cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Penjador
vinheta|312x312px|Penjadors Lo penjador (gasc. peneder) o pòrtamantèl/pòrtamàntol es un esplech en forma d'espatlas que facilita de gardar los vestits en los penjant, sustot las camisas, vèstas, pantalons, blosas e vestits en prevenent la formacion de rugas e l'ordenar eficientment dins un armari rober. Se nomena tanben penja-de ròbas als utises que permeton emmagazinar o dispausar ordenadament los penjadors, coma per exemple la barra superiora d'un armari rober. Ocasionalment Pòrtan d'espitlas d'espandir per penjar gonèlas.
I a tres tipes basics de penjadors: metallics, de fusta e de plastic. Los metallics o de fil de fèrre consistisson en un simple laç triangular avitzat pel vèrtex superior en forma de cròc. Al contrari, los de fusta an de formas diferentas e de mesuras per s'ajustar al maximom al tipe de vestiment. Lo penjadors de plastic s'ajustan tanben a tota mena de vestiduras e essent mens cars pòdon cobrir mai facilament totes los besonhs del sector textil.
Blismes
Istòria
La municipalitat se nomena Blime en 1793, de contunh Blimes en 1801.
Pren definitivament lo nom de Blismes en 1902.
La commune se nomme Blime en 1793, puis Blimes en 1801.
En 1820, elle absorbe la commune voisine de Poussignol.
Elle prend définitivement le nom de Blismes en 1902.
Lunar Prospector
Lunar Prospector es una mission espaciala estatsunidenca mandada per la NASA per estudiar lei caracteristicas quimicas, gravitacionalas e magneticas de la Luna. La mission se debanèt dau 7 de genier de 1998 au 31 de julhèt de 1999 e foguèt un succès.
.stada
(nom d'una societat farmaceutica alemanda) es un nom de domeni generic. , Es en servici dempuèi lo 13 d'agost de 2015.
Aulnoy-lez-Valenciennes
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region dels Nauts de França.
Geografia
Aulnoy-lez-Valenciennes se situa al sud-oèst de Valenciennes sus la Rhonelle.
François Englert
thumb|250px|François Englert en 2007
François Englert (Etterbeek, Brussèlas, 6 de novembre de 1932) es un fisician bèlga. Aqueste scientific que subrevisquèt a la shoah es professor emerit de l'Universitat Liura de Brussèlas (ULB) ont es membre del servici de fisica teorica. Sas aportacions màgers concernisson la fisica de las particulas, la teoria de las còrdas e la cosmologia.
Biografia
François Englert nasquèt en 1932 a Etterbeek, comuna de Brussèlas, dins una familha jusieva. Del temps de la Segonda Guèrra Mondiala aguèt d'amagar sas originas per encausa de las persecucions degudas al nazisme e se refugièt dins d'orfanatges e d'ostals per enfants de divèrsas vilas bèlgas coma Dinant, Lustin, Stoumont e finalament Annevoie-Rouillon ont arribèt la liberacion amb las fòrças americanas. Faguèt puèi sos estudis segondaris a l'Atenèu Reial de Koekelberg abans de s'incriure a la Facultat de sciéncias aplicadas de l'Universitat Liura de Brussèlas. I obtenguèt son diplòma d'engenhaire civil mecanician e electrician en 1955, e mai tard, en 1957, una licéncia de fisica e finalament lo doctorat l'an seguent. Se n'anèt aprèp als Estats Units e venguèt associat de recerca a l'Universitat Cornell tre 1959 e puèi professor assistent a partir de 1960. Ailà, trabalhèt jos la direccion de Robert Brout, que ne deviá venir son collaborador tota la vida. En 1961, tornèt a l'ULB ont foguèt primièr cargat de corses e tre 1964 professor. Amb Brout, qu'i arribèt mai tard, dirigiguèron amassa lo servici de fisica teorica qu'avián creat en 1980.
Billy-sur-Oisy
Geografia
Situat a 8 km a l'oèst de Clamecy, jos-prefectura de la Nièvre, Billy-sus-Oisy es longé pel riu lo Oisy, pichon afluent del Yonne. Lo Oisy se tira en lo Beuvron, #que lududes, se tira en la Yonne a Clamecy.
Situé à 8 km à l'ouest de Clamecy, sous-préfecture de la Nièvre, Billy-sur-Oisy est longé par la rivière l'Oisy, petit affluent de l'Yonne. L'Oisy se jette dans le Beuvron, qui lui, se jette dans l'Yonne à Clamecy.
Istòria
Billy-Sus-Oisy a una origina fòrça ancian coma ne testifiquen los nombroses silex talhats e tessons de poterie trobats sus lo sieu territòri.
Bourgade gauloise, Vila fòrta al temps de la Gaule romaine, antany nomenada Billiacum (del nom d'òme gaulois Billius ), una via romaine passa a proximitat.
En 1544, François autoriza, per carta brevet, los abitants a crear de fièras e de mercats e a environar, als sieus còstes, lo vilatge de muralles. Un torn n'es l'unic vestigi (proprietat privada de los nòstres jorns). Lo glèisa Sant-Laurent possedís un chœur del a chevet plan. Se tròba al dedins un polit retable en bòsc sculpté del. La nef e lo campanal an #èsser reconstruits a partir de 1777.
Aquel ancian vilatge de vanniers a pas pas gardat lo remembre d'aquela activitat exercida pendent aperaquí 350 ans sul luòc.
Los vinhas, abans lo phylloxéra i èran nombrosas suls vessants sud dels tucs, los vignerons residissián dintratz d'autras a Savigny, caseriu antany plan diferenciat del bourg lududes-meteissa.
La municipalitat compren tanben lo pòble de Charmois ont los tisserands an #èsser nombrós e #que dépendait de la Justícia de Andryes.
Fondelin E La Vignelle èran antany fiefs en dependent de la distincion de Sant-Vérain. De grands domenis son egalament presents sus la comuna : Charrier, lo Colombier, la Motte, Villemouron, la Villeneuve e lo Fey. Aquel darrièr a la particularité d'èsser sus doas comunas, Billy e Èra-la-Sauvin e sus dos departaments : la Nièvre e lo Yonne.
Billy-sur-Oisy a une origine très ancienne comme en témoignent les nombreux silex taillés et tessons de poterie trouvés sur son territoire.
Bourgade gauloise, ville forte au temps de la Gaule romaine, autrefois nommée Billiacum (du nom d'homme gaulois Billius ), une voie romaine passe à proximité.
Le bourg est devenu châtellenie au Moyen Âge. Au sud du village, la butte isolée du Château-Musard fut autrefois couronnée d’un château féodal (enceinte de 900 m comprenant douze tours), construit vers 1215 par le comte de Nevers, Hervé IV de Donzy, et Mahaut (ou Mathilde) de Courtenay, son épouse. Après la mort de celle-ci en 1257, le château fut progressivement délaissé. Il n'en subsiste aujourd'hui que des ruines.
En 1544, François autorise, par lettre patente, les habitants à créer foires et marchés et à entourer, à leurs frais, le village de murailles. Une tour en est l’unique vestige (propriété privée de nos jours). L'église Saint-Laurent possède un chœur du à chevet plat. À l’intérieur se trouve un beau retable en bois sculpté du. La nef et le clocher ont été reconstruits à partir de 1777.
Cet ancien village de vanniers n’a pas gardé le souvenir de cette activité exercée pendant environ 350 ans sur le site.
Les vignes, avant le phylloxéra y étaient nombreuses sur les versants sud des collines, les vignerons résidaient entre autres à Savigny, hameau autrefois bien différencié du bourg lui-même.
La commune comprend aussi le village de Charmois où les tisserands ont été nombreux et qui dépendait de la Justice d’Andryes.
Fondelin et La Vignelle étaient autrefois des fiefs dépendant de la seigneurie de Saint-Vérain. De grands domaines sont également présents sur la commune : Charrier, le Colombier, la Motte, Villemouron, la Villeneuve et le Fey. Ce dernier a la particularité d’être sur deux communes, Billy et Étais-la-Sauvin et sur deux départements : la Nièvre et l’Yonne.
Espitla d'espandir
vinheta|250x250px|Espitla d'espandir de fusta, d'una sola pèça Una espitla d'espandir o pinça de téner (gasc.) es un objècte utilizat per estendre la ròba un còp ruscada perque s'eissugue, en la penjant per un fil (nomenat fil d'espandir los vestits) o un supòrt adequat.
Se'n desconeis l'origina, mas es sovent atribuida a una secta religiosa protestant d'Anglatèrra qu'emigrèt als Estats Units. Desvolopèron divèrses instruments de trabalh, que la primièra espitla d'espandir, una simpla pèça de fusta dividida en dos, coma una pinça. Eles patentèron pas jamai lor invencion, mas entre 1852 e 1887 lo burèu de brevets americans acreditèt 146 versions de l'espitla d'espandir.
I a entre mantas sòrtas d'espitles d'espandir, faches de desparièrs materiales, generalament de fusta o de plastic.
Antiquitat classica
L'antiquitat classica es un tèrme general que fa referéncia a un periòde cultural istoric Mediterranèu que comencèt amb la primièra poesia grèga (Omèr, al sègle VIII AbC), contunhèt fins a la casuda de l'Empèri Roman d'Occidan (al sègle V AbC), e s'acabèt amb la dissolucion de la cultura classica e lo començament de l'Edat Mejana. Pasmens se aquel periòde s'espandís sus un territòri larg e de culturas divèrsas, lo concèpte d'antiquitat classica es mai ovent utilizat per far referéncia a la vision idealizada seguent la Grècia antica e la Roma antica e e compren lo periòde d'expansion ellenistica. Es un tèrme larg que cobrís un periòde long dins los airals dominats per Grècia e Roma, es a dire que s'identifica al periòde grecoroman de l'edat anciana dins lo mond grecoroman: lo Bacin Mediterranèu e l'Orient Mejan.
L'antiquitat classica se situa a l'apogèu de las civilizacions grègas e romanas (sègle V AbC al sègle II) o al sens larg, tota la durada (sègle VIII AbC al sègle V AbC). Lo tèrme s'opausa a l'antiquitat tardièra e se refeís a l'eritatge de la civilizacion grecoromana. Es, sustot, emplegat per l'istoriografia anglosaxona per descriure l'antiquitat. Dins sens, se considèra qu'aquel periòde comença amb l'Iliada, lo poèma grèc d'Omèr (sègle VIII-VII AbC), lo mai ancian trobat intacte fins ara. Aquel periòde engloba la pojada del cristianisme e lo declin de l'Empèri Roman e s'acaba amb la dissolucion de la cultura classica e lo comença del periòde nomenat antiquitat tardièra (300-600 ApC) e de la Nauta Edat Mejana (500-1000 ApC).
Sa dimension espaciala coincidís amb lo bacin Mediterranèu, espandit fins a l'Orient Mejan amb l'Empèri d'Alexandre lo Grand e l'ellenisme, e fins a l'Euròpa Occidentala amb l'Empèri Roman. L'usatge d'aquel tèrme es una referéncia per l'Euròpa dels sègles XVIII e XIX, fòrtament influenciada pel classicisme, mejans lo neoclassicisme dins la seuna cultura, amb lo desir de far continunhar d'aquel passat. La laxitud entorn de las idèas transmesas pel Cogant crestian es, doncas, evident.
Lo tèrme classic significa digne de imitacion, e deriva de l'admiracion per l'art, la literatura e la cultura en general de Grècia e Roma tal que se tornèt desobrir a la Renaissença après qu'aquèlas valors aviá estat mespresada pendent l'edat mejana. Lo meteissa causa arribèt amb lo Neoclassicisme, movement intellectual e artistic que seguèt la descobèrta de las roïnas de Pompèia a la mitat del sègle XVIII.
Aquel larg espandiment d'istòria e de territòri cobrís fòrça periòdes e de culturas diferantas. Atal, l'"antiquitat classica" fa referéncia mai que mai a una vision idealizada posteriora sus çò qu'èra aquela epòca. La civilizacion dels ancians grècs aguèt una influéncia fòrta sus la lenga, la politica, lo sistèma educatiu, la filosofia, sciéncia, l'art e l'arquitectura dins lo mond modèrn, en tornant pendent la Renaissença en l'Euròpa occidentala e tornèt dins los moveiments neoclassics dins los sègles XVIII e XIX.
Grècia antica
La Grècia antica es lo periòde de l'istòria grèga que s'espandís sus prèp d'un millenari fins a la naissença e expansion del cristianisme. Aquel periòde es considerat per la majoritat dels istorians coma lo fondament de la cultura de la civilizacion occidentala. La cultura grèga aguèt una influéncia fòrta sus l'empèri Roman, que ne portará la seuna version dins divèrsas partidas d'Euròpa.
Lo tèrme "Grècia antica" es utilizat per descriure lo mond de lenga grèga de l'antiquitat. Se fa referéncia non solament a la peninsula geografica de la Grècia modèrna, mas tanben dins los airals de la cultura ellestica ont s'estibliguèron los grècs: Chipre, las islas de la Mar Egèa, la còsta egàa d'Anatolia, Sicília e lo sud d'Itàlia (airal conegut coma la Magna Grècia) e tanben dins los establiments litorals de Tràcia, Egipte, Gàllia, Ibèria, eca.
Periòde ellenistic
Lo periòde ellenistic comencèt amb la mòrt d'Alexandre lo Grand en 323 AbC e s'acabèt amb l'annexion dels territòris occidentals per Roma. E mai se l'establiment del govèrn roman trinquèt pas amb la continuitat de la societat e cultura ellenisticas, que demorará sens alteracion fins a la naissença del cristianisme, aquel eveniment marquèt la fin de l'independéncia politica de Grècia e dels reialmes ellestics de l'Orient Mejan.
Lo periòde ellestic o epòca ellestica (del sègle IV AbC al sègle I AbC), levat de los sèus personatges importants coma Alexandre lo Grand e Cleopatra VII, es considerat coma un periòde de transicion, benlèu quitament de declin o de decadéncia, entre lo treslús del periòde classic de Grècia e lo poder de l'Empèri roman que lo succedirá. En mai del treslús de las vilas, coma Alexàndria, Antakya e Pergama, l'importança de l'escambi comercial, lo mestissatge culturals, lo ròtle dominant de la lenga grèga e la sèna difusion, modifiquèron prigondament l'Orient Mejan, que mai tard será partida l'Empèri roman.
L 'ellenisme es lo fenomèn de difusion de l'esperit grèc (lenga e cultura) dins l'airal del mond oriental, difusion que supausa una universalizacion basada sus aquela cultura, veïculada pel grèc coma lenga comuna (koinè), quitament dins un procès istoric de descomposicion de l'empèri macedonian, que passa per de fasas de desmembrament, conquista de Grècia per Roma e l'apareisson de l'empèri roman.
Las recèrcas arqueologicas e istoricas recentas menèron a una revaloracion d'aquel periòde e mai que mai dos aspèctes caracteristics de l'epòca: l'existéncia e lo pes dels grands reialmes dirigits per de dinastias d'origina grèga o macedoniana (lagids, selèucids, antigònids, atàlids, eca.) e tanben ròtle determinant de las centenas de vilas l'importància que, al contrari de l'idèa comuna, declinèt pas. thumb|Estatua de l'art ellenistic trencada d'un guerrièr gallés, ont se pòdon apreciar traches caracteristics coma lo dinamisme de la postura e las formas muscularas destacadas. S'espandís sus un  periòde istoricament long, que comença amb la mòrt d'Alexandre lo Grand (en lo 323 AbC, an que tanben moriguèt d'Aristòtel) e s'acaba al la fin del sègle II ApC. A vegadas se fa començar l'epòca ellenista al moment de la conquista de l'empèri persa per Alexandre lo Grand e lo s'acabariá a l'apogèu de l'empèri roman, alongant lo periòde grecoroman fins a la casuda de l'empèri roman.
Las armadas d'Alexandre conquistèron l'Asia Menora, Egipte, Mesopotamia, la planura d'Iran, l'Asia Centrala e qualques regions de l'Índia. Après la mòrt d'Alexandre e una lucha per la succession coneguda coma las Guèrras dels Diadòcs. En 281 AbC s'establiguèron quatre estats territorials: Los successors d'Alexandre contrarotlèron lo territòri a l'oèst del Tigre per un temps, e controratlèron l'Asia Menora e l'Orient Mejan fins a l'arribada dels romans als sègles II e I AbC. La màger partida del territòri oriental foguèt presa pels partians, mas, la cultura ellenistica se conservèt pas que dins lo reialme Grecobatrian e lo reialme Indogrèc. La cultura ellenistica será la cultura dominanta de l'Empèri Roman fins a l'arribada del cristianisme.
Empèri cartaginés
L'Empèri cartaginés o simplament Cartage èra una monarquia puèi una republica de Ciutats-estats feniciana del nòrd d'Africa e la peninsula Iberica que comencèt en 650 AbC, amb l'independéncia de la metròpoli Tir fins a 146 AbC: Èra mai o mens jol contraròtle de la ciutat-estat de Cartage après la casuda de Tir dins las mans de l'Empèri Seleucid. A l'apogèu de l'influéncia de la ciutat, aviá lo contraròtle de la màger partida de la Mediterranèa occidentala. L'empèri èra en un estat de contunh en lucha amb la republica romana, que donèt luòc a una sèria Guèrras Púniques. A la fin de la Tresena Guèrra Púnica, Cartage foguèt destruida e ocupada per las fòrças de la Republica Romana e gaireben tot l'Empèri caguèt dins la mans romanas.
Guèrras punicas
Las Guèrras Punicas son las tres guèrras que se faguèron los romans e los cartaginesos (o punics). La politica expansiva dels cartagineses cap a l'Occident èra menada per la familha dels barquids: Amilcar Barca, Asdrubal e, subretot, Annibal. Mas alavetz, la nòva poténcia que s'èra creat en Occident, Roma, los barrèt lo passatge. thumb|Fresca de 1510, Annibal Barca passant los Alps amb cavals e elefants presentat coma un grand estratèg.
La Primièra Guèrra Punica (262- 241 AbC)
Comença amb l'intervencion de Roma en Sicília, quand s'alièt amb los mamertins, que luchavan contra los cartagineses a Messina.
La guèrra se passèt en mar, d'en primièr dominada pels Romans, fins al succés de la flota recentamnet comandada pel consul Duili e que mai permetèt una expedicion sus la còsta cartaginesa a Tunis (256 AbC).
Aquel ensag mancat, la guèrra se centrèt encara en Sicília, ont los romans se consolidèron. La patz (241 AbC) acaba amb los domènis punics sicilians, e l'illa venguèt la primièra província romana. Pauc après (238 AbC), Roma profeichèt de la revòlta dels mercenaris a Cartago per dominar tanben Sardenha e Corsega.
La Segonda Guèrra Punica (218 - 202 AbC)
thumb|Cartaginensis Comencèt sus las basas que los cartagineses avián establidas al Sud de la peninsula Iberica, subretot Cartago Nòva (Cartagena), per compensar las pèrdas a Sicília. Annibal projectèt l'ataca dirècte de Roma, amb una expedicion per terrestra. Lo primièr episòdi foguèt la presa de Sagunt, aliada dels romans, que se defendèt violentament. Un còp dominat, Annibal, amb una granda armada, traversèt los Pirenèus e los Alps segon una rota fòrça discutida dins los detalhs. De fach, los romans l'esperavan a Arle. Penetrèt en Itàlia, ganhèt de grandas batalhas (a Trebia e Trasimèn), mas se riquèron pas a assetjar Roma mai que s'uniguèron pas a eles los itàlics dominats pels romans. Se dirigiguèt cap al Sud de la peninsula, ont obtenguèt una autra granda victòria (Cannas), e s'establiguèt a Capoa. Pendent que los romans desembarquèron a Emporion (218 AbC), que dominèron la còsta catalana puèi aquela del Sud de l'Èbre fins a Andalosia, e atal copèron la via terrestra entre Cartage e Annibal. Lo domèni cartaginés en Ispània liquidat (206 AbC), Scipion l'African dirigiguèt la guèrra cap al territòri de Cartage (204 AbC), qu'Anníbal s'anèt defendre, mas foguèt vencut (batalha de Zama, 202 AbC). Roma dominava alara la Mediterranèa occidentala e Cartago daissèt d'una poténcia militara.
Tresena guèrra punica (149 - 146 AbC)
L'entreprenguèron los romans, que crehavan un reviscol del poder de Cartage. Profiechant del rancor del rei numíd Masinissa I contra los cartagineses, Roma inicièt una guèrra d'exterminacion, que s'acabèt amb la presa de Cartage, après una resisténcia desesperada de l'armada que comandava Scipion Emilian. La ciutat foguèt rasada per ressorgir un sègle e mièg mai tard, ara coma ciutat romana, jos Juli Cesar.
Biuvais de Tescon
Biuvais o Biuvais de Tescon (en francés Beauvais e Beauvais-sur-Tescou dempuèi 1937 ) es una comuna lengadociana en País d'Albi situada dins le departament de Tarn e de la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Mareil-en-Champagne
Mareil-en-Champagne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Nòtas
<references group=N/>
Criteuil-la-Magdeleine
Criteuil-la-Magdeleine es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas limitròfas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Jack London
Jack London, nascut John Griffith Chaney lo 12 genièr de 1876 a San Francisco e mòrt lo 22 novembre de 1916 a Glen Ellen, Califòrnia, , , ,, foguèt un escrivan american que los tèmas preferits èran l'aventura e la natura salvatja.
Luna Orbiter 1
Luna Orbiter 1 es una mission espaciala estatsunidenca mandada per la NASA en 1966 per fotografiar la superficia lunara. L'objectiu èra de trobar de luòcs per capitar l'aterratge d'una sonda (programa Surveyor) o d'una mission umana (programa Apollo) sus la Luna. La mission foguèt un succès ambé la cartografia de 75% dau satellit.
Jack London
Escriguèt The Call of the Wild La crida del bòsc e mai de cinquanta autras novèlas e romans coneguts coma (Martin Eden, John Barleycorn) autobiografics.
Quitament s'aqueste aspècte de son òbra es sovent negligit, s'inspirèt de sas lecturas e de la sieuna vida de misèra per escriure d'obratges fòrça engatjats e de resson socialista.
Naissença e enfança (1876-1885)
esquèrra|vinheta|Jack London a nòu ans d'edat amb son can Rollo, 1885. Jack London nàis a San Francisco. Trenta ans mai tard, son ostal natal, al 615 Third Street, es destruch pendent lo tèrratrem de 1906. Una placa i es estat pausada en 1953 per la Societat istorica de Califòrnia (California Historical Society).
A causa d'una greva malautiá seguent la jasilha, Flora pòt s'ocupar de son filh. Una anciana esclava del nom de Virginia Prentiss ven la noiriça de l'enfant, e pauc a pauc, la figura mairala per John Chaney.
Flora esposa, lo 7 de setembre de 1876, un ancian combatent de la guèrra de Secession vengut veus, John London, , qu'es chafrat Jack. John Chaney adòpta lo nom d'ostal de son pairastre, e son chafre; alara, pòrta lo nom de Jack London.
John London aguèt doas filhas eissidas de son primièr maridatge. Lo 19 de febrièr de 1877, data de lor arribada a l'ostal de San Francisco, Ida e Eliza sortisson de l'orfanelat l'orphelinat e menadas al l'ostal novèl. Un an mai tard, Jack e Eliza patisson de la difteria : la familha decidía alara de mudar dins la baia de San Francisco, a Oakland per escapar a l’epidèmia.
En 1881, la familha encara quita son ostal per s'installar dins una bòrda a Alameda. John ven agricultor; Flora, professòra de musica. Quitament se la familha aparten a la classa dicha laboriosa, es pas tan paura que Jack London l'afirmèt mai tard dins unes de sos escrichs. Jack intègra alara la West End Elementary School d'Alameda. En 1883, la familha encara muda dins un bòrda, dins lo comtat de San Mateo.
Fin finala, en 1885 John London crompa una bòrda dins la val de Livermore. Es a partir d'aqueste moment que la vida de Jack coença a cambiar de ritme.
Las annadas de jovénça (1885-1894)
Viu una enfança miserabla dins lo ranch de son pairaste e comença una vida d'errança a quinze ans. Fa enseguida difrents mestièrs per subreviure : escobaire de jardins publics, fustièr, agricultor, elevaire de polets, caçaire de fòcas (fins al Japon e en Siberia), pilhar d’ustras, patrolhaire maritim, blaquièr, cecaire d'aur al Klondike.
La descobèrta dels libres (1885-1890).
Autodidacte, Jack faguèt son educacion pels libres. En 1885, a nòu ans d'edat, descobriguèt los Contes de l'Alhambra de Washington Irving, e lo libre Signa de la romancièra anglesa Ouida, contant l'istòria d'un macip italian sens educacion que ven un celèbre compositor d'opèra. Citarà aqueste libre coma la font de son aspiracion futura a la literatura.
Un cambiament màger dins sa vida ven en 1886, alara que la familha torna a Oakland. Descobrís la bibliotèca publica de la vila, ont fa la coneissença d'Ina Coolbrith, la bibliotecaira. Aquesta obten lo títol de « primièra poetessa de Califòrnia » e ven un personatge important dins lo mond literari de San Francisco. Lo guida dins sas nombrosass lecturas.
Alara qu'es afogat per la lectura, sentís un atrach tanben pel mar, quand son paire lo mena navegar sus la baia de San Francisco. Comença a trabalhar e collecciona lso trabalhòts per crompar una barqueta.
En 1887, dintra dins l'Oakland Cole Grammar School. Contunha de trabalhar, e capita a se pagar un esquif de seissenta dolars amb que dintra en competicion l'annada seguenta, en 1888.
Lo trabalh o la vida barrutlaira (1890-1894)
esquèrra|vinheta|Edicion americana ds Turtles Tasman, Jack London, 1916. En 1890, après que son paire foguèt nafrat per un tren alara que trabalhava sus la via del camin de fèrre, Jack se fa engatjar a la conservariá de salmon Hickmott o s'agota entre dotze e detz e uèit oras per jorn, a detz cents de l’ora. Ven pauc a pauc afogat de libertat, un tèma qu'utiliza mai tard dins sas novèlas e romans. Se servissiá tanben de son experiéncia obrièra, que comença aquò, per son òbra.
Per escapar a aquesta òbra agotant, decidís, en 1891, d'empruntar d'argent a sa noiriça Virginia Prentiss, e crompa lo sloop Razzle-Dazzle al pilhaire d'ustras French Frank. A son torn ven un pilhaire d'ustras. Dins son autobiografia John Barleycorn, va comprene que seduguèt Mamie, la mestressa de French Frank, ,. La legenda lo nomena Prince dels pilhaire d'ustras. Ganha sa vida la nuèch, e ven un gròs buveire, frequentant locabaret de Johnny Heinold : le First and Last Chance Saloon. Aquestes periòdes d'alcoolisme son contadas dins son roman John Barleycorn. Pasmens, unes meses mai tard, en 1892, sa nau s'ensendia, puèi s'enfonsa. Maca de moirir negat. Se convertís alara e rejonh lo costat de la lei. Ven membre de la California Fish Patrol (la patrolha de pèsca de Califòrnia) eur trapar los braconièrs de la baia de San Francisco.
En 1893, s'engatja sus la goleta Sophia Sutherland, per caçar de fòcas. Aquesta experiéncia lo mèna fins a la mar de Bering e al Japon. Son capitani lo noirís d'istòrias de mar, que s’inspirarà per escriure sos romans.
Quand torna en agost, trapa sa familha roïnada. A la seguida d'un emplec interminable dins una fabrica de jute, se fait publicar dins lo quotidian San Francisco Morning Call après aver ganhat lor concors de redaccion en pròsa amb Typhoon off the coast of Japan que conta una de sas experiéncia a bòrd del Sophia Sutherland.
Mais a la fin del mes de mai, quita aquesta caminada e barutla dins contradas americanas, vengut vagabond. Sas experiéncias son contadas dins son recuèlh de novèlas: The Road. A la fin de junh de 1894, es arrestat per vagabondatge e embarrat trenta jorns dins la preson de la comtat d'Erié a Buffalo, dins l'Estat de Nòva York. Escrich:« Lo bias que son tractats los òmes es plan simplament una de las fòrça mendre orrors impubliablas del penitencièr del comtat d'Erié. Disi « impubliablas » mas deuriai puslèu dire « impensablas ». Èran impensablas per ièu fins a que lo vegèri, e pasmens èri pas una pola mòla; coneissavi ja las escasenças del mond e las orros abissalas de la descasença umana. Caldriá largar una bola de plomb fòrça pesuga per qu'atenga lo fond de l'ocean, o lo comtat d'Erié, e fai pas que rasejar leugièrament e faceciosament la superfícia de las causas coma las ai vist alà. »
Lo retorn a la vila: lo començament de sos escrichs (1894-1897)
En 1896, s'insciu a l'universitat d'Alameda, ont acaba lo programa de dos ans en quatre meses. Rejonh alara la seccion d'Oakland del Socialist Labor Party. Militant dins las carrièras, se fa arrestar, puèi condamnar a un mes de preson per « agitacion ». En setembre, es admés a  l'universitat de Berkeley mas deu abandonar unes meses mai tard, en 1897, avent pas pus d'argent per pagar sos estudis. Lo biograf Kingman indica qu'a pas res pus a publicar pendent sa darrièra annada d'estudi. Publica en seguida una brèva autobiografia, What Life means to me (1906), retraçant lo camin que l'aviá menat a venir socialista.
La ronçada cap a l'aur e la corsa cap al succès (1897-1900)
Lo 7 de julhet de 1897, lo vapor Excelsior venent de pòrt de Saint-Michael en Alaska arriba dins la baia de San Francisco cargat d'una tona d'aur e 15 prospectors que confian aver descobèrt al Klondike fòrça d'aur, un verai Eldorado.
Lo 25 de julhet de 1897, Jack embarca a bòrd de l'SS Umatilla cap al Grand Nòrd, acompanhat de son conhat de 60 ans d'edat qu'ipotequèt son ostal per financiar lor expedicion. An cadun una tona de viure per passar una annada, mas lo conhat quita l'aventura unas setmanas descoratjat pel redobtable pòrt de la Chilkoot Pass.
Arribat a Whitehorse, Jack fin finala prospècta gaireben pas, passa fòrça temps dins los saloons e los cabarets ont los prospectors encontran lors istòrias. Tocat per l'escorbut, es rapatriat pel flume Yukon que davala sus un milierat de quilomètres per rejònher la mar ont embarca en junh de 1898 per San Francisco.
Al Klondike, a pas trobat d'aur mas de la matèria literària. En genièr de 1899, la revista The Overland Monthly publica sa primièra novèla To the man on the trail. contunha d’escriure e obten una reconeissença amb The Son of the Wolf mas lo verai succès ven amb deThe Call of the Wild.
Los viatges e las publicacions
vinheta|Una de las fotografias presas per Jack London a Londres en 1902 e publicadas en 1903 dins son libre The People of the Abyss. En 1902, viatge en Euròpa. Deviá cobrir la guèrra dels Boers coma correspondent pel grop Hearst, mas arribat en Anglatèrra la guèrra es acabada. Demora alara a Londres e decidís de viure pendent sièis meses dins lo quartièr pauvre de l'East End. Li vendrà la matèria del libre The People of the Abyss, publicat en 1903.
En 1904, cobrís guèrra russojaponesa dins un reportatge banhat de prejutjts racistas suls Coreans, mas que marca sa suspresa fàcia al caractèr industrializat de la guèrra modèrna. Es arrestat per l'armada japonesa puèi liberada, puèi expulsat de Corèa. Descriurà son experiéncia dins una novèla : Jack London reports.
En junh de 1905, Jack crompa un ranch, lo Hill Ranch a Glen Ellen, dins la Sonoma Valley.
En 1907, publica un roman sus sa traversada dels EUA a la seguida del « General Coxey », The Road.
Mariadatges
Jack London esposa Elizabeth « Bessie » Maddern lo 7 d'abril de 1900, lo quita jorn ont son roman The Son of the Wolf es publicat. Bessie fasiá partit de son cercle d'amics dempuèi un cèrt nombre d'annadas. Stasz disait : « Son totes los dos reconeguts publicament que se maridèron pas per amor, mas per amistat e la conviccion que donarián d'enfants vigoroses. » Kingman, li, disiá : « Èran ben ensemble… Jack aviá clarament dich a Bessie que l'amarà pas, mas que li agradariá plan per far un maridatge capitat. » Auràn ensemble doas filhas : Joan, nascuda en 1901, e Bess en 1902,. Lo divòrci es prononciat en 1905, pauc abans son novèl maridatge amb Charmian Kittredge, a Chicago, lo 19 de novembre de 1905.
Lo Bohemian Club
vinheta|London (e drecha), amb sos amics Porter Garnett e George Sterling, al Bohemian Grove Camp. Lo 18 d'agost de 1904, London van, amb son amic pròche, la poèta George Sterling, al Summer High Jinks organizat pel Bohemian Club al Bohemian Grove, pròche del Ranch. London foguèt elegit membre onorari del Bohemian Club e participèt a de nombrosas activitats. Los autres membres del Bohemian Club _ran alara : Ambrose Bierce, John Muir, Gelett Burgess e Frank Norris.
Ligams amb le socialisme
Sas experiéncias obrièras e sas lecturas li donèron una orientacion politica socialista, classificat alara a l'esquèrra extrèma. ven membre de Socialist Labor Party en abril de 1896. Contunha a militar fins a trencadura amb lo Socialist Labor Party en 1901 per rejònher lo Partit socialista d'America. Sa concepcion materialista de l'istòria exprimada dins The Iron Heel ne fa un verai visionari: dins aqueste roman descriu una revolucion de tipe socialista, que situa als EUA, e sa repression pendent tres cents ans per una societat de tipe faissista, plan abanç sa venguda, ont la dictatura se liga als capitalistas arribats al darrièr estadi possible de lor évolucion. Après l'arribada d'Hitler al poder l'obratge serà prefaciat per Leon Trotskii.
Se presenta a la seleccions municipalas d’Oakland en 1905, sosten amb de dons (en argent e escrichs) de jornals socialistas, se liga amb Eugene Victor Debs (la novèla The Dream of Debs pòrta son nom).
Al començament la revolucion mexicana, sosten la causa dels insurgents. Los tèxtes que publica en lor favor son acampats dins lo recuèlh Yours for the revolution.
En març de 1916, demissiona del Socialist Party, li reprochant d'abandonar la doctrina revolucionària per se capvirar cap a la refòrma sociala négociada.
Mòrt
esquèrra|vinheta|Lo cottage ont Jack London motiguèt lo 22 de novembre de 1916, à Glen Ellen Morí lo 22 de novembre de 1912 d'un empoisonament du sang causat per une uremiá, malautiá que patissiá dempuèi viatge dins lo Pacific. Al moment de sa mòrt, èra tanben tocat de disenteriá, e rosegat per son alcolisme.
Son usatge de la morfina e son roman Martin Eden fa pensar a l'ipotèsi d'un suicidi par overdòsi.
Fonts d’inspiracion
Jack London legiguèt los principals autors franceses de l’epòca: Victor Hugo, Eugène Sue, Guy de Maupassant ; d'autors socialistas (Karl Marx), Charles Darwin, Herbert Spencer.
Es tanben afogat d'Herman Melville (Moby Dick).
Pratibha Patil
Pratibha Patil, n. 1934, es l'actuala Presidenta d'Índia.
Franjo Gregurić
Franjo Gregurić (n. 1939) òme politic foguèt president del govèrn (primièr ministre) de Croàcia entre 1991 e 1992
Parlar negue
Lo parlar negue (o néguer) es un sosdialècte de l'occitan gascon de las Lanas, dens la partida occidentau de Gasconha. Constituís la màger partida deu gascon maritim ; s'estend de la Lana girondina o País de Bòrn estant dinc au parçan Baiona (au mijorn), en passant per Senhans, Maransin, Maremne, fins a la Lana Gran. Que's caracteriza per un biaish particular de prononciar lo gascon.
Lo gascon negre èra la lenga dels notables e letrats bascos del parçan de Sent Sebastian ancianament (R. Cierbide ).
Fonetica
Coma auts trèits especifics: la realizacion en d deu c latin intervocalic (dicere > díder) ; lo diftòng uu (puu, luvar...) ; la prononciacion [w] deu v intervocalic ; los pronoms iths, iras, aquiths, aquiras (que se retròban mèi lunh en Bordalés) ; los pronoms nes, ves (vs nos, vos) ; la prononciacion [əh] de es- precedent una vocala ; lo femenin en -èira deus noms e adjectius en -èr ; la disparicion deu -va de las finalas de l'imperfèit taus vèrbes deu grope -ER.
.vana
(depausat per Lifestyle Domains) es un nom de domeni generic. , Es en servici dempuèi lo 6 de novembre de 2015.
Luna Orbiter 2
Luna Orbiter 2 es una mission espaciala estatsunidenca mandada per la NASA en 1966 per fotografiar la superficia lunara. L'objectiu èra de trobar de luòcs per capitar l'aterratge d'una sonda (programa Surveyor) o d'una mission umana (programa Apollo) sus la Luna. La mission foguèt un succès.
.cityeats
(depausat per Lifestyle Domains) es un nom de domeni generic. , Es en servici dempuèi lo 6 de novembre de 2015.
Òrus deu serekh
thumb|Serekh del rei Falcon Doble, que demorèt en lo Delta del Nil en 3.200 a.C. Falcon Doble foguèt un faraon del periòde protodinastic d'Egipte que regnèt pendent 3 200 a.C. Los primièrs otís trobats e associats a el foguèron trobats en lo Delta del Nil e fan pensar que lo sieu regne èra limitat a aquesta region. Totun, que tanben se trobèt un engenh en Abidòs. Los sieus serekhs o segèls reials foguèron trobats de mai en veires de pedra e argila en El Beda, Tura, El-Mehemdia e la region nòrd-oèst del Sinai.
Los serekhs d'aquest faraon son unencs pr'amor qu'an dos falcons que's guardan l'un a l'autre. Aquesta caracteristica faguèt pensar egiptològs coma M. J. Cledat, Günter Dreyer e Edwin van den Brink en un simbolisme prigond. Aital, poirián representar lo Bais Egipte e lo Sinai. Pr'aquò se pensa qu'aquest tanben poiriá far part de lo sieu regne. Dreyer confirma qu'aquestes serekhs pòdon èsser legits en la lista de ieroglifs de Gardner coma Dju-Hor ("montanha d' Orus"). Van der Brink, totun, pensa que vòlon dire Hor-Nebui e parla d'eles coma semblants a dos falcons que i a en lo Museu Barbier-Müller en Genèva. Foguèt succedit probablament per Nu Hor.
Alaric Ièr
Èra filh de Badengaud o d'Alaviv, e èra de la dinasta dels Balts o Baltungs. Nasquèt a Tomis (Estíria) vèrs 370, jos Ermanric. Se maridèt amb una filha del seu oncle e precedent rei dels visigòts, Atanaric, e sògre del futur rei Teodoric Ièr e paire d'una filha que se maridèt amb Brond, rei dels anglosaxons.
Succediguèt al paire coma cap a la mòrt d'aquel vèrs 387 quand auriá 17 ans, de tota manièra se sap que ja èra cap a la mort de l'emperaire Teodòsi (17 de genièr de 395). Lo títol que portavan alara los sobeirans visigòts eraTokaif (Cap principal). Quand èra jove, los visigòts emigrèron cap a l'oèst, fugissent l'ataca dels huns; entre 387 e 389 obtenguèt 15 victòrias mas se sap pas contra qui. A l'epòca l'arrianisme ja s'èra espandit pels visigòts aprèp lo passatge al govèrn de Frigitern (vers 376-383) e de l'evesque arian de Macedònia Tofilau que difusèt aquela doctrina, e que foguèt acceptada per Alaric e los seus sens pr'amor renunciar a totas las practicas paganas.
Campanha de Grècia
thumb|300px|Migracions visigoticas En 394 l'emperaire d'Orient Teodòsi li donèt lo comandament dels auxiliars gòts de l'Empèri dins sa luta contra Eugèni. En 395, moriguèt Teodòsi, los visigòts trenquèron l'aliança amb Roma; aprèp que li foguèt negat lo títol de Magister Militum, que demandava, Alaric ataquèt Constantinòple; foguèt rebutat e enseguida, segon Socrates per instigacion de Rufin, devastèt Grècia (395 e 396), sacatjant Corint, Argos, Esparta e Megara, e foguèt salvada Atenas amb lo pagament d'un grós rescat. Lo General Estilicon desbarquèt a Corint e capitèt a los expulsar de Grècia cap a l'Epir, mas lo nòu emperaire d'Orient, Arcadi, amb la paur que tornen, donèt a Alaric los insignes de governaire d'Illiria e lo títol de Magister Militum per Illyricum, çò que permetèt de conservar la patz pendent cinc ans (396 a 401). Alaric foguèt proclamat rei pels magnats visigòts en 398.
Estilicon, per atraire lo rei visigòt a çò del, li tornèt la seuna femna muller e los seus filhs e li prepausèt una aliança. En 405 Onori, emperaire d'Occident, designèt tanben Alaric Magister Militum per Illyricum, amb de limitas territorialas que entrèron en contradiccion amb las reivindicacions de l'Empèri d'Orient, e tenben recebèt una compensacion economica e d'autres promesas; tot aquò per tòca d'atraire dins sa man e qu'afronte lo seu rival, Arcadi. Alaric establiguèt la capitala a Aemona.
Moriguèt Arcadi en 408, Roma abandonèt las intencions d'atacar l'Orient; alara Alaric exigiguèt d'aur en scompensacion. A la demanda d'Estilicon, lo govèrn roman acceptèt e li paguèt aquela quantitat, mas lo partit nacionalista roman, segurament insitat pel govèrn de Constantinòple, acusèt Estilicon de preparar la liurason de l'Empèri a Alaric, e fomentar. Esclatèt una revòlta de tropas çò qu'obliguèt Estilicon a se refugiar dins una glèisa, essent assassinat alara que ne sortissiá (malgrat la promesa que li èra facha que siá salve); la man executritz foguèt Olimp, mas los òrdres venguèron de l'Emperaire Onori (23 d'agost 408). Estilicon mòrt, las promesas fachas a Alaric foguèron pas respectadas.
Segonda campanha d'Itàlia
Sens lo comandament d'Estilicon, l'armada romana se desintegrava e Alaric podèt avançar sens oposicion cap a Itàlia; ocupèt Aquileia, Albino, Cremona e d'autres ciutats, mas passèt per Ravenna sens l'atacar, luòc ont s'èra refugiat Onori. Arribèt a Roma en ivèrn de 408; la retirada foguèt comprada en cambi de plan de moneda, e alara passèt en Toscana, i demorent l'ivèrn e que s'uniguèron a el los esclaus fugitius, de grops d'huns e de gòts. Comencèt a negociar amb Onori, exigissent la cession del Venèt, Norica e Dalmàcia, una pension annadièra, e lo tìtol Magister Militum Praesentalis per l'Occident, mas Onori refusèt aqueslas pretensions n'ofrissent d'altras que capitèron pas a relizar.
Alaric tornèt a Roma (409) e ocupèt Òstia copant l'avitalhament. Lo Senat roman aviá nomenat emperaire a Prisc Atal, un òme d'origina Iònica qu'èra prefècte de la ciutat, que sembla qu'aviá de simpatias arrianas, e que concediguèt a Alaric lo títol de Magister Utriusque Militiae alara que lo seu conhat Ataülf recebèt lo títol de Comes domesticorum equitus. A l'estiu de 410, com Atal voliá pas o puslèu podava pas respectar las seunas promessas, Alaric lo depausèt (14 d'agost de 410) e tornèt negociar amb Onori, mas pendent las estipulacions lo general visigòt Sar, que dirigiá un grop important de visigòts e d'autres barbars al servici de l'Empèri, e qu'èra l'enemic jurat dels Balts o Baltungs, ataquèt los visigòts e las necociacions s'arrestèron.
Gonèla
vinheta|293x293px|Femna qu'assaja una gonèla coròlla (1956) La gonèla (en lem. tanben gona, goneu m., cota), jupa, rauba (sovent en plur. las raubas, las faudas), lo cotilhon; en gasc. tanben pelha, gòna o haudilha) es un vestit que penja a la centura e cobrís las cambas, parcialament o totalament, sens dubertura per caduna (a diferéncia dels pantalons), ne restant la fin dubèrta. Es una pèça unisèxe en fòrça culturas; mas en Euròpa, dempuèi lo sègle XVI es privativament femenina, es venguda un simbòl de feminitat.
La gonèla se combina abitualament amb pèças superioras coma camisa, blosa, tricòt, èca. Se pòt assortir amb una jaqueta o un màntol. L'ensems de jupa e jaqueta pensadas per anar ensemble e confeccionadas amb lo meteis teissut e coloracion recep lo nom de vestit jaqueta o de vestit de sartre.
Una alternativa a l'ensems amb faldilla es lo vestit, que cobrís tot lo còrs e pren forma de goonèla de la centura cap aval.
Non cal pas confondre lo concèpte de jupa amb lo de fauda, qu'es lo replan que forman las cambas d'una persona assetada, del ventre als genolhs.
Luna Orbiter 3
Luna Orbiter 3 es una mission espaciala estatsunidenca mandada per la NASA en 1967 per fotografiar la superficia lunara. L'objectiu èra de trobar de luòcs per capitar l'aterratge d'una sonda (programa Surveyor) o d'una mission umana (programa Apollo) sus la Luna. La mission foguèt un succès.
Gonèla
Tipe
La gonèla pòt èsser longa (de còps nomenada maxigonèla), mejana (de còps nomenada midijupeta o midigoneleta), corta (minigonèla ) o fòrça corta (microgonèla ). Tanben se pòt distinguir entre gonèla corta, just per dessús dels genolhs, e minigonèla pròpiament dicha, que cobrís a penas lo tafanari.
Independentament de la longor, existisson fòrça tipes de jupas, segon una sèria de paramètres estetics e de confeccion.
Lord Wilton
thumb|David L. Fulton Lord Wilton (o Yehudi Menuhin) qu'ei un vriulon deu laütier Guarneri del Gesù hèit a Cremona en 1742. Que deu lo son nom a Seymour Egerton, 4au Earl de Wilton qui 'u possedó.
De 1952 dinc a 1961 ho vriolon deu violonista croat Zlatko Baloković mes qu'ei sustot conegut tanben com lo Yehudi Menuhin, nom deu màger violonista qui 'u e'n ho proprietari en 1978 ; la mort d'aqueste (en 1999), que ho venut per 6 milions de dolars (la màger soma d'argent pagada per un vriulon ad aquesta data) au coleccionaire, matematician, inforatician e fortunat David L. Fulton.
Amalfi
Amalfi es una comuna dins la província de Salèrne dins la region de Campània en Itàlia. La Còsta amalfitana foguèt inscricha en 1997 sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat.
Camin de Sant Jaume (omonimia)
Lo Camin de Sant Jaume (var. Chamin de Sant Jaume) pòt èsser:
Amalfi
Geografia
thumb|left|200px|Vista aeriana de la vila Amalfi se situa dins lo golf de Salerne dins la mar Tireniana. La còsta amalfitana es subretot constituida de bauces. La vila s'esperela es implantada sus las parets e al fond d'una gòrja dubrissant sul pòrt e dominada pel mont Cerreto.
Istòria
Amalfi foguèt un dels principals pòrts d'Euròpa del sègle IX al sègle XII.
Las relacions d'Amalfi amb l'Orient son encara illustrada a l'ora d'ara per la catedrala que las pòrtas foguèron fondudas a Constantinòple en 1066 e menadas fins aquò pel mar. Tanben a la mitan del sègle XI (vèrs 1070 ), de marcands Amalfitans establits a Jerusalèm foguèron a l'origina de la fondacion de l'Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm.
La Republica maritima independenta d'Amalfi atenguèt una populacion de prèp de 70,000 personas quand en 1131, foguèt conquerida pel rei Rogièr II de Sicília. La vila passèt en 1137 jos la dominacion de Pisa e comencèt a declinar rapidament. Pasmens, las Taulas amalfitanas, que fuguèron lo primièr còde maritim, serviguèron a reglar la navigacion dins tota Mediterranèa fins a 1570.
Pertout, demòran de testimòni de l'edat d'aur d'Amalfi entre lo sègle X e XII, quand aquela Republica maritima comerçava amb l'Orient, coma un campanil moresc, un plan urban calcat sul modèl arabia e un Duomo d'inspiracion bizantina. Totes los quatre ans, una corsa sus la mar es organizada per remembrar que los dògas de la ciutat rivalizèron amb aqueles de Venècia, Gènoa e Pisa pel contraròtle de la Méditerranèa.
Torisme
Amalfi es una vila fòrça toristica. La beutat del site natural, lo dedal de carrieròlas miègjornala e la mescla particular d'influéncia culturalas vengudas de tota Mediterranèa ne faguèron une vila classificada al Patrimòni Mondial de l'Umanitat de l'UNESCO dempuèi 1997.
Economia
Amalfi es coneguda per sa produccion de citrons de qualitat e son papièr fach man.
Frazione
Lone, Pastena, Vettica, Pogerola, Tovere
Pau Raimond
Pau Raimond (en francés Paul Raymond - Belleville (París), lo 8 de seteme de 1833 - 27 de seteme de 1878) que ho un archivista, paleograf e lexicograf bearnés d'origina franciliana.
Qu'entrè a l'Escòla de las Cartas en 1854 e que'n ho diplomat en 1858 com archivista e paleograf entà vàder archivista deus Baish Pirenèus (uei Pirenèus Atlantics) dinc a 1877.
Que classifiquè e qu'editè mantuns deus grans tèxtes administratius bearnés e de lenga bearnesa (com, per exemple, lo Denombrament de Gaston Fèbus. Que participè tanben, dab Vastin Lespin, a l'elaboracion deu Dictionnaire du Béarnais ancien et moderne.
De 1871 dinc a 1877 que ho secretari de la Société des Sciences, Lettres et Arts de Pau.
Judith Butler
Judith Butler (Cleveland (Ohio), 24 de febrièr de 1956) es professòra al departament de retorica e de literatura comparada de l'Universitat de Califòrnia a Berkeley. Butler es una pensaira feminista e lesbiana de tria. Una de sas contribucions màger es la sèuna teoria sus la performativitat del sèxe e la sexualitat. Sabent que lo constructivisme nos parla de la construccion del genre, o çò que torna al mèsme, que los ròtles de genre son de faches socials e non pas de ròtles naturals. Mas Butler va al delà del genre e afirma que lo sèxe e la sexualitat, luènh d'èsser quicòm de natural, son, coma lo genre, una causa bastida.