cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alberto Moravia
La Liberacion e lo retorn a l'activitat literària
Los ans que seguiguèron la pòstguèrra vedranno aumentar la fortuna literària e cinematografica de l'escrivan que publiquèt La romana (1947), los racontes La disubbidienza (1948), L'amore coniugale e altri racconti (1949) e lo roman Il conformista (1951).
Lo prèmi Strega e l'activitat cinematografica
En 1952 li foguèt decernit lo prèmi Strega per I racconti e tre aquel moment s'entamenèron las traduccions de sos romans a l'estrangièr e tanben la realizacion de filmes traches de sos racontes e romans.
Lançon (Provença)
Lançon (en francés Lançon e, dempuèi 1919, Lançon-Provence) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Alberto Moravia
Lo prèmi Strega e l'activitat cinematografica
Sarà en 1952 La provinciale amb la regia di Mario Soldati, La romana en 1954 con la regia di Luigi Zampa, en 1955 Racconti romani de Gianni Franciolini.
Lançon (Provença)
Geografia
Lo vilatge se tròba a 7 quilomètres de Selon de Provença, a 15 quilomètres de Miramàs, a 32 quilomètres d'Ais de Provença, a 46 quilomètres del centre vila de Marselha, a 58 quilomètres d'Avinhon, a 78 quilomètres de Nimes e a 124 quilomètres de Montpelhièr.
Alberto Moravia
La fondacion de la revista "Nuovi Argomenti"
En 1953 fondèt amb Alberto Carrocci la revista Nuovi Argomenti que ne venguèt lo redactor e i aviá coma collaborador l'amic Pier Paolo Pasolini.
Lo prèmi Marzotto
En 1954, en seguida de la publicacion de l'òbra I racconti romani, li foguèt decernit lo premio Marzotto. Scriverà intanto lo roman Il disprezzo e dins la revista "Nuovi Argomenti" l'ensag L'uomo come fine. De mai, escriguèt qualques prefacis importants, coma lo dels Cento sonetti de Gioachino Belli, de  Paolo il caldo  de Brancati e de Passeggiate romane de Stendhal.
La collaboracion a l'Espresso
En 1957 comencèt a collaborar a l'Espresso tenendo una accurata rubrica de critica cinematografica, le cui recensions foguèron publicadas en 1975 dins un volum titolat Al cinema.
Lançon (Provença)
Toponimia
En arribant a la vila, en mai dau panèu en francés, i a tanben lo panèu en occitan provençau LANÇOUN DE PROUVENÇA (grafia mistralenca).
Sargon II
thumb|right|Representacion de Sargon II sus un bas-relèu de [[Dur-Sharrukin.]]
Alberto Moravia
La noia e lo prèmi Viareggio
En 1960 per la publicacion La noia li foguèt guerdonat lo premio Viareggio e en 1960 Vittorio De Sica realizèt lo filme trach del libre omonim ''La ciociara.
Lançon (Provença)
Toponimia
Lo gentilici es lançonenc, lançonenca e l'escais es manja-garossa.
Sargon II
Sargon II es un sobeiran de l'Empèri Assirian que reinèt de 722 a 705 avC. Succediguèt a Salmanazar V (727-722 avC) e foguèt remplaçat per Sennacherib (705-681 avC). Rèi usurpator, son rèine veguèt lo mantenement de la dominacion assiriana en Mesopotamia gràcias a plusors victòrias militaras. Construguèt tanben una capitala novèla, Dur-Sharrukin. Pasmens, a sa mòrt, Sargon II foguèt considerat coma maudit e la vila foguèt rapidament abandonada per son successor.
Biografia
Sargon II es generalament considerat coma un rèi usurpator, generau de l'armada assiriana que reversèt Salmanazar V durant lo sètge de Samaria en 722 avC. Pasmens, la màger part deis istorians pensan que fasiá partida de la familha reiala siá (fraire de Salmanazar V, cosin pus alunchat ?). Sa presa dau poder foguèt contestada mai Sargon II s'impausèt sensa dificultat. Son rèine es marcat per una importanta activitat militara qu'es relativament ben documentada.
Au començament de son rèine, esquichèt la revòuta dei províncias sirianas (Arpad, Damasc...) e, en 717 avC, conquistèt la vila itita de Karkemish e l'annexèt. En 714 avC, ataquèt Urartu que foguèt durament batut. Se lei fortalesas foguèron pas presas per leis Assirians, lo territòri foguèt pilhat e l'armada de Sargon II se retirèt amb un butin considerable. L'annada seguenta, menèt una campanha en Anatolia que li permetèt d'avançar la frontiera assiriana fins au fluvi Halys. Puei, en 711 avC, reprimiguèt una insureccion en Siria qu'èra sostenguda per Egipte. La repression foguèt saunosa e plusors vilas foguèron annexadas a l'Empèri. En revènge, d'un biais paradoxau, Sargon II foguèt ben acceptat per lei Babilonians. La fin de son rèine se concentrèt sus lo renforçament dei frontieras orientalas amb plusors combats còntra Elam e lei Medes.
En parallèl, Sargon II melhorèt l'eficacitat de l'administracion e deis institucions dau reiaume fondadas per Teglath-Phalasar III (745-727 avC). Per assaiar d'estabilizar lo territòri assirian, organizèt lo desplaçament deis enemics venguts e lor remplaçament per de colons assirians. Au nivèu economic, construguèt d'infrastructuras agricòlas (aigatge, canaus...) e favorizèt lo desvolopament dau comèrci. Politicament, fondèt una capitala novèla, Dur-Sharrukin, e construguèt la bibliotèca de Niniva.
Sargon foguèt tuat durant una batalha dins lei Monts Taurus en 705 avC. Batuda, l'armada assiriana foguèt pas capabla de recuperar sa despolha. Sargon II foguèt donc enterrat. En consequéncia, foguèt considerat coma maudit e Dur-Sharrukin foguèt rapidament abandonada per son successor.
Alberto Moravia
La separacion amb Elsa Morante e l'union amb Dacia Maraini
Se disseparèt d'Elsa Morante en 1962 e partiguèt viure amb la jove escrivana Dacia Maraini. D'aquel temps se realizèt lo filme dirigit per Mauro Bolognini Agostino e la perdita dell'innocenza en 1962 e en 1963 Il disprezzo del realizador Jean-Luc Godard, La noia (filme) dirigida per Damiano Damiani que foguèron seguits en 1964 Gli indifferenti de Francesco Maselli.
Son interès pel teatre
Moravia, en aquel temps, se trachèt sempre mai e mai de teatre e tre 1966 fondèt amb Dacia Maraini e Enzo Siciliano una companhiá teatrala que portava lo nom "del Porcospino". Amb aquesta foguèt representada L'intervista de Moravia, La famiglia normale della Maraini, Tazza d'Enzo Siciliano e qualques òbras de Carlo Emilio Gadda, Goffredo Parisi e d'autres autors. Per malastre, per encausa de la manca de moneda, la companhiá deguèt èsser barrada.
Lo viatge en Africa
En 1971 se publiquèt lo roman Io e lui e l'ensag Poesia e romanzo e en 1972 l'escrivan partiguèt de viatge en Africa e ne nasquèt l'inspiracion per l'òbra A quale tribù appartieni? que sortiguèt pendent aquela meteissa annada.
Autres escriches
En 1973 reculhiguèt per un libre qualques racontes espelits anteriorament dins lo "Corriere della Sera", publicacion seguida en 1976 d'un autre recuèlh. Sortiguèt, en 1978, lo roman qu'aviá trabalhat pendent fòrça annadas, La vita interiore.
Pendent las annadas seguentas Moravia contunhèt a escriure, a publicar de racontes e d'ensages e a collaborar activament a "Il Corriere della Sera"
Lo viatge a Hiroshima
Lo viatge fach en 1982 a Japon e la sosta a Hiroshima li faguèron escriure tres inchieste, que publiquèt puèi per l'"Espresso", a prepaus de la bomba atomica, sicut que mai tard deviá venir lo centre del roman L'uomo che guarda del 1985, mas subretot de l'ensag particular L'inverno Nucleare estructurat en seguida e a partir d'entrevistas que l'autor faguèt a de scientifics e politics del temps, e que las paginas exalan tanben la precarietat e l'ariditat umana que lo periòde successiu a la bomba atomica laissèt indefugiblament.
Saint-Martin-l'Aiguillon
Saint-Martin-l'Aiguillon es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Alberto Moravia
La novèla companha de sa vida
Lo recuèlh seguent de racontes de títol La cosa, foguèt dedicat per l'escrivan a sa novèla companha Carmen Llera que se maridèron en 1986. Aqueste eveniment suscitèt un cèrt escandal pel fach qu'aquesta femna aviá quaranta-cinc ans de mens que Moravia.
L'eleccion coma eurodeputat
En 1984 foguèt elegit eurodeputat sus la lista del Partit Comunista Italian, mandat que satisfaguèt pendent quatre annadas. En 1985 li foguèt atribuit lo títol de.
Saint-Martin-l'Aiguillon
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Alberto Moravia
Las darrièras annadas de vida
D'Estrasborg ont se recò coma correspondent del "Corriere della Sera" l'escrivan entamenèt en 1984 la correspondéncia Il Diario europeo e en 1986 verrà publicat un volum de títol L'angelo nucleare e altri scritti teatrali curato da Renzo Paris e lo primièr volum de las Opere (1927-1947) curato da Geno Pampaloni. En 1989 sortiguèt, jos la cura d'Enzo Siciliano, lo segond volum de las Opere (1948-1968).
Pendent lo mes de setembre de 1990 Alberto Moravia foguèt trobat mòrt dins la banhadoira de son apartament de Lungotevere della Vittoria, a Roma. Aquela meteissa annada sortiguèt son autobiografia escricha amb Alain Elkann e editada per Bompiani Vita di Moravia.
Nuno Fernandes Torneol
Foguèt autor de vint e doas composicions poeticas; tretze son cantigas d'amor, uech cantigas d'amic e amb una estructura mai tradicional e una cantiga d'escarnio (contra qualqu'n). Escriguèt totas las sieunas composicions en galèc o portugués e un dels sieus textes foguèt utilizat en la canson Love Song, del grop brasilièr de rock Legião Urbana.
Lechâtelet
Lechâtelet es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
La Guerche-sur-l'Aubois
La Guerche-sur-l'Aubois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ostal de la Sapiença
L'Ostal de la Sapiença (arabi: بيت الحكمة; Bayt Ul-Hikma) èra una librariá e un institut de traduccion establit a Bagdad, Iraq, pendent l'èra abbassida. Èra una institucion clau dins lo movement de traduccion e considerat per èsser un centre intelectual màger de l'Edat d'Aur Islamic. L'Ostal de la Sapiença èra una societat fondada pel califa Harun al-Rashid e qu'espeliguèt jol règne del sieu filh al-Ma'mun, entre los ans 813–833.
Rite de passatge
vinheta|250x250px|Iniciacion ritala al [[Malawi, dins l'etnia Yao.]] Un rite de passatge es un rite marcant lo cambiament d’estatut social o sexual d'un individú, mai generalament la pubertat sociala mas tanben per d'autres eveniments coma la naissença o la menopausa. Lo ritual se materializa mai sovent per une ceremonia o d’esprovas diferentas. Tot espaci pòt venir luòc de manifestacion e d'organazacion d'un ritual. Lo rite es tanben la definicion d’un temps diferent qu’un temps ordinari, un temps penjat, ont l’ordinari torna s’organizar e a plaçaa.
Los rites de passatge permeton de ligar l'individú a un grop mas tanben d’estructurar sa vida en estapas precisas que li permeton d'aver una percepcion apasimanta de la condicion mortala de l'òme. S’agís de « ficcions collectivas qu’an per objectiu de d’ordonar la natura ». En aquò, participant a la simbolizacion del mond per lo far mai familièr, d’ont lor caractèr pacificant e solaçant. Aqueste fenomèn es donc un enjòc important per l'individú, per la relacion entre l'individú e lo grop e per la coesion del grop.
Al sen del rite se destria una oposicion entre afiliacion de linhatge e d’eleccion:
Los rites de passatge relançan l’accion individuala e son avegada un biais de respondre a de moments de fragilitat de l’existéncia. Son de manièras de donar sens a de moments de crisi mejans d’accions que son pensadas amb lo autres.
Estudi
Lo primièr a estudiar lo fenomèn es l’etnològ-folclorista Arnold van Gennep (Los Rites de Passatge, 1909). D'autras teorias foguèron desvelopadas dins las annadas 1960 per Mary Douglas e Victor Turner. Arnold van Gennep considèra que quand un individú passa d’un estatut a un autre, es lo cambiament que provòca de desòrdre e que demanda d'èsser mestrejat e canalizat per de precaucions particularas. Estima que la societat seriá mai fragil pendent aquestas transicions, tot coma los individús. Los rites an la foncion d’organizar las transicions e de las acompanhar. Arnold van Gennep desgatge un metòde comparatiu e una estructura similara a totes los rites de passatge qu’es organizat en una sequéncia ceremoniala.
Selon Arnold van Gennep, lo rite de passatge se debana mai sovent en tres estapas:
Segon un vejaire psicologic, las tres estapas pòdon èsser interpretadas del biais seguent:
Fòrça rites d'initiacion seguisson l’encastre d’aquestas tres estapas. Lo rite d’initiacion es una variabla especifica del rite de passatge.
Turner insistís sul fonctionalisme dels rites de passatge en matèria de coesion sociala. En transformant lo estatuts socials de biais predefini, los rites de passatge permeton d’evitar los conflictes (d’influéncia). Turner - qu’estudièt los conflictes e rituals en Africa - percep lo rite coma un fenomèn qui se modifica e subís de cambiaments amb lo temps al sen de las societats dichas tradicionalas. D'autres sociològs caracterizan tanben lo rite de passatge per sa capacitat a s’adaptar al cambiament social. Es en particular l'etnològa e sociològa Martine Segalen que mostrèt la capacitat del rite de passatge a veire diferents sens coma una certa flexibilitat, donc una capacitat a evoluar e cambiar amb lo temps.
La question de la significacion dels rites de passatge (justificacion d'un gèste, d'una paraula) es pas sempre evidenta. Pasmens, per Michèle Fellous, los rites dichs novèls (comprenent los rites de passatge) se demarcan dels ancians que los autors e los actors assajan de metre en òbra d’elements qu’an de sens per eles. L'interpretacion dels rites per un actor pòt èsser plan diferenta d’aquesta d'un sociològ. Dins la parentalitat per exemple, la plaça donada a l'enfant serà primordiala per la familha, alara que lo sociològ privilegiarà l'importança de sa plaça dins la societat.
Exemples de rites
vinheta|Jove initiant jure setat sus son banc rynana amb colar nohose e ornament jambe dekobute – [[Musèu d'istòria naturala de Tolosa|Musèu de Tolosa]]
Cearbhall Ó Dálaigh
Cearbhall Ó Dálaigh (1911-1978) avocat, jutge, jornalista e òme politic, foguèt lo president d'Irlanda entre 1974 e 1976.
Uriac
Uriac (en francés Huriel) es una comuna occitana de Borbonés situada dins lo departament d’Alèir e la region francesa d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
Huriacum, 1087 ( DR ) , Huryacus , Urie , XIIIe s. ( PB 147 ) ; = NP germ. Uro ( NPAG, I , 209a ) + -iacum ; Urié est passé à Huriel par hypercorrection dans un pays on l'on dit "ciè" pour "cièl". E. Nègre
Sent Joan de Laur
Sent Joan de Laur (Saint-Jean-de-Laur en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Nérignac
Nérignac es una comuna francesa dau departament de Viena e de la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas limitròfas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Aubigny-au-Bac
Geografia
200px|left|thumb|Aubigny-a lo-bac en lo sieu costat e lo sieu arrondissement
200px|left|thumb|Aubigny-au-bac dans son canton et son arrondissement.
Istòria
thumb|left|Aubigny al Bac diboishat abans 1615 per [[Adrien de Montigny en lo Albums de Croÿ]]
Juranson (vin)
thumb|left|200px|Vinhas deus costalats de [[Monenh on e's produseish juranson]]Lo juranson qu'ei un vin blanc de Bearn. Qu'ei produsit dab los arrasims petit e gran manseng sus un terrador a l'entorn de las vilas de Juranson mes mei que mei de Monenh.
Lo juranson que pòt estar doç (lo génser dan un haut grad d'alcòl) o sec. Los doç los génsers que son hèits dab los arrasims de las vrènhas tardivas (mei sucrat e d'un grad d'alcòl enqüera superior). thumb|200px|Petit manseng Lo rei de Navarra Enric de Labrit que bategè lo son hilh (futur Noste Enric, III de Navarra e IV de França) en lo bèth fretar los pòts dab alh e juranson, en tot inaugurar atau lo batejament bearnés.
Trucat per la filloxèra au sègle XIX que's tornore quilhar au sègle XX.
Desempuish 1936 lo juranson qu'ei ua AOC
Chalette-sur-Voire
Chalette-sur-Voire es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Marre (Mòsa)
Marre es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Kosraés
Lo kosraés (o, ancianament, kusaie) es una lenga oceaniana parlada als Estats federats de Micronesia.
Localizacion
Lo kosraés es parlat dins l'illa de Kosrae situada dins las Illas Carolinas. Unes locutors vivon a Kolonia, la capital de l'estat de Chuuk.
Classificacion
Lo kosraés es una de las lengas micronesianas, un grop de las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.
Escritura
L'alfabet kosraés es :
a, e, i, o, u, f, k, l, m, n, p, r, s, t, w, y, ng, sr
Tractat de Saint-Clair-sur-Epte
Lo Tractat de Saint-Clair-sur-Epte que ho conclusit enter lo rei de França Carles III lo Simple e lo capdau Normand (qu'ei a díser Viking) l'11 de julhet de 911. Per aqueth tractat lo rei de França que dava ua partida occidentau de Neustria en balhatge a Rollon dab la condicion qu'aqueth e prengosse lo batiatge en tot reconéisher lo rei de França con senhor e en s'engatjant a emparar França contra l'entrada d'envasidors vikings (e mei que mei peu Sèina).
Per'mor d'aqueth tractat los Normands que s'installèn en Neutria qui vadore Normandia. Chic a chic que's hiquèn a parlar en lenga d'oïl en tot i hornir paraulas nordicas (mei que mei dens lo lexic de la mar e de las armas).
Rouffy
Rouffy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bâgé-le-Châtel
Bâgiê-lo-Châtél en arpitan ( Bâgé-le-Châtel en francés) es una comuna francesa situada dins la region de Ròse-Alps e lo departament d'Ain.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Luis Walter Álvarez
Luis Walter Álvarez (n. en 1911, m.1988) foguèt un fisician nòrd-american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1968.
Canton de Tolon-4
Lo canton de Tolon-4 es una division administrativa de Provença, venguda despuèi 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dins l'arrondiment de Tolon, lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada per leis eleccions de 2015, lo canton se conservèt e demorèt limitat a una fraccion de la comuna de Tolon.
La lenga autoctòna es l'occitan provençau.
'''NB. Per de rasons tecnicas, una partida deis informacions de l'Infobox (populacion, n° INSEE) son lei de la situacion d'avans 2015. Lo n° INSEE es ara 8322. La populacion es de 50 968 abitants en 2017. La superficia e la densitat son pas conegudas.'''
Istòria dei cantons de Tolon
Lo canton de Tolon, creat en 1790 dins lo districte de Tolon, foguèt devesit en canton de Tolon Èst e canton de Tolon Oèst en 1801. Aqueus cantons foguèron devesits en canton de Tolon-1, canton de Tolon-2, canton de Tolon-3 e canton de Tolon-4 per la lei dau 8 de julhet de 1901. Per lo decret dau 28 de genier de 1964, s'i ajustèt lo canton de Tolon-5. En 1973 (decret dau 2 d'aost), novèla division : canton de Tolon-1, canton de Tolon-2, canton de Tolon-3, canton de Tolon-4, canton de Tolon-5, canton de Tolon-6, canton de Tolon-7, canton de Tolon-8 e canton de Tolon-9.
Eis eleccions departamentalas dau 22 de març de 2015, en aplicacion dau decret n° 2014-270 dau 27 de febrier de 2014, que pòrta delimitacion dei cantons dins lo departament de Var, demorèron quatre cantons : canton de Tolon-1, canton de Tolon-2, canton de Tolon-3 e canton de Tolon-4. Doncas, lo canton de Tolon-4 se conservèt, amb un territòri modificat.
Composicion
Avans coma après 2015, lo canton compren una partida de la vila de Tolon.
thumb|300px|centre|Lo canton de Tolon-4 avans 2015
Charlotte Corday
thumb|left|Ostau nadau de Charlotte Corday200px|thumb|Charlotte Corday Charlotte Corday (Saint-Saturnin-des-Ligneries près de Vimoutier, 27 de julhet de 1768 - París, 17 de julhet de 1793), que ho ua personalitat importanta de la Revolucion Francesa. Que ho guilhotinada per'mor d'aver executat Jean-Paul Marat. Normanda, qu'èra decendenta deu damaturge Pierre Corneille.
Qu'avèva simpatias entaus revolucionaris girondins mes per aquesta temporas Jean-Paul Marat e los jacobins que daunejavan dens la tirania e la sang. Que s'anè a París on aucidè lo capdau jacobin en çò son carrèra deus Cordeliers dab un ganivet e dens la soa banhadèra. Que ho arrestada de tira, embarrada dens lo palais de la Concergeria e exucatada.
Sainte-Lucie-de-Tallano
Santa Lucia di Tallà en còrs (Sainte-Lucie-de-Tallano en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Corsega del Sud e la region de Corsega.
Raimon de La Sauvetat
Raimon de La Sauvetat, originari d'Aquitània, foguèt evèsque d'Osma de 1109 a 1125, puèi arquevèsque de Toledo de 1125 a 1152. Succediguèt sus aquel darrièr sèti a Bernard de Sedirac, o Bernard de La Sauvetat, de meteissa origina qu'el, e que l'aviá fach venir en Espanha.
Trimbach (Bas Ren)
Trimbach  en alemannisch (Trimbach en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Raimon de La Sauvetat
Monge benedictin, nascut en Gasconha. Coma evèsque, sosten la traduccion a Toledo de tèxtes filosofics e scientifics de l'arab cap al latin (coma per exemple Joan de Sevilha).
Trimbach (Bas Ren)
Geografia
Trimbach Es un vilatge del Bas-Rhin situat en lo costat de Seltz e en lo arrondissement de Wissembourg. La municipalitat a situat a aperaquí una desena de quilomètres de la frontièra alemanda.
Los ciutadans de Trimbach an nomenat los Trimbachois e los Trimbachoises.
Trimbach est un village du Bas-Rhin situé dans le canton de Seltz et dans l'arrondissement de Wissembourg. La commune est située à environ une dizaine de kilomètres de la frontière allemande.
Les citoyens de Trimbach sont nommés les Trimbachois et les Trimbachoises.
Ronçada cap a l'aur
vinheta|333x333px|Dessenh d'un prospector d'aur colan lo sable d'un riu. Una ronçada cap a l'aur es l'afluéncia aviada de fòrça personas, nomenadas cercaires d'aur, cap a una region après l'anóncia de la descobèrta (reala o pretenduda) de venas d'aur dins la region. La venguda d'aquestes cercaires d'aur provòca l'arribada de nombroses comèrcis connèxes (ostelaria, alimentacion, vestit, aisinas tecnicas, servicis financièrs, comunicacions, léser…) podent anar fins a la creacion d'una vila. La rumor o l'informacion de la descobèrta per un geològ o per un cercaire d'aur permet l'espandiment de la novèla e atrach fòrça òmes esperant ne far de profièch rapid. Las gents podavan participar de concors per trobar d'aur o un terren per poder s'i installar. Pren sovent un resson utopic, la tematica de la ronçada cap a l'aur constituís un verai leitmotiv artistic dempuèi lo sègle XIX.
Trimbach (Bas Ren)
Geografia
L'altitude moyenne à laquelle est située Trimbach est d'environ 145 mètres. L'altitude minimum est de 138 mètres et le maximum est de 179 mètres.
Ronçada cap a l'aur
Las ronçadas cap a l'aur del sègle XIX provoquèron sovent la creissença aviada de vilas a partir de masatges, coma Dawson City al Yukon pendent la ronçada cap a l'aur del Klondike : le temps que lo govèrn canadian balhe l'estatut de vila a aquesta, passèt de unes centenats a 30 000 habitants e mermèt a unes 5 000. L'expleitacion de las minas d'aur de Siberia atirèt fòrça pionièrs dins la vila d'Irkotska partir de l'epòca tsarista.
La Georgia de las annadas 1830
Las primièras minas dobriguèron veraiament en 1829 e l'afluéncia de colons se materializèt a la davalada de 1829. La mai granda partida dels colons arribèt pendent las annadas 1832 e 1833, a l'escasença de loterias permetent d'atribuir de tèrras. Los sites d'Auraria e Dahlonega en Georgia se trapan sul territòri de las tribús d'indians Cherokee, que deguèron seguir la Pista de las Lagremas en 1838.
Califòrnia, 1848
drecha|vinheta|350x350px|Anciana mina d'aur de Skidoo, dins la [[Val de la Mòrt en Califòrnia.]] Descobèrta d'aura Sutter's Mill (encara per unees meses jos la dominacion mexicana). Seguida de la « conquista de l'Oèst ». Mercé al telegraf, la novèla se difusa dins lo mond entièr aviadament. La ronçada cap a l'aur de Califòrnia trai d'aventurièrs del mond entièr. Los Europèus passavan pel cap Horn per arribar a San Francisco sièis meses mai tard. Fòrça clippers (nau de vela) demoravan a cai e acabavan per poirir dins la baia de San Francisco. La vila, ela, coneguèt une creissença demografica pro rapida.
Doncourt-aux-Templiers
Doncourt-aux-Templiers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ronçada cap a l'aur
Austràlia, en 1851
La ronçada cap a l'aur al Victòria foguèt un periòde de l'istòria del Victòria, en Austràlia entre 1851 e la fin de las annadas 1860, que transformèt lo país e provoquèt un quadruplament de sa populacion.
Lo canyon de Fraser, en 1858
vinheta|Cracaire d'aur chineses sul flume Fraser vèrs [[1864.]] La ronçada cap a l'aur del canyon de Fraser tanben comencèt en 1858, mas mai luènh al nòrd, en Colómbia Britanica. En mens d'un mes, 30 000 personas arribèron dins la vila de Victòria que comptava pas que 500 abitants just abans la ronçada.
En 1860, lo projècte de Rota Cariboo deviá permetre de rejóher mai aisidament la region Cariboo ont d'aur èra expleitat. Lo sol accès se compausava d'un caminòl long d'un bauç ont un sol muòl podiá passar a l'encòp. A la mitat de las annadas 1860, la ronçada cap a l'aur de la Big Bend, tanben se debana en seguida en Colómbia Britanica.
En 1860, Idaho
La ronçada cap a l'aur de l'Idaho comença en 1860 e puja en poténcia las tres annadas seguentas puèi se virèt cap al metal argent. En 1860, lo territòri de l'Idaho recep la visita de detz prospectors menat pel Capitani E.D. Pierce, que dintra dins la resèrva dels indians Nas Traucats e cerca d'aur sens ne trobar pendent un mes fins a que que Wilbur Bassett ne trapa long del Canal Gulch. En mens de sièis meses, 1600 prospectors de pertot dins l'oèst se ronçan, fasent l'Idaho un dels dos Estats novèlament installat dins l'oèst. En 1862, son ditz mila minors que produson mai de 600000 dolars d'aur cada jorn e descobrisson lo sector d'extraccion de l'aur mai important d'Idaho, lo Bacin Boise. En 1863, la populacion de la vila d'Idaho City es de 6200 abitants, passant Portland coma mai granda vila dins lo Nòrd-oèst dels EUA.
En 1881, mai al nòrd, Andrew Prichard trapa d'aur près de North Fork, long del riu de Còr d'Alene (Idaho), çò que provòca una migracion dels minors cap al nòrd, utilizant lo Northern Pacific Railroad. En 1882 qualques 180000 boissèls de carbons son produchs sus plaça per provesir las usinas d'afinatge. En 1885, Noah Kellogg descobrís la mina de Bunker Hill, que donarà de grandas quantitats d'argent dins lo sector de Còr d'Alene (Idaho).
La Ronçada cap a l'aur de Montana
D'aur èra estat descobèrt dins Montana a partit de 1852, per Francois Finlay, vengut de Califòrnia, mas sens èsser seguit per d'autres prospectors. La Ronçada cap a l'aur de Montana comencèt pas qu'una desena d'annadas mai tard. Lo 28 de julhet de 1862, de prospectors menats per John White descobrisson d'aur dins un riu, près de Bannack, qu'es fondada en 1862 coma primièra capitala territoriala de Montana, qu'es pas encara un Estat. La vila es nomenada segons Bannock, una tribú indiana locala. Atenh lèu una populacion de 3000 abitants e emplega en genièr de 1863 un sheriff del nom de Henry Plummmer. I aviá tres ostalariás, tres fornariás, tres fabres, doas escudariás, doas bocariás, una especiariás, un restaurant, una braçariá, un ostal bilhard, e quatre saloons. Es en seguida en 1863 que se descobriguèt d’aur long de l’Alder Gulch. Unas setmanas mai tard, la vila de Virginia City èra nascuda, atirant de milièrs de minors e tanben de bandolièr, que faguèron unes 190 murtres en sièis meses. Per se defendre, los abitants deguèron crear una milícia. Lo sector acculhís lèu 10 000 prospectors.
D'autras vilas bufadas apareisson, permeton d'exportar per 100 milions de francs d'aur : Gallatin City, La Barge City, Hangtown, Hell Gate, Fort Owen, Fort Colin e Mullan Pass. Helena es fondada lo 30 d'octobre de 1864 après la descobèrta d'un jaç de sable aurifèr dins la region. La vila comptarà en 1888 cinquanta milionnaris en dolars, la mai fòrta concentracion al mond. Le Territòri de Montana foguèt creat en 1864 un an après aqueste de l'Idaho vesin, mas vendrà pas un Estat qu'en 1889, un an abans l'Idaho.
La Ronçada cap a l'aur de Montana on prenguèt de l'amplor en 1864 e 1865 quand de soldats confederats, que fasián partit de l'Armada confederada del general Sterling Price, beneficiant d'una amnistia, a la condicion que quiten la zona de combat, son arribats dins Montana. En 1870, l'aur s'agota a Bannack, que en 1874 la populacion compta pas qu'un centenat de personas mas bastit pasmens una escòla en 1875. Los darrièrs abitants son partits dins las annadas 1970. La vila es uèi en roïna.
Transvaal, a partir de 1873
Diferentas ronçadas cap a l'aur al Transvaal (actuala Sudafrica), coma a Pilgrim's Rest e Lydenburg (1873), Barberton (1882) e Johannesburg (1886).
Los puèges negres del general Custer en 1874
La ronçada de l'aur dins los puèges negres es lançada per une expedicion militara scientifica de 1 200 òmes, al còr del santuari dels indians cheyennes e provòca la batalha de Little Big Horn, pendent la guèrra de las Black Hills.
Flume Klondike, Yukon, 1897–1899
La ronçada cap a l'aur del Klondike foguèt una ronçada frenetica que s'accompanha d'una importanta immigracion dins la region del Klondike, près de Dawson City, dins lo Yukon (Canadà); après que d'aur i foguèt descobèrt a la fin del sègle XIX.
A l'estiu de 1896, d'importants depauses aurifèrs son trobats dins lo ruisseau Rabbit un afluent del riu Klondike. Mens d'un an après, una ronçada cap a l'aur comença, atirant fins a 100 000 personnes dins la region de Dawson City. Pendent dos ans, lo Klondike atrach totes aquestes que volon far fortuna rapidament en America del Nòrd. Inspira fòrça escrivans, que los mai celèbres son Jack London e Robert William Service lo sos avent abitat dins la vila de Whitehorse. Robert William Service dins sos primièrs poèmas e son libre The Trail of 98 descriviá la vida dels pionièrs e dels cercaires d'aur del Yukon.
Aqueste episòde inspirèt lo filme The Gold Rush de Chaplin.
Nome e Fairbanks, Alaska, fin del sègle XIX
vinheta|400x400px|[[Nome (Alaska)|Nome City, Alaska, setembre 1899, la vila de dos meses d'existéncia.]]
Cultura
Las ronçadas cap a l'aur contribuiguèron a crear una representacion del cercaire d'aur, utilizada dins fòrça òbras.
Normandia
thumb|right|250px|Mapa de Normandia istorica 100px|thumb|left|Escut de Normandia
Uei la Normandia istorica qu'ei partajada enter la region francesa de Normandia e lo ducat de Normandia (islas de Jersey e de Guernesey) devath la sobeiranetat de la rèina deu Reiaume Unit.
Aubry-du-Hainaut
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region dels Nauts de França.
Manuel Gomes da Costa
Manuel de Oliveira Gomes da Costa (1863-1929) militar (general) foguèt president e tanben primièr ministre de Portugal entre lo 19 de junh de 1926 e lo 9 de julhet de 1926.
Oms
Oms (Homps en francés) qu'es ua comuna occitana de Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Oms qu'es lo plurau de l'occitan o(l)m, « omp, olom », deu latin ulmus,.
Biologista
Un biologista qu'ei un scientific qu'estudia la biologia.
Khwarezm
300px|thumb|L'oasi de Khwarazm subre un imatge satellit de 2009 Khwarezm o Corasmia, es un grand oasi de la region del dèlta del riu d'Amodarià en Asia Centrala, que confronta al nòrd la Mar d'Aral, a l'èst lo desèrt de Kyzyl Kum, al sud lo desèrt de Karakum e a l'oèst lo plan de Ustiurt. Foguèt lo centre de l'anciana civilizacion corasmiana e d'una seria de reialmes, que lors capitalas èran Kath, Gurganj (la modèrna Köneürgenç) e, al sègle XVI, Khiva. Uèi Khwarezm aperten per part a Ozbequistan e per part a Turcmenistan.
Amodarià
Amodarià (persan:آمودریا, Āmūdaryā; pashto:د آمو سيند, də Āmu Sind; arabi: جيحون, Jihôn o Jayhoun; ebrieu: גּוֹזָן, Gozan ), tanben dit Oxus, es un flume màger d'Asia Centrala format pel jonhent dels rius de Vakhsh e de Panj. Nais per las montanhas de Pamir, travèrsa l'Hindu Kush e lo desèrt de Karakom, abans de formar un dèlta per s'escampar dins la mar d'Aral. Autrescòps, lo riu èra considerat coma la termièra entre Iran e Toran.
Satawalés
Lo satawalés es una lenga oceaniana parlada als Estats federats de Micronesia.
Localizacion
Lo satawalés es parlat dins l'illa de Satawal, situadas dins las Illas Carolinas e que fa partida de l'Estat de Yap, un dels membres dels Estats federats de Micronesia. Una comunitat de satawaleses viu sus l'illa de Yap, e de grops mens importants se tròban a Saipan, dins las Illas Marshall e tamben als Estats Units, l'anciana poissança tutelària.
Classificacion
Lo satawalés es una de las lengas trukicas, una cadena dialectala restacada a las lengas micronesianas, un grop de las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.
Escritura
L'alfabet satawalés es :
a, ae, ch, e, eo, f, g, i, iu, k, m, mw, ng, n, oa, o, p, pw, rh, r, s, t, u, w, y
Pèir Berland
Pèir Berland (1377-1458) estó un prelat e òme politic occitan.
Origina e estudas
Pèir Berland neishut lo 15 de julhet de 1377 quartèir de Sent Rafaèl, dens la comuna d'Avensan, en Medòc. Son ostau natau estut transformat après en capèra, e una placa explicativa - mès incomplèta e redigida en francés sonque - i es anueit apausada. Èra hilh de paisans aisats, exemptats de redevéncia ; sa mair èra sortida de Molís.
Ramon de Brujas, un tabelion, li ensenhèt dens sa juenessa los rudiments dau saber, au quau èra predispausat Pèir Berland : una legenda conta qu'un prèste daus alentorns seré estat susprés de veire lo mainatge tralhar sau sòu de las frasas en latin. Es per aquò qu'a la mòrt dau pair, Pèir Berland se'n discut anar estudiar a Bordèu, e pershegut per daus estudis de teologia e de dreit canon de 1396 a 1399, a l'universitat de Tolosa.
Carrèira religiosa
L'arquevesque Francés Uguccione, ahurbit per l'intelligéncia de Pèir Berland, l'engatgèt coma secretari. Lo shegut en Itàlia on se morit l'arquevesque. Après un viatge a Jerusalèm, tornèt a Bordèu en 1413. Vengut lavetz curat de Boliac, parròpia a laquau èran restacadas Larmont e Quinsac. En 1419, estut nomnat secretari dau capítol. Enfin, lo 31 de mai de 1430, en seguida de la mòrt de Dàvid de Montferrand, arquevesque de Bordèu, Pèir Berland estut elegit per lo remplaçar.
La legenda vòu que Pèir Berland augi hèit tot çon que podèva per portar ajuda a las victimas daus pilhatges menats per Rodrigue de Villandrado, e mei generaument se batut per ateunir los efèits de la praubetat e de la misèra en çò daus Bordalés.Los istorians Camile Julian e Enric Ribadiu an insistit sus aquesta dimension de "sent" dau pòble. Cada setmana, la tradicion nos ditz que distribuiva de las aumòinas aus tretze espitaus de Bordèu, que portèt au nombre de quatòrze.
Carrèira politica
En 1431, se metut a s'implicar fòrtament dens la via politica : vingut lo permèir daus conselhèirs reiaus dens lo ducat d'Aquitània e estut promovut representent dau poder anglò-gascon a Bordèu. Reüssit tanben a convéncer los jurats de crear una universitat a Bordèu, dont l'institucion estut autorizada en 1441. En mei d'una universitat, Pèir Berland fondèt un collègi a Sent Rafaèl, destinat a acuelhir daus escolèirs praubes per de las estudas clericalas.
Lo contèxte estans aqueth de la Guèrra de Cent Ans, Pèir Berland discut resistar de cap a l'invasion francesa que menaçava Bordèu. Lo petit pòple èra alassat daus conflits, los borgés e los jurats negociavan la capitulacion ; Pèir Berland intervengut per trobar un compromís. Mès ren n'i hit, e Bordèu e l'Aquitània s'escaduren per capitular en 1453.
Mòrt
Pèir Berland, chamalhat per las novèras autoritats, envièt sa demission en julhet de 1456. Estut exilat prau senescaut de Guièna au collègi de Sent Rafaèl, mès una tradicion evòca tanben un encaujament a Cordoan, on lo far d'anueit n'èra pas encara bastit, sonqu'un eremitatge. Se morit lo 17 de genèir de 1458.
Estut entarrat dens la catedrala Sent Andriu. Dens son testament, n'aublidèt pas los praubes, los estudiants, tots los espitaus de Bordèu, las glèisas medoquinas e aqueras on avèva oficiat, sos successors, sos vailets, e ben-de-verai sa familha. Un pleitei en canonizacion s'avièt en 1462 mès n'escadut jamèi. Maugrat aquò, sa memòria es totjorn aunorada, e la tor-clochèir de la catedrala de Bordèu pòrta son nom.
Champigneul-sur-Vence
es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region de Champanha e Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Robert Coleman Richardson
Robert Coleman Richardson (n. en 1937) es un fisician american. A recebut lo Prèmi Nobel de Fisica en 1996, amb David Morris Lee e Douglas Osheroff.
Portugal continental
300px|right|Mapa del Portugal Continental
Lo Portugal continental  designa lo territòri continental portugués, situat dins Peninsula Iberica.
La designacion es utilizada per diferenciar lo territòri continental de las archipèlas atlanticas dels Açòres e de Madèira.
Es la 85 subdivision d'un país mai poblada del mond.
Lo Portugal continental comprend 278 dels 308 concelhs, 89 015 km² dels 92 145 km² del territóri nacional (96,6%), e 10 144 940 del 10 637 713 abitantes qu'i abitan (segon lo cens de 2011 ), siá, 95,1%.
Sent Joan Lespinassa
Sent Joan Lespinassa (Saint-Jean-Lespinasse en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Masamet
Masamet (Mazamet en francés) es una comuna lengadociana en Montanha Negra situada dins lo departament Tarn e la region Occitània. La vila coneguèt un ric passat industrial entre los sègles XIX eXX, en particular mercé a l'industria de deslanatge, que foguèt una vertadièra especialitat masametana, coneguda internacionalament.
Lo gentilici es masametòl -a, var. m. masametòu.
Geografia
Comuna situada al pè de la Montanha Negra, Masamet, es cap luòc de canton del departament de Tarn.
Es asagada per Toret e Arneta, beneficia d'un clima umid temperat e bufan dins las vals d'Arn e de Arneta, los vents del nòrd e d'Autan. La vila de Masamet es a proximitat de nombroses lacs e bacins : lac de Montanhés, lac de La Prada Bassa, bacin du Lampi nòu, lac de Camases, lac del pas de las bèstias, lac de Sant Pèire, lac de la Ravieja, lac del Mèrle.
Istòria
La vila seriá estat fondada d'en primièr a Autpol, en 413 pel rei visigòt Ataülf, sus un puèg rocós que domina l'emplaçament de la vila actuala. En 1212 pendent la crosada dels albigeses, Simon IV de Montfòrt assegèt la ciutadèla convertida al catarisme. Après quatre jorns de sèti, prenguèt la plaça e faguèt desròcar la fortalesa. Los abitants d'Autpol aguèron de s'installar dins la val, e fondèron un vilatjòt a la broa d'Arneta: Lo Mas d'Arneta, que vendriá pus tard Masamet. A partir de 1685 : l'Edicte de Fontainebleau obliguèt los protestants mazametans, forabandits de nombrosas professions, de se consagrar a l'industria e al negòci. En 1790 : Jean-Baptiste Meyer foguèt elegit primièr conse de la vila. La comunautat comptava 5 474 armas. En 1807 David Cabibel e nòu industrials van formar lo primièr ostal de negòci que portarà coma rason sociala, lo nom de Société des Casernes. Sens o saupre, venián de fondar las basas d'un esperit de comèrci que durariá 200 ans. En 1851 : Pierre-Elie Houlès importèt 2 balas de pèl de feda de Buenos Aires per ensajar de ne recoltar la lana. Tempativa qu'anava iniciar un saber-far novèl : la lana mòrta veniá utilizabla. Lo deslanatge èra nascut qu'anava assegurar una prosperitat economica extraordinària a la vilòta de Masamet entrò dins lo darrièr terç del sègle XX.
Sègle X
../.. | sègle VIII | sègle IX | sègle X | sègle XI | sègle XII | ../..
Istòria
901 : revirada d'una incursion ongresa còntra lo nòrd d'Itàlia. La multiplicacion d'aqueleis expedicions entraïnèt de discussions entre sobeirans occidentaus per formar una aliança comuna còntra leis Ongrés. 902 : acabament de la conquista de Sicília per leis Arabes. En revènge, en Anatolia Orientala, lei Bizantins capitèron de conquistar divèrsei territòris. 902-904 : trèbols importants en Siria en causa de la revòuta dei Carmatas, una sècta inspirada per lo kharigisme (→ 907]. thumb|right|Representacion dau pilhatge de [[Tessalonica dins un manuscrit bizantin dau sègle XI ò XII.]] 904 : importanta desfacha bizantina amb la presa de Tessalonica per lo pirata grèc Leon de Trípols que capturèt 22,000 abitants e 60 naviris . 904-905 : aprofichant de trèbols intèrnes grèus, leis armadas abbassidas reconquistèron l'Egipte dei Tulunides. 907 : incursions dau Rus' de Kiev còntra Constantinòble. Lei Bizantins acceptèron de pagar un tribut important per defugir una ataca novèla (→ 911). 907 : importanta victòria ongresa còntra lei Francs a la batalha de Bratislava. Arrestèt l'expansion dei Francs vèrs l'èst durant 50 ans e permetèt ais Ongrés d'organizar liurament seis incursions còntra lei regions francas. 908 : mòrt dau califa Al-Muktafi qu'es considerat coma lo darrier califa de la dinastia abbassida aguent un poder reau avans la renaissença dau Califat au sègle XII. Foguèt remplaçat per Al-Muqtadir, un enfant plaçat sota la direccion d'una regéncia.
Cultura
20px Sègle X : periòde probable de la redaccion dau conjur Tomida femina qu'es l'òbra pus anciana ben identificada coma escricha en occitan. 977 : en Iraq, acabament dau premier sanctuari de la Mosqueta de l'imam Ali a l'iniciativa dei Buyides.
Sciéncias e tecnicas
v. 900 : desvolopament de l'algèbra d'Al-Khwarizmi per lo matematician egipcian Abu Kamil que tractèt de poissanças superioras a 2. v. 900-930 : descripcion de la variòla e dau senepion per lo sabent iranian Al-Razi. Aquò permetèt de destriar lei doas malautiás. v. 900-930 : critica de la teoria deis umors de Galian per Al-Razi. v. 912 : redaccion d'un tractat sus l'engordiment dei membres per lo mètge arabe Qusta ibn Luqa. 912 : mòrt dau sabent arabe Ahmad ibn Yusuf, autor de recèrcas sus lei relacions de proporcionalitat e sus de questions liadas ais impòsts. v. 920 : descubèrta dei principis matematics dau foncionament de l'astrolabi per lo sabent arabe Al-Battani. v. 925 : tractat d'Al-Farabi sus la musicoterapia. v. 932 : descripcion de la fèbre dau paludisme per lo mètge judieu Isaac ben Solomon. v. 950-979 : redaccion de tractats regardant la geriatria e lei trèbols dau som per lo mètge arabe Ibn Al Jazzar. 964 : publicacion per l'astronòm arabopersan Abd al-Rahman al-Sufi dau Libre deis Estelas Fixas que depintava la posicion, la magnitud e la color deis estelas dins cada constellacion. De dessenhs e d'esquèmas permetèron tanben d'illustrar lei diferentei constellacions. 965 : au nòrd de la Mar Negra, importanta victòria dau prince Sviatoslav I que prenguèt la fortalesa de Sarkel. Durament batuts, lei Cazars venguèron una poissança segondària de la region au profiech dei Rus' e, subretot, dei Pechenègs. 969 : trabalh sus la trisecccion d'un angle dau matematician iranian Al-Sijzi. 976-977 : fabricacion d'un relòtge astronomic mecanic utilizant dau mercuri liquid per mòure una ròda de palas per lo Chinés Zhang Sixun. v. 979-984 : descubèrta d'una lèi sus la refraccion de la lutz per lo Chinés Zhang Sixun. 980 : viatge dau sabent occitan Gerbèrt d'Orlhac a Còrdoa. I descurbiguèt lo sistèma decimau arabe e favorizèt son introduccion en Euròpa Occidentala. thumb|Pagina dau tractat d'[[Ibn Sahl presentant lei lèis de la refraccion.]] 983 : publicacion per lo matematician persan Ibn Sahl d'un tractat sus lei miraus que presentava tanben lei lèis de la refraccion. v. 990 : introduccion de la nocion d'abac en Euròpa per Gerbèrt d'Orlhac. 994 : descubèrta de la demenicion de l'enclinason de l'aisse de rotacion de la Tèrra per l'astronòm iranian Al-Khujandi. 1000 : publicacion de Sus la construccion d'un pentagòne eqüilaterau dins un carrat conegut dau matematician arabi Abu Sahl al-Quhi (vèrs 940 - 1000). En particular, son autor i donèt la solucion d'una equacion dau quatren gras.
Lo Comte de Monte-Cristo
thumb|200px|[[Isla de Monte-Cristo]]Lo Comte de Monte-Cristo qu'ei un roman d'aventura de l'escrivan creòl francés Alexandre Dumas. Amassa dab Los tres Mosquetaris qu'ei considerat com un deus romans màgers d'Alexandre Dumas.
Que ho publicat en 1844 e que conta la venjança d'un marin, Edmond Dantès, contra tres òmis qui l'an hèit empresoar injustament durant mantuas annadas : lo pescador catalan Fernand (amorós de la nòvia de Dantès), lo procuraire deu rei Villefort (qui vòu har desaparéisher Dantès per'mor d'estar lo sol testimòni de las simpatias bonapartistas deu son pair) e lo comptable deu vaishèth de Dantès, lo Faraon (per simpla gelosia e rancuna). En preson Dantès que hè la coneishença d'un prèste italian hèra saberut e sapient, l'abat Faria, qui completa la soa educacion e qui'u ditz on trobar un gran tresaur qui balharà au marin lo parat de's venjar. Dantès que s'escapa deu la soa preson (lo castèth d'It) en se bèth préner la plaça de l'abat dens lo son linçòu de mort. Un còp liure que's pòt vodar a recompensar los qui ensagèn de l'ajudar (lo son armator Morrel) e a castigar los tres mentidors.
L'accion que's passa en Provença (Dantès qu'ei de Marselha), Italia, França e a l'Orient Mejan.
Monlet
Monlet (Monlet en francés) z-es una comuna de Velai o d'Auvèrnhe, situada dins lo departament deu Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Geografia
Monlet se tròba a dos quilomètres de l'ancian chapluòc de canton, Alègre, en la partida centre nòrd deu Naut Léger. Lo vilatge, traversat en son meig e del nòrd al sud per la RD 13, es lo mai vast del canton amb una superfícia de 3 570 ectaras. Deu punt de vista del relèu, es una plana granitica d'altitud mejana a l'entorn de 1 000 mètres.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Monledum, en latin, en 1213, Ecclesia B. Mariae de Monlet, en 1252, Ecclesia de Montleth, en 1267, Molletum, en 1329, Le Moulet, en 1398, Mollet, en 1453, Molet, en 1561, Montlet-en-Auvernhe, en 1608. Pas d'informacions sus l'origina. La fòrma occitana es benleu Molet.
Pingelapés
Lo pingelapés es una lenga oceaniana parlada als Estats federats de Micronesia.