cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Census-designated place
Als Estats Units, una census-designated place (CDP), que si pòt traduire per "sector estatistic", o literalament "luòc designat per lo recensament", es una zona delimitada per l'United States Census Bureau per far d'estatisticas. Las CDP son delimitadas durant cada recensament decennal per oposicion als luòcs incorporats coma las vilas e vilatges (municipalitats). Sas delimitacions permeton de fornir de donadas demograficas per de concentracions de populacion identificablas per un nom mas que son pas incorporadas a l'Estat que ne fan partit. Las frontièras d'un CDP an pas pas de valor legala. Dins d'unes Estats, las comunautats definidas coma CDP son nomenadas comunautats non incorporadas (unincorporated communities).
Sainte-Foy-Saint-Sulpice
Sainte-Foy-Saint-Sulpice es una comuna francesa, situada dins lo departament de Léger e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comtat d'El Dorado
thumb|250px|Bandièra del Comtat d'El Dorado
Lo Comtat d'El Dorado es un comtat de l'Estat de Califòrnia ais Estats Units. Au recensament de 2000, comptava 156 299 abitants. Son capluec es Placerville.
Autoritat del Transport Metropolità
L'Autoritat del Transport Metropolità, abreujat en ATM (traduccion a l'occitan: Autoritat del Transpòrt Metropolitan) es un consòrci interadministratiu de caractèr volontari que se constituiguèt en 1997 per coordenar e planificar lo transpòrt public dins la Region Metropolitana de Barcelona.
I pòdon aderir totas las administracions titularas de servicis publics de transpòrt collectiu, individualament o a travèrs d'entitats que las recampan e representan, qu'apertengan al domeni format de las comarcas de l'Aut Penedés, lo Bas Llobregat, lo Barcelonès, lo Garraf, lo Maresme, lo Valés Occidental e lo Valés Oriental.
Las Administracions recampadas en consòrci son la Generalitat de Catalonha (51%) e d'administracions localas (49%), compausadas per la Comuna de Barcelona, l'Entitat Metropolitana del Transport (EMT) e l'Agropacion de Municipalitats titularas de servicis de Transpòrt Urban de la region metropolitana de Barcelona (AMTU). Cal notar la preséncia de representants de l'Administracion Generala de l'Estat dins los organs de govèrn de l'ATM, en qualitat d'observaires.
Integracion tarifària
L'ATM gerís lo sistèma d'integracion tarifària, creat l'an 2001. Mercé a aquel, amb un unic bilhet se pòt utilizar divèrses tipes de transpòrt dins la region metropolitana (autobús, mètro, Renfe, TMB, Tram, FGC), e se pòt far divèrses tipes de transbordament entre aqueles mejans de transpòrt sens tornar pagar pendent un limit de temps que depend de las zònas traversadas (malgrat que se li cal validar lo bilhet a cada transbordament).
Galèrna
right|thumb|300px|Avança d'un front hred, situacion favorabla a la formacion d'ua galèrna. La galèrna qu'ei un fenomèn meteorologic subte dens lo Golf de Gasconha e las soas còstas sustot a la prima e en abòr, dab còps hòrts de vent de l'oèst au nòrd-oèst.
Qu'apareish los dias cauds e quiets qui l'arribada d'un front hred i ei acompanhada d'un cambiament brusc de la direccion e de l'intensitat deu vent. Lo cèu que vien alavetz escur en tot produsí's ua hòrta baisha de la temperatura, dinc a, ua aumentacion rapida de la pression atmosferica e lo vent que pòt superar los. La mar que pòt viéner hòrta e las pluèjas cortas e intensas.
Becada
Las becadas (Scolopax) constituisson un genre d'aucèl limicòls de la familha de las Scolopacidae. Es constituit de uèit espècias. Segon Alan P. Peterson, aqueste genre es lo sol de la sosfamilha de las Scolopacinae.
Galèrna
Aqueste fenomèn meteorologic extrèm que costè la vita a un sarròt de marinèrs.
Becada
Alimentacion e santat
Las becadas son expausadas al saturnisme aviari. Coma se noirisson subretot de vèrms de tèrra e son donc vulnerablas als factors de regression dels lombrics (de pesticidas per exemple e diminucions del taus de matèra organica presenta en superfícia del sòl). Son tanben subrexposadas als metals o radionucleids que los lombrics pòdon fortament bioaccumular dins los sòls coma o foguèt mostrat en Euròpa de l'Èst e del nòrd après la catastròfa de Chornobyl o en Norvègia per exemple de taus de cèsi passant la nòrma de 600 Bq/kg de massa fresca foguèron passats en 1986. Per enseguida rapidament demenir de 40% pels vèrms de tèrra e de 95% per la becada (de 1986 à 1990) alara que lo taus de radiocèsi demenissiá pas dins lo sòl, çò que daissa pensar qu'es sa biodisponibilitat que demeniguèt.
Lista de las espècias
Segon la classificacion de referéncia du Congrès ornitologic internacional(2011):
Lan Xang
Fondat au sègle XIV per lo prince Fa Ngum, senhor educat a la Cort d'Angkor, que capitèt d'unificar Laos sota sa direccion. I installèt sa capitala a Luang Prabang e favorizèt la difusion dau bodisme dins son reiaume ambé l'ajuda deis emperaires khmers. Maugrat sa feblessa demografica, aquel estat capitèt de prendre lo contraròtle dau quart nòrd-oèst d'Indochina. Pasmens, deguèt generalament tenir còmpte deis interès e deis ambicions deis estats vesins pus poderós. Au sègle XVI, assaièt sensa succès de conquistar Lanna onte se turtèt ai ambicions dei Birmans e foguèt obligat de s'aliar ai Siamés. En 1563, la capitala foguèt transferida de Luang Prabang a Viengchan, vila pus alunchada de la frontiera. Lan Xang conoguèt son apogèu durant lo rèine de Souligna Vongsa (1637-1694). Sobeiran pacific, respectava escrupulosament la lèi e condamnèt a mòrt son fiu ainat per adultèri. Aquò entraïnèt de guèrras de succession que minèron rapidament lo reiaume e lo fragmentèron.
Saint-Martin-le-Hébert
Saint-Martin-le-Hébert es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Comtat
Lo comtat es un territòri administrat per un comte o ben una subdivision administrativa dins certans estats.
Curtil-sous-Burnand
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Valadas arpitanas dau Piemont
vinheta|upright=2|Localizacion de las valadas arpitanas, al sud-èst de la mapa.
Las Valadas arpitanes dau Piemont (en arpitan: Valâdes arpitanes du Piemont) son las partidas d'amont de las valadas dau Nòrd-Oèst de la provincia de Turin, dins lu Piemont (Itàlia), qui son de tradicion linguistica arpitana (dialecte valsoanin), coma lu Vau d'Aosta, la Savòia, la Bressa, lu Valés. 'Las cubren un territòri de 1 589,06 km² emb 65 995 abitants.
Formigny
Formigny es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
En 1823, Formigny (487 abitants l'an 1821) absorbeix Véret (70 abitants), , al nòrd-oèst del territòri. En 1858, Engranville (228 abitants l'an 1856) a partejat entre Formigny e Trévières, al sud-es.
En 1823, Formigny (487 habitants en 1821) absorbe Véret (70 habitants), , au nord-ouest du territoire. En 1858, Engranville (228 habitants en 1856) est partagée entre Formigny et Trévières, au sud-est.
Comenge
thumb|200px|[[Sent Bertran de Comenge]] thumb|200px|Sent Pè de [[Sent Gaudenç]] right|thumb|100px|Escut de Comenge ancian : deu camp de gules cargat d'ua crotz patada d'argent thumb|rightt|100px|Escut de Comenge modèrna (interpretacion faussa de l'ancia) : ''deu camp de gules cargat de quate otelas d'argent Comenge qu'es a l'origina lo territòri deu pòble antic deus Convenae, vadut diocèsi de Comenge. Qu'es tanben ua nocion feudala : lo comtat de Comenge (territòri mei au nòrd). Qu'es enfin ua nocion administrativa deu Reiaume de França, l'eleccion de Comenge (qui correspon, çò sembla, damb lo comtat de Comenge); que cau citar tanben la diocèsi civila lengadociana deu Petit Comenge. Segon Frederic Zégierman, qu'es un parçan d'Occitània situat en.
La soa vila principala es Sant Gaudenç.
Lo gentilici es comengés, -esa.
Comtat Venaicin
Lo Comtat Venaicin o la Comtat (sinonims arcaïcs: Venaicin, Venissa, Venisse) es un ancian país e un parçan d’Occitània situat en Provença. La capitala dau país es Carpentràs. Sa populacion actuala es de 0 abitants. Es administrativament partit entre lei departaments francés de Vauclusa (0 abitants de 0) e de Droma (0 abitants de 0).
Comenge
Istòria
A l'epòca antica, lo territòri deu Comenge de uei èra poblat peu pòble deus Convenes (Conveni en Latin) dab Lugdunum Convenarum (uei Sent Bertran de Comenge) coma vila principau ; lo son nom segondari de Comunica (latinizacion) vadore Comenge. Durant la conquèsta romana los Convenes èran un deus pòble de l'antica Aquitània abans d'estar inclús dens la província romana d'Aquitània. Aqueth territòri ho conquestat peus Visigòts abans d'estar près per las òstes francas de Clodovèu e estar partida deu Ducat d'Aquitània qui conegó ua brèva preséncia araba au moment de la pujada màger de la conquèsta musulmana e qui's pòt encara endevinar dens la toponimia (dab noms coma los de Poimaurin o Montmaurin).
Pereiras
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Comenge
Istòria
Los prumèrs comtes de Comenge aparegón de cap a la debuta deu sègle XI. Lo darrèr Matèu de Fois espós de Margarida de Comenge e comte de jure uxoris morí en 1453 en tot legar Comenge au rei de França.
Comtat Venaicin
Lo gentilici n’es comtadin -a.
Comenge
Istòria
A la Revolucion Francesa, Comenge ho esquarterat dehens los departaments de Hauts Pirenèus, Gers, Arièja e sustot Hauta Garona.
Comtat Venaicin
Dins son acceptacion contemporanèa, la Comtat correspond sovent al departament de Vauclusa, e totjorn inclaus Avinhon.
Istòria
La Comtat es cedida al papa en 1274 pel rei de França Falip lo tresen. La capitala n'es Venasca, emai se lo sèti de la Curia es a Carpentràs. Carpentràs ven capitala en 1320. Après la venda d’Avinhon al papa en 1348, la Comtat e Avinhon son administradas cotria, mas lei doas entitats demòran legalament distintas. La Comtat es ocupada mai d’un còp per França als s. XVII e XVIII. A la Revolucion francesa, au contrari d’Avinhon qu’una municipalitat favorabla a l’annexion francesa i pren lo poder, los comtadins sembla que vòlon venir una monarquia constitucionala amb lo papa coma sobeiran. Après un conflicte armat amb Avinhon, la majoritat dei comunautats de la Comtat decidís finalament de votar l’annexion a França. Aquela se fa en 1791, Avinhon e Carpentràs venon dos districtes non restacats a un departament. Cal demorar 1793 per la creacion dau departament de Vauclusa, qu'agropa lei dus districtes, lo rèire principat d'Aurenja, e una part de Provença presa ais Bocas de Ròse e ais Basseis Aups.
Aldealices
Aldealices es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Alcides Blavet
Alcides Blavet (Alcide Blavet en francés e en grafia mistralenca, Alès, 1868 - 1934) es un magistrat e escrivan d'expression occitana.
Biografia
Nascut en 1868, participèt a la vida literària cevenesa.
Majoral del Felibritge a comptar de 1914, òpta pel pseudonim de « Jan Pagan », e signèt mantunas òbras jos aqueste nom en occitan.
Fondèt La Cigalo d'or amb Albèrt Arnavièla e collaborèt a l'Armana Prouvençau. Foguèt Majoral del Felibritge a comptar de 1914.
En 1930, venguèt jutge al tribunal civil de Florac.
Moriguèt en 1934 dins sa vila nativa. Es paire de Jean Blavet, avocat e autor de dos romans.
Avortament
thumb|500 px| Estatut legau de l'[[interrupcion volontària de grossessa dins lo mond en 2020. ]]
L'interrupcion volontària de grossessa (IVG) es un fenomèn ancian qu'es atestat dempuei l'Antiquitat. Probablament anterior a l'aparicion de l'escritura, es present dins totei lei societats umanas. Pasmens, foguèt pas totjorn autorizat. En particular, a la fin de l'Antiquitat, foguèt enebit per lo cristianisme, çò qu'entraïnèt pauc a pauc son enebiment dins la màger part dei país. A partir de la Renaissença, aquela defensa prenguèt sovent la forma d'una inscripcion dins lo drech penau. La situacion cambièt lentament a partir deis ans 1920. Pauc a pauc, lo drech a l'avortament foguèt considerat coma un drech fondamentau de la femna. Ansin, a partir deis ans 1970, plusors Estats legalizèron sa practica.
En 2020, la màger part dei país de l'emisfèri nòrd autorizan l'avortament sus una demanda simpla. Dins lo rèsta dau mond, la quasi totalitat deis Estats accèptan leis avortaments provocats en vista de protegir la vida ò la santat de la maire. Pasmens, quauquei govèrns enebisson encara estrictament l'avortament. De mai, dins leis Estats onte l'avortament sus demanda es legau, es un drech que demòra fòrça contestat per lei movements conservators.
Antiquitat Auta
Segon divèrsei documents escrichs, l'avortament es un fenomèn pron ancian e frequent per èsser mencionat dins plusors tèxtes antics. Per exemple, divèrsei cas d'avortament son descrichs dins lo Còdi Hammurabi, edictat en Mesopotamia vèrs 1750 avC. D'un biais generau, la practica i es enebida amb de penas variablas segon l'estatut sociau de la femna. Totjorn en Mesopotamia, una còpia redigida vèrs 1075 avC dei lèis assirianas reprimissiá, dins certanei situacions, l'avortament volontari per la pena de mòrt. Pasmens, una tala severitat es relativament rar a aquela epòca. Dins la màger part dei cas, lei lèis mesopotamianas preferiguèron condamnar l'avortament per d'emendas.
Dins la Peninsula Indiana e en Egipte, la situacion judiridica de l'avortament es mens clara. Pasmens, de tèxtes importants depintan la practica coma lo papirús Ebers que data mai ò mens de 1550 avC. En Índia, una femna ò un prèire responsable d'un avortament volontari èran menaçats d'excomunicacion. Pasmens, la descripcion d'un avortament figura dins l'epopèia Ramayana, un important tèxte sacrat de l'indoïsme. D'autrei documents en sanscrit, coma un tèxte dau sègle VIII, donan tanben de mejans per arrestar una grossessa.
Dins lo rèsta d'Asia, l'avortament sembla egalament pas una causa rara, especialament en Asia dau Sud-Èst e en Japon. La multiplicacion dei faminas favorizèt lo fenomèn e d'estatuas dedicadas ai fètus mòrts foguèron bastidas dins un temple de Yokohama vèrs 1710. Divèrsei metòdes d'avortament èran tanben coneguts en Oceania au sen dei pòbles maòris. Dins aquò, lor mesa en òbra es mau-segura.
Lo periòde grècoroman
thumb|right|[[Pèça de monada|Pèça d'argent de Cirenaïca amb una representacion de silphium.]]
Durant lo periòde grècoroman, l'avortament èra una practica reprovada mai pas dirèctament enebida per la lèi avans lo sègle III apC. Pasmens, avans aquela decision deis emperaires Septimi Sever (193-211) e Caracalla (211-217), lei femnas qu'avortavan sensa l'acòrdi de son marit èran passiblas d'enseguidas car lo paire aviá lo drech de dispausar de sa progenitura segon sa volontat.
L'avortament èra donc un gèst medicau pas rar qu'èra principalament realizat per lei levairitz. Divèrseis autors depintan plusors metòdes. La màger part son basadas sus l'ingestion d'èrbas aguent de proprietats abortivas. La pus famosa es lo silphium, una planta originària de Cirenaïca. Dispareguda dins lo corrent dau sègle V en causa d'una esplecha tròp intensiva, foguèt en partida a l'origina de la richessa de la region. D'autrei recèptas abortivas son mencionadas dins de tractats de medecina, coma lo Materia medica de Pedanius Dioscorides (sègle I apC), dins de trabalhs enciclopedics (Plini lo Vièlh...) mai egalament dins de comèdias (Aristofanes...).
De tecnicas cirurgicalas èran tanben mestrejats per certanei mètges. En particular, lo teologian crestian Tertullian depintèt un metòde fòrça similar a la tecnica actuala de dilatacion e curetatge. L'enciclopedista roman Aulus Cornelius Celsus (v. 25 avC - 50 apC) donèt egalament una descripcion precisa dau procès utilizat per extraire un fètus mòrt.
La condamnacion per lo cristianisme
La condamnacion de l'avortament per lo cristianisme foguèt un eveniment important dins l'istòria de l'avortament car, en causa de l'influéncia e de la difusion d'aquela religion durant lei sègles seguents, aquò menèt a una condamnacion progressiva de la practica dins mai d'una region dau mond. D'efiech, se l'Ancian Testament sembla pas acordar d'arma au fètus – lo judaïsme considèra totjorn la vida de la maire coma prioritària – aquò es pas lo cas dau Nòu Testament.
La criminalizacion progressiva
thumb|right|Representacion [[Edat Mejana|medievala de la presa d'una pocion abortiva.]]
Boca
Boca pòt designar:
Avortament
La criminalizacion progressiva
La clandestinitat foguèt la nòrma durant aqueu periòde maugrat lei problemas d'igièna que podián engendrar de complicacions grèvas. D'efiech, la mesa en plaça de còdis juridics modèrnes durant lo sègle XIX entraïnèt una definicion pus precisa de l'enebiment de l'avortament. Per exemple, en França, l'article 317 dau Còdi Penau de 1810 prevesiá una pena d'un a cinc ans de preson per un avortament. Au Reiaume Unit, una lèi de 1861 criminalizèt l'avortament. Aqueu tèxte demorèt la basa de l'enebiment de l'avortament en Irlanda dau Nòrd fins a 2019.
La persisténcia de l'avortament
thumb|right|Exemple de [[publicitat dau sègle XIX per un laxatiu qu'èra en realitat un medicament abortiu.]]
Durant lei sègles XIX e XX, la criminalizacion de l'avortament empachèt pas la persisténcia dau fenomèn. D'efiech, la legislacion foguèt jamai capabla d'enebir la venda de substàncias abortivas. En particular, dins fòrça país, foguèron venduts de « regulators de règlas » qu'èran destinats a restablir un cicle normau après l'observacion d'un retard anormau. D'autrei medicaments foguèron l'objècte de mesas en garda còntra un risc important... d'avortament espontanèu.
D'un biais susprenent, aqueleis activitats foguèron pas enebidas. Ais Estats Units e en Euròpa Occidentala, foguèron l'objècte de campanhas de publicitat regularas. La polícia e la justícia foguèron gaire en mesura de limitar lo desvolopament dau sector. Dins la màger part dei cas, deguèron se contentar de reprimir leis abüs pus importants coma aqueu de Madame Restell (1812-1878), una especialista de la « regulacion dei règlas » que trabalhava a Nòva York. Pasmens, maugrat divèrsei problemas judiciaris, amolonèt una fortuna estimada entre 500,000 e 600,000 dolars
Au sègle XIX, lo nombre d'avortaments es estimat entre 20 e 25% dau nombre totau de grossessas ais Estats Units. Sembla pus feble en Euròpa, especialament en Euròpa Centrala e en Euròpa de l'Èst. Lei causas de recors a aqueu procès èran variadas. Lei filhas non maridadas representavan 40% de la demanda estatsunidenca. Pasmens, la volontat de limitar la talha dei familhas existentas demorèt una motivacion importanta e lei femnas maridadas contunièron de constituir la majoritat de la demanda.
Lo combat feminista per lo drech a l'avortament
Durant la màger part dau sègle XIX, lei feministas foguèron ostilas a la legalizacion de l'avortament. Crenhavan una aumentacion de la dominacion sexuala deis òmes. Per la meteissa rason, èran tanben opausadas au desvolopament de la contracepcion. Un premier cambiament aguèt luòc a la fin dau sègle amb lei feministas socialistas qu'èran pus favorablas a la practica. Ansin, a sa creacion, l'Union Sovietica legalizèt l'avortament e l'espitau public s'encarguèt de la realizacion deis operacions.
Leis autrei movements feministas s'engatjèron pauc a pauc en favor de l'avortament a partir deis ans 1920 amb de personalitats coma la Britanica Stella Browne (1880-1955). Aquò permetèt quauqueis evolucions legislativas coma una lèi adoptada en 1929 per legalizar leis avortaments realizadas en vista de sauvar la vida de la maire. Totjorn au Reiaume Unit, l'afaire Bourne confiermèt lo drech dei mètges de procedir a un avortament après un viòl. Pasmens, d'un biais generau, l'avortament demorèt oficialament enebit dins la màger part dei país e la clandestinitat la nòrma.
Dins leis ans 1960-1970, la situacion cambièt gràcias a plusors factors. Lo premier es d'òrdre tecnic amb l'invencion dau metòde de Karman per dos mètges chinés en 1958. Relativament segur e rapid, aqueu metòde permet de facilitar leis avortaments e de redurre lo nombre d'accidents. Lo segond es d'òrdre politic amb l'influéncia de la segonda onda dau feminisme dins lei país occidentaus. D'efiech, lo drech a l'avortament foguèt pauc a pauc integrat dins lo drech de dispausar liurament de son còrs. En reconoissença d'aquela libertat fondamentala, fòrça Estats acceptèron pauc a pauc de legalizar l'avortament. Entre lei pus importants, lo Reiaume Unit votèt una lèi anant dins aqueu sens en 1968, Índia en 1971, França en 1975, la Republica Federala Alemanda en 1976, Itàlia en 1978 e lei País Bas en 1980. Ais Estats Units, una decision de la Cort Suprèma, presa en 1973, considerèt coma inconstitucionala tota lèi enebissent l'avortament durant lei tres premiers mes de la grossessa.
Un drech fragil e contestat
thumb|right|[[Fotografia d'una manifestacion antiavortament en França en 2009.]]
Dempuei leis ans 1980, lo drech a l'avortament es estat estendut a un nombre creissent d'Estats de l'emisfèri nòrd en despiech dei protestacions emeses per leis antiavortaments. Uei, lo terren principau d'afrontament entre partisans e adversaris de l'avortament es l'America dau Sud amb plusors vòtes per autorizar son accès ò, au contrari, per inscriure dins la constitucion son enebiment. Dins lo rèsta de l'emisfèri sud e dins l'espaci musulman, l'avortament demòra enebit ò fòrça limitat. Ansin, au començament deis ans 2020, lo drech a l'avortament es pas encara un drech universau.
De mai, dins fòrça Estats occidentaus, es l'objècte d'atacas divèrsas. Au nivèu politic, leis adversaris de l'avortament assaian d'obtenir de lèis de restriccion ò d'enebiment. En Euròpa, un exemple famós es Polonha qu'a votat dempuei la fin dau periòde comunistas plusors lèis per restrénher lei cas autorizant un avortament legau. Ais Estats Units, un movement similar assaia d'obtenir la revision de la decision adoptada per la Cort Suprèma en 1973.
Una segond aisse d'ataca regarda lo finançament dei centres medicaus que realizan d'avortaments. L'objectiu es d'empachar son foncionament. Ansin, ais Estats Units, una lèi autoriza leis Estats a refusar de finançar aquelei centres. Dins certaneis endrechs fòrça conservators, aquò entraïna de facto una impossibilitat d'avortar dins un espitau. Una varianta d'aquela politica es de limitar lo nombre de mètges acceptant de realizar d'avortaments. Per exemple, en França, una clausa de consciéncia permet ai personaus medicaus de refusar de participar a un avortament, çò que pòu causar de retard e d'annulacions d'operacions. Enfin, leis organizacions antiavortament, sovent sostengudas per d'organizacions religiosas poderosas, organizan regularament de campanhas de propaganda per descoratjar lei femnas interessadas per un avortament.
Frequéncia e causas
thumb|right|[[Fotografia d'un uòu clar, un cas d'aplant dau desvolopament de l'uòu après la fecondacion que s'acaba sistematicament per un avortament espontanèu.]]
L'avortament espontanèu es la pèrda non provocada dau fètus avans la fin de la grossessa. Gràcias ai progrès de la medecina, dins lo cas de l'espècia umana, correspònd a una pèrda avans lo 180 jorn de gestacion. Leis avortaments espontanèus representan de 10% a 20% dau nombre totau d'avortaments. Se debanan generalament avans la 10 setmana de la grossessa.
Lei causas son variablas e devesidas en dos ensembles. Lo premier regropa lei causas mairalas coma lei causas genitalas (malformacions uterinas, tumors dins l'utèr, salpingiti...), lei causas ormonalas (manca d'estrogèns ò de progesteròna, insufiséncia ormonala generala, excès d'androgèns, ipotiroïdia...) e lei causas generalas (alimentacion insufisenta, intoxicacion, malautiá, diabèta, sifilis...). Lo segond ensemble de causas regropa lei causas ovularas. Representant 70% deis avortaments espontanèus, son la consequéncia d'anomalias fetalas. Dins la màger part dei cas, aquelei causas entraïnan l'expulsion dau fètus avans la fin dau premier trimèstre. Pasmens, existís tanben de complicacions ovularas durant lo segond trimèstre (grossessa multipla, excès de liquid amniotic...). Lo temps de la maire es tanben un factor importat car, d'un biais generau, aumenta la probabilitat d'avortament espontanèu.
Simptòmas e tractament
Au començament de la grossessa, lei signes d'una menaça d'avortament espontanèu son principalament de metrorragias indolòras (pèrdas pichonas de sang roge). De còps, de colicas pòdon èsser associadas a aqueu fenomèn. Lo repaus absolut e un tractament ormonau e antispasmodic son la solucion principala per empachar un avortament espontanèu. Una ecografia es tanben sovent necessària per verificar lo luòc d'implantacion de l'embrion. Pasmens, se lei pèrdas sanguinas e lei dolors aumentan, se lo còl de l'utèr es dubèrt, l'avortament es inevitable.
L'avortament es considerat coma complèt car la totalitat dau contengut de l'utèr es expulsat. Dins aqueu cas, ges de tractament es requist. En revènge, s'una partida dau contengut es demorat en plaça, i a un risc d'emorragia e d'infeccion. Un examen medicau es alora necessari. Una aspiracion ò un curetatge pòu alora èsser realizat per s'assegurar de la vacuïtat de la cavitat uterina. Una prescripcion d'antibiotics a egalament luòc per prevenir una infeccion eventuala. Enfin, una recèrca dei causas es de còps realizada per metre en plaça un tractament adaptat.
Avortament provocat
L'avortament provocat es generalament dich « interrupcion volontària de grossessa ». Tradicionalament, n'existís dos tipes que son definits per sei causas : l'avortament per motiu terapeutic e l'avortament per situacion de destressa.
Avortament per motiu terapeutic
L'avortament per motiu terapeutic es un avortament que pòu aver luòc durant tota la grossessa se la vida de la maire es menaçada ò se l'enfant a nàisser risca d'èsser tocat per una patologia grèva e incurabla. D'examens complementaris permèton de verificar lei presompcions. Lei riscs considerats e lei modalitats per obtenir l'acòrdi medicau varian segon lei país. Pasmens, dins la màger part deis Estats, tota interrupcion medicala de grossessa necessita una validacion pluridisciplinària.
En 2022, la quasi totalitat deis Estats dau mond autorizan aqueu tipe d'avortament.
Avortament per situacion de destressa
En 2022, l'avortament per situacion de destressa es pas legau dins totei lei país. De mai, sei modalitats varian fòrça segon leis Estats que l'autorizan. Dins la màger part dei cas, es possible avans un limit qu'es generalament exprimida en setmanas de retard de règlas. L'avortament es possible après una demanda. Una discussion amb una còla especializada e un relambi de reflexion son sovent prevists per la legislacion.
Tecnicas
Lei tecnicas utilizadas per un avortament provocat despendon principalament de l'avançament de la grossessa, dau temps de la femna e d'autrei factors de riscs coma la consumacion d'alcòl ò de tabat. Avans 49 jorns d'amenorrèa, l'utilizacion de medicaments abortius es privilegiada. Per exemple, en França, s'utiliza sovent d'associacions entre la pilula abortiva RU 486 e de prostaglandinas. Pasmens, aquela tecnica es pas totjorn possibla. Per exemple, aqueu tractament es perilhós per de fumairas de mai de 37 ans. Dins aquelei situacions, lo metòde de Karman (aspiracion endo-uterina) demòra eficaç.
Après 49 jorns d'amenorrèa, l'aspiracion endo-uterina, sota anestesia locala ò generala, es lo metòde pus utilizat. Premier, aquò demanda de dilatar lo còl de l'utèr per un procès mecanic ò medicamentós (laminars, RU 486...). Puei, un catetèr es introduch dins la cavitat uterina. Es alora liat a una pompa que permet d'aspirar lo contengut de l'utèr. S'es necessari, un curetatge pòu èsser realizar per s'assegurar la vacuïtat complèta de la cavitat. L'intervencion es generalament rapida, de 3 e 5 minutas, e indolòra.
Religions e avortament
D'un biais generau, la màger part dei religions actualas s'opausan au drech a l'avortament. Constituisson ansin una basa fondamentala dei movements antiavortament modèrnes. Pasmens, aquela posicion pòu pauc a pauc èsser nuançada per l'evolucion dei dògmas e de la societat. Dins lei religions abraamicas, l'avortament es generalament enebit car es considerat coma un murtre. Pasmens, dins lo Talmud, lo fètus es pas considerat coma format avans lo 41 jorn de la grossessa. Un avortament avans aquela data es donc una fauta mens grèva qu'un omicid. De mai, la Mishna, la lèi judieva orala, accèpta leis avortaments destinats a sauvar la vida de la maire e quauquei rabins estendon aquela tolerància ai situacions que presentan un risc per la santat fisica ò mentala de la maire.
Dins lo cristianisme, la situacion varia segon lei Glèisas. Per lo catolicisme, l'avortament dirècte es un pecat mortau qu'entraïna l'excomunicacion automatica de seis autors. En revènge, l'avortament indirècte, es a dire un avortament consecutiu a un tractament medicau destinat a sonhar una autra patologia, es pas condamnat. La posicion de la Glèisa Ortodoxa es similara mai seis evesques pòdon autorizar un avortament per protegir la santat fisica ò mentala de la maire. Enfin, lei brancas diferentas dau protestantisme an de posicions variadas. Dins aquò, lei movements evangelistas, fòrça influents, son ostils a l'avortament. De son caire, l'islam enebís egalament l'avortament mai per la màger part dei corrents sunitas, aquel enebiment s'aplica subretot a partir dau quatren mes de grossessa. Lo chiisme es pus estricte e s'opausa a l'avortament tre la fecondacion. Pasmens, accèpta leis avortaments per sauvar la vida de la maire e, dins quauquei cas, per eliminar un fètus mauformat.
Bernard Blua
Bernard Blua (Sant Tropetz, 1936 - Versalhas, 2003) es un enarc e escrivan d'expression provençala. Foguèt cònsol de Sant Tropetz, contributor a la revista Prouvènço d'aro e autor de mantuns libres e romans en provençal.
Comtat (omonimia)
Comtat pòt èsser: Noms compausats:
Val Cenischia
Cenischia (Vâl Cenischia en arpitan, Val Cenischia en italian e Val Cenise en francés) es 'na corta valada situada dins la zòna occidentala deu Piemont, situada lateralament dins lu Vau d'Ors. N-i cola lu torrent cenischia. La partida nauta de la valada es francesa. La cultura locala se caracterisa per la preservacion de tradicions aupinas tipicas, coma la dança de las espadas o la festa de l’orsa.
Guetaria
Guetaria (Getaria en basco, Guéthary en francés) qu'ei ua comuna administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Suber la còsta de la província tradicionau de Labord, dens lo canton de Sent Joan de Lus.
Las comunas tòcatocantas que son Bidart au nord e Sent Joan de Lus au sud-oèst.
Ligams extèrnes
Sit oficiau
Reiaume de Navarra
100px|thumb|Escut deu Reiaume de Navarra 600px|thumb|Navarra au sens larg: 1, 3 e 4: los país bascos de capsús 2: extension maximau de Navarra au Ponent 3, 4: extension anciana de Gasconha 4: Los Passatges, que s'i parlava enqüèra gascon en 1928 Lo Reiaume de Navarra (var. Reialme de Navarra) qu'ei ua entitat politica situada suus dus costats deus Pirenèus qui existí a partir deu sègle IX. La soa capitau istorica que ho Pampalona puish Pau.
A maugrat qu'ua importanta partida deu son pòble e hosse de lenga e de cultura basca, qu'utilizè l'occitan dens la soa canceleria.
Lo Reiaume de Navarra que s'uní au sègle XV dab la principautat de Fois-Bearn alavetz tanhenta deu poder politic francés rivau deu reiaume deus Reis Catolics d'Espanha. Qu'ei per aquesta rason que Ferrand II d'Aragon e l'invadí en tot ocupar definitivament la Hauta Navarra en deishant au rei de Navarra (Enric II de Labrit) pas sonque la Baisha Navarra.
Lo son arrèr hilh, Noste Enric, que vadó tanben rei de França e lo son hilh Loís XIII qu'estaquè lo reiaume de Navarra (la Baisha Navarra) a França mentre qui la Hauta Navarra e demorava ua possession deu Reiaume d'Espanha.
Uei lo dia Navarra qu'ei administrada per la Comunautat Forau de Navarra (en Espanha) e lo departament deus Pirenèus Atlantics (en França).
Fontaine-le-Comte
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Villaverde del Río
Villaverde del Río es un municipi de la província espanhòla de Sevilha dins la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Coladèra
Coladèra (Couladère en francés) qu'es ua comuna lengadociana istoricament, mès lingüisticament gascona, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Sant-Evarzeg
Sant Evarzeg en breton (Saint-Évarzec en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Istòria
Aquela municipalitat a conegut per faches ligats a la Revòlta de las Casquetas Rojas l'an 1675. D'après lo diccionari dels Castells (de Salch, en Publitotal), i a dos mottes féodales e un solar de la - al luòc-dich Lo Moustoir.
Cette commune est connue pour des faits liés à la Révolte des Bonnets Rouges en 1675. D'après le dictionnaire des Châteaux (de Salch, chez Publitotal), il y a deux mottes féodales et un manoir des - au lieu-dit Le Moustoir.
Boca (geografia)
Una boca  es en geografia lo luòc ont un riu se trai dins un estanh, una mar o un ocean (l'encontra amb un autre riu es un jonhent).
La boca pòt préner la forma d'un estuari o d'un dèlta.
Organizacion Internacionala de Normalizacion
I a diferentas categorias de membres :
Pels païses francofòns, los membres son : l'AFNOR (França), l'IBN (Belgica), le SNV (Soïssa), lo SCC (Canadà), etc.
L'ISO coopèra amb la Comission Electrotecnica Internacionala (CEI), responsabla de la normalizacion d'esquipaments electrics.
Una error frequenta es de creire qu'ISO significa International Standards Organization mentre qu'ISO es pas un acronim: lo tèrme ven del mot grèc ίσος iso, significant egal. L'usatge d'un acronim auriá agut per consequéncia l'utilizacion de l'acronim IOS en anglés, OIN en occitan e atal successivament dins las autras lengas, çò qu'explica perqué los fondadors de l'organizacion an causit la denominacion comuna corta ISO.
Phetsarath Rattanavongsa
Phetsarath Rattanavongsa (19 de genier de 1890 - 14 d'octòbre de 1959) èra un prince e un òme politic laossian. Fondèt lo Lao Issara, premier partit politic nacionalista e independentista de Laos.
En 1941, dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala, s'opausèt pas a l'ocupacion japonesa d'Indochina e aprofichèt la situacion per preparar l'independéncia que foguèt finalament proclamada en 1945 sota la pression de Tòquio. Tornèt afirmar l'independéncia dau país après la capitulacion japonesa e foguèt nomat Premier Ministre per un conseu gropant lei caps dei principalei tendàncias independentistas, especialament sei fraires Souphanouvong e Souvanna Phouma. Pasmens, poguèt pas empachar lo retorn dei Francés en març-abriu de 1946 e deguèt s'exilar en Tailàndia. Rintrèt en Laos en 1957 onte moriguèt en 1959 en causa d'una emorragia cerebrala.
Fresnay-le-Samson
Fresnay-le-Samson es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Àmbit metropolità de Barcelona
right|thumb|270px| L'Àmbit metropolità de Barcelona es una region de Catalonha, definida dins lo Plan territorial general de Catalonha coma un dels sèt domenis foncionals territorials. Abasta una superfícia de 3236 km2, amb una populacion totala de 4,856,579 abitants (2007) e una densitat de 1496 ab./km2. La siá municipalitat mai importanta e nuclèu principal es la vila de Barcelona.
[[File:Àmbit metropolità de Barcelona.svg|thumb|300px|Mapa comarcala e municipala
]] A l'ora d'ara lo domeni es constituit per 164 municipalitats amb una superfícia mejana de 19,7 km2: La municipalitat pus poblada es Barcelona, amb 1,595,110 abitants. I a un relatiu anautit nombre de municipalitats malgrat las nombrosas modificacions que i a agut al cors del temps. Aiçò condiciona fòrça lo planejament territorial e l'existéncia d'administracions localas multiplas amb competéncias d'elaboracion dels plans d'organizacion urbanistica municipala (POUM) representa un condicionat a l'ora de coordinar l'urbanisme municipal.
La division comarcala
La principala foncion de la comarca es de sosténer l'administracion municipala en totas aquelas questions que, per insufiséncia de recorses, incapacitat o limitacion territoriala, pòscan pas desvolopar las pròprias comunas.
Lo domeni metropolitan de Barcelona compren sèt comarcas de Catalonha:
Ans 1830
../.. | Ans 1800 | Ans 1810 | Ans 1820 |  Ans 1830 | Ans 1840 | Ans 1850 | Ans 1860 | ../..
Istòria
1831 : en Etiopia, batalha de Debre Abbay (14 de febrier) entre lei fòrças de Tigre dau ras Sabagadis e aquelei deis Oròmos dau ras Marye, protector principau dau negus Gigar. En despiech de sa superioritat tecnologica (utilizacion d'uneis unitats equipadas d'armas de fuòc), Sabagadis foguèt batut e son territòri pilhat per lei venceires. Pasmens, lo ras Marye foguèt tuat dins la batalha. Son fraire Dori li succediguèt e remplacèt immediatament lo negus Gigar per Iyasu IV jutjat pus docil. Dins aquò, Dori moriguèt a son torn e foguèt remplaçat per Ali II que venguèt lo cap vertadier d'Etiopia fins ais ans 1840 gràcias a l'influéncia diplomatica de sa maire, Menen, e au sostèn dei faccions oròmos. 1831 : ais Estats Units, creacion dau jornau The Liberator (1 de genier) de Boston per William Lloyd Garrison. Son projècte èra de luchar còntra l'eslavatge mai transformèt rapidament son movement en crosada. Se sa declaracion foguèt pas remarcada en 1831, anava pauc a pauc radicalizar dau debat regardant l'eslavatge e participar a l'entraïnament de la Guèrra Civila una generacion pus tard.
1833 : en Espanha, mòrt de Ferdinand VII que foguèt remplaçat per Isabèu II, venguda eiretiera dau tròne après l'abolicion de la lèi salica. Pasmens, son coronament foguèt refusat per lei partisans de Carles de Borbon e de la lèi salica entraïnant la Premiera Guèrra Carlista fins a 1840 entre lei partisans dei dos pretendents. 1833 : ais Estats Units, fondacion de la Societat estatsunidenca còntra l'esclavatge. Son objectiu èra de permetre d'estructurar e de renfòrçar la lucha abolicionista. 1833-1837 : en Japon, famina de Tenpo. Entraïnèt un nombre de mòrts desconeguts e de movement de revòutas localas. 1834 : abolicion de l'Inquisicion en Espanha. 1835 : presa d'Oyo per lei tropas dau Califat de Sokoto. 1835 : en Madagascar, expulsion dei missionaris protestants britanics. La rèina Ranavalona I assaièt de lei remplaçar per d'aventuriers amb de conoissenças tecnicas per perseguir la modernizacion dau reiaume. Pasmens, se turtèt a l'ostilitat dei poissanças colonialas. 1835 : en Mexic, repression d'una revòuta liberala en Zacatecas. Pasmens, la perseguida de la politica de centralizacion entraïnèt la secession de Tèxas. 1835 : en Japon, destruccion de la region de Sanriku per un tèrratrem de magnitud 7,6. 1836 : a l'eissida de la batalha de San Jacinto (21 d'abriu), independéncia de facto de Tèxas. 1837 : en Illinois, chaple d'un jornalista abolicionista per de partisans de l'esclavatge. Una partida de son jornau e de son estampariá foguèron pereu destruchas per d'abitants. 1837 : en Japon, abdicacion dau shogun Tokugawa Ieyoshi au profiech de son fiu Tokugawa Ieyoshi. Pasmens, segon la tradicion dau shogunat Tokugawa, gardèt la realitat dau poder fins a sa mòrt. D'autra part, aparicion de movements de contestacion còntra lo Shogunat amb la fin de la Famina de Tenpo. Aquò foguèt agravat per de tirs d'artilhariá còntra lo naviri marchand estatsunidenc que voliá desbarcar de marins nipons naufrajats. 1838 : en Etiopia, pilhatge de Gondar. 1839 : destruccion dau palais de Westminster per un incendi.
1839 : dins l'Empèri Otoman, mòrt dau sultan Mahmud II que foguèt remplaçat per son fiu Abdulmecid I. Gràcias ai sostèns britanic e austrian, lo sultan novèu capitèt d'obligir — maugrat la desfacha dei sieunas tropas — lei fòrças egipcianas d'Ibrahim Pacha de se retirar d'Anatolia. Puei, inaugurèt un periòde, dich Tanzimat, de reformas prefondas deis institucions otomanas per modernizar l'estat segon de modèls occidentaus. 1839 : en Índia, destruccion de la region d'Andhra Pradesh per un important ciclòn tropicau. La catastròfa entraïnèt la mòrt d'au mens 300,000 personas.
Sciéncias e tecnicas
1831 : a l'iniciativa de Carl Friedrich Gauss, lo tèrme « complèx » es definitivament adoptat per designar lei nombres imaginaris. 1831 : premiera observacion documentada de la Granda Taca Roja de Jupitèr. 1831 : invencion d'un motor electric pendular per lo fisician estatsunidenc Joseph Henry (1797-1878) que trobèt d'aplicacions importantas dins la concepcion e la produccion de relòtges. 1831 : depaus d'un brevet regardant la premiera turbina de reaccion per l'engenhaire francés Benoît Fourneyron (1802-1867). Èra la conclusion d'un trabalh acomençat en 1827 amb la construccion d'una ròda d'un tipe novèu dins una fòrja de Pont-sur-l'Ognon. Aqueu permetèt de produrre pauc a pauc de fònts d'energia superioras ai ròdas de palas idraulicas utilizadas dempuei l'Antiquitat. 1831 : pertocant l'aplicacion dei recèrcas sus l'electricitat, l'instrumentista parisenc Hippolyte Pixii (1808-1835), ajudat per André-Marie Ampère (1775-1836), realizèt lo premier generator electric de corrent continü. Aquela invencion permetèt de remplaçar l'utilizacion la pila dins certanei cas e foguèt la premiera aplicacion vertadiera de l'energia electrica.
1833 : descubèrta per Michael Faraday (1791-1867) dei doas lèis principalas permetent de descriure lei fenomèns d'electrolisi. A Sant Petersborg, descubèrta de la lèi que porta son nom per Heinrich Lenz (1804-1865) regardant l'origina dei corrents electrics produchs per induccion. 1834 : invencion dau premier motor electric rotatiu per lo fisician prussian Moritz von Jacobi (1801-1874). Aquò permetèt de concebre de motors electrics ambé d'aplicacions industrialas e lo principi dei motors von Jacobi èra totjorn utilizat au començament dau sègle XXI. 1836 : depaus de brevet dau premier revòuver vertadier per l'engenhaire estatsunidenc Samuel Colt (1814-1862). D'utilizacion simpla a respècte deis armas dau periòde, lo Colt conoguèt un succès important e generalizèt l'utilizacion de revòuvers e d'armas amb un barrilhet fins a l'aparicion de pistolets eficaç vèrs la fin dau sègle XIX. thumb|right|Dessenh representant un element de la [[pila Daniell.]] 1836 : invencion de la premiera pila impolarizabla per lo quimista e fisician britanic John Frederic Daniell (1790-1845). Aquela pila trobèt d'aplicacions importantas dins lo telegraf qu'èra alora a se desvolopar e que necessitava de fònts d'energia constantas e fisablas. 1837 : invencion dau daguerreotipe per lo Francés Louis Daguerre (1787-1851). Eissit de recèrcas sus leis alogenurs d'argent, son sistèma èra format d'una placa de coire cubèrta d'argent qu'èra expausada a de vapors d'iòde. Après reaccion amb l'argent, aquò permetiá de formar un jaç d'iodur d'argent fotosensible. Un còp plaçada a la lutz, la placa enregistrava un imatge invisible que son desvolopament èra realizat gràcias a de vapors de mercuri que formavan un amalgama amb l'iodur d'argent en foncion de l'intensitat luminosa recebuda per la placa. A respècte dau procès inventat per Nicéphore Niépce dins leis ans 1820 (→ 1827), lo daguerreotipe èra un progrès considerable car permetiá de redurre lo temps de pausa de plusors oras (ò jorns) a 20-30 minutas. La novèla de l'invencion de Daguerre venguèt publica au començament de 1839 e entraïnèt una multiplicacion dei trabalhs e dei publicacions sus la fotografia (→ 1839).
1838 : descubèrta dei proteïnas per Jöns Jakob Berzelius. 1838 : desvolopament d'un procès de sintèsi d'acid nitric amb una oxidacion catalica d'amoniac per Frédéric Kuhlmann (1803-1881). 1839 : realizacion dau premier prototip de cellula fotovoltaïca per Antoine Becquerel (1788-1878). Pasmens, aqueu trabalh trobèt ges d'aplicacion. 1839 : durant de trabalhs sus la fotografia, lo quimista britanic John Herschel (1792-1871) inventèt lei tèrmes « fotografia », « positiu » e « negatiu ». De mai, publiquèt de resultats de recèrcas sus divèrsei substàncias fotosensiblas qu'anavan favorizar lo desvolopament de la fotografia dins leis ans 1840 e 1850. 1839 : descubèrta dau procès de vulcanizacion de cauchó per lo quimista estatsunidenc Charles Goodyear (1800-1860).
Bicicleta
thumb|Bicicleta de viatge thumb|Bicicleta dels EUA de 1896, amb part del [[Quadre (bicicleta)|quadre de bambó]] La bicicleta es un veïcul de doas ròdas que son normalament de la meteissa talha.
Servís al transpòrt d'una o doas personas, demercé la fòrça que se realiza subre las pedalas e transmesa al pinhon de la ròda de darrièr per una cadena circulara. Las modalitats esportivas que se pòdon practicar amb aqueste veïcul son apeladas ciclisme.
Son fachas las bicicletas amb fèrre, alumini, fibra de carbòni e quitament bambó o rotang.
Inspirats de la bicicleta se creèron lo monocicle, amb una sola ròda, usat en acrobacias, e lo tricicle, version amb tres ròdas d'usatge subretot infantil.
Lo dessenh e la configuracion basica de la bicicleta cambièron pas gaire dempuèi lo primièr modèl de transmission per cadena desenvolopat a l'entorn  de 1885.
Introdusida al sègle XIX en Euròpa, aurà un impacte considerable dins l'istòria, e tant dins la cultura coma l'industria. A l'ora d'ara, i a a quicòm prèp unes mila milions de bicicletas foncionant en pel mond, quora mejan de transpòrt principal, quora veïcul de léser, per la màger part en China.
Es un mejan de transpòrt san, ecologic, sostenible e fòrça economic, tant per se desplaçar dins ciutat coma dins las zònas ruralas.
Lo sieu usatge es generalizat gaireben pertot en Euròpa.
Dins d'unes païses coma los Païses Basses, Soïssa, Alemanha, dequ'unas regions de Polonha e los païses escandinaus, es un dels principals mejans de transport.
En Asia, e mai especialament en China e en Índia, es lo primièr mejan de transpòrt.
Istòria
Los precursors de la bicicleta se trapan fòrça enrèire en l'istòria.
Ja cò dels egiptes ancians trobam una maquina rudimentària formada de doas ròdas unidas per una barra.
En China tanben existiguèt una maquina molt similara, mas amb de ròdas de bambó.
D'unes sègles mai tard apareguèt una autentica bicicleta demest los dessenhs d'en Leonardo da Vinci.
L'istòria vertadièra de la doas-ròdas comença a París en 1790, annada que lo comte de Sivrac inventèt lo "celerifèr", que tanben li ne diguèron "caval de ròdas".
Consistissiá en un barrotet de fusta, acabat per un cap de leon, de drac o de cervi e montat subre doas ròdas.Aviá cap articulacion e per las manòbras caliá pausar pè a tèrra; aquesta quita rigiditat fasiá que totas las variacions del terren se repercutèssen dins lo còs de sa montadura.