cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tarba
Geografia
Autes vilatges e quartièrs : La Seda, Carrèra Lonca, lo Borg Vielh, lo Mauborguet, lo Borg Nau, Martiac, Matalop, lo Borg Crabèr, Bastilhac, Conhac, L' Aubadera, L'Aumeta, lo Marcadiu, lo Pradèu, la Sendèra, la Planeta.
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei ['tarbo] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : Civitas Turba ubi castrum Bogorra, en latin, enter 386 e 450 (Noticia Provinciarum), Gurba/Tussa/Tursæ, en latin (Noticia Provinciarum), Beorretanæ Urbis... apud Talvam vicum hujus territorii, en latin, cap a 580, Gregòri de Tors, De gloria confessorum, Bigorritanæ civitas en 506 (Concili d'Agde), Consilio Pontii Tarbensis episcopi, en latin, en 1080, Tharba en 1171, Tarvia en 1175, Tarbe en 1214, Tarba, au sègle XII, apud Tarviam, en latin, en 1292, apud Tarbiam, en latin, en 1300, la cede de Tarbe en 1313, de Taruia en 1313, In Sede Tarviensis, Archipresbiter Sedis Tarbiae, en latin, en 1342, Tarba en 1429 e 1541, Tarbe (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).
Segon Negre, lo preceltic Tarba qu'ei d'origina e de sens mausegurs.
Segon Miquèu Grosclaude, la prumèra fòrma qu'estó sovent discutida : caleré corregir Turba, en latin « horrèra, aplec », en Tarba ? Per la mencion de 580, segon Roland Coquerel (De Bigorra à Saint Lézer p. 12), Urbs Beorretana e Talva designen pas ací la medisha localitat. R. Coquerel (op. cit.) que pròva gràcias a tèxtes e arguments arqueologics, l'oppidum deus Bigerriones èra pas a Tarba, mes a Sent Leser, l'anciana Bigorra. Tarba que seré vienuda capitala deus Bigerriones (o Bigerri) que plan tard, a ua data desconeishuda, mes tanlèu la patz romana solida. La dificultat qu'ei R. Coquerel escriu « Qu'ei probable a Tarbelli, poblada que vivèva sus un territòri de la vath d'Ador vesin deu deus Bigerriones, lo caplòc deus Hauts Pirenèus deu lo son nom. La civitas Tarba e la civitas Bigorra qui existisshèvan ensemble podèvan pas qu'estar dictinctas ua de l'auta. Tarba qu'èra hòra deu territòri bigordan ». Lo problèma qu'ei l'espandida enòrma deu territòri atribuït aus Tarbelli, qui aniré entrò a Dacs (Aquæ Tarbellicæ) e a la Mar Grana. E alavetz que vienen los pòbles situats dens l'intervalle entre Dacs e Tarba, com los Venarni (Bearn), Iluronenses, etc ? Èran tanben Tarbelli ? Justament, l'aparicion de las mencion qui concerneishen los Venarni e los Iluronenses qu'ei tardiva : serén a l'origina ua fraccion deus Tarbelli ? Lo nom de Tarba qu'ei probablament aquitan, benlhèu deu nom deus Tarbelli.
Kaltenhouse
Kaltenhausen  en alemannisch (Kaltenhouse en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Canton de Sent Micolau de la Grava
Lo canton de Sent Micolau de la Grava es una anciana division administrativa de Gasconha, situada dins l'arrondiment dels Sarrasins, lo departament de Tarn e Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Lo canton existís pas mai dempuèi 2015, mès Sent Micolau es burèu centralizator del canton de Garòna-Lomanha-Brulhés, que compren tanben Castèlmairan, Caumont e Sent Anhan. Las autras 10 comunas son del canton de Bèumont de Lomanha. La lenga autoctòna es l'occitan, puslèu màgerment lengadocian, diferent del de la riba dreta de Garòna (j se pronóncia [ʒ] e pas [ts], lo pronom neutre o consèrva parcialament sa fòrma sense consonanta antiiatica), mès lo gascon lomanhòl es tanben representat (Sent Micolau es lengadocian, mès Caumont, 6 km al sud, es gascon). Istoricament, lo gascon tocava benlèu Garòna.
Istòria
Lo canton de Sent Micolau se creèt en 1790 dins lo districte de Granada de la Nauta Garona,.
En 1801, lo canton de Sent Micolau foguèt conservat.
A las eleccions departamentaus del 22 de març de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-273 del 27 de febrièr de 2014, lo canton foguèt suprimit.
Alfabet latin
thumb|350px|Distribucion mondiala de l'alfabet latin: L'alfabet latin es un [[sistèma d'escritura basat sus l'alfabet de la lenga latina utilizada durant l'Antiquitat romana.
Cortes de Aragón
Cortes de Aragón es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Valleroy
Valleroy pòt èsser:
E tanben:
Auvesera
Auvesera (en francés Auvézère) es una ribiera occitana dau sud-oest de França (regions de Lemosin e d'Aquitània).
Etimologia
Auvesera a per origina la rasiga preceltica idronimica °Vis- (que donet tanben Vesera), lo prefixe °Al- e lo sufixe prelatin °-era. Trobam entau Alvesera (1185) e Auvezera (1458).
Geografia
La font d'Auvesera se tròba au sud de Sent German las Belas dins lo departament de Nauta Vinhana, a 480 m d'altitud. La ribiera entra tanleu en Corresa, puei se junh a-d'Eila en Bassilhac (Dordonha), apres un cors de 112 km. Sus la comuna de Cubzac, una partida de l'aiga d'Auvesera dispareis dins l'abisme dau Moulin des Soucis per júnher Eila rasís Sent Vincenç d'Eila.
Afluents principaus
N.B. : (rd) = afluent riba drecha ; (rm) = afluent riba mança
Luòcs remirables
thumb|left|300px|Las gòrjas d'Auvesera.
Chaniers
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Recerca sus la natura e las causas de la riquesa de las Nacions
Recerches sus la natura e las causas de la riqusa de las nacions (en anglés, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations), o abreujat la Riquesa de las nacions, es lo mai celèbre obratge d’Adam Smith. Publicat en 1776, es lo primièr libre modèrne d’economia.
Smith i expausa son analisi sus l’origina de la prosperitat recenta d’unes païses, coma l’Angletèrra o los Païses Basses. Devolopa de teorias economicas sus la division del trabalh, lo mercat, la moneda, la natura de la riquesa, lo « prètz de las merças dins lo trabalh », los salariis, los profits e l’acumulacion del capital. Eamina diferents sistèmas d’economia politica, subretot mp mercantilisme e la fisiocracia. Desvolpa tanben l’idèa d’un òrdre natural, lo « sistèma de libertat naturala », resultant de l’interés individual se resolvant en interés general pel jòc de la liura entrepresa, de la liura concurréncia e de la libertat dels escambis.
La Riquesa de las nacions demora fins ara un dels obratges sociopoliticoeconomics del mai important de la disciplina (per Amartya Sen, « lo mai grand libre jamai escrit sus la vida economica »). Es lo document fondator de la teoria classica en economia e per unes, delliberalisme economic.
Genèsi
esquèrra|vinheta|224x224px|Adam Smith Adam Smith comença la redaccion de la Riquesa de las nacions en 1764, alara qu’es tutor d'Henry Scott, jove duc de Buccleugh de 18 ans d’edat (carga per que es plan pagat, amb una pension a vida). A l’escasença d’un « Grand Tour » de l’Euròpa amb son escolan, passa detz e uèit meses a Toloda, convidat per l’abat Seignelay Colbert. Smith parla pas francés, gaireben totes les escrivans e filosòfs qu’esperava encontrar a Toloda i son pas, e lèu s’i languís. Dins una letra destinada a David Hume, Smith anóncia que « comencèt a redigir un libre que passe lo temps ». Smith teniá lo projècte dempuèi qu’èra professor a Glasgow, ont ensenhava entre autres l’economia politica, e s’encontra una allusion a la fin del libre premièr de la Teoria dels sentiments morals (1759), l’obrage de filosofia morala que lo faguèt conéisser.
A la fin de 1764, profiècha d’un viatge a l’assemblada dels Estats de Languedòc a Montpelhièr, la region mai liberala de l’Ancian Regim, ont faguèt adoptar lo liure comèrci del gran; d’allusions son presentas dins lo libre. Tanben visita la Soïssa ont encontra Voltaire, puèi París ont son amic lo filosòf David Hume l’introduch dins los salons. I discuta amb losfisiocratas François Quesnay e Turgot, que se’n inspira, e tanben Benjamin Franklin, Diderot, d’Alembert, Condillac et Necker; ten una correspondéncia pendent d’annadas amb aqueste.
Après son retorn en Grand Bretanha en 1766, Smith possedís lo patrimòni que cal per li permetre de se consacrar a son obratge a temps plen, e torna a Kirkcaldy après unes meses passats a Londres. La redaccion demora fòrça lenta, entre autras a causa de problèmas de santat. David Hume ven impacient, e en novembre de 1772 li demanda qu’acabe son òbra per ladavalda venenta « per se far pardonar ». En 1773, Smith s’installa a Londres per acabar son manuscrit e trobar un editor. Cal encara esperar tres ans per que la Riquesa de las nacions siá publicada, en març de 1776. Smith volgava dedicar son libre a François Quesnay, mas la mòrt d’aqueste en 1774 lo n’empacha.
Vista d’ensemble
Selon Dugald Stewart, lo primièr biograf de Smith, lo merit màger de la Riquesa de las nacions ven pas de l’originalitat de sos principis, mas del rasonament sistematic, scientific, utilizat per los validar, e del clarum que son exprimits. Dins aqueste vejaire, l’obratge es una sintèsi dels subjèctes mai importants d’economia politica, una sintèsi auçarda que va plan al delà de tot autre analisi contemporanèu. D’entre los observators precedent Smith que l’insprièron i a John Locke, Bernard Mandeville, William Petty, Richard Cantillon, Turgot e segur François Quesnay eDavid Hume.
« La pensada de Smith es inspirada per diferents principis partejats per las luces escocesas : l’estudi de la natura umana es un subjècte màger, indispensable; lo metòde experimental de Newton es la mai apropriada a l’estudi de l’òme; la natura umana es invarianta que que sián lo luòc e lo temps. Per Donald White, Smith es tanben convencut de l’existéncia d’una progression del desvelopament uman (lo progrès) per d’estapas plan definidas, e s’encontra explicitament aquesta idèa dins lo modèl de desvolopament economic en quatre estapas presentat dins la Riquesa de las nacions. »
Se Smith es uèi subretot conegut coma economista, d’esperel se considerava subretot coma professor de filosofia morala (qu’aviá ensenhada a Glasgow). Atal, la Riquesa de las nacions tracta pas sonque d’economia (al sens modèrne), mas tanben d’economia politica, de drech, de morala, de psicologia, de politica, d’istòria, e tanben de l’interaccion e de l’interdependéncia entre totas aquestas disciplinas. L’obratge, centrat sus la nocion d’interès personal, forma un ensemble amb la Teoria dels sentiments morals, ont aviá expausat la simpatia inerenta a la natura umana. L’ensemble auriá degut èsser completat per un libre sus la jurisprudéncia que Smith podèt pas acabar, e que faguèt brutlar lo manuscrit a sa mòrt. drecha|vinheta|250x250px|Taulas del prètz del blat entre 1637 e 1750, una de las nombrosas referéncias empiricas de la Riqusa de las nacions La problemaitica de la Riquesa de las nacions es doble: d’un costat, explicar perque una societat moguda per l’interès personal pòt subsistir; d’autre costat, descriure cossí lo « sistèma de libertat naturala » apareguèt e cossí foncina.
S’utiliza un ton resolgudament optimista al subjècte de la creissença economica, tanben avisa contra lo risc d’alienacion que pòt provocar la division del trabalh.
Plan
La Riquesa de las nacions es compausada de cinc libres, que los tèmas segon Emma Rothschild e Amartya Sen son:
La division del trabalh e l’interès personal
drecha|vinheta|300x300px|Fabricacion de las espillas, pòst de l’[[Encyclopédie]] Smith fa primièr la constatacion que « Lo Trabalh annal d'una nacion es lo fons primitiu que provesís a sa consomacion annala totas las causas necessàrias e comòdas a la vida; e aquestas causas choses son per sempre o lo produch sul còp d’aqueste trabalh, o crompada de las autras nacuions amb aqueste produch. » Fa pas del trabalh lo sol factor de produccion, mas marca son importança dempuèi lo començament de l’obratge, çò que lo destria primièr dels fisiocratas e dels mercantilistas. La melhoracion de la productivitat del trabalh depend en granda partida de sa division, illustrada pel celèbre exemple de la fabrica d’espillas (inspirada de l’Encyclopédie de Diderot e d’Alembert): aquì ont un òme sol, non format, poiriá pas ges fabricar mai d’una espilla per jorn, la fabrica emplec d’obrièrs a diferents pretzfach (tirar lo fil de metal, copar, apuntar, amolar, etc.), e capita alara a produire près de per obrièr emplegat. La division del trabalh s’aplica mai aisidament a las manufacturas que per l’agricultura, çò qu’explica lo retard de productivitat d’aquesta.
La quita division del trabalh ven pas de la saviesa umana o d’un plan preestablit, mas es la consequéncia « d'un cèrt penjal natural a totes los òme […] que los pòrta a baratar, a far de tròcs e d’escambis d'una causa per una autra. » Et la motivacion d’aquesta tendéncia a l’escambi es pas la benvolença, mas l’interès personal, es a dire lo desir de melhorar la sieuna condicion:
« Mas l'òme a gaireben de contunh besonh del secours de sos semblablas, e es en van que l'esperariá de lor sola benvolença. […] Es pas de la benvolença del maselièr, del bierraire e del fornièr, qu’esperam lo nòstre sopar, mas plan del sonh que portariá a lors interès. Demandan pas a lor umanitat, mas a lor amor de se; e es pas jamai de nòstre besonhs que lor parlam, es sempre de lor avantatge. […] La mai granda partiada d’aquestes besonhs del moment se trapan satisfachs, coma aqueste dels autres òmes, per tractat, per escambi e per crompa. »Atal, quitament dins una societat ont la benvolenaça existís pas al vejaire dels desconeguts, ont los individús percaçan cadun de son costat lor interés personal, ont los ecambis economics se fan entre « mercenaris », pòt prosperar sus la basa de la cooperacion. A l’escasença de l’estudi del comportament dels animals, Smith tanben conclutz que los umans son los sols d’entre eles a se rendre compte qu’an tot a ganhar en participant volontàriament a un sistèma economic ont cadun trabalha per provesir de bens a totes : l’interès personal es pas lor sola motivacion, que fariá tota negociacion impossibla; un òme es tanben capable de comprene l’interès personal de son partenari (un exemple de simpatia) e d’arribar a un escambi mutualament benefic.
Se l’interès personal pren una plaça de tria dins la Riquesa de las nacions, es tanben que Smith i analiza pa que lo sol aspècte economic de la relacion de l’òme a la societat. La Teoria dels sentiments morals ofrís una perspectiva plan mai larga e presenta una teorie del ligam social qu’es pas reproducha dins la Riquesa de las nacions; mòstra que lo vejaire de Smith se resuma pas a aqueste d’un Homo œconomicus. Pasmens, la contradiccion aparenta entre las doas òbras màger de Smith faguèt nàicer un « problèma Adam Smith » dins la literatura economica, ara passada.
Smith mòstra enseguida qu’un cèrt cumul de capital es necessari per realizar la division del trabalh, e que la sola limita a aquesta es la talha del mercat. Aquesta proposicion foguèt considerada coma « una de las mai brilhantas generalizacion que se pòsca trobar dins tota la litaratura economica ». Lo progrès ven tanben de la division crescuda del trabalh, que ela quitament ven d’un penjal natural de l’òme. L’escambi, natural e espontanèu, s’inscrit dins lo « sistèma de libertat naturala » que compren tot l’obratge.
Smith es tanben conscient dels efièchs nefasts d’una division crescuda del trabalh:
« Un òme que passa tota sa viada a emplir un pichon nombre d'operacions simplas, que los efièchs son tanben benlèu sempre los mèsmes o plan gaireben los mèsmes, lo subjècte es pas de desvolopar son intelligéncia nimai d'exercir son imaginacion a cercar de biais per desviar de difficultats que jamai s’encontran; pèrd donc naturalament l'abitud de desplegar o d'exercir aquestas facultats e ven, mai sovent, tant estupid e tant ignorant que siá possible per una creatura umana de lo venir; l'engordiment de sas facultats moralas lo fa incapable de comprene una conversacion rasonabla o tanben d'i prene part, mas quitament de sentir pas cap d’afeccion nòbla, generosa o tendre e, en consequéncia, de formar pas cap de jutjament un pauc juste dins gaireben totes los devers quitament los mai ordinaris de la vida privada. L’individú ven alara incapable de formar un jutjament moral, tal coma es descrich dins la Teoria dels sentiments morals. Per empachar aqueste estat, Smith recomanda una intervencion del govèrn, que deu prene en carga l’educacion de la populacion.
Lo trabalh coma valor e la moneda
Un còp la division establida, cada membre de la societat de se referir als autres per provesir los sieus besonhs; es donc necessàri d’aver un mejan d’escambi, la moneda. La possibilitat d’escambiar dels bens entre eles, o contra de moneda, fa alara aparéisser la nocion de valor. La « valor » possedís dos sens: la valor d’usatge, o utilitat, e la valor d’escambi. Smith pren subretot en compte la segonda (pausa, mas resòlv pas, lo paradòxe de l’aiga e del diamant al subjècte de la primièra). Cossí la mesurar? Quin es lo factor que determina la quantitat d’un ben d’escambiar contra un autre? Per el, « es del trabalh d'altrú que li cal esperar mai granda partida de totas sos gausiments; atal, serà ric o paure, segon la quantitat de trabalh que poirà comandar o que serà en estat de crompar. (...) Lo trabalh es donc la mesura reala de la valor escambiabla de quina merça que siá. »
La valor de trabalh es invarianta: « De quantitats egalas de trabalh devon èsser, que que siá los temps e que que siá los luòcs, d'una valor egala pel trabalhador. (...) Atal, lo trabalh, variant jamai dins sa quita valor, es la sola mesura reala definitiva que pòsca servir, que que siá los temps e que que siá los luòcs, a apreciar e a comparar la valor de totes los vòtes. Es lor prètz real; l'argent es a pas que lor prètz nominal. »
Aquesta toria de la valor, qu’ignora la demanda e se basa pas que suls còsts de produccion, s’impausèt pendent près d’un sègle, fins a que William Jevons, Carl Menger e Léon Walras introduscan lo marginalisme.
Per Smith, la moneda es donc pas la valor en se, e l’acumulacion de moneda es sens interès economic per un país. La moneda es pasmens lo mejan de mesura practica de la valor de las transaccions, e tanben sul mejan d’escambi d’aquesta valor. Per emplir aquestas foncions, los metals precioses son plan apropiats, que la lor valor varia pauc suls periòdes de temps rasonables. Sul long tèrme, lo blat es un melhor escapolon. Pasmens, los quitas metals precioses an un cost important, e prepausa donc de los remplaçar pel papièr moneda, seguent un quocient estricte per que se realize pas d’emission sens contrapartida. Lo sistèma bancari resultant ven alara « una mèna de grand camin pels aires, donnant al país la facilitat de convertir una granda parte de sas grandas rotas en bonas pasturas e en bonas tèrra pel blat ».
Los factors de produccion
Dins una economia primitiva, se pòt considerar que sola la quantitat de trabalh utilizada per produire un ben determina sa valor d’escambi; dins una economia avançada la formacion dels prètz es mai complèxa, e se descompausa en tres elements: lo salari, lo profit, e la renda fonzièra, que son la remunaracion dels tres factors de produccion: lo trabalh, lo capital, la tèrra. Smith destria tanben tres sectors de’activitat: l’agricultura, la manufactura, e lo comèrci.
Aquesta distinccion neta entre remuneracions dels diferents factors de produccion es tipica de l’Escòla classica, cal esperar la revolucion neoclassica de la fin del sègle XIX per que la remuneracion dels factors siá integrada al prètz de la produccion.
La formacion dels prètz, la concurréncia e lo mercat
Los salaris son la compensacion dirècta del trabalh, es a dire la locacion de la capacitat productiva del trabalhador. Lo profit ven quand la sèrva de valor o de capital, acumulada per una persona, es utilizada per metre d’autras personas al trabalh, lor provesissent un esplech de trabalh, de matèrias primièras e un salari, per realizar un benefici (esperat e non garantit) vendent çò que produson. Lo profit es atal lo prèmi d’un risc e d’un esfòrç. La renda fonzièra existís del moment que tot lo territòri d’un país es dins las mans de personas privadas: « los proprietaris, coma totes los autres òmes, aiman recampar on an pas semenat, e demandan una Renda, quitament pel produch natural de la tèrra. ». Es pagada pels bordièr als proprietaris contra lo drech d’expleitar la tèrra, qu’es una font rara e productiva. Demanda pas cap d’esfòrç de la part dels proprietaris.
Diferents tipes de bens fan intervenir aquestes elements dins de proporcions diferentas, e an de prètz diferents. Perque aquestes tres elements dintran en compte dins lo prètz de gaireben totes lo bens, existís que que siá lo luòc una remuneracion mejana per cadun d’entre eles, es a dire una seriá de taus mejans o naturals. Lo prètz natural d’un ben deu sufire per pagar la renda, lo trabalh, e lo profit que foguèron necessàri a sa fabricacion. Lo prètz de mercat pòt èsser mai o mens naut qu’aqueste pretz natural, segon l’ofèrta e la demanda, mas se mòu a l’entorn d’aqueste, a causa de la concurréncia. En efièch, un productor qu’escocha pas que son interès personal ven se confrontar a sos concurrents: se vend sos bens tròp car, pèrd sos clients, se paga sos emplegats tròp mal, es eles que pèrd. Lo mercat concurrencial se carga de la produccion dels bens demandats pel public, al prètz qu’es prèst a pagar, e paga los productors segon lo succès de lor produccion.
Pasmens, a vegadas, un monopòli pòt aver estat balhat a un individú o una companhiá. Respondant pas jamai a la demanda efectiva, lo monopolizaire pòt de contunh vendre al dessús del prètz natural, e donc obténir un benefici superior al taus natural. Atal, « Lo prètz de monopòli es, que que siá los moments, lo mai naut que siá possible de’n tirar. », alara que lo prètz natural es, al contrari, « lo mai bas que los vendeire pòscan en general se’n contentar, per poder mentrtant contunhar los comèrci ».
La part dels tres elements d’un prètz varia segon las escasenças. Lo nivèl dels salaris es determinat per l’afrontament dels interesses dels trabalhadors e dels mèstres: « los obrièrs desiran ganhar mai possible; los mèstres, donar mens que pòdon; los primièrs son dispausats a se concertar per auçar los salaris, los segonds per los baissar. » Los mèstres an sovent l’avantatge dins aqueste conflicte. Pasmens existís un salari minim de facto: lo salari de subsisténcia, que permet sonque a un salariat d’elevar sa familha. (Smith cita per l’escasença Richard Cantillon, una de la nombrosas citacions dirèctas de la Riquesa de las nacions .) A vegadas, las escasenças pòdon favorizar los salariats: quand los profits aumentan, un proprietari, un rendièr o un capitalista pòt entreténer fòrça servicials, çò qu’aumenta la demanda de trabalh, lo mèsme quand un obrièr independent emplega de jornalièrs. L’aument de la riquesa nacionala se tradutz per una auça dels salaris del trabalh, e los salaris son pagats melhor ont la riquesa aumenta mai aviadament, çò que Smith illustra pels exemples de las colonias britanicas d’America del Nòrd, de la quita Grand Bretanha, de la China e de l’Índia. Aqueste aument dels salaris es plan benvengut:
« Segur, se cal pas veire coma astruca e prospèra una societat que los membres mai nombroses son reduts a la pauretat e a la misèria. La sola equitat, de mai, exigís qu’aquestes que noirisson, vestisson e lòtjan tot lo còrs de la nacion, ajan, del produch del lor trabalh, una part que sufís per èsser gaireben plan noirits, vestits e lotjats. »
Lo profit mejan es, el, gaireben impossible de determinar, a causa de sa granda volatilitat entre sectors e d’entre las annadas. Smith prepausa de se n’aprochar en estudiant lo taus d’interès de l’argent. Sus la basa d’un estudi comparatiu entre diferents païses e epòcas, Conclutz qu’« a mesura de l’aument de las riquesas de l’industria e de la populacion, l’interès diminuiguèt. » Se lo taus de profit diminuís tendencialament, la sèrva de capital, ela, aumenta, que la baissa del taus es compensada per un volum al començament mai important, que « l'argent fa l'argent ».
L’equilibri entre revenguts del trabalh e del capita ven de la concurréncia : « cadun dels diferents enplecs del trabalh e del capital, dins un mèsme canton, deu necessàriament ofrir una balança d'avantatges e de desavantatges qu‘establisca o que tend de contunh d’establir una perfiècha egalitat entre totes aquestes emplecs. Se, dins un mèsme canton, i aviá un emplec que siá estat d’evidéncia mai o mens avantatjós que totes los autres, tant de gents viendrián s’i geter dins un cas, o a l'abandonar dins l'autre, que sos avantatges lèu tornarián de nivèl amb aquestes dels autres emplecs. » Per exemple, se los consomators decidisson de crompar mai de gants e mens de cauçaduras, lo prètz dels gants tend apojar alara qu’aqueste de las calçaduras tend a davalar. Alara, los profits dels gantièrs aumentan alara qu’aquestes dels sabatièrs diminuisson. En consequéncua, d’emplecs dins lo sector de la cauçadura desapareissson, alara que d’emplecs dins lo sector del gant son creats. Fin finala, la produccion de gants aumenta e la produccion de cauçaduras diminuís, per s’ajustar a l’equilibri novèl del mercat. L’allocacion de la produccion (e de las fonts) s’ajustèt alara als desirs novèls de la populacion, aquò sens la mendre planificacion. Aqueste equilibre de mercat interdit pas las inegalitats: per Smith, dins una societat liura, las inegalitats de salari venon de la penibilitat de l’emplec o de sa netetat, de sa facilitat d’aprendissatge, de sa regularitat d’ocupacion, de son estatut, e de sas escasenças de succès. D’aquestas cinq fonts d’inegalitat, sola dos an d’influéncia sul taus de profit del capital: l’agrement e la certitud de la dintradas.
Distorsions causadas per l’Estat
Jutja tanben que l'activitat de la nacion facha en tota libertat es mai avantatjosa qu’aquesta facha per la regulacion: « Un comèrci qu’es força mejans de primas e de monopòlis pòt èsser desavantjós e l’es sovent pel país en faveur del qual se lo volguèt crear […] alara que lo comèrci que, sens èsser forçat ni constrench, s’establís naturalament e regularament entre doas plaças es sempre avantatjós pels dos, quitament se l’es pas del mèsme biais » (libre IV).
Mas l’Estat (la « polícia de l'Euròpa ») es capable de causar d’inegalitats plan superioras: retrenhent la concurréncia la provocant al delà de son nivèl naturel, o s’opausant a la liura circulacion del trabalh e dels captals entre emplecs e entre luòcs. Al subjècte de la restriccion de la concurréncia, Smith s’ataca subretot al corporatisme que, per l’acumulacion de privilègis e restriccions, permet als mèstres e mercands de vener rics, en definitiva, al prejudici dels proprietaris, bordièrs e obrièrs del camp. Avisa subretot contra los riscs de collusion: « Es rar que de gents del mèsme mestièr se trapan reunits, que seriá pas que per una quita partida de plaser o per se distrari, sens que la conversacion mena per una quina conspiracion contra lo public, o per una quina engana per far auçar los prètz. »
Al contrari, atribuissent de pensions, borsas, e de plaças dins los collègis e seminaris, l’Estat atira dins cèrta professions fòrça mai de gents que n’i auriá agut sens aquesta intervencion. Smith cita los curats del camp, que son tan nombroses a causa de lor educacion gaireben gratuita que pòdon èsser retribuits al nivèl decidit pel parlament. L’educacion literària aparéis pasmens coma un avantatge net (une externalitat positiva). Las leis sus l’aprendissatge e l’exclusivitat de las corporacions, elas, trevan mai la liura circulacion de las personas entre mestièrs qu’aquestas dels capitals: « Pertot un ric mercand encontra mai de facilitat per obténer lo privilègi de s'establir dins una vila de corporacion, qu'un paure artesan per aver la permission d'i trabalhar. » E mai en Anglatèrra, las leis suls paures gaireben interdison al paures de cambiar de parròquia per i encontrar un emplec melhor, un « atentat manifèst contra la justícia e la libertat naturalas ». Enfin, de leis suls taus de salari an per objectiu de pagar un obrièr qualificat al mèsme taus qu’un obrièr ordinari.
La renda e los revenguts
La renda o lo tresen e darrièr element constitutiu dels prètz. La renda es un tipe de prètz de monopòli, val pas la valor minim possibla pel proprietari, mas la valor maxim possibla pel bordièr. Alara que la remuneracion del capital e lo trabalh intervenon en amont, la renda es presenta en aval : Smith suggerís qu’es determinada per la quantitat de las tèrras cultivadas, quina quantitat es determinada pel nivèl de populacion (David Ricardo dona un analisi plan mai en 1817). Depend donc de la qualitat de la tèrra, mas tanben de taus mejan de remuneracion del trabalh e del capital. Constituís un demai: quand lo prètz de tèrra aumenta, lo revengut suplementari es entièrament capturada per la renda.
Alfabetisme
thumb|250px|Taus d'alfabetizacion dins lo mond L'alfabetisme designa la capacitat de legir e d'escriure.
Recerca sus la natura e las causas de la riquesa de las Nacions
La renda e los revenguts
Los salaris, lo profit e la renda, constituissents de prètz, son tanben los constituents dels revenguts; aquesta identitat es presenta dins la decomposicion modèrna del produch interior brut, ont la produccion totala es egala al revengut total. Las tres classas de la societat, que los revenguts provòcan de biais indirècte los revenguts de tota la populacion, son los proprietaris, los bordièrs, e los capitalistas. L’interés d’aquestas classas coincidís pas necessàriament amb l’interès comun. Es plan lo cas pels proprietaris e bordièrs: çò que fa rica la nacion tanben los enriquís. Al subjècte dels capitalistas, se l’espandiment del mercat es profitable a l’encòp per eles e pel public, la restriccion de la concurréncia es profitabla a eles sols. Smith preconisa atal la mai granda fisança al subjècte de las proposicions dels capitalistas:
Gadiformes
L'òrdre dels Gadiformes es un òrdre de peisses ossoses (Osteictians) a nadarèlas raionadas (Actinopterygii) que compren dètz familha.
Recerca sus la natura e las causas de la riquesa de las Nacions
Capital fixe e capital circulant
drecha|vinheta|300x300px|Una [[maquina de vapor es un exemple de capital fixe]] Lo fons acumulat (l’ensemble de las possessions) d’una persona se destria en doas partidas: una servís la consomacion immediata (manjar, vestits, mòbles, etc.) e contribuís pas al revengut, l’autre pòt èsser utilizada de biais a provesir un revengut per son proprietari. Smith separa aquesta segonda partida, nomenada capital, en doas categorias. Lo capital fixe crea un profit sens cambiar de man, s’agís per exemple de maquinas. Las merças d’un negociant, mai sovent totes los bens que son venduts a profit e remplaçats per d’autres bens, constitisson lo capital circulant.
Aqueste destriament se rebat a l’escala de la societat. Atal, los lotjaments dintran dins la categoria « consomacion », que sián ocupats per lor proprietari o non (qu’un ostal pòt produire pas res pus d’esprel). Los vestits tanben, quitament se pòdon èsser logats. Lo revengut que se’n tira « ven sempre, en darrièr analisi, d’una quina autra font de revengut. » Lo capital fixe, el, es constituit de las maquinas, dels bastits servissent a la produccion, de las melhoracions balhada a la tèrra, e dels aptituds e competéncias aqueridas per totes los membres de la societat (çò que se nomena uèi capital uman). Lo capital circulant se compausa de l’argent, de provesiments (manjar e matèrias primièras) detenguts pels productors o negociants, e de produchs finits mas non pas encara venduts. Totes los capitals fixes venon a l’origina de capitals circulants, e demandan la consomacion de capitals circulants per èsser entretenguts.
Trabalh productiu, trabalh non productiu, e acumulacion del capital
Per Smith, lo trabalh productiu es aqueste que contribuís a la realizacion d’un ben mercand (coma lo trabalh de l’obrièr), alara que lo trabalh improductiu apond a la valor de pas res (coma lo trabalh del domestic, que los servicis « s’avalisson al quita moment ont se los dona »). Aquesta distinccion demora correnta en economia. Vòl pas dire que lo trabalh improductiu es inutil o desonorable, mas dich simplament que son resultat pòt pas se conservar, e contribuís donc pas al fons de l’economia per l’an venent.
Los trabalhadors productius son pagats a partir d’un capital, alara que los trabalhadors improductius son pagats a partir d’un revengut (renda o profit). Una economia se desvelopant, son capital aumenta e la part necessària a l’entreten del capital aumenta tanben.
Los capitals aumentan del fach de la frugalitat (« la causa immediata de l'aument del capital, es l'economia, e non pas l'industria »), motivada per l’« esfòrç de contunh, unifòrme e pas jamai arrestat de quin que siá individú per melhorar son sòrt ». Provesissent mai de fons al trabalh productiu, lo capital d’un òme econòm realiza una quantitat suplementària de produccion (en tèrmes modèrnes, l’esparnhe es egala a l’investiment). Alara, çò qu’es estalivat es tanben consomat, mas per d’autres: per de trabalhadors productius puslèu que de trabalhadors improductius o de non trabalhadors, que tornan produire de valor de lor consomacion, apondent una part de profit. Al contrari, lo prodiga pren de son capital e diminuís la massa dels fons disponibles al trabalh productiu, çò que diminuís lo revengut nacional, quitament se consomís pas que de bens nacionals.
Lo sol mejans d’aumentar la produccion de la tèrra e del trabalh es d’aumentar lo nombre de trabalhadors productius o alara productivitat d‘aquestes trabalhadors. Aquò demanda un capital suplemementari per pagar aquestes novèls trabalhadors o alara per provesir de maquinas novèlas o melhorar la division del trabalh.
Un país que conten tròp d’improductius (« una cort nombrosa e brilhanta, un grand establiment ecclesiastic, de grandas flotas e de grandas armadas ») pòt lor consacrar una part tan granda de son revengut que ne demora pas pro per manténer lo trabalh productiu a son nivèl, çò que provòca una diminucion del revengut nacional d’annada en annada.
Tanben, se la demanda de trabalh aumenta, los salari s’auçan al dessús del nivèl de subsisténcia; de long tèrme aquò provòca l’aument de la populacion e de la demanda de noiritura, çò que buta lo poder de crompa cap al nivèl de subsisténcia. Pasmens pas jamai torna a aqueste nivèl del moment que l’acumulacion de capital contunha, çò que permet a la societat tota entièra de melhorar son sòrt. Aquesta melhoracion es plan fòrça desirabla per Smith:
« Aquesta melhoracion venguda dins la condicion de las darrièras classas del pòble se la deu veire coma un avantatge o coma un inconvenient per la societat? Al primièr vejaire, la responsa paréis fòrça simpla. Los servicials, los obrièrs e artesans de tota mena compausan la mai granda partida de tota societat politica, mai pòt pas jamai èsser vist coma un desavantatge per totòm çò que melhora lo sòrt de la mai granda partida? De segur, se deu pas veire coma astruca e astrada una societat que los membre mai nombroses son reduchs a la pauretat e a la misèria. Mai, la sola equitat, exigís qu’aquestes que noirisson, vestisson e lòtjan tot lo còrs de la nacion, ajan, dins lo produch de lor trabalh, una part sufisenta per eles mèsmes pas plan noirits, vestits e lotjats. »
Smith descriu atal un cercle vertuós, mogut per l’acumulacion d’un capital, que permet a la populacion entièra d’aumentar son nivèl de vida.
L’interès
Quand se fa un manlèu, çò que lo manlevaire desira es quitament pas l’argent mas lo poder de crompa d’aqueste argent; tanben que lo prestaire que li balha ne fa un drech sus una part del produch de la tèrra del travail d’un país. Quand lo capital total d’un país aumenta, la porcion disponibla pel manlèu aumenta tanben, e lo taus d’interès diminuís tanben. Es pas un simple efièch d’escala, mas la consequéncia del fach de l’aument del capital fa sempre mens aisit de trobar lo mejan de lo pagar a l’interior del país. En consequéncia, la diferéncias formas de capital venon en concurréncia, e lor remuneracion diminuís; lor rendiment diminuís per la mèsma escasença e aqueste rediment es lo quita taus d’interés.
Selon Smith, John Law, John Locke e Montesquieu faguèron una error correnta supausant que la baissa de valor dels metals precioses après la descobèrta de la minas d’America èra la causa de la baissa generalizada dels taus d’intérêt en Euròpa, es un exemple ancian d'illusion monatària.
Dins unes païses, la lei interdit l’interès. Aqiuestas mesuras servisson a pas res: « l'experiéncia faguèt valer de tala leis, puslèu que de prevenir lo mal de l’usura, fasent pas la far créisser; lo debitor essent alara obligat de pagar, per l'usatge de l'argent, mas tanben encara pel risc que pren lo creancièr en acceptant una indemnitat qu’es lo prètz de l'usatge de son argent. Lo debitor se trapa obligat, per lo dire atal, d'assegurar son creancièr contra las pènas de l'usura. » Smith preconiza que lo taus d’usura deu èsser leugièrament superior al taus mai bas practicat, çò que qui permet de fazarisos melhors manlèus sens tròp empachar los autres.
Los emplecs del capital e lo sistèma economic de Smith
Smith destria quatre emplecs del capital: provesir dirècte un produch brut, transformar un produch brut en produch finit, transportar un produch brut o finit aquí ont es demandat, divisar un produch en pichonas partidas adaptadas als besonhs jornalièrs dels consomators. Lo primièr emplec correspond al sector primari modèrne, lo segon au sector segondari, los dos autres apartenon al sector terciari.
La quantitat de trabalh realizada per una quantitat donada de capital depend fòrça del sector d’activitat. Es dins l’agricultura que lo capital es mai productiu: servís al trabalh del bordièr, mas tanben de « sos vailets agricòls, (...) sos bestial de laurar e de carrecs que sontant d’obrièrs productius ». Lo profit del bordièr permet la reproduccion del capital, mas aquesta de renda. Venon enseguida, per òrdre descreissent, la manufactura, le comèrci de gròs (interior puèi internacional), enfin lo comèrci de detalh. Smith atribuís alara la rapida creissença dela colonias d’America a la fòrta proporcion de capital consacrada a l’agricultura.
Caduna d’aquesta brancas en mai d’èsser avantatjosa es tanben « nesessària e indispensabla, quand es naturalament menada per las escasenças, sens empacha e sens constrencha ». drecha|vinheta|300x300px|Una marina de merças importanta es lo simbòl d’un país ric Al subjècte del comèrci internacional, un país deu exportar son demai de produccion non consomat per la demanda interiora, per l’escambiar contra quicòm que i siá demandat. Un país avent amassat una massa de capital importanta que sufís per respondre a la demanda interiora utilizarà lo demai per respondre a la demanda d’autres païses: una marina de meças importanta es lo simbòl d’un país.
Pendent son expausat suls emplecs del capital, Smith explica la rason màger de la prosperitat recenta de l’Anglatèrra:
« Mas, quitamant se los abondis del govèrn aurián degut, sens contradich, retardar lo progrès natural de l'Anglatèrra cap a la melhoracion e l’opuléncia, pasmèns arribèron pas a tèrme per l’arrestar. Lo produch annal de las tèrras e del trabalh i es uèi indobtable fòrça mai grand que l’èra a l’epòca de la restauracion o a aquesta de la revolucion. Cal donc, en concequéncia, que lo capital que servís analament a cultivar aquestas tèrras e manténer aqueste trabalh siá fòrça mai gran. Malgrat totas las contribucions excessivas exigidas pel govèrn, aqueste capital aumentèt insensiblament e dins lo silenci per l'economia privada e la conducha avisada dels particulars, per un esfòrç universal, de constunh e non pas interromput de cadun d'eles per melhorar lo sòrt individual. Es aqueste esfòrç de contunh agissent sota la proteccion de la lei, e que la libertat daissa s'exercir dins totes los sens e coma lo jutja coma cal; es el que sostenguèt los progrès de l'Anglatèrra cap a la melhoracion e opuléncia, dins gaireben totes los moments, pel passat, e que farà lo mèsme per l'avenir, per çò que se pòt esperar.
Aquestas recommandacions demoran realistas: al contrari de François Quesnay qu’exigissiá un sistèma de « libertat perfiècha e justícia perfiècha » per entreprenae sas reformas, Smith remarca que « se una nacion podava prosperar sens gausir d'una perfiècha libertat e d'una perfiècha justícia, i a pas al mond una sola nacion qu’aguèt jamai podut prosperar. » Al contrari, l’individú es capable « de menar la societat a la prosperitat e a l'opuléncia, mas (...) pòt encara subrepassar mila obstacles absurds que la peguesa de las leis umanas ven sovent empachar l’aviada ».
Smith preconiza tanplan un abandon total de l’esfèra economica pel govèrn: dins fòrça cas, pòt èsser benefic, veire necessari, de reglamentar l’activitat. Preconiza atal la reglamentacion del taus d’interès per penalizar pas los manlevaires serioses, e de contrarotlar l’emission de moneda. Es favorable e de taxas sus l’alcòl segon son gra, una de la mai ancianas proposicions de taxa pigoviana. Mai generalament, admet que « l'exercici de la libertat naturala d’unes inidividús, que poiriá comprometre la seguretat generala de la societat, es e deu èsser restrench per las leis, dins tot govèrn possible, dins lo mai libre coma dins lo mai despotic. »
La regulacion del comèrci e l’avantatge absolut
Per el, la motivacion del comèrci internacional, coma de tot autre comèrci, es de profiechar de la division del trabalh. Atal, « la maxima de tot cap de familha prudent es de pas jamai assajar de far a l’ostal la causa que li costarà mens de crompar que de far. Lo sartre cercarà pas a far de cauçaduras, mas la crompa al sabatièr; lo sabatièr assaja pas de far sos vestits, mas a recors al sartre; lo bordièr assaja pas de far ni los uns ni los autres, mas fa la demanda a aquestes dos artesans e los fa trabalhar. » Lo mèsme principi d’avantatge absolut s’aplica entre païses:
« çò qu’es prucéncia dins la mèna de cada familha subretot, pòt pas èsser baujum dins un gand empèri. Se un país estrangièr pòt nos provesir una merça per melhor mercat que sèm es estat de l’establir nosaltres, es melhor que la li comprariam amb una partida dels produch de la nòstra industria, emplegadas dins lo biais ont avèm un avantatge. » L’avantatge absolut d’un país pòt èsser natural (climat) o aquerit (saber-far), çò que cambia pas res a la concluson: « del moment que l'un dels païses aurà aquestes avantatges e que marcaràn l'autre, serà sempre mai avantatjós per aqueste de crompar del primièr, que de fabricar d’esperse. »
Smith s’opausa en vertut d’aqueste principi a tota politica de contraròtle de restriccion del comèrci, qu’a per efièch de diminuir la talha del mercat potencial, çò que limita l’espandida de la division del trabalh, e donc del revengut nacional. Las mesuras mercantilistas amb per objectiu de protegir una industria aumenta pas lo revengut total, mas en desviant una partida de son usatge natural:
Lo sistèma de libertat naturala preconizat per Smith s’aplica que siá a las relacions comercialas amb los estrangièrs, ont l’interès personal s’exprimís mai fortament. Atal, dins un dels passatges mai celèbres de l’istòria de la pensada economica, explica que: