cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Macrofag
Cicle vital
Los macrofafs son diferenciats dempuèi los monocits, que son de fagocits sanguins, eles tanben derivats de la mesolha ossosa. Quand un monocit infiltra un teissut traversant l’endoteli vascular, subís la seuna diferenciacion terminala per venir un macrofag. Los monocits, puèi los macrofags son atirats cap al luòc d’una inflammacion per quimiotactisme. Los senhals d’apèl son constituits de diferents stimuli, derivats de cellulas dametjadas (per necròsi o apoptòsi), de patogèns, e de produchs liberats per las cellulas presentas al site: l’istamina relargada pels mastocits e los granulocits basofils, e dels quimiokines e citokines liberats per de macrofags. Al contrri dels neutrofils, que son les cellulas fagocitàrias presentas mai aviadament sul luòc de l’inflammacion e que vivion sonque qualques jorns, la durada de vida d’un macrofag va d'uns meses a d'ans. Tot coma gaireben totas las cellulas completament diferenciadas, se divisan pas.
Lairiça
Toponimia
Segon Negre, seguit de R. Aymard, Lairiça que vien deth gascon layris, layrisse, « terrenh inculte qui sèrv de pastenc comun ».
Macrofag
Fagocitòsi
Un dels ròtle prencipals dels macrofags es lo netejament dels còrs necrotics e dels còrs apoptotics, de brigalhs e de poscas dins lo cas dels palmons. L’eliminacion de las cellulas mòrtas es importanta dins l'encastre de las fasas precoças de l’inflammacion cronica. Aquela eliminacion es dominada per l’accion dels granulocits neutrofils, que serán eles meteis fagocitats pels macrofags un còp vielhits (vejatz CD31 per mai detalhs).
L’eliminacion de las poscas e dels teissuts necrotics es prisa en carga a una mai granda escala (fòra inflammacion), per de macrofags residents que demòran dins de luòcs estrategics coma los palmons, lo fètge, los teissuts nervioses, los òsses, la melsa e los teissuts conjonctius, e que digèron las particulas estrangièras coma la posca e los brigalhs, mas tanben los patogèns, recrutant en cas de besonh de macrofags circulants.
Lairiça
Toponimia
Com sovent Miquèu Grosclaude (problèmas de vista ?) qu'a mau lejut Dauzat (que'u arcasta d'aver escrit latericum). Peth semantisme, que constata Dauzat a pres eth sens d'« expausat ath sorelh » d'ua indicacion deth diccionari Palay, p. 608, escrita dab un punt d'interrogacion. Que's demanda on Negre a pres eth sens de « terrenh inculte qui sèrv de pastenc comun ». Mes eth Tresor dóu Felibrige, tòme 2, p. 200 que horneish rom. (occitan vielh) leyris, lairis, larris, « terren en perdut, inculte ». Que causeish (com Dauzat) eth resultat deth latin latericius, e mei exactament -a, « (construccion) en teulas de bastir ». Véder Lairitz e Montcassin.
Macrofag
Fagocitòsi
Quand un macrofag ingrís un patogèn, la vesicula intracellulara formada es nomenada fagosòma. Fusionará amb un lisosòm. Los enzims lisosomials e los radicals liures de l’oxigèn (coma l’ipoclorit) van tuar e digerir l’intrús. Pasmens, uns organismes pòdon resistir a aquel processus e subreviure dins lo macrofag, coma Mycobacterium tuberculosis o las Leishmania. Un macrofag pòt digerir una centana de bacterias abans de succombar el meteis al seus pròpris enzims de digestion.
Ròtle dins l'immunitat adaptativa
Aprèp aver digerit un patogèn, un macrofag pòt se comportar en cellula presentatritz d'antigèn, es a dire presentar un antigèn de biais a estimular un linfocit T especific. L'estimulacion linfocitària per un macrofag es mendre qu'aquela inducha per una cellula dendritica, mas los macrofags son capables de presentar d'antigèns associats a las moleculas del complèxe major d'istocompatibilitat de classa dos, e doncas d'estimular de linfocits CD4+.
Puèg la Garda
Puèg la Garda (Puylagarde en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Macrofag
Implicacion en patologia umana
Los macrofags participan a de fenomèns patologics, coma:
Macrofags residents
Ja foguèt mencionat que la majoritat dels macrofags (en situacion non inflammatòria) resident a de luòcs estratégics. Son tanben presents als luòcs mai susceptibles d’invasion microbiana o d’accumulacion de totas menas de brigalhs. Se dona de noms diferents als macrofags segon lor localizacion:
Puèg la Garda
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Lou Puechlagarda en 1251, bajulus de Podio de Garda en 1268, Podio Garda... Podii de Garda en 1270, lo Puech de la Garda en 1270, la Garda en 1326, Lo pech Lagarda en 1344, villa de Podio Gardi en 1350, ecclesia Podio Garde cap a 1400, senhor de Pech Lagarda en 1459, Lagarda en 1475, Sanctus Joannes de Podii Gardae en 1580, Sancti Jacobi Podii Gardae en 1640, Puy la Garde sus la mapa de Cassini, a la fin del sègle XVIII. La prononciacion es [pella'gardɔ] se ditz tanben [la'gardɔ], çò que fa pensar que la primièra fòrma es majoritària. La varianta Puèg la Garda sembla s'impausar davant La Garda.
Lòcs e monuments
thumb|center|upright|Lo castèl.
Lèpra
thumb|300px|Òme de 24 ans patissent de lèpra
La lèpra (o malautiá de Hansen) es una malautiá infecciosa cronica causada per Mycobacterium leprae (una bacteria pròche de l'agent responsable de la tuberculòsi identificada pel Norvegian Gerhard Armauer Hansen en 1873) tocant los nèrvis periferiques, la pèl e las mucosas, e provocant d'infirmitats sevèras. Es endemica dins unes países tropicals (subretot d'Asia). La lèpra es una malautiá pauc contagiosa.
La lèpra demorèt longtemps incurabla e fòrça mutilanta, provocant en 1909, a la demanda de la Societat de patologia exotica, « l'exclusion sistematica dels leproses » e lor regropament dins de ladrariás coma mesura essenciala de profilaxia.
Ara curabla pels antibiotics, d'esfòrces de santat publica son fachs pel tractament dels malauts, l'equipament en protèsi dels subjèctes garits e la prevencion.
Istoric de la malautiá
left|thumb|Leprós sonant la campana per avertir los passants. (Manuscrich latin del [[sègle XIV)]] La lèpra es coneguda dempuèi l’Antiquitat. Las primièras descripcions datan de 600 ans AbC. Se trapa dins las civilizacions anticas en China, en Egipte e en Índia. Longtemps se pensèt a une origina asiatica; que seriá estat espandida pels guerrièrs d'Alexandre lo Grand puèi pels Fenicians e los Romans. Los trabalhs sul genòma de la bacteria indican puslèu una origina èst-africana o de l'Orient Mejan abans d'arribar en Asia e en Euròpa. Seriá arribada en Africa de l'Oèst amb los explorators nòrd europèus, puèi l'esclavatge l'auriá espandit dins las Antilhas e l'America del Sud. De tot biais, la pus anciana traça d'aquela malautiá ven d'Índia coma o pròba una esqueleta de trobada en Rajasthan.
La Bíblia conten de passatges fasent referéncia a la « lèpra », dins l'Ancian Testament coma dins Novèl. Se pòt pas saber se s'agís de la meteissa malautiá: aquel tèrme en efècte foguèt utilizat per fòrça malautiás de pèl d'origina e de gravetat fòrça variablas. Un Metzora, es una persona atenguda de tzara'at (lèpra) dins lo libre del Levitic. La lei josieva fasiá obligacion als prèires de saber reconeisser la lèpra (Lv 14. 1-57)
Los Evangèlis sinoptics contan la garison d'un leprós per Jèsus (Mc 1, 40-45; Mt 8, 1-4; Lc 5, 12-16).
Los tèxtes mai ancians ne tesmònhan, la lèpra totjorn presentèt una menaça, e los leproses èra fòrajetat de la societat, per lor comunautat e lor familha. Es encara sovent lo cas a l'ora d'ara.
La lèpra provoquèt de mesuras de segregacion e d'exclusion sociala, de còps que i a ereditàrias, coma dins lo cas dels Cagòts. Lo recul de la lèpra en Euròpa comencèt al sègle XVI sens que i aja una explicacion satisfasanta.
Se la Societat de patologia exotica de París recomandèt en 1909 « l'exclusion sistematica dels leproses », e mai tard a la tresena Conferéncia internacionala sus la lèpra organiza a Estrasborg en 1923, lo secretari general Émile Marchoux preconiza l'umanizacion de las ladrariás.
Una coordinacion internacionala de la luta contrae la lèpra s'organizèt en 1930 a la reünion de Bangkok de la Societat especiala de la lèpra de la Societat de las Nacions
L'« Institut central de la Lèpra » es inaugurat a Bamako en 1935. Se batejèt « Institut Marchoux » en 1945 puèi Centre nacional d'ajuda a la luta contra la malautiá en 2001. Fins a l'aparicion de las sulfonas al començament dels ans 1950, lo tractament repausava sus l'òli de chaulmoogra.
La lèpra es pas mai un problèma de santat publica mondiala perque la prevaléncia mondiala es ara inferiora a 1 cas per 100,000 abitants. Demòra un problèma de santat publica dins 100 países situats subretot en Africa, Asia (índia) e America del Sud (Brasil). 210,000 nòu cases foguèron detectats pel mond en 2010 e 1,5 millions de personas ne patisson. L'Òrdre de Malta consacra de fons importants per aquela malautiá (ladrariá e recerca medicala). Los mètges conneisson mens aquelas malautiás de la misèria e de las guèrras, çò qu'aumenta la gravetat de las sequèlas de las personas tocadas.
Causa e mecanisme
La lèpra es una infeccion causada per un gèrme, lo Mycobacterium leprae.
Fins ara, l'èsser uman èra l'unica sèrva naturala coneguda de Mycobacterium leprae, mas 15 % dels Tatós salvages de Loïsiana e de Tèxas foguèron trobats portaires de la malautiá. Mycobacterium leprae pòt èsser tanben present dins lo sol.
La transmission de Mycobacterium leprae es mal coneguda. Se fa sovent a l'enfància per inalacion de « jaissas » d'un leprós contagiós. Se fa tanben per de mucositats de leproses mesas au contacte d'ulceracions o de plagas cutanèas, mejans d'objèctes solhats: fardas d'ostal. Totes aqueles biais implican de contactes estreches e durables d'una promiscuitat de tipe familhal. La transmission ereditària existís pas mas una transmission congenitala sembla possibla (la transmission congenitala foguèt observada sonque pel tató de nòu bandas (Dasypus novemcinctus) ). En mai, lo sol infectat e los insèctes vectors (bernat pudent, moisssal) poirián jogar un ròtle dins la transmission de la malautiá. En 2011, la pròva foguèt facha d'una transmission possibla del tató a l'èsser uman.
Los malauts non tractats tocat del tipe lepromatós abrigan un grand nombre de Mycobacterium leprae dins lor mucosa nasala, las secrecions nasalas, la saliva, las lesions cutanèas. La lèpra tuberculoída, la forma mens sevèra, es plan sovent considerada coma non contagiosa. L'incubacion, excepcionalament longa (d'ans), explica que la malautiá se desvolòpa sonque a çò dels jòves adultas.
La lèpra se manifesta en dos encastres: la forma lepromatosa e la forma tuberculoída. Lo perqué d'aquelas doas formas es pas clar. Semble qu'existís una reaccion imunologica diferenta entre los dos tipes, lo gèrme essent lo meteis: dins la forma tuberculoída, l'espandiment del gèrma sembla limitat e la biopsia de la pèl mòstra une predominància de Linfocit CD4+ e un mitan ric en interleukina 2 e en interferon gamma. Dins la forma lepromatosa, l'espandiment del bacil es fòrça mai important amb, a la biopsiea de pèl, preséncia prédominanta de linfocits CD8+ e d'autras citokinas. Aquela diferéncia de reponsa poiriá èsser deguda a una susceptibilitat d'òrdre genetica de l'òste, de mutacions de tipe polimorfisme nucleotidic simple essent mai frequentas sus de gèns intervenent dins las reaccions imunitàrias.
Germana Cosin
Biografia
Nasquèt a Frosins, un vilatge prèp de Tolosa, dins una familha modèsta; èra la filha de Laurenç Cosin e de Maria Laròca. Aviá una deformacion congenitala sul braç drech e quand èra pichoneta patiguèt d'escrofula, çò que cosa li laissèt la cara deformada. Perdèt sa maire pas gaire de temps aprèp que nasquèt e son paire se tornèt maridar. Sa mairastra li faguèt patir de maltractaments e la gardèt luènh del demai de la familha. Anèt pas a l'escòla, e foguèt ela quitament que demandèt a son paire que la mandèsse gardar las fedas per passar la màger part de sas nuèches al campèstre. Del temps qu'èra per pradas, consagrava fòrça temps a pregar e a recitar lo catechisme.
Lèpra
Epidemiologia
thumb|Reparticion en 2003
L’Organizacion Mondiala de la Santat censava, a la fin de 2004, 286,000 cases de lèpra pel mond.
Germana Cosin
Biografia
Anava plan sovent la glèisa e èra plan devòta, anava a la messa e recitava lo rosari cada jorn. Los abitants se trufavan d'ela. Malgrat tot aquò, s'esperforcèt per tal que sos companhs mai paures, de pastres com ela, anèssen a la parròquia estudiar lo catechisme e recebre una educacion minimala: lor contava tot çò que s'i apreniá e lor portava de bocins de pan per los far sortir de sa fam.
Lèpra
Epidemiologia
La lèpra tòca a l'ora d'ara encara mai de 700,000 personas per an pel mond (la França compte 250 cases declarats, totes originaris de otramar o de zonas d’endemiá).
L'OMS compta 91 païses tocats:
Germana Cosin
Biografia
Moriguèt soleta, quand aviá vint-e-dos ans, mentre qu'èra a dormir dins un estable, lo 15 de junh de 1601. Foguèt enterrada dins la glèisa de Pibrac.
Lèpra
Diagnostic
Existís diferentas menas de lèpra. Esquematicament, i a doas formas clinicas: la lèpra tuberculoída e la lèpra lepromatosa, ligadas per des formas dichas intermediàrias. Dempuèi los ans 1960, per estandardizar melhor e reglamentar la terapeutica, l’OMS classifiquèt las formas clinicas de la lèpra en:
Germana Cosin
Veneracion
Segon la tradicion, 40 ans aprèp sa mòrt son còs foguèt trobat intacte. Pro lèu qualques vesins parlèron e diguèron qu'èran estats garits de malautiás gràcias a ela, e se comencèt alara a la venerar. Son taüt foguèt depausat dins la sagristia, e en 1661, lo vicari general de Tolosa l'obriguèt e trobèt un còp mai lo còs inalterat. Lo vicari demandèt de dobrir d'autras tombas qu'èran dins lo meteis endrech ont èra estada enterrada Germana, e dins totas trobèron de còsses descompausats o d'esquelets. Se considerèt doncas qu'èra estat un miracle e lo vicari botèt en plaça lo procès per demandar la canonizacion de la pastora en 1700. Durant la Revolucion Francesa, lo taüt foguèt dobèrt e se lancèt de cauç viva sul cadabre; pasmens las parts que foguèron pas tocadas per la cauç contunhèron intactas.
Lèpra
Lèpra tuberculoída
Aquela forma de lèpra es mai frequenta. Associa:
Lèpra lepromatosa
right|thumb|180px|Simptòma de la Lèpra, foto de [[1906]] La lèpra lepromatosa es une malautiá generala.
Germana Cosin
Veneracion
Lo procès de canonizacion se reinicièt cap a 1850. Beatificada en 29 de mai de 1854 per Piu IX, foguèt canonizada lo 29 de junh de 1867 pel meteis papa. Es la patrona dels pastres e dels joves en perilh, dins son país. A Pibrac, foguèt bastida una basilica per l'onorar, e l'ostal nadiu de la santa es estat preservat a dos quilomètres del vilatge.
Lèpra
Lèpra lepromatosa
Es una forma que las lesions cutanèas e mucosicas dominan:
S’i associan de damatges:
Lèpra borderline
Entre aquelas doas formas plan caracterizadas, se situat un vertadièr espectre de formas dichas intermediàrias, per que las reaccions de defensa son instablas e variablas. Aquel espectre es encara mal conegut del mitan medical.
Damatge neurologic
Determina lo pronostic de la malautiá. La lèpra tòca subretot los nèrvis periferics. Lo Mycobacterium leprae a un tropisme neurologic. Lo bacil se multiplica dins la cellula de Schwann.
Comença (dins la 1 anada d’evolucion de la malautiá) per una ipertrofia dels troncs nervoioses a recercar au nivèl del cubital, del median, del sciatic poplitèu extèrne (SPE), tibial posterior (TP), plexus cervical superficial. Puèi amb los ans, apareisson d’una mononevrita multipla dolorosa deficitària. Lo deficit tòca d’en primièr la sensibilitat termoalgica, puèi la conduccion motriça amb deficit motor (paresia puèi paralisia), amiotrofia, e trebolums trofics… L’expression clinica neurologica indica que 30 % de las fibras nerviosas son tocadas pel bacil de Hansen.
Los nèrvis mai tocats son:
Sobretot la cronologia dels trebolums neurologics se presenta atal:
Invaliditat
Son las complicacions ultimas de totas las formas de lèpra. Aquelas complicacions pòdon èsser invisibles (consequéncias psicosocialas, malautiá tabó), e visibles (mutilacions, desformacions, paralisia). L’OMS se basa subretot suls damatges ocularis e neurologics per establir una marca d’invaliditat.
Ancians tractaments
Pendent longtemps la lèpra èra tractada amb d'òli de chaulmoogra, o Acid chaulmoogric dempuèi de granas de taraktogenus hydnocarpii mas aquela òli aviá l'inconvenient d'èsser cara e de far esclatar las seringas. Puèi amb l'òli dolno, òli descobèrta pel Paire spiritan Clement Raimbault creada amb de grainas de takamaka dels Nauts (Calophyllum tacamahaca), arbre corrent a la Reünion.
Tractaments actuals
Malgrat qu'es pas mortala, la lèpra expausa a d'invaliditats sevèras e d'andicaps permanents s'es pas tractada a temps. Lo tractament compòrta uns antibiotics, per evitar de seleccionar de socas resistantas del gèrma. L’Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) recomanda dempuèi 1981 una poliquimioterapia (PCT) comprenent tres medicaments, perque Mycobacterium leprae desvolopa de resisténcias en cas de monoterapia
Aquel tres antibiotics constituisson lo tractament de referéncia de l'OMS. Aquela associacion medicamentosa destruit l'agent patogèn e guerís lo malaut. La durada del tractament es 6 a 24 meses, segon la gravetat de la malautiá.
En cas de resisténcia e/o allergia, s'utiliza:
(S) = tractement susvelhat
Caront (luna)
Caront es lo satellit pus important de Pluton. D'un diamètre de 1,214 km, es un objècte fòrça freg que sa superficia es cubèrta de glaç de metan e d'azòt. Son estructura intèrna es mau coneguda mai es probable un còrs diferenciat amb un nuclèu rocassós enviroutat per una mescla de glaç e de ròca. I existís benlèu una activitat criovolcanica car la superficia de Caront es recenta (mens de 30,000 ans).
Caront a una massa que representa 12% d'aquela de Pluton e lo centre de massa d'aqueu sistèma a la particularitat de se trobar en fòra de l'objècte principau. En causa d'aquela proprietat, lo pareu Pluton-Caront es de còps dich « planeta dobla ». La distància mejana entre lei dos còrs es de 19,130 km e Caront a un periòde de revolucion de 6,387 jorns segon un orbita sincròne ambé Pluton.
Lèpra
Imunitat entre la tuberculòsi e la lèpra
Los païses que la tuberculòsi èra mai ancianment rebutat de la lèpra.
Grand Can
La constellacion dau Grand Can (Canis Major en latin) es una constellacion de l'emisfèri sud. Es un ensems relativament luminós qu'assosta Sirius, l'estela pus luminosa dau cèu, e Adharra que fa partida dei 25 estelas pus lusentas.
Definida per Ptolemèu, l'origina d'aquela constellacion es liada a divèrsei legendas. La premiera es aquela d'Argos, can d'Ulisses que foguèt guierdonat per Zèus de sa fidelitat après aver esperat son mèstre durant 20 ans. Una autra version i vetz Lelaps, can de Procris, guierdonat per Artèmis. Enfin, certaneis astronòms depintavan aquela constellacion coma la representacion dau can dau caçaire Orion que caça la lèbre.
L'objècte celèst pus important de la constellacion es l'amàs dubèrt M41 situat au sud de Sirius a una distància de 2,300 ans lutz de la Tèrra. Format d'un centenau d'estelas, a una talha de 38'.
Barmainville
Barmainville es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre.
Geografia
La municipalitat a situat a l'èst del departament de Eure-e-Loir al limit del departament del Loiret e prèp del departament del Essonne.
Lo masatge caseriu de Armonville-Sablon ont a situat la comuna, es la principala localité de la comuna.
Lo territòri de la municipalitat a traversat a l'èst pel anciana rota nacionala n° 20 (uèi D. 2020) e la linha de camin de fèrre París - Orléans.
La commune est située à l'est du département d'Eure-et-Loir à la limite du département du Loiret et proche du département de l'Essonne.
Le hameau d'Armonville-Sablon où est situé la mairie, est la principale localité de la commune.
Le territoire de la commune est traversé à l'est par l'ancienne route nationale n° 20 (aujourd'hui D. 2020) et la ligne de chemin de fer Paris - Orléans.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La paroisse a été réunie à celle de Oinville-Saint-Liphard en 1803 puis à celle de Rouvray-Saint-Denis en 1807
Domqueur
Dontcheur (Sonme) en picard (Domqueur en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Art del veire
vinheta|Una copa datant de l'epòca romana, tecnic [[millefiori, venent d'una tomba d'Aemona (vila actuala de Ljubljana).]] vinheta|Escultura de [[Dale Chihuly, Jardins botanics reials de Kew, Londres.]] L'art del veire o art veirièr (tèrmes a verificar; traduccions de catalan e de francés, respectivament) consistís en la creacion d'òbras d'art realizadas entièrament o principalament en veire. Lor talha es variabla: d'òbra monumentala o de l'installacion artistica fins a las cortinas o fenèstras, en passant per las òbras de talhièr o de fabrica, demest las qualas òm compta jòias e cobèrts.
Lo trabalh del veire, tecnic a l'encòp foncionala e decorativa, s'es grandament desvolopada en Egipte e en Assiria. Inventada pels Fenicians, son los Romans que donan a la veirariá una granda importància. A l'Edat Mejana, los constructors de las grandas catedralas goticas e normandas pòrtan aquel art vèrs de nòvas cimas amb l'utilizacion del vitralh coma element decoratiu e arquitectual màger. Lo veire de Murano (laguna de Venècia), egalament conegut jol nom de veire de Venècia, es lo resultat de centenas d'annadas de refinament e d'innovacions. Uèi encara, considèran Murano coma lo brèç de la veirariá artistica modèrna.
A la virada del, mentre que lo bufatge mecanic del veire es a remplaçar los bufaires de talhièrs, lo movement per la veirariá tradicionala atenh son ponch culminant. Tiffany, Lalique, Daum, Émile Gallé, las escòlas de Corning al nòrd de l'Estat de Nòva York, e la societat Steuben Glass Works elèvan los arts del veire a de nivèls sens precedents.
Estela de neutrons
thumb|300px|[[RX J1856.5-3754, una estela de neutrons isolada pròche del Sistèma Solar, que l'emission surperficiala es vista pel telescòpi espacial Hubble.]]
Art del veire
Nòtas
<references group="Nòta"/>
Estela de neutrons
Una estela de neutrons es un astre principalament compausat de neutrons mantenguts ensemble per las fòrças de gravitacion. Tals objètes son lo residú compacte eissit de l'esboldrament gravitacional del còr d'una estela massissa quora aquesta a agotat son combustible nuclear. Aquel esboldrament s'acompanha d'una explosion de las sisas extèrnas de l'estela, que son completament dislocadas e rendudas al mitan interstellar, fenomèn sonat supernova. Lo residú compacte es pas pus vertadièrament una estela : es pas pus lo sèti de reaccions nuclearas e son estructura es radicalament diferenta de la d'una estela ordinària. D'efièit, sa massa volumica es extraordinàriament enauçada, de l'òrdre de mila miliards de tònas per litre, e sa massa compresa dins una forqueta fòrça estreita, entre 1.4 e 3.2 còps la massa del Solelh (veier massa de Chandrasekhar). Aital, una estela de neutrons es una bola de solament 20 à 40 quilomètres de diamètre.
A sa naissença, las estelas de neutrons son dotadas d'una velocitat de rotacion fòrça enauçada, de plusors desenas de torns per segonda. Tenon tanben un camp magnetic fòòrça intense, anant fins a 10 teslas. Son interior es tanben fòrça atipic, essent principalament compausat de neutrons dins un estat superfluid. S'i tròban tanben dins de proporcions pus modestas de protons e d'electrons supraconductors. La region pus centrala d'una estela de neutrons es actualament mal coneguda del fait de sa densitat pron enauçada. Pòt èsser compausada de neutrons o de formas de matèria pus exoticas.
Villeneuve-d'Amont
Villeneuve-d'Amont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Authevernes
Authevernes en normand (Authevernes en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Istòria
Nom en Avesnes. « Anautita avesne », es-a dire anautita pâture.
Nom en Avesnes. « Haute avesne », c'est-à-dire haute pâture.
Achères (Char)
Achères es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre e Vau de Léger.
Lespuei
Lespuei (Lespouey en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
Aute vilatge o quartièr : Cristau.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [léch'pwéy] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Laspui ath sègle XII o XIII, W. A. de Laaspoi en 1251, en A. R. de Laspoei en 1285, en Iagme de Laaspoey en 1296, Arnaldus de Lanaspoy en 1300, Laspuey en 1313, De Laspodio, en latin, en 1342, Laspoey en 1429, Lespouey (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII), Lespouy en 1790.
Segon Dauzat, Lespuei que vien benlhèu deth article les e latin podium, « puei ». Segon Negre, Lespuei que vien benlhèu deth gascon lesc, « distinguit, prim » e -puei. Segon R. Aymard, Lespuei qu'ei L'es pouey, deth latin ipso podio.
Segon Miquèu Grosclaude, Boisgontier qu'avèva rason de trobar estranhas eras explicacions (eth article inventat de Dauzat, eth redoblament d'article d'Aymard, era idèa gratuita de Negre). Era fòrma de 1300 (Lanaspoi) e eras autas fòrmas en Las- o en Laas- que donan era explicacion : eth gascon lana, ath plurau, associat a puei. Quan lana ei eth prumèr element d'un nom compausat, qu'ei sovent contractat : lana longa > Lalonga, lana lonqueta > Lalonqueta, lana major > Lamajor (aplologias).
Lo Malaut Imaginari
vinheta|Frontispici de l'edicion de 1682. Le Malade imaginaire (Lo malaut imaginari) es la darrièra comèdia escricha per Molière. Es una comèdia-balet en tres actes (comportant respectivament 8, 9 et 14 scènas), representada al Teatre del Palais Reial de París lo 10 de febrièr de 1673 per la tropa de Molière; après las « comèdias desesperadas » (Dom Juan ou le Festin de pierre e Le Misanthrope ou l'Atrabilaire amoureux), torna d'un biais a l'inspiracion de la commedia dell'arte, mas d'una qualitat plan superiora a las primièras farças de Molière. La musica es de Marc-Antoine Charpentier e los balets de Pierre Beauchamp.
Personatges
vinheta|Argan : « Ah ! chienne ! ah ! carogne ! » Toinette (faisant semblant de s'être cogné la tête) : « Diantre soit fait de votre impatience ! Vous pressez si fort les personnes, que je me suis donné un grand coup de la tête contre la carne d'un volet ». (Lo Malaut imaginari, gravadura de [[Jean-Michel Moreau|Moreau le jeune)]]
Resumit
La pèça tracta subretot d'Argan, qu'es lo « malaut imaginari » que donèt lo títol a la pèça. Veuse, se tornèt maridar amb Béline que simula de sonhs atentius, mas çò qu'espèra en realitat es la mòrt de son espós per eritar.
L'ipondriac fa far de sagnadas, de purgas e pren totas mènas de remèdis, realizats per de mètges sabentasses e volent mai se carrar de lor pacient puslèu que de la santat d'aqueste. Toinette, sa serviciala, se desguisa de mètge e li fa de conselhs plens d'ironia ont se trufa del ridicul dels mètges.
Per los aranjar, Toinette recomanda a Argan de far lo mòrt. Sa femna es cridada per Toinette, e l'esposa manifèsta sa jòia d'èsser desfacha de son marit qu'es a costat, e qu'ela crei mòrt. Toinette en seguida crida Angélique, que manifèsta un langi sincèr de la mòrt de son paire : aqueste arrèsta sul pic son jòc e accèpta l'union de sa filha amb Cléante, a la condicion qu'aquel venga un mètge. Son fraire, Béralde, li conselha puslèu de venir mètge d'esperel, çò qu'accèpte. La pèça s'acaba per una ceremonia bofona d'intronizacion d'Argan a la medecina.
La darrièra comèdia de Molière
vinheta|Cadieràs utilizat per [[Molière pendent sa darrièra representaion del Malaut imaginari expausat a la Comédie-Française de París]] A la quatrena representacion, Molière jogava lo ròtle d'Argan mas veniá vertadièrament morent e ensejava d'amagar sa dolor amb de risolejadas. Los autres comedians comprenguèron que Molière èra vertadièrament mal. Tirèron la ridèl e Molière s'avaliguèt. Los mètges lo monèron a son ostal e, pendent d'oras, sa femna demora al pé del lièch fins a sa mòrt e « plorèt sa mòrt pendent de jorns », assagura la serviciala dins una letra a la maire d'ela.
Rire de la mòrt
Una de las tematicas importantas del Malaut imaginari es lo rire sus la mòrt.
Bannans
Bannans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lo Malaut Imaginari
La musica dins la pèça
La comèdia de Molière èra donada d'en primièr amb d'intermèdis musicals a la fin de cada acte, amb l'intronizacion finala d'Argan a la medecina. E mai, Cléante e Angélique i cantan una pèça corta al començament de l'acte segond.
La particion, que se pensava perduda, foguèt trobada dins los archius de la Comédie-Française per William Christie que la joguèt en integralitat  amb Les Arts Florissants lo 16 de mai de 1990.
La reconstitucion coregrafica la faguèt Francine Lancelot e sa companhiá « Ris et Danceries ».
D'autres compositors ensagèron d'illustrar musicalament la pèça coma Jacques Offenbach en 1851, André Jolivet e Georges Auric.
Comunautat de comunas de la Montanha Negra
La Comunautat de comunas de la Montanha Negra es una comunautat de comunas francesa, situada dins los departaments d'Aude e de Tarn en region Occitània. Foguèt creada lo 1èr de genièr de 2014. Amassa 24 comunas e aperaquí. Las comunas concernidas partejan d'unas competéncias. Son sèti se tròba a Las Ilhas.
Lesinhan (Hauts Pirenèus)
Lesinhan (Lézignan en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [lézi'gna] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : De Lezinhano, en latin, en 1313, De Lesignaa en 1342, de Lesinhano, en latin, en 1379, Lesinhan en 1429, Lesinha en 1541, Lezignaa en 1760, Lesignan (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Lesinhan que vien deth nom latin Licinius, dab eth sufixe -anum. Lesinhan qu'èra donc ua anciana grana propietat antica qui avèva per mèste Licinius. ,.
Thevray
Thevray en normand (Thevray en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Geografia
Vilatge del país de Ouche.
Village du pays d'Ouche.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Cohiniac
Coheinyac en galò; Kaouennieg en breton ( Cohiniac en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Domvast
Donvo en picard (Domvast en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Pange (Mosèla)
Pange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
La municipalitat de Pange a situat 15 km al sud-es de Mètz.
La commune de Pange est située 15 km au sud-est de Metz.
Istòria
Pange A provesit d'un castèl testimoniatge de la siá splendeur de antany mas tanben de la siá importància #que los posseïdors, la familha Thomas de Pange, ne pòrtan dempuèi la, lo títol de marques e a donat divèrses dels siens a la literatura francesa.
Vilatge del Duché de Lorraine, ven francés l'an 1766. Cap de luòc de costat dempuèi 1801, lo vilatge i aguèt donat a l'Alemanda en 1871, #tornar a 1918 a la França, #tornar a l'Alemanda en 1940 al gré de las desbrandas de los sieus posseïdors. Es francés dempuèi 1944. Pange Èra un autentic pol local, satellisée per divèrses localités #que dépendaient d'ela, se pòt citar Ogy e Puche.
Mont a amassat a Pange per decrèt del 21 de setembre de 1812.
Lo presbytère a bastit l'an 1842.
En 1844, lo vilatge compti 412 abitants. L'escòla a freqüentat per 44 gojats e 42 filhas e las intradas del instituteur son de 500 fr.
En 1852, i a 447 hab. Per 86 ostals. L'escòla a freqüentat per 45 filhas e una autra per 50 gojats. Lo pòble possedís 11 granjas, 2 granjas, 62 cavals, 4 potzes publics. Las intradas communaux son de 100 fr. L'economia del pòble a basat en la ramaderia de bestiaux e un pauc de volailles. La caça es pauc abondiua en lèbes, calhas e perdius. I a un forner, un molin a l'anglesa per la farina e lo plâtre. Se conrea la vinha pel vin, las tèrras donan del blat, del avoine, de las pomas de tèrras, de las légumes shuts e de bones foins e pâturages. La municipalitat pòt lotjar 100 cavals e 200 òmes.
Pange Recep Domangeville l'an 1936.
Pange est pourvu d’un château témoignage de sa splendeur d’autrefois mais aussi de son importance dont les possesseurs, la famille Thomas de Pange, portent depuis le, le titre de marquis et a donné plusieurs des siens à la littérature française.
Village du Duché de Lorraine, il devient français en 1766. Chef lieu de canton depuis 1801, le village fut donné à l’Allemagne en 1871, revint à 1918 à la France, retourna à l’Allemagne en 1940 au gré des défaites de ses possesseurs. Il est français depuis 1944. Pange était un véritable pôle local, satellisée par plusieurs localités qui dépendaient d’elle, on peut citer Ogy et Puche.
Mont est réuni à Pange par décret du 21 septembre 1812.
Le presbytère est construit en 1842.
En 1844, le village compte 412 habitants. L’école est fréquentée par 44 garçons et 42 filles et les revenus de l'instituteur sont de 500 fr.
En 1852, il y a 447 hab. pour 86 maisons. L’école est fréquentée par 45 filles et une autre par 50 garçons. Le village possède 11 granges, 2 fermes, 62 chevaux, 4 puits publics. Les revenus communaux sont de 100 fr. L’économie du village est basée sur l’élevage de bestiaux et un peu de volailles. La chasse est peu abondante en lièvres, cailles et perdrix. Il y a un boulanger, un moulin à l’anglaise pour la farine et le plâtre. On cultive la vigne pour le vin, les terres donnent du blé, de l’avoine, des pommes de terres, des légumes secs et de bons foins et pâturages. La commune peut loger 100 chevaux et 200 hommes.
Pange reçoit Domangeville en 1936.
Lionel Richie
Lionel Richie (n. 20 de junh de 1949 a Tuskegee, Alabama) es un cantaire american de R&B, soul e pop, autor de nombrosas pèças durant lo decènni de 1980. A vendut a l'entorn de 100 milions de còpias de los sieus albums dins tot lo mond.
Biografia
Lo debut musical de Richie foguèt amb The Commodores grop format de los sieus companhs d'universitat (Milan Williams, Ronald LaPread, William King Jr, Thomas McClary e Walter «Clyde» Orange). Lo nom del grop se fixèt per edart, en cercant una paraula qui que siá al diccionari. Lo grop se faguèt conéisser lo 1971 e aguèt l'astre d'èsser un dels teloners dels Jackson 5. Richie Signèt la majoritat de succèsses dels The Commodores amb títols coma Three Times a Lady e Still.
Los mejans se comencèron a interessar mai per Richie e lo 1980 comencèt una carrièra en solitari. Escriguèt e produsir per Kenny Rogers lo títol Lady. Ongan lo sieu duo amb Diana Ross Endless love que fasiá partida de la banda sonòra de la pellicula del meteis nom, foguèt al capdamunt de las ventas durant nòu setmanas seguidas, un recòrd a l'epòca.
L'album Lionel Richie (1982) foguèt un succès de ventas e obtenguèt un disc de diamant amb mai de 10 milions de còpias vendudas. Can't Slow Down situèt Richie en lo nivèl d'una granda estela.
durant los Jòcs Olimpics d'estiu de 1984 a Los Angeles, los organizadors anoncièron un convidat estonament per la ceremònia de clausura. Fòrça gents pensava a Michael Jackson. Mas foguèt Lionel Richie que faguèt l'espectacle All Night Long davant de 2 mil milions d'espectadors dins tot lo mond.
Lo sieu palmarés en aquel temps foguèt impressionant: dètz American Music Awards, sièis People's Choice Awards e un Golden Globe.
Après tres albums, Lionel Richie decidiguèt daissar la siá carrièra durant gaireben dètz ans.
Indici de desvolopament uman
2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg, educacion, e revengut per capita), qu'es utilizada per classificar los païses en quatre categoria de desvolopament uman. Se distinguisson païses de "desvolopament uman fòrça naut", "naut", "mejan", e "bas". L'IDH foguèt creat per l'economista paquistanés Mahbub Ul Haq e l'economista indian Amartya Sen en 1990, per lo Programa de las Nacions Unidas per lo Desevolopament (PNUD) de l'ONU.
Arçay (Char)
Arçay es una comuna francesa administrada per lo departament de Char de la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Antanhac e Rufiac
Antanhac e Rufiac es ua anciana comuna d'Òut e Garona, creada en 1972 per fusion d'Antanhac e de Rufiac, pui suprimida en 2001 per separacion de las duas comunas d'origina.
Toponimia
Véser a Antanhac e a Rufiac.
Istòria
La fusion se decidit per l'arrestat prefectorau deu 31 agost 1972, dab efècte lo 1èr de gèir 1973. Rufiac èra comuna associada. I a un dobte suu nom oficiau de la comuna. La separacion se decidit per l'arrestat prefectorau deu 22 de març 2001, dab efècte immediat.
Paul F. Tompkins
thumb
Paul Francis Tompkins es un conegut actor American de comèdias del cinèma.
Puèg la Ròca
Puèg la Ròca (Puylaroque en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Republica catalana (2017)
Catalonha, o la Republica catalana (en catalan República catalana) era un país d’Euròpa. Era una partida importanta dels Païses Catalans (exceptat Aran, qu'es en Occitània), entitat culturala qu'intègra totes los territòris de lenga catalana. Malgrat aquò, Catalonha a tanben d'autras designacions non oficialas coma lo Principat o lo Principat de Catalonha (en catalan el Principat de Catalunya). Sa capitala es Barcelona e lo gentilici es catalan -a (o principatin -a).
Territorialament, Catalonha se compausa, primièrament, de las ancianas províncias de Girona, Barcelona, Lhèida e Tarragona. De tira, òm trapa las comarcas, que se compausan de municipis e, fin finala, las vigariás. Aquestas, que son estadas restauradas a partir del novèl Estatut d'Autonomia de 2006, constituissián l'anciana distribucion politica de Catalonha fins a l'integracion administrativa dins l'estat espanhòl en 1714. La Generalitat de Catalonha (en catalan: Generalitat de Catalunya) es l'organizacion politica de Catalonha, qu'englòba lo Govèrn, lo Parlament e la rèsta de las institucions pròprias. Lo 27 d'octobre de 2017, se proclamèt unilateralament l'independéncia.
Toponimia
Lo nom de Catalonha comencèt d'èstre emplegat cap al mièg del sègle XII per designar l'ensems dels comtats que fasián partida de la Marca Ispanica e que se desliguèron gradualament del tutoratge franc fins que venguèsson sobeirans. L'origina del mot Catalunya es encara incèrta e dobèrta a d'interpretacions. La teoria mai acceptada ditz que deriva de "tèrra de castèls", e qu'aja evoluat del tèrme castlà, lo governador d'un castèl. Segon aquela teoria, lo tèrme castellà ne seriá omològ. Una autra teoria suggerís que Catalunya proven de "Gotholandia" es a dire "la tèrra dels gòts"; los francs sovent nomenavan Gòtia lo territòri catalan (o quitament, la Peninsula Iberica). D'autras teorias suggerisson que proven d'un prince alemand legendari, Otger Cataló, o del mot laketani, tribú que demorava dins las tèrras qu'a l'ora d'ara compausan las comarcas de Valés e Barcelonés, e que per influéncia italiana lo mot devenguèt katelans e après catalans.
Geografia e clima
thumb|Imatge de satellit de Catalonha Catalonha a una superfícia aproximativa de. Limita al nòrd amb Andòrra (65,3 km) e Occitània (315 km), a l'oèst amb Aragon (359,9 km), al sud amb lo País Valencian (52,9 km) e a l'èst amb la Mar Mediterranèa. Sa situacion geografica a favorizat, dempuèi l'Edat Mejana, una relacion pròcha e intensa amb los autres païses mediterranèus e a l'encòp amb l'Euròpa continentala.
La geografia de Catalonha es plan divèrsa se prenèm en compte la superfícia relativament pichona de son territòri. Sa geografia es condicionada pel litoral mediterranèu a l'èst, amb 580 km de còsta, e per las montanhas dels Pirenèus al nòrd. Dedins, vèrs l'airal de Lhèida, i a una granda depression centrala. La sèrra prelitorala separa de l'interior los airals costièrs, encara qu'aqueles, vèrs la província de Girona, son dominats per una sèrra litorala.
Aproximativament 28,7% del sòl de Catalonha es dedicat a la agricultura, 15,7% a prats e pastencs, 1% correspond a rius, 43,4% a bòsques, 6,7% a d'airals urbans o urbanizables e 4,6% a d'autras activitats pas especificadas.
Catalonha a un clima mediterranèu, mas amb de grandas variacions de temperatura entre lo litoral costièr, amb clima doç, temperat en ivèrn e plan caud en estiu; l'interior, que a un clima continental mediterranèu, amb d'ivèrns freges e d'estius plan cauds; e las regions de montanha pròchas dels Pirinèus, amb clima de montanha, temperaturas minimas jos zèro e fòrça nèu en ivèrn, pluèja annadièra superiora a 1000 mm e d'estius mens cauds.
En 1990 lo govèrn catalan creèt lo Conselh de Proteccion de la Natura, un organisme consultatiu per la proteccion de la natura e lo païsatge, amb la finalitat de conéisser, estudiar, protegir e administrar lo mitan natural catalan. Existisson en Catalonha onze pargues naturals: lo Pargue Natural de l'Alt Pirineu, Aigasmòrtas de l'Empordan, lo Pargue Natural del Cadí-Moixeró, lo Cap de Creus, Els Ports, Montseny, Montserrat, Sant Llorenç del Munt, la Serra de Montsant e la Zona volcanica de la Garrotxa; un pargue nacional, Pargue Nacional d'Aigüestòrtes e Estanh de Sant Maurici; una resèrva naturala, lo Dèlta de Llobregat; e una resèrva marina, las Illas Medes.
Istòria
thumb|150px|[[Corts Catalanes segon una miniatura d'un incunable del sègle XV]] L'istòria de Catalonha, tant al nòrd com al sud dels Pirinèus se pòt devesir en las epòcas seguentas:
A partir de 1659, se separa la Catalonha Nòrd de la rèsta del territòri, après lo Tractat dels Pirinèus. Dempuèi alara, se destria los periòdes seguents de l'istòria de la Catalonha Sud, la comunitat autonòma actuala:
Politica e govèrn
thumb|Façada del sèti del Parlament de Catalonha thumb|Palais de la Generalitat, a Barcelona
La Generalitat de Catalonha
La nòrma institucionala basica de Catalonha es l'Estatut d'Autonomia. D'acòrd amb aquel, l'autogovèrn de Catalonha s'organiza politicament coma Generalitat de Catalonha. La Generalitat de Catalonha se compausa de divèrsas institucions de govèrn, demest elas:
Las competéncias principalas del Govèrn comprenon l'educacion, la santat e la cultura. Lo finançament de la Generalitat es regulat per la Lei Organica de Finançament de las Comunitats Autonòmas e per l'Estatut d'Autonomia de Catalonha.
En mai d'aquestas institucions, las autras institucions de la Generalitat son totas aquelas que seràn creadas per lo meteis Parlament. Com a organismes de garantida e contraròtle, a l'ora d'ara fan partida de la Generalitat, lo Sindic de Grèuges, que garantís los dreches e las libertats dels ciutadans, la Sindicatura de Comptes que contraròtla los comptes economics de las institucions publicas de Catalonha, e lo Conselh de Garantidas Estatutàrias, que velha per l'adeqüacion a l'Estatut i a la Constitucion de l'Estat espanhòl de las disposicions de la Generalitat.
Lo poder judiciari de Catalonha correspond al Tribunal Superior de Justícia, l'organisme juridiccional suprèm de Catalonha, segon l'Estatut de 2006. Las competéncias del Tribunal Superior de Justícia incluson los recorses e proceduras dins los divèrses òrdres institucionals e lo tutoratge dels dreches reconeguts per l'Estatut. En tot cas, es competent dins los òrdres juridiccionals civil, contenciós, administratiu e social, e en d'autres que se poiràn crear dins l'avenidor.
Lo Govèrn fa partida de la Generalitat de Catalonha. La capitala e lo sèti del Govèrn es la vila de Barcelona. Lo President de la Generalitat tre 1980 e 2003 foguèt Jordi Pujol i Soley, de la coalicion Convergència i Unió, que foguèt succedit per Pasqual Maragall i Mira tre 2003 e 2006. En novembre de 2006, foguèt elegit nòu president José Montilla Aguilera.
Catalonha dispausa tanben d'una polícia, los Mossos d'Esquadra (occ. vailets d'escadra). Las originas d'aquela fòrça de polícia remontan al sègle XVIII. Dempuèi 1994 se tròba dins un procès de desplegament, que s'acabarà en 2008, per remplaçar las fòrças estatalas de la Guardia Civil e la Polícia Nacionala, que dependon dirèctament del Ministèri de l'Interior d'Espanha. Pasmens, l'Estat i servarà un nombre limitat d'agents en Catalonha per exercir d'autras foncions especificas coma la susvelhança dels pòrts, aeropòrts, còstas, frontièras, doanas, administracion d'estrangièrs, cartas d'identitat, trafec d'armas e explosius, proteccion fiscala de l'Estat e d'autras foncions qu'establís la Constitucion Espanhòla.
La Val d'Aran
La Val d'Aran gausís d'un regim especial en Catalonha. L'Estatut d'Autonomia reconeis aquela entitat territoriala amb personalitat juridica pròpria e plena d'autonomia amb organizacion institucionala e administrativa especifica. L'institucion de govèrn de la Val d'Aran es lo Conselh Generau, format pel sindic, lo Plen de Conselhèrs Generaus e la comission d'Auditors de Compdes. Lo Sindic es la representacion pus nauta de la Generalitat en Aran. La lenga pròpria e oficiala d'Aran es l'occitan, qu'en Aran s'apèla aranés, e qu'es tanben oficiala dins tot lo territòri de la Comunautat Autonoma de Catalonha.
Los simbòls nacionals
Catalonha a tres simbols representatius pròpris, apelats simbòls nacionals per l'Estatut: lo drapèu, l'imne e la fèsta nacionala:
Division territoriala e administrativa
thumb|Províncias de Catalonha thumb|Comarcas de Catalunya Catalunya s'organiza territorialament en províncias. L'Estatut d'Autonomia de 2006 establís l'organizacion administrativa de Catalonha en tres entitats localas: los municipis, las comarcas e las vigariás. Pasmens l'estat central espanhòl organiza tanben territorialament Catalonha en províncias.