cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fordisme
Istoric
Dins son autobiografia, My Life is Work and work is life, sortida als Estats Units d'America en 1922, Henry Ford revèla que son idèa de la cadena de produccion nasquèt aprèp una visita, adolescent, d'un escorjador de Chicago. Los premicis de las cadenas de produccion serián doncas puslèu situada dins l'industria de la vianda, al sen dels grands escorjadors Union Stock Yards.
La Segonda Guèrra Mondiala constituís pasmens un moment essencial de l’evolucion cap al paradigma fordista. Las tecnicas fordistas mesas al punt e aplicadas als Estats Units d'America coma solucion a la crisi economica de 1929 (conjoncion d’un sistèma de produccion de massa a una intervencion estatica per mejan de l'investiment e de la planificacion) son de fach transcrichas pas que dins la pòstguèrra en Euròpa, per mejan subretot del plan Marshall. Lo regim d’acumulacion fordista se desplega vertadièrament pas que dins l’aprèp guèrra dins un contèxte d'aument de la consomacion e de vam demografic, se caracteriza per una nòrma de produccion (estandardizacion dels segments de produches e de las tascas de produccion) e una nòrma de consomacion (l'aument de la productivitat e dels salaris nominals permet una creissença del poder de comprar), que permeton l’integracion sociala.
Guy Debord escriguèt en 1967 dins La Societat de l'espectacle]] :
Paradoxalament, es l'autor comunista italian Antonio Gramsci que conduguèt a la popularizacion del tèrme de fordisme en criticant vigorosament aquela organizacion del trabalh. En fach, segon el, aquela expression designa los malfachs de la division del trabalh e del maquinisme, de l'aument de l'expleitacion del trabalh. Desenant son pas mai las maquinas que son al servici de l'Òme, mas l'Òme que servís las maquinas. Aquela critica permet tanben de tornar los arguments de Ford sul pagament dels obrièrs, la fable de Ford.
Nòtas e referéncias
<References/>
Vaudoncourt (Vòges)
Vaudoncourt es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Borriac
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [bourri'yak] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : in Burriacho, en latin, ara fin deth sègle XI o ath començament deth sègle XII, De Burriaco, en latin, en 1313, Buriac, Burriac en 1429, Buriac en 1541, Bouriac en 1760, Bourriac en 1790, Bourreac (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Dauzat, Borriac que vien deth nom galloroman d'òmi *Burrinus, derivat de Burrus, dab eth sufixe -acum. Segon Negre, Borriac qu'ei eth nom « romanic » d'òmi Burrenus, dab eth sufixe -acum. Segon R. Aymard, Borriac que vien deth nom d'òmi Burrius.
Segon Miquèu Grosclaude, Borriac que vien deth nom d'òmi Burrius o Burrinus e sufixe -acum. Borriac èra la proprietat antica de Burrius o Burrinus.
Guèrra de la Liga d'Augsborg
La Guèrra de la Liga d'Augsborg foguèt lo segond conflicte major dau rèine de Loís XIV de 1688 a 1697. Opausèt França, aliada ai Jacobitistas e a l'Empèri Otoman, a una coalicion europèa gropant lei Províncias Unidas, Anglatèrra, Espanha, lo Sant Empèri Roman Germanic, Suècia, Savòia, Portugal e Escòcia. Lei combats principaus aguèron luòc sus lei frontieras francesas e dins lei mars europèas mai d'operacions se debanèron tanben en Irlàndia e dins leis empèris coloniaus francés e anglés.
Estratosfèra
Altitud e espessor de l'estratosfèra
L'estratosfèra se situa entre 8,5 e 20 quilomètres d'altitud per sa limita inferiora (tropopausa) e 40 a 60 quilomètres d'altitud pel tèrme superior (estratopausa) al repècte de la superfícia de la Tèrre e segon sa latitud sul glòb (entre 12 e 50 km d'altitud en mejana).
Guèrra de la Liga d'Augsborg
La causa de la guèrra foguèt la volontat francesa de renfòrçar la frontiera dau nòrd-èst dau reiaume per conquistar d'un biais definitiu lei territòris ocupats durant la Guèrra dei Reünions. Pasmens, la temptativa de Loís XIV de passar la linha de Ren entraïnèt una reaccion dau rèsta d'Euròpa e la formacion d'una coalicion fòrça importanta còntra París. Lei combats sus lo continent foguèron a l'avantatge de l'armada francesa que conquistèt un nombre important de vilas en Flandra. En revènge, sus lo teatre britanic, Guilhèm d'Aurenja capitèt de prendre lo contraròtle d'Anglatèrra e de replegar leis aliats de França.
Estratosfèra
Temperatura de l'estratosfèra
La temperatura dins l'estratofèra varia segon l'altitud, perque aquela se calfa per l'absorpcion dels rais ultraviolets venent del Solelh. A l'interior d'aquela jaça, la temperatura aumenta amd altitud (vejatz l'article jaça d'inversion). Al mai naut de l'estratosfèra, la temperatura es a l'entorn de 270 K (-3°C), prèp del punt de congelatcion de l'aiga. Aquela partida de la jaça se nomena l'estratopausa, ont la temperatura torna a bassar quand pujam. Aquela estratificacion verticala fa que l'estratosfèra es dinamicament establa: i a pas cap de conveccion regulara nimai de turbuléncias associdas dins aquela partida de l'atmosfèra. Lo calfament es causat per l'ozonosfèra, qu'absòrba les radiacions ultravioletas del Solelh, çò qu'a per consequéncia de calfar las jaças superiòras de l'estratosfèra. Lo bas de l'estratosfèra se caracteriza per un equilibri entre la calor transmesa de la jaça d'ozòn per conduccion e la calor transmesa de la troposfèra par conveccion. Aquò implica que l'estratosfèra comença a l'altitud bassa prèp dels pòls, perque la temperatura i es mens nauta.
Guèrra de la Liga d'Augsborg
En 1696, una crisi economica grèva en França, en Anglatèrra e dins lei Províncias Unidas entraïnèron lo començament de negociacions. La desfacha de Savòia que deguèt signar una patz separada ambé França renforcèt lo procès que s'acabèt per la patz de Ryswick. Sei consequéncias principalas èran l'annexion d'Alsàcia per lei Francés e la reconóisser de Guilhèm III coma rèi d'Anglatèrra. Pasmens, en causa de la mòrt de Carles II d'Espanha, aquela patz foguèt solament provisòria e una guèrra novèla acomencèt tre 1701 a prepaus de la succession dau reiaume espanhòu.
Estratosfèra
Aeronautica
Los avions comercials volan mai que mai a una altitud pròcha de dètz quilomètres dins de latituds temperadas, al ran de l'estratosfèra. Aquò permet d'evitar las turbuléncias de la conveccion presenta dins la troposfèra. Las turbuléncias encontradas pendent las condicions de vòl son mai sovent causadas per de fòrtas variacions de conveccions venent de la troposfèra. Los planaires mai sovent vòlan sus de volutas termicas que pojan per la troposfèra al dessús de corrents cauds. Aquelas volutas se terminan a la basa de l'estratosfèra, çò que fixa una limita d'altitud als planaires sus l'ensems del glòb. Qualques planaires pas mens capitan l'estratosfèra per un metòde nomenat Vòl d'onda (Ridge Lift), que consistís a utilizar los fòrts vents montanhòls per s'auçar naturalament cap al ceu
Circulacion Estratosferica
L'estratosfèra es una region que se debana d'intenses processús radiatius, dinamics e quimics que la mèscla orizontala dels compausants gasoses se produson fòça mai aviat qu'a la verticala. L'oscillacion quasi-biennalà (OQB) dins las latituds tropicalas, qu'es menada per las ondas de gravetat generadas de biais convectiu dins la troposfèra, es una caracteristica interessanta de la circulacion de l'estratosfèra. L'OQB induch una circulacion secondária, importanta pel transpòrt estratosferic global des traçaires coma l'ozòn o la vapor d'aiga.
Pendent los ivèrns de l'emisfèri boreal, los caufaments estratosferics subtes pòdon sovent èsser observats, perque son causats per l'absorpcion de las ondas de Rossby dins l'estratosfèra.
Ateunhiment de la jaça d'ozòn
La principala causa de l'atenhiment de la jaça d'ozòn reportada es la preséncia de clorofluorocarbònis (los celèbres CFC — CCl2F2, CCl3F) dins l'estratosfèra de la Tèrra. Los clorofluorocarbònis son compausats de clòr, de fluòr e de carbòni. Perque los CFC son estables, economics, non toxics, non inflamables e non corrosius, son utilizats coma propergòls, refrigerants, solvants, eca. Aquelas moleculas acaban per capitar l'estratosfèra, ont se produch una seria de reaccions en cadena que mena fin finala a la destruccion de la jaça d'ozòn.
Lo govèrn dels Estats Units d'America enebiguèt, en 1980, l'utilizacion dels CFC dins los aerosòls. Los esfòrces mondials per mermar l'utilizacion dels CFC comencèt en 1987, e un bandiment internacional seguèt en 1996 per davançar los efèches de la produccion industriala dels CFC. Aqueles esfòrces foguèron dramaticament decevents a causa dels mercats negres en China e en Russia, que la valor dels CFC illegalament manufacturats capitèt 500 milions de dolars americans. Las quantitats de CFC dins l'estratosfèra contunhèt d'aumentar fins al começament de l'an 2000 se pensa que capitarán un nivèl acceptable cap a la mitat d'aquel sègle.
Casuda liura dins l'estratosfèra
De 1958 a 1960, a causa de l'altitud creissenta dels avions de caça, l'United States Air Force menèt lo Projet Excelsior per s'ensajar als sauts de nauta altitud, coma amb lo paracasudas Beaupre. Joseph Kittinger de l'USAF se lancèt en casuda liura dempuèi una nau situada en plena estratosfèra, lo 16 d'agost de 1960. Pujèt fins a, trencant atal lo recòrd de establit per David Simons dins l'encastre del projècte Manhigh en 1957. La casuda entièra durèt 13 minutas e 45 secondas. Lors de la davalada, Kittinger atenguèt una velocitat maximala de 988 km/h e une temperatura minimala de -70 °C.
Lo 14 d'octobre de 2012, La mission Red Bull Stratos permetèt a Félix Baumgartner de sautar en casuda liura dempuèi una nau situada a 39km d'altitud, en plena estratosfèra. Amb aquel saut venguèt lo primièr òme a passar la paret del son sens assisténcia mecanica. Dins sa casuda, que durèt 4 m 19 s, l'austriac de 43 ans capitèt una velocitat maximala de 1342 km/h. Es tanben lo saut en paracasudas mai naut jamai riscat.
Republica liura dau Frieu
La Republica liura dau Frieu es una micronacion creada en 1997 per l’artista plastician Jean-Claude Mayo, proprietari sus l’archipèla dau Frieu, a Marselha, en Occitània. Se classa dins los projèctes artistics de micronacion. Jean-Claude Mayo mudèt a la Reünion qu’i anima un projècte de vilatge ecologic tanben sonat ecovilatge dau Frieu.
De pas confondre amb la Republica dau Frieu, un projècte comercial de micronacion.
Maquina pneumatica
Antlia (en occitan la Maquina pneumatica) es una constellacion de l'emisfèri sud. Foguèt definida au sègle XVIII a partir d'estelas gaire lusentas dins una region situada entre leis constellacions pus importantas de l'Idra e dei Velas.
Istòria
La constellacion de la Maquina pneumatica foguèt definida en 1752 per l'astronòm francés Nicolas-Louis de Lacaille. Aquela creacion èra destinada a emplir una region dau cèu vueja d'estelas lusentas situada entre leis de l'Idra, dei Velas, dau Centaure e de la Bossòla. Foguèt dicha en onor dau scientific francés Denis Papin qu'aviá inventat una dei premierei maquinas de vapor.
Estèlas principalas
Totei leis estèlas de la constellacion, compres seis estèlas principalas, an una luminositat febla. En causa d'aquelei condicions malaisadas, an donc ges de nom ancian mai solament de designacions scientificas modèrnas :
Objècts celèsts de remarca
En causa de sa posicion situada en direccion d'una region vueja de la Via Lactèa, Antlia presenta pauc d'objècts celèsts que se pòdon veire aisament :
Moulle
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
Situada en lo Marais audomarois
Située dans le Marais audomarois
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Mark Harper
thumb|250px|Mark Harper Mark James Harper (Swindon, Wiltshire, 26 de febrièr de 1970) es un politician conservador e comptable independent anglés. Es actualament, e dempuèi 2005, membre del Parlament Britanic per la circonscripcion de Forest of Dean. Del 4 de setembre de 2012 fins al 8 de febrièr de 2014 foguèt Ministre d'Estat de l'Immigracion. Aqueste membre del govèrn de David Cameron qu'impulsèt una novèla lei plan mai sevèra a prepaus del contraròtle e dels dreches dels immigrants, aguèt de presentar sa demission pel fach qu'emplegava coma serviciala una immigranta sens papièrs.
Lista dels presidents d'Azerbaitjan
thumb|200px|Estandard del President d’Azerbaitjan Lo president es lo cap d'Estat d’Azerbaitjan.
Vaquí la lista dels presidents d’Azerbaitjan dempuèi 1991.
Sant Veran
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Vieux-Moulin
Vieux-Moulin pòt èsser:
Ostal de Savòia
L’Ostal de Savòia (var. ostau, casa, maison de Savòia) es una dinastia europèa que portèt los títols de comte de Savòia (1033), puis de duc de Savòia (1416), prince de Piemont, rei de Sicília (1713), rei de Sardenha (1720) e rei d'Itàlia (1861). Es l’eiretièra de la dinastia dels Umbèrts, nom donat als primièrs sobeirans, comtes en Moriana eissits del comte Umbèrt. L’origina de l’ostal de Savòia remonta cap a 1032 quora lo territòri que correspond uèi a Savòia foguèt integrat amb lo Reialme d'Arle al Sant Empèri Roman Germanic. Luenh de l’emperaire, las senhoriás se creèron a l’azard de las guèrras, dels maridatges e donacions.
Annoire
Nom desconegut en arpitan (Annoire en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Jura e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Hautvillers-Ouville
Hautvilé-Ouville en picard (Hautvillers-Ouville en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Geografia
Vilatge picard del Ponthieu, situat al nòrd de Abbeville sul anciana rota nacionala 1 (actuala RD 1001), facilament accessibla per las autoroutes A16 e A28.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Campudan
Campudan (Campuzan en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus dera region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Aute vilatge o quartièr : Eths Paishats.
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [kampu'dã] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Campusans, Campusas en 1175 e 1213, de Campusano, en latin, en 1213, de Campuzanis, de Campusanis, en latin, ath sègle XV.
Segon Dauzat, Campudan que vien deth nom lati d'òme Campusus, dab eth sufixe -anum.
Segon Miquèu Grosclaude, Campudan que vien deth nom lati d'òme Campusius, dab eth sufixe -anum, o, segonda solucion, de campus + Utius + sufixe -anum, « eth camp d'Utius ».
Azay-sur-Indre
Azay-sur-Indre es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre e Vau de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Besierenc (sosdialècte)
Lo besierenc es lo sosdialècte lengadocian parlat dins lo país de Besièrs. Presenta un caractèr de transicion entre lo lengadocian occidental e l'oriental que fa que d'unes lingüistas coma Alibèrt e Pèire Bèc lo classifiquèron dins l'airal oriental, mentre que Domergue Sumien, dins una proposicion mai recenta de classificacion (de 2009), lo situèt dins lo domeni occidental.
Consonantisme
Pasmens se ditz pas pus [pa pø̞s], pas res [parrés], pas gaire [pa gayre] mas ''pas tròp [pas tròp].
Tèxt en besierenc
Sant Afrodisi e lo camèl d'Antonieta Conte-Regis in Legendos Bezieirencos, Contes e remembres en lengo mairalo, Besièrs, 1937.
« Vos assabentarai, acò's es un camèl ;
Portal Guilhèm (Chartres)
Lo portal Guilhèm es un dels sèt portaus de la muralha de la ciutat de Chartres. Lo portal foguèt destruch per l'armada alemanda en 1944.
Civilizacion nuragica
La civilizacion nuragica foguèt una civilizacion mediterranèa apareguda sus l'illa de Sardenha au sègle XVIII avC e que dispareguèt vèrs lo sègle I avC. Foguèt caracterizada per la bastida de monuments de pèire dichs nurags. Dins lo corrent de son periòde d'existéncia, s'estendiguèt tanben dins lo sud de Corsega. A partir dau sègle X avC, intrèt en contact ambé lei Fenicians qu'installèron de comptadors lòng dau litorau sarde. Vèrs 540 avC, Cartage acomencèt la conquista sistematica de Sardenha e capitèt pauc a pauc d'ocupar la màger part de l'illa franc dei reigons montanhosas orientalas onte se mantenguèt la cultura nuragica. Après la conquista de l'illa per lei Romans a l'eissida de la Premiera Guèrra Punica, la civilizacion nuragica contunièt de resistir e de se revòutar regularament còntra Roma. Ansin, maugrat la repression saunosa de cada insureccion, lei Romans aguèron de dificultats per instaurar un contraròtle vertadier dei montanhas sardas fins a la fin dau sègle I avC. Après aqueu periòde, la cultura nuragica sembla pauc a pauc disparéisser, belèu en causa dau desvolopament progressiu dau ret de rotas e dei centres economics bastits per lei Romans que finiguèron per estendre la cultura romana a tota l'illa.
Castèl d'Oricourt
Lo castèl d'Oricourt es un castelar a doas muralhas que se tròba a Oricourt en Franca-Comtat. Lo castèl foguèt erigit al mièg del sègle XII.
Kastellin
Kastellin en breton (Châteaulin en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Geografia
Châteaulin A situat al centre del departament del Finistère, a l'oèst del conca de Châteaulin.
Environats tucs del Massís armoricain.
Châteaulin est située au centre du département du Finistère, à l'ouest du bassin de Châteaulin.
Entouré des collines du Massif armoricain.
Moyenneville (Pas de Calais)
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Arandu Arakuaa
Arandu Arakuaa es un grop de metal indigèn brasilièr creat en abril de 2008 a Brasília. Las paraulas s'inspiran de las cosmovisions e de las luchas dels pòbles indigèns, cercant aital a contribuir a la difusion e a l'apreciacion de las manifestacions culturalas dels pòbles indigèns de Brasil. Lo multi-instrumentista, fondador e compositor del grop, Zândhio Huku, afirma èsser nascut e aver viscut fins a l'edat de 24 ans prèp dels territòris del Xerente e del Krahô dins l'estat de Tocantins, ont a agut de contactes amb la musica indigèna e musica regionala brasilièra (baião, catira, cantiga de roda, vaquejada, entre autras). Pertocant lo heavy metal, cita Metallica e Black Sabbath coma exemples d'influéncias.
Beladòna
La Belladòna (Atropa belladonna) es una planta erbacée vivaça de la familha de las Solanacèas.
Istòria
Fòrça rara en Grècia, la Beladòna èra ignorada o fòrça pauc coneguda dins l'Antiquitat. Es malaisit de reconeisser aquesta planta dins los tèxtes classics. Pasmens, es benlèu descricha per Teofrast jol nom de Mandragora de fruch negre, de sabor vinosa. Es donc possible que Atropa belladonna siá considerada coma una planta capabla de provocar a una cèrta dòsi los efièchs d'una planta magica, allucinacions e estransis, associadas a la magia negra, mas podent provocar la mòrt.
La Beladòna es nomenada e clarament figurada a partir del sègle XVI. Pèrd son caractèr de planta magica o de mascariá per venir planta medicinala, cultivada dins los òrts d'apoticaris.
Etimologia
Son nom generic, Atropa, donat per Linné, correspond a aquel de l'una de las tres Moiras, Atropos (« inflexibla » en grèc ancian), aquesta que copava lo fial de la vida.
Lo latin botanic belladona ven en 1602 de l'italian bella donna. En efièch, a la Renaissença, los Italianas elegantas instillava dins lors uèlhs lo chuc de la beladòna per far lusir l'agach, amentant la pression de l'uèlh, e dilatant la pupilhale (midriasi) jos accion de l'atropina, e se donar atal mai d'atrach.
Descripcion
Es une granda planta vivaça de rizòma, robusta e ramificasa. Las tijas son leugièrament pelosas, de color rogenca. La planta pòt aténher 1,5 a 2 m de naut. Son pòrt es dens e fòrça ramuda.
Es inegalament espandida en França, de preferéncia calcicòla (sols rics en calci), se trapa tanben dins las clarièras dels bòscs umids mesoidrics, eutrofilas, e neutrofilas. S'encontra subretot dins las regions medioeuropèas e alpinas, mas tanben en Asia occidentala e en Africa del Nòrd.
Sas fuèlhas son entièras, ovalas punchudas (15 sus 8 cm), petioladas, d'odor un pauc pudenta.
La florason comença en junh, mas flors e fruchs pòdon coexistir sus un meteisse pè, d'agost a octobre en Euroòpe.
Sas flors son ermafroditas, en campana o en det de gant, solitàrias, penjantas, brunas a l'aissèla de las fuèlhas, violacèas o a vegada jaunas per las varietats cultivadas. L'inflorescéncia es en cima multipara. La pollinizacion es entomogama.
Los fuch son de baias negras lusentas de la talha d'una pichona cerièra (esferica, de 15 a 17 mm de diamètre), de color negra violet al matudur. La baia se reconeis asidament per son calici persistent, de forma estalada (5 dents cortas). La pulpa dona un chuc violenc. Las granas son nombrosas, del gris al negre segon lo gras de maturitat, d'un diamètre inferior al millimètre, amb una superfícia finament penada.
Totas las partidas de la planta son fòrça toxicas per l'uman, es la baia que provòca lo accidents màger, subretot per l'enfant par confusion, per exemple la beladòna pòt èsser mejancièr de fragostièr fèrs fòrça apreciat.
Istòria
Poison mortal, la beladòna foguèt tanben utilizada per arranjar la beutat de las femna de la Reneissença. Las Italianas elegantas aplicavan sus lors uèis unas gotas d'una infusion a basa de beladòna qu'aviá per efièch de dilatar lors pupilhas e de lor donar d'uèis nègre progonds (« uèis de cèrvia »), d'aquí lo nom italien belladonne,. Un achach escur ligat a la dilatacion de la pupilha auriá lo poder de provocar la cobesiá de las gents mascle,. Seriá una de las manifestacions de l'excitacion sexuala e del desir. La beladòna fa tanben leugièrament guechejar, çò qu'a l'epòca, èra caracteristic de la beutat.
En 1548, Mattioli dona las dosis a utilizar segon l'efièch desirat. Coma : « Per far una femna un pauc folastra pensant èsser mai bèla del mond, li cai far beure una dracma de beladòna [aiga distillada de la planta]. Se se la vòl far mai fòla, li caldrà balhar doas dracmas. Mas aquel que voldrà far demorar fòla tota sa vida, li cal balhar a beure tres dracmas e pas mai; que se se balhava quatre, se la fariá morir ». ( Comentaris sus Dioscorides). Es a la seguida d'un estudi meninós de diferentas preparacions fachas pel mètge alemand Karl Himly, en 1802, que los oftalmologistas comencèron a utilizar l'Atropa belladonna per realizar los examens dels uèis.
Plan dosat, un poison pòt tanben venir una medicina. Atal de principis actius de la beladòna, coma l'atropina, son encara utilizats en medecina modèrna.
Composicion e toxicitat
La partida utilizada es la fuèlha que conten fins 7 % d'aiga e 15 % de matèrias mineralas, e mens d'1 % d'alcaloïdes que son los principis actius. Son 90 a 95 % d'alcaloïdes atropinics : iosciamina (que lo racemic es l'atropina) e 5 a 10 % d'escopolamina (ioscina). I a tanben de des traças d'escopoletòl (una comarina), çò que permet son identificacion sota ultraviolets.
Los efièchs de la beladòna pòdon èsser diferents segon las espècias animalas. Pels mamifèrs, los conilhs, las lèbras e los rosegaires son mens sensibles qu'an una atropinasa epatica, una enzima que degrada l'atropina.
Los fruch (baias) son mai sovent responsables d'intoxicacions, subretot per l'enfant (lo gost del fuch de la beladòna es doç ). Pòdon aisidament confondre los avajons e las baias de beladòna. Los efièch son fòrça violents per l'uman. Per l'adult, 10 a 15 baias ingeradas pòdon provocar la mòrt, 2 a 3 pòdon provocar una intoxicacion greva per l'enfant.
Seguisson lèu de trebles neurovegetatius: taquicardia, secada de la pèl a de mucosas, empacha respiratòria e per engolir, dolors vulvàrias per la joventa, midriasi amb de trebles de la vista veire cecitat complèta transitòria. Al meteis temps de trebles neurologics apareisson: ancietat, vertigis, deliri gai o furioses, allucinacions estranhas e esglasiants, crisis convulsivas.
Mai se pòt notar una ipertermia, amb rojor del còl e de la cara, una constipacion amb retencion urinària.
L'intoxicacion evolua cap a una prostracion, una pèrsa de conscénça, un còma calme amb pèrda dels reflèxes. La mòrt pòt venir per paralidia cardiorespiratòria.
Una intoxicacion umana pòt tanben se produire per consomacion d'aucèls o de cagaròls se noirissent de las fuèlhas o fruchs de beladòna, a que son insensibles.
Proprietats terapeuticas
Son accion parasimpatolitica (principi actiu atropina) es la rason màger de son emplec en terapeutica.
Dintrava dins la composicion de diferentas preparacions de tòca antispasmodica : trebles foncionals del tub digestiu e de las vias biliaras, en associacion amb de laxatius. Aquesta associacion, medicalament non racionala, èra presenta dins de « depuratius », que « tot usatge perlongat deviá venir puslèu caustic » segon Pierre Lieutaghi. Aquestes depuratius èran encara venduts en farmacia rurala en Nauta Provença fins als an 1980.
Los efièchs psicodisleptics de la beladòna e la descobèrta de novèlas classas terapeuticas li balha un marrit rapòrt benefici-risc per lo tractament de gaireben totas las afeccions, çò que provoquèt sa supression progressiva de fòrça especialitats farmaceuticas cap a la fin del sègle XX, e l'abandon d'aquesta especialitats (quitament sens beladòna) al començament del sègle XXI.
Aboncourt-Gesincourt
Aboncourt-Gesincourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Aquel vilatge a #aver de senhors de lo sieu nom; en un títol de 1150 #que pausa a l'archiu départementales de l'Anautita-Saône, se tròba mencionat Albericus de Abuncurlis. ( Glanures De Ch. Longchamps 2.)
La tèrra de Aboncourt appartenai a, a la familha Sonnet e , al comte de Verton. En 1789, i aviá possedit pel Sr. Guy de Lambrey, #que l'ac aviá aquerida del senhor de Neurey.
Ce village a eu des seigneurs de son nom; dans un titre de 1150 qui repose aux archives départementales de la Haute-Saône, on trouve mentionné Albericus de Abuncurlis. ( Glanures de Ch. Longchamps 2.)
Vialan
Lo vialan o lo viaran es un parlar occitan dau briançonés, un sosdialècte vivaroaupenc. Es parlat au Vialar, pròche de Briançon.
Aboncourt-Gesincourt
Istòria
La terre d'Aboncourt appartenai au, à la famille Sonnet et , aux comte de Verton. En 1789, elle était possédée par M. Guy de Lambrey, qui l'avait acquise du seigneur de Neurey.
Rivoli
Ribòlas o Rivòlas segon la toponimia (Rìvole o Rivolè en piemontés AFI :  ; Rivoli en italian ) es una vila italiana de la Ciutat Metropolitana de Turin en Piemont al sortir de la val Dueira.
Toponimia
En seguia de las disputas sus las possessions entre los Ardoïnides e l'evesque de Turin Amizon, aquel darrièr aguèt la possession de la soi-disent curtis di Rivole confirmada per l'emperaire Oton III, fèu reconfirmat puèi en 1159 per un diplòma de Frederic Ièr Barbarossa. Lo toponime deriva de la preséncia de pichonas ribas (en latin *ripulae), pròchi las broas del riu vesin Dueira ; las atestacions medievalas del toponime son sovent de genre femenin, en referéncia a *ripulae, diminutiu de ripae. Segon aquesta etimologia, son nom occitan es probablament Ribòlas o Rivòlas. Veire Ribòus en Provença.
Havernas
Havèrno en picard (Havernas en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Geografia
Aquel vilatge picard a situat a unitat|15|km}} al nòrd de Amians, sus la rota de Auxi-lo-Castèl.
Ce village picard est situé à 15 km au nord d'Amiens, sur la route d'Auxi-le-Château.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Dempuèi lo començament del XVIIe sègle e fins a la révocation de la édit de Nantas en 1685, la Glèisa reformada d'Amians celèbre occasionnellement lo culte dins lo castèl de Havernas. Aquel aperten a la familha protestante de Sant-Delys.
Dès le début du XVIIe siècle et jusqu'à la révocation de l'édit de Nantes en 1685, l’Église réformée d'Amiens célèbre occasionnellement le culte dans le château d'Havernas. Celui-ci appartient à la famille protestante de Saint-Delys.
Nòtas
<references group=N/>
Saleon
Saleon (Saléon en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat situada dins lo departament daus Auts Aups e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Johann Elert Bode
Johann Elert Bode (19 de genier de 1747, Amborg - 23 de novembre de 1826, Berlin) foguèt un astronòm alemand qu'aguèt un ròtle important dins lo desvolopament de l'astronomia europèa a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX.
Disciple de Johann Georg Büsch, venguèt director de l'observatòri de Berlin en 1786 e lo demorèt fins a sa retirada en 1825. I publiquèt un obratge (Uranographia) en 1801 destinat a catalogar lei posicions deis estelas e deis objècts celèsts coneguts. En parallèl, prepausèt de cartas ambé d'interpretacions artisticas dei constellacions. Publiquèt tanben un obratge pus cort (Vorstellung der Gestirne) destinat ais astronòms amators e un libre d'introduccion ai constellacions e a sei legendas que conoguèt mai de dètz edicions diferentas. Venguèt sòci de la Royal Society en 1789.
Regardant l'astronomia dau periòde, popularizèt la lèi de Titius-Bode que foguèt a l'origina de la descubèrta deis asteroïdes. Après la descubèrta d'Uranus, participèt a l'estudi e au calcul de son orbita. Foguèt un dei premiers que pensèt que lo còrs foguèsse una planeta desconegut dau Sistèma Solar e non una cometa. Descurbiguèt egalament la galaxia M 81 qu'es tanben dicha galaxia de Bode en son onor.
Hébécourt (Sòma)
Heutecourt en picard (Hébécourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Moonlight (film, 2016)
Moonlight es un film dramatic estatsunian escrich ee realizat per Barry Jenkins, sortit en 2016. Es de l'adaptacion de la pèça de teatre In Moonlight Black Boys Look Blue d'Alvin McCraney. Obten l'Oscar del melhor film 2017.
Sinòpsi
Pendent tres periòdes crucials de sa vida (9-10 ans, 16-17, e detz ans mai tard), Chiron, un afroamerican de Miami se bat contra son mitan (escolar) e sa familha (maire drogada) per viure cam omosexual, ensajant de s'afirmar, tot en demorant fidèl a el meteis.
Enfant, capita a escapar au grop de sos agressors, de son edat, e accèpte que Juan lo ramena. Baissa lo cap, parla pauc, subís. Un sol enfant capita a prene contacte, benlèu Kevin.
Adolescent, es la victima designada d'un pichon grop d'escolans de sa classa de son escòla, dirigida per un rasta. Baissa lo cap, parla pauc, subís, evita, fugís. Una nuèch, après una errància en metro o en tren, se trapa solet sus una plaja, sens esperar pas res. Apareis Kevin. Se revèlan, acaban per se tocar. L'endeman, es somés a una provocacion, e son novèl amic es obligar de lo tabassar. S'espatarrar, se torna levar, espèra lo tust venent. L'arribada dels susvelhants acaba amb lo suplici o sacrifici. Denóncia pas degun. L'endeman, a cabiat. Arriba determinat en sala de classa, e tusta, sens prevenir.
Adult, detz ans mai tard, après una longa demorança en prison, musclat, vendeire de dròga, installat, sempre sol, inspirar respècte. Encara recep d'apèls de sa maire. Una nuèch, recep un apèl de Kevin. L'endeman, va visitar sa maire, puèi a Kevin...
Sordas internacionalas
Moonlight foguèt presentat mondialament lo 2 de setembre de 2016 al Festenal de film de Telluride, (sortida nacionala als Estats Units d'America lo 21 d'octòbre de 2016). Lo film foguèt tanben mostrat dins d'autres festenals coma lo Festenal del film de Toronto en setembre de 2016, lo Festenal del film de Nòva York lo 2 d'octòbre e lo Festenal del film de Londres le 6 d'octobre.
Acuèlh de la critica
Moonlight encontrèt un acuèlh critica plan favorable, obtenent 98 % d'avises favorables sul site Rotten Tomatoes, basats sur 233 comentaris reculhit e una nòta mejana de 9 ⁄ 10 e una marca de 99 ⁄ 100 sul site Metacritic, basat sur 48 comentaris reculhits. En França, obten una nòta mejana de 4,2 ⁄ 5 sul site AlloCiné, basada sus 38 criticas de premsa reculhida.
Brion
Brion pòt essèr:
Bernières-sur-Seine
Bernières-sur-Seine en normand (Bernières-sur-Seine en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Istòria
La référence à la rivière "Seine" a été ajoutée en 1946.
Sant Laurent
Sant Laurent (Saint-Laurent-du-Cros en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat, situada dins lo departament daus Auts Aups e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Clarac (Hauts Pirenèus)
Clarac (Clarac en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [kla'rak] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Clarag en 1285, De Claraco, en latin, en 1313, Clarac en 1429, Clarac (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Dauzat, Clarac que vien deth shafre latin Clarus, dab eth sufixe -acum. Segon Negre, Clarac que vien deth nom « romanic » de persona Clarus, dab eth sufixe -acum.
Segon Miquèu Grosclaude, Clarac que vien deth nom latin de persona Clarus dab eth sufixe -acum; qu'ei un nom de proprietat aquitanoromana.
Ciutat (Occitània)
Ciutat (Cieutat en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha e Bigòrra. Qu'ei administrada peth departament deths Hauts Pirenèus dera region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
Aute lòc o quartièr : Eth Halhar. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [syou'tat] (grafia fonetica de Miquèu Grosclaude). Eras fòrmas ancianas que son Neurest, cap a 1110, La Ciutat, cap a 1200-1230, la Ciutad, en 1251, villam Civitatis de Navares, en 1256, ville Civitatis de Naverest, en 1257, Ciutad, en 1285, Laciotat, en 1300, De Civitate, en 1342 e 1379, La Ciutat, en 1429, Cieutat, en 1614.
Eth nom de Ciutat que deriva deth latin civitatem, territòri d'un pòble e era soa vila principau. Mès de quin pòble ? pas de Bigòrra (eths bigerriones), perqué era antica Begorra correspond a Sent Leser. La responsa generaument admesa qu'ei eths onobrisates, mès certanas fòrmas ancianas que hèn pensar, per Grosclaude, a un antroponime (nom de persona) derivat de Navarra dab un sufixe prelatin -est ; que s'ageish probablament d'ua atraccion deth mot Navarra quan eth nom de Neurest èra pas mei comprés.
Ferdinand Lot qu'explica, dab ua dificultat (eras finaus en -ates que son paroxitonicas e que caleré un proparoxitòn), Neurest qu'ei eth resultat de Onobrisates. L'explicacion de F. Lot qu'ei eth nom ei pas latin e eras règlas dera accentuacion latina s'aplican pas dens aqueth cas. En realitat, s'ageish pas d'accentuacion latina mès d'evolucion fonetica romanica e l'amudiment d'un a, era mei solida de totas eras vocalas, qu'ei problematic. Benlhèu era finau celtica -ates qu'ei convencionau.
Nikolai Baskov
thumb|250px|Nikolai Baskov en 2009 Nikolai Víktorovich Baskov (en rus: Николай Викторович Басков; Balashikha, 15 d'octobre de 1976) es un cantaire e actor rus.
Bailleul (Orne)
Bailleul es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Morval (Pas de Calais)
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Projècte Manhattan
Lo Projècte Manhattan foguèt lo nom de còdi dau projècte de recèrca que desvolopèt la premiera arma nucleara dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945 ). Foguèt menat magerament per leis Estats Units d'America ambé de participacions menoras de Canadà e dau Reiaume Unit. Començat en 1939, reüniguèt mai de 130,000 personas e foguèt dotat d'un budget de dos miliards de dolars. Divèrseis modèles d'armas basats sus l'utilizacion d'urani ò de plutonium i foguèron estudiats. Permetèron la produccion dei doas bombas A utilizadas per l'armada estatsunidenca per bombardar lei vilas japonesas de Hiroshima e de Nagasaki.
Còl Anhèl
Lo còl Anhèl (nom exacte de verificar), prononciat en parlar vialan (Col Agnel en francés; Colle dell'Agnello en italian), a  d'altitud, relia França (Auts Aups) e Itàlia (Piemont). Es lo segond mai aut còl rotièr daus Aups francés just darrèire lo còl de l'Iseran e lo segond mai aut còl rotièr daus Aups italians darrèire lo còl dau Stelvio. Ponch de passatge entre le Pan de Sucre e la Punta dell'Alp, aiquèl còl es barrat en periòde ivernal en rason de la nèu.
Toponimia
Las atestacions ancianas son Le coul l'Aignel en 1484; Le col de l'Aignel en 1497; L'Aignel en 1581.
Satya Nadella
thumb|250px|Satya Nadella a LeWeb en 2013 Satya Narayana Nadella (en telogo: సత్య నాదెళ్ల; (Hyderabad, Andhra Pradesh, 19 d'agost de 1967) es un engenhaire, informatician e administrador d'entrepresas indianoamerican. Dempuèi lo 4 de febrièr de 2014, remplaça Steve Ballmer al cap de la companhiá americana d'informatica Microsoft.
Sòrges e Ligüers de Perigòrd
Sòrges e Ligüers de Perigòrd (Sorges et Ligueux en Périgord en francés) es dempuei lo 1er de genier 2016, una comuna novela d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
La comuna novela agropelet lo 1er de genier 2016 las comunas de Sòrges e de Ligüers, que vengueren de las comunas delegadas.
Geografia
Lo chapluòc es situat a Sòrges. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Per la toponimia de chasca anciana comuna, veire a Ligüers e a Sòrges.
Administracion
Per l'administracion de chasca anciana comuna, veire a Ligüers e a Sòrges.
Demografia
Per l'evolucion demografica de chasca anciana comuna, veire a Ligüers e a Sòrges.
Luòcs e monuments
Per chasca anciana comuna, veire a Ligüers e a Sòrges.
Martxelo Otamendi
thumb|250px|Martxelo Otamendi en 2007 Martxelo Otamendi Egiguren (Tolosa, Guipuscoa, 9 de decembre de 1957) es un jornalista basc. Foguèt lo director del jornal Euskaldunon Egunkaria dempuèi 1993 fins al moment que lo govèrn espanhòl lo faguèt tampar en 2003. Es lo director actual del jornal Berria.
Chico Marx
Chico Marx (nascut Leonard Marx en 1887, m.1961) foguèt un actor american de comèdias del cinèma del grop Fraires Marx amb Harpo Marx, Groucho Marx, Zeppo Marx, Gummo Marx.
Amanita phalloides
Amanita phalloides (noms vernaculars : amanita falloïda, lera verda, lera verda picotada, oronge verda) es un campairòl toxic de la familha deis Amanitaceae e dau genre Amanita. Fòrça frequent sus lo continent europèu, se tròba generalament en associacion amb d'espècias de conifèrs e de fuelhós. Aquela espècia a de capacitats d'adaptacion importantas e s'es transportada sus d'autrei continents. Generalament dotada d'un capèu verd, de lamelas e d'un pe blanc, presenta de variacions importantas de color. En causa d'aquelei capacitats d'adaptacion e d'aquelei variacions, es la causa de confusions frequentas e es responsabla de la màger part dei decès causats per de campairòls dins lo mond.
Descripcion
L'amanita falloïda a un capèu de 5 a 15 cm, inicialament redon e emisferic, que s'aplatís pauc a pauc. La calor dau capèu es generalament verd clar, verd jaune ò verd oliva e pus sorna vèrs lo centre. Pasmens, lei variacions son frequentas e d'amanitas falloïdas blancas ò brunas existisson. Se lei condicions son favorablas, lo capèu pòu gardar de rèstas blancs de vòlva. Lo capèu a tendància a venir viscós quand es umid. Lo pe, de 8 a 15 cm d'autor, es blanc. Pòrta un anèu mòu que se situa a 1-2 cm en dessota dau capèu e una vòlva. Pasmens, segon lei condicions meteorologicas, aqueleis caracteristics pòdon rapidament disparéisser. Lei lamelas son blancas e liuras. Leis espòras son blancas, coma per totei leis amanitas, e an una forma esferica de 8 a 10 µm. Leis especimens joves semblan a un uòu blanc.
Dos tèsts quimics permèton de caracterizar una amanita falloïda. Lo premier consistís a metre d'acid sulfuric concentrat sus lei lamelas que vènon alora mauves ò ròsas. Es tanben possible d'observar una coloracion blava deis espòras en preséncia d'iòde.
Ecologia
L'amanita falloïda es originària d'Euròpa ont es frequenta de l'estiu a l'autona. Gràcias a plusors procès de difusion, es desenant presenta en Magrèb, en Africa Subsahariana, en America e en Oceania. Sa preséncia en Asia es probabla mai necessita encara una confiermacion. Dins sa region d'origina, l'amanita falloïda es associada amb lei roves, lei faus, lei castanhiers, lei marroniers, lei beç, leis avelaniers, lei caupres, lei pins e lei serentas. Dins lei regions onte l'amanita s'es difusada, leis associacions son pus restrictivas. Per exemple, ais Estats Units, es associada amb lei castanhiers mai amb leis espècias de pin. En Tanzania, au contrari, leis amanitas falloïdas puslèu son associadas amb lei pins.
Toxicitat
thumb|right|Avertiment regardant la preséncia d'Amanita phalloides.
L'amanita falloïda es fòrça toxica e es classada dins leis espècias mortalas. D'efiech, en causa de sa semblança amb mai d'una espècia comestibla e de sa variabilitat, es a l'origina de la màger part deis intoxicacions mortalas entraïnadas per de campairòls dins lo mond. La dòsi letala es estimada a 30 g, çò que representa la mitat d'un capèu, e lei toxinas son pas destruchas per la cuecha, la congelacion ò lo secatge. De mai, lo gost de l'amanita falloïda es plasent, çò que favoriza la consumacion de quantitats importantas.
Lo sindròme d'intoxicacion a l'amanita falloïda aparéis generalament 10 a 12 h après l'ingestion. Es una situacion d'urgéncia medicala absoluda car lei degalhs au fetge son sovent ja irreversibles. D'autreis organs, coma lei rens, l'intestin ò lo còr, pòdon egalament èsser tocats. Aqueu relambi entre la destruccion dau fetge e lei simptòmes iniciaus de l'empoisonament explica sa mortalitat. D'efiech, l'amanita falloïda contèn tres tipes de toxinas : La premiera fasa l'intoxicacion dura generalament un jorn. Es marcada per de nausèas, de vòmits violents, de dolors abdominalas e de diarrèas similaras a aqueleis observadas en lei pacients tocats per lo colèra que pòdon durar un desenau de jorns. La segonda fasa correspònd frequentament au segond jorn de l'intoxicacion. Es caracterizada per un melhorament de l'estat dau pacient mai, en realitat, escond la destruccion dau fetge en cors. Enfin, la tresena fasa comença au tresen ò au quatren jorn. Lo pacient a alora perdut son fetge e lo decès pòu intervenir en causa d'una epatita clinica, d'una desidratacion grèva, d'una insufiséncia renala, d'una emorragia digestiva, d'una ipoglicemia ò d'una encefalopatia epatica. La garison es pauc frequenta e lònga (4 a 8 setmanas).
A l'ora d'ara, i a ges d'antidòt. La deteccion rapida de l'intoxicacion favoriza una evolucion positiva car permet un netejatge gastric e una aspiracion dau contengut de l'intestin per empachar la digestion de l'amanita. Per lei cas pus grèus, la penicillina G auriá un efiech protector mai son mecanisme d'accion es pas ben comprés. Enfin, se lo pacient subreviu, es possible de considerar un ensèrt de fetge après la disparicion dei toxinas. Aquò es sovent la solucion chausida mai necessita d'aver de fetges disponibles.
Confusion
L'amanita falloïda, en causa de son aspècte variable e de seis associacions possiblas amb mai d'una espècia diferenta d'aubre, es l'objècte de confusions frequentas amb plusors espècias comestiblas blancas ò verdas. Amb d'espècias blancas, de confusions son possiblas amb d'especimens joves de Volvariella volvacea, divèrsei campairòls dau genre Agaricus e amb d'autreis amanitas (coma Amanita calyptroderma). Regardant leis espècias verdas, lei confusions pus frequentas an luòc amb de russulas, especialament Russula virescens qu'es considerada coma un comestible de tria.
Roergàs (sosdialècte)
Lo roergàs o roergat es un sosdialècte lengadocian parlat en Roergue.
Istòria de son estudi
A despièch de qualques variantas de vocabulari coma pel parlar carladesenc, lo roergat dins l'ensems del departament de l'Avairon (del Mur de Barrés al Pont de Camarés e de Najac a Nant) es omogèn. L’Avairon recòbra en efècte gaireben exactament l’espandida de l’ancian Roergue.
Lo parlar roergàs es citat, sota la forma pejorativa de « patois », en junh de 1794 (16 prairial de l'an II) per l'abat Henri Grégoire dins son Rapport sur la nécessité et les moyens d'anéantir les patois et d'universaliser la langue française.
L'abat Aimé Vayssier (14 d'abril de 1821, Canet d'Òlt - 27 d'agost de 1874, Recolas e Previnquièiras), dins son Dictionnaire patois-français du département de l'Aveyron, presenta notadament :
Puèi, en abordant directament l'estudi del parlar roergat:
Demest los autres escrivans importants del país conven de citar l'abat Justin Besson, Enric Molin e Calelhon.
Expressions
Frasas e mots ausits entre Boraldas, Òlt e Aubrac dins las annadas setantas e uechantas :
Groucho Marx
Groucho Marx (nascut Julius Henry Marx en 1890, m. 1977) foguèt un actor american de comèdias del cinèma del grop Fraires Marx amb Chico Marx, Harpo Marx, Zeppo Marx, Gummo Marx.
Aspés-varetonés
Lo parlar aspés-varetonés (o plus correntament aspés), es lo dialècte bearnés pròpri a las vals pirenencas d'Aspe et de Varetons.
Aquelas vals son situadas dins la partida bearnesa del departament dels Pirenèus-Atlantics.
Essent un sosdialècte del gascon et de son sos-sosdialècte pirenenc, l'aspés-varetonés en presenta las grandas caracteristicas morfologicas (article definirt eth, era al lòc de lo, la) e sintacticas (har a partir, "far partir", endacòm mai en gascon har (o hèr) partir.