apofisis o procèssus.
Configuracion extèrna
Se pòt veire a la superfícia dels òsses de relèus :
Interaccions
Las zònas de contacte entre dos òsses se nomenan las articulacions. Aquelas pòdon èsser fixas o mai o mens mobilas.
Los òsses son tanben ligats los uns als autres amb de de ligaments interossoses. Aqueles son de bendas de teissut conjontiu, a l'encòp soplas e resistentas.
L'ensemble dels òsses, de las articulacions, dels ligaments interossoses, dels tendons e dels muscles de l'ossament forma l'aparelh locomotor.
Origina traumatica
La majoritat dels damatges ossoses son d'origina traumatica; un tust fisic coma una casuda, accident de veitura... meton en tension l'òs fins a son punt de rompedura: se ditz fractura. Una fractura s'acompanha sovent d'una dolor localizada que segon l'intensitat pòt demandar la misa jos antalgic.
Usatges
Los òsses animals o umans mòrts aguèron d'usatges variats. Servèron a far de jòias e objèctes utilitaris. De flaütas foguèron escultadas dins de tíbias umanas. Los òsses de mamots e de balenas serviguèron per construire d'abitacions pendent la preïstòria.
L'òs coma material, per son aspècte semblant aquel de l'ivòri, lo remplacèt sovent per bon prètz.
La conservacion e a vegadas l'exposicion d'elements simbolics (crani en particular) d'ossaments d'animals o umans foguèron utilizats per fòrça religions (ossuaris, catacombas..) o usatges guerrièrs o autres.
L'esqueleta uman foguèt tanben conservat per l'aprendissatge de l'anatomia als artistas e mètges o professions paramedicalas. L'estudi dels òsses dels mòrts permet amb una analisi genetica, fisica e bioquimica d'obtenir las informacions a posteriori sus l'individú e son environament, atal se mostrèt que los rics romans de l'antiquitat s'empoisonavan amb lo plomb de lor vaissèla e tudèls. Pus prèp, es un dels domenis de la medecina legala, mas l'arqueològ pòt estudiar los òsses de las momias o dels òmes preïstorics amb d'objectius pròches e de mejans tecnics partejats.
Gestion dels sosproduits animals
Tractats dins lo quadre de la gestion dels descais, los òsses eissits de cadavres d'animals foguèron calcinats o trissats per produire de fosfats dicalcics, utilizats per fabricar d'engrais rics en calci, o encara per fabricar de polvera d'osseïna
Lor incorporacion dins las farinas animalas donadas als erbivòrs es a l'origina de la malautiá de la vaca fòla, e benlèu de la malautiá de Creutzfeldt-Jakob, doas malautiás animalas de prions.
Filibusterisme
Lo filibusterisme (de l'anglés filibuster), es una tecnica especifica d'obstruccionisme parlamentari. Lo tèrme nasquèt al Senat dels Estats Units. Lo reglament d'aquesta cambra, a partir de 1806, establís qu'un senador pòt contunhar a parlar sens limit mentre non s'arture o se sègue. S'empleguèt dins aquel senat per primièr còp en 1837. Lo filibusterisme a per tòca de bloquejar l'aprovacion d'una lei o acte legislatiu gràcias a un discors de longa durada. Normalament, se legisson en votz nauta de libres de recèptas, romans, fins a la fin de la session. Un cas istoric famós foguèt lo de Caton lo Jove, qu'èra capable de parlar durant de jorns entièrs per frenar las iniciativas legislativas de Juli Cesar. Un cas fòrça famós en Espanha foguèt lo de Cayetano Bolívar, l'unic deputat del Partit Comunista d'Espanha durant la primièra legislatura de la Segonda Republica.
S'es tanben nomenat filibusterisme d'obstruccionisme l'interpretacion interessada dels reglaments e emplecs parlamentaris que resulta favorabla a un partit. Lo tèrme proven de filibuster, qu'èra un mot utilizat durant lo sègle XVII per descriure mantun tipe de piratas qu'operavan dins la mar Cariba e que sequestravan de vaissèls. Lo filibusterisme es eficaç dins los sistèmas parlamentaris ont los representants de la volontat populara an pas fixat de temps limit per intervenir.
Sent Andrèu (Nauta Garona)
Sent Andrèu (Saint-André en francés) qu'es una comuna gascona situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Istòria
Los noms successius en francés son : Montdésert (a l'Edat Mejana) puish Saint-André o Saint-Andreau. Pendent l'Ancian Regime, Sent Andrèu qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de la diocèsi de Sent Bertran de Comenge e de la senescaucia de Tolosa. Lo vocable de la glèisa qu'es Sent Andrèu. Tanlèu 1790, Sent Andrèu qu'èra deu canton d'Aurinhac. En l'an II, que'u nommèn Mont-Dézert.
Punt d'exclamacion
Lo punt d'exclamacion (var. ponch d'exclamacion; tanben nomenat punt/ponch d'admiracion) es un signe de pontuacion.
Usatges
Lo punt d'exclamacion s'utiliza
Originas
Lo simbòl vendriá de l'exclamacion de joia « interjectio » en latin, que foguèt abreujada d'un i en dessús d'un o.
Beneset Rocairòl
Beneset Rocairòl (en francés Benoît Rouquayrol), nascut a Espaliu (Avairon) le 13 de junh de 1826 e mòrt a Rodés (Avairon) lo 14 de novembre de 1875, foguèt, amb August Denairosa (1837-1883), un engenhaire occitan e un dels inventors de l'escafandre autonòm.
Reykjavík
thumb|300px|Ciutat de Reykjavík
thumb|400px|Climograma de Reykjavík
Reykjavík (lit. « Baia del fum » en islandés) es la capitala d'Islàndia e la capitala pus septentrionala del mond. Situada al sud-oèst de l'illa, dins la baia de Faxaflói, ten una populacion de 113,387 abitants (2003), que puja a 181,746 dins l'aglomeracion urbana tota, qu'inclutz las localitats de Kópavogur, Hafnarfjörður, Garðabær, Mosfellsbær, Seltjarnarnes e Álftanes. A 40 km al sud sus la còsta se tròba Keflavík, qu'es la segonda ciutat d'Islàndia. La seuna latitud èssent 64° 08' N, prèp del Cercle polar artic (66° 33' N), la ciutat recep sonque quatre oras de lutz solara per jorn durant l'ivèrn; durant l'estiu, la màger part de la nuèit es illuminada coma lo jorn.
Lo primièr establiment noroèc al luòc de l'actuala ciutat data de 870, mas foguèt una zona rurala fins a 1752, qu'es considerat coma l'an de fondacion de la ciutat.
Automobila
thumb|right|[[Fotografia d'un prototipe d'automobila presentat a una exposicion.]]
Una automobila es un veïcul rotier leugier dotat d'un motor e de ròdas e destinat au transpòrt terrèstre de quauquei personas e de sei bagatges. Lo tèrme « veitura » es sovent utilizat mai designa en realitat una gama pus larga de veïculs terrèstres. Derivada de veïculs de motor imaginats ai sègles XVII e XVIII, l'automobila modèrna apareguèt durant la segonda mitat dau sègle XIX. Son utilizacion se generalizèt lentament durant lo sègle XX per venir un aspècte centrau de la societat dei país desvolopats après la Segonda Guèrra Mondiala. Uei, aquel usatge es en creissença rapida dins lei país en desvolopament e la construccion automobila es un sector important de l'economia actuala.
Istòria
thumb|right|La [[Ford T, premiera automobila producha en massa.]]
Lei premiers veïculs automobils datan dei sègles XVII e XVIII. La representacion pus anciana d'una tala invencion es probablament aquela presentada a l'emperaire de China en 1670 per lo jesuita Ferdinand Verbiest (1623-1688). Pasmens, foguèt pas construcha e la premiera automobila operacionala foguèt fabricada en 1769 per lo Francés Nicolas Joseph Cugnot (1725-1804). Èra un tractor de pèças d'artilhariá capable de se desplaçar a una velocitat de 4 km/h gràcias a un motor de vapor.
Durant lo sègle XIX, de progrès regulars aguèron luòc coma o mòstra lo London Steam Carriage de Richard Trevithick (1771-1833). En 1801, realizèt un trajècte de 10 milas dins lei carrieras de Londres. Pasmens, la talha dei motors de vapor necessari au desplaçament d'aquelei veïculs limitèt son desvolopament. Foguèt donc necessari d'esperar leis ans 1860 per veire l'aparicion de veituras pron leugieras per se desplaçar a de velocitats de l'òrdre de 40 km/h. Certanei modèls foguèron comercializats e l'interès per l'automobila aumentèt a la fin dau sègle XIX.
Aquò favorizèt la recèrca e leis innovacions. La motorizacion foguèt ansin l'objècte de trabalhs importants amb l'adopcion dau motor electric. Pasmens, lo motor de combustion intèrna, pus pichon, s'impausèt pauc a pauc. L'organizacion dei premierei competicions automobilas favorizèt mai aquela evolucion. En parallèl, lei rotas foguèron modernizadas per permetre lo passatge dei veituras. Puei, a la fin deis ans 1910, una revolucion majora se debanèt amb la Ford T que marquèt l'introduccion de tecnicas de produccion de massa dins l'industria automobila. Dempuei aquela data, l'organizacion generala de la construccion automobila a gardat aquelei principis amb un esfòrç important en matèria de recèrca e desvolopament e la mesa en òbra de tecnicas industrialas permetent de produrre rapidament de quantitats importantas de veituras.
Lo motor termic
Au començament dau sègle XXI, lei motors de combustion intèrna asseguran la propulsion de la màger part deis automobilas. Per aquò, transforma l'energia quimica d'un carburant qu'engendra una reaccion de combustion quand es mesclat amb l'aire. La produccion de l'energia mecanica es realizada per la mesa en movement d'un sistèma biela-manivèla per lei gas e per l'energia termica d'aquela reaccion. Generalament, lo carburant es menat de la sèrva au motor per una pompa. Pasmens, existís egalament de carburants gasós, coma lo GPL, onte l'arribada dau carburant es l'òbra d'un destendor.
Lo sistèma biela-manivèla permet de crear un coble segon lo principi seguent : lei gas exercisson una pression sus un piston qu'entraïna una biela liada a un virabiquí. La rotacion d'aqueu darrier es a l'origina dau coble dau motor. Generalament, un motor termic es constituit de plusors pistons e ensembles biela-manivèla que son liats a un meteis virabiquí.
Lo motor electric
Apareguda au sègle XIX, la veitura electrica suscita un interès important dempuei la fin dau sègle XX car son impacte environamentau es − en teoria − pus feble qu'una veitura termica tradicionala. Sa propulsion es assegurada per un ò mai d'un motor electric que posan son energia d'accumulators electrics. Dins lei fasas de frenatge, lei motors electrics modèrnes son tanben capables de convertir una partida de l'energia cinetica de l'automobila per tornar cargar leis accumulators.
Dos tipes de motors electrics son utilizats dins l'industria automobila modèrna. Son definits per la natura dau corrent electric : continü ò alternatiu. Pasmens, lo foncionament generau dei doas familhas es relativament similar. L'energia electrica es transmesa ai bobinas dau rotor e/ò de l'estator que, per induccion magnetica amb leis asimants de l'autra partida, entraïnan la rotacion dau rotor. Coma lei maquinas electricas son reversiblas, aqueu principi explica la possibilitat de recargar l'accumulator durant lei frenatges.
Lo motor ibrid
La propulsion ibrida es basada sus lo principi d'una associacion entre un motor termic e un motor electric. L'idèa es d'esplechar lei ponchs fòrts dei dos sistèmas de motorizacion per prepausar una automobila amb un impacte environamentau reduch. Es donc un concèpte que conoís un desvolopament important dempuei lo començament dau sègle XXI. Ansin, lo motor termic assegura la propulsion ai velocitats importantas e permet de recargar leis accumulators electrics dau motor electric. Pòu tanben o remplaçar en cas de besonh. De son caire, lo motor electric es utilizat ai velocitats feblas, çò que permet normalament de redurre leis emissions de gas dins lei zònas urbanas. Dins aquò, la concepcion d'un veïcul ibrid es un pretzfach fòrça complèx car necessita lo desvolopament d'una partida electronica capabla de gerir lei relacions entre lei dos motors. De mai, dins certanei cas, la massa de l'alimentacion electrica entraïna una aumentacion de la consumacion dau motor termic.
La transmission
La transmission es l'ensemble mecanic que, per permetre lo desplaçament de l'automobila, transmet lo coble de l'aubre de sortida dau motor vèrs lei ròdas.
La transmission primària
La bóstia de cambi es un organ mecanic que permet d'adaptar lo coble motor disponible ai besonhs dau conductor. En particular, optimiza la la velocitat de rotacion dau motor per s'adaptar ai variacions de la velocitat de desplaçament dau veïcul, de la penda de la rota ò de la massa de la carga transportada. Per aquò, una bóstia de cambi es constituida de pinhons mobils e fixs montats sus d'aisses e estremats dins un cartèr estanc e lubrificat. Aqueu sistèma permet de modificar lo rapòrt de demultiplicacion, es a dire la relacion entre la velocitat de rotacion dau motor e aquela dei ròdas motritz. A l'aplant ò per permetre lo passatge entre dos pinhons diferents, la bóstia de cambi es acoblada au motor per lo mejan d'un embraiatge, un element que permet d'isolar, d'un biais temporari, la transmission dau motor.
Existís plusors modèls de bóstia de cambi. Lo pus simple es la bóstia manuala qu'es totalament gerida per lo conductor. La bóstia robotizada es relativament similara a la bóstia manuala mai lei cambiaments de rapòrts son realizats per d'accionaires (idraulics ò electromecanics). Lo conductor pòu dirigir son utilizacion ò laissar l'automata electronic decidir dei cambiaments. Lei bóstias automaticas son totalament contrarotladas per un automata electronic. Enfin, lei bóstias de variacion continua son concebudas a l'entorn de doas carrèlas, de diamètre variable, liadas per una correja. Gràcias a un sistèma de variacion automatica dei diamètres dei carrèlas, un tau sistèma permet una adaptacion rapida dau coble motor.
La transmission segondària
La transmission segondària es lo sistèma que permet de transmetre lo coble motor, adaptat per la bóstia de cambi, ai ròdas. Aqueu ròtle es generalament tengut per lo pònt, una pèça liada ai ròdas motritz per dos aubres dotats de cardans. Aquel organ intègra un diferenciau que permet de donar una velocitat diferenta ai ròdas d'un meteis eissiu (per exemple, dins un contorn).
Tres metòdes de transmission existisson. La traccion es caracterizada per l'aplicacion de la poissança dau motor sus lei ròdas avans. L'automobila es ansin tirada. Lo principi invèrs es utilizat sus lei propulsions onte lo coble motor es dirigit vèrs lei ròdas de darrier. Enfin, dins una transmission integrala, lei dos sistèmas coexistisson per permetre un maximom de mobilitat, especialament per un usatge tot-terren.
Lei ròdas
Una automobila dispausa generalament de quatre ròdas e d'una ròda de secors. Aquelei ròdas son formadas per un pneumatic montat sus una genta. Aquel ensemble constituís un espaci estanc generalament gonflat d'aire. Lei pnèus an un ròtle fòrça important car son l'interfàcia entre lo veïcul e lo sòu. Per aquela rason, participan a l'establiment d'accions mecanicas dau sòu sus lo veïcul (frenatge, acceleracion...). Existís plusors tipes diferents adaptats ai condicions d'aderéncia (plueja, nèu...). Necessitan una entretenença e de cambiaments regulars per mantenir sei performàncias.
La suspension
Lei suspensions son leis elements que permèton de liar lei massas penjadas (motor, quadre...) e lei massas non penjadas (ròdas, sistèma de freinatge...). La suspension dau quadre assegura la liason entre lo quadre e lei ròdas. Assegura la tenguda de ròda, lo confòrt dei passatgiers, la reduccion de l'energia transmesa dins l'estructura de l'automobila per leis irregularitats de la rota. Dins la màger part dei cas, es compausada d'un sistèma de braç associats a de ressòrts e un amortidor idraulic. Constituís ansin una liason elastica entre lo quadre e cada ròda dau veïcul. Uei, de dispositius electronics complètan sovent aqueleis elements per melhorar son eficacitat.
La suspension motor assegura la liason entre lo quadre e lo motor. Permet de demenir lei vibracions transmesas per lo motor a l'estructura de l'automobila. Aquò permet de melhorar lo confòrt dei passatgiers e la fisabilitat generala dei pèças mecanicas que compausan lo veïcul. Lei liasons elasticas, generalament constituidas de cauchó, son privilegiadas.
La direccion e lei pedalas
Lo sistèma de direccion permet d'orientar l'automobila dins la direccion desirada. Es compausada de plusors pèças. Sa premiera partida es lo volant, un dispositiu de comanda manuala qu'es tengut per lo conductor. Sa segonda partida es la colona de direccion que permet de transmetre lo coble aplicat sus lo volant ai bieletas de direccion (liadas ai ròdas) per lo mejan de la caisseta de direccion. Existís dos tipes de caissetas : siá un sistèma pilhon que s'engrana sus un cremascle siá un sistèma de vitz amb una circulacion de bilhas. Enfin, dins leis automobilas modèrnas, un sistèma d'ajuda es sovent associat a la direccion per limitar l'esfòrç necessari a l'aplicacion d'un coble sus lo volant. Es basat sus de sistèmas adaptatius que permèton d'amplificar lei movements donats per lo conductor.
Lei pedalas son un ensemble de comandas que permèton au conductor d'agir sus lo grop motopropulsor de l'automobila e sus lo sistèma principau de frenatge. En Occitània, la màger part dei veituras tènon tres pedalas. A senèstra, la pedala d'embraiatge permet de cambiar lei marchas en desacoblant la bóstia de cambi e lo motor. Au centre, se tròba la pedala dau sistèma de frenatge. A drecha, la pedala de l'accelerator permet d'aumentar la velocitat dau veïcul. Dins leis automobilas equipats d'una bóstia de cambi automatica, i a pas de pedala d'embraiatge.
Enfin, plaçada au nivèu dau volant, la taula de bòrd permet d'afichar d'informacions sus lo foncionament dau veïcul coma la velocitat, lo nivèu de la resèrva de carburat e la temperatura dau motor. D'alarmas pòdon tanben sinhalar un problema coma una pression insufisenta dins lei pneumatics.
Lei sistèmas de frenatge
Una automobila tèn plusors sistèmas de frenatge que permèton de demenir la velocitat dau veïcul ò de l'immobilizar. Lo premier es lo « fren motor » que consistís a utilizar l'inercia dau motor per alentir la veitura. Per aquò, lo conductor arrèsta d'utilizar la pedala d'acceleracion, çò qu'empacha l'intrada de carburant dins lo motor. Òr, sensa l'apòrt de l'energia eissida de la combustion dau carburant, lo motor es obligat d'utilizar l'energia cinetica de l'automobila per comprimir l'aire admés dedins. Aquò engendra una resisténcia mai ò mens fòrta a l'avançament. Dins lei veïculs electrics, un efiech similar es obtengut dau meteis biais. Pasmens, dins aqueu cas, la veitura utiliza l'energia cinetica per recargar seis accumulators, çò que l'empedís d'aumentar sa velocita.
Lo sistèma de frenatge principau es dirigit per la pedala de frenatge. Permet una accion pus rapida gràcias a l'entraïnament de frens idraulics qu'intervènon dirèctament sus lei ròdas. L'energia dau veïcul es alora dissipada sota forma de calor. Per assegurar son eficacitat, aquelei frens son generalament contrarotlats per de dispositius idraulics ò electronics. Enfin, es possible de blocar totalament lo movement dei ròdas gràcias au fren d'estacionament. Aqueu fren es utilizat per l'estacionament dau veïcul ò dins de situacions d'urgéncia.
La seguretat activa
thumb|right|Utilizacion de lumes per esclairar una [[rota de nuech.]]
Leis organs de seguretat « activa » designan l'ensemble deis elements que son més en òbra dins l'utilizacion d'una automobila per defugir un accident. Son generalament gropats dins tres ensembles principaus. Lei dispositius d'esclairatge permèton d'esclairar la rota de nuech ò d'informar d'autrei veïculs sus leis accions dau conductor (lumes de posicion, lumes roges de frenatge...). Dins certanei modèls recents, i a tanben de lumes utilizats durant la jornada per melhorar la visibilitat de l'automobila per leis autrei conductors. Lei retrovisors son destinats a facilitar l'observacion de l'environament immediat. Son compausats d'un mirau orientables que permèton de veire a l'arrier. Enfin, leis eissugaveires e lo lavavitra permèton de netetjar lo parabrisa per melhorar la visibilitat dau conductor.
La seguretat passiva
Leis organs de seguretat « passiva » designan principalament l'ensemble deis elements destinats a redurre la gravitat d'un accident. Dins una automobila, fòrça elements participan a aquel objectiu siá d'un biais dirècte siá d'un biais indirècte. Dins la premiera partida, se tròban de pèças dirèctament concebudas per protegir lo conductor coma lei paratuerts, lei cenchas de seguretat, leis airbags e leis arcèus de seguretat. En revènge, una colona de direccion fabricada per se rompre en defòra de l'abitacle fa partida dau segond grop d'equipaments de seguretat passiva.
Lei ciutadinas
Lei automobilas « ciutadinas » son d'automobilas pichonas, d'una longor maximala de 3,70 m, que son adaptadas ai desplaçaments e ais estacionaments dins lei zònas urbanas. De mai, son sovent de veïculs d'intrada de gamma amb un còst limitat. Lei pus pichonas an solament doas plaças mai la màger part dei modèls actuaus pòdon transportar quatre passatgiers. Un autre interès d'aqueu tipe d'automobila es sa poissança febla que permet de redurre sa consumacion de carburant. La Fiat Panda, la Renault Twingo e la Smart Fortwo son d'exemples de veituras d'aquela categoria.
Leis ciutadinas polivalentas
Lei ciutadinas polivalentas son d'automobilas leugieras aparegudas dins leis ans 1970. D'una longor mejana situada entre 3,5 e 4,1 m, ofrisson un nivèu de confòrt corrècte per lei trajèctes rotiers tot en demorant ben adaptadas a la circulacion urbana. Pasmens, lo nivèu de confòrt e lei performàncias rotieras demòran inferioras a aquelei deis automobilas compactas. Aquelei modèls son fòrça populars en Euròpa, compres en Occitània. D'exemples de veituras d'aquela categoria son la Citroën C3, la Dacia Sandero, la Peugeot 208, la Renault Clio e la Toyota Yaris.
Leis automobilas compactas
Leis automobilas compactas (ò familialas compactas) son d'automobilas familialas de talha mejana. D'una longor mejana compresa entre 4,2 e 4,5 m, son destinadas a totei lei tipes de circulacions. Lo nivèu de confòrt permet de realizar de trajèctes rotiers lòng sensa problema particular. D'exemples de veïculs d'aqueu grop son l'Alfa Romeo Giulietta, l'Audi A3, la Peugeot 308 ò la Ford Focus.
Lei monovolums son un tipe particular de veituras familialas. De còps derivats de veïculs utilitaris, son d'automobilas optimizadas per ofrir un espaci interior maximau. D'exemples de monovolums son la Toyota Prius, la Citroën Berlingo ò la Renault Kangoo.
Lei berlinas familialas
thumb|right|[[BMW Seria 3, un exemple de berlina familiala.]]
Lei berlinas familialas son d'automobilas pus gròssas e pus poderosas qu'una compacta. Es principalament destinada au transpòrt de cinc a sièis personas sus de distàncias lòngas. En Euròpa, sa longor actuala se situa entre 4,50 a 4,90 m. Fòrça berlinas familialas ofrisson un important nivèu de confòrt e certanei modèls son considerats coma d'automobilas de luxe. D'exemples d'aquela classa de veitura son la BMW Seria 3, la Ford Mondeo, la Mercedes-Benz Classa C e la Volkswagen Passat.
Lei berlinas de luxe
Lei berlinas de luxe son un ensemble de veitura de talha importanta, sovent d'una longor superiora a 4,90 m. Son equipadas de motors poderós (V6 ò V8) e son luxuosas. Per aquelei rasons, lor còst es sovent aut e una tala veitura es considerada coma un objècte de prestigi sociau dins mai d'una region. D'exemples d'automobilas d'aqueu tipe son l'Audi A8, la Rolls-Royce Ghost e la DS 9.
Lei veïculs utilitaris espòrt
thumb|right|[[Jeep Wagoneer version 1966, un dei premiers modèls de SUV.]]
Apareguts dins leis ans 1960, lei veïculs utilitaris espòrt (ò SUV segon lor acronim anglés) son un modèl d'automobilas que conoís una popularitat creissenta dempuei leis ans 1990. Son de derivats de veïculs tot terrens inspirats per la Jeep. Ofrisson de volums sovent importants, un bòn nivèu de confòrt e son de còps dotats d'una transmission integrala. Pasmens, son l'objècte de criticas importantas en causa de sa consumacion de carburant.
Lei pick-up
Lei pick-up son de veïculs utilitaris leugiers derivats d'automobilas, generalament de berlinas. Inicialament destinats au transpòrt de bens per lei païsans ò lei marchands, son venguts, coma lei SUV, de veïculs de la vida vidanta. Aquela evolucion entraïnèt una aumentacion dau nivèu de confòrt e dau nombre de plaças (de dos a quatre). Rars en Euròpa, lei pick-up son pus frequents en America, en Africa e en Austràlia.