cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Programa Apollo
Un lançaire pesuc pels satellits militars
Los davancièrs dels lançaires Saturn precedent lo programa Apollo e la creacion de la NASA. Al començament de 1957, lo Departament de la Defensa dels Estats Units d'America (DOD) identifiquèt lo besonh d'un lançaire pesuc permetent de plaçar en orbita de satellits de reconeissença e de telecomunicacions pesant fins a. A l'epòca, los lançaires estatsunians mai poderoses en desvolopament podavan pel mai lançar en orbita bassa car derivan dels missils balistics fòrça mai leugièrs pan mai que lors omológs sovietics. En 1957, Wernher von Braun e los seus engenhaires, venguts coma el d'Alemanha, trabalhavan a la realizacion dels missils intercontinentals Redstone e Jupiter dins l'Army Ballistic Missile Agency (ABMA), un servici de l'Armada de tèrra dels Estats Units d'America situat Huntsville (Alabama). Aquela administracion li comanda un lançaire permetent de respondre a la demanda del DOD. Von Braun prepausèt un veïcul, que nomenèt Super-Jupiter, que lo primièr estatge, constituit de 8 estatges Redstone enfaissat a l'entorn d'un estatge Jupiter, donant de buf necessari per lançar los satellits pesucs. La corsa cap a l'espaci, que comencèt a la fin de 1957, convenquèt lo DOD, après examen de projets concurrents, de finançar en agost de 1958 lo desvelopament d'aquèl estatge 1 ara rebatejat Juno V puèi fin finala Saturn (la planeta situada al delá de Jupitèr). Lo lançaire utiliza, a la demanda del DOD, 8 motors-fusadas H-1 simple evolucion del propulsor utilizat sus la fusada Jupiter, çò que permetèt d'o realizar aviament.
La recuperacion del projècte Saturn per la NASA
Pendent l'estiu de 1958, la NASA, que vengava d'èsser creada, identifiquèt lo lançaire coma un compausant clau de son programa espacial. Mas al començament de 1959, lo Departament de la Defensa decidiguèt d'arrestar aquel programa costós que los objectius o cobrissián d'autres lançaires en desvolopament. La NASA obtenguèt son transferiment dins lo seu projècte e de meteis per las equipas de von Braun fin de 1959; aquò venguèt efectiu a la prima de 1960 e la nòva entitat de la NASA prenguèt le nom de Centre de vòl espacial Marshall (George C. Marshall Space Flight Center MSFC).
La question dels estatges superiors del lançaire fins ara demorèt en suspens: l'utilizacion d'estatges de fusada existissentas, tròp pauc poderoses e d'un diamètre tròp pichon, èra gaire satisfasanta. Fin a 1959, un comitat de la NASA trabalhava sus l'arquitectura dels futurs lançaires de la NASA. Son animator, Abe Silverstein, responsable del centre de recerca Lewis èra partisan de la propulsion amb de moteurs utilisant lo parelh idrogèn/oxigèn en experimentacion sus la fusada Atlas-Centaur, capitèt a convéncer lo von Braun reticent d'apondre d'estatges superiors a la fusada Saturn. Lo comitat identifiquèt dins son rapòrt final sèis configuracions de lançaires de poténcia creissenta (codificats A1 fins a C3) permetent de respondre als objectius de la NASA tot en realizant progressivament lo modèl mai poderós. Lo centre Marshall estudiava en parallèl un lançaire gigant capable d'enviar una mission cap a la Luna: aquela fusada foguèt nomenada Nova, èra dotada d'un primièr estatge provesissent de buf e èra capable de lançar  sus una trajectòria interplanetària.
Los Saturn IB e V dins lors configuracions definitivas
Quand lo president Kennedy arribèt al poder en 1961, las configuracions del lançaire Saturn èran totjorn en discussion, rebatant l'incertitud sus las missions futuras del lançaire. Mas, en julhet de 1960, Rocketdyne, seleccionat per la NASA, aviá començat los estudis sul motor J-2 brutlant d'idrogèn e oxigèn e d'un buf de retenguda per propulsar los estatges superiors. Lo mème motorista trabalhava dempuèi 1956, d'en primièr a la demanda de l'armada de l'Aire, sus l'enòrme motor F-1 ( de buf) retengut pel primièr estatge. Fin de 1961, la configuracion del lançaire pesuc (C-5 futur Saturn V) èra a l'arrèst: lo primièr estatge èra propulsat per cinq F-1, lo segond estatge per cinc J-2 e lo tresen per un J-2. Lo lançaire gigant podava plaçar en orbita bassa e enviar  cap a la Luna. Dos modèls mens poderoses deguèron èsser utilizats pendent la primièra fasa del projècte: Fin de 1962, la causida de lo scenari del rendètz-vos en orbita lunara (LOR) confirmèt lo ròtle del lançaire Saturn V e provoquèt l'arrèst dels estudis sul lançaire Nova.
La nau Apollo (CSM)
thumb|upright=1.2|Esquèma de la nau Apollo e de la torre de salvament
Lo modul de comanda
Lo modul de comanda Apollo es la partida ont los tres astronautas demoravan pendent la mission, levat quand dos d'aqueles davalavan sus la Luna amb lo modul lunar. Pesant e de forma conica, son estructura extèrna compòrta un paret doble: una encencha constituida de tòlas e nis d'abelhas am basa d'alumini qu'enferma la zòna pressurizada e una targa termica que cobrís la primièra paret e que l'espessor varia en foncion de l'exposicion pendent l'intrada atmosferica. La targa termica foguèt realizada amb un material composit constituit de fibras de silici e microbilhas de resina, dins una matritz de resina epoxy. Aquel material foguèt inserit dins un nis d'abelha en acièr.
thumb|left|La nau Apollo en orbita lunara lo 2 d'agost de 1971.
L'espaci pressurizat representa un volum de. Los astronautas sont installats sus 3 lièchs en parallèl al fons del còn e penjat a de bigas anant del ponde fins al plafon (la punta del còn). En posicion alongada, los astronautas veson, penjat al plafon, un panèl de comandas larg dos mètres e naut d'un presentant los principals interruptors e lums de contraròtle. Los quadrans son repartits en foncion d'un ròtle de cada membre d'equipatge. Suls parets laterals se trapan de fenestrons reservats a la navigacion, d'autres panèls de comanda e de zònas d'estocatge de noiridura e de rebuts. Per la navigacion e pilotatge, los astronautas utilizan un telescòpi e un ordinator qu'espleita las donadas provesidas per una centrala inerciala.
La nau dispausa de doas escotilhas: una situada a la punta del còn compòrta un tunèl e es destinada a passar dins lo modul lunar quand aquel es amarrat a nau Apollo. L'autra plaçada sus la paret laterala es utilizada a Tèrra per penetrar dins la nau e dins l'espaci per las sortidas extraveïcularas (lo vuèg es alara fach dins la cabina car i a pas de passadera). Los astronautas dispausan en mai de 5 fenestrons per efectuar d'observacions e realizar de manòbras de rendètz-vos amb lo modul lunar. Lo modul de comanda depend per las principalas manòbras coma per l'energia e lo supòrt-vida del modul de servici. Dispausa de 4 pinhas de pichons motors d'orientacion permetent las manòbras a la dintrada. Aquelas se fan en orientant lo modul en moviment de balanç, la capsula avent una incidéncia vesina de 25 a 30 gras al respècte de son axe de simetria. Aquela incidéncia es obtenguda per equilibratge estatic de construccion.
Lo modul de servici
Lo modul de servici (SM o Service Module) es un cilindre d'alumini non pressurizat de de long e 3.9 mètres de diamètre pesant. Èra aparelhat a la basa del modul de comanda e la longa tuvièra del motor-fusada principal de de buf ne despassa de. Lo modul èra organizat a l'entorn d'un cilindre central que conten las sèrvas d'èli servent a pressurizar las sèrvas d'ergòls principals e la partida nauta del motor principal. A l'entorn d'aquela partida centrala, l'espaci èra partit en sièis sectors. Quatre d'aqueles sectors abrigan las sèrvas d'ergòls. Un sector conten 3 pilas de combustibles que provesisson la poténcia electrica e en sosproduch l'aiga e que las sèrvas d'idrogèn e d'oxigèn que los alimentan. L'oxigèn èra tanben utilizat per renovelar l'atmosfèra de la cabina. Un sector recebiá d'equipaments que cambiavan segon las missions: aparelhs scientifics, pichons satellits, camèras, sèrva d'oxigèn suplementari. Lo modul de servici conten tanben los radiators qu'esvanisson lo tròp de calor del sistèma electric e que regula la temperatura de la cabina. Quatre pinhas de motors pichons de contraròtle d'actitud son dispausat a l'entorn dins lo cilindre. Una antena comportant 5 pichonas parabòlas per las comunicacions de granda distància, se desplegan un còp la nau lançada.
La torre de salvament
La torre de salvament es un dispositiu destinat a alunhar la nau espaciala del lançaire Saturn V s'aquel patís d'una avaria pendent las primièras fasas de l'envòl. L'utilizacion dels sètis ejectables, utilizat per la nau Gemini, èra exclús a causa de diamètre de la bola de fuèc que creariá l'explosion de la fusada Saturn V. La torre de salvament èra constituida d'un propulsor de posca situat al tèrme d'un trelís metallic el meteis penjat al suc de la nau Apollo. En cas d'incident, lo motor fusada de la torre arranca la nau de la fusada alara qu'un pichon propulsor l'escarta de la trajectòria de la fusada. La torre èra alara largada e la nau començava la davalada en seguent una sequéncia similara a aquel d'un retorn sus Tèrra. Se lo lançament se debanava sens problèma, la torre èra ejectada quand lo segond estatge de la fusada Saturn èra alucat,.
Lo modul lunar
thumb|upright=1.2|Esquèma del modul lunar
Lo modul lunar comportava dos estatges: un estatge de davalada permet d'alunir e serviguèt de plataforma de lançament al segond estatge, l'estatge de pujada, que torna los astronautas a la nau Apollo en orbita a la fin de lor demorança sus la Luna. L'estructura del modul lunar èra, per l'essencial, realizada amb un aliatge d'alumini causit per sa leugieretat. Las pèças èran mai sovent sodadas entre elas mas a vegadas ribladas.
L'estatge de pujada
thumb|left|Tèst del modul lunar d'Apollo 9 en orbita a l'entorn de la Tèrra
Lo pilòt a al dessús de sa tèsta un fenestron que li permet de contrarotlar la manòbra de rendètz-vos amb lo modul de comanda. L'arrièra de la cabina pressurizada es encara mai exigüa (1,37 × 1,42 m per de naut): son ponde es mai naut de  e, mai, encombrat per un capòt cobrissent lo motor de remontada. Las parets lateralas son ocupadas per de recaptaments e a l'esquèrra, per una partida del sistèma de contraròtle environamental. Al plafon i a l'escotilha utilizada per passar dins lo Modul de Comanda darrièra que i a un tunèl cort ( de diamètre per de long) amb un sistèma de varrolhatge utilizat per solidarizar ambedoas naus. Las fòrças en jòc al moment de l'acostament que poirián desformar lo tunèl son amortidas per de fustas que las repercutan sus l'ensems de l'estructura.
Lo LEM dispausa pas de passadièra, qu'auriá pesat tròp. Per davalar sul sòl lunar, los astronautas fan lo vuèg dins la cabina e, a lor retorn, pressurizan la cabina amb las sèrvas d'oxigèn. Per davalar, limpan dins l'escotilha: dona sus una pichona plataforma orizontala que dona sus l'escala que los escalons son situats de cada costat d'una de las cambas de l'estatge de davalada.
Instruments scientifics, veïculs e equipaments
thumb|Lo rover lunar utilizat per la mission Apollo 17. thumb|Una partida dels instruments scientifics de l'ALSEP de la mission Apollo 16
Per complir la mission lunara, la NASA deguèt concebre d'instruments scientifics, equipaments e veïculs destinats a foncionar sul sòl lunar. Los principals desvelopaments son:
Las fenèstras de lançament e lo site d'aterriment
Las sièis missions lunaras Apollo foguèron programadas per que lo modul lunar aterrisca al tot començament del jorn lunar (que dure 28 jorns terrèstres). Los astronautas beneficiant atal d'una lutz rasanta pel reperatge del terren a l'alunissatge (entre 10 e 15° d'elevacion al dessús de l'orizont segon las missions) e de temperaturas gaireben moderadas: la temperatura al sòl passa progressivament de 0 a entre lo treslús del Solelh e lo moment que culmina aprèp 177 oras terrèstras. A causa d'aquelas condicions, per cada luòc d'aterrament, la fenèstra de lançament de la fusada Saturn èra redusida a 1 jorn per mes per un site donat.
La mesa en orbita terrèstre
thumb|upright=1.6|Debanament de la mission Apollo 15
La fusada s'enlairava sistematicament dempuèi lo Pad 39 del centre espacial Kennedy. Lo lançament de las de la fusada èra fòrça espectacular: los 5 motors del primièr estatge son alucadas simultanèament consumant  de carburant cada segonda puèi la fusada, qu'èra retenguda per de pinças, èra largada al moment que los ordinators avián verificat que lo buf dels motors avián atengut sa poténcia nominala. La fusada s'auçava d'en primièr fòrça lentament, metent prèp de 10 segondas a se liberar de la torre de lançament. La separacion de l'estatge primièr S1-C se fasiá 2 minutas e mièg aprèp lo lançament a una altitud de  alara que la fusada atenhiá una velocitat de Mach 8. Pauc aprèp, los motors-fusadas de l'estatge S-II s'alucan: la jupa interestatges se destacava e la torre de salvament èra ejectada car la nau espaciala es pro nauta per poder retombar sens son ajuda en cas d'arrèst de la mission. L'estatge segond èra a son torn largat alara que la fusada atengava una velocitat de e una altitud de. L'estatge tresen S-IVB s'alucava alara pendent 140 segondas per plaçar l'ensems de la fusada restanta sus una orbita circulara de onze minutas e mièg aprèp l'enlairament.
De l'orbita terrèstra cap a la lunara
Pendent lo trajècte de 70 oras cap a la Luna, de correccions podavan èsser balhadas a la trajectòria del CSM e del LEM per optimizar la consomacion finala de propergòls. D'en primièr, lo debanament d’una mission Apollo prevesiá una quantitat pron importanta de carburant per aquelas manòbras. A l'usatge, de sonque 5 % d'aquela quantitat foguèt consomada mercé a la precision de la navigacion. Lo trin espacial èra mes en rotacion lenta per limitar lo caufament de las naus redusent la durada de l'exposicion de contunh al Solelh.
Un còp arribat prèp de la Luna, lo motor del modul de comanda es alucat per plaçar las naus en orbita los frenant. S'aquel frenatge es pas realizat, la trajectòria permet a las naus de tornar se plaçar en orbita terrèstra aprèp aver fach lo torn de la Luna sens utilizar lors motors. La quita disposicion salvèt la mission Apollo 13. Un pauc mai tard, lo motor del CSM èra utilizat un segond còp per plaçar ambedoas naus sus una orbita circulara de d'altitud.
La davalada e l'alunissatge
thumb|upright=1.3|Debanament de l'alunissatge
La davalada cap la Luna repausa en granda partida sul sistèma de guidatge, navigacion e contraròtle (PGNCS : Primary Guidance and Control System) pilotat per l'ordinator embarcat (LGC). Aquò demandava d'un costat, de determinar periodicament la posicion e la trajectòria vertadièra de la nau utilizant d'en primièr la centrala inerciala puèi lo radar d'aterriment (foncion de navigacion), e d'un autre costat, de calcular la trajectòria de seguir utilisant los programas e pilotar, en foncion de totes aqueles elements, lo buf e l'orientacion dels motors (foncion de guidatge). Lo pilòt del LEM pòt pasmens corregir l’altitud en cors a tot moment e, dins la darrièra fasa, tornar prene la man totalament sus las comandas dels motors. Mas sol lo sistèma de navigacion e de pilotatge permava, en optimizant trajectòria e consomacion de ressorgas, de pausar lo LEM avant d'aver agotar tot lo carburant.
L'abaissament de l'orbita
Aquela fasa èra designada par l'acronime DOI (Descent Orbit Insertion) dins lo vocabulari de la NASA.
L'objectiu d'aquela fasa es de baissar l'altitud del LEM de fins  al dessús del sòl lunar. Per aquò, son orbita circulara èra transformada en una orbita elliptica de sus. Aquela fasa permet de mermar la distància de percorrir fins al sòl lunar d'un bas còst de propergòls (demanda sonque una brèva impulsion del motor). La limita dels foguèt causida per evitar que la trajectòria finala rase tròp lo relèu.
Dos dels tres astronautas de l'equipatge prengavan plaça dins lo Modul Lunar per davalar cap a la Luna. Inicializavan lo sistèma de navigacion avant de començar la davalada cap a la Luna. Lo LEM e lo CSM se sepravan avant que lo motor siá mes en marcha (fins Apollo 12). Lo cambi d'orbita èra iniciat quand la nau espaciala se situava als antipòdes (a una mièjaorbita) del punt ont demarrava la fasa seguenta. Un còp la distància entre lo LEM e lo modul de comanda èra sufisenta (una centena de mètres), una pichona acceleracion èra d'en primièr donada pels motors contrarotlant l'actitud per placar lo carburant del motor de davalada contra las palas de distribucion puèi lo motor de davalada èra alucat brèvament per frenar lo LEM de prèp de.
A partir d'Apollo 14, per sevar los propergòls de l'estatge de davalada, èra lo motor del Modul de Comanda e de Servici qu'èra sollicitat per baissar l'orbita. Lo CSM acompanhava doncas lo LEM dins son orbita elliptica e ne se separava pas qu'avant la davalada propulsada demarre.
La davalada propulsada
thumb|Buzz Aldrin dins lo modul lunar
Aquela fasa es caracterizada per una accion de contunh del motor de davalada. Demarrava quand lo LEM capitava lo punt mai bas de son orbita elliptica. Se descompausava en 3 fasa: la fasa de frenatge, la fasa d'apròchi e la fasa d'alunissatge.
La fasa de frenatge
La fasa de frenatge a per tòca de mermar la veloctiat de la nau del biais mai eficaç possible: passa de  a. Lo motor èra alucat a 10 % de sa poténcia pendent 26 segondas, lo temps que lo motor s'alinha mercé a son quardan sul centre de gravetat da la nau, puèi donava lo maxim de sa poténcia. Lo modul lunar que, al començament de la trajectòria, es gaireben parallèl al sòl se clinava progressivament pendent que sa velocitat de davalada nula al començament aumentava fins a en fin de fasa. Quand lo LEM èra a una altitud inferiora a 12-, lo radar d'aterriment agafa lo sòl e comença de provesir d'informacions (altitud, velocitat de desplaçament) que permetián de verificar que la trajectòria èra corrècta: fins alara aquela èra extrapolada sonque amb l'acceleracion mesurada per la centrala d'inercia. Una diferéncia tròp importanta entre las donadas provesidas pel radar e la trajectòria visada o lo non foncionament del radar èran de motius d'arrèst de la mission.
La fasa d'apròchi
La fasa d'apròchi començava a del site visat alara que lo LEM èra a una altitud de. Deguèt permetre al pilòt de reperar la zòna d'alunissatge e de causir lo luòc precís (clar) ont se volgava pausar. Son punt de partença èra designat per « pòrta nauta » (« high gate »), expression empruntada a l'aeronautica.
Lo modul lunar èra progressivament quilhat en posicion verticala donant al pilòt una melhora vision del terren. Aquel podava atal localizar lo punt d'aterriment que mena la trajectòria mercé a una escala gravada sul fenestron graduat en grases (Landing Point Designator, LPD) : l'ordinator provesissiá a la demanda l'angle jos que l'astronauta pòt veire lo luòc d'aterriment sus aquela escala. S'aquel jutja que lo terren es pas propici a un aterriment o que correspond pas al luòc previst, podava alara corregir l'angle d'apròchi agissent sus las comandas de vòl per increment de 0,5° dins lo sens vertical o 2° en lateral.
L'alunissatge
thumb|Buzz Aldrin fotografiat per Armstrong alara qu'es al punt de passar l'escotilha del Lem per una sortida extraveïculara sus la Luna.
Quand lo modul es davalat a una altitud de çò que lo plaça teoricament a una distància de  del luòc visat (punt nomenat low gate), comença la fasa d'alunissatge. Se la trajectòria foguèt convenablament seguida, las velocitats orizontala e verticala son respectivament de e. La procedura prevesiá que lo pilòt prenga la man per menar lo modul lunar al sòl mas podava, se volgava, daissar far l'ordinator de bòrd que dispausa d'un programa de pilotatge per aquela darrièra partida del vòl. Prenent en compte las diferentas escasenças (fasa de reperatge alongadas de doas minutas, modificacion de la cibla de darrièra minuta de per evitar un relièu, marrida combustion finala, mesura de propergòl pessimista), lo pilòt dispausa d'una marge de 32 segondas per pausar lo LEM avant l'agotament des ergols. La darrièra partida de la fasa èra un vòl estacionari al biais d'un elicoptèr que permetiá a l'encòp d'anullar totas las compausantas de velocitat mas tanben de reperar de los luòcs melhors. De sondas situadas jos las sòlas del trin d'aterriment prenent contacte amb lo sòl lunar quand l'altitud èra inferiora a e transmetián l'informacion al pilòt. Aquel deguèt alara copar lo motor de davalada per evitar que lo LEM rebombisca pas o capvire pas (la tuvièra gaireben tòca lo sòl).
La demorança sus la Luna
La demorança sus la Luna èra ritmada per las sortidas extraveïcularas: una unica sortida per Apollo 11 mas fins a tres per las darrièras missions. Avant cada sortida, los astronautas devián far lo plen en aiga e oxigèn de lor sistèma de subrevida portable puèi se vestir. Aprèp vesián lo vuèg avant d’obrir l’escotilha que dona sus l'escala.
Las aisinas e instruments scientifics èran sortits de las alveòlas de sèrva de l’estatge de davalada puèi desplegats mas o mens luènh del LEM. A partir d’Apollo 14, los astronautas dispausavan d’una bariòta e dins los vòls seguents del rover lunar que lor permetiá de s’alunhar d’una desena de quilomètres del LEM en transportant de cargas pesugas. Lo rover ocupava una alveòla entièra del modul lunar; èra servat en posicion plegada sus una paleta que los astronautas baissavan per liurar lo veïcul. Lo rover èra desplegat amb un sistèma de ressòrts e cables agissent mejans de carrèlas e mogut pels astronautas.
Abans de quitar la Luna, los escapolons geologics plaçats dins de conteneires èran aussats fins a l’estatge de pujada amb un palanc. Lo material pas mai necessari (subrevida portable, aparelhs fòtos, etc.) èra abandonat per aleujar al maxim l’estatge de pujada,.
La pujada e lo rendètz-vos amb lo modul de comanda e de servici
thumb|Esquèma de la mòbra de [[rendètz-vos en orbita lunara aprèp la demorança sus la Luna.]] thumb|Repeticion de la manòbra de [[rendètz-vos en orbita lunara: lo LEM « Snoopy » fotografiat pel pilòt del CMS « Charlie Brown» (Apollo 10).]]
La fasa de pujada deviá permetre al LEM de rejónher lo modul de comanda demorat en orbita. L'objectiu èra atengut en 2 temps: l'estatge del LEM s'enlairava del sòl lunar per se metre en orbita bassa puèi mejans de bufs punctuals del motor-fusada, rejonhiá lo modul de comanda.
Avant l'envòl, la posicion presisa del LEM al sòl èra intrada dins l'ordinator per determinar la melhora trajectòria. L'instant de la partença èra calculat de biais a optimisar la trajectòria de rendètz-vos amb lo modul de Comanda. L'estatge de davalada domrava al sòl e èra utilizat coma plataforma de lançament. La separacion dels dos estatge èra desenclavat avant l'envòl per de pichonas cargas pirotecnicas copant los quatre punts solidarizant ambedos estatges e tanben los cables e tudelariá.
Lo Modul Lunar seguissiá d'en primièr una trajectòria verticala fins a una altitud de prèp de per s'alunhar del relèu lunar puèi se clinava pauc a pauc per rejónher fin finala a l'orizontala lo periluna (punt bas) d'una orbita elliptica de  sus.
Un rendètz-vos en orbita lunara se fasiá entre lo CSM (pilotat pel tresen òme d'equipatge, lo sol de la mission qu'èra pas davalat sus la Luna) e lo LEM en orbita lunara. Aprèp que las pèiras lunaras foguèran transferidas, lo LEM foguèt liberat e lançat sus una trajectòria qu'o menèt a s'espotir sus la Luna. La nau espaciala podava alara començar lo retorn cap a Tèrra. Apollo 16 e Apollo 17 demorèron en orbita un jorn de mai per realizar d'experiéncias scientificas e largar un pichon satellit scientific de.
Lo retorn cap a la Tèrra
Per quitar l'orbita lunara e plaçar la nau espaciala sus la trajectòria de retorn cap a la Tèrra, lo motor del modul de comanda e de servici èra alucat pendent doas minutas e mièg qu'orientèt la nau coma cal; provesissiá un delta-v de prèp que deviá permetre al la nau de rejónher l'orbita terrèstra. Èra un dels moments critics de la mission car una avaria del motor o una marrida precision dins l'orientacion auriá condemnat los astronautas. Lo motor èra alucat alara que la nau se situava sus la fàcia situada a l'oposat de la Tèrra de biais que la nòva trajectòria, una orbita de transferiment fortament elliptica, rasava la superfícia de la Tèrra a d'altitud dins la posicion qu'ocupava a l'arribada de la nau. Lo trajècte de retorn durava gaireben tres jorns mas podava èsser un pau acorchit en optant per una trajectòria mai tenduda. Pauc aprèp l'injeccion sul trajècte de retorn (trans-Earth Injection, TEI), una sortida extraveïculara se fasiá per recuperar los filmes fotografics de las camèras plaçats dins lo modul de servici qu'èra largat avant l'intrada dins l'atmosfèra terrèstra.
thumb|left|Recuperacion de la capsula d'[[Apollo 8 per l'USS Yorktown (CV-10).]]
De pichona correccions s'efecutavan pendent lo trajècte per optimisar l'angle d'intrada dins l'atmosfèra e lo punt de casuda. A mesura que la nau aprochava de la Tèrra, la velocitat de la nau, qu'aviá mermat fins a a la limita de l'influéncia dels camps de gravetat de la Tèrra e de la Luna, s'acreissiá fins a aténher  quand la nau penetrava dins las sisas densas de l'atmosfèra; lor influéncia començava a comptar de  d'altitud. Pauc avant de penetrar dins l'atmosfèra, lo modul de servici de la nau èra largat mejans pirotecnia, levant amb el lo motor principal e una granda partida de las sèrvas d'oxigèn e d'electricitat. L'intrada dins l'atmosfèra se fasiá jos un angle fòrça precís fixat a 6,5° amb una tolerància d'1°. Se l'angle de penetracion aviá estat tròp important, lo bloquièr termic qu'èra portat normalament a una temperatura de pendent l'intrada dins l'atmosfèra, auriá subit una temperatura superiora a aquela per que èra concebuda e la deceleracion seriá estat mai importanta; aqueles dos fenomèns aurián pogut provocar la mòrt dels òmes. Amb un angle inferior, la nau espaciala auriá pogut rebombar sus la sisa atmosferica e s'anar per una longa trajectòria elliptica condemnant l'equipatge incapable de manobrar e amb tròp pauc de sèrvas d'aire.
Aprèp una fasa de deceleracion qu'atengava, la nau aviá perdut sa velocitat orizontala e davalava gaireben a la verticala. A d'altitud, la proteccion situada al tèrme conic de la nau èra ejectada e dos pichons paracasudas se desplegavan per estabilizar la cabina e far caire sa velocitat de 480 a. A, tres pichons paracasudas pilòts èran desplegats lateralament per de mortièrs per extraire los tres paracasudas principals evitant que se mesclan. La nau percuta la superfícia de l'ocean a una velocitat de. Los paracasudas èran largats sul còp e tres ballonets se coflan de biais a evitar que la nau demòre la punta jos l'aiga. Une flotilha comprenent un pòrta-avions o un pòrta-elicoptèrs èra ja posicionada sus la zòna ont degava amarir lo modul de comanda. D'avions èran encargats de localizar lo punt de casuda alara que d'elicoptèrs menavan sus plaça de cabussaires que, montats sus d'embarcacions leugièras, recuperavan los astronautas e plaçavan de bragas sus la nau per que siá auçada sul pont del pòrta-aeronaus,.
La mestreja del vòl espacial: los programas Mercury e Gemini
thumb|Rendètz-vos espacial entre Gemini 6A e Gemini 7 (1965): lo programa Gemini permetèt de metre al punt la tecnica de rendètz-vos espacial que foguèt utilizada pel modul lunar e lo CSM thumb|Primièra sortida extraveïculara americana: [[Edward White Gemini 4 (1965)]]
Cap de vòl orbital american jamai s'èra fach avant lo lançament del programa Apollo. Lo sòl vòl del programa Mercury — qu'aviá començat en 1959 — se faguèt 3 setmanas avant lo discors del president Kennedy e foguèt un simple vòl balistic per manca de dispausar d'una fusada sufisentament poderosa. Calguèt esperar la mission Mercury-Atlas 6 del 20 de febrièr de 1962 per que John Glenn venga lo primièr astronauta american a acabar una orbita a l'entorn de la Tèrra. Tres autres vòls abitats se faguèron en 1962 e en 1963.
A l'eissida del programa Mercury, d'aspèctes importants del vòl espacial, que foguèron realizats pels vòls lunars, èran pas sempre mestrejats alara qu'èra pas possible de los testar al sòl. Los dirigents de la NASA lancèron un programa destinat a aquerir aquelas tecnicas sens esperar la realizacion de la nau fòrça sofisticada de la mission lunara: lo programa Gemini deviá capitar tres objectius: La nau espaciala Gemini, que deviá d'en primièr èsser una simpla version melhorada de la capsula Mercury, se transformèt a mesura de sa concepcion en una nau completament diferenta de (que la nau Mercury pesava a l'entorn d'una tona), capable de volar amb dos astronautas pendent doas setmanas. La nau foguèt lançada per una fusada Titan II, missil de l'armada de l'aire dels Estats Units d'America tornat en lançaire. Lo programa encontrèt de problèmas a la realizacion. Lo lançaire patiguèt d'efècte pogo, las pilas de combustible utilizadas pel primièr còp perdavan e l'ensag de realizacion d'una ala volanta per far aterrir la capsula sul fèrm aboquèt. Aqueles reverses coflèron lo còst del programa de fins a. Mas, fin 1963, tot se reglèt dos vòls sens equipatge s'enlairèron en 1964 e lo començament de 1965. Lo primièr vòl abitat Gemini 3 faguèt s'enlairar los astronautas Virgil Grissom e John Young lo 23 de març de 1965. Pendent la mission seguenta, l'astronauta Edward White realizèt la primièra sortida dins l'espaci americana. Uèit autras missions, amb d'incidents sens consequéncias, s'escalonèron fins a novembre de 1966: permetèron de realizar las tecnicas de rendètz-vos espacial e d'amarratge, de realizar de vòls de longa durada (Gemini 7 demorèt prèp de 14 jorns en orbita) e d'efectuar fòrça autras experiéncias.
Las operacions de reconeisssença: los programas Ranger, Pegasus, Lunar Orbiter e Surveyor
thumb|left|Las sondas Surveyor provesiguèron d'informacions sul sòl lunar que permetèron de dimensionar lo tren d'aterriment del modul lunar. Charles Conrad (Apollo 12) examina Surveyor 3
Parallèlament al programa Apollo, la NASA lancèt de programas per afinar sa coneissénça del mitan espacial e del terren lunar. Aquelas informacions son necessàrias per la concepcion dels veïculs espacials e preparar los alunissatges. En 1965, tres satellits Pegasus foguèron plaçats en orbita per una fusada Saturn I per evaluar lo dangièr representat pels micrometeorits; los resultats foguèron utilizats per dimensionar la proteccion de las naus Apollo. Las sondas Ranger (1961–1965), aprèp una longa seriá d'escacs, tornèron a partir de la fin de 1964, de fotos de bona qualitat de la superfícia lunara que permetèron d'identificar de sites propicis a l'alunissatge.
Lo programa Lunar Orbiter, compausat de cinc sondas que foguèron plaçadas en orbita a l'entorn de la Luna en 1966–1967, completèt aquel trabalh: una cobertura fotografica de 99 % del sòl lunar èra realizada, la frequéncia de los micrometeorits dins la banlèga lunara èra determinada e l'intensitat del Rai cosmic mesurada. Lo programa permetèt tanben de validar lo foncionament del malhum de telemesura. Las mesuras efectuadas indicavan que lo camp gravitacional lunar èra fòrça mens omogenèu qu'aquel de la Tèrra fasent dangeirosas las orbitas de bassa altitud. Lo fenomèn, sosestimat enseguida, mermèt fins a l'altitud de l'orbita del LEM d'Apollo 15 ont l'equipatge èra endormit, alara que la limita de securitat aviá estat fixada a  per dispausar d'una marge sufisenta al respècte dels relèus. Lo 2 de junh de 1966, la sonda Surveyor 1 efectuèt lo primièr alunissatge suavament sus la Luna donent d'informacions preciosas e rassegurantas sus la consisténcia del sòl lunar (lo sòl es relativament fèrm) çò que permetèt de dimensionar lo tren d'aterrament del modul lunar.
Los vòls de la fusada Saturn I
La fusada Saturn I (o Saturn C-1) aviá estat concebuda alara que lo quasèrn de las cargas del programa lunar èra pas encara fixat. Sa capacitat de carga èra tròp flaca al final quitament per capitar los objectius de las primièras fasas del programa. Pr'amor, dètz de las dotze fusadas comandadas foguèron bastidas e lançadas entre lo 27 d'octobre de 1961 e lo 30 de julhet de 1965, que sièis amb l'ensems dels estatges. Pas cap dels compausants d'aquela fusada foguèt utilizat mai tard dins lo programa. Aprèp cinc vòls consacrats a la realizacion de la fusada (missions SA-1, SA-2, SA-3, SA-4, SA-5), Saturn I foguèt utilizada per lançar doas maquetas de la nau Apollo (missions A-101, A-102) e plaçar tres satellits Pegasus en orbita (missions A-103, A-104, A-105).
Los vòls de la fusada Saturn IB
Los vòls de la fusada Saturn IB permetèron de realizar lo tresen estatge de la fusada Saturn V (l'estatge IVB que lo motor consomava d'idrogèn) e d'efectuar los primièrs tèsts de la nau espaciala Apollo :
L'encendi del modul de comanda e de servici d'Apollo 1
thumb|L'interior de la nau d'Apollo devastada per l'encendi que lo òmes moriguèron asfixiats.
Lo 27 de genièr de 1967, alara que l'equipatge del primièr vòl abitat Apollo 1 (inicialament AS-204) que deguèt s'enlairar un mes mai tard efectuava una repeticion al sòl en condicions realas, un encendi s'aluquèt dins la nau Apollo (CMS) ont los 3 astronautas èran cinglats suls lieches. S'enflamèt fòrça l'atmosfèra cofinada compausada sonque d'oxigèn; Virgil Grissom, Edward White e Roger Chaffee moriguèron asfixiats sens que capitèron a obrir l'escotilha que lo mecanisme complèxe permetiá gaire una obertura d'urgéncia. La nau ja aviá encontrat fòrça problèmas de realizacion avant l'accident. L'alucatge de l'encendi foguèt atribuit, sens èsser clarament identificat, a un cort-circuit degut a un fial electric desnudat. L'enquèsta revelèt l'utilizacion de fòrça materials inflamables dins la cabina e fòrça de negligéncias dins lo cablatge electric e la plombariá. L'alucatge e l'espandiment de l'encendi aviá estat favorizat per l'atmosfèra d'oxigèn pur (sans d'azòt) doncas extrèmament inflamable, una solucion qu'èra ja aquela de las naus Mercury e Gemini,.
Fòrça modificacions se faguèron per que la cabina de la nau ofresca una resisténcia melhora al fuòc. L'escotilha foguèt modificat per poder èsser obèrta en mens de 10 segondas. Una atmosfèra d'azòt e d'oxigèn èra utilizada pendent la primièra fasa del vòl. L'ensems del programa Apollo foguèt revisat provoquent la modificacion de fòrça composants. Las exigéncias de qualitat e las proceduras de tèst foguèron refortidas. Tot lo programa foguèt descalat de 21 meses acreissent la pression sus las equipas: la fin de la decenniá aprochava. En mai, totes s'inquietavan de l'avançament del programa sovietic, quitament se pas cap d'informacion oficiala vengava de l'URSS.
Las missions sens equipatge de la fusada Saturn V
thumb|Lo modul lunar es plaçat dins son carenatge per la mission Apollo 5
Los reverses de la nau espaciala Apollo permetèron al programa del desvolopament de la fusada giganta Saturn V de ratrapar son retard. En efècte aviá encontrat de problèmas tocant subretot l'estatge 2 (l'S-II qu'es encara ara l'estatge d'idrogèn mai gròs jamai concebut): excès de pes, fenomèns de vibracion (efècte pogo), eca.
Los vòls abitats preparatòris
thumb|[[Walter M. Schirra|Walter Schirra obsèrva l'exterior pel fenestron utilizat per las manòbras de rendètz-vos (jorn 9 de la mission Apollo 7)]] thumb|Sortida extraveïculara pendent la mission Apollo 9
Lo primièr vòl abitat se faguèt sonque en octobre de 1968 mas las missions destinadas a validar lo foncionament dels diferents compausants del programa e efectuar una repeticion gaireben completa d'una mission lunara, se succedèron aviadament. Quatre missions preparatòrias se debanèron sens anomalia majora sus un periòde de 7 meses.
thumb|center|upright=3.2|Panorama de la superfícia lunara per Apollo 17.
Las missions lunaras
thumb|L'equipatge d'Apollo 11; d'esquèrra a drecha Neil Armstrong, Michael Collins e « Buzz » Aldrin.
Las sèt missions seguentas lançadas entre 1969 e 1972 aguèron totas par objectiu de pausar un equipatge en diferents punts de la Luna, presentant un interès geologic. Apollo 11 foguèt la primièra mission a capitar l'objectiu fixat pel president Kennedy. Apollo 12 foguèt una mission sens istòrias, al contrari d'Apollo 13 que, aprèp una explosion dins lo modul de servici, manquèt de pauc lo drama e deguèt renonciar a se pausar sus la Luna. La NASA modifiquèt lo modèl del modul lunar emportat per las missions a partir d'Apollo 15 per realizar los desirs dels scientifics : la demorança sus la Luna foguèt perlongada mercé a de resèrvas dels consomables mai importantas. Lo modul lunar mai pesuc emportèt lo rover lunar qu'aumentava lo rai d'accion dels astronautas pendent las sortidas.
thumb|K. Slayton e l'equipatge de secors d'Apollo 13 pauc aprèp l'explosion dins la nau Apollo 13 tentent de comprene la situacion e d'i remediar. thumb|James Irwin saludant lo drapèl american que veniá de plantar (Apollo 15). thumb|Gene Cernan aprèp sa segonda sortida sul sòl lunar, son vestit tacat de posca lunara, es fotografiat dins lo modul lunar prr son coequipièr Harrison Schmitt (Apollo 17).
La fin prematurada del programa Apollo
La NASA pensa, a partir de 1963, la seguida de donar al programa Apollo. En 1965, l'agéncia creèt una estructura afectada a las missions venentas e a aquelas ja planificadas amassadas jol nom d'Apollo Applications Program (AAP). La NASA prepausa qualques tipes de mission que lo lançament en orbita d'una estacion espaciala, de demoranças longas sus la Luna utilizant de moduls nòus derivats del LEM, una mission abitada cap a Mart, la Susvolada abitada de Vènus , etc. Mas los objectius scientifics tròp vagas capitèron gaire a convéncer le Congrès dels Estats Units d'America fòrça mens motivat pels programas espacials « pòst-Apollo ». E mai, las prioritats dels Estats Units d'America avián cambiat: los dispositius socials realizats pel president Lyndon Johnson dins l'encastre de sa guèrra contra la pauretat (Medicare e Medicaid) e subretot un conflicte vietnamian que dura, prelèvan una part creissenta del budgèt. Aquel darrièr consacrèt pas cap de fons a l'AAP per 1966 e 1967. Los budgèts votats enseguida permetèron sonque de financièr lo lançament de l'estacion espaciala Skylab realizada utilisant un estatge 3 de la fusada Saturn V.
En 1970, lo quite programa Apollo foguèt tocat per las reduccions budgetàrias: la darrièra mission planificada (Apollo 20) foguèt anullada alara que los vòls restants èran escalonats fins a 1974. La NASA deguèt se preparer a se separar de 50,000 emplegats e sostractants (sus 190,000) alara que s'anonciava l'arrèst definitiu de la fabricacion de la fusada Saturn V que doncas subreviurà pas al programa. Un projècte de mission abitada cap a Mart (per un còst comprés entre tres e cinc còp aquel del programa Apollo) prepausat per un comitat d'expèrts sollicitat pel nòu president republican Richard Nixon recep gaire lo sosten de comunautat dels scientifics nimai de l'opinion publica e foguèt rejetat pel Congrès sens debat,. Lo 20 de setembre de 1970, lo responsable de la NASA, demissionari, anoncièt que las constrenchas budgetàrias obligava de suprimir doas nòvas missions Apollo 18 e Apollo 19,.
L'anullacion de las missions daissava tres fusadas Saturn V inutilizadas que l'una pel mens permetèt de lançar l'estacion espaciala Skylab. Las doas autras son ara expausadas al Johnson Space Center e al centre espacial Kennedy. L'estacion espaciala Skylab foguèt ocupada successivament per tres equipatges lançats per de fusadas Saturn IB e utilizant de naus Apollo (1973). Una fusada Saturn IB fuguèt utilizada pel lançament de la mission Apollo-Soïos que portèt una nau espaciala Apollo (1975). Foguèt la darrièra mission a utilizar de material desvelopat dins l'encastre del programa Apollo. Lo còst del programa foguèt evaluat à 25,4 miliards de dollars en 1969.
Lo trionfe de l'astronautica dels Estats Units d'America
L'objectiu fixat al programa Apollo pel president Kennedy en 1961 foguèt complit al delá de tota esperança. L'astronautica americana saupèt desvelopar en pauc de temps un lançaire d'una poténcia inimaginabla dètz ans abans, mestrejar completament l'utilizacion l'idrogèn per sa propulsion e realizar çò que semblava, pauc de temps abans, èsser de sciéncia-ficcion: menar l'Òme sus un autre astre. Malgrat lo saut tecnologic, lo taus de capitada dels lançaments de las fusadas Saturn foguèt de 100 % e totes los òmes tornèron vius sus Tèrra. Al vejaire del mond entièr lo programa Apollo foguèt una mòstra magistrala del saber far dels Estats Units d'America e de sa superioritat sus l'astronautica sovietica que mentretemps acumulava los fracasses. Per fòrça estatsunians aquela victòria mostrava la superioritat de la lor societat quitament se aquela fe dins lor sistèma trantalhava amb l'amplor de la contestacion estudianta ligada a la Guèrra de Vietnam e l'agitacion sociala de la minoritat negra dins las grandas vilas ligada al Movement dels drechs civics.
Una presa en compte tardièra e laboriosa dels enjòcs scientifics
Lo programa Apollo, quand foguèt lançat, respond a des consideracions de politica exteriora: l'arquitectura de las missions e la concepcion dels veïculs èran definidas sens considerar la pertinéncia e de lor perennitat al respècte de recerca scientifica. Foguèt integrada dins lo projècte tardièrament e amb fòrça dificultats. Ocupats pels desfises tecnics de resòlvre, la NASA e lo MSC podavan dificilament se consacrar a la presa en compte dels besonhs scientifics. Fin finala, los membres de la NASA e scientifics esitèron longtemps per metre al punt una mena de trabalh constructiu, cadun volent assumir la direccion dels projèctes. Après aver lançat los primièrs estudis en 1962, lo Space Science Board definiguèt pendent l'estiu de 1965 los punts claus de tractar pels 15 ans venent dins lo domeni de la recerca lunara. Aquel document servirà de quasèrns de las cargas per la concepcion de las experiéncias scientificas de realizar pendent las missions Apollo.
Per menar de recercas scientificas sul terren, melhor èra dispausar de scientifics entraïnats coma los astronautas que de pilòts — la font que la NASA utilizava fins ara — formats a la geologia. En 1965, malgrat las reticéncias d'una partida de la direccion, la NASA recrutèt 6 scientifics. Sols dos d'entre eles èran de pilòts veterans e los autres deguèron seguir una formacion de pilòt de caçaire de reaccion. Al començament de 1966, lo MSC, après que foguèt relançat mai d'un còp par la direccion de la NASA, metèt en plaça una estructura destinada a las experiéncias scientificas permetent de lançar lo procés de desvolopament dels instruments embarcats. Sol lo geològ Schmitt aguèt l'ocasion d'anar sus la Luna.
Una coneissença afinada de la Luna
Las missions Apollo permetèron d'acampar en tot de ròcas lunaras dins sièis regions diferentas de nòstre satellit (a comparar als  tornat sus Tèrra per las missions sovieticas robotizadas del programa Luna a la mèma epòca). Aquelas ròcas son conservadas dins un bastiment construit especialament al Centre espacial d'Houston. Una organizacion foguèt realizada per la fornidura de pichons escapolons de ròcas als scientifics del mond entièr que ne faguèt la demanda. Un institut consacrat a las sciéncias planetàrias, lo Lunar and Planetary Institute, foguèt a l'epòca a Houston per facilitar la cooperacion internacionala e centralizar los resultats dels estudis menats. En mai fòrça donadas scientificas foguèron acampadas pendent las missions: de mesuras efectuadas pels astronautas pendent lor demorança sul sòl lunar, fotografias presas dempuèi l'orbita lunara, mesuras efectuadas pels instruments lotjats dins una de las alveòlas del modul de servici a partir de la mission Apollo 15. Fin finala, las estacions scientificas ALSEP, comportant de 3 a 8 instruments e depausadas sul sòl lunar pendent las sortidas extraveïcularas, transmetèron lors mesuras a las estacions terrèstras fins a l'agotament de lor font d'energia radioactiva en setembre de 1977. Los reflectors lasèr que faguèron partida dels ALSEP mas avián pas besonh d'una font d'energia, car completament passius, son encara utilizats ara per mesurar las variacions de disténcias entre la Tèrra e la Luna.
Contra tota esperança las ròcas lunaras tornadas coma las observacions e mesuras efectuadas permetèron pas de precisar los diferents scenaris de formacion de la Luna :produch d'un tust entre un astre vagabond e la Tèrra (tèsi ara privilegiada), captura d'un astre per la Tèrra, formacion en parallèl, etc. En efècte, l'interpretacion de donadas eissidas d'un mitan extraterrèstre èra fòrça mai dificil qu'imaginavan los scientifics, perque demandava entre autres, un gròs esfòrç de recerca interdisciplinària. Los escapolons de ròcas acampadas indican una geologia complèxa atal los scientifics estiman que la Luna es, dins aquel domeni, en granda partida inexplorada malgrat las 6 expeditions Apollo. Las donadas reculhidas pels 4 sismomètres permetèron d'esboçar una modelizacion de l'estructura intèrna de la Luna: una rusca de d'espessor susmontant una sisa omogenèa e de natura diferenta de  d'espessor amb en prigondor un còr mièg fondut  constituit sens dobte de silicats. Los altimètres laser d'Apollo 15 e 16 confirmèron que lo centre de gravitat de la Luna coïncidavan pas amb son centre geometric. Las donadas geologicas e geoquimicas reculhidas foguèron al contrari fòrça mai dificils d'interpretar e permetèron sonque de far de conclusions generalas: los escapolons rebaton una composicion quimica diferenta d'aquela de la Tèrra amb una proporcion mai bassa dels elements mai volatils e mai d'elements radioactius que la mejana cosmica. Tres tipes de ròca semblan predominar: de basales rics en fèrre dins las mars, de plagioclasas o anortosits rics en alumini dins las zonas situadas en altitud e dels basalts rics en urani e en tòri amb de concentracions importantas de potassi, tèrras raras e fosfòr (basalts « KREEP »). Mas per qualques scientifics de l'epòca, aquelas ròcas rebaton pas la composicion del sòl de la Luna primordiala sens dobte aclapada pel bombardament de contunh subit per aquela dempuèi de miliards d'ans.