cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guèrra d'Espanha
Aligança ispano-francesa e guerra contra la Granda Bretanha
La gravetat de la desfacha ispanofrancesa de Trafalgar tinguèt pas las meteissas repercussions a Espanha e a França. Napoleon, ja proclamat lo 1804 Emperador dels Franceses, aguèt la decision de renonciar a l’invaison imediata per via maritima de la Granda Bretanha, mas poguèt equilibrar sa posicion amb los triumfes militars successius a Austerlitz, tanben sonada Batèsta dels Tres Emperadrs lo 2 de decembre de 1805 e de Jena lo 14 d’octòbre de 1806, que succediguèron los accòrds de pau amb austriacs, russes e prussians. Ça que la, a Espanha, la destruccion de l’Armada agreugèt la crisi economica que ne permettriá sonque las comunicacions amb las colonias americanas, mentre qu’aumentava la malfisança cap a la politica d’aligança.
Lo Blocus Continental
La mèuca de las negociacions amb lo gobèrn britanic del Primièr Ministre Lord Grenville induiguèt Napoleon a tornar lançar amb lo Decret de Berlin del 2& de novembre de 1806 l’afrontament dirècte amb los britanics per la practica de la guerra economica total del Blocus Continental, que s’aplicava ja aprèp la creissença dels dreches de las taxas, lo tancament dels pòrts del nòrd de França e las enbocaduras del Riu Elba e lo Weser a la prima de 1806.
La politica del Blocus orientèt l’interes de Napoleon cap a la peninsula Iberica e la mar Mediterrània occidentala, que augmentèt la pression sus la cort de Prtugal, on se li advertèt d’adoptar de mesuras per lo tancament del comèrci amb los britanics dempuèi sos pòrts, doncas coma la confiscacion dels plans e lo blocus dels residents al pais. Davant l’inaccion portuguesa, en agost de 1807, napoleon carguèt Jean-Androche Junont de l’organizacion a Baiona del Còs d’Observacion de la Gironda amb una fòrça d’unes 30.000 soldats e tornèron prene la formula de 1801 per forçar a acceptar lo blocus als portugueses, reclamèt lo supòrt de la cort espanhòla que, a aqueste efècte, mandèt a travèrs del comte de Camp Alange un ultimatum al govèrn portugués lo 12 d’agost de 1807. A partir del 25 setembre de 1807, los portugueses expulsèron a las naus anglesas mas, anteriorament notificats que lo govèrn britanic permetriá pas cap acte hostil contra sos ciutadans a Portugal, no se realisèt pas cap d’accion dins aqueste sens.
Lo 18 d’octòbre de 1807, Junot traverssèt la frontièira acompanhat de tres divisions espanhòlas e paucs jorns aprèp, lo 27 d’octòbre, lo representant de Godoy signèt lo Tractat de Fontainebleau, ont s’estipulèt l’invasion militara conjunta, la cession a la corona dels novèls reialmes de Lusitania e Algarves, doncas coma lo repartiment de las colonias. Lo jorn 30, Junot dintrèt a Lisbona amb unes 1.500 òmes epuisats de la traversada mentre lo mai gròs de l’armada arribèt los jorns seguents. Aguèt pas cap de resisténcia a l’invasion mas la familha reiala se refugièt al Brasil.
Desprestige politic de la Monarquia espanhòla : successors de l’Escorial e Aranjuez
A la fin del segle 1807, Napoleon decidiguèt que la monarquia de Carles IV, aligada mas independenta, aguèt mens d’utilitat.
Godoy, en vejant aquelas tropas francesas qu’arribèron, quitèt en març de 1808 lo palau reial d’Aranjuez amb sa familha per anar cap a Sevilla per s’embarcar per l’America ; una situacion similara a Joan VI de Portugal.
Napoleon aprofichèt de la situacion per forçar la cession del tròn espanhòl a son fraire Josep Bonaparte coma Josep Ier a las abdicacions de Baiona.
L’invasion per suspresa
Lo 10 de febrièr de 1808, lo general Guillaume Philibert Duhesme menèt las primièras tropas francesas cap a Espanha que i dintrèron per la Catalonha. En seguida, d’autras tropas francesas ocupèron lo Castèl de Sant Ferran dins la vila de Figueres. Lo 13, invasiguèron la vila de Barcelona amb 5427 òmes e 1830 cavals. Devián demorar tres jorns a Barcelona abans d’anar cap a Cadis mas lo 29, ataquèron per sospresa la Ciutadella e lo Castèl de Montjuïc.
En abrial de 1808, Napoleon faguèt cedar lo tròn espanhòl a son fraire Josep Bonaparte aprèp las abdicacions a Baiona de Carles IV e Ferran VII.
Revòlta contra los franceses
Las primièras personas que se revoltèron dels franceses foguèron las classas socialas popularas e d’unes notables locals. Comencèt per una seria de trebolums espontaneas, mas se propagèt rapidament fins a Espanha tota. La rason d’aquesta seria de trebolums foguèt la pression de las tropas d’occupacion sus la populacion civila, l’obligacion de manténer una armada que privèt de norridura e de bens de consomacion de basa subretot que lo pais veniá de sortir d’una crisi de famina e de malautiás. Ja en abrial, i aviá de revòltas dins las vilas de León e Burgos. Aprèp lo soslevament de Madrid, lo 2 de mai de1808, d’accions contra los ocupants se propaguèron dins Espanha tota. La diffusion de la novèla repression exerçada per l’armada d’invasion a Madrid e dins d’autras localitats, encoratgèt l’insureccion.
Los primièrs combats
Dins Catalonha tota, d’afrontaments locals petèran : un incendi de papièr a Manresa o la constitucion del Conselh del governament e de la defensa a Lleida. Los 6 e 14 de junh, los primièrs incidents militaris importants aguèron luòc pendent la batèsta de la Landa, las primièras victòrias sus las armadas napoleonianas. Las tropas francesas foguèron vençudas a la bastèsta de Bailén al mes de julhet e entamèron lo blocus de Barcelona. Las forças de Laurent Gouvion Sant-Cyr respondon. Èran dins l’Empordà per prene Girona, mas abroquèron dos còps, en junh e en julhet. Los 9 000 presoniers de Bailén foguèron transferadas a l’isla de Cabrera, ont demorèran dins de condicions terriblas.
Higuera de Vargas
Higuera de Vargas es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Guèrra d'Espanha
Los primièrs combats
Amb lo sosten financièr de Nathan Mayer Rothschild, Arthur Wellesley, foguèt sonat cap del còs expedicionari al Portugal e batèt Joan-Andoche Junot a la batèsta de Roliça e a la batèsta de Vimeiro en agost de 1808, e la Convencion de Sintra que ne resultèt foguèt aprovada per Hew Whitefoord Dalrymple estipulèt que l’armada britanica transportariá los franceses en defòra de Lisbona. La desfacha francesa a la batèsta de Bailén e las desfachas al Portugal, e la reoganizacion de las armadas espanhòlas que planifiquèron l’ataca de Madrid, composadas de l’armada del general Joaquín Blake sus la còsta nord, de l’armada del general Francisco Javier Castanos a l’entorn de Tudela, de l’armada del general José Robolledo de Palafox a l’entorn de Saragossa e l’armada d’Estremadura forcèron lo rei Josep I Bonaparta d’abandonar Madrid e de ritirar tota l’armada al dela de l’Ebre.
Napoleon decida de resolver directament los problèmas militaris de la Peninsula Iberica, qu’afranquissèron la frontièira lo 4 de novembre amb 200 000 òmes determinats a reconquerir Madrid e a véncer l’armada inglesa. Los Espanhòls poguèron pas expulsar los franceses en rason de lor desfacha a la batèsta de Tudela lo 23 de novembre e los Franceses avancèrent de nòu sus Madrid tot en batant los Espanhòls qualques jorns mai tard a la batèsta de Somosierra, que entrèran dins la capitala lo 4 de decembre. Soult recebèt l’òrdre de l’emperaire de perseguir e de véncer l’armada inglesa del general Moore, que se rembarquèt pendent la batèsta de La Coronha. Saragossa foguèt assetjada, Sant-Cyr batèt las tropas de Joan Miquel de Vives e de Feliu a la batèsta de Llinars e entrèt dins la capitala de Catalonha lo 17 de decembre de 1808.
En 1909, Soult envasiguèt de nòu Portugal e prenguèt Porto, mas foguèt isolat per l’estrategia de restancament emplegada pel general Francisco da Silvera. Mai monhe d’ensajar d’obténer lo tròn de Portugal, tinguèron pas compte dels consèlhs de lors oficièrs. Se tornèt trobar isolat, foguèt vençuda a la segonda batèsta de Porto per Arthur Wellesley de Wellington, qu’entamèt una retirada desatrosa a travèrs las montanhas perseguida per Willian Cerr Beresford e Silveira, alara que Wellington avancèt cap a Madrid, tot en batant de nòu los franceses a la batèsta de Talvera en 1809, se retirèt al Portugal alara que los franceses ocupèron la peninsula dusca al Guadiana.
Lo front foguèt estabilisat dusca a la batèsta de Valls, lo 25 de fevrièr de 1809, la desfacha espanhòla permet a las tropas francesas d’entrar a Reus lo 26 de fevrièr, e la mòrt de Teodoro Reding obligèt Antonio Malet de Coupigny a prene provisionariàment lo comandament de l’armada espanhòla en Catalonha. Imediatament aprèp, Girona dont la defensa foguèt menada pel general Álvarez de Castro, foguèt assetjada per Sant-Cyr entre mai e decembre de 1809. Lo 10 de decembre, Girona capitulèt davant lo nòu cap de las tropas francesas, lo marescal Charles Pierre François Augereau, duc de Castiglione.
La guerra s’acaba
Aprèp lo despart de Napoleon de la peninsula en genièr de 1809, los Espanhòls lancèron una seria de contra-atacas violentas, totas a la recèrca de la batèsta decisiva. Qualquas pichonas victòrias foguèron remportadas dins de batèstas de campanha mas las desfachas foguèron mai nombrosas dusca a la catastròfa finala a la batèsta d’Ocana e sualques jorns mai tard a la batèsta d’Alba de Tormes que daissèron l’Espanha dubèrta a la dominacion francesa.
Amb la desfacha de l’Austria dins la cinquena coalicion e la signatura de la patz de Schönbrunn, Napoleon poguèt aloar mai de tropas a la guèrra peninsulària. En avril de 1810, lo setge de Lleida comencèt, defendut pel general Juan Garcia Conde e amb lo sosten de las divisions del general O’Donnell. Aquesta annada, l‘activitat de guerilla comencèt a prene una importància considerable e una novèla invasion del Portugal abroquèt pendent la batèsta de Buçado.
En genièr de 1811, Tortosa foguèt presa. Vers la fin del mes de junh de 1811, Tarragone tombèt, aprèp un setge terrible e lo maquís de Campoverde quitèt la vila amb l’excusa d’anar cercar mai de tropas per defendre la vila, un òrdre que foguèt pas jamai donat, alara lo general Juan Senén de Contreras prenguèt lo comandament, que esperava l’arribada per la mar dels renfòrts del colonel britanic Jonh Skerret, mas a son arribada, per coardiá, refusèt d’intervenir quand vegèt la situacion sus la plaça, e los franceses reprenguèron lo castèl de Sant Ferran, lo 11ç d’agost (fèsta de la Sant-Mage a Tarragona), que lo tresen de Miquelets aviá pres lo 11 d’avril. A la fin de 1811, podèm considerar que la Catalonha foguèt en entièr ocupada pels franceses. A la debuta de 1812, la Catalonha foguèt anexada a l’empèri napoleonian, divisada administrativament en departaments del Ter, Montserrat, Segre e Ebre.
Lo cambiament de tendéncia
Al mièg de l’annada de 1812, lo cors dels eveniments militaris foguèt defavorable als franceses. A l’escala europenca, Napoleon subissèt de lordas desfachas en Russia, e Wellington a las comandas de tropas aligadas (espanhòlas, anglesas e portuguesas) commencèt a remportar de victòrias dins la peninsula, notadament amb la victòria a la batèsta dels Arapiles (Salamanca) que marquèt lo començament de la retirada francesa. Los tribunals de Cadis proclamèron lo 19 de març de 1812, la Constitucion espanhòla de 1812, de natura liberala. Lo general Luis de Lacy foguèt designat la regença coma nòu capitani general de la Catalonha, e los tribunals remplacèron Lacy par Copons en fevrièr de 1813.
La victòria aligada
Las desfachas de las tropas francesas motivèran Josep 1èr a quitar Madrid en març de 1813, qu’amorsèt l’aflaquiment de la dominacion francesa dins la peninsula. Après la batèsta de Vitoria, las fòrças aligadas se regropèran e ocupèran Sant-Sebastian e Pampeluna. En decembre, l’invasion comencèt dempuèi las basas del País Basc nòrd, e per sa defensa, Napoleon Bonaparte mandèt Nicolas Jean de Dieu Soult dempuèl lo front aleman. Dins aquesta campanha, Soult demòstra son talent de general, malgrat lo fach que foguèt estat vençut a mai d’unas represas per las tropas comandadas per Arthur Wellesley de Wellington. Sas darrièras ofensivas en Espanha foguèron repossadas per Welligton a la batèsta de Sorauren e pel egenral Manuel Alberto Freire Andrade Armijo a la batèsta de San Marcial.
Amb la signatura del tratat de Valençay, lo 11 de decembre de 1813, la corona espanhòla tornèt a Ferdinand VII, que foguèt ja autorizat a dintrar en Espanha lo 7 de març de 1814, e tornèt oficialament lo 22 de març de 1814.
L’armada de Soult foguèt perseguida pels Aligats en França, ont livrèt les batèstas de la Nivelle, de la Nive e d’Ortès abans d’afrontar Wellington dins una batèsta finala sagnosa a Tolosa en 1814.
En Catalonha, las tropas de Louis-Gabriel Suchet, vengudas de Valencia, demorèron dusca a la fin del conflicte. Demorèt a Barcelona e caminèt d’un biais ordenat vèrs França, que s’installèt d’abòrd a Girona puèi sus la linha del flumi Fluvià. Lo general Hubert mantenguèt lo contraròtle de Barcelona dusca aprèp la casuda de Napoleon. Per clavar, lo 28 de mai de 1814, Barcelona foguèt aliberada dels Francesas. Catalonha foguèt la zona de la peninsula mai ocupada lo mai longtemps, mas sens jamai èsser completament ocupada. Las tropas francesas dominavan las vilas e las ciutats, mas pas las zonas ruralas, que foguèt esbraçant per las tropas napoleonianas.
Lo retorn del rei
Al retorn de Ferran VI, un grop de deputats absolutistes li presentèt lo Manifest dels Perses, que li conselhèron la restitucion del sistema absolutista e la derogacion de la Constitucion elaborada a las Corts de Cadis en 1812.
Los aspèctes de la guerra
Sens armada digna d’aquel nom per combatre los franceses, los espanhòls de las zònas ocupadas utilisèron la guerilla coma biais de combat, coma sol mejan de fatigar e de pertubar los esforces de guèrra francesas. Apelam aquò la guèrra asimetrica que son de pichons gropes de personas, familhièrs amb lo terren que trepejan, foetan las tropas enemigas de còps rapides, per se desòlvre imediatament e desparéisser dins las montanhas.
A la seguida d’aquestas tacticas, la dominacion francesa foguèt pas estenduda al delà de las vilas, que daissèt la campanha jol contraròtle dels partits de guerilla de dirigeants tant coma Francisco Chaleco, Vicente Moreno Baptista, Espoz i Mina, Jerónimo Merino, Julián Sánchez, el Charro, Gaspar de Jáuregui ou Juan Martín el Empecinado. Napoleon reconeguèt aquesta instabilitat quand, contra la volontat de son fraire, lo rei teoric d’Espanha, metèt los territòris de la riva esquèrra de l’Ebre jos dominacion militari (francesa), dins una mena d’una novèla Marca Ispanica.
La guèrra d’Espanha aguèt de repercussions importàntas sus l’esfòrç de guèrra de Napoleon. Un aparent defilat militari s’èra transformat en un braç de fer que absorbèt de gròs contingents, preciós per sa campanha contra la Russia. La situacion èra, de tot biais, si instable que tot retrach de las tropas podiá condusir al desastre, coma foguèt efectivament lo cas de julhèt de 1812. En aquesta data, Wellington, al cap d’una armada anglo-portuguesa e que operèt dempuèi Portugal, batèt los franceses d’abòrd a Ciudad Rodrigo puèi als Arapiles, los caçèt de l’oest e amencèt Madrid : Josep Bonaparte que repeguèt sus Valencia. Encara que los franceses aguèron contra-atacat e que lo rei aguèt pogut dintrar a Madrid en novembre, un novèl retrach de las tropas per Napoleon aprèp sa campanha desatrosa en Russia a la debuta de 1813, permetèt a las tropas aligadas d’expulsar finalament Joseph Bonaparte de Madrid e de véncer los franceses a Vitoria e San Marcial. Al meteis moment, Napolelon s’empressèt de defendre sa frontièira dusca a çò que poguèsse negociar una sortida amb Ferdinand VII. En escambi de sa neutralitat dins la rèsta de la guèrra, recuperèt sa corona (debuta de 1814) e faguèt la patz amb França, que li permetèt e mai a l’emperador de protegir son flanc sud. Ni la volontat dels Espanhòls, veritables protagonistes de la liberacion, ni los interèsses dels Franceses que avián seguit lo rei Joseph en exil, foguèront pas pres en compte.
Consequéncias
La signatura del tracta de Valençay, que restabliguèt Ferdinand VII le Désiré sul tròn, coma monarque absolut, foguèt la debuta del temps de desilusions per totes los que, coma los deputats reunits dins los Cors de Cadis, creguèron que la lucha contra los franceses èra la debutat de la Revolucion espanhòla e tanben la debuta de la guèèra d’Independéncia ispano-americana.
Ça que la, las consequéncias materialas de la guèrra foguèron desatrosas per l’Espanha. Al grand nombre de mòrts e de destruccions de vilas e de ciutats s’apondèt la coardisa de nombroses franceses e tanben ingleses, que la deleialtat s’illustrèt per lo bombardament, ordenat per Wellington, de l’industria textila de Béjar, concurenta dels Ingleses o dins la destruccion de l’usina de porcelana Real Buen Retiro a Madrid, alara que los franceses avián ja evacuat la vila.
Foguèt una guèrra longa e destructriça : França perdèt environ de 200 000 òmes e Espanha entre 300 000 e 500 000. En mai d’aquò, la guèrra costèt fòrça car. Las armadas e los guerilleros en liça foguèon aprovisionadas sul terren pel biais de requisicions. La devastacion e lo robatòri decimèt la produccion agricòla, alara que los paisans descoratgèron de cultivar en rason de l’incertitud. Las recòltas de 1811 e 1812 foguèron marridas e raras. Lo manca de subsistància propagèt la talent e provoquèt una intensa crisi de moralitat en 1812. La produccion agricòla diminuèt e en mai d’aquò las industrias que desapariguèron gaireben coma lo tèxtile de lanha de Castilla, perque los tropèls de motons mérinos serviguèon a noirir las tropas. Lo transpòrt de mèrças èra paralisat, car los buòus, mulas, cavals, e autres animals de tret èran conficats pels militaris. Per clavar, la guèrra generèt un fòrt deficit de las finanças publicas : en 1875, la dèta de l’Estat depassèt 12 millards de rales, una chifra vint còps superior al revengut anual ordinari.
Departaments de Catalonha
Per decret de Napoleon del 26 genièr de 1812 dusca a la fin de la guèrra en mai de 1814, la Cataloha foguèt integrada a l’Empèri francés. Lo territòri èra divisat en quatre departaments franceses :
Sent Jòrdi d'Alèir
Sent Jòrdi d'Alèir (Saint-Georges-sur-Allier en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Nòtas
<references group="N"/>
Ab Urbe condita
Ab Urbe condita es una locucion latina, coneguda tanben en brèu coma AUC. Significa literalament « a partir de la fondacion de la Vila » o « dempuèi la fondacion de la Vila ».
Usatge istoric
Aquel locucion latina èra utilizada pels ancians Romans coma origina de la datacion de las annadas dem calendièr roman.
Conversions
La fondacion de Rome es fixada lo 21 d'abril de l'an 753 AbC., segon lo recit de Tit Livi.
Per transcrire una annada del calendièr estandard (calendièr gregorian) en annada del calendrièr roman, sufís de li apondre lo nombre 753 (per una annada ApC) ou 754 (per una annada AbC).
Campionat del Mond d'atletisme de 2013
Los catorzens Campionats del Mond d'atletisme se debanaràn a Moscòu en 2013.
Ab Urbe condita
Conversions
Per exemple:
Nòtas
<references group="N" />
Batalha de Tarent (1940)
La batalha de Tarenta se debanèt dins lo corrent de la nuech dau 11 au 12 de novembre de 1940 durant la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945). Foguèt una operacion de bombardament aerian organizada per lei Britanics còntra l'esquadra italiana estacionada dins lo pòrt de Tarent. S'acabèt per una victòria britanica e per la neutralizacion d'una partida importanta de la flòta italiana.
L'ataca foguèt menada per un grop de 21 bombardiers torpilhaires que s'envolèt dau pòrta-avions HMS Illustrious. Ajudats per la feblessa dei defensas, poguèron atacar dirèctament lei naviris dins lo pòrt onte se concentrava la màger part deis unitats importantas de la marina italiana. La mitat de la flòta italiana foguèt neutralizada per l'ataca. Entre lei pèrdas pus importantas, un cuirassat foguèt destruch, dos autrei foguèron seriosament endomatjats e un crosaire deguèt tanben faciar de degalhs grèus. Dins lo camp britanic, dos avions solament foguèron perduts.
Hornachos
Hornachos es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Óblast de Kherson
Geografia
L'óblast de Kherson es situat al sud d'Ucraïna e cobrís una superfícia de. Es banhat al sud-èst per la mar d'Azov e al sud-oèst per la mar Negra. Dnièpre la traversa a partir del nòrd oèst. La restanca de Kakhovka e l'estuari de Dnièpre se tròban dins l'oblast. L'istme de Perekop separa l'óblast de Kherson de la peninsula de Crimèa.
L'oblast es limitat al nòrd par l'óblast de Dnipropetrovsk, a l'èst par l'óblast de Zaporizhzhia, al sud per la mar d'Azov, los paluns e lònas de Syvach, la republica autonòma de Crimèa e la mar Negra, a l'oèst per l'óblast de Mykolaiiv.
Pys
Pys es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Geografia
Al nòrd-es del departament de la Soma, al limit amb lo -Calava, lo vilatge de Pys se situa a una desena de quilomètres al oèst de Bapaume, a aperaquí 39 quilomètres a panatòri d'ausèl al nòrd-es de Amians, e aperaquí 21 km al nòrd-oèst de la jos-prefectura Péronne.
La municipalitat se tròba près de la expedís départementale 929 (Amians-Bapaume) #qu'a l'èst es connectée al autoroute A1 (París-Lille).
Au nord-est du département de la Somme, à la limite avec le Pas-de-Calais, le village de Pys se situe à une dizaine de kilomètres à l'ouest de Bapaume, à environ 39 kilomètres à vol d'oiseau au nord-est d'Amiens, et environ 21 km au nord-ouest de la sous-préfecture Péronne.
La commune se trouve à proximité de la route départementale 929 (Amiens-Bapaume) qui à l'est est connectée à l'autoroute A1 (Paris-Lille).
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Aubigné-sur-Layon
Aubigné-sur-Layon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger.
Principi dei nacionalitats
Lo principi dei nacionalitats es una doctrina politica que considèra que cada nacion (un grop sociau aguent una origina, una istòria, una cultura e un mòde de vida comuns) a lo drech de se constituïr en Estat autonòm quand ocupa un territòri determinat. Definit per la Revolucion Francesa, aqueu principi aguèt un ròtle major durant lo sègle XIX (Prima dei Pòbles, unificacions italiana e alemanda...) e après la Premiera Guèrra Mondiala (Tractat de Versalhas...). Après 1945, participèt a la justificacion de l'independéncia dei pòbles colonizats e evolucionèt per integrar lo principi dau drech d'autodeterminacion dei pòbles.
Aubigné-sur-Layon
Geografia
Lo sieu territòri se situa sus l' unitat paysagère del correder del Layon.
Commune angevine du sud du Layon, Aubigné-sur-Layon se situe sur la route D748, Montilliers - Martigné Briand.
Son territoire se situe sur l'unité paysagère du couloir du Layon.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo 13 de junh de 1994, Aubigné ven Aubigné-sus-Layon.
Le 13 juin 1994, Aubigné devient Aubigné-sur-Layon.
Gouezeg
Gouezeg en breton ( Gouézec en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Cadena de las Cascadas
La cadena de las Cascadas (en anglés Cascade Range o Cascade Mountains) es una cadena de montanhas que s'estend sus la còsta oèst de l'America del Nòrd, entre los estats de Califòrnia, Oregon e l'Estat de Washington als Estats Units e la província de Colómbia Britanica en Canadà. Compren una part de l'arc volcanic de las Cascadas, en particular los volcans del mont Rainier, trescòl de la cadena amb que domina la vila de Seattle, e del mont Saint Helens que dintrèt en erupcion en 1980. Aquest arc volcanic, totjorn actiu, comencèt sa formacion fa 36 millions d'ans en seguida de la subduccion de la placa Juan de Fuca jos la placa nòrdamericana. Los risques ligats al volcanisme i demoran importants.
Cabrièira (Erau)
Cabrièira, Cabrièra o benlèu erronèament Cabrièiras (Cabrièiro en grafia mistralenca ; Cabrières en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Lo gentilici es cabrieiròu -òla o cabrieròu -òla.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : in suburbio Caprariense en 870, vicaria Caprariense en 971, 990, in Cappariense [legir : Caprariense] en 990, apud Cabreriam en 1077-1099, Raimundus de castro Cabreria en 1108, ad Cabreiram en 1152, in castro de Capreria en 1183, termino... [de] Cabreria en 1184, B. de Cabreira en 1184 (identificacion malsegura), castri de Capreiria en 1184, de Cabreriis en 1272, de Capraria, 1323, 1361, de Capriria a la fin del sègle XIV, castrum seu fortaliciam de Capraria en 1365, lo castel de Cabrieyra en 1380, archidiacre de Caprieres, prieur de Cabrieres en 1571, château de Cabrières, du lieu et fort de Cabrières en 1579, Cabrieres en 1585, 1622, 1643, 1740-60, 1771, 1770-1772 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat, Cabrièira ven del latin capr-aria, « luòc ont se fa venir de cabras » ; segon Hamlin, lo sens de Cabrièira es « estable o pargue de cabras ».
Istòria
vinheta|Vista generala vèrs [[1900.]] vinheta|Vista aeriana en [[1965.]]
Nòtas
<references group="N"/>
Querrieu
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|center|Plànol Dels pòbles de Querrieu e de Pont-Noyelles l'an 1767
thumb|center|Plan des villages de Querrieu et de Pont-Noyelles en 1767
Nòtas
<references group=N/>
Solan
Solan (Soula en francés) es una comuna occitana del Lengadòc, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Solan
La prononciacion es [su'la]. Las fòrmas ancianas son bosco Solano (segon Viteau) en 959, Solano en 1054, Segolar en 1245 (segon Viteau), Silano en 1272, Solano en 1329 e 1446. Segon Dauzat e Rostaing, Solan ven d'un nom latin d'òme Solus, ambe'l sufixe -anum o, milhor, representa un « travèrs expausat al solelh ». Segon Negre, citat per Patrici Pojada, le nom representa l'occitan solan, lòc expausat al solelh. Segon Coromines e Astor, citats per Patrici Pojada, le sens del nom representa l'occitan solan, lòc expausat al solelh. Segon Lemoine e Alan Novèl, citats per Patrici Pojada, Solan ven del nom latin d'òme Solus, ambe'l sufixe -anum. Segon Patrici Pojada, Solan ven del mot occitan solan, masculin de solana, que designa un travèrs expausat al sud, un lòc expausat al solelh.
Sent Cirac
La prononciacion es [sensi'rak]. Las fòrmas ancianas son Sensirato en 1272, Sancto Ciriaco en 1329, 1446, Sensirac, Sent Cirac en 1460, Sencirac (Cronica d'Arnaud Esquerrièr), cap a 1460. Sent Cirac es un nom de sent o pas ? I a de fals agionimes, coma per exemple Saint-Arnac qu'es en realitat Centernac [o Saint-Dos, qu'es Sendòs, o Sent Gairan, qu'es Sengairan, etc]. Dins l'edicion de las cronicas d'Arnaud Esquèrrièr e de Mièjavila, F. Pasquier e H. Courteault precisan en nòta que Sencirac es una fauta per Saint Cyrac, localament designat coma Sant Ciragou e qu'auriá sa fèsta, marcada per una procession lo 6 d'agost; mès Patrici Pojada ajusta que los dos Sanctus Cyricus an pas lor fèsta lo 6 d'agost e la fèsta de Sant Cyriacus es lo 8 d'agost. Cyricus pòt pas donar Cirac e Pojada precisa que Cyriacus seriá Ciriac en occitan [mès, pr'amor de la succession dels dos i, lo nom seriá diferent]. I a un Saint-Sirac en Comenge, entre L'Avereit de Comenge e Sent Helitz deu Castèth, qu'a de fòrmas ancianas que son Sancto Sirac, Sancto Siraco, i a tanben Sirac (Gers), sense sent, qu'a una glèisa Sant Circ o Sainte Syriaque (en francés), un Cirac o Sirac en Conflent, explicat per Coromines coma lo resultat de *Cerisiacu, mès ambe una evolucion fonetica que se pòt pas transpausar a Sent Cirac.
Lanleff
Lanleñv en breton ( Lanleff en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Geografia
Una station meteorologica se situa sus la comuna. Los levats efectuats servisson a las previsions localas emesas per Tempses França.
Une station météorologique se situe sur la commune. Les relevés effectués servent aux prévisions locales émises par Météo France.
Istòria
Lanleff Èra una trève de Lanloup enclavée en la évêché de Sant-Brieuc e fasiá partida del doyenné de Lanvollon en levant del évêché de Dòl e èra jol vocable de La nòstra-Madama.
Llera
Llera es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Tractat de Neuilly
Lo tractat de Neuilly foguèt una catastròfa per Bulgaria en causa de l'arribada de 250,000 refugiats que quitèron lei regions perdudas. Aquò alimentèt un sentiment reviosionista fòrt e causèt de trèbols recurrents durant l'entre doas guèrras. Finalament, Bulgaria jonhèt Alemanha durant la Segonda Guèrra Mondiala per reconquistar lei territòris perduts.
Llerena
Llerena es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Bonlieu
Bonlieu es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat
Bruga blanca
La bruga blanca (Erica arborea) es una granda bruga butant suls sols silisós de l'entorn de la Mar Mediterranèa. Son Rizòma es utilizat per frabricar fornets de pipas.
Descripcion
right|thumb|Bruga blanca en flor ([[Corsega).|275px]]
La bruga blanca florís en pinhats quichats al començament de prima (març-abril). Los rams son peluts, cotonoses, al contrari de la bruga negra (Erica scoparia) amb que se pòt confondre. Es una arbrilhon que pòt aténher dos mètres de naut. Son rizòme presenta l'aspècte d'un gros bulb de color roja pesant mai d'un quilograma, que pòt venir una fòrça bona lenha, mas es subretot utilizat per fabricar de fornels de pipas.
Lobón
Lobón es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Malcocinado
Malcocinado es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Departament de Liamone
Lo departament de Liamone es ua division administrativa francesa en Corsega, creada en 1793 e suprimida en 1811.
Istòria
Lo decret deu 11 d'agost de 1793 parteish lo departament de Corsega en dus: lo departament de Golo, au Devant, damb la prefectura a Bastia, se guarda lo numèro 19. Lo departament de Liamone, au Darrèr, damb la prefectura a Aiacciu, preng lo numèro 90.
Lo departament es devesit en tres districtes: Vicu, Sartè e Aiacciu. Son suprimits en 1795.
En 1800, lo departament es devesit en tres arrondiments: Vicu, Aiacciu e Sartè.
Lo senatus consulte deu 19 d’abriu de 1811 suprimeish los dus departaments de Golo e Liamone e restaura lo departament de Corsega.
Moja negra
Caracteristicas
Cistus monspeliensis  es un arbrilhon de la familha de las cistacèas de talha mejana (entre 0,5 e 1,2 m. de naut). Son fulham persistent verd e tomentós es compausat de fuèlhas lanceoladas, rufas, reticuladas, simplas, trinervadas, e sens petiòl franc.
Sa florason s'espandís d'abril cap a junh e dona una inflorescéncia en cima unipara elicoída compausada de flors formadas de 5 petals de color blanca a vegadas coloradas de jaune a la basa. Las flors fòrça parfumadas e pollenifèras atrasent parpalhons e insèctes que permeton atal una bona pollinizacion.
Los fruchs de  Cistus monspeliensis  son de capsulas ovalas dehiscentas de 5 valvas contenent fòrça granas. L'escampilhada dels fruches es favorizada pels aucels e pichon mammifèrs.
Utilizacion
Es una planta que l'utilizacion es fondamentala per colonizar los terens degradats e arids que s'adapta parfectament a de condicions dificilas dels sols paures de la garriga, maquís e de la zonas costièras mediterranèas. Arrestant l'erosion d'aqueles, alentissent lor desertificacion.
Magacela
Magacela es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Manchita
Manchita es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Sant German de l'Erm
Sant German de l'Erm (Saint-Germain-l'Herm en francés) z-es 'na comuna auvernhassa dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Sant German de Lembron
Sant German de Lembron (Saint-Germain-Lembron en francés) z-es 'na comuna auvernhassa dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group="N"/>
Maquís
right|400px|thumb|Espandiment geografic dels maquises pel mond thumb|220px|Maquís clar en Corsega. 220px|thumb|Maquís dens en Sardenha. En botanica, lo maquís designa una formacion vegetala arbustiva caracteristica de las regions de Clima mediterranèu.
Lo tèrme ven de l'italian macchia, el meteis derivat del latin macula, taca, que fa referéncia a l'aspècte pigalhat d'un païsatge de maquís.
Le Quesne
L'Tchène en picard (Le Quesne en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Malpartida de la Serena
Malpartida de la Serena es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Maquís
Aquela formacion, que s'establís dins los massises cristallins en teren silisós, resulta en general de la degradacion del bòsc de surrièrs, que mai sovent aviá pres la plaça d'una populacion originala d'euses.
En Occitània, se trapa sobretot dins lo massí dels Mauras, l'Esterèl e illas d'Ieras; e a l'entorn per las còstas de catalonha, Corsega e d'Itàlia; e pel mond per las còstas mediterranèas e aquelas de Califòrnia (sonat chaparral), de Chile (sonat matorral), del sud de Sudafrica (sonat fynbos) e unas d'Austràlia (sonat kwongan).
Las plantas linhosas mai caracteristicas del maquís son:
Wernher von Braun
thumb|right|Wernher von Braun a la [[NASA en 1964.]]
Jovença e formacion
Nasquèt en Posnània dins una region annexada après la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) per Polonha. D'origina aristocratica, sa familha fasiá partida de l'elèit alemand e son paire, Magnus Freiherr von Braun (1878-1972), èra un aut foncionari de la Republica de Weimar. A 13 ans, Wernher von Braun legiguèt un libre sus lei fusadas e s'interessèt fòrça au subjècte. Aquò lo menèt a fabricar de fusadas experimentalas dins leis ans 1930 e a orientar seis estudis vèrs leis instituts tecnologics de Zurich e de Berlin. Foguèt diplomat engenhaire en 1932 e jonhèt l'armada alemanda coma cercaire dau camp d'artilhariá de Kummersdorf. Dos ans pus tard, venguèt doctor après la redaccion d'una tèsi sus la propulsion dei fusadas.
Lo periòde nazi
thumb|right|Wernher von Braun (en civiu) amb leis [[oficièr|oficiers dau projècte de desvolopament dau missil V2 en 1941.]]
Wernher von Braun jonhèt lo partit nazi en 1937. La meteissa annada, foguèt nomat director tecnic dau centre d'assais de fusadas de Peenemünde. En 1940, venguèt oficier de la SS. Dirigiguèt alora lei trabalhs de concepcion dau missil V2. Intrada en servici en 1944, aquela arma es lo premier missil balistic de l'istòria. Son objectiu èra de permetre ais Alemands de perseguir seis atacas aerianas còntra lei vilas aliadas, especialament Londres e Anvèrs.
Aperaquí 4,000 missils foguèron fabricats dins de condicions fòrça duras, principalament a l'usina de Dora onte 26,500 presoniers moriguèron durant la guèrra (sus una populacion de 60,000). Après la guèrra, von Braun declarèt ignorar lei condicions de vida deis obriers de l'usina. Après plusors testimoniatges de subrevivents e fotografias, reconoguèt finalament aver vist lei tractaments marrits infligits ai presoniers. Pasmens, segon eu, èra pas responsable d'aquela situacion. Aquò es possible car von Braun èra pas lo cap dau camp.
Son adesion au nazisme es tanben l'objècte de debats. Segon plusors testimoniatges, portèt rarament son unifòrme de SS e son intrada au sen dau NSDAP èra subretot una question d'oportunisme. En causa de la valor de sei conoissenças, aquela version foguèt gaire questionada après sa reddicion a l'armada estatsunidenca. D'efiech, von Braun foguèt menat ais Estats Units dins lo quadre de l'Operacion Paperclip, un programa destinat a recuperar lei sabents e leis engenhaires alemands avans l'URSS.
Lo periòde estatsunidenc
thumb|right|Wernher von Braun davant la sortida dei motors d'una fusada [[Saturn V.]]
Après son arribada ais Estats Units, von Braun foguèt nomat cap dei projèctes de missils guidats dau centre Fort-Bliss en Tèxas. I ajudèt a la construccion de V2 capturats. Puei, en 1950, venguèt director civiu de recèrcas menadas a Huntsville en Alabama. Es ansin a l'origina de la fusada Redstone, premier missil balistic estatsunidenc, que foguèt utilizada per mandar dins l'espaci lei premiereis astronautas estatsunidencs en 1961. Per aquelei servicis, obtenguèt la nacionalitat estatsunidenca en 1955.
En 1956, foguèt nomat director dei recèrcas sus lei missils balistics e assegurèt la concepcion dei missils Pershing e Jupiter. Durant aqueu periòde, collaborèt tanben amb Walt Disney (1901-1966) per realizar de films de promoccion de la conquista espaciala. Puei, concebèt lo premier lançaire estatsunidenc en 1958. Dos ans pus tard, intrèt donc a la NASA e foguèt nomat director dau Marshall Space Flight Center. Son activitat se concentrèt alora sus la mesa au ponch d'una fusada capabla de transportar d'astronautas fins a la Luna. Après la capitada dau programa Apollo, von Braun venguèt administrator delegat de la NASA, encargat dei programas futurs, e s'installèt a Washington. Dins aquò, quitèt sei foncions tre 1972 après l'abandon dau programa Apollo. Jonhèt la companhiá Fairchild e encoratjèt lo desvolopament dei telecomunicacions espacialas. Se retirèt en 1976 e moriguèt quauquei mes pus tard en causa d'un cancèr dau pancrèas.
Influéncia e eiretatge
Simbòl dau scientific alemand emigrat ais Estats Units après 1945 sensa èsser inquietat per la justícia, Wernher von Braun es l'objècte de criticas recurrentas tant per son ròtle dins lo III Reich que per seis activitats de conceptor de missils balistics nuclears pendent la Guèrra Freja. Pasmens, es tanben reconegut per son ròtle motor dins la decision de crear lo programa espaciau estatsunidenc e per sei succès dins la mesa au ponch dei fusadas Saturn V dau programa Apollo. De mai, seis idèas, coma aquela de naveta espaciala, contunièron d'influenciar lo sector aeroespaciau après sa mòrt.
En despiech de son passat nazi, recebèt finalament fòrça onors a partir deis ans 1960 coma la medalha Elliott Cresson (1962), la medalha Langley Gold (1967), la medalha Wilhelm Exner (1969) ò la National Medal of Science (1975). Son nom foguèt pereu donat a un cratèr lunar e a quauqueis institucions coma una escòla de Friedberg. Se fau egalament nòtar que von Braun aviá reçauput la Crotz dau Meriti de guèrra en 1944 per sa participacion a l'esfòrç de guèrra alemand.
Chasteu de Segonzac (Perigòrd)
left|thumb|250px|Lo chasteu de Segonzac vist dempuei lo pòrge d'entrada left|thumb|250px|Lo chasteu de Segonzac (façada sud) Lo chasteu de Segonzac, en Perigòrd, es un repaire nòble, mencionat dempuei lo segle XIII, situat a dau borg. Lo blason de la familha es d'aur a l'agla de perfil de sable, lengat e armat de gules tenent un barbeu subre 'na ribiera d'azur. 'Quelas armas son encara escultadas sus las roïnas dau chasteu de Migofolquier, aliàs Viregogue, a Sent Cibra, en Perigòrd. Es liure de talhas per senténcia de l'eleccion de Periguers dau 12 de decembre de 1614 subre pròvas de noblessa establidas dempuei 1518.
Constantinòble
thumb|300px|right Constantinòble (del latin: Constantinopolis, adaptacion del grèc ancian: Κωνσταντινούπολις = Kōnstantinoúpolis, valent a dire "Vila de Constantin", en turc abans 1930: Konstantinopolis, Konstantiniyye) es lo nom que portèt la vila actuala d'Istambol entre 330 ap. JC e 1930 ap. JC., quand èra una de las capitalas de l'Empèri Roman tardiu puèi la capitala de l'Empèri Bizantin, puèi, après 1453, de l'Empèri Otoman.
Abans 330 ap. JC se disiá Bizanci. Los tres noms son de còps mesclats dins l'usatge: aital l'Empèri Roman d'Orient se ditz Empèri Bizantin.
Lo gentilici es constantinopolitan -a.
Toponimia
En occitan ancian—mai probablament lo gascon ancian de Santonge—lo nom es atestat Constantinobple.
Medellín (Badajoz)
Medellín es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Campanhan
Campanhan (Campagnan en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : ecclesiam S. Martini que vocant Campaniano (varianta : Campaniaco) en 990, Campanianum (varianta : Campaniacum) au sègle X o XI (?), ecclesiam S. Genesii de Campaniano en 1146, Campaniano en 1162, Campanhano en 1323, de Campanhano, au sègle XVI, de Campaniano en 1636, Champagne en 1636, Campagne en 1626, 1643, 1708, 1771, Campaignan en 1740-60, Campagnan en 1740-60, 1770-72 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat, Campanhan ven dau nom latin d'òme Campanius, amb lo sufixe -anum ; segon Hamlin, Campanhan ven dau gentilici latin Campanius, o escais-nom (cognomen) dau sens de « campanhard », amb lo sufixe -anum. Campanhan èra una proprietat galloromana. Un reculament d'accent es perceptible aus sègles XVII e XVIII, mas foguèt entravat per una reaccion sabenta, mas a l'orau ?
Cretacèu
Eth cretacèu ei un periòde dera escala de temps geologic que va deth finau deth periòde jurassic, hè 146 milions d'ans, enquiath principi deth periòde paleocèn, hè 65,6 milions d'ans. Era fin deth cretacèu merca tanben eth limit enter es eres deth mesozoïc e deth cenozoïc.
Nomenclatura e datacion
thumb|Eth impacte de [[meteorit o cometa ei auei acceptat com era principau rason deth escandiment deth Cretacèu-Terciari.]] Coma damb periòdes geologics més vielhs, es capes malhocóses que definíssen eth cretacèu son ben identificades més es donades exactes deth principi e final deth periòde son incertes per quauques milions d'ans. Eth cretacèu e eth jurassic non poden éster desseparats per cap d'escandiment o creishuda dera diuersitat. Totun, era fin deth periòde qu'ei plan marcada, essent limitada per ua capa rica en iridi trapada en tot eth Yucatan e eth golf de Mexic. Aguesta capa ei estat datada a hè 65 milions d'ans. Aguesta patacada meteorica ei probaubament era causa deth eveniment d'escandiment cretacèu-terciari. Eth cretacèu recebéc eth son nom (dera paraula latina creta, que vole díder gis ) pes sues extensives capes de gis que se trapen en eth cretacèu superior dera Grand Bretanha e era Euròpa continentau pròche.
Divisions
Eth cretacèu ei divisat en cretacèu inferior e cretaceu superior. es estadis faunaus, deth més nau ath més ancian, son:
Paleografia
Pendent eth cretacèu, eth supercontinent dera Pangèa acabec de trincar-se enes continents actuaus, maugrat que lors posicions eren plan diferenti aths actuaus. Ena medida qu'eth Ocean Atlantic s'espandia e era Sud America deriuava tath oèst, Gondwana se trincaua e medida qu'era Antartida e Austràlia se dessepararen d'Africa, maugrat qu'era Índia e Madagascar demorauen adherits. Aguestes divisions crearen longes sèrres sosmarines que levauen eth nivèu dera mar, eth mar de Tetis, que contunhèc estrechant-se. I a de floriments importants deth cretacèu en Nòrd-America, Euròpa e era China. Ena Índia actuau, ues capes massisses de lava nomerades es trappes dau Decan foguèren depausades ena fin deth cretacèu e principis deth paleocèn. Es climes eren cauds a ne tan sols es regions polars non auien glaç de forma permanenta.
Flora
Apareisheren es Angiospèrmes totun qu'arribèren pas a èsser dominanti enquiath fin deth periòde. Era lor evolucion damb era ajuda dera aparicion des abelhes ei ua bona mostra d'era evolucion amassa. Es prumèrs agenti des arbres moderni, includent-i es figuières, platanièrs e tolipièrs qu'apareisheren en eth cretacèu. Ath medeish temps, quaques gimnospèrmes deth Mesozoic, coma adara es pinhierats, contunharen de benanar maugrat qu'autes taissons coma adara es bennettitales s'escandiren abantes dera fin deu periòde.
Bèsties terrestri
En Terra ferma, es mamifers eren enqüera ua petita part e menor dera fauna. Aguesta era dominada peths reptils aracosaurians, especiaument peths dinosaures, qu'auien arribat a lor zenit. Es pterosaures eren comuns a principis e miejans deth cretacèu més a medida qu'eth cretacèu avancèt aueren de lutar contra era competencia creishent dera radiacion adaptativa des audèths e en final del periòde ja sonque existien dus familhes, autament especialades. Es jadiments de Liaoning, ena formacion Chaomidianzi ena China, da ua enludida mostra dera vida a principis deth cretacèu, ja qu'a restes meravelhosament conservades qu s'i trapen e representen quauques tipus deth grop maniraptor que marca era transicion dinosaure-audèth e destaquen pera preséncia de plumes parières a peth. Pendent eth cretacèu, es insectes començaren a diversificar-se e es hormigues, es termies e es parpalholes més vielhes apareisheren. Es afiats, es llagostes e cynipidae tanben apareishen. Un aute insecte important qu'evolucionéc foguèt era abelha ensocial, provocada pera ecologia e era evolucion des plantes damb flors.
Bèsties marini
En es mars, i auien raias, lamies moderni e es teleosti comuns. Es reptils marini includien es qu'arribaren a ésser ictiosaures en principis e miejans deth cretacèu, plesiosaures pendent tot eth periòde e, fin-finau, es mosasaures. Es baculids, ua forma damb casquelh plan long d'amonitas, benanauen en eth mar. Es hesperornithiformes eren audèts marini cabussaires sense capacitat de vòl que nadaven coma es gaviformes. Es foraminifers tanben benanaven. Eth cretacèu tanben vedéc era aparicion des diatomees en es oceans (es d'aiga fresca qu'apareishen pas enquiath Miocè).
Escandiment
En eth escandiment massièr que definís era fin deth cretacèu, un nombral significatiu d'especies (+/-50%) e de familhes coneishudes (+/-25%) desapareisheren. Es plantes demoraren practicament sense tocar e en tot es organismes marini receberen eth patac més hort. Açò include un gran nombral (+/-95%) de foraminífers planctonics (exceptat es globigerinids), e un nombral enqüera més gran de cocolitofors, ath delà d'ammonits, cefalopodes, belemnites, rudistes e toti es reptils marini exceptat des cocodrils e tartugues. Es dinosaures son era victima més important der escandiment deth cretacèu. Dinosaures que sonque demoraren en eth final deth periòde (coma eth tiranosaure, eth triceratops e eth anquilosaure) s'escandiren. Eth darrièr des pterosaures e era grana marjoria deths audèths tanben s'escandiren.