cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Friedrich Gottlob Keller
Friedrich Gottlob Keller (27 de junh de 1816, Hainichen - 8 de setembre de 1895, Krippen) es un engenhaire alemand dau sègle XIX famós per son trabalh sus la pasta de papier cellulosica.
Seguissent una idèa dau sabent francés Réaumur (1683-1757), estudièt la possibilitat de produrre de papier en utilizant la fusta coma matèria premiera. D'efiech, avans son trabalh, la pelha èra lo materiau de basa de fabricacion dau papier mai la saretat relativa complicava la produccion. A partir de 1841, comencèt la concepcion d'una maquina capabla de transformar la fusta en pasta. Acabèt son projècte en 1844 mai trobèt ges de desbocat. Foguèt donc obligat de s'associar amb l'òme d'afaires Heinrich Voelter (1817-1887) que capitèt de crompar totei lei drechs sus l'invencion en 1852 e que fondèt una importanta companhiá papetiera.
De son caire, Keller, totalament roïnat, deguèt abandonar son trabalh. Pasmens, a partir deis ans 1870, recebèt de dons regulars de part de jornaus en remerciament de son invencion. Aquò li permetèt de crompar un ostau onte se retirèt fins a sa mòrt.
Kèmerovo
thumb|250px|Centre de Kèmerovo Kèmerovo (en rus: Кемерово; pron. : [ˈkʲemʲɪrəvə]) es una vila industriala russa e lo centre administratiu de l'oblast de Kèmerovo en Siberia.
Mont Fridtjof Nansen
Lo Mont Fridtjof Nansen (4,070 m) es una montanha de la Cadena Transantartica descubèrta per Roald Amundsen en 1911. Porta lo nom dau consultant tecnic de l'expedicion norvegiana qu'agantèt per lo premier còp lo Premier Pòl a la fin d'aquela annada. Situat a environ 500 quilomètres dau Pòl Sud, fa partida deis uech cimas d'Antartida que passan 4,000 m d'altitud.
Bucovina
Bucovina, (en romanés Bucovina, en ucraïnés: Буковина, Bukovina; en alemand e polonés: Bukowina) es una region de l'Euròpa centreorientala, situada entre la region istorica de Galicia e la region de Moldavia, que foguèt una província de l'Empèri austroongrés, e actualament es devesida entre Ucraïna e Romania. La part nòrd forma l'actual oblast ucraïnés de Chernivtsí, e es sovent nomenada Bucovina popularament. La part sud forma la major part de l'actuala província romanesa de Suceava. Lo territòri que s'espendís suls Carpats del Nòrd e tanben sus las planas vesinas. Es sonat en romanés País Naut (Țara de Sus) de Moldavia. La partida situada en Ucraïna a una majoritat ucraïniana de 75% e una minoritat de 19,8% de Romaneses.
La partida romanesa compta 94,8% de Romaneses e 0,9% d'Ucraïnians.
Neuville-Saint-Rémy
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Istòria
Pendent lo periòde gallo-romaine, lo territòri i aviá poblat pels Nerviens, #que los ne cabes-de luòcs #èsser Bavay de contunh Cambrai.
A la Mièja Edat lo vilatge dépendait del abbaye bénédictine de Anchin.
Al continuament del tractat de Verdun de 843 #que partejava l'empèri de Charlemagne, lo Escaut #venir per uèch sègles la frontièra del reialme de França e del Empèri. La posicion termierèra del vilatge la #expausar a divèrsas recuperacions a las destruccions e a las pillages : i aguèt incendiat pels Franceses lo 26 de novembre de 1553, pels Espanhòls l'an 1595.
En 1794 lo zèle anti-religiós de la Convencion montagnarde, pourchassant pertot los signes del « fanatisme », renomma la municipalitat « Neuville-la-Cauçada ». A la Escaut #èsser canalisé e connectat al canal de Sant-Quentin, #çò que #transformar lo pòble rural dins una pichona vila industriala e residenciala.
La Primièra Guèrra mondiala #daissar la municipalitat en granda part destruida.
Es al cors de la, mai particularament en los ans 1960, que la municipalitat a conegut lo sieu creissement la mai espectaculara pel bastiment de lotissements pavillonnaires, amb un ganh de populacion de 45 % dintre las recensements de 1962 e 1968. Neuville-Sant-Rémy es uèi lo segond comuna de l'aglomeracion de Cambrai per la siá populacion, mas a gaireben perdut entre 1999 e 2009.
Pendant la période gallo-romaine, le territoire était peuplé par les Nerviens, dont les chefs-lieux furent Bavay puis Cambrai.
À la suite du traité de Verdun de 843 qui partageait l'empire de Charlemagne, l'Escaut devint pour huit siècles la frontière du royaume de France et de l'Empire. La position frontalière du village l'exposa à plusieurs reprises aux destructions et aux pillages : il fut incendié par les Français le 26 novembre 1553, par les Espagnols en 1595.
En 1794 le zèle anti-religieux de la Convention montagnarde, pourchassant partout les signes du « fanatisme », renomma la commune « Neuville-la-Chaussée ». Au l'Escaut fut canalisé et relié au canal de Saint-Quentin, ce qui transforma le village rural en une petite ville industrielle et résidentielle.
La Première Guerre mondiale laissa la commune en grande partie détruite.
C'est au cours du, plus particulièrement dans les années 1960, que la commune a connu sa croissance la plus spectaculaire par la construction de lotissements pavillonnaires, avec un gain de population de 45 % entre les recensements de 1962 et 1968. Neuville-Saint-Rémy est aujourd'hui la deuxième commune de l'agglomération de Cambrai par sa population, mais a perdu presque 200 habitants entre 1999 et 2009.
6 de mai
Decèsses
Vejatz tanben:
Neuville-sur-Escaut
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
Vilatge sul Escaut.
Sejalèir
L’altitud mejan dau massís se situa entre 1,200 e. Lo ponht culminant n'es lo senhau dau Luguet.
Sa vila principala es Alancha.
Toponimia
vinheta|Carta de Cassini (sègle XVIII) mençonant la Montanha dau Sejalèir
Geografia
vinheta|Situacion dau Sejalèir dins l'anciana region [[Auvèrnhe]]
Lo Sejalèir ocupa una posicion centrala dins los monts d'Auvèrnhe. Es bordat au nòrd per los monts Dòr e au sud per los monts de Chantau. A l'oèst, Artensa fai transicion ambé los monts de Lemosin mentre qu'a l'èst s'espandís la plana de Limanha.
Blòc 1009
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
État de siège (film, 1972)
thumb|Costa-Gavras État de siège (occitan "Estat de sièti") qu'ei un film estreat en França en 1972 deu relizator franco-grèc Costa-Gavras dab un escripte de Franco Solinas, inspirat de la presa, jutjament e execucion deu conselher, assistant e formator en interrogatòri dab totura e execucion nòrd-american Dan Mitrione peus gerrilleros Tupamaros en Uruguai.
Blòc 1009
Sa superfícia es de 0.
État de siège (film, 1972)
Lo film e segueish pro fidelament los hèits quasi simultanèus dab totun noms fictius e en bèth estar virat dens lo Chile de Salvador Allende avans la presa deu poder peu còp d'estat d'Augusto Pinochet : arribada de Philip Michael Santore (l'avatard de Mitrione, interpretat per Yves Montand oficiaument com emplegat deu consulat american entà ajudar la policia ; la soa presa peu Tupamaros, lo son interrogatòri per los guerrilleros (los rincipaus interpretats per Jacques Webert e Jean-Luc Bideau e las soa dificultats a dehéner dab la pròvas acablantas qu'en vertat es estat instructor en torturas dab exemples practics sus subjèctes vius qui administrè descargas de hauta tension dens las partidas mei sensiblas (uelhs, genitaus) deu còrs. Fin finala qu'ei executat e las pròvas de las soas accions desveladas publicament en tot creant un escandal public. Fin finala, tau com s'escadè istoricament, en quauques dias d'estat d'execions, la repressions governamentala que las se vira entà gahar los capadaus tupamaros.
Fain-lès-Montbard
Fain-lès-Montbard es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha Franca Comtat.
État de siège (film, 1972)
Lo fim s'acaba aquí (aquí e n'èran los eveniment au moment deu viratge deu film en 1972) ; istoricament los tupamaros arresttas serveron d'ostages entà oblugar lo moviment a abandonar la luta ; dab lo retorn de la democracia totun, las custòdis deu moviment be governèn fin finala lo país en tot ganhar las eleccions.
Joan Baptista Fabre
Joan Baptista Fabre, abat, (que signava tanben, en francés, Jean Baptiste Castor Fabre - Someire, lo 28 de març de 1727 – Cèlanòva, 1783), de segur lo màger escrivan occitan deu sègle XVIII, autor deu famós roman Istòria de Joan-l’an-pres, e d’ua abondosa òbra que va deu burlesc a çò de mei erudit. Que ho un actor actiu dens las discussions filosoficas deu son temps e un detractor de Voltaire.
État de siège (film, 1972)
La musica deu film qu'ei de Míkis Theodorákis e qu'i participèn Los Calchakis.
Fain-lès-Montbard
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Joan Baptista Fabre
Vita
L’abat Fabre qu’èra gessit d’un mitan au còp intellectuau e praube. Lo son pair, Claudi Fabre, originari de Montpelhièr qu’èra regent a Someire on vadó Joan Baptista, mentre qui la soa mair e hasèva çò medish a l’escòla de hilhas. Praube a capdet, que ho tonsurat a l’etat de 12 ans e aus 18 qu’estudiè en çò deus jesuistas de Montpelhièr. En 1751 qu’èra au seminari de Nimes per estar ordonat lo 27 de mai de 1752 en la glèisa deus Penitents d'aquesta ciutat. Lo 20 de gener de 1755 qu’èra vicari d’Aubais puish de la Vaunaja. Enter 1755 e 1756 que ho curat a Vic de la Gardiòla, a Miraval puish a Castèlnòu en 1756. Que dehenó la soa tèsi de filosofia a Montpelhièr e arron que'u nomen professor de retorica au Collègi Reiau de Montpelhièr, institucion qui remplaçava l’escòla deus jesuitas horabandits pauc avant, çò qui èra l’encausa de vivas tensions au Clapàs. Dens aqueth contexte tienut, non demorè pas longtemps professor e que tornè estar curat al Crèç, Sant Miquèu de Montels e Cèlanòva. Durant la soa vita que muishè ua grana afeccion peu son nebot qui’s hasó aperar Chivalier de Sant Castor. Lo quite Joan Baptista qu’ensagè d’anoblir lo son nom en Fabre de Sant Castor per l'ajudar. Lo "chivalier" que's causí l’aute camin deus capdets : que’s hasó militar e que desapareishó de l’istòria en America en bèth deishar la soa hilha, Adelaïda, au suenh de l’onco abat.
État de siège (film, 1972)
Yves Montand Cannes.jpg|Yves Montand Jacques-weber.jpg|Jacques Weber Jean-Luc Bideau Cannes 2009.jpg|Jean Luc Bideau Bandera dels Tupamaros.svg|Banera deus Tupamaros
Joan Baptista Fabre
Òbra
200px|right|thumb|[[Los Arcèus vists de la plaça Max Roqueta estant]] A maugrat de la soa importància per la literatura occitana, l’òbra en òc de l’abat non ho pas estampada avant lo sègle XIX (en francés, au contra, qu'estampé Acidalie ou la Fontaine de Montpellier suber l'inauguracion de l'aqueduc deus Arcèus). Durant la soa vita, la resta de la soa òbra que circulè en forma manescrita.
Tau com la soa òbra en occitan, l'òbra en francés qu'ei abondosa; ne cau destacar ua ataca contra Voltaire : Réponses précises au prétendu licencié Zapata.
Que compausè tanben en latin.
En occitan, Lo Sèti de Cadarossa (òbra burlesca) que conegó succès deus grans quan ho estampat a la debuta deu sègle XIX. Burlesques tanben que son L'Odissèa travestida e L'Eneïda de Celanòva. L'abat que compausè tanben mantua pèça peu teatre com ne son las soas comèdias L'Opèra d'Aubais (suu tema deu maridatge forçats) e Lo Tresaur de la Substanciacion.
right|thumb|Joan Baptista Fabre
Aquí un extrait d'un fragment de l'Odissèa d'Omèr, tradusida en occitan. Es la descripcion d'un repais. Telemac en çò de Calipso reçaup Minerva sota la forma de Mentor, la saluda :
Critica
Robèrt Lafont qui l'apera lo "curat umanista" que soslinha las soas paradòxas: simpatia peu pòble e recèrca de l'empara deus rics e poderós, estil e umor volterian en bèth estar antivolterian, erudit qui's trufa de l'erudicion... Joan l'an-pres qu'illustra hèra plan aquestas paradòxas estant que's trufa au còp deu pòble e de la noblessa (e mei que mei deu son paternalisme e deu son mespretz de cap au pòble). La soa grana contribucion filosofica com autor umanista e occitan que ho dilhèu de contestar l'espiar estret e l'idealisme de las Lutz francesas de cap a un monde qui demora complèxe a maugrat de las bonas intencions normalizairas deus filosòfs.
Bibliografia
Love, death, and money in the Pays d'oc. New York : Braziller, 1982 (dab l'arrevirada en anglés de la traduccion francesa de Gardy).
Bonnard (Iona)
Bonnard es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Sench Ibarç
Sent Cibard o Sainz Ibard (Saint-Cibard en francés) es una comuna bordalesa de Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda e la region de la Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Tarroja de Segarra
Tarroja de Segarra es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Canton de Lengon
Istòria
Lo canton se creèt pendent la Revolucion, normalament en 1790. I avot tanben un canton de Castèths entre 1790 e 1801.
Après la supression deu canton a las eleccions departamentalas de 2015, la comuna de Castèths Andòrta fusionèt en 2017 damb la de Castilhon de Castèths dens la comuna navèra de Castèths e Castilhon.
Fòntvielha
Fòntvielha (Fontvieille en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
L'escrivan e poèta provençau Anfós Daudet i demorèt la fin de sa vida au castèu de Montauban. Se tròba subre la comuna lo molin de Sant Pèire o molin de Ribet, que Daudet se n'inspirèt per titolar son recuelh de novèlas Lei letras de mon molin.
Silly-Tillard
Silly-Tillard es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Geografia
Es vesina de las municipalitats de Hodenc-l'Avesque e de Noailles.
Elle est voisine des communes de Hodenc-l'Évêque et de Noailles.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Ancian Luòc gallo-romain #qu'a dépendu de contunh de la baronnie de Monchy. Lo castèl fòrt i aguèt pres e destruit per Henri IV l'an 1589 pels ligueurs.
Ancien Site gallo-romain qui a dépendu ensuite de la baronnie de Monchy. Le château fort fut pris et détruit par Henri IV en 1589 par les ligueurs.
Shalòssa
Shalòssa qu'es un parçan d'Occitània situat en.
La soa vila principala qu'es Dacs.
Lo gentilici qu'es shalossenc -a. vinheta|Mapa de Shalòssa
Tokio Hotel
right|200px|thumb|Tokio Hotel en 2010 Tokio Hotel es un grop de pop e ròck alemand, originària de Magdeborg (Alemanha). Format en 2001, es constituït dels fraires bessons Bill Kaulitz e Tom Kaulitz, de Georg Listing e de Gustav Schäferle.
En 2005 es publicat lor primièr album Schrei, qu'obten fòrça resson en çò d'eles en Alemanha. Petit a petit, lor popularitat s'espandís, lo grop comença de s'exportar dins los païses vesins (Occitània compresa) e de caps la fin de 2006, lo grop ven un vertadièr fenomèn mediatic en se fasent conéisser d'un pauc pertot dins lo monde : los albums Schrei e Zimmer 483 (2007) son de gròssas capitadas comercialas e d'unes mèdias van fins a comparar la mòda Tokio Hotel entre 2006 e 2010 a la dels Beatles dins las annadas 1960. Aital, Tokio Hotel a vendut mai de 10 milions de disques capvath lo monde entièr, mai que mai entre 2005 e 2010.
Bibian Norai
thumb|Bibian Norai Bibian Norai (nom d'artista de Bibian Bollard) qu'ei ua actora e directora de cinèma pornografic catalana neishuda a Tarragona lo 1 de seteme de 1967.
Abans de's consacrar au cinèma pornografic qu'estudiè la decoracion e l'arquitectura d'interior e qu'exercí aquera profession.
En octobre de 2003 que recebó lo prèmi de miélher actora X espanhòla a la Hestejada Internacionau de Cinèma Erotic de Barcelona. Un mes apuish, qu'anonciè que deishava de har l'actora entà har la directora. En octobre de 2004 que recebó lo prèmi Ninfa deu public de Miélher Directora de cinèma X a la medisha hestejada.
(397) Vienna
(397) Vienna es un asteroïde.
Peroxid
thumb|right|Exemples de grops foncionaus peroxid.
Lei peroxids son de compausats quimics contenent un grop foncionau de formula generala R–O–O–R'. Descubèrts en 1811 per lei quimistas Joseph Louis Gay-Lussac (1778-1850) e Louis Jacques Thénard (1777-1857), an la particularitat d'aver d'atòms d'oxigèn amb un estat d'oxidacion egau a -1. Aquò li conferís una reactivitat fòrça importanta qu'es principalament utilizat en quimia organica per realizar certanei sintèsis ò per amorsar de reaccions de polimerizacion. Es tanben possible d'utilizar de peroxids coma comburent dins d'explosius ò de propergòus. Dins totei lei cas, es necessari de precaucions importantas car son instabilitat pòu entraïnar d'incendis ò d'explosions.
Black Lives Matter
drecha|sens_quadre Black Lives Matter (BLM) — que se tradutz per o  — es un movement politic nascut en 2013 als Estats Units dins la comunautat negra americana militant contra lo racisme sistemic envèrs los negres. Sos membres se mobilizan contra los atacs mortals de personas negras per de policièrs blancs. Acòrdan una importància particulara al perfilatge racial, a la violéncia policièra atal qu’a l’inegalitat raciala qu'auriá cors dins lo sistèma de justícia criminala dels Estats Units.
Lo movement ocupa una plaça importanta dins las manifestacions e trebolum de l'estiu 2020 als Estats Units e dins lo mond, après la mòrt de George Floyd, que son après reviudadas per la mòrt d'autres òmes negres al moment de lor arrestacion per de policièrs blancs, coma Rayshard Brooks, o lor arrestacion que vira mal coma aquesta de Jacob Blake.
Controvertit, aqueste movement a donat luòc en reaccion a l'eslogan All Lives Matter e al movement de defensa de la polícia Blue Lives Matter.
Adenosina trifosfat
L'adenosina trifosfat (abreujada ATP) qu'ei ua molecula bioquimica de grana importància puish qu'ei rica en energia que pòt balhar e tot s'idrolizar en adenosina difosfat (ADP) o en adenosina monofosfat (AMP).
Qu'entra tanben com precursor dens la sintèsi deu NAD+ e deu coenzim A, duas moleculas de las importantas dens lo metabolisme.
Estructura e proprietats
200px|thumb|left|Molecula d'ATP L'adenosina qu'ei un nucleotid trifosfat ; aquò que vòu díser qu'ei compausada d'adenosina (ua molecula d'adenina ligada dab ua ribòsa -la β-D-ribofuranòsa mei precisament- ) e de tres gops fosfat.
La preséncia deus grops fosfat dab los lors ligams d'anidrid d'acid que'n hè ua hont d'energia peus organismes vius. Aquesta energia qu'ei liberada per la reaccion d'idrolisi seguenta (reaccion exergonica qui d'ua variacion d'entalpia libra estandard de −30,5 kJ/mol) :
ATP + H20 → ADP + Pi
on Pi b'ei un fosfat inorganica (puish qu'ei pas mei inclusa dens cap molecula organica).
Au contre, la sintèsi de l'ATP que's produseish au cap de la reaccion seguenta :
ADP + Pi → ATP + H20
Resèrvas d'energia
L'ATP qu'ei produsit chic de temps abans d'estar emplegat com hont d'ergia per las reaccions bioquimicas deu metabolisme deus èstes vius. B'ei pas apielat ; totun, que pòt estar produsir a partir deus sucres qui eth e pòden estar apielats devath, per exemple, la forma de glicogèn.
Sant Martin d'Entraunas
Sant Martin d'Entraunas (Saint-Martin-d'Entraunes en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Miocit
thumb|300px|Joncion neuromusculara: axòn de la neuròna (1), joncion neuromusculara (2), miocit (3), microfibrilha dab los hius d'actina e de miosina (4) Un miocit o cellula musculara qu'ei ua cellula deu teishut muscular capabla de contraccion mercés a la proprietat de duas proteïnas deu citoesquelèt: l'actina e la miosina ; aquesta darrèra qu'efectua un cicle de contracion retractacion en tot apiejà's sus la purmèra en foncion de la concentracion en ions calci Ca2+ (liberats per ua impulsion electrica de las neurònas) en tot emplegar l'energia hornida per l'idrolisi de las moleculas d'ATP.
Isabèl II d'Espanha
280px|left|thumb|Retrach d'Isabèl II d'Espanha.
Sauviac (Nauta Vinhana)
Sos abitants s'apelan los Sauviacs.
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Sauviac (Nauta Vinhana) en Nauta Vinhana
Toponimia
Sauviac vendriá d'un nom latin d'òme Salvius (o quauque còp Silvius), emb lo sufixe -acum, latinizacion dau sufixe gallés -āco(n). Sauviac èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mestre Salvius, o benleu Silvius.
Zòo dau Mont Faron
thumb|200px|Pantera dau zòo thumb|200px|left|Puma dau zòo Lo Zòo dau Mont Faron a Tolon,, es un centre de reproduccion e de conservacion de fèras e felins.
Aquestei doas activitats i son presentadas coma de prioritats subre lo simple torisme (e mai se lo centre demòra pasmens un important luòc toristic de la capitala de ) çò qu'explica sa superfícia pron pichona.
Foguèt creat en 1968 per Roger George De Souza.
Entre sei pensionaris (de còps que i a, solament prestat per lo temps de la reproduccion) compta d'ors, de lops, de tigres, de leons, de pumas, d'ocelòts, de servals, d'ienas, de linxs.
Isabèl II d'Espanha
Maria Isabèl Loïsa de Borbon e Borbon-Doas Sicílias (Madrid, 10 d'octòbre de 1830–París, 9 d'abrial de 1904), foguèt reina d'Espanha après 1833 coma Isabèl II. Èra la filha de Ferrand VII d'Espanha e de Maria Cristina de Nàpols e la maire d’Anfós XII.
Zòo dau Mont Faron
Situat a 585 m d'autor, es accessible per la rota o ambé lo teleferic de Tolon.
Isabèl II d'Espanha
Carlos María Isidro de Borbón, l’oncle d’Isabèl, èra l'eiretèir del tròn d'Espanha, mas en 1833, après la mòrt de Ferrand VII, Isabèl foguèt reina d'Espanha malgrat la contestacion de sos dreits pelhs partisans de son oncle (qui se 'pelavon carlistas-veire Guèrra Carlista). Isabèl Z-aviá tres ans. Maria Cristina de Nàpols foguèt regenta taiqua 1840. En 1840, alhs tretze ans, Isabèl foguèt reina d’Espanha taiqua 1868. Après la Revolucion de 1868, se sauvèt a París. Son successor foguèt Amadèu Ièr d'Espanha.
Se casèt embe Francés de Borbon, son cosin. Lo monde disiá qu’èra omosexual. Mai Isabèl aguèt mantun enfant, entre los quenhs Isabèl de Borbón y Borbón, Anfós XII, María de la Paz de Borbón e Eulalia.
Paratge
Paratge es un labòratori politic occitan daus estats francés e italian. A doas seccions :
Maurias
Maurias (Mauries en francés) qu'ei ua comuna gascona de Tursan, situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Canton de Sent Lis
Lo canton de Sent Lis es ua anciana division administrativa de Gasconha, situada dens l'arrondiment de Murèth, lo departament de la Hauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Lo canton a disparegut dempèi 2015. La lenga autoctòna es l'occitan gascon, dens sa varianta orientala.
Guaraní
Guaraní pòt essèr:
Canton de Sent Lis
De las 11 comunas, ua, Fontanilhas, es ara deu canton de Plasença deu Toish (creat en 2015) e de la Comunautat de comunas de la Gasconha Tolosana (L'Isla de Baish), duas, Campbernat e Senta Fe de Peirolièras, son deu canton de Casèras e de la Comunautat de comunas de Còr de Garòna, ua, La Masquèra, es deu canton de Murèth e de la comunautat d'aglomeracion Le Muretin Agló, las autas sèt son deu canton de Plasença deu Toish e de la comunautat d'aglomeracion Le Muretin Agló.
Maurias
Toponimia
La prononciacion qu'ei [maw'riəs]. Las fòrmas ancianas que son de Maureto, en latin, en 1289, Mauriées (mapa de 1714).
Canton de Sent Lis
Istòria
Lo canton se creè en 1790.
Maurias
Toponimia
Per Dauzat, lo nom qu'ei a arreligar dab Maurinas, d'un nom latin d'òmi Maurinus.
Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, que pensa, dab incertitud, au nom de persona [latin] Maurinus, dab -as. Astor, tanben citat per B. Boyrie-Fénié, que dona la medisha explicacion, lo nom latin d'òmi Maurinus.
Bénédicte Boyrie-Fénié qu'accèpta lo cognomen Maurinus, *Maurinas (terras).
Matèria premiera
thumb|right|[[Fotografia d'un minerau de plomb qu'es utilizat coma matèria premiera per la produccion d'aqueu metau.]]
Una matèria premiera es una matèria a l'estat brut qu'es l'objècte d'una transformacion e d'una utilizacion economica. Lo concèpte es subretot utilizat dins l'industria e dins la produccion d'energia. Dins l'agricultura, se parla puslèu de produchs agricòlas alimentars.
Cherville
Cherville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sisteronenc
Sisteronenc es un parçan d'Occitània situat en Provença, dins leis Aups e la zona vivaroaupenca.
Sa vila principala es Sisteron.
Tempe
Lo tempe es la partida de la tèsta compresa entre l'aurelha, la gauta e l'uèlh.
Economia de Benin
Benin fa partida de la Comunautat Economica dels Estats de l'Africa Occidentala e a de projèctes energetics amb los païses vesins per melhorar las infrastructuras e aital desvolopar lo torisme.
Térmens
Térmens es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Naviraí
Naviraí es una vila de l'estat brasilièr de Mato Grosso do Sul, dins la region del Rio Paraná. Sa populacion èra estimada a 50 692 abitants en 2014. Sa superfícia totala es 3 193,84 km².
Unitat d'Aran
Unitat d'Aran-Partit Nacionalista Aranés (UA-PNA o UA) ei un partit politic aranés constituit en 1980 qu'ei afiliat ath Partit des Socialistes Catalans. Era figura màger deth partit, e eth sòn secretari generau, ei Paco Boya.
Eth 9 de seteme de 2013, dus dies abantes era celebracion dera Via Catalana que vòu era independéncia catalana, Unitat presentèc un manifèst en catalan entà demanar eth dret de decidir se es aranesi vòlen ligams tamb Catalonha o Espanha, ei a díder ua mena de procès d'autodeterminacion deth país.
Representacion
En 2019 guanhe la majoritat absoluda (9 conselhèrs) ath Conselh Generau d'Aran. Guanhe tanben eth municipi d'Es Bòrdes e se guarde es autes 5 municipis qu'auèue abantes. Damb era majoritat des còssos, elegeish lo representant de la Val ara deputacion de Lhèida (Amador Marqués).
En 2015 guarde 5 conselhèrs ath Conselh Generau d'Aran e demòre minoritari. Ei tanben ath cap de 5 municipis aranés: Damb era majoritat des còssos, elegeish lo representant de la Val ara deputacion de Lhèida (Paco Boya).
En 2011 guanhèc 5 conselhèrs ath Conselh Generau d'Aran e perdèc lo poder en Aran.
Ère tanben ath cap de 3 municipis aranés:
Deputacion de Lhèida
Aran envie un representant ara deputacion provinciau de Lhèida.
Parlament de Catalonha
Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu catalan.
Senat espanhòu
Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu espanhòu.
Mèdis
Unitat d'Aran publica eth bulletin Vediau.
Union Esportiva Ferralesa XIII
L'Union Esportiva Ferralesa XIII, o «los Vinhairons-Paisans», es un club occitan de rugbi de XIII fondat en 1950 e basat a Ferrals de las Corbièras. Jòga dins la segonda division francesa de rugbi de XIII: l'Elèit 2. Servís d'equipa resèrva del FC Lesinhan XIII.
Töysä
vinheta|125px Töysä es una comuna de Finlàndia, en Ostrobòtnia del Sud. Sa populacion èra estimada a 3 122 abitants, en 2015. Sa superficia totala es 309,66 km².
Blòc 1010
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
Étaing
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Tírvia
Tírvia es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Étaing
Ligams extèrnes
.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Golf de Califòrnia
Lo golf de Califòrnia (en espanhòl Golfo de California, sonat tanben Mar de Cortés o Mar Bermejo) es lo braç d'aiga que separa la peninsula de Baissa Califòrnia de la rèsta de Mexic. Confronta a l'oèst los estats de Bassa Califòrnia e Bassa Califòrnia Sud, al nòrd Sonora e a l'èst Sonora e Sinaloa.
Aquesta region es un ric e divèrs ecosistèma. A mai d'una granda varietat de creaturas endemicas, s'i tròban fòrça espècias migratòrias coma la balena gibosa (Megaptera novaeangliae), la balena grisa de Califòrnia, la granda manta e la tartuga laüt. Lo govèrn mexican a enssajat de crear d'airals de conservacion e de proteccion del mitan natural, mas los territòris de la peninsula son pauc poblats, çò que fa malaisida la susvelhança estricta de las activitats que s'i realizan.
Per l'abondància de peisses e autras creaturas marinas, aquesta region es un centre mondial d'activitats de pesca esportiva, subretot a Los Cabos, La Paz, Loreto, Guaymas, San Carlos e Mulegé. La zòna es tanben un important centre per la pesca comerciala de Mexic.
Pimelles
Pimelles es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha Franca Comtat.
Geografia
Pichon vilatge De Yonne en se en situant a qualque quilomètre de Cruzy-lo-châtel. A 20 quilomètres de Tonnerre. Pimelles Se a 2 km de Gland.
Petit village de Yonne se situant à quelque kilomètre de Cruzy-le-châtel. A 20 kilomètres de Tonnerre. Pimelles est à 2 km de Gland.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Mont Markham
Lo Mont Markham (4,350 m) es una montanha de la Cadena Transantartica. Descubèrt per l'expedicion Discovery (1901-1904), porta lo nom de Clements Markham qu'èra lo president de la Royal Geographical Society. Fa partida deis uechs cimas d'Antartida que passan 4,000 mètres d'altitud.
Saint-Jacques-sur-Darnétal
Saint-Jacques-sur-Darnétal es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Marin Headlands
Los Marin Headlands (nom anglés; Promontorio Marin en castelhan. Literalament promontòri(s) [de] Marin en occitan) son un peninsula de puèges e de combas que se tròban a l'extremitat sud del Comtat de Marin dins l'estat american de Califòrnia. Se situan en fàcia de San Francisco, que ne son separats pel Golden Gate. Lo territòri entièr es jos la jurisdiccion d'un pargue nacional, lo Golden Gate Recreational Area. Los Morres de Marin son reconeguts per lors vistas sus l'Airal de la Baia, especialament sul pont del Golden Gate.
(399) Persephone
(399) Persephone es un asteroïde.
Estussan
Estussan es lo nom francés oficiau de la comuna d’Estuçan (Òut e Garona).
Primièra Republica Espanhòla
vinheta|200px|drecha|Bandièra de la Primièra Republica Espanhòla En Espanha, après la Guèrra Carlista, Amadèu Ièr se sauvèt d’un assassinat lo 19 de julhet de 1872. Demissionèt l'11 de febrièr de 1873 e la Primièra Republica (1873-1874) comencèt.
La Primièra Republica Espanhòla foguèt proclamada l'11 de febrièr de 1873 per las "Cortes Generales". Durèt mens de doas annadas (dusqua decembre de 1874). Se succediguèron cinc presidents : Estanislao Figueras, Francisco Pi y Margall, Nicolás Salmerón, Emilio Castelar e Francisco Serrano y Domínguez.
Lo 29 de decembre de 1874, lo general Martínez Campos decidiguèt la fin de la Republica e la restauracion de la monarquia dels Borbons. Lo govèrn de Sagasta èra d'acòrdi e la segonda restauracion comencèt. Lo rei foguèt Anfós XII, lo filh d'Isabèl II d'Espanha.
Maurice Jarre
Maurice Jarre (Lion, lo 13 de setembre de 1924 - Los Angeles lo 29 de març de 2009) foguèt un compositor francés de musica de filmes (200 filmes). Recebèt tres per Lawrence of Arabia (1962), Doctor Zhivago (1965) e A Passage to India (1984). Es lo paire del compositor Jean-Michel Jarre (filh de Francette Pejot), de Stéphanie Jarre (filha de Dany Saval) e de Kevin Jarre.
Trisac
Trisac, ( Trizac en francés) es una comuna auvernhata situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Trizac, al sègle XII, Treissac, en 1224, Trizacum, latinizacion de 1269, Trizacs, en 1381, Trisatum, latinizacion de 1441, Trisacum, en 1520, Treuzac, Treuzeac, en 1651, Le bourg de Tiazac, en 1682, Trézac, en 1684 ; Triezac, en 1687, Treizac, en 1690, Truyzac, en 1744.
Trisac ven del nom gallic (gal, gallés) Tritios (equivalent celtic del latin Tertius, « lo tresen »), amb lo sufixe -āco(n), que los tèxtes latinizan en -acum. , Trisac èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre Tritios. L'impression que donan las atestacions es que la prumèira sillaba Tri- saguèt diftongada entre los sègles XIII e XVIII, mas se pòt pas precisar mai. Coma la fòrma orala es [tri'ʒia], la grafia demòra Trisac.
Nòtas
<references group="N"/>
Anaram Au Patac
right|300px|thumb|Cortègi d'AAP a la [[Manifestacion per l'occitan|manifestacion de Besièrs.]] Anaram Au Patac (AAP) qu’ei un movement politic occitan d’esquèrra revolucionària. Qu'ei favorable a l'independéncia deu pòble occitan dab un projècte de societat autogestionària tà Occitània. Lo son anar dab l’identitat occitana, la tèrra occitana, qu’ei basat sus la volontat de bastir Occitània dab totas e tots los qui i viven, d’on que sian. E aquò dens ua logica de justícia sociau, de solidaritat, de partatge de las riquessas, d’internacionalisme, mes tanben dens lo benestar de la lenga e de la cultura occitanas. Ne cred pas dens la superioritat de l'identitat occitana sus la de qui que sia, mes ne cred pas tanpòc que cau escóner-la o deishar-la morir.
AAP qu’ei a la crotzada enter Occitània e revolucion sociau. Qu’arrefusa l’idèa d’ua França ua e indivisibla, centralizaira, com un modèl politic definitiu, de la medisha faiçon qu’arrefusa l’idèa que lo capitalisme sia l’unic modèl economic qui sia possible. Qu'estima qu’autas vias tà organizà’s, tan politicas com economicas, que son possiblas e necessàrias.
Hellering-lès-Fénétrange
Hellering-lès-Fénétrange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Anaram Au Patac
Un element essenciau de la soa amira qu’ei de voler botar en plaça estructuras de lutas e de proposicions popularas hòrtas. AAP que prepausa d'estar sus aqueth camin: en miar accions revendicativas de cap a çò qui identifica com las agressions fascistas, capitalistas, imperialistas mes tanben en participar a la mesa en plaça d’alternativas.
Hellering-lès-Fénétrange
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Anaram Au Patac
AAP que’s caracteriza per un arrefús d’alinhament ideologic a ua pensada unica qui sia marxista, comunista, ecologista o libertària. AAP que vòu prepausar un equilibri revolucionari e occitanista enter los militants.
Implantacion geografica
Lo nuclèu geografic e istoric d'AAP qu'ei Bearn. Totun que i a seccions e daubuns aderents en dehòra de Bearn, dens autes parçans d'Occitània, a Bordèu, Tolosa e Clarmont.
Lo sèti d'AAP qu'ei a Pau, dens lo petit monument istoric de la Tor deu Borrèu, qui estó au començament un locau per divèrsas associacions alternativas abans d'estar lo d'AAP solament.
Istoric
AAP que vadó en 1992 dab l'encontre de militants politics bearnés qui vienèvan d'orizonts divèrs: de l'occitanisme tradicionau, de la mobilizacion ecologista contra lo tunèl deu Sompòrt dens la Vath d'Aspa, deus grops de sostien au movement basco, deu sindicalisme, etc. Los fondadors que causín lo nom d'Anaram Au Patac en reprene ua metafòra deu lengatge deu rugbi. Pro d'òra AAP que se n'i dé d'ocupar ua bona part deu terren politic de l'esquèrra revolucionària en Bearn en bèth profeità'i de l'abséncia o de la feblessa de las organizacions francesas abituaus d'extrèma esquèrra.
Blòc 1011
Sa superfícia es de 0.
Anaram Au Patac
Istoric
S'es integrat al mouvement Libertat! en 2009.
Criticas hèitas a Anaram Au Patac
AAP qu'ei criticat per ua gran part deu movement occitanista per'mor de non pas s'estar sabut, o volut, desmarcar de la luta violenta d'ETA. Totun, qu'ei sovent percebut, dens l'esquèrra paulina "tradicionau" (subertot lo PCF) com un movement violent. S'aqueth acús ei utilizat com argument per l'esquèrra tradicionau entà isolar AAP de la rèsta de las organizacions progressistas reivindicativas, d'un aute costat que cau díser que los d'AAP n'an pas jamei volut explicar miélher la soa desmarcha. D'aulhors, en s'encaborrint a non pas cambiar lo nom mei qu'ambigú de l'organizacion, e per tant que s'i hascan a explicar pudicament que s'ageish d'ua "metafòra rugbistica", que dan còca a las criticas qui'us son hèitas sus aqueth cantèr.
Tà dauvuns, AAP qu'ei tanben l'organizacion politica de las escadenças mancadas e de la manca estrategica: per exemple, ne's sap pas enqüèra, au cap de quinze ans d'existéncia, se AAP e luta per l'autonomia d'Occitania o per la soa independéncia.
Iniciativa per Occitània
Iniciativa per Occitània es un laboratòri politic, cultural e social qu'a per tòca d'avançar, per sa reflexion e son accion, vèrs l'emancipacion d'Occitània. Defend lo drech del pòble occitan de dispausar de se e de se constituir en nacion independenta. Se fondèt en 2003 a Montpelhièr e son sèti es a Ais de Provença.
Iniciativa per Occitània prepausa de practicar un occitanisme descomplexat, amb d'objectius politics ambicioses per lo país, en tot parlar de las preocupacions quotidianas de la populacion. Vòl tirar los aspèctes positius de totes los grands menaires del renaissentisme occitan e ne far la sintèsi :
(400) Ducrosa
(400) Ducrosa es un asteroïde.
Torà (Segarra)
Torà es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma del Principat de Catalonha.
Serge Telle
Serge Telle (Nantas, 5 de mai de 1955) es un naut foncionari e diplomata francés. De 2016 a 2020 es ministre d'estat de Mónegue.
Massís Vinson
Lo Massís Vinson (4,892 m) es la montanha pus auta d'Antartida. Situat en Antartida Occidentau dins lei Monts Ellsworth, foguèt descubèrt en 1958 dins lo corrent d'un subrevòl aerian. La premiera ascension aguèt luòc en 1966 e foguèt l'òbra de quatre alpinistas dirigit per Nicolas Clinch.
Messerschmitt Bf 109
thumb|right|[[Fotografia d'un Bf 109 conservat en estat de vòl en 2005.]]
Sierra Nevada (Mexic)
La Sierra Nevada (Sèrra Nevada) de Mexic, sonada tanben Eje Volcánico Transversal (Ais Volcanic Transversal) o Cordillera Neo-Volcánica (Cordilhèra Neo-Volcanica), es una cadena montanhosa que s'estend sus 900 km de l'èst cap a l'oèst a la region centrala del país, de l'estat de Michoacán fins a l'estat de Veracruz, traverssant l'estat de Mexic e lo Districte Federal. S'unís, a l'extrèm nòrd amb la Sierra Madre Orientala e la Sierra Madre Occidentala, e al sud amb la Sierra Madre del Sur.
Messerschmitt Bf 109
Intrat en servici dins la Luftwaffe en 1935, i foguèt utilizat durant la Guèrra Civila Espanhòla e la Segonda Guèrra Mondiala. Serviguèt tanben durant d'armadas aliadas dau Tresen Reich. Dominèt la màger part de seis adversaris durant la premiera partida de la guèrra e venguèt lo caçaire preferit de mai d'un pilòt alemand. Aquò durèt fins a 1942 e l'aparicion d'aparelhs pus competitius coma lei versions avançadas dau Supermarine Spitfire britanic ò lo Lavotchkine La-5. Pasmens, lo Bf 109 demorèt lo caçaire principau de l'armada alemanda car lei caçaires pus poderós èran malaisats de produrre en quantitat sufisenta.
Sierra Nevada (Mexic)
Lo seu trescòl, e tanben de Mexic es lo Pic de Orizaba, amb 5610 m, tanben dich Citlatépetl, que en nahuatl significa "Montanha de l'Estela". Los autres volcans de la Sierra Nevada son: Nevado de Colima (4399 m), Paricutín (2774 m), Nevado de Toluca (4577 m), Popocatépetl (5452 m), Iztaccíhuatl (5286 m), Matlalcueitl (4461 m) e Cofre de Perote (4282 m).
Messerschmitt Bf 109
Après 1945, de Bf 109 modificats per utilizar de motors ancians foguèron produchs en Checoslovaquia. Pasmens, sei performàncias èran mediòcras e 25 unitats foguèron vendudas en 1948 a Israèl que leis abandonèt mens d'un an pus tard. D'autrei versions modificadas, pus eficaças, foguèron utilizadas en Espanha fins a 1965. Au finau, 34,852 foguèron produchs entre 1935 e 1961.
Sierra Nevada (Mexic)
La ciutat de Mèxic es localizada a l'oèst dels volcans Popocatépetl e Iztaccíhuatl e a l'èst del Nevado de Toluca, dins una val de 2200 m d'altitud.
Sistèma circulatòri
thumb|right|Representacion dei [[Vaissèu sanguin|vaissèus sanguins principaus en l'èsser uman.]]
De l'Antiquitat a l'Edat Mejana
La relacion entre lo sagnament e la mòrt es probablament coneguda dempuei la Preïstòria car es relativament aisada a observar. Pasmens, foguèt establida per lo premier còp d'un biais scientific per leis Egipcians durant l'Antiquitat. Pasmens, au sègle V avC, lei disseccions realizadas per lei mètges grècs de Kos entraïnèron d'errors de representacions. Descubèrtas vuejas, leis artèrias foguèron supausadas assegurar lo transpòrt de l'aire mentre que lo fetge e la mèussa, engorjats de sang, foguèron considerats coma d'organs importants per lo transpòrt dau sang. Dins aquò, tre lo sègle seguent, lo pous foguèt corrèctament descrich. Puei, Erasistrat (vèrs 320-250 avC) depintèt per lo premier còp lei valvas venosas.
La premiera descripcion precisa dau ret d'artèrias e de venas foguèt finalament l'òbra de Galen (131-201 apC) que realizèt plusors disseccions de pòrc. Pasmens, son interpretacion dau ròtle de cada organ foguèt erronèa. D'efiech, per eu, lo sang èra creat dins lo fetge a partir deis aliments. Puei, circulava dins lei venas per anar ai paumons. Aquel organ permetiá de mesclar lo sang amb l'aire e l'orientar vèrs lo còr. Lo sang passsava alora dau ventricul drech au ventricul senèstra en empruntant una certana quantitat qu'èra distribuida a l'organisme.
Durant l'Edat Mejana, lei recèrcas sus lo sistèma circulatòri foguèron principalament menadas per lei sabents dau mond musulman. D'efiech, traduguèron plusors tractats grècs e romans e perseguiguèron lor trabalh. Avicena (980-1037), Avenzoar († 1162) e Averroès (1126-1198) foguèron de figuras majoras d'aqueu periòde. Pasmens, lo trabalh pus important dei sabents musulmans foguèt aqueu d'Ibn al-Nafis (1210-1288). Desenant considerat coma lo fondator de la fisiologia, èra un pionier de la disseccion umana. Descurbiguèt e depintèt la circulacion pulmonària, leis artèrias coronàrias e la circulacion dins lei capillars. Dins aquò, sei tractats conoguèron una difusion limitada e sei descubèrtas foguèron largament oblidadas.
De la Renaissança ai descripcions modèrnas
thumb|right|Taula [[anatomia|anatomica dau sistèma circulatòri publicada dins De humani corporis fabrica de Vasalius.]]
La descripcion modèrna dau sistèma circulatòri se debanèt en Euròpa. Lei descubèrtas principalas se debanèron ai sègles XVI e XVII. Andreas Vesalius (1514-1564), autor de De humani corporis fabrica, ne'n foguèt un dei precursors. Son obratge, considerat coma lo premier libre modèrna d'anatomia, integrèt una traduccion dei tractats de Galen. Aquò suscitèt un interès important per la disciplina que foguèt renforçat en 1551 amb la parucion d'una la descripcion de la circulacion sanguina redigida per lo mètge portugués Amatus Lusitanus (1511-1568) dins Curationum Medicinalium Centuriæ Septem. D'efiech, lei trabalhs de Lusitanus permetèron de demostrar lo principi de basa de la circulacion sanguina : lo sang quita lo còr per leis artèrias e i tòrna per lei venas. Aquò permetèt de contestar lei teorias de Galen.
En 1559, Realdo Colombo (1510-1559) descriguèt tornarmai la circulacion pulmonària dins De re anatomica. Aqueu còp, son trabalh se difusèt au sen de l'elèit intellectuau dau periòde. Lo tèrme « circulacion » foguèt emplegat per lo premier còp per Andrea Cesalpino (1519-1603) que suggeriguèt tanben que lo còr èra responsable dau fenomèn. Finalament, en 1628, pareguèt la premiera descripcion complèta de la circulacion sanguina. Foguèt l'òbra de William Harvey (1578-1657) que la publiquèt dins Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus. Enfin, en 1661, Marcello Malpighi (1628-1694) observèt l'estructura dei capillars au microscòpi.
Vista generala
La circulacion sanguina es principalament assegurada per lo còr que propulsa, a partir dau ventricul senèstre, lo sang oxigenat vèrs la circulacion sistemica (ò granda circulacion) fins ai capillars periferics. Lo sang tòrna venir au còr drech per lo ret venós. Es alora dirigit vèrs lei paumons per la circulacion pulmonària (ò pichona circulacion). I es oxigenat avans de tornar venir au còr senèstre per un cicle novèu.
Lo sang
Lo volum totau de sang tengut per un individú varia generalament de 3,6 a 5,5 L segon son sèxe e sa massa. D'un biais generau, representa aperaquí 7% de sa massa corporala maigra. 80% d'aqueu volum se tròba dins la granda circulacion que tèn, gràcias a l'extensibilitat dei venas, lo ròtle de resèrva de sang susceptibla d'èsser mobilizada per contraccion dei teissuts venós.
Lei foncions dau sang son multiplas. Entre lei pus importantas, se pòu nòtar lo transpòrt de substàncias quimicas (dioxigèn O2, dioxid de carbòni CO2 , nutriments, produchs dau metabolisme, vitamina, electrolits...), lo transpòrt de calor (rescaufament e refrejament de l'organisme), la transmission de sinhaus (transpòrt d'ormònas), lo contraròtle dau pH de l'organisme (poder tampon) e la defensa immunitària. Lei cellulas sanguinas tènon un ròtle primordiau dins aquelei procès, especialament lei globuls roges qu'asseguran lo transpòrt dau dioxigèn e dau dioxid de carbòni e lo mantenement dau pH e lei globuls blancs que son la basa dau sistèma immunitari. Pasmens, lo plasma a tanben un ròtle important dins lei procès de transpòrt e divèrsei proteïnas sanguinas participan au mantenement de la pression oncotica ò a la proteccion còntra leis agents patogèns.
Lo còr e lei paumons
Lo còr es l'organ centrau dau sistèma circulatòri. Per un individú mejan, es capable de propulsar un volum de 80 cL per baticòr segon una frequéncia de 70 baticòrs per minuta. Lo debit cardiac mejan es donc d'aperaquí 5,6 L/mn. Pasmens, una aumentacion dau volum d'ejeccion ò de la frequéncia cardiaca pòu entraïnar una aumentacion considerabla dau debit cardiac.
Lo debit cardiac dins la granda circulacion es partejat en parallèl entre lei diferenteis organs en tenent còmpte de lor importància vitala e de lor besonh instantanèu. Son fòrça importantas l'alimentacion dau cervèu (aperaquí 13% dau debit cardiac au repaus) e dau muscle cardiac eu meteis (aperaquí 4% dau debit cardiac au repaus). En particular, dins lo cas dau cervèu, una manca de dioxigèn entraïna rapidament la destruccion de neurònas que son pas – ò pauc – remplaçadas. Dins lo rèsta de l'organisme, lei rens son leis organs que recèbon la quantitat de sang pus importanta (20-25% dau debit cardiac au repaus), çò que s'explica per lo ròtle de contraròtle e d'epuracion. D'un biais similar, lo fetge e l'ensemble dau sistèma uman son la destinacion d'aperaquí 25% dau sang present dins la circulacion sistemica car lo ret sanguin es utilizat per lo transpòrt dei nutriments.