cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mazille
Istòria
E mai se las intradas en sòus de Mazille demòran modèstes, las produccions de vin e de bòsc, mas sustot de céréales (avoine, blat, seigle) son fòrça importants. A partir del XIIIe sègle, la documentacion relativa a Mazille desapareis. Mercés a la Cronica militara de la Guèrra de #Cent ans, s'apren que Raymond de Cadoène fortifica lo luòc, mas los Armagnacs se n'apoderan en 1430 e se'n servisson coma basa per multiplicar las incursiós en la region. Un an mai tard, es Louis de Chalon, prince d'Iranja, #que repren Mazille, e en 1443, una part de las siás tropas en direccion de Marcigny i porteria…
Centri d'espleitacion agricòla importanta, luòc de passations d'actes, d'agudas de plaids de justícia, abitatge en igualant las equipas residencialas del abbaye prèp – doncas en avent segurament aculhit de grands continuaments -, ponch militar estrategic, l'establiment de Mazille representa plan la plurifonctionnalité pròpria a las doyennés clunisiens de Bourgogne del sud.
Ce domaine s’enrichit, en 962/963, par l’église paroissiale Saint-Juliette – rebaptisée Saint-Blaise probablement au XIIe siècle – qui est confiée à Cluny par l’évêque de Mâcon Adon. Mazille apparaît ensuite régulièrement dans des listes, bulles et chartes des Xe, XIe et XIIe siècles : l’endroit semble important, on y passe essentiellement des actes.
En 1103 s’y tient même un synode, auquel assistent les évêques d’Autun, de Mâcon et de Belley, trois prélats anglais (les évêques de Thetford et de Chester, l’archevêque d’York), ainsi que le légat du pape Pascal II Milon de Préneste ! Un établissement se grande ampleur se dressait selon toute vraisemblance à Mazille.
Polonha
La Tresena Republica
Regardant la politica estrangiera, lo país foguèt acceptat au sen de l'OTAN en 1997 onte venguèt un aliat fòrça fidèu deis Estats Units d'America, especialament ambé la participacion de tropas polonesas a la Segonda guèrra d'Iraq. En revènge, lei relacions son totjorn fòrça marridas ambé Russia. Enfin, darrier ponch important de la politica nacionala, la question de la participacion au regime comunista que devesís lei partisans d'una reconciliacion e aquelei d'enseguidas.
Organizacions politica e territòriala
Leis institucions politicas de Polonha son regidas per la constitucion de la III Republica adoptada en 1997. Lo país es una republica parlamentària pluralista qu'aplica lo principi de la separacion dei poders executiu, legislatiu e judiciari. Lo Cap d'Estat de Polonha es lo President de la Republica e leis institucions politicas principalas son installadas dins la capitala Varsòvia. Lo drech de vòte es acordat ai ciutadans polonés de mai de 18 ans e ai ciutadans de l'Union Europèa per leis eleccions comunalas e europèas.
Poder executiu
Lo poder executiu es tengut per lo President de la Republica e per lo cap dau govèrn que son títol es lo president dau Conseu dei ministres. Lo President es elegit au sufragi universau dirèct amb un escrutinh majoritari de dos torns. A un drech de vetò que pòu èstre romput per un vòte de la chambra bassa dau Parlament amb una majoritat dei tres cinquens. Designa tanben lo president dau Conseu dei ministres, pòu dissòuvre la Dieta e es lo cap suprèm dei fòrças armadas. Pasmens, en temps normau, lo ròtle dau President de la Republica es limitat e principalament simbòlic. Lo cap vertadier dau poder executiu es lo cap dau govèrn. Es nomat per lo President mai dèu obtenir un vòte de fisança de la chambra bassa que pòu lo reversar.
Poder legislatiu
Lo poder legislatiu es tengut per un parlament bicamerau dicha Assemblada Nacionala. Sa chambra bassa es dicha Dieta e la chambra auta Senat. Lei doas chambras pòdon discutir e modificar lei projèctes de lèi. Per intrar en aplicacion, una lèi dèu normalament èstre votada per lei doas chambras. Pasmens, dins lo cas d'un desacòrd, un vòte a la majoritat absoluda de la Dieta es preponderant.
La Dieta es formada de 460 deputats elegits per un mandat de quatre ans amb un escrutinh proporcionau dins 41 circonscripcions. Lo nombre de deputats atribuits a cada circonscripcion (entre 7 e 19) varia segon sa populacion. Aquelei deputats son partejats entre lei partits e lei coalicions que passan un lindau nacionau qu'es respectivament de 5 e de 8% dei votz. Lo Senat es format de 100 senators que son elegits amb un escrutinh majoritari de lista d'un torn dins 49 circonscripcions de 2 ò 3 senators.
Poder judiciari
Lo poder judiciari es basat sus un drech civilista. Seis institucions pus importantas son la Cort Suprèma regardant leis afaires ordinari, la Cort Suprèma administrativa regardant leis afaires administratius e lo Tribunau Constitucionau regardant leis afaires constitucionaus. Son a la cima d'una piramida de corts especializadas. Lei fòrças armadas an lei sieunas juridiccions militaras.
Organizacion territòriala
Polonha presenta tres nivèus d'entitats territòrialas principaus que son lei voivodats, lei districtes e lei comunas. Lei voivodats forman l'entitat pus importanta. Son dirigidas per un governador nomats per lo govèrn e cargat de representar l'estat centrau e de dirigir l'administration locala e per un parlament regionau elegit au sufragi universau dirèct. Aquela assemblada es principalament cargada de favorizar lo desvolopament regionau. Sei competéncias principalas regardan la lucha còntra lo chaumatge, l'amainatjament territòriau, la proteccion de l'environament, l'ensenhament (especialament universitari), la gestion deis espitaus, la gestion dei rets de transpòrts regionaus e la gestion de la politica culturala regionala.
Lei districtes (powiat) son una subdivision dei voivodats. Gropan generalament unei comunas (gmina) e son cargats d'afaires locaus coma la gestion de l'ensenhament segondari, la gestion de la cultura locala (musèus, teatres...), la gestion de l'urbanisme locau, la lucha còntra l'incendi ò la gestion dei transpòrts au sen dau districte.
Lei comunas son dirigidas per un conseu elegit e un premier cònsol. Son cargadas de l'ensenhament primari, de la seguritat locala (polícia e incendi), de la santat publica, de l'ajuda sociala, de la gestion dei centres culturaus locaus (bibliotècas...), de la gestion deis infrastructuras localas (transpòrt, aiga, curum...) e l'urbanisme locau.
Simbòls nacionaus
Lo drapèu polonés foguèt adoptat lo 1 d'aost de 1919 après la restauracion de l'indepéndencia dau país a l'eissida de la Premiera Guèrra Mondiala. Lo blanc e lo roge i son lei colors nacionalas definidas per la constitucion polonesa. Segon la legenda, lo blanc representa l'agla vist per Lech, lo fondator mitic dau país, avans lo fondacion de la vila de Gniezno e lo roge es la color dau Soleu quand l'agla s'envola. Aquel agla e aquelei colors forman tanben lo blason oficiau dau país que foguèt tanben adoptat en 1919. Aqueu blason conoguèt divèrsei versions dins lo corrent dau sègle XX (per exemple, lo regime comunista ne'n suprimiguèt la corona) mai son aspèct generau es demorat estable. Existís una version dau drapèu polonés que son usatge es estrictament contraroltat per la lèi e enebit en fòra dei transpòrts e dei representacions diplomaticas.
L'imne nacionau es dich Mazurek Dąbrowskiego (en occitan, la Masurca de Dombrowski ò de còps Polonha es pas encara dispareguda ). Es un cant militar escrich en 1797 après la disparicion dau Reiaume de Polonha per Józef Wybicki. Èra destinat ai legions de volontaris polonés de l'armada revolucionòria francesa dirigidas per lo generau Dombrowski. Foguèt adoptat un premier còp coma imne durant l'insureccion polonesa de 1830-1831 que s'acabèt per una revirada. Après la restauracion de l'independéncia en 1919, foguèt tornarmai adoptat coma imne nacionau en 1927.
Afaires estrangiers
Polonha es una poissança regionala dau continent europèu que sa diplomacia es dominat per tres axes principaus. Lo premier regarda lo refolament deis ambicions russas en Euròpa Centrala e Orientala que son consideradas coma una menaça còntra l'independéncia dau país. Lo segond regarda lo mantenement de la proteccion militara deis Estats Units d'America e de l'aliança atlantica qu'es considerat coma un barri eficaç còntra Russia. Enfin, lo tresen regarda la promoccion de l'Union Europèa qu'es venguda la basa dau desvolopament economic polonés.
D'efèct, en causa deis invasions alemandas e russas dei sègles XVIII e XX, lei relacions de Polonha amb Alemanha e ambé Russia foguèron fòrça mesfisantas après la fin de la Guèrra Freja. L'intrada au sen de l'OTAN e de l'UE permetèron de melhorar rapidament lei relacions ambé Berlin. Puei, aqueu melhorament foguèt renforçat per la reconoissença de la frontiera de 1945 per leis Alemands e lo desvolopament de liames economics importants entre lei dos país. Ansin, lei relacions entre Polonha e Alemanha son d'ara endavant quasi normalas. En revènge, la chausida polonesa d'integrar lo camp occidentau e la restauracion d'una Russia poderosa percebuda coma desirosa d'estendre son influéncia dins l'anciana esfèra sovietica entraïnèt la formacion de relacions marridas entre Varsòvia e Moscòu. Ansin, Polonha sostèn lei movements prooccidentaus dins totei leis ancianas republicas sovieticas d'Euròpa Orientala. Aquò li permet de formar una cencha d'estats tampons entre lo sieu territòri e Russia. Es tanben un sostèn de remarca deis iniciativas de desplegament de tropas estatsunidencas en Euròpa Centrala que Moscòu mau accepta.
Dins aquel encastre, l'OTAN, especialament l'aliança ambé leis Estats Units d'America, es una basa fondamentala de la diplomacia polonesa e de la seguritat dau país. Ansin, en fòra deis afaires d'Euròpa Orientala onte Varsòvia garda una autonòmia importanta, la diplomacia polonesa es generalament alinhat sus la politica estrangiera de Washington. Per exemple, Polonha sostenguèt e participèt ai guèrras d'Afganistan e d'Iraq. Sostèn totjorn la creacion dau bloquier antimissil estatsunidenc qu'es una fònt majora de tensions internacionalas entre leis Estats Units d'un caire e Russia e China d'autre caire. Enfin, Varsòvia s'opausa ais ambicions francesas de desvolopar una defensa comuna europèa que serià capabla de demenir lo ròtle de l'OTAN.
Enfin, Polonha es vengut lo seisen estat pus important de l'Union Europèa e gràcias a son importància demografica, a un ròtle important coma pòrtavòtz deis ancians estats comunistas. L'adopcion de l'èuro èra un objectiu oficiau de Varsòvia mai la crisi economica començada en 2008 a fortament demenit lo ritme dei reformas necessàrias per intrar dins la zòna èuro. Son govèrn es favorable a l'alargament de l'Union en direccion d'Euròpa Orientala ò dei Balcans, compres a una adesion turca. Dempuei leis annadas 2000, es tanben favorable a certanei projèctes de defensa comuna europèa a condicion de lei subordinar a la politica generala de l'OTAN.
En fòra d'aquelei tres axes, se fau nòtar l'existéncia de dos grops de cooperacion diplomatica que pòdon aver un ròtle important segon lei situacions. Lo premier es lo triangle de Weimar format ambé França, segonda poissança militara europèa après Russia, e Alemanha, premiera poissança economica dau continent. Maugrat de desacòrds regulars entre París e Varsòvia car Polonha es sovent opausat a la politica estrangiera autonòma dei Francés, aqueu grop permet sovent de renfòrçar l'influéncia polonesa, especialament regardant leis afaires d'Euròpa Orientau. Favorizèt tanben lo melhorament dei relacions germanopolonesas. Lo segond es lo grop de Visegrad format amb Ongria, la Republica Chèca e Eslovaquia. Destinat inicialament a favorizar l'integracion au sen de l'UE e a luchar còntra l'influéncia russa en Euròpa Centrala avans l'intrada d'aquelei país dins l'OTAN, aqueu grop permet tanben de renfòrçar l'influéncia polonesa dins la region.
Mazille
Istòria
Bien que les revenus en argent de Mazille restent modestes, les productions de vin et de bois, mais surtout de céréales (avoine, blé, seigle) sont très importantes. À partir du XIIIe siècle, la documentation relative à Mazille disparaît. Grâce à la Chronique militaire de la Guerre de Cent ans, on apprend que Raymond de Cadoène fortifie le site, mais les Armagnacs s’en emparent en 1430 et s’en servent comme base pour multiplier les incursions dans la région. Un an plus tard, c’est Louis de Chalon, prince d’Orange, qui reprend Mazille, et en 1443, une partie de ses troupes en direction de Marcigny y loge…
Centre d’exploitation agricole important, lieu de passations d’actes, de tenues de plaids de justice, logis égalant les équipements résidentiels de l’abbaye proche – donc ayant sûrement accueilli de grandes suites -, point militaire stratégique, l’établissement de Mazille représente bien la plurifonctionnalité propre aux doyennés clunisiens de Bourgogne du sud.
Max Cahner
thumb|250px|Max Cahner en 2012 Max Emanuel Cahner i Garcia (Bad Godesberg, Bonn, 3 de decembre de 1936 – Barcelona, 14 d'octobre de 2013) foguèt un editor, politician e istorian de la literatura catalana. Personalitat engatjada e dinamica, ocupèt una plaça preponderanta dins lo creis del catalanisme del sègle XX. Dins lo mond de la literatura crèet en 1961 l'ostal d'edicion Edicions 62 que permetèt la publicacion e difusion d'un nombre important d'òbras en catalan, dinamizèt la revista Serra d'Or e fondèt en 1972 un segond pòl d'edicion, Curial Edicions Catalanes.
Enfortiguèt la preséncia e difusion sociala del catalan en contribuir a la promocion de la Gran Enciclopèdia Catalana, foguèt un dels impulsors del Congrès de Cultura Catalana e dirigiguèt l'Universitat Catalana d'Estiu de Prada de Conflent de 1985 a 1987.
Per çò qu'es de la politica foguèt un dels fondadors de Nacionalistes d'Esquerra e entre 1980 e 1984, durant lo govèrn de Jordi Pujol, ocupèt lo cargue de conselhièr de la Cultura e dels Mejans de Comunicacion.
En 1996, per recompensar sas accions, lo govèrn catalan li autregèt la Crotz de Sant Jòrdi e en 2013 lo jorn seguent aprèp sa mòrt, lo 15 d'octobre, la Medalha d'Aur de la Generalitat de Catalonha a títol postum.
La joventut de Cahner
Entre 1939 e 1945 Cahner estudièt a l'Escola Alemanya que son grand del costat de son paire, Heinrich Cahner, aviá ajudat a fondar. Aprèp lo tampament de l'escòla en 1945 contunhèt son escolaritat dins d'escòlas catolicas, al collègi Balmes fins a 1946, a l'escòla Santa Isabel de Sarrià de 1946 a 1948 e puèi a l'escòla Miramar de la capitala catalana ont demorèt fins a 1951. Aprèp un periòde long de convalescéncia degut a una malautiá infecciosa que durèt de decembre de 1951 a junh de 1952 e l'obtencion aquel meteis mes del bachelierat dintrèt, en octobre de 1952, a las facultats de quimia e de drech de l'Universitat de Barcelona.
Polonha
Fòrças armadas
En 2011, lei fòrças armadas de Polonha alinhavan aperaquí 100,000 militars actius e 240,000 reservistas. Lo budget èra de 6,3 miliards d'èuros e reprentava 1,95% dau PIB. Èran formadas de sèt brancas principalas : L'industria militara nacionala es capabla de produrre localamenet un nombre important deis equipaments terrèstres. En revènge, regardant l'aviacion e la marina, es quasi inexistenta. Lei partenaris comerciaus principaus de Polonha per la modernizacion de sei fòrças èran Alemanha, Israèl e leis Estats Units d'America. En despiech dei relacions malaisadas entre Varsòvia e Moscòu, i a tanben d'acòrds ambé Russia car la màger part deis equipaments polonés èra totjorn d'origina sovietica.
Max Cahner
La lucha catalanista
Ailà coneguèt l'escrivan Albert Manent que l'introdusiguèt dins las esfèras catalanistas. Venguèt amic alara de totas las personalitats mai influentas del catalanisme d'aquel temps en frequentar l'Institut d'Estudis Catalans. De 1952 a 1954 assistiguèt assiduament als corses de catalan de Joan Triadú e a l'encòp als de literatura catalana de Jordi Rubió que l'ajudèron notablament a fargar son esperit e sa cultura. En febrièr de 1954 aguèt l'escasença de conéisser un ensagista valencian Joan Fuster que demorava en çò de son amic Oriol Folch. Aquel moment marquèt la debuta d'una granda amistat entre totes dos que culminariá amb la publicacion de l'ensag de l'escrivan de Sueca, Nosaltres els valencians, uèch ans mai tard lo 23 d'abril de 1962.
Polonha
Economia
Polonha a una economia desvolopada e fòrça dinamica que presenta encara d'aspècts transitòris entre lo sistèma comunista en vigor fins a la fin deis annadas 1980 e lo sistèma capitalista adoptat au començament deis annadas 1990. D'efèct, dempuei son adesion a l'Union Europèa en 2004, lo país conois una creissença economica e una aumentacion dau nivèu de vida fòrça importantas. Ansin, Polonha aviá en 2012 un PIB de 513,9 miliards de dolars e èra la seisena poissança economica de l'Union. Pasmens, de diferéncias importantas existisson au sen dau territòri polonés entre lei zònas pus dinamicas (Varsòvia, Cracòvia, lòng dei frontieras amb Alemanha...) e lei zònas parcialament delaissadas (lòng dei frontieras orientalas). De mai, leis infrastucturas polonesas (rotas, camins de fèrre...) son limitadas e necessitan de trabalhs fòrça importants per venir au nivèu dei país occidentaus.
En 2012, lo país exportava de maquinas otís e d'equipaments de transpòrts, de produchs manufacturats (intermediaris ò acabats), de manjar e de bestiaus. Sei practicas principaus èran Alemanha (26%), lo Reiaume Unit (7%), la Republica Chèca (6,5%), França (6%), Russia (5,2%), Itàlia (5%) e lei País Bas (4,6%). En 2011, l'economia polonesa importava tanben de maquinas otís e d'equipaments de transpòrts, de produchs manufacturats (generalament intermediaris), de produchs quimics, de matèrias premieras (mineraus, idrocarburs) e de lubrificants. Lei fònts d'aqueleis importacions èran Alemanha (27,3%), Russia (12,2%), lei País Bas (5,9%), China (5,4%), Itàlia (5,2%), la Republica Chèca (4,3%) e França (4,2%).
Max Cahner
La lucha catalanista
Venguèt membre en 1956 de la Societat Catalana d'Estudis Istorics, una branca de l'Institut d'Estudis Catalans e aquel meteis an coneguèt Eulàlia Duran, una estudianta filha de l'istorian Agustí Duran, que vendriá mai tard sa femna.
Participèt en 1957 al movement estudiant antifranquista coma membre de l'Assemblada Liura del Paranimf e lo 21 de febrièr d'aquel an foguèt arrestat e acusat de distribuir de propaganda illegala.
Tre 1959, amb Ramon Bastardas, reviscolèt la revista Serra d'Or que comencèt aital una segonda etapa.
Polonha
Agricultura
Lei produccions principalas èran lei cerealas, lo pòrc, lei trufas e leis èrbas. Unei cerealas èran cultivadas coma lo blat (15 reng mondiau), lo séguel (2), l'òrdi (12), la civada (4) e lo còlza (8). Polonha èra tanben lo 6 productor mondiau de trufas. Lo sector de norrigatge èra dominat per la produccion de pòrc que representava 70% dau sector (7 reng mondiau). Enfin, lei èrbas e lei fruchs roges representavan un sector en desvolopament dominat per la produccion de pomas (6 reng mondiau) e de bledarabas (7).
Sectors minier e industriau
En 2012, lei sectors minier e industriau representavan 33,3% dau PIB e 30,2% deis emplecs. Lei zònas industrialas dau país son situadas a l'entorn dei vilas pus importantas (Cracòvia, Varsòvia...), dins lei bacins de produccion de carbon (Silèsia Auta, Katowice...) e a l'entorn dau pòrt de Gdansk. Lei produccions principalas son aquelei de maquina otís, de fèrre e d'acièr (19 reng mondiau), de carbon (10 reng mondiau), de produchs quimics, de naviris, de veire, de beures e de textils.
D'un biais generau, leis industrias tradicionalas coma la siderurgia e subretot la construccion navala èran en declin. En revènge, aprofichant la deslocalizacion d'industrias d'Euròpa Occidentala vèrs lei regions d'Euròpa Centrala, lo sector conois una creissença importanta, lei sectors dei transpòrts, dei telecomunicacions, de la produccion de maquinas ò de l'industria alimentara presentan una creissença importanta.
Sector terciari
En 2012, lo sector terciari representava 62,7% dau PIB e 57% de la populacion activa. Sei sectors principaus son lei servicis financiers, la logistica, lo torisme, lei servicis ai collectivitats e l'informatica.
Max Cahner
Cahner e la politica
thumb|360px|Max Cahner quand desvela la placa commemorativa que pòrta son nom dins la sala d'exposicions del Palau Moja, davant lo conselhièr Joan Manuel Tresserras e l'ancian president Jordi Pujol En 1979, foguèt tanben dels fondadors d'un partit independentista, Nacionalistes d'Esquerra. En octobre de 1986 venguèt membre de CDC e se trachèt de la seccion culturala del partit. Durant las eleccions al Parlament de Catalonha que se debanèron en 1988 se presentèt en 17en lòc sus la lista de Convergéncia e Union (CiU) per Barcelona e foguèt elegit deputat, posicion qu'ocupèt fins a 1992. En 1989 participèt en quatrena plaça dins la lista de CiU a las eleccions al Parlament Europèu, mas la coalicion obtenguèt sonque alara tres deputats. En 1994 abandonèt sa militància dins CDC pr'amor de crear un partit novèl, Acció Catalana. Del temps de las eleccions al Parlament Europèu del meteis an, Max Cahner venguèt candidat de la coalicion Per l'Euròpa de las Nacions, formada subretot per Eusko Alkartasuna e Esquèrra Republicana de Catalonha (ERC) mas capitèron pas d'obtenir de representacion. Mai tard en 1997 Acció Catalana decidiguèt de s'associar a ERC. En 1999 Cahner se presentèt a las eleccions municipalas coma cap de lista d'Acció Catalana de Sant Vicenç de Montalt, ont obtenguèt 147 vots (10,4%) e faguèt alara elegit regidor, posicion qu'ocupèt fins a 2003.
Polonha
Arquitectura
L'arquitectura polonesa apareguèt a partir dau començament de l'installacion dei Polans dins la region. D'un biais generau, lo país adoptèt e adaptèt leis estiles arquitecturaus dominants d'Euròpa. De mai, en causa de la preséncia germanica importanta dins certanei regions dau país, especialament lo nòrd e lo nòrd-oèst, foguèt influenciada per l'arquitectura alemanda. Mai a l'èst, la preséncia polonesa dins de regions que fan d'ara endavant partida de Lituània, de Bielorussia e Ucraïna, laissèt una influéncia importanta sus l'arquitectura locala, especialament a Vilnius e a Lvov onte se pòu observer de monuments d'origina polonesa.
La Renaissença se difusèt sus lo territòri polonés vèrs la fin dau sègle XV e lo movement i demorèt important fins a la fin dau sègle XVI ambé lo movement manierista. Aqueu periòde correspond a l'apogèu de la poissança de Polonha-Lituània e veguèt la bastida d'unei monuments tant dins lei regions polonesas (Wavel, comuna de Poznan) que de Pomerània (Gdansk e castèl de Szczecin). Au sègle XVII, lo desplaçament de la capitala a Varsòvia favorizèt l'emergéncia de centres arquitecturaus novèus onte se desvolopèron lei corrents barròc e rococò (sègles XVII-XVIII), neoclassic (sègles XVIII-XIX) e neogotic (sègle XIX). En particular, lo periòde neoclassic entraïnèt una transformacion importanta de l'urbanisme de Varsòvia ambé la bastida dau Grand Teatre ò de la plaça de la Banca.
La Segonda Guèrra Mondiala foguèt un periòde de crisi importanta per lo patrimòni arquitecturau polonés car, franc de Cracòvia que foguèt esparnhada, lei vilas importantas de Polonha foguèron lo teatre d'afrontaments importants en 1939 e en 1944-1945 entraïnant de destruccions fòrça importanta. Per exemple, Varsòvia èra destrucha a 85% en 1945. Après la guèrra, leis autoritats comunistas decidiguèron de tornar bastir lei monuments ò lei quartiers pus importants a l'identic. Acabat en 1988 per lei bastiments majors, aquò permetèt de restaurar una partida de l'arquitectura istorica dei vilas principalas mai negligiguèt lei luòcs mens importants. Ansin, a l'ora d'ara, unei províncias polonesas son marcadas per una capitala locala presentant un patrimòni arquitecturau de remarca e de vilas mens importantas relativament pauras regardant l'arquitectura car non regardadas per leis operacions de restauracion. Aquela politica limitèt l'influéncia de l'arquitectura sovietica sus lo territòri polonés que la realizacion pus famosa es lo Palais de la Cultura e de la Sciéncia de Varsòvia. Enfin, dempuei leis annadas 1990, Polonha a adoptat l'arquitectura modèrna contemporanèa.
Musica
Polonha a una tradicion musicala importanta apareguda au sègle XIII. Coma dins lo rèsta de l'Euròpa catolica, son origina sembla liada a la musica religiosa de la Glèisa e dins lo cas polonés, especialament aquela utilizada a la Cort reiala de Cracòvia. Lo premier musician polonés conegut foguèt Mikolaj Radomski que sembla influent au sègle XV. Pasmens, la màger part de son òbra es perduda.
A partir dau sègle XVI, divèrsei musicians de Cracòvia acomencèron d'obtenir una certana renomada (Waclaw Szamotulski, Mikolaj Zielenski, Mikolaj Gomolka) e la vila aculhiguèt de còps de musicians estrangiers (Diomedes Cato). Aquò favorizèt l'introduccion dei tendàncias dau sud d'Euròpa dins la musica polonesa. L'installacion de musicians estrangiers en Polonha, especialament italians (Luca Marenzio, Giovanni Francesco Anerio, Marco Scacchi), venguèt un trach important de la musica polonesa a partir de la fin dau sègle XVI fins a la mitat dau sègle XVII. Aguèron una influéncia majora sus lei compositors polonés (Adam Jarzebski, Grzegorz Gerwazy Gorczycki, Franciszek Lilius, Bartlomiej Pekiel, Stanislaw Sylwester Szarzynski, Marcin Mielczewski). Aqueu periòde foguèt dominat per la musica religiosa barròca e per lei concertòs mai l'influéncia italiana permetèt tanben l'introdurre de formas novèlas coma l'operà.
Pasmens, lo declin politic e militar de Polonha dins lo corrent dei sègles XVII e XVIII aguèt de consequéncias relativament negativas sus l'evolucion de la musica nacionala. D'efècte, en fòra de l'aparicion de la polonaise, dança lenta e formala de tres temps, que venguèt fòrça populara en Euròpa, la musica polonesa conoguèt de dificultats importantas maugrat leis esfòrç de Jan Stefani e Maciej Kamienski de desvolopar un operà polonés pròpri. Ansin, la màger part dei musicians dau país se limitèron a d'imitacions de compositors estrangiers coma Haydn e Mozart.
La disparicion dau país a la fin dau sègle XVIII cambièt aquela situacion e favorizèt l'emergéncia d'una generacion novèla (Frédéric Chopin, Stanislaw Moniuszko, Michal Kleofas Oginski, Karol Kurpinski, Juliusz Zarebski, Henryk Wieniawski, Mieczyslaw Karlowicz, Jozef Elsner) que capitèt d'integrar divèrseis estiles tradicionaus polonés dins leis estiles contemporanèus europèus. Chopin venguèt un dei musicians pus famós dau sègle XIX gràcias a una òbra variada gropant de masurcas, de nocturnas, de valsas ò de concertòs influenciats per de trachs musicaus polonés. En parallèl, Moniuszko capitèt de crear un operà polonés que se difusèt sus tot lo continent.
Après la restauracion de l'independéncia en 1918, la musica polonesa aprofichèt l'existéncia de l'Estat per s'estructurar au sen de l'Associacion dei Joves Musicians Polonés (Grazyna Bacewicz, Zygmunt Mycielski, Michal Spisak e Tadeusz Szeligowski). Pasmens, la Segonda Guèrra Mondiala e la formacion de la Polonha comunista roïnèron aqueleis esfòrç e entraïnèron l'exil d'unei musicins de remarca (Roman Palester, Andrzej Panufnik). La musica polonesa acomencèt de se tornar formar solament dins leis annadas 1960 a partir dau grop l'Escòla dei Compositors Polonés caracterizat per son utilizacion dau sonorisme e dau dodecafonisme (Witold Lutosławski, Krzysztof Penderecki, Wojciech Kilar, Henryk Gorecki).
Literatura
Polonha a una tradition literària fòrça rica qu'apareguèt dins lo corrent de l'Edat Mejana. Gropa leis òbras escrichas per de Polonés mai l'usatge i apond tanben tota la literatura regardant Polonha, compres aquela que foguèt escricha per de non Polonés. La màger part es donc escricha en polonés e en latin mai d'autrei lengas (principalament lo francés, lo yiddish, l'alemand, lo lituanian, l'ucraïnian, lo bielorús e l'esperanto) foguèron de còps utilizadas. La poesia, lo drama e lei tematicas istòricas i ocupan una plaça fòrça importanta.
Periòde de la monarquia
Lo començament dau sègle XII es generalament lo periòde adoptat per fixar l'aparicion de la literatura polonesa car leis òbras dei sègles precedents son totalament perdudas e desconegudas. Lo premier tèxte famós que parla de Polonha es una cronica realizada en latin per un monge anonim dich Gallus Anonymus probablament entre 1112 e 1118. Lo tèxte pus vièlh escrich en polonés es una frasa escricha entre 1269 e 1273. L'utilizacion dau polonés se desvolopèt lentament e demorèt fòrça influenciat per lo latin fins a la fin de l'Edat Mejana.
L'estampariá apareguèt en Polonha dins leis annadas 1470. Lei libres principaus que conoguèron una difusion importanta foguèron de tèxtes religiós (catolics e ortodòxs) e istorics (en particular la cronica de Jan Dlugosz). Lo latin i es totjorn la lenga dominanta mai lo ròtle dau polonés acomencèt de s'afirmar. A partir dau sègle XVI, l'utilizacion de la lenga vernaculara se difusèt mai dins l'encastre dau movement umanista e de la Renaissença. D'efèct, gràcias au sostèn dau poder reiau, Polonha e especialament Cracòvia venguèron un centre de la literatura europèa capable d'atraire d'escrivans estrangiers (Conrad Celtis). Aqueu periòde veguèt lo començament de l'estudi de la gramatica (Jan Kochanowski, Mikolaj Rej ) e lo desvolopament de la poesia polonesa (Klemens Janicki, Mikolaj Hussowczyk).
Lo periòde barròc polonés (entre 1620 e 1764) contunièt de veire lo desvolopament de la poesia tant en latin qu'en polonés principalament a partir deis escòlas fondadas per lei Jesuitas. D'efècte, permetèron de somondre l'accès a l'escritura a una fraccion pus importanta de la populacion. Aquò entraïnèt una aumentacion dau nombre de poetas dins lo reiaume e favorizèt l'emergéncia d'unei talents reconeguts dins tot lo continent (Piotr Kochanowski, Maciej Kazimierz Sarbiewski, Jan Andrzej Morsztyn, Waclaw Potocki). La poesia gardèt sa plaça primordiala dins lo corrent dau movement dei Lutz (vèrs 1730 - 1820). Pasmens, la segonda mitat dau sègle XVIII foguèt tanben caracterizada per l'aparicion de formas literàrias novèlas coma lo roman, l'enciclopedisme ò la recèrca linguistica. L'utilizacion dau latin i declinèt largament au profiech dau polonés (e dau francés). Dos escrivans polonés marcan aqueleis annadas que son Ignacy Krasicki, poeta subrenommat lo « Prince dei Poetas », que foguèt tanben l'autor dau premier roman polonés e Jan Potocki que participèt au movement enciclopedista e qu'es considerat coma un precursor de la linguistica polonesa e de la literatura fantastica.
Periòde d'ocupacion
A la fin dau sègle XVIII, lei Partiments de Polonha entraïnèron l'exil d'una partida importanta de son elèit. Après lei trèbols dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas, leis escrivans polonés reprenguèron una plaça importanta au sen de la literatura mondiala a partir deis annadas 1820 dins l'encastre dau Romantisme. La lucha nacionalista per la restauracion de l'independéncia dau país ne'n foguèt una fònt d'inspiracion majora. Pasmens, se declinèt entre divèrsei tendàncias coma l'evocacion dei legendas e dei tradicions, la vida e la societat ò la lucha per la libertat. Aquela literatura foguèt sovent enebida sus lo territòri polonés mai aquò empachèt pas uneis escrivans dau periòde de venir famós (Adam Mickiewicz, Seweryn Goszczynski, Tomasz Zan, Maurycy Mochnacki). Après la revirada de l'Insureccion de 1861-1864, lo corrent romantic dispareguèt pauc a pauc e la literatura polonesa foguèt dominat per lo movement positivista (Henryk Sienkiewicz, Eliza Orzeszkowa, Maria Konopnicka) desirós de modernizar lo nacionalisme polonés e seis objectius. Aquò permetèt d'introdurre uneis idèas modèrnas en Polonha coma lo feminisme e l'egalitat entre lei diferentei religions (compres lo judaïsme). Sostenguèt tanben la defensa dei populacions polonesas menaçadas per la politica dau cancelier Bismarck e lo desvolopament de l'educacion.
La capitada dau movement positivista per desvolopar d'idèas novèlas favorizèt a partir deis annadas 1890 la formacion d'un corrent modernista novèu dich Polonha Jova que dominèt la literatura polonesa fins a la restauracion de Polonha. Pasmens, leis autors d'aquela tendància (Jan Kasprowicz, Stefan Zeromski, Wladyslaw Reymont) foguèron caracterizadas per una oposicion ai critèris estetics dau positivisme e se raprochèt d'aquelei dau romantisme. En revènge, la nacionalisme e leis idèas modèrnas demorèron de fònts d'inspiracion importanta.
Periòde modèrne
Après 1918 e la restauracion de l'independéncia polonesa, comencèt un periòde fòrça dinamic per la literatura polonesa que durèt fins a 1939. En particular, leis artistas polonés poguèron d'ara endavant se fisar d'un sostèn public finançat per l'Estat. Ansin, apareguèron divèrsei corrents d'avans-gàrdia. Aquò favorizèt una generacion d'autors marcats per d'idèas modernistas e optimistas (Boleslaw Lesmian, Julian Tuwim, Stanislaw Ignacy Witkiewicz, Witold Gombrowicz, Czeslaw Milosz, Maria Dombrowska, Zofia Nalkowska). Lei tematicas principalas dau periòde demorèron lo nacionalisme, la patriotisme ò l'estudi de la societat (en particular de la libertat.
La Segonda Guèrra Mondiala foguèt un periòde malaisat per la literatura polonesa coma per lo rèsta dau país. Pasmens, en despiech de l'ocupacion e dei persecucions alemandas, lo saupre-faire polonés en matèria d'organizacion clandestina permetèt de mantenir una activitat literària relativament importanta. Après la guèrra, lei participacions a la resisténcia ò a la guèrra ambé leis armadas aliadas ò sovieticas d'uneis escrivans venguèron una fònt d'inspiracion per d'autors coma Nalkowska, Melchior Wankowicz, Gustaw Herling-Grudzinski, Tadeusz Borowski ò Wislawa Szymborska.
Maugrat lei dificultats causadas per la censura e la repression dau regime comunista (especialament durant lo periòde estalinian entre 1944 e 1956), la literatura polonesa se reformèt rapidament après la guèrra tant gràcias a d'autors socialistas que gràcias a d'autors exilats qu'assaièron generalament de tornar venir en Polonha. Ansin, per exemple, lo país obtenguèt tres Prèmi Nobel de Literatura en 1978, en 1980 e en 1996.
Cinèma
Lo cinèma polonés apareguèt a la fin dau sègle XIX probablament dins la partida russa de Polonha (premiera sala a Lodz en 1899). Se desliurèt rapidament dau teatre per venir un art distint e sa popularitat aumentèt dins lo corrent de la decenia 1900. Unei pioniers dau cinèma (Kazimierz Proszynski, Boleslaw Matuszewski ) sostenguèron aqueu desvolopament. Lo film polonés pus ancian conegut a l'ora d'ara foguèt realizat en 1908 e Antoni Fertner venguèt lo premier actor famós de l'industria cinematografica que comencèt de se formar a partir d'aquela annada. Leis òbras classicas de la literatura polonesa foguèron una fònt d'inspiracion important fins la Premiera Guèrra Mondiala. Pasmens, lei cineastas assaièron rapidament de desvolopar de tecnicas novèlas. Per exemple, Ladislas Starevich realizèt lo premier dessenh animat en 1910. A partir de 1914, lo conflicte mondiau permetèt de difusar lo cinèma polonés en direccion d'Euròpa Centrala gràcias a una traduccion en alemand. Aquò permetèt a l'actritz Poli Negri de venir una celebritat dau cinèma mut.
Après lei periòdes dau cinèma mut e de la Segonda Guèrra Mondiala, lo cinèma polonés se reformèt a partir de l'Escòla de Lodz fondada en 1948 e de la produccion de films d'art e assai. A partir deis annadas 1970 e maugrat la proclamacion de l'estat d'urgéncia dins leis annadas 1980, aguèt tornarmai de realizators internacionalament coneguts coma Roman Polanski, Krzysztof Zanussi ò Zbigniew Rybczyński. La lucha còntra lo sistèma comunista e l'estudi de la societat foguèron una fònt d'inspiracion importanta d'aqueu periòde. Dempuei leis annadas 1990 e la fin de la Polonha comunista, lei tematicas socialas an gardat un ròtle major (Krzysztof Kieslowsky).
Berlaimont
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region dels Nauts de França. Sa populacion en.
Aurice
Aurice (en francés tanplan com en occitan) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [aw'rise]. Las fòrmas ancianas que son Arnaldus d'Urisse en 1270, Aurice (mapa de 1638), Aurise (mapa deu començament deu sègle XVIII), Aurice (mapas de 1714 e 1733).
Dauzat e Negre (citat per B. Boyrie-Fénié) qu'explican Aurice per lo nom latin d'òmi Auricius. Bénédicte Boyrie-Fénié que considèra lo nom Auricius ei tròp rare per estar retienut e que pensa a Auritz, en Navarra (Auriç en 1110, Burguete en castelhan). Segon J.B. Orpustan, l'element -auritz qu'ei contienut dens Herauritz, quartièrs d'Ustaritz (atestacions medievaus) e d'Heleta. Que i a dilhèu ua basa aur(r)- « abans, situat a l'abans ». Lo nom qu'ei probablament aquitanic, segon J.B. Orpustan.
Orleans (Santa Catarina)
Orleans (Santa Catarina) es un es una vila de l'estat brasilièr de Santa Catarina.
Eclose e Badinières
Eclose e Badinières es una comuna arpitana. Es la fusion de las comunas de Badinières e Eclose, del departament francés d’Isèra e de la region d’.
Blajan
Blajan (Blajan en francés) qu'es ua comuna gascona de Comenge, situada en lo departament de la Hauta Garona e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
thumb|200px|left|Blajan Blajan es tanhenta de Bolonha de Gessa. Es situada sus la Bernessa.
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Blajan qu'èra de Nebosan, de la diocèsi de Comenge e de la senescaucia de Tolosa. Lo vocable de la glèisa qu'es Sent Martin. Tanlèu 1790, Blajan qu'èra deu canton de Bolonha de Gessa.
Katmandó
Katmandó es la capitala de Nepal. Sa populacion èra de 822,930 abitants en 2006.
thumb|400px|Vista de la plaça Durbar a Patan
Ditammari
Lo ditammari (o tammari) es una lenga gor, una branca de las lengas nigèrocongolesas, parlada en Benin e en Tògo.
Localisacion e dialèctes
Lo ditammari es parlat en Benin dins las comunas de Boukombé, Natitingou, Toucountouna, Cobly, Tanguiéta, Kouandé e Copargo, del departament de l'Atacora. La lenga a un dialècte de l'oèst e un dialècte de l'èst.
Chevannes (Còsta d'Aur)
Chevannes  es una comuna francesa administrada per lo departament de Còsta d'Aur de la region de Borgonha.
Saint-Lucien
Saint-Lucien pòt essèr:
Ditammari
Classificacion
Lo ditammari es una lenga gor del grop oti-vòlta. Fa partida d'un sosgrop oriental amb lo biali, lo mbelime, lo nateni e lo waama.
Chevannes (Còsta d'Aur)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Cerfontaine
Cerfontaine es una comuna de la província bèlga de Namur dins la Valonia.
Rio Rufino
Rio Rufino es un es una vila de l'estat brasilièr de Santa Catarina.
Longevilles-Mont-d'Or
Geografia
A situat en lo Nautor-Doubs, a aperaquí 20 km de Pontarlier.
Elle est située dans le Haut-Doubs, à environ 20 km de Pontarlier.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Los dos localités de Longevilles-Bassas e Longevilles-Anautitas an existit fins en 1923 e an fusionat jol nom de Longevilles-Mont-d'Aur.
Les deux localités de Longevilles-Basses et Longevilles-Hautes ont existé jusqu'en 1923 et ont fusionné sous le nom de Longevilles-Mont-d'Or.
Wingersheim
Wingersheim en alemannisch (Wingersheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
La municipalitat de Wingersheim se situa al limit Nòrd-Es del Kochersberg pas luènh de Brumath e de Mommenheim. Lo ban communal a traversat al Nòrd pel canal de la Marna al Rhin e la Zorn.
La commune de Wingersheim se situe à la limite Nord-Est du Kochersberg non loin de Brumath et de Mommenheim. Le ban communal est traversé au Nord par le canal de la Marne au Rhin et la Zorn.
Istòria
Los mai ancianas traces d'aucupacion umana sul ban de Wingersheim remontan a un periòde de l'edat del bronze final. Qualques unas campules de planas de incinération, descobèrtas al començament de la XX sègle en la sablière Lehmann, permeton de datar aquela preséncia de Protoceltes entre 1000 e 900 ans abans Jesucrist. Lo rite funéraire d'aqueles peuplades consistissiá a incinerar l'o los défunts sus un bûcher, de reculhir los cendres en de pichons gobelets en ceramica biconique a nautor caulet, de metre aquelas gobelets en un autre vas biconique mai grand, de cobrir aquel darrièr d'un couvercle de contunh de l'enterrar dins plena tèrra. Se podiá aital trobar divèrses vasos de totas talhas en una meteissa sépulture.
Les plus anciennes traces d'occupation humaine sur le ban de Wingersheim remontent à une période de l'âge du bronze final. Des tombes plates d'incinération, découvertes au début du XX siècle dans la sablière Lehmann, permettent de dater cette présence de Protoceltes entre 1000 et 900 ans avant Jésus-Christ. Le rite funéraire de ces peuplades consistait à incinérer le ou les défunts sur un bûcher, de recueillir les cendres dans de petits gobelets en céramique biconique à haut col, de placer ces gobelets dans un autre vase biconique plus grand, de couvrir ce dernier d'un couvercle puis de l'enfouir en pleine terre. On pouvait ainsi trouver plusieurs vases de toutes tailles dans une même sépulture.
Demografia
{{Demografia
Ciney
Ciney es una comuna de la província bèlga de Namur dins la Valonia.
Châtin
Châtin es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Geografia
Châtin Se situa en lo Morvan e a fach partida de lo sieu parc natural regional.
Châtin se situe dans le Morvan et est fait partie de son parc naturel régional.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Pargue Nacionau de Huascarán
Lo Pargue Nacionau de Huascarán es un pargue naturau perovian de 3,400 km² creat en 1977 a l'entorn dau Nevado Huascarán, cima pus auta dau país. Situat entre 2,500 e 6,768 m d'altitud, presenta una biodiversitat fòrta e foguèt classat tre 1985 au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO coma resèrva de biosfèra.
Foameix-Ornel
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La municipalitat de Foameix-Ornel vei lo jorn jos la siá forma actuala lo 1 en genièr 1973 per la fusion de las municipalitats de Foameix e de Ornel. I a encara un cònsol delegat per Ornel.
La commune de Foameix-Ornel voit le jour sous sa forme actuelle le 1 janvier 1973 par la fusion des communes de Foameix et d'Ornel. Il y a encore un maire délégué pour Ornel.
Riqueza (Santa Catarina)
Riqueza es una vilòta situada dins l'estat brasilian de Santa Catarina. Sa populacion èra estimada a 4.838 abitants en 2010.
Abu Dhabi
Abu Dhabi es la capitala de l’Emirat d'Abu Dhabi e deis Emirats Arabis Units. Sa populacion èra estimada a 1,432,900 abitants en 2006. Sa superfícia totala es de 67 340 km².
Coropuna
Coropuna (6,425 m), ò lo Nevado Coropuna, es un volcan perovian deis Andes situat dins lo sud dau país. Es format de sièis cimas enviroutats un cratèr ancian cubèrt per un glacier d'aperaquí 150 km² au començament dau sègle XXI. Ges d'erupcion istorica es coneguda.
Mbelime
Lo mbelime (o niende) es una lenga gor, una branca de las lengas nigèrocongolesas, parlada en Benin.
Localisacion
Lo mbelime es parlat dins las comunas de Cobly e Boukombé del departament de l'Atacora.
Classificacion
Lo mbelime es una lenga gor del grop oti-vòlta. Fa partida d'un sosgrop oriental amb lo ditammari, lo biali, lo nateni e lo waama.
Franz Schubert
thumb|right|Retrach de Franz Schubert realizat en [[1875.]]
Franz Schubert (1797–1828) es un musician austrian dau sègle XIX. Figura majora dau romantisme, aguèt un ròtle primordiau dins l'emergéncia dau lied alemand gràcias a d'òbras mesclant poesia e musica. De mai, son trabalh presenta una importanta diversitat melodica amb d'evolucions frequentas durant sa carriera. Pasmens, moriguèt solament a 31 ans e son trabalh suscitèt un interés fòrça important après sa mòrt permetent a Schubert de s'impausar pauc a pauc coma un compositor major dau sègle XIX.
Enfança
Franz Schubert nasquèt lo 31 de genier de 1797 dins una borgada de la vila de Viena. Èra lo dotzen enfant d'una familha de quatorze. Descurbiguèt rapidàment la musica gràcias a son paire Franz Teodor, institutor, que li donèt de leiçons de violon, son fraire Ignaz que li aprenguèt lo piano e un membre de la Glèisa de Lichtental, Michael Holzer, que completèt aquelei leiçons amb l'aprendissatge de l'òrgue, dau cant e de la bassa contínua.
En 1808, capitèt lo concors d'intrada dau còr de la capèla imperiala de Viena. Aquò li permetèt d'estudiar au Stadtkonvikt, un intèrnat famós de la capitala austriana. I contunièt d'aprendre la musica e poguèt intrar dins l'orquèstra dau konvikt. N'en venguèt pauc a pauc lo cap e i rescontrèt de musicians coma Albert Stadler (1784-1888), Josef Kenner (1794-1868) e Josef von Spaun (1788-1865). Aquelei darriers li permetèron d'intrar en contacte amb lei mitans intelectuaus de Viena. Enfin, en 1810, Schubert acomencèt de compausar sei premiers troç e, en 1813, realizèt sa premiera sinfonia.
Jovença
Lo jovença de Schubert foguèt un periòde de produccion musicala importanta onte Schubert contunièt de seguir l'ensenhament de musicians austrians de la Cort coma Antonio Salieri] ([[1750-1825). Faguèt tanben divèrsei rescòntres dins lei mitans culturalas de Viena e d'autrei vilas austrianas. Enfin, per obtenir son independéncia, assaièt d'obtenir un pòste dins un orquèstre e de publicar – en van – seis òbras.
D'efiech, leis ans 1813-1817 veguèron Schubert compausar un important nombre de troç de tipes diferents. Lei principaus foguèron sa Messa n°1 en fa major, sa Sinfonia n°2 en si bemòl major, lo lied Gretchen am Spinnrade, sa Sonata per piano n°1 en mi major, sa Messa n°2 en sòu major, sa Sinfonia n°3 en re major, sa Messa n°3 en si bemòl major, son Stabat Mater en fa minor, sa Sinfonia n°4 en ut minor, sa Messa n°4 en ut major e enfin sa Simfonia n°5 en si bemòl major.
En fòra de la realizacion d'aqueleis òbras, Schubert realizèt tanben un nombre important de rescòntres durant aqueu periòde. Lei pus importants aguèron luòc amb lo poeta Johann Mayrhofer (1787-1836) que li inspirèt plusors lieder, Franz von Schober (1796-1882) qu'anava fortàment influenciar la reflexion intelectuala de Schubert e Anselm Hüttenbrenner (1794-1868) que li permetèt d'intrar en contacte amb l'elèit culturau de la vila de Graz. En paralèl, Schubert, vengut adjonch de son paire dins l'ensenhament, assaièt d'obtenir son independéncia financiera per arrestar aqueu mestier e trobar una libertat de composicion pus importanta.
L'independéncia
Leis ans 1816-1818 foguèron lei premierei onte Schubert poguèt viure d'un biais independent. Durant aqueu periòde, son public evolucionèt passant dau mitan de sa familha e de sa glèisa a aqueu format per d'intellectuaus joves e de familhas importantas de l'Empèri austrian (Esterházy, Sonnleithner...). En 1818, venguèt ansin lo mèstre de musica deis enfants dau còmte Esterházy. Puei, lo 28 de febrier de 1819, se debanèt la premiera execucion publica d'un de sei troç amb Schäfers Klagelied. Au nivèu musicau, lei tròç principaus d'aqueu periòde foguèron lei lieder Der Tod und das Mädchen e Die Forelle, la Sonata n°1 per piano a quatre mans en si bemòl major e lei Uech variacions sus un cant francés.