cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Colonizacion
Los Estats Units d'America
Aquò comença veraiament amb la guèrra ispanoamericana, o guèrra d'independéncia de Cuba contra l'Espanha. Après un campanha en favor d'una guèrra importanta - suportada per de fòrts interesses economics - e de grands líders coma Théodore Roosevelt, aqueste desastre de 1898 per l'Espanha s'acaba pel tractat de París lo 10 de decembre ongan, que reconéis l'independéncia de Cuba, la pèrda de las Filipinas, de Puerto Rico e de la província de Guam per l'Espanha al benefici dels EUA, amb una compensacion financièra de 20 millions de dolars. L'annada seguenta, los EUA annèxina Hawaii. Enfin, una partida de las illas Samoa, l'annada seguenta.
Aqueste episòdi marca una trencadura amb la doctrina Monroe de 1823 - qu'assegurava una non intervencion dels EUA a çò dels Europèus e lo contrari. La crompa de l'Alaska en 1867 per William Henry Seward al tsar Alexandre II, e l'annexion de l'illa dèserta de Midway en plen Pacific, aviá ja annociat aquesta evolucion. Lo cambiament estructural interven alara que los EUA devon justificar lors novèlas acquisicions dins la Caraïba e lo Pacific. Es lo corollari Roosevelt - president de 1901 a 1909 - que justifica alara unas excepcions al subjècte de la neutralitat dins unas intervencions de las grandas poténcias. En parallel, Roosevelt aviá anonciat a partir de 1901 la doctrina del Big Stick - ont los EUA afirman lor egemonia economica sus l'ensemble del continent american de l'Alaska cap a la Tèrra de fuòc.
Observant la politica dels EUA d'abans 1914, s'observa un grand pragmatisme ligat als sectors economics e militars e a la volontat d'una assegurança egemonica internacionala. Jamai la colonizacion es justificada (coma en Euròpa al sègle XIX) per la superioritat morala o religiosa del « crestian blanc ». Pasmens, la doctrina del « gròs pal » anòncia la presa de consciéncia d'èsser vengut la granda poténcia mondiala, fach que serà amplificat per las doas guèrras mondialas. Uèi, la tentacion es granda de confondre colonizacion (procediment actiu) amb americanizacion (procediment cultural passiu dins la mesura ont es acceptat coma nòrma), desrevelhant atal las tensions antiamericanistas o antioccidentalas. De l'autra costat, la confusion entre justícia e valors occidentalas crestianas, globalizacion e materialisme, estructura un fòrt sentiment antiislamic enforçat pel risc de retorn d'una colonizacion politica activa a l'Orient Mejan per exemple.
L’expansion continentala
La colonizacion dels territòris indians.
La China e la colonizacion del Tibet
Las relacions sinotibetanas venon al mens del sègle IX, dins lo passat un tractat de patz entre lo reialme del Tibet e la dinastie Tang de l'empèri chinés.
La colonizacion coneça e seguís l'invasion del Tibet (U-tsang, Amdo et Kham) de 1950.
La colonizacion es denonciada subretot per la diaspora tibetana, mai que mai en Índia, mas tanben dins lo mond occidental, e qu'una granda partida de la populacion etnicament tibetana demorant en China.
Lo govèrn central chinés considèra pas los fluses de populacion Han cap a la region autonòma del Tibet coma una colonizacion quina que siá (e encora mens cap a las provícia del Qinghai, e del Sichuan), que fan ara partit de la Republica populara de China.
L'Índia et la colonizacion del Sikkim
Lo Sikkim es un ancian reialme independant, e pres per l'Índia en 1975. Istoricament, lo Sikkim fasent jamai partit de l'Índia abans l'invasion de l'Índia en 1975, çò qu'empachat pas l'Empèri britanic de lo ligar a l'Empèri de las Índias.
Lo Japon
Alra que l'Occident desvolopèt una justificacion morala a sa dominacion coloniala per l'ideologia de la mission civilisatritz, tant pesuga de portar que se designa jols tèrmes du « fais de l'Òme blanc », l'Empèri del Japon el tanben, fins a 1945, pièja sa conquistas militaras sus l'aveniment d'una comunautat de destins redemptritz e fasent benefici per totes los pòbles de l'Asia : la « esfèra de coprosperitat de la granda Asia orientala »; aquesta comunautat s'entendiá dins la practica profiechabla… jos sa dominacion.
Los colonizators africans
A la seguida de la Primièra Guèrra mondiala, l'Africa del Sud obtenguèt un mandat sul Sud Oèst african alemand (uèi Namibia) en 1920. I installèt l'Apartheid, mas deguèt renonciar definitivament a son protectorat en 1990.
Les colonizators europèus
La colonizacion europèa es una manifestacion de las rivalitats entre aquestas grandas poténcias. Los Estats colonizators primièr se concurrencièron e combatèris (corsaris franceses e britanics contra los Espanhòls a las Antilhas, los Neerlandeses contra los Portugueses a las Índias e en Indonesia, los Franceses contra Britanics a las Índias e al Canadà).
Coma la França coloniala malgrat la desfacha de 1871, l’Angletèrra fa de son empèri economic la basa de sa poténcia politica; lo contraròtle d'un territòri anant de l'Egipte a l'Africa del Sud passant pel Sodan aviá per ojectiu de securizar la rota de las Índias que passava per Lo Cap. L'Alemanha, que l’unitat data de 1871, cerca a s’afirmar coma granda poténcia mondiala.
La colonizacion tanben mena a de crisis anonciatriças de la Primièra Guèrra mondiala (Crisi de Fachoda entre França e Grand Bretanha, las doas crisis maroquinas d’Agadir e de Tànger entre França e l'Alemanha).
A la seguida d'aquestes conflictes, causisson de s'entendre :
La colonizacion alemanda
En America :
En Africa : En Asia : En Oceania : Lo nazisme e la volontat d'expansion a l'èst : l'expansion del Tresen Reich vèrs l'èst ten pas sonque de l'estat de guèrra que menèt a l'ocupacion provisòria de territòris e de fins estrategicas. La doctrina nazia presicava l'expansion cap a l'èst amb per objectiu l’exterminacion de las populacions eslavas que devián èsser remplaçadas per de colons alemands destinats a cultivar las plamuras d'Ucraïna e de Russia.
La colonizacion britanica
vinheta|418x418px|Gravadura de William Blake, representacion [[Allegoria|allegorica d'un vejaire sus la colonizacion europèa: l'Euròpa sostenguda per l'Africa e l'America (1796), illustrant un obratge de John Gabriel Stedman racontant una expedicion de cinc ans (1772 a 1777) al Guyana contra los esclaus negres revoltats del Surinam.]] L'Empèri britanic es l'empèri colonial mai espandit al mond a partir de 1763. Al sègle XIX es sus totes los continents (se dich, coma per l'Empèri espanhòl o l'Empèri Francés, que lo solelh jamai s'i colca), s'espand sus unes 33 milions de km² (22 % de las tèrras emergidas) e 458 milions d'abitants que la majoritat se trapa a las Índias.
Primièr, lo Tractat de París, acabant amb la Guèrra de Set Ans, permet als Britanics de prene de l'America del Nòrd francesa e los establiments franceses en Índia, daissant a aquestes darrièrs pas qu'unes establiments en Índia coma Pondicherry o Karikal. Aqueste periòde permet al Reialme Unit de consolidar son empèri colonial asiatic. Es vèrs 1870-1880 que l'empèri colonial anglés s'ancòra en Africa. Que, se a partir de 1815 las possessions se limitavan al Cap, s'espandisson enseguida cap a l'interior: Botswana, Rodèsia, etc. L'empèri colonial britanic es alors a son apogèu.
]]
La colonizacion francesa
Jos la monarquia se formèt lo Primièr espaci colonial. Napoleon III menèt a la formacion del Segond espaci colonial. [[Fichièr:EmpireFrench.png|vinheta|300x300px|Evolucion de l'Empèri colonial francés
]]
Primièr espaci colonial francés
Lo primièr espaci colonial francés es eissit de las conquistas monarquicas motivadas per : A la Revolucion, s'opausan los partisans del realisme economic (pas de colonias sens esclaus) e aquestes dels principis egalitaris (« periscan las colonias puslèu qu'un principi »).
Segond espaci colonial francés
La superfícia del domèni colonial triple jol Segond Empèri de Napoleon III e de son ministre de la Marina e de las Colonias Chasseloup-Laubat, atengan un milion  de km2 per cinc milions d'abitants.
L'Union francesa de 1946 a per objectiu une integracion mai granda de las colonias dins la Republica, lors eleits e populacions se satisfaisent pas pus del "fach colonial".
Decolonizacion
Entre 1954 (acòdis de Genèva) e 1962 (acòrdis d'Evian), la decolonizacion de l'Africa occidentala e de l'Asia diminuís de 95 % l'otramer francés, ara limitat al departements e regions d'outramar, ja integrats a la Republica, a las colonias del Pacific, e auna possessions residualas. Entre 1975 e 1980, tres colonias obtenon l'independéncia, acabant la decolonizacion de l'Africa: las Comòras levat Maiòta, las Afars e Issas e las Novèlas Ebridas.
Detmold
Detmold es una dei vilas principalas de Ren del Nòrd-Vestfàlia dins l'Alemanha.
Els Omells de na Gaia
Els Omells de na Gaia es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Lo Molin Màger
Lo Molin Màger (Moulin-Mage en francés) es una comuna lengadociana en Caunés, situada dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Situada dins la punta èst del departament de Tarn, la comuna del Molin Màger es vesina del departament d'Avairon. Lo vilatge es bastit sus los Monts de La Cauna. Cal pas confondre la comuna del Molin Màger amb lo masatge de Molin Màger qu'es dins la comuna de Murat. Ambedós son separats pel riu de Viau, limit comunal.
Istòria
Jol Regim Ancian, la comuna èra dins l'ancian diocèsi de Castras. La parròquia d'origina èra la parròquia de Sant Alari de Las Cabanas. La parròquia de Nòstra Dòna del Molin Màger foguèt creada lo 9 d'octobre de 1843.
Luòcs e monuments
thumb|250 px|Pèira plantada del vacant de Riuvièlh. thumb|250 px|Glèisa de Nòstra Dòna.
Vejatz tanben
thumb|250px|Glèisa de Sant Alari de las Cabanas.
Banhèras de Bigòrra
Banhèras de Bigòrra (locaument: Banhères de Bigòrra, e Bagnères-de-Bigorre en francés) qu'ei ua vila d'Occitània, en Gasconha e en Bigòrra. Que's situa administrativament en departament deths Hauts Pirenèus dera region administrativa d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Banhèras de Bigòrra
Era prononciacion qu'ei [ba'gnéras] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : A Banheras, A Bagneres, ath sègle XII, Bagneres en 1285, de Bagneriis, en 1300 e 1342, de Banheriis, en latin, en 1300 e 1313, Banheras en 1429, Baignères (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
La Bruguièra de Besacorb
La Bruguièra de Besacorb (o Vesacorb; en francés, Labruguière-Bézacoul ) es una anciana comuna de Tarn, annexada en 1827 per Marçals.
Banhèras de Bigòrra
Banhèras de Bigòrra
Com per Banhèras de Luishon, Banhèras que vien de balneum, « banh », dab eth sufixe -aria(s),.
Eth nom de Banhèras qu'ei atestat sonque despuish 1171. Era vila qu'èra citada en latin atau : Vicus aquensis « eth vilage deras aigas », Aquæ bigerritanas « Eras aigas bigordanas ».
Poder executiu
Segon lo concèpte de la separacion dels poders, lo poder executiu es la branca del govèrn que s'encarga d'aplicar o executar la lei, e de trabalhar a resòlvre los afars corrents de l'Estat. La figura primièra de facto de l'executiu es lo seu cap de govèrn. L'executiu es nomenat "l'administracion" dins los sistèmas presidencials o "lo govèrn" dins los sistèmas parlamentaris. Lo cap de govèrn dels sistèmas presidencials (nomenat "president") a mai d'independéncia de la branca legislativa, car, a la diferéncia dels sistèmas parlamentaris, es pas elegit pel Parlament, pel partit o una coalicion majoritària, mas qu'es elegit pel pòble per sufragi. De mai, lo president es doncas lo cap d'Estat.
La Bruguièra de Besacorb
Demografia
Evolucion demografica de la comuna de 1793 a 1821. Font : Des villages Cassini aux communes d'aujourd'hui.
Istòria
La comunautat de Besacorb se compausava dels vilatges e masatges de La Còsta, La Tòrta, L'Algariá, Catalan, La Molina, Besacorb, Sirvens, La Canorga, La Satjairiá, La Guiraudiá, Ban, Lardièr, La Bertrandiá, La Tenesa e La Bruguièra.
Après la Revolucion, la comunautat foguèt dividida en doas comunas: Besacorb e La Bruguièra de Besacorb, qu'èra constituida solament de La Bruguièra, tròp aluenhada dels autres masatges.
En 1827, la comuna de La Bruguièra de Besacorb es annexada a la comuna de Marçals.
Poder executiu
En las monarquias constitucionalas, lo monarca, qu'es lo cap d'Estat, es lo cap del poder executiu de jure, e lo primièr ministre (o president del govèrn) es lo cap del govèrn del monarca. En practica lo cap d'Estat a un poder fòrça limitat, e designa coma primièr ministre lo que la populacion elegiguèt amb lo sufragi, e mai se las decisions se realizan al nom del monarca.
En conjoncion amb lo president o lo primièr ministre, la branca executiva constituís un cabinet amb de departaments o ministèris executius del govèrn.
Vejatz tanben
Per ne saber mai sus las foncions del poder executiu segon las divèrsas formas de govèrn vejatz :
Banhèras de Bigòrra
Banhèras de Bigòrra
Miquèu Grosclaude qu'escriu a bon dret Banheras (de Bigòrra) : eth resultat deth sufixe latin -arias qu'ei -èras (è obèrta), mes pr'amor dera nasala nh, è que's barrè en é, fenomèn corrent en gascon, que totun non se non pas en una grafia larga. Apuèi, la a finau passa a e, perque los noms feminins en -as son prononciats es.
Solanhets
Era prononciacion qu'ei [soula'gnéts] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : quartier des Soulagnets en 1749, Soulagnets en 1790, Soulaignet (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Robèrt Aymard [qui sièc eth diccionari Palay], solanhet qu'ei un diminutiu de solan, « tèrra ath sorelh, penent de montanha expausat ath sud ». Tots eths Solanhet(s) correspónen pas a aquera situacion geografica; Soulagnet qu'ei tanben un patronime biarnés e eras aglomeracions petitas o ostaus d'aqueth nom que pòden estar nommats d'après eth proprietari.
Er' Espona
Era prononciacion qu'ei ['éra 'spouna] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Lesponne en 1790, Lesponne (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Eth mot espona qu'ei un toponime pro espandit [ath sud dera] Gasconha e mei qu'en hauta montanha. Que vien regularament deth latin sponda. Eth sens d'origina qu'ei de « bòrn de lièit », puèi de « flanc d'un naviri ». En gascon, que correspón a un flanc de montanha, ua desnivelacion alongada, que hè bordadura o eventuaument limit naturau. Miquèu Grosclaude que pensa eth nom designava era longa vath quasi rectilinèa der Ador dera Espona, puish qu'estó hornit après ath vilatge.
Sent Feliç de Fontcauda
Sent Feliç de Fontcauda (Saint-Félix-de-Foncaude en francés) es una comuna deu Vasadés istoric, en Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn. Lo borg es a Planau (plancarta Foncaude), a 600 m de la glèisa de Fontcaude.
Toponimia
Lo nom de Sent Feliç (atestacions Sanctus-Felix-de-Savinhaco, en 1339, Sanctus-Felix, en 1361, es lo de tres papas canonizats, d'avesques e martirs, dont un martir a Girona en 304.
Lo nom sintetiza los de las duas comunas fondatritz, fusionadas en decembre 1848 : Sent Feliç de Pomèirs e Fontcauda, nom que necessita pas de traduccion. Pomèirs (atestacions Pomeys, en occitan, en 1294, Pomeria (villa ~), en latin, en 1307-1317 [per Sent Sulpici de Pomèirs ?], Pomers, en occitan, en 1307-1317) es un castèth, dont lo nom de pomareda es lo de la familha que lo bastit.
Istòria
En decembre 1848, Sent Feliç de Pomèirs (216 abitants au recensament de 1846) fusionèt damb Fontcauda (234 abitants au recensament de 1846).
Sent Sòrnin la Marcha
Sent Sòrnin la Marcha (Saint-Sornin-la-Marche en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los Sent-sòrniauds.
Republica Democratica de Còngo
vinheta|drecha|Republica Democratica de Còngo
La Republica Democratica de Còngo o RDC o correntament lo Còngo de Kinshasa (nom ancian: Zaire) es un Estat d'Africa Centrala.
Geografia
thumb|Lo riu Lwilaka, [[Parc nacional de Salonga.]]
La Republica democratica de Còngo s'esten de l'ocean Atlantic au plan de l'Èst e correspond a la màger part dau bacin dau fluvi Còngo, vertadièra colomna vertebrala dau país.
Lo fluvi Còngo dona au país son sol accès a l'ocean Atlantic dins la vila portuària de Banana (dins un estrech corredor sus la riba senèstra dau fluvi).
Ambé sa granda superfícia, sa localizacion au centre de l'Africa, seis enòrmas riquesssas naturalas e son importanta populacion, la Republica democratica de Còngo es un daus gigants d'Africa. Es traversada per l'equator e comprend tres climas : lo clima equatorial, lo clima tropical e lo clima de montanha.
Divisions administrativas
Las 26 nòvas províncias son las seguentas :
Lo Reiaume de Còngo
Lei premiers estats coneguts sus lo territòri actuau de la Republica Democratica de Còngo foguèron formats per lei Teques e lei Bacòngo dins la region inferiora dau fluvi. En particular, lei Bacòngo li formèron unei reiaumes pichons (Loango, Cabongo, Ngoio…) sus sa riba nòrd. Puei, benlèu après una conquista militara, formèron lo reiaume de Còngo sus la riba sud ambé Mbanza Kongo coma capitala. Aqueu reiaume veguèt son influéncia aumentar e agantar lei rius Còngo, Kwango e Cuanza. Dins lo corrent d’aquela expansion, intrèron en conflicte ambé lei Teke per lo contraròte dau comèrci regionau.
L’arribada dei Portugués lòng dei ribas de Còngo aguèt luòc en 1483. Lo rei (mani kongo) Nzinga a Nbuwit li donèt un acuèlh favorable e demandèt lo mandadís de missionaris e d’artesans europèus. Acceptèt d’adoptar lo catolicisme e lei Portugués l’ajudèron per desfaire lei Teke. Pasmens, après sa victòria, abandonèt lo cristianisme e, a sa mòrt en 1506, son fiu designat coma eiretier èra pas crestian. Aquò entraïnèt una revolucion de palais dirigida per Afonso, un autre fiu de Nzinga a Nbuwit, que prenguèt lo poder e renforcèt l’aliança ambé Portugal.
Afonso èra un crestian fervós que favorizèt l’expansion dau catolicisme, l’ensenhament dau portugués e la modernizacion dau país. Aquò li permetiá tanben de renfòrçar son autoritat. Pasmens, leis interès opausats entre Portugal, desirós de desvolopar lo comèrci d’esclaus, e Kongo, qu’Afonso èra opausat au despoblament de seis estats, entraïnèron pauc a pauc de tensions. Sa temptativa d’expulsar lei marchands portugués si turtèt ais interès de son aristocràcia e un atemptat (que mau capitèt) foguèt organizat per assaiar de l’eliminar.
Sei successors conoguèron de dificultats importantas e lo reiaume de Kongo declinèt progressivament. Alvaro I (1568-1587), conoguèt de dificultats importantas après una invasion dei Yaka. Deguèt donc tornar demandar l’ajuda militara portuguesa. Garci II (1641-1661) assaièt de si raprochar deis Olandés. Pasmens, aquò causèt una reaccion de Portugal qu’impausèt la signatura d’un protectorat. Son successor Antonio I (1661-1665) si revoutèt mai foguèt desfach e tuat. Sa mòrt causèt l’afondrament dau reiaume que sa capitala Sao Salvador foguèt abandonada dins leis annadas 1670.
Après d’annadas de guèrra civila, Pedro IV (1703-1718) capitèt de si tornar installar dins la capitala. Pasmens, mau capitèt de restaurar la totalitat dau poder de Kongo que son influéncia demeniguèt. La practica dau cristianisme demeniguèt tanben dins lo corrent d’aqueu periòde.
Courcelles-en-Bassée
Courcelles-en-Bassée es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Republica Democratica de Còngo
Lo Reiaume de Loango
Lo Reiaume de Loango si formèt sus la riba nòrd de Congò. Au començament de l’arribada dei Portugués, participèt au comèrci de coire amb Euròpa. Pasmens, l’activitat principala venguèt rapidament la venda d’esclaus ai marchands olandés, portugués, francés e anglés a partir de la mitat dau sègle XVII. Lei beneficis d’aqueu comèrci au sen dau reiaume demorèron sota lo contraròtle d’una minoritat. Aquò causèt la formacion d’una societat fòrça inegalitària que seis institucions s’afondrèron totalament a la fin dau sègle XVIII.
Lei Teke
Lo reiaume dei Teke si formèt sus la riba drecha de Congò. Gràcias au comèrci de coire, formèron un estat poderós qu’intrèt en conflicte còntra lo reiaume de Kongo per la possession dei minas. Ai sègles XVII e XVIII, lo vam dau trafeg d’esclaus remplacèt l’importància de coire per lei Teke que venguèron d’intermediaris entre lei marchands europèus e lei zònas d’origina deis esclaus a l’interior dau continent. Coma per lo reiaume de Loango, aquò aumentèt lo poder de la classa marchanda mentre que lo rèi perdèt pauc a pauc tota mena d’autoritat.
Courcelles-en-Bassée
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Republica Democratica de Còngo
Lei pòbles de la Selva Eqüatoriala
Avans lo començament de la colonizacion d’Africa Centrala, lo Bacin de Congò èra devesit entre quatre zònas principalas dominadas per lei Mongo, lei Ngombe, lei Mbochi e divèrsei pòbles participant ai rets comerciaus lòng dei rius :
L’Empèri Luba
L’Empèri Luba serià aparegut dins la savana au sud de la Selva Eqüatoriala entre lei sègles XIII e XIV. Son istòria e son extension son mau conegudas. L’estructura de l’estat sembla organizat a l’entorn d’un ret d’influéncia evolucionant entre un sistèma feodau ambé de caps locaus pagant un tribut au malopwe luba e una organizacion administrativa ambé de caps dirèctament nomats per lo poder centrau. Unei grops semblèron migrar en fòra de l’empèri dins lo corrent de son existéncia, especialament en direccion de l’èst entre lei sègles XIV e XVII onte foguèron a l’origina d’estats novèus. Dins leis annadas 1870, una crisi de succession causèt l’esclatament de l’empèri entre faccions rivalas.
L’Empèri Lunda e seis estats successors
L’Empèri Lunda foguèt format per lo pòble Ruund dins la savana au sud de la Selva Eqüatoriala. Son sistèma de transmission de la senhoriá basat sus la permanéncia dei liames familiaus li permetèt d’obtenir un nombre de vassaus fòrça importants e una establa politica gròssa. Lo pagament dei tributs per aqueu ret permetèt de finançar una tièra de guèrras còntra leis estats vesins e l’Empèri Lunda venguèt una fònt majora per lo comèrci d’esclaus au sègle XVIII.
En fòra de la captura d’esclaus, aquel esfòrç favorizèt una expansion dei Lunda dins la savana entre l’Ocean Indian e lo lac Tanganyika. Unei reiaumes d’origina lunda si formèron que foguèron de còps totalament independent de l’empèri principau. Lei principaus foguèron lo reiaume dei Yaka situat lòng de la vau inferiora de Kwango, lo reiaume de Kazembe situat dins la region richa en ressorsas naturalas de Kantanga e lo reiaume dei Lozi situat lòng de Zambèsi. Gràcias a sa posicion estrategica, lo reiaume de Kazembe venguèt un estat poderós reconegut per lei Portugués e va demorèt fins au sègle XIX. Aquela annada, sei tropas foguèron desfachas per lei fòrças dei marchands araboswahilis venguts dau sultanat de Zanzibar. Aquò entraïnèt son declin comerciau au profiech deis establiments creats per lei venceires.
La rivalitat francobèlga
Dins lo corrent de la colonizacion accelerada d’Africa per leis Europèus a la fin dau sègle XIX, la region de Congò interessèt magerament França e Belgica. D’efècte, lei Francés èran ja mèstres de Gabon e, entre 1875 e 1878, una premiera mission d’exploracion de Congò foguèt fisada a Pierre Savorgnan de Brazza. Agantèt l’estat dei Teke. En 1879, organizèt una segonda mission que li permetèt de signar un tractat ambé lei Teke donant lo contraròtle de la riba drecha de l’important relèu comerciau de Pool Malebo a París.
Courcelles-en-Bassée
Nòtas
<references group=N/>
Republica Democratica de Còngo
La rivalitat francobèlga
D’aqueu temps, lo rèi bèlga Leopold II aviá cargat Henry Morton Stanley d’explorar la region per li fondar una colonia per Belgica. Comencèt son trabalh en 1878 e ordonèt l’establiment d’una liason permanenta entre lei bòcas de Congò e Pool Malebo. Li arribèt solament en 1881 après la signatura dau tractat entre Francés e Teke mai capitèt de prendre possession de la riba senèstra.
Aquela rivalitat per lo contraròtle de Congò causèt de tensions entre França e Belgica. Pasmens, lei missions seguentas se contentèron d’assegurar lei posicions de cada país. Brazza foguèt tornarmai mandat dins la region per una tresena mission entre 1883 e 1885. Li fosndèt Brazzaville sus la riba dau fluvi e creèt una liason permanenta ambé la costat après lo contornejament de la Cabinda portuguesa. Obtenguèt la cession de la region entre l’Ocean e lo fluvi. De son caire, Stanley signèt unei tractats ambé lei pòbles locaus per installar l’autoritat de Leopold II dins lei regions interioras dau continent.
L’Estat Independent de Còngo
En 1884, lo partiment de la region de Congò venguèt un enjòc internacionau après la signatura d’un tractat angloportugués reconoissent la sobeiranetat portuguesa sus lei bòcas de Congò. Aquò èra una menaça dirècta per lei projèctes bèlgas e Leopold II deguèt donc trobar de sostènsp per començar de far acceptar la preséncia bèlga. Obtenguèt aquelei de França, deis Estats Units d’America e d’Alemanha. Lo Reiaume Unit deguèt donc finalament acceptar l’influéncia bèlga sus la region e Leopold II capitèt finalament de trobar un acòrd ambé Portugal. En 1885, la conferéncia coloniala de Berlin poguèt donc reconóisser oficialament l’Estat Independent de Congò (EIC) que sei frontieras interioras èran encara fòrça mau definidas. Leopold II ne venguèt lo rèi e dirigiguèt Belgica e l’EIC en union personala.
Dins aquò, maugrat son succès diplomatic, Leopold II contrarotlava pas encara lo territòri teoricament sieu. Uneis expedicions foguèron doncorganizadas per sometre lo bacin e l’ocupar d’un biais efectiu. Lòng dei rius principaus, aquò foguèt relativament aisat. En revènge, de dificultats apareguèron dins lei regions orientalas onte lei marchands araboswahilis avián d’interès. De mai, lei Britanics èran desenant pròche de Katanga e, sota la direccion de Cecil Rhodes, èran a organizar d’expedicions dins sa direccion. Entre 1891 e 1892, unei conflictes si debanèron e s’acabèron per l’eliminacion deis Araboswahilis permetent l’establiment de l’autoritat sus tot l’EIC.
Un autre problema que deguèt faciar Leopold II èra la necessitat de trobar de ressorsas financieras per contuniar sa politica de colonizacion. En 1892 e 1893, deguèt demandar un prèst de Belgica. Foguèt tanben obligat de crear una taxacion sus leis importacions (maugrat una clausa contrària de la conferéncia de Berlin) e de cedir una partida dau comèrci d’evòri e de cauchó a de companhiás privadas. La situacion financiera de l’EIC si melhorèt a partir de 1986 quand lo cauchò venguèt una matèria premiera indispensabla per l'industria.
Pasmens, l’esplecha de cauchò s’organizèt a l’entorn d’un sistèma fòrça dur per la man d’òbra africana. En 1900, lo secrèt foguèt revelat per la premsa britanica. En 1905, lo quasi esclavatge existent dins l’EIC foguèt confirmat per lo Bèlga Emile Janssens. Londres e Washington menèron alora una campanha auprès de Belgica per demandar la presa de contraròtle de l’EIC per Brussèlas, la fin deis abús e lo respèct deis acòrds de 1885. Pasmens, aquela temptativa mau capitèt car, ambé lo sostèn de França e d’Alemanha, lo govèrn bèlga e Leopold II trobèron un acòrd per transferir la sobeiranetat sus l’EIC de Leopold II a Belgica sensa contentar leis autrei demandas britanicas e estatsunidencas.
Lo Còngo Bèlga
thumb|Lo Còngo Bèlga après lo partiment de l'Africa Orientala Alemanda. thumb|right||180px|Soudats bèlgas e congolés en campanha dins l'èst african, en 1916. Lo Còngo Bèlga remplacèt l’Estat Independent de Congò mai gardèt seis institucions franc deis abús pus grèus. Pendent la Premiera Guèrra Mondiala, sei tropas colonialas participèron a la conquista de l’Africa Orientala Alemanda. En cambi, Belgica obtenguèt de mandats de la SDN sus Rwanda e Burundi.
Après lo conflicte, la colonia conoguèt un periòde de prosperitat basada sus l’esplecha de sei ressorsas naturalas e de plantacions agricòlas gigantas. Per assegurar lo foncionament d’aquela economia, leis autoritats colonialas renforcèron lo contraròtle sus lei populacions africanas. La coercicion venguèt tornarmai la regla e aquelei mesuras foguèron encara aumentadas dins lo corrent de la crisi deis annadas 1930. La Segonda Guèrra Mondiala agravèt encara la situacion e causèt de revòutas localas mai ò mens importants. Pasmens, gràcias au sostèn aliat, Belgica capitèt de defendre son autoritat.
En fàcia de la colonizacion, leis Africans comencèron de s’organizar a partir deis annadas 1920. Aqueu movement prenguèt inicialament la forma de movements religiós crestians rivaus de la Glèisa Catolica, encoratjada e protegida per Brussèlas, coma lo Kitawala. Dins leis annadas 1940, si desvolopèt una dimension politica e, après 1945, lo poder coloniau deguèt acceptar de laissar si formar d’organizacions politicas indigènas. Pasmens, refusèron totjorn de li donar de drechs vertadiers. Òr, l’industrializacion rapida de la colonia après la guèrra entraïnèt la formacion d’una populacion negra salariada importanta que teniá mai que d’una revendicacion. En 1957, lei premiereis eleccions comunalas s’acabèron per la victòria dau partit african Abako dirigit per Joseph Kasavubu.
Conjugada ambé l’absència de progrès politics per lei populacions africanas, aquela victòria creèt una agitacion importanta au sen de la colonia. En genier de 1959, una insureccion si debanèt a Leopoldville e revendiquèt l’independéncia a l’iniciativa de l’Abako. Belgica li respondèt favorablament e una conferéncia en genier de 1960 fixèt la data de l’independéncia lo 30 de junh de 1960. D’aqueu temps, de negociacions devián tractar de la forma de l’estat congolès (un modèl federau foguèt chausit donant una autonòmia importanta ai províncias) e dau mantenement deis interès bèlgas. D’eleccions liuras aguèron luec lo 30 mai de 1960. Lo Movement Nacionau Congolès (MNC) de Patrice Lumumba, fòrça anticolonialista, ne foguèt lo venceire. Lumumba venguèt cap dau govèrn e Kasavubu president de la Republica.
L’unificacion malaisada dau país
Tre lo mes de julhet de 1960, d’unitats militaras congolesas se mutinèron dins la region de Kasaï e la província miniera de Katanga proclamèt son independéncia. Aquelei trèbols causèron la mòrt d’uneis Europèus chaplats per la populacion e l’armada bèlga intervenguèt per restablir l’òrdre. Prenguèt perèu lo contraròtle de Katanga e sostenguèt la rebellion dau sud de Kasaï entraïnant la rompedura entre Lumumba e Brussèlas. Pasmens, en setembre, Kasavubu decidèt de cambiar son Premier Ministre mai lo cap d’estat major Joseph Désiré Mobutu organizèt un còp d’estat per prendre lo poder. Gardèt d’aparéncias civilas (Kasavubu èra totjorn president) mai lo país èra desenant dirigit per lei militars que s’ocupèron de reprimir l’insureccion de Kasaï e d’executar Lumumba en genier de 1961.
Lo govèrn centrau comencèt alora la conquista dau país qu’èra devesit entre sei partisans qu’ocupavan lei províncias occidentalas, aquelei de Lumumba qu’èran totjorn poderós dins lei regions orientalas, aquelei dau govèrn secessionista de Kantanga sostenguda per de populacions blancas e per l’Union Miniera dau Aut Kantanga e aquelei dau govèrn secessionista de Sud-Kasaï qu’èra pas encara totalement anientat. Au començament de 1961, Mobutu tornèt lo poder ai civius (mai demorèt influent) e leis oposicions foguèron pauc a pauc vencudas : Au començament de 1965, Congò èra tornat unificar. Pasmens, la victòria de Tschombé ais eleccions legislativas entraïnèt una crisi politica entre eu e Kasavubu. Lo generau Mobutu aprofichèt alora la situacion per organizar un novèu còp d’estat e d’impausar tornarmai son poder en novembre.
Lo regime de Mobutu
Mobutu capitèt de concentrar rapidament la màger part dei poders entre sei mans e de formar un regime fòrça autoritari sostengut per leis Occidentaus dins l’encastre de la Guèrra Freja. Gràcias a l’estabilitat novèla dau país, que son unitat semblava plus menaçada fins ais annadas 1990, poguèt adoptar una politica de desvolopament economic nacionau (construccion de restancas, desvolopament d’un programa nuclear, remplaçament de l’Union Miniera de Katanga per una companhiá nacionala...) e d’unitat africana (reabilitacion de Lumumba, africanizacion dei noms ambé l’adopcion de Zaire en plaça de Còngo...). Pasmens, favorizèt tanben lo desvolopament d’una corrupcion generalizada dins totei leis institucions e la manca d’eficacitat de sei mesuras economicas causèt lo declin rapide de l’economia congolesa. Enfin, la violéncia de l’armada còntra lei diferentei menas d’oposicion encoratjèt sa radicalizacion.
En 1991, la fin de la Guèrra Freja obliguèt Mobuta d’acceptar una democratizacion de son regime. Pasmens, dins lei fachs, la repression contunièt (500 mòrts a Lubumbashi en 1990 pendent la repression d’una manifestacion d’estudiants) e lo gropament cargat d’estudiar una constitucion novèla veguèt son foncionament blocat per lo regime. Aquò tornèt favorizar l’emergéncia de movements armats d’oposicion. En 1996, si formèt l’Aliança dei Fòrças Democraticas per la Liberacion de Còngo (AFDLC) dirigida per Laurent-Désiré Kabila. Aqueu movement aprofichèt l’intervencion de Rwanda dins lei províncias orientalas de Zaire per reglar la question dei refugiats Hutu per atacar lo regime. Aquela guèrra mostrèt l’estenduda de la delisquéncia deis institucions que son armada foguèt jamai capabla de blocar lei fòrças de l’AFDLC. Au contrari, l’abséncia de pagament dei soudats encoratjèt lei desercions e Kabila intrèt aisament dins la capitala en mai de 1997.
La Segonda Guèrra de Còngo
Laurent-Désiré Kabila tornèt nomar lo país Republica Democratica de Congò mai mau capitèt d’i impausar son autoritat. D’efècte, en julhet de 1998, sa temptativa per remandar lei conselhiers rwandés de son armada entraïnèt un conflicte novèu entre la RDC e una aliança formada de Rwanda e d’Oganda desirós de gardar lo contraròtle dei regions orientalas de Congò conquistadas en 1996-1997. Kabila obtenguèt lo sostèn d’Angòla, de Zimbabwe, de Chad e de Namibia que mandèron de tropas. Dich Segonda Guèrra de Còngo, aqueu conflicte opausèt d’armadas professionalas sostengudas per de miliciás localas fòrça violentas e causèt la mòrt d’environ cinc milions de personas, magerament de civius. Un equilibri s’establiguèt rapidament entre lei dos camps que pilhèron lei ressorsas naturalas dau país per finançar son esfòrç de guèrra.
En 2001, l’assassinat de Laurent-Désiré Kabila per un soudat de sa garda personala causèt son remplaçament per son fiu Joseph Kabila. Enterin, lei fòrças de Rwanda comencèron de faciar de dificultats importantas e l’aliança amb Oganda se rompèt. Aquò favorizèt donc lei negociacions e d’acòrds de patz foguèron signats en 2002 per lo retirament dei tropas estrangieras e la formacion d’un govèrn de transicion.
Dins aquò, maugrat aquela signatura, de conflictes contunièron de se debanar dins lei regions orientalas de la Republica Democratica de Congò onte l’autoritat centrala demora febla e contestada. En particular, lei ressorsas naturalas d’aquelei províncias son totjorn l’enjòc de combats entre grops rivaus, especialament dins la region de Kivu. En 2010, quatre conflictes principaus podrián se destriar : D’aqueu temps, d’eleccions liuras foguèron organizadas e s’acabèron per la victòria de Joseph Kabila. Aqueu resultat foguèt contestat per son advèrsari principau entraïnant d’afrontaments dins la capitala. D’aqueu temps, lo govèrn centrau se renforcèt dins lei regions occidentalas après doas eleccions organizadas en 2006. Fòrça contestats per l’oposicion, lei resultats s’acabèron per la victòria de Joseph Kabila.
Economia
thumb|right|250px|Taus de creissença del [[Produch interior brut|PIB e volum e de PIB per abitant]] L'economia es mai que mai agricòla (70 % dels actius) o virada cap a l'exportacion. Los minerals son de grandas ressorças. L'economia foguèt grevament tocada per la corupcion e la mala gestion dempuèi 1977. Çò qu'explica lo fòrt taus de contrabanda, d'exportacion ilicita e d'activitat minièra clandestina. Las recetas governementalas e las exportacions se son fortament demesidas dempuèi 40 ans. L'economia foguèt devastada per la guèrra (1997-2005 : 5 milions de mòrts). Lo partenari comercial major es uèi China (importacion, exportacion, credit).
Hattigny
Hattigny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Wahhabisme
Lo wahhabisme es una tendància de la religion musulmana de l'escòla sunita hanbalista. Principalament present dins la Peninsula Aràbia (Arabia Saudita, Koweit, Emirats Arabis Units), lausa un monoteïsme absolut e una obeïssença estricta a la lèi islamica (charia) tot en condamnant lo culte dei sants dei confrariás (sofisme) e leis especulacions dei teologians. Es fòrça ostil ai chiitas que son accusats de divinizar Ali.
Fondat per l'imam Muhammad bin Abdul-Wahhab (1703-1792), es aparegut dins lo corrent dau sègle XVIII dins lei regions centralas de la Peninsula Aràbia. Adoptat per Muhammad Ibn Saud, fondator de l'estat a l'origina de l'Arabia Saudita modèrna, s'implantèt en Nejd e se difusèt pauc a pauc dins lei tribüs en direccion dau Golf Persic. Aquò permetèt ai sobeirans sauditas de reünir aisament de fòrças importantas e de formar un reiaume poderós. En particular, destruguèron lei santuaris chiitas de Kerbala (1802), de La Mèca (1803) e de Medina (1805) entraïnant una reaccion de l'Empèri Otoman. Una tiera de guèrras afebliguèt lei Sauditas que deguèron se retirar dins lo centre de la Peninsula.
Aquò durèt fins au començament dau sègle XX quand Abd al Aziz Ibn Saud utilizèt tornarmai lo wahhabisme per trobar de tropas. De 1902 a 1930, conquistèt la màger part de la Peninsula Aràbia e unifiquèt lo reiaume d'Arabia Saudita. Adoptèt lo wahhabisme coma religion oficiala mai deguèt assoplir sa doctrina per defugir de trèbols dins lei regions practicant un islam mens rigorista, especialament en Hedjaz. Pasmens, lo wahhabisme demòra un corrent fòrça conservador e sa difusion es febla en fòra dei regions centralas e orientalas de la Peninsula Aràbia.
3 d'octobre
Decèsses
Vejatz tanben:
Yes
right|200px|thumb|Yes sus l'empont en 1977 a [[Indianapòlis (Estats Units)]]
Yes (Òc, en anglés) es un grop britanic de ròck, originari de Londres (Anglatèrra), considerat còsta Pink Floyd, Jethro Tull e Genesis coma un dels pionièrs del ròck progressiu.
Format en 1968, la primièra formacion del grop Yes compren lo cantaire Jon Anderson, lo guitarrista Peter Banks, lo bassista Chris Squire, lo pianista-organista Tony Kaye e lo bataire Bill Bruford. Tony Anderson, lo fraire de Jon Anderson, el es a l'epòca un sòci del grop de ròck espanhòl Los Bravos.
Lo grop sortís dos primièrs albums, Yes en 1969 e Time and a Word en 1970, gràcia a los quals se fa apreciar per sos adobaments elaborats sus d'interpretacions de cançons coma Every Little Thing (represa dels Beatles) o I See You (represa dels Byrds). De caps 1970, lo guitarrista Peter Banks se'n va es alavetz remplaçat per Steve Howe.
En 1971 sortís lo tresen album, The Yes Album, que sarra del genre progressiu ambe de longas pèças plan estructuradas que los farà conéisser. Ven aital a la debuta de las annadas 1970 l'un dels principals representants d'aquela forma de musica, ambe tanben en seguida los albums Fragil (1971), Close to the Edge (1972) e Tales from Topographic Oceans (1973), caracterizats per lors cançons longas d'inspiracion classica.
A n'aquesta periòda, lo grop es compausat del cantaire Jon Anderson, del guitarrista Steve Howe, del bassista Chris Squire, del clavierista Rick Wakeman e del bateire Bill Bruford (remplaçat per Alan White en 1972). Wakeman quita lo grop après la virada Tales from Topographic Oceans e es remplaçat pel soís Patrick Moraz que participa a l'album Relayer sortit en 1974.
Patrick Moraz quita Yes après una virada de las cranas, Rick Wakeman reïntègra alavetz lo grop en 1976, ambe lo qual enregistra los albums Going for the One (1977) e Tormato (1978). Après l'album Drama, que vei l'arribada dels membres del duò The Buggles (Trevor Horn e Geoff Downes) en remplaçament de Jon Anderson e de Rick Wakeman, Yes fin finala se separa fin 1980.
Lo grop se torna formar pr'aquò tres ans mai tard ambe Chris Squire, Alan White, ambe l'arribada de Trevor Rabin a la guitarra, au cant e ocasionalament aus clavièrs, ambe sustot lo retorn de Tony Kaye, e lo de Jon Anderson que torna au cant. Yes s'aluenha alavetz del ròck progressiu de la debuta per mai se sarrar d'una musica pop ròck mai abordabla. L'album 90125 es aital una capitada comerciala inedita pel grop ambe en particular lo single Owner of a Lonely Heart qu'es un tube mondial en 1983, quitament aus Estats Units.
Os de Balaguer
Os de Balaguer es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Amné
Amné es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Bamberg
Bamberg (prononciacion alemanda : [ˈbambɛɐ̯k]) es una vila del Land de Bavièra, en Alemanha, situada en Nauta Francònia sul flume Regnitz prèp de son confluent ambe'l flume Main. Lo centre istoric de la vila es dins la lista del Patrimòni Mondial de l'UNESCO e son orquèstra es sovent considerada coma una de las milhoras d'Alemanha. Sa populacion es de 71.952 abitants (31 de decembre 2014).
Tunku Abdul Rahman
Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj ibni Almarhum Sultan Abdul Hamid Halim Shah (1903 -1990) foguèt primièr ministre de Malàisia aprèp l'independéncia, en 1957, fins a 1970.
Luclong
Luc Long o Luclong (Luglon en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas que son : Luclone (Sanctus Laurentius de ~), au sègle XI o XII, en latin, Luglon (mapas de 1638, 1647, 1714, 1733, en francés). La prononciacion qu'ei [ly'gluŋ] o [li'gluŋ]. Dauzat, Negre, Jacques Astor (los dus darrèrs citats per Bénédicte Boyrie-Fénié) e B. Boyrie-Fénié era-medisha que son d'acòrd : Luclong que ven de luc, « bòsc, bòsc sacrat », e de l'adjectiu long. B. Boyrie-Fénié que supausa la prumèra atestacion correspond a Luclonc e l'epòca de fixacion deu nom pòt pas estar coneishuda damb çò qui sabèm. Enfin, qu'escriu lo nom en separant l'adjectiu, segon sa costuma ,.
Sant Joan de Barro
Sant Joan de Barro, Sant Joan de Bàrron o popularament Sant Jan (de Barron) (Saint-Jean-de-Barrou en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
Sant Joan de Barro es una comuna puslèu pichona, mas sa densitat de populacion es fòrta perqué son territòri, desprovesit de montanhas vertadièras, es gaireben completament util.
Sant Joan de Barro
Las atestacions ancianas son Ecclesia Sancti Johannis de Berron en 1119; Castrum de Sancto Johanne de Barone en 1218; Berron en 1225-1500; De Berro en 1248; In castro Barrio en 1249; Universitas de Sancto Joanne de Barrone en 1319; Sant Johan de Bero en 1402; Sant Johan de Berou al sègle XIV; De Berrou en 1228-1494; Sainct Jehan de Berou en 1536; Saint Jean de Buron = Barou en 1389-1589; Sainct Jean de Barrou, annexe de Castelmaur en 1639; Sainct Jehan de Berrou en 1645; Saint Jean de Berre en 1674; Saint Jean de Barrou en 1781. Lo nom de Berron sembla d'aver conegut un reculament d'accent : Berron > *Barron > *Bàrro(n). Sant Joan es l'Evangelista e pas lo Baptista, çò qu'es pas lo cas pus corrent. Barro, ancian Berron, es lo nom d'un riu afluent de Berre (nom francés, probablament Berra en occitan, atestat Birra fluvius en 737 ; lo nom significa probablament « la corta » ); lo jonhent es a Durban de las Corbièras. Barro es atestat en 1763, Les Caneilles e en 1781, Le Berrou. Es un diminutiu occitan de Berre o benlèu un derivat d'epòca gallica (*birron-)
Las Salièras
Lo nom es atestat Al Saleta en 1645; Les Sélièros (sens data)
Istòria
Embres, Castèlmaur e Sant Joan de Barro formavan una sola parròquia tot ben qu'aquelas tres localitats agèsson caduna un cossolat; sant Joan èra annèxa de Castèlmaur, matritz situada entre las autras doás.
Burger King
vinheta|270x270px|Un restaurant Burger King a [[Colomèrs|Colomièrs, en Nauta Garona.]] Burger King, de còps abreujat en son sigla BK, es una granda cadena de manjar rapid originària de Florida (Estats Units) qu'a 13000 restaurants dins 100 païses, amb la majoritat als Estats Units e a Canadà. Son principal concurrent es McDonald's. En Austràlia, l'ensenha s'apèla Hungry Jack's.
Barciloneta
Barciloneta pòt designar:
Pashai
Lo pashai es una lenga dardica parlada en Afganistan.
Localisacion
Lo pashai es parlat dins lo nòrd-èst d'Afganistan.
Classificacion e dialèctes
Lo pashai es una lenga dardica, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.
La lenga es constituïda de fòrça dialèctes qu'òm pòt despartir en quatre grops :
Aigremont (Iona)
Aigremont  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Aigremont Apareis en l'archiu a ; n'efièch, en 1137, lo comte d'Aussèrra-Nivèrns procedís a un escambi de tèrra amb la abbaye cistercienne de Pontigny, #que i establís alavetz una “ grange ” dîmière. Lo celèbre monastèri rèsta senhor dels luòcs fins a la Revolucion. Sembla per en un autre luòc que lo prieuré de Franchevault (Yonne), en dependent del abbaye bénédictine de Molesme (Còsta d'Aur), i aja tanben possedit la dîme d'una tèrra a pauc près a la meteissa epòca.