cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ans 1470
Istòria
1471 : en Africa Orientala, plusors estats musulmans capitèron de s'unir per declarar una « guèrra santa » còntra Etiopia. Dins aquò, seis atacas foguèron rebutadas (→ 1473). 1471 : mòrt de l'emperaire inca Pachacutec que foguèt remplaçat per son fiu Tupac Yupanqui. Son rèine marquèt lo començament de l'expansion territòriala inca. Bastiguèt tanben plusors monuments importants (Temple dau Soleu, Machu Picchu...). 1472 : inquiets de l'emergéncia dau Principat de Moscòu, lei caps dau reiaume de Polonha-Lituània e dau Khanat de l'Òrda d'Aur signèron una aliança. 1473-1474 : tocadas per una epidemia, leis armadas etiopianas en guèrra còntra sei vesins musulmans deguèron se retirar vèrs sei frontieras onte capitèron de blocar divèrseis atacas. Aquò entraïnèt una pausa dins lei combats. 1473-1478 : en Mesoamerica, campanha victoriosa dau tlatoani Axayacatl que capitèt de sometre la vila de Tlatelolco e lei pòbles de la Vau de Toluca en 1473. Pasmens, aquò entraïnèt una reaccion dei Tarascs que capitèron d'expulsar leis Astècs de la region de Toluca. 1475 : conquista dau comptador genoés de Caffa en Crimèa per leis Otomans. 1478 : mòrt dau negus Baeda Maryam que foguèt remplaçat per son fiu Eskender (1478-1494) qu'èra encara un enfant de sèt ans. Una regéncia dirigida per la rèine Romna, l'abat Tasfa Giyorgis e lo senhor Amda Mikael foguèt establida. Dins lei fachs, Amda Mikael dirigiguèt lo país car Romna se retirèt rapidament au monastèri de Debre Libanos e car Tasfa Giyorgis aviá pas lei competéncias necessàrias per dirigir leis afaires de l'Estat. 1478 : en Insulíndia, conquista de Trowulan per lei fòrças dau reiaume de Kediri e mòrt dau rèi Kertabumi. Aquò entraïnèt la disparicion de Majapahit que foguèt annexat per lo venceire. 1479 : fin de la Premiera Guèrra Turcoveneciana (iniciada en 1463). S'acabèt per una victòria otomana. Venècia deguèt acceptar la pèrda de Morèa, de Negroponte e d'Albania. En mai d'aquò, deguèt pagar una importanta indemnitat per gardar sei privilègis comerciaus. 1479 : conquista dau Sultanat de Jaunpur per lei tropas de Bahlul Lodi. Aquò marquèt la restauracion de la poissança dau Sultanat de Delhi après lei pilhatges de Tamburlan.
Cultura
thumb|right|[[Fotografia de la Pèira dau Soleu.]] 1479 : per la fèsta dau fuòc novèu, leis Astècs acabèron la realizacion de la « Pèira dau Soleu » qu'es uei venguda un simbòl major de l'art precolombian. Es un disc monolitic de basalt de de 3,6 mètres de diamètre e de 1,22 mètre d'espessor que son pes es d'aperaquí 24 tonas. Sa foncion precisa es desconeguda mai èra probablament un cuauhxicalli, es a dire un autar e un receptacle de sacrifici.
Sciéncias e tecnicas
1472 : publicacion de Theoricae novae planetarum de l'astronòm e matematian austrian Georg von Peuerbach (1423-1461). Son obratge aguèt la particularitat d'èsser lo premier libre d'astronomia que foguèt estampat e que conoguèt una difusion larga. 1477 : en França, per accelerar lei comunicacions, creacion dau Relèu dei Pòstas per lo rèi Loís XI.
Eotile
L'eotile (o beti, betine) es una lenga kwa parlada en Còsta d'Evòri. La lenga es menaçada.
Brienne
Brienne pòt essèr:
Kuurne
Kuurne es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Cortrai
Cortrai (Courtrai en grafia mistralenca e en francés) es una vila de la província bèlga de Flandra Occidentala.
vinheta|esquèrra|360px|Courtrai
Nòtas
<references group=N/>
Engèni militar
L’engèni militara (o engenhariá de combat) es l'ensemble dei tecnicas d'ataca e de defensa dei plaças e de construccion deis infrastructuras necessàrias ais armadas sus un teatre d'operacions. Per extension, lo tèrme designa lei tropas que fan partida d'aquela arma. Lei missions principalas de l'engèni militar son la construccion, la reparacion o la destruccion de fortificacions o d'infrastructuras (pònt, rotas, camins de fèrre...), la mesa en plaça o la destruccion de camps de minas e la realizacion de totei leis accions susceptiblas de facilitar lo desplaçament dei fòrças amigas o de perturbar aqueu de l'enemic. Per assegurar sei missions, l'engèni dispausa generalament d'equipaments pròpris.
Lèi de composicion intèrna
En matematicas, e pus particularament en algèbra, una lèi de composicion intèrna (var. lei de composicion intèrna) dins un ensemble E es una operacion qu'en tot pareu d'elements de E fa correspòndre un tresen element de E, qu'es lo resultat de l'operacion.
Per exemple, dins l'ensemble \mathbb N deis entiers naturaus, l'addicion e la multiplicacion son doas lèis de composicion intèrna :
Aquelei doas operacions an de proprietats remarcablas (que son pas necessariament verificadas per d'autreis operacions) :
Remarca : la sostraccion e la division son pas de lèis de composicion intèrna dins \mathbb N :
Coma se passa sovent en matematicas, çò qu'es inicialament impossible se pòt faire dins un quadre pus generau, en apondent d'elements "novèus" en d'ensembles "insufisents".
Definicion
Estent un ensemble (non vuege) E, una lèi de composicion intèrna dins E (o operacion intèrna dins E) es una aplicacion que son domeni es lo carrat cartesian de E e son codomeni es E. Se ditz que x, y son leis operands e que es lo resultat.
Remarca : dins aquest article, se poirà abreujar lèi de composicion intèrna en lèi.
Notacions
Lo pus sovent, s'utiliza una notacion infixada per designar lo resultat de l'operacion : un simbòl d'operacion es plaçat entre leis operands. Dins la teoria generala expausada aicí, se chausirà lo simbòl " * " e s'escriurà x * y en plaça de.
Dins lei cas "concrets", s'emplega mai que mai :
Exemples
Vaquí quauqueis exemples de lèis dins d'ensembles divèrs, en mai dei precedents (addicion e multiplicacion dins \mathbb N ) :
Partida establa e lèi inducha
Estent una lèi " \ * " dins un ensemble E, se ditz qu'una partida non vueja A de E es establa per la lèi se per tot pareu (x, y) d'elements de A, \ x * y es un element de A. Dins aquest cas, l'aplicacion : es una lèi de composicion intèrna dins A, qu'es dicha lèi inducha dins A (es generalament notada, abusivament : " \ * ").
L'estructura de magma
Lo pareu (E,\;*) d'un ensemble E e d'una lèi de composicion intèrna dins E es una estructura algebrica sonada magma. Per exemple :
L'estructura generala de magma es "paura". Leis exemples interessants son aquelei onte la lèi es dotada de proprietats particularas coma l'associativitat, e / o d'autrei qu'anam definir.
Associativitat
Se ditz que la lèi es associativa se, per tot triplet (x, y, z) d'elements de E Lei parentèsis son prioritàrias : se comença lo calcul per leis expressions que contènon ; ansin, per definicion : En cas d'associativitat, se pòt escriure sens ambigüitat : \ x * y * z en ometent lei parentèsis (mai en s'avisant de l'òrdre deis operands). Un magma (E,\,*) que sa lèi es associativa es sonat magma associatiu.
Exemples
Remarca : la notacion additiva e la notacion multiplicativa dei lèis apareisson dins de contèxtes fòrça divèrs. Se convèn que la notacion additiva es jamai utilizada per de lèis non commutativas.
Element neutre
Siá (E,\, *) un magma. Se ditz qu'un element e de E es neutre se per tot element x de E : Un magma (E,\, *) qu'a un element neutre e (que son unicitat serà provada infra) es sonat magma unitari.
Remarca : quand existís,
Unicitat de l'element neutre
Quand existís un element neutre, es unic.
D'efècte, se e'  e e"  son d'elements neutres, alora : En particular : Se'n dedutz l'egalitat e'  = e" , valent a dire l'unicitat de l'element neutre.
Declaracion Universala dels Dreches Umans
thumb|250px|[[Eleanor Roosevelt & Declaracion Universala dels Dreches Umans (1949)]]
La Declaration Universala dels Dreches Umans (var. Declaration Universala deis Drechs Umans; Declaracion Universala deus Dreits Umans), es un tèxte de l'Organizacion de las Nacions Unidas escrich lo 10 de decembre de 1948 a París.
Aurelha
thumb|right|Aurelha L'aurelha es l'organ que permet d'ausir los sons e bruches. Es ligada al sens de l'ausida. Aqueste nom se pòt referir a la partida exteriora sonque o a l'ensems del sistèma de l'ausida.
Dins lo regne animal sonque los vertebrats tenon d'aurelhas. Pasmens fòrça invertebrats pòdon ausir o almens detectar de sons gràcias a d'autras organs sensitius. Los insèctes, per exemple an d'organs timpanals que lor servisson per ausir de sons distants. Son pas per fòrça localizats sul cap mas se pòdon trobar sus divèrsas partidas del còrs (pòdon èsser de pels per exemple).
300px|thumb|right|Varietat de formas d'aurelhas dins las familhas de ratapenadas
L'estructura de l'aurelha
Pels mamifèrs, l'aparelh auditiu compren tres partidas.
L'aurelha mejana
L'aurelha mejana compren la trompa d'Eustaqui, un conducte que la fa comunicar dirèctament amb la faringe, egalant la pression entre los dos costats del timpan. D'autra part i trobam tanben la cadena ossiculara constituida pel martèl, l'enclutge e l'estriu, qu'es lo camin de las vibracions mecanicas vèrs la fenèstra ovala, una autra membrana, la quala provòca una vibracion dins lo liquid qu'emplís lo cagaròl.
L'aurelha intèrna
La coclèa conten la membrana basilara, ont se trapa l'organ de Corti, un ensems de cellulas ciliadas (entre 24,000 e 30,000) que vibran a de frequéncias especificas. La localizacion dels cilis long de la membrana basilara es en foncion de la longor d'onda que i son sensibles.
Finalament, l'informacion nervosa arriba al cervèl (cada aurelha separadament).
L'estructura de l'aurelha
thumb|250px|Estructura de l'aurelha umana
1-Ausida/aurelha extèrna
2-Conducte auditiu
3-Pavalhon auditiu (aurelha)
4-Timpan
5-Ausida/aurelha intèrna
6-Martèl
7-Enclutge
8-Estriu
9-Canals semicirculars
10-Coclèa
11-Nèrvi auditiu
12-Trompa d'Eustaqui
Vico
Vicu (cumuna) en còrs (Vico en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Corsega del Sud e la region de Corsega.
Romantisme
Lo romantisme es un movement artistic d'Euròpa occidentala, qu'espeliguèt tre lo sègle XVII en Anglatèrra e en Alemanha. A la debuta del sègle XIX, aquesta mòda s'implantèt tanben en França, Itàlia e en Espanha. Se desvolopèt jos la restauracion e la Monarquia de julhet en reaccion a las regularitats classicas qu'èran jutjadas tròp rigidas e lo racionalisme filosofic dels sègles anteriors.
Lo romantisme se fa per mejan de las revendicacions dels poètas amb lo "ieu". Lor agrada de parlar d'experiéncias personalas e arrestan de tractar l'aspècte fictiu dins los romans e los poèmas. Se caracteriza per una volontat d'explorar totas las possibilitats de l'art per exprimir las extasis e los problèmas de còr e d'arma: es una reaccion de sentiment contra la rason, exalta lo mistèri e çò fantastic en cercar l'evasion e lo plaser dins los sòmis, çò morbid e çò sublim, l'exotisme e lo passat. Es un ideal o una cachavièlha de sensibilitat e de melancolia. Sas valors esteticas e moralas, sas idèas e tematicas nòvas tardèron pas gaire a influenciar d'autres domenis coma la musica o la pintura. Lo romantisme pòt èsser present dins los romans del sègle XIX coma en cò dels escrivans franceses coma Victor Hugo, Chateaubriand, Stendhal, o dels alemands del sègle XVIII coma Eichendorff, Goethe, Hoffmann...
Sonzay
Sonzay es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Geografia
La municipalitat de Sonzay se situa en totalitat en Gâtine tourangelle #que se caracteriza per sòls paures (Gâtine ne ancià Francés correspondiá a de tèrras gâtées - pauras) La foret extrèmament giboyeuse recobra en granda part lo sud del territòri (bòsc de la motte, del morter als fraires …). De pichonas vallées mai o mens dintradas amagan ruisseaux en lo sieu se.
La commune de Sonzay se situe en totalité en Gâtine tourangelle qui se caractérise par des sols pauvres (Gâtine en ancien Français correspondait à des terres gâtées - pauvres) La foret extrêmement giboyeuse recouvre en grande partie le sud du territoire (bois de la motte, du mortier aux moines …). De petites vallées plus ou moins encaissées cachent des ruisseaux en leur sein.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Malpas
Malpas es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Geografia
Lo vilatge se situa en lo centre-es de la França, al sud del departament del Doubs, a una vintena de quilomètres de la frontièra suisse. Se tròba al sud-oèst de la vila de Pontarlier #que n'es distant de 12 quilomètres aperaquí e près del Lac de Sant-Ponch.
Le village se situe dans le centre-est de la France, au sud du département du Doubs, à une vingtaine de kilomètres de la frontière suisse. Elle se trouve au sud-ouest de la ville de Pontarlier dont elle est distante de 12 kilomètres environ et à proximité du Lac de Saint-Point.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
[[Categoria:Comuna de Imatge:cap
Floirac (omonimia)
Floirac pòt designar:
Chevinay
Chevinay en arpitan (Chevinay en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Langemark-Poelkapelle
Langemark-Poelkapelle es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Ledegem
Ledegem es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Bardenas Reales
Las Bardenas Reales son una region naturala semidesertica, o badlands, d'aperaquí 42 000 ectaras dins lo sud-èst de Navarra en Espanha. Los sòls son compausats d'argila, de greda e de gres e son estats erodadas per l'aiga e lo vent creant de formas susprenentas, de canhons, de replanats, d'estructuras tabularas e de puèges isolats, dits cabezos. Las Bardenas Reales son desprovesidas de zonas urbanas, la vegetacion es escassa e las nombrosas aigas que traversan lo territòri an un debit netament sasonièr, demorant sèc la màger part de l'annada.
Abore
L'abore (o abouré, aboulé) es una lenga kwa parlada en Còsta d'Evòri.
Localisacion e dialèctes
L'abore es parlat dins las sosprefecturas de Grand-Bassam, Bonoua et Bongo.
Article 6 de la Constitucion de la Cinquena Republica francesa
L'article 6 de la Constitucion de la Cinquena Republica francesa determina lo mòde d'eleccion del President de la Republica.
Lendelede
Lendelede  es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Tèrra (omonimia)
La Tèrra es d'en primièr una planeta del Sistèma Solar mas tanben :
Article 75-1 de la Constitucion de la Cinquena Republica francesa
L'article 75-1 de la Constitucion de la Cinquena Republica francesa introdutz las lengas regionalas dins la Constitucion. Foguèt creat per la lei constitucionala del 23 de julhet de 2008.
L'article 75-1 constituís pas un drech o libertat opausable
Una decision del Conselh Constitucional de mai de 2011 en seguida d'una question prioritària de constitucionalitat declara qu'aqueste article dona pas de drech o libertat opausable per los particulars e las collectivitats. Aqueste article aviá mes en avant per de nombroses parlamentaris de tot bòrd coma (Francés Vairon), lo fach que  (Philippe Folliot) o encara que  (Patrick Braouezec).
L'article 75-1 e la Carta de las lengas regionalas
Lo constitucionalista Guy Carcassonne considera que l'insercion de l'article 75-1 dins la Constitucion poiriá constituir un fondament per una ratificacion de la Carta Europèa des Lengües Regionaus o Minoritàries.
Frizon
Frizon es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Geografia
A Unitat|14|km de Épinal, lo vilatge a bastit ne escalona sus un scenari en dominant lo marge esquèrre de la Moselle, adaigat pel Avière. S'i distinguís Frizon-Anautita e Frizon-Bassa. Las doas parts del vilatge an partejat pel ruisseau del Poinsot.
À 14 km d'Épinal, le village est bâti en étage sur un plateau dominant la rive gauche de la Moselle, arrosé par l'Avière. On y distingue Frizon-Haute et Frizon-Basse. Les deux parties du village sont partagées par le ruisseau du Poinsot.
Istòria
La preséncia romaine a #èsser confirmada l'an 1834 per la descobèrta d'una condecora n'aur ( aureus crompat pel musèu de Épinal l'an 1834 ) al tipe de Tibère. En 1861, una enquèsta de l'instruccion pulique nòta l'existéncia de pavés en pèira calcaire (largeur d'Unitat|7.10|m ) visiblas entre lo bòsc de Igney, lo molin del Reng Denis e Bòsc lo Conta e conclutz a l'existéncia d'una via romaine #que vendiá de Bettegney-Sant-Brice per anar cap a Igney (de Quasèrns Vilminot, 4, 6 )
Lo pòble de Frizon apareis jol nom de Frezonis Villa en un títol de 1104 inscrich al prieuré de Belval.
L'archiu revèlan, en data del 25 de febrièr de 1574, un "dénombrement" de Claude de Bussignécourt, senhor de Damelevières d'aquel #que possedissiá "lez Anautita e Bassa Frizon".
Destruida pels Suedeses en lo moment de la guèrra de Trenta Ans, estrossejada per las tropas de Louis XIV pauc après, la anciana Frizonium Villa comptava pas mai #qu'una cinquantena d'abitantas a la XVII sègle.
Lo 27 d'abril de 1895, los tres ponts del pòble aguèron emportat per l'onda d'aiga consecutiva a la ruptura del barrage de Bouzey e se dénombra quatre victimas.
La présence romaine a été confirmée en 1834 par la découverte d'une médaille en or ( aureus acheté par le musée d'Épinal en 1834 ) au type de Tibère. En 1861, une enquête de l'instruction pulique note l'existence de pavés en pierre calcaire (largeur de 7.10 m ) visibles entre le bois d'Igney, le moulin du Rang Denis et Bois le Conte et conclut à l'existence d'une voie romaine qui venait de Bettegney-Saint-Brice pour aller vers Igney (Cahiers Vilminot, 4, 6 )
Le village de Frizon apparaît sous le nom de Frezonis Villa dans un titre de 1104 inscrit au prieuré de Belval.
Les archives révèlent, en date du 25 février 1574, un "dénombrement" de Claude de Bussignécourt, seigneur de Damelevières de ce qu'il possédait "lez Haute et Basse Frizon".
Détruite par les Suédois lors de la guerre de Trente Ans, ravagée par les troupes de Louis XIV peu après, l'ancienne Frizonium Villa ne comptait plus qu'une cinquantaine d'habitants au XVII siècle.
Le duc de Lorraine Stanislas Leszczyński y fit construire un relais de chasse au XVIII siècle entre Frizon-Haute et Frizon-Basse ; celui-ci est devenu un restaurant.
Le 27 avril 1895, les trois ponts du village furent emportés par la vague d'eau consécutive à la rupture du barrage de Bouzey et on dénombra quatre victimes.
Le 11 juillet 1984, une rafale descendante souffla sur la commune causant de nombreux dégâts matériels mais aucune victime ne fut à déplorer. La forêt de Frizon porte encore aujourd'hui les traces de cet événement dont elle a beaucoup souffert.
Saint-Usage (Còsta d'Aur)
Saint-Usage  es una comuna francesa administrada per lo departament de Còsta d'Aur de la region de Borgonha.
Lo-Reninge
Lo-Reninge es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Minamoto no Yorimitsu
Minamoto no Yorimitsu (源頼光 en japonés, 944-1021), que li dién tanben Minamoto no Raiko, siguèt un sòci dau clan Minamoto. Siguèt un dei premiers Minamoto coneissut per sei proessas militàrias.
Sei servicis leiaus au clan Fujiwara li aguèron permés de venir lo governador de la província d'Izu e de la província de Kōzuke. Yorimitsu comandèt tanben la garda emperiala. Après la moart de son paire, Yorimitsu eiretèt lo drech de governar la província de Settsu.
Article 9 de la Constitucion de la Cinquena Republica francesa
L'article 9 de la Constitucion de la Cinquena Republica francesa dispausa que.
Gâcogne
Gâcogne es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Geografia
Aquel vilatge se situa en lo massís del Morvan e fa partida de lo sieu parc natural regional. A traversat pel Anguison.
Situacion de la municipalitat de Gâcogne en lo departament de la Nièvre
La municipalitat reagrupa 34 caserius, huis e de domenis repartits sus formatnum:2521 ectaras.
Ce village se situe dans le massif du Morvan et fait partie de son parc naturel régional. Il est traversé par l'Anguison.
Situation de la commune de Gâcogne dans le département de la Nièvre
La commune regroupe 34 hameaux, huis et domaines répartis sur 2,521 hectares.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Al, los bénédictins de Sant Léonard de Corbigny batissent un prieuré a Jailly, apertenent a Corbon. La siá parròquia, anteriora al, fasiá partida de la archiprêtré de Corbigny, doncas del diocèse de Autun.
Se tròba de mencions de la vila jol nom Gacongne en 1596.
En 1853, comptava 1,274 abitants, mas lo abattage e lo flottage de bòsc an entrenat una fòrta migracion. Totun, a sabut conservar «lo auberge de Gâcogne», un comèrci #que debana de épicerie, station-servici, depaus de pan, ponch-plaça, cafè-en restaurant e de cambras de hostes. Se tròba tanben de cambras de hostes en «lo huis Pillavoine» e un gîte de sojorn a «la huis a la Pagina». La vida del vilatge estat animada, mercés a un comitat de las fèstas dinamicas : fèsta patronale del Sant Laurent, seradas tematicas...
250px|right|thumb|Vue de Gâcogne depuis la [[chapelle du Banquet (Mhère)]] Dans l'antiquité, la ville avait pour nom Vasconium (ou Vascons) et était une colonie de soldats Romains. On y trouve d'ailleurs des traces de la voie romaine reliant Château-Chinon à Vézelay.
Au, les bénédictins de Saint Léonard de Corbigny batissent un prieuré à Jailly, appartenant à Corbon. Leur paroisse, antérieure au, faisait partie de l’archiprêtré de Corbigny, donc du diocèse d’Autun.
On retrouve des mentions de la ville sous le nom Gacongne en 1596.
Niarafolo
Lo niarafolo (o nyarafolo) es una lenga senofo parlada en Còsta d'Evòri.
Localisacion e dialèctes
Lo niarafolo es parlat dins las sosprefecturas de Ferkessédougou e de Diawala, que son restacadas al district de las Savanas.
Castèthnau e Camplong
Castèthnau e Camplong [kas'tɛtnaw] [kam'lunk] (Gazteluberri Bearno en basco, Castetnau-Camblong en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Camplong qu'ei format deus mots gascons camp e long. Lo nom que's refereish benlhèu a l'arribèra deu Gave d'Auloron o a la sèrra alongada dont Camplong ei a l'extremitat oèst.
Istòria
Castèthnau e Camplong, dus lòcs geograficament separats, jamei estón duas comunautas distinctas. Lo borg d'origina qu'ei Camplong. En 1289, Gaston VII Montcada que bastí un castèth suu territòri de Camplong e l'aperè Lo Casteg-nau d'Arribère de Navarrencx o lo castetnau de Camblong. En 1793, la municipalitat qu'èra Camblong et Castelnau (en francés) e Camplong qu'annexè Castèthnau (dens aqueth sens) enter 1790 e 1794. En 1801, la comuna qu'èra oficialament Castetnau-Camblong.
Drèsda
Drèsda (en alemand Dresden) es la capitala del Land alemand de Saxònia. Sa populacion èra estimada a 505,563 abitants, en 2006. Sa superfícia totala es 328,30 km².
Galariá de fòtos
thumb|800px|center|Vista de Drèsda.
Messines
Messines es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Alcòl
Un alcòl (var. alcoòl, arcòl, tressièis ) es un compausat quimic organic caracterizat per la preséncia d'un atòm de carbòni tetraedric portaire d'un grop idroxil –OH. A l'origina, lo tèrme designava unicament l'etanòl qu'es conegut per l'umanitat dempuei la fin de la Preïstòria. Pasmens, pauc a pauc, d'autreis alcòls foguèron descubèrts e lo grop fòrma uei una familha importanta de compausats organics amb d'aplicacions importantas coma solvents, reactius, combustibles e antigèus.
De la Preïstòria a l'aparicion de la quimia modèrna
Leis alcòls, especialament l'etanòl, son probablament coneguts per l'èsser uman dempuei la fin de la Preïstòria. D'efiech, de traças indican una domesticacion de la vinha vèrs 5,000 avC en Caucàs. D'autreis elements, sovent pus ancians (entre 8,000 avC e 5,000 avC), semblan tanben indicar la conoissença dei proprietats de certanei fruchs fermentats en Asia Occidentala, en China e dins lo nòrd-oèst dau continent american. En Egipte, una solucion a basa de metanòl obtengut per pirolisi de la fusta èra utilizat durant lo procès de momificacion.
Lo premier isolament d'etanòl foguèt probablament l'òbra deis alquimistas arabs de l'Edat Mejana. Gràcias a un melhorament dei tecnicas de destillacion, foguèron capables de separar divèrsei compausants dau vin. Aquelei descubèrtas se difusèron en Euròpa – ò redescubèrtas – au sègle XII, principalament per Ramon Llull (1232-1315) que foguèt lo premier de mencionar la diferéncia entre l'alcòl absolut e lei mesclas d'alcòl e d'aiga. Dins aquò, lei progrès foguèron lents e limitats maugrat la redescubèrta dau metanòl per Robert Boyle (1627-1691) en 1661.
La comprenença deis alcòls dempuei lo sègle XIX
Amb l'aparicion de la quimia a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, lei trabalhs sus leis alcòls conoguèron un desvolopament important. Inicialament fòrça centrats sus l'etanòl, permetèron de'n determinar lei constituents (carbòni, oxigèn, idrogèn) gràcias ai recèrcas d'Antoine Lavoisier (1743-1794). Puei, en 1808, Nicolas Théodore de Saussure (1767-1845) capitèt d'identificar la formula bruta de sa molecula e, en 1858, l'Escocés Archibald Scott Couper (1831-1892) trobèt son estructura. Durant aqueu periòde, lo metanòl foguèt tanben l'objècte de recèrcas que permetèron d'establir son estructura en 1834. Pasmens, pauc a pauc, l'interès se portèt sus l'ensemble deis alcòls amb l'identificacion de la seria omològa deis alcòls linears e aquela deis alcòls segondaris e terciaris (coma lo 2-metilpropan-2-òl).
A partir de la segonda mitat dau sègle XIX, lei progrès dei quimistas entraïnèron l'estudi de fenomèns pus globaus coma de reaccions quimicas d'un tipe donat. Pauc a pauc identificats coma una familha distinta, leis alcòls foguèron integrats dins aqueu movement. Ansin, mai d'una descubèrta en quimia organica aguèt de consequéncias sus la conoissença dei proprietats deis alcòls. En particular, foguèt lo cas de l'estudi de l'esterificacion (fabricacion d'un estèr a partir d'un alcòl e d'un acid carboxilic) per Emil Fischer (1852-1919), deis organomagnesians (que pòdon reagir amb leis alcòls) per Victor Grignard (1871-1935) ò dei reaccions de substitucion nucleofila e d'eliminacion (que pòdon implicar d'alcòls) per Christopher Kelk Ingold (1893-1970). Aquel esfòrç contunièt après la Segonda Guèrra Mondiala amb la descubèrta dau procès Ziegler, per Karl Ziegler (1898-1972), que permet la fabricacion d'alcòls linears a partir d'una reaccion entre l'etilèn e lo trietilalumini.
Etimologia
Lo mot « alcòl » vèn de l'arabi Al- e kohl. Lo premier es un article definit e lo segond designava una pouvera obtenguda a partir de la sublimacion de l'estibina. Èra considerada coma « l'esperit » dau minerau e foguèt utilizada coma antiseptic, linhador e cosmetic. Amb lei progrès de l'alquimia araba, la significacion dau tèrme foguèt estenduda a totei lei substàncias destilladas. Puei, son sens se limitèt a l'etanòl quand lei beures alcoolizats foguèron associats a l'idèa « d'esperits ».
Tipes d'alcòls
D'un biais generau, un alcòl contèn la sequéncia R–O–H amb R un radicau organic variable contenent un atòm de carbòni portant lo grop alcòl –OH. Segon sa natura, se destrian : Lei fenòls son de còps considerats coma d'alcòls particulars amb un carbòni liat a un cicle benzenic. Pasmens, coma lor reactivitat es ben diferenta d'aquela deis autreis alcòls, son generalament classats en defòra deis alcòls.
Leis enòls son egalament de còps considerats coma un cas particular d'alcòls. Son un ensemble de moleculas onte lo carbòni portant la foncion alcòl fa partida d'un liame doble C=C. Dins aquò, es en realitat una forma tautomèra d'un aldeïd e d'una cetona. La forma majoritària i es donc generalament l'aldeïd ò la cetona levat de quauquei cas rars onte l'enòl es estabilizat per mesomeria coma un fenòl.
Nomenclatura
Per la basa conjugada d'un alcòl, lo nom de l'ion alcoolat es format en apondent lo sufix « -oolat ».
Noms usuaus
Coma totei lei substàncias quimicas ancianas ò d'usatge frequent, leis alcòls pus utilizats an de noms usuaus diferents dau nom previst per lei règlas de nomenclatura. Per exemple, es lo cas dau tert-butanòl, fòrça utilizat per la fabricacion de carburant, que son nom vertadier es 2-metilpropan-2-òl.
Procès Ziegler e oxo
Lo procès Ziegler permet de produrre d'alcòls linears a partir d'una reaccion entre l'etilèn e lo trietilalumini seguida per una oxidacion e una idrolisi. Aquò entraïna la sintèsi de divèrseis alcòls que son separats per destillacion. Un exemple de sintèsi de l'octanòl segon aqueu procès es lo seguent :
Per sintetizar d'alcòls pus importants, es possible d'utilizar l'idroformilacion deis alcèns seguida per una etapa d'idrogenacion. Per exemple : En particular, aqueu procès permet de produrre d'alcòls gras que son utilizats per la fabricacion de detergents.
Reaccions d'idradatacion
Certaneis alcòls leugiers fòrça utilizats dins l'industria (etanòl, isopropanòl, 2-butanòl, tert-butanòl) son fabricats amb una addicion d'aiga sus d'alcèns. Existís dos metòdes per o far :
Procès biologics
Certaneis alcòls pòdon èsser produchs per de procès biologics. En particular, es lo cas de l'etanòl que pòu èsser sintetizat per fermentacion per de levuras transformant de sucres. Aqueu procès es fòrça conegut dins leis industrias fabricant de beures alcoolizats coma lo vin ò la bièra. Pasmens, es possible de produrre d'autreis alcòls d'un biais industriau a partir d'autrei procès de fermentacion. Per exemple, es lo cas dau butanòl que pòu èsser sintetizat per lo bactèri Clostridium acetobutylicum a partir de la cellulòsa.
Reaccion de substitucion
Es possible de produrre d'alcòls a partir de reaccion de substitucion nucleofila entre un alogenoalcan e una basa fòrta dau tipe NaOH ò KOH. Leis alogenoalcans de classa I permèton d'obtenir d'alcòls de classa I e, respectivament, leis alogenoalcans II e III dònan la possibilitat de sintetizar d'alcòls II e III. La sintèsi d'alcòls II e III es eglament possibla gràcias a una reaccion entre un reactiu de Grignard e un grop carbonil R(CO)R' (reaccion de Grignard), entre un alogenoalcan e un grop carbonil en preséncia d'un metau (reaccion de Barbier) ò entre un alogenoalcan e un grop carbonil en preséncia de saus de cròme ò de niquèl (reaccion de Nozaki–Hiyama).
Reaccion de reduccion
Existís au mens tres reaccions de reduccion que permèton de sintetizar d'alcòls. La premiera consistís a redurre una cetona ò un aldeïd amb un agent reductor coma lo tetraidruroborat de sòdi ò lo tetraidruroaluminat de liti. Es tanben possible d'utilizar la reduccion de Meerwein-Ponndorf-Verley qu'es basada sus la reduccion d'un alcòl, catalizada per un alcoolat, per formar un autre alcòl. De mai, dins un mitan reaccionau oxidant, aquela reaccion es reversibla, çò que permet de tornar obtenir lo premier alcòl. Enfin, se fau mencionar l'idrogenacion asimetrica de Noyori que permet de fabricar un alcòl a partir d'un β-ceto-estèr.
Idrolisi
En preséncia d'acid sulfuric, es possible d'obtenir d'alcòls a partir d'alcèns segon una reaccion d'idratacion. Aquò permet la sintèsi d'alcòls segondaris ò terciaris. Pasmens, l'utilizacion d'acid sulfuric coma catalisaire es de còps problematica en causa de la reactivitat d'aqueu compausat. Ansin, dins certanei cas, l'utilizacion de tetraidruroborat de sòdi es donc preferida. 400px|center
Proprietats fisicoquimicas
Leis alcòls fòrman un grop important de substàncias relativament diferentas. Pasmens, quauquei ponchs comuns pòdon s'observar. Ansin, leis alcòls de massa moleculara febla son sovent liquids e incolòrs dins lei condicions normalas de temperatura e de pression. Leis alcòls pus pesucs se presentan sovent sota la forma de solids blancs.
Au nivèu moleculara, lo grop –OH entraïna sovent la formacion d'un liame polar en causa de sa geometria (de tipe AX2E2) e deis electronegativitats respectivas de l'oxigèn, dau carbòni e de l'idrogèn. Aquelei grops pòdon formar de liames idrogèns. Aquò a de consequéncias sus lo ponch d'ebulicion (sovent auts) e la solubilitat dins l'aiga. Dins aquò, aquelei darriera varia egalament segon d'autrei paramètres coma la talha de la molecula (la solubilitat aumenta se la talha demenís), lo nombre de foncions alcòl (lei diòls son pus solubles que leis alcòls simples) e la ramificacion de la cadena carbonada (la ramificacion aumenta la solubilitat).
Aciditat
La polarizacion fòrta dau liame O–H ofrís la possibilitat d'una rompedura ionica. Leis alcòls constituïsson d'acids febles amb un pKa generau situat entre 16 e 18 dins l'aiga (10 per lei fenòls) gràcias a la liberacion d'un cation H+. Aquela aciditat es donc fòrça febla e sa manifestacion dins un mitan aquós es donc fòrça limitada. En revènge, es possible de l'observar dins de solucions non aquosas, generalament gràcias a l'accion d'una basa fòrta coma l'amidur de sòdi. La basa conjugada d'un alcòl es un ion alcoolat.
Un alcòl es egalament una basa indiferenta se se considera la capacitat dei doblets liures de l'atòm d'oxigèn de capturar un proton per formar l'acid ROH2+. Dins aquò, lo pKa d'un tau acid es d'aperaquí -2 e sa formacion es donc fòrça febla en mitan aquós. Enfin, gràcias a la reactivitat dei doblets, se pòu considerar l'alcòl coma una basa de Lewis.
Nucleofilia
Leis alcòls son de nucleofils fòrça bòns en causa de la reactivitat dei doblets liures de l'oxigèn.
Nucleofugacitat
La polarizacion dau liame C–O entraïna l'aparicion d'una rompedura ionica segon l'esquèma R–OH → R+ + HO-. Aquela rompedura es pasmens relativament malaisada e leis alcòls son de nucleofugs marrits. Dins aquò, es possible de la facilitar se l'alcòl es estat protonat per avans (ROH2+). Aquela proprietat permet ais alcòls de participar a de reaccions de substitucion nucleofila ò d'eliminacion.
Deprotonacion
La deprotonacion d'un alcòl es una reaccion acidobasica qu'implica l'atòm d'idrogèn dau grop –OH. Amb un pKa de 16 a 18, es possible de l'arrancar gràcias a l'accion d'una basa fòrta coma l'idrur de sòdi. Aquò permet de formar d'ions alcoolat.
Substitucion nucleofila
Leis alcòls amb un grop –OH participan pauc ai reaccions de substitucion nucleofila car aqueu grop es ben estacat au rèsta de la molecula. Per permetre una tala reaccion, es necessari de protonar lo grop –OH per formar –OH2+. Dins aqueu cas, la partença dau grop alcòl entraïna la formacion d'una molecula d'aiga, substància establa, e la substitucion nucleofila es possibla.
L'interès principau d'una substitucion nucleofila menada sus un alcòl es de remplaçar la foncion –OH per un atòm d'alogèn coma lo clòr ò lo bròme. L'apondon de catalisaires (acid cloridric) es sovent requista.
Un cas particular de substitucion nucleofila es la desoxigenacion de Barton–McCombie. Permet de transformar un alcòl en alcan gràcias a l'accion d'un tioestèr seguit per una reaccion amb un organostannic e un organoborat.
Desidratacion
Es possible de desidratar un alcòl gràcias a l'accion d'un acid fòrt. D'efiech, lei proprietats de basa de Lewis dei doblets liures de l'atòm d'oxigèn pòdon li permetre de capturar un ion H+. Dins aqueu cas, aquò pòu menar a la formacion d'una molecula d'aiga que quita lo rèsta de la molecula. Aqueu fenomèn es relativament simple amb leis alcòls terciaris mai es pus malaisat amb leis alcòls primaris. Mena generalament a una reaccion d'eliminacion que permet de sintetizar un alcèn. Dins lo cas onte la formacion de plusors alcèns diferents es possibla, lo produch majoritari es generalament aqueu previst per la règla de Zaitsev.
600px|center
Esterificacion
Leis alcòls e leis acids carboxilics pòdon reagir per formar un estèr (esterificacion de Fischer). Aquela reaccion necessita generalament un catalisaire coma l'acid sulfuric :
Oxidacion
Leis alcòls primaris (R–CH2–OH) pòdon èsser oxidats per formar d'aldeïds ò d'acids carboxilics. Dins aqueu procès, l'aldeïd es generalament una etapa avans l'obtencion de l'acid. Pasmens, es possible de limitar l'oxidacion a la sintèsi de l'aldeïd (per exemple en utilizant lo reactiu de Collins) ò de formar dirèctament l'acid carboxilic (amb un oxidant poderós coma lo permanganat de pòtassi ò lo reactiu de Jones). Leis alcòls segondaris (R1R2CH–OH) pòdon èsser oxidats per formar de cetonas. En revènge, leis alcòls terciaris son resistents a l'oxidacion.
500px|center
Aplicacions e utilizacions
Leis alcòls son fòrça utilizats dempuei la descubèrta dau procès de fermentacion, benlèu tre lo periòde finau de la Preïstòria. Pasmens, seis usatges conoguèron un desvolopament important amb lo progrès tecnic iniciat per la Revolucion Industriala. Uei, pòdon èsser gropats au sen de quatre ensembles distints : Certaneis alcòls son produchs en quantitats fòrça importantas amb, per exemple, mai de 20 milions de tonas anualas per lo metanòl durant leis ans 2010.
Toxicitat
L'etanòl es una substància toxica ben coneguda que pòu entraïnar la mòrt s'es consumada en quantitat importanta. Sa consumacion repetida a tanben de consequéncias negativas sus la santat umana car favoriza l'aparicion de malautiás coma de cancèrs. Pasmens, l'etanòl fa partida deis alcòls pauc toxics per l'òme. D'efiech, la màger part deis autreis alcòls presentan una toxicitat importanta en causa d'una durada d'eliminacion relativament lònga, de procès d'eliminacion entraïnant de degalhs dins lei rens e d'efiechs toxics dirèctes ò indirèctes amb l'aparicion de substàncias toxicas durant lei procès de degradacion menats per l'organisme.
Menin
Menin es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Meulebeke
Meulebeke es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Hauts Pirenèus
Eths Hauts Pirenèus (65), qu'òm pòt aperar tanben eths Nauts Pirenèus o Auts Pirenèus, que son un departament francés situat en Occitània. Que hèn partida dera region administrativa d'Occitània e dera region istorica de Gasconha.
NB — Ena nòrma alibertina deth occitan, qu'ei desconselhada era utilizacion dera forma populara Hautas Pirenèas emplegada peth conselh departamentau.
Eth son caplòc qu'ei Tarba.
Preïstòria
Despuish plan mes de 100,000 ans, eths òmes que son presents en espaci deths Nauts Pirenèus.
Saint-Pierre-de-Lamps
Saint-Pierre-de-Lamps es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament d'Endre e la region dau Centre.
Hauts Pirenèus
Preïstòria
Era preïstòria qu’a deishat documents excepcionaus tanpè eth Paleolitic mejan e sustot ath superior en tutas ondradas e decoradas ricament a Gargàs, Lortèth, era Bastida e tanben en calcari deth pèmont 30,000 ans e i a. Eras pèiras lissadas deth Neolitic que’s tròban en quantitat enas arribèras der'Ador e der'Arròs, eth son afluent.
Mès ua deras hòrtas originalitats deth departament qu’ei era riquessa arqueologica dera sua Protoïstòria (periòde de 2000 avant Jèsus-Crist dinc ar’arribada deths Romans en 56 av. J.-C.).
Pendent aqueth doble millenari, eras tribús celtibèras que s’installan hortament sus eths soms deras còstas on amainatjan vertadèras ciutadèlas de tèrra e de husta (oppidums). Quauquas uas que demoran encòra en un bon estat relatiu, coma era de "Castèth Crabèr" ara Garda sus mes de.
Era colonizacion romana
Aqueth pòble aperat " Bigerrion " peths Romans qu’a deishat mes de 200 menhirs, dolmèns, cromlècs e tumuli sus eths platèus de Ger e de Lanamesa, un vertadèr tresaur arqueologic.
Pendent 5 sègles eths Romans qu’ocupan eth territòri Bigerrion e desvelòpan ua remirabla mesa en valor deth espaci basada sus un hialat plan sarrat de "villas", poderosas entrepresas agricòlas tostemps ath mes pròche der’Ador, der’Eishés, der’Arròs e enas arribèras deras vaths pirenencas. Que n’èm a mes de 20 villas conegudas ath dia de uei. Eths romans que basteishen duas villas o dus nuclèus urbans a Tarba, ena plana e sus er'aiga. Bigòrra o Sent Leser a a capvath sus un oppidum que pòrta era sola muralhada maçonada deth departament sus quasi un quilomètre de longor. Eras descobèrtas arqueologicas que s’i multiplican.
Er’edat mejana deras abadias
Era longa edat mejana de 500 dinc a 1500 qu’ei ua epòca agitada e troblada. Eras granas invasions deth sègle IV tau IX qu’an destrusit eras villas e eras vilas romanas. Er’insecuritat qu’ei grana. Eths premèrs contes de Bigòrra que's son installats de cap a 840 a Sent Leser-Bigòrra tot premèr e a Tarba après, ath sègle XII, en ua dobla vila fortificada : era ua episcopau ar’entorn dera glèisa dera sèda, er’auta condau ar’entorn deth Brauhauban. Era mèrca originau der’edat mejana sus eths Hauts Pirenèus que demora eth hialat hèra sarrat deras abadias benedictinas tanpè eth sègle VIIau. Que segueishen eths camins de Sent Jaques de Compostèla e que’us asseguran. De cap a 1200, que n’i a un bon dotzenat : clunisianas dab Sent Leser, Sent Savin, Sent Pèr de Bigòrra o Madiran, ua cisterciana dab er’Escaladiu, totas plan renomadas.
Dera pèsta taras guèrras de religion
De 1300 tà 1425, eth Comtat que passa devath sequèstre deths reis de França e eth prestigiós Gaston Febus n’i pòt pas arren. Era grana pèsta negra venguda d’Espanha enlà que tua era quasi mitat dera populacion : temps deths maishants !
Se ua bona lançada economica e s’anonça de cap a 1500, eras guèrras de religion de 1569 tà 1589 que botan era Bigòrra dera planha en ua tarribla horrèra militara : pilhatge, violéncia, destruccion e mort entà Tarba, Rabastens e Vic… Eths responsables que’n son cada un a son torn Montgomerry entaus prostestants o Blasi Montluc entaus catolics. Eras vaths pirenencas mes plan defenudas o organizadas que demoran meslèu acesadas.
Eths temps de prosperitat
Eth sègle XVII qu’ei tanben deths maishants entaths bigordans, d’autant mes qu’equipan Versalhas, a plan bon mercat tath rei, en husta, pèiras o marbres de qualitat.
Eth Sègle Gran de prosperitat tornada qu’ei eth XVIIIau, après 1725. Qu’ei basat sus 3 pielars deths solides : eths grans particularament eth blat, eths shivaus e eths mulets, era vinha e eth vin. Vilatges e vilas que’s tornan quilhar e eth país bigordan que’s plea d’ostaus, de casteròts o de castèths d’epòca tostemps aquiu ara ! eth baron d’Etigny, intendent d’Aush, que traça rotas reiaus en longas linhas dretas qui demoran çò de màger deth noste hialat rotièr.
Era Bigòrra qu’ei prèsta entàra Revolucion, de qui va crear eth departament deths Hauts Pirenèus eth 4 de herevèr de 1790 mercés a Bertran Barère. Qu’ei compausat essenciaument dera Bigòrra e deras Quate Vaths.
Era formacion deth departament
Er’Assemblada Nacionau (aperada Constituenta) que decrèta, devath er'impulsion deths dus deputats bigordans deth Tèrç Estat (Dupont de Lus e sustot Bertran Barère), que "era Bigòrra e eras Quate Vaths que formaràn un departament e qu'er’assemblada e’s tenguerà a Tarba".
Eth pairin que n’estó Pinteville de Cernon, president deth "comitat de division", qui causigó eth nom de "Hautes-Pyrénées". Eth prumèr president deth Conselh Generau (aperat Directoire) qu’estó de 1790 tà 1793 eth varossés Pèir-Clar de Fondeville, visconte de Labatut.
Eras Quate Vaths estent geograficament esparricadas (Aura, Varossa, Manhoac e Nestés), que horniscón tanben territòris d’Astarac, de Comenge, de Nebosan e de Ribèra Baisha, e tanben eth Loron qui tanhèva ara "Ribèra Verdun". Cas quasi unic en França (dab era Vauclusa) eths Hauts Pirenèus que conservèn tanben eras enclavas de l’ex-Bigòrra en Biarn.
Eras guèrras deths sègles XIX e XX
Er’invasion anglesa ath moment dera purmèra cajuda der Empèri (1814) qu’estó miada ací per Wellington simadeish contra er’armada deth Marescau Soult (combat entre Tarba e Vic).
Ath lonh deras termièras alemandas, eths Hauts Pirenèus non conegueràn pas mes nada ocupacion estrangèra dinc a 1942-1944. Eths efèits deras guèrras francoalemandas que s’i trobèn :
Eras mutacions economicas deths sègles XIX e XX
Eth sègle XIXau qu’a transformat un país pro praube (qui èra d’aulhors estacat a Aush pendent eth Regim Ancian) e patissent d’un suberpoblament rurau (maximum absolut : 251,000 poblants en 1851) en un departament "toristic" mercés a dus atots :
Eth termalisme, vielh dejà, de qui s’espandeish dab er’epòca romantica qui hè devier " ara mòda " era montanha e amia eth " tout Paris " a vénguer entà i "préner eras aigas", sustot a Banhèras de Bigòrra, "er’Atenas deths Pirenèus" (Chateaubriand, Hugo, Lamartine, G. Sand).
Gavarnia e eras suas "hastiosas galihòrças" que simbolizan eth torisme naishent e eths soms, dejà tots vençuts ath mei deth sègle, que hèn vàger eth "pireneisme".
Lorda après eras aparicions de 1858, qui pòt hèr vénguer eths pelegrins mercés ar’ajuda dera piosa imperatriç Eugenia e sustot ara via de camin de hèr (1866). Eth gran pelegrinatge nacionau de 1872 qu’aubreish era tempsada de Lorda, vila mariau.
Lonh deths bacins carboèrs, eth departament deths Nauts Pirenèus que demora a despart dera purmèra Revolucion industriau e er’Arsenal qu’i ei era sola grana industria.
Era hada electricitat
Era segonda revolucion industriau qu’ei entaths Nauts Pirenèus era dera hada electricitat, ena fòrma deth carbon blanc e de totas eras industrias seguentas (materiau d’equipament electric, electroquimia, electrometallurgia) dab tres grans fasas :
Economia
Era segonda mitat deth sègle XX e era sua societat de consomacion non pòrta pas qu’ua navèra industria : eth electromenatgèr (SEB) a Lorda.
Era dominanta agricòla que baisha (disparicion deths 3/4 de las expleitacions) e era policultura que dèisha plaça a ua quasi-monocultura deth milhòc ena planha der’Ador, favorizada per’adaigament (sièti a Tarba dera Companhia d’Amainatjament deras Còstas de Gasconha en 1959). Mes recentament que s’an tornat desvolopar produccions de qualitat (guits taths hitges, pòrcs, vins de Madiran).
Er’importància deths lesers que valoreja eths atots deths Hauts Pirenèus, país deth torisme deras quate sasons e deths eco-espòrts.
Sectors principaus deth torisme navèth :