cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cauna de las Glèisas
Lo site, compausat de doas caunas tocantas, serviguèt de refugi al començament de l'ivèrn als caçaires preïstorics de boquetins e de lagopèds, que pescavan de salmons enòrmes en Arièja. Las sasons d'ocupacion foguèron determinadas per l'estudi de las rèstas de boquetin. Los nivèls magdalenians se distinguisson per una fauna abondanta pauc variada. En 1860, Fèlix Garrigon reconeguèt a una desena de mètres de l'intrada los vestigis d'un abitat magdalenian. A aquèla epòca, Joan Baptista Nolet trobèt una bana de buòu fossila, de dents del meteis romiaire, lo cèrvi gigant, lo singlar e d'ossaments umans. En 1863, l'abat Puech tròbèt d'ossaments e de terralhas. En 1865, lo doctor Guitard entresenhèt de tèsts nombroses de terralha. En 1921, lo doctor Cugulière descobriguèt los cavals, boquetins e bisonts gravats e Henri Breuil ne faguèt lo revelat. En genièr de 1943 l'abat Glory descobriguèt, en preséncia de R. Clastres, l'ièna e los dos pichons bisonts negres dins la cauna inferiora. En 1975, Joan Clòtas menèt de cèrcas en trobant las esqueletas de pus de 40 boquetins, 66 lagopèds, 54 peisses (trochas e salmons), 5 còrbs, 3 lèbres e de fragments d'isard, cabiròl, buòu e cèrvi. Demest las aisinas liticas e ossosas foguèron trobats d'arpons e de sagaias de bana de rangièr. Una sepultura individuala del Bronze Mejan foguèt descobèrta en 1982.
Neauphe-sur-Dive
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
.norton
(de Peter Norton, informatician) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana Symantec Corporation. Es en servici dempuèi lo 3 de decembre de 2015.
Fòrt
Un fòrt es una fortificacion isolada, permanenta e autonòma.
Naussac (lac)
Lo lac de Nauçac es un lac artificial de Losera mes en aiga dins la fin de las annadas setanta. Pòt estocar fins a 190,000,000 m³ d'aiga sus 1050  ha.
Son ròtle es de regular lo debit e lo nivèl d'Alièr.
La decision de metre en aiga la plana de Naussac, una de las melhoras tèrras d'aquela part de Losera, e lo vilatge de Naussac, foguèt presa dins las annadas 60. Malgrat una oposicion locala e militanta, las òbras del barratge comencèron lo 1èr d'octobre de 1976 per s'acabar en 1980. La mesa en aiga foguèt acabada en 1982.
En 2003 d'inspeccions mostrèron lo marrit estat del barratge (pèrda d'aiga). Per lo poder adobar, lo lac foguèt vujat totalament (acabat lo 2 de setembre de 2005).
|Un site oficial
Mommenheim
Mommenheim  en alemannisch (Mommenheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Julian (emperaire)
Julian (vèrs 332 o 331 - 17 de febrier de 364) foguèt un emperaire roman que reinèt en 364. Succediguèt a Constanci II e foguèt remplaçat per Jovian.
.med
(acorcha de medistry, marca) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana Medistry LLC. Es en servici dempuèi lo 3 de decembre de 2015.
Alice Walker
thumb|right|[[Fotografia d'Alice Walker.]]
Gran Concepción
Gran Concepción qu'ei ua aglomeracion urbana chilena. La soa populacion b'èra de 1 100 000 abitants en 2010. Sa superfícia totau qu'ei de 221,15 km².
Alice Walker
Alice Malsenior Walker (nascuda lo 9 de febrier de 1944, Eatonton) es una escrivana estatsunidenca favorabla ai movements per lei drechs dei dei femnas, dei Negres e dei Palestinians. Son roman pus famós, La Color porpra, recebèt lo Prèmi Pulitzer per la ficcion en 1983. Depintant la lucha d'una femna negra còntra lo racisme dei Blancs e lo patriarcat dei Negres, foguèt adaptat au cinèma per Steven Spielberg en 1985.
Gran Concepción
Clima
Lo clima de Concepción varia segon lei comunas e lo predominant és lo Clima mediterranèu.
Schalbach
Schalbach es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Maia Sandu
Maia Sandu (Risipeni, districte de Fălești, 24 de mai de 1972) es una femna politica moldava, del Partit accion e solidaritat.
De 2012 a 2015 foguèt ministra de l'educacion.
En 2016 pèrd l'eleccion presidenciala contra Igor Dodon.
En 2019 es cap del govèrn (de junh a novembre, son partit èra tresen a las eleccions legislativas).
Batalha de la Montanha Blanca
La Batalha de la Montanha Blanca se debanèt lo 8 de novembre de 1620 dins la region de Praga durant la Guèrra de Trenta Ans. Foguèt una victòria fòrça importanta per leis armadas de la Liga Catolica, comandadas per lei còmte de Tilly e de Bucquoy. D'efèct, lei tropas protestantas de Christian d'Anhalt-Bernburg perdeguèron 5,000 òmes e son artilhariá contra solament 700 soudats perduts per la Liga. Après aquela victòria, lei Catolics poguèron prendre Praga e ocupar Boèmia.
Maia Sandu
Lo 15 de novembre de 2020 es elegida presidenta de Moldàvia. Dintra en foncions lo 24 de decembre.
Arrast e Larrebiu
Arrast e Larrebiu (en basco: Ürrüstoi-Larrabile; en francés: Arrast-Larrebieu) qu'ei ua comuna de la província tradicionau de Sola.
Istòria
Qu’ei la fusion d’Arrast e de Larrebiu, en 1842.
Roiasc (parlar)
Lo roiasc es un dialècte de transicion entre l'occitan e lo nòrd-italian (ligur), revendicat en generau coma occitan, mas tenent de trachs estructuraus sobretot ligurs. Si parla dins l'auta Vau de Ròia e dins de tèrras adjacenti, escambarlat qu'es sobre l'estat francés e l'estat italian. Lo brigasc es una varietat locala de roiasc qu'a aquerit una cèrta notorietat.
Localizacion
Lo roiasc si parla dins li localitats seguenti:
Xermaménil
Xermaménil es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Roiasc (parlar)
Lo parlar brigasc
Lo brigasc es una varietat de roiasc parlada dins la Tèrra Brigasca, a La Briga (estat francés), La Briga Auta, Reaud e Verdeja (estat italian). S'illustra emb la revista locala R'Ni d'àigura [R^ Ní d'áigüra], qu'a una especialitat etnologica, e emb la revista A Vastera.
Halecostomes
Los Alecostòmes son de peisses Neopterigians, qu'acampan, gràcias als Teleosteans, la quasi totalitat dels peisses e la mitat dels Vertebrats. Se destrian dels autres Actinopterigians per la preséncia, sus la maissa superiora, d'un òs maxillar mobil al moment que la boca se dobrís.
Abraham Hanibal
alt=Portrait présumé d'Abraham Hanibal|vinheta|Retrach del general Ivan Meller-Zakomelski [[:ru:Меллер,_Иван_Иванович|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Ivan Meller-Zakomelski » dans une autre langue">(ru)
, malaurosament segon mai d'una fonts, per error, presumit d'èsser Abraham Hanibal .]] Abraham Hanibal o Hannibal (en rus: Абра́м Петро́вич Ганниба́л, Abram Pétrovitch Gannibal), nascut en 1696, mòrt lo 14 de mai de 1781, es un prince african, filh supausat del prince Brouha de Logone, près del lac Chad. Capturat en 1703 per d'esclavagistas e menat a Istambol, es crompat clandestinament per un diplomata rus pel compte de Pèire lo Grand, que volgava far una experiéncia — capitada — sus las capacitats intellectualas d'un enfant negre o mai generalament, mostrar per la practica que l'intelligéncia e las autras qualitats umanas dependon de cap de biais de la naissença.
Eva Mendes
Eva Mendes (n. 1974 en Miami, Florida) es una actritz americana de cinèma.
Abraham Hanibal
Es lo reire reire grand mairal del poèta rus Aleksandr Pushkin.
Barzy-sur-Marne
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region dels Nauts de França.
Abraham Hanibal
Jovensa
Sas originas demoran incertanas.
Barzy-sur-Marne
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Abraham Hanibal
Jovensa
Los primièrs escrichs sus Hanibal suggerissián que nasquèt en 1696 dins un vilatge nomenat Lagon, la capitala d'una província minora d'Etiopia, situada « del costat nòrd del fluvi Mareb… », (que servís ara en granda partiada de frontièra entre l'Etiopia e Eritrèa). PAsmens, aquel luòc jamai foguèt identificat en Etiopia. Se contava al sègle XIX qu'èra lo filh d'un gouvernaire o d'un senhor de la guèrra. « Coma los autres filhs avián estat portats a lor paire las mans ligadas amb una còrda, se gausiguèt de la libertat amb que son filh mai jove nadava dins las fonts de son paire » (Notas de Pushkin a Eugèni Oneguin).
Barzy-sur-Marne
Istòria
En 1923, çò cap de-luòc de municipalitat de Barzy-sus-Marna a transferit de Barzy-sus-Marna al caseriu de Marcilly, en venent aital çò cap de-luòc de municipalitat mas aquel traslat s'efectua sens lo cambiament de nom del comun continuament al decrèt de la.
Abraham Hanibal
Jovensa
Los resultats de las recercas menadas per Dieudonné Gnammankou per sa biografia d'Abraham Hanibal suggerisson uèi que vendriá puslèu del sultanat de Logone-Birni, al Cameron, al sud del lac Chad, e seriá estat capturat pel Sultan Abd El Kader de Baguirmi puèi vendut a de mercands d'esclaus. vinheta|Armas d'Abraham Hanibal Dins una suplica oficiala qu'Hanibal sometèt en 1742 a l'emperatitz Elisabèt I de Russia, ont sollicitava l'autreg d'un reng nòble e d'armas, demandava que figuran sus aquelas un elefant passant e una misteriosa devisa : « FVMMO », mot que significa « la patria » en lenga kotoko. Pasmens, « FVMMO » es tanben l'acronime de l'expression latine Fortuna Vitam Meam Mutavit Oppido, que significa: « la Fortuna cambièt ma vida tota ».
A l'edat de set ans (vèrs 1703), lo futur Hanibal es menat a Istambol, a la cort del sultan Mustafa II (1695-1703) o Ahmed III (1703-1730), ont demora un an. Lo biograf alemand d'Hanibal, compilant anonimament las sieunas paraulas, explica que « los enfants de familhas nòblas èran portadas al comandaire de totes los musulmans, lo sultan turc, coma ostatges », e podavan èsser tuats o venduts en esclavatge se lors paires s'agitavan. La sòrre de Hanibal, Lahan, tanben manda en captivitat, morís pendent lo viatge.
En 1704, après un an dins la capitala, Hanibal es menat en Russia per l'envait de l'ambaissador rus Savva Vladislavitch, segon los òrdres dels sieus superiors (un d'aqueles òmes es Piotr Andreïevich Tolstoi, rèire grand de l'escrivan Leon Tolstoi).
Tota l'operacion es menada sus òrdre de Pèire lo Grand. Hanibal seriá pas estat lo sol mainat negre que foguèt atal crompat. Pasmens s'èra alara al vam d'aver d'enfants negres a la cort dels monarcs europèus, foguèt pas aquela rason que guidèt le tsar; a una tòca educativa. Los negres essent alara considerats en Euròpa coma non civilizats, veire coma d'animals, Pèire vòl provar qu'aqueles enfants son tanben dotats per las arts et las sciéncias que lors parelhs russes.
Hanibal foguèt batejat lo 13 de julhet de 1705, dins la glèisa de Sant Paraskeva de Vílnius, Pèire essent son pairin. Pasemens se porta alara lo nom de Piotr Petrov Petrovitch, contunha de se far nomenat Abraham (nom que li foguèt donat dins lo viatge lo menant en Russia), aquel nom li remembrava son primièr prenom african Broa.
Beatritz Ièra de Bigòrra
Beatritz  († 1095) es una comtessa de Bigòrra de 1080 a 1095, e filha de Bernat II, comte de Bigòrra, e de Clamença.
Abraham Hanibal
Jovensa
De 1705 a 1717, un còp alfabetizat, ven lo « secretari de nuèch » del tsar encargat de notar lea pensadas del prince quad se desvelhava de muèch.
Beatritz Ièra de Bigòrra
Biografia
Succediguèt a son fraire Raimon II en 1080 e uniguèt atal Bigòrra a Bearn, per son maridatge amb lo vescomte Centolh V de Bearn. L’union durèt pas que dètz ans, perque Centolh foguèt assassinat a Tena en 1090. Gaston IV, filh d’un primièr maridatge de Centolh, li succediguèt dins Bearn, mentre que Beatritz venguèt regenta de Bigòrra al nom de son filh ainat, Bernat III
Abraham Hanibal
Educacion
En 1717, Hanibal es enviaten França (a París o a Mètz ?), que contune son educacion dins las arts, las sciéncias e la guèrra. Alà, aprend de lengas e mòstra de grandas disposicions dins las matematicas, subretot en geometria. En 1720, estudia a l'escola d'artilheria de La Fère (ara dins l'Aisne) e i obten lo brevet d'ingenhaire del rei. Combat dins las armadas de Loís XV de França contra aquelas de son oncle Felip V d'Espanha e recep lo grade de capitani. Es pendent aquel periòde qu'Hanibal pren son escai en l'onor del general cartaginés Annibal (Ганнибал/Gannibal essent la transliteracion del nom en rus). a París, ven l'amic de personatges de las Luses, coma Montesquieu o Voltaire. Aquel fach, contat per son biograf Hugh Barnes, es pasmens contestat pel critica Andrew Kahn. Voltaire nomena alara Hanibal l'« estela nègra de las Luses ».
Beatritz Ièra de Bigòrra
Biografia
Deguèt luchar contra los abitants de Barèjas, que cerquèron de lor interdire l'accès a la valada, mas perveguèt a matar la rebelhon.
Maridatge e enfants
Esposèt cap a 1079 Centolh V, vescomte de Bearn († 1090), e donèt naissença a :
Abraham Hanibal
Jos Pèire e Elisabèt
vinheta|Abraham Hanibal parlant amb [[Aleksandr Suvorov encara enfant.]] vinheta|Letra signada per A. Hanibal lo [[22 de març de 1744. Archius de la vila de Tallinn.]] L'educacion d'Hanibal acabada en 1722, deu tornar en Russia. Escriu a Pèrire, que l'autrege a tornar per la tèrra, e non per la mar, car es fobic de las naus. Se dich qu'encontra lo quita Pèire a son retorn, unes quilomètres abans Moscòu. Tornar far son secretari personal e supervisor de las òbras de fortalesa militaras.
Après la mòrt de Pèire en 1725, Hanibal es exiliat en Siberia en 1727. Graciat en 1730 per sas qualitats d'ingenhaire militar, ven un personatge important a cort après l'accession al tròn d'Elisabèt I. Auçat al grade de major general lo 12 de genièr de 1742, ven governaire de Tallinn, un pòst qu'ocupa de 1742 a 1752. Una letra signada lo 22 de març de 1744 per « A. Ganibal » es conservada als Archius de la vila de Tallinn. L'imperatritz Elisabèt lo fa nòblee li dona en 1742 lo domèni de Mikhaïlovskoïe, dins la província de Pskov, amb de centenats de sèrvs,. S'i retira en 1762.
Contunhant a dirigir las òbras dels pòrts e fortificacions, es nomenat en 1755 « general luòctenent » puèi general en cap d'armada en 1759, çò que plaça al reng tresen de la ierarquia militara e civila.
Se conta que le general Aleksandr Suvorov deu sa carrièra militara a Hanibal, qu'auriá convencut son paire de lo daisser s'engatjar dins l'armada.
Familha
vinheta|Ivan, filh d'Abraham Hanibal Se marida dos còps. Sa primièra esposa est Eudoxia Dioper, una Grèga. Se maridan lo 17 de geniè de 1731. Mas, Dioper desdenha son marit, que foguèt forçada d'esposar. Quand aquel descobrís que li èra infidèla amb un dels sieus escolans (fasent naísser una filha tota blanca en setembre de 1731, qu'Abraham Hanibal reconéis pasmens) e que los dos amants ensajèron de l'empoisonar, la faguèt arrestat e emprisonar, ont passa onze ans dins de condicions terriblas. Hanibal forma un parelh amb Christina Regina Siöberg (filha d'un capitani suedés passat en Russia), qu'esposa a Reval, uèi Tallinn, en Estònia, en 1736, una an après la naissança de lor primièr enfant Ivan, lo 5 de junh de 1735, alara qu'es encara maridat amb sa primièra esposa. Lo divòrci amb Dioper es prononciat definitivament sonque en 1753 : Hanibal deu pagar una amenda e se deu castigar, alara que Dioper es envida dins un convent pel rèsta de sa vida. Lo segond mariadatge d'Hanibal es pasmens considerat coma legal.
Per son paire, Christina Regina Siöberg ven de las familhas nòblas d'Ecandinàviia e d'Alemanha : Siöberg (Suèci), Galtung (Norvègia) e Grabow (Danemarc e Brandeborg),. Hanibal e Christina Regina Siöberg anndetz enfants, que l'un d'aqueles es Ossip Abramovitch Hanibal (1744-1806), que la filha, Nadejda, es la maire d'Aleksandr Pushkin (1799-1837). Ossip Hannibal es lo fondator del domèni familhal dels Pushkina de Mikhaïlovskoïe. es dins aquel domèni que lo poèta Aleksander passèt una partida de sa vida avec sos amics de las familhas del domèni vesin de Trigorskoïe.
L'ainat d'Hanibal, Ivan Avramovitch, vengut oficièr de marina complit, fonda la vila de Kherson en 1779 pel compte del prince Potemkin e es auçat al grade de general en cap (1798), lo segond mai naut en Russia.
Dezize-lès-Maranges
Dezize-lès-Maranges es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Aegithinidae
Las quatre espècias de ioras constituisson per d'unes autors la familha dels egitinids (o Aegithinidae), experiéncias d'ibridacion de l'ADN an mostrat qu'èran aparentats als corvids. Longtemps son estats classats dins la familha dels irenids amb los verdins e los ausèls blaus de las fadas.
Lor airal de reparticion se limita a la sola region indomalesa.
Carlet
Carlet es un municipi de la província espanhòla de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Fraissinet lo Gelat
Fraissinet lo Gelat (Frayssinet-le-Gélat en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Jopara (dialècte)
Lo jopara (ɟopaˈɾa) o joparañe'ẽ en guaraní (yopará o jopará  (dʒopaˈɾa) en castelhan), es un dialècte utilizat au Paraguai. Qu'es la resulta de la fusion morfosintactica, gramaticala e semantica dau guaraní emb lo catelhan. Queu tèrme ven dau guaraní e signifia literalament boirat (mesclat) o boiradís.
Amir Khusrow
thumb|right|Representacion d'Amir Khusrow datant dau sègle XVII.
Amir Khusrow (1253, Patiyali - 1325, Delhi) es un musician e un poèta indian. Mistic sofi, es un poèta major de la literatura persana de la fin de l'Edat Mejana. En particular, es l'autor dau poèma epic Leis Uech Jadins dau paradís e es considerat coma lo fondator dau gawwali, una musica religiosa utilizada en Índia e en Paquistan per lei movements sofis.
Larchamp (Mayenne)
Larchamp (Mayenne) es una comuna francesa administrada per lo departament de Mayenne de la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Fènix
thumb|right|280px|Fènix ofèrt per la vila d'[[Atlanta a la vila de Tolosa aprèp l'explosion ASF del 21 setembre de 2001]]
Lo fènix (del grèc φοῖνιξ que sona « roge »), es un aucèl legendari, dotat de la longevitat e caracterizat per un poder de renàisser aprèp que se consumèt d'esperel amb la seuna calor. Atal simboliza los cicles de mòrt e resurreccion.
Georges Cuvier (1769-1832) pensava qu'èra lo faisan daurat (Chrysolophus pictus). Foguèt tanben identificat a l'aucèl del paradís e al flamenc ròse.
D'aucèls fabuloses semblables al fènix se trapan dins las mitologias persana jos l'apelament de Simurgh o Rokh, chinesa jol nom de Nán fāng zhū què e de Fenghuang, amerindianas (Aucèl tròn) o aborigènas (Aucèl Minka).
Mite
Aucèl fabulós, originari d'Etiopia e qu'acompanha lo culte del Solelh, en particular dins l’anciana Egipte e dins l’Antiquitat classica. Segon la legenda, sa resurreccion se fasiá, en Arabia e dins los païses alentorn coma Egipte ont èra venerat. Lo fènix semblava una agla mas fòrça granda; son plumatge se parava de roge, de blau e d'aur esclatant, e son aspècte èra resplendissent. Jamai existís mai d'un sol fènix dins un meteis temps; viu fòrça longtemps: segon totas las tradicions passa los cent ans. Perque se reprodusís pas, lo fènix, quand sent sa vida acabada, construsís un nis de brancas aromaticas e d’encens, i fa fuòc e se consuma dins las flamas. De las cendres d'aquel cremador surgís un fènix novèl...
Lo Fènix Persan
thumb|200px|Simorg transportant un nenon L'idèa de l'aucèl se confond amb aquela de la leugieretat, de l'esséncia de las causas e dels èssers. De tals aucèls incarnan la pensada opausada a la matèria, l'interioritat de l'òme, son « se prigond, son esperit ». Un conte persan del sègle XIII escrich per Attar Neyshaboury, La conferéncia dels aucels, compren 4647 vèrses. Es una epopèia mistica ont trenta aucèls son a la recèrca de lor Rei. Lo recit debuta per un discors de benvenguda que constituís una foncion rituala e magica associant la « Puput », un aucèl, (* *) portaire d'una corona, e los autres aucèls, que representan una umanitat en cèrca de coneissença. Tanlèu, la fola dels aucèls inquiets se ressemblant e providencialament la Puput se presenta coma messatgièra. Exòrta los aucèls a partir per un viatge dificil que los menarà cap a la cort de lor Rei, un aucèl fabulós, lo Simorg. Totes los aucèls comprenon l'interès fondamental d'aqela entrepresa. Pasmens gaire luènh prèp de dètz mil d'aqueles s'excusan: lo fan, per de rasons divèrsas, contents de lor astra aicí-bas. La Puput admonèsta totòm, tranquilliza los uns, encoratja los autres e comença l'ensenhament que permetrà de prendre la rota. Devon s'engatjar dins las sèt valadas que marcaràn los grases iniciatics de lor ascension esperitala. Aquelas valadas magicas e misticas son las valadas de la recèrca, de l'amor, de la coneissença, de l'independéncia, de l'union, de l'espantament e de la solucion. E aprèp aver passat aquelas valadas, dins un long viatge que dura sovent un o mai vidas remplidas de trapèlas, viatge ont la granda majoritat dels aucèls falhèron, que a los rescapats lo serà refusat - darrièra espròva - l'accès tant esperat al palais de lor Roi : lo Simorg...
Lo Fènix Grèc
La primièra mencion del fènix se trapa dins un fragment enigmatic d'Esiòde :
thumb|150px|right|Benu egipcian Erodòt es lo primièr de far una version detalhada del mite:
Erodòt, que benlèu ten sas informacions d'Ecatèu de Milet, considèra doncas lo fènix coma un aucèl vertadièr, que se rapròcha del benu, un aucèl sacrat egipcian. Vivent sus la benben o sul sause sacrat d'Eliopolis, lo benu es una manifestacion del dieu Ra e del dieu Osiris. Pasmens, de detalhs citats per Erodòt s'endevenon pas amb las concepcions egipcianas: coma aquela de l'aparicion cada cinc cents ans e de l'ensebeliment del paire. Se pensa a una marrida compreneson per Erodòt del simbòl egipcian :auriá interpretat coma una filiacion fisica la relacion entre lo benu e las divinitats qu'es lo ba (manifestacion temporària). Segon d'autres, lo fènix que descriu Erodòt auriá pas vertadièrament de rapòrt amb lo béen, mas seriá la varianta grèga del mite oriental de l'aucèl del solelh; aquel fènix auriá simbolizat fòrça lèu la « granda annada », es a dire la durada necessària a un cicle equinoccial complet, e son associacion al cicle sotiac se seriá facha de per après.
Lo Fènix Roman
thumb|center|100px|Mosaïc qu'un fènix prèp d'Antiòquia s. IV ab-C
L'efigia del fènix figura sus las monedas de Trajan e de Constantin I.
Lo Fènix Crestian
<Gallery> Fichièr:Phoenix rising from its ashes.jpg|Fènix renaissent de sas cendres, enluminadura del Bestiari d'Aberdeen Fichièr:Saintes Abbaye-aux-Dames phoenix.jpg|Fènix ornant un capitèl, Abadiá de las Dònas, Santas, sègle XII. </Gallery>
A l'Edat Mejana èra un simbòl de la resurreccion del Crist.
Clemenç I, tresen evesque de Roma aprèp Sant Pèire, parla d'aquel aucèl al capítol XXV de la letra als Corintians que li es atribuit.
Eraldica
thumb|100px|Escut de [[Brancelhas, (Lemosin)]] thumb|100px Es un aucèl sus un cremador en flamas. Aquel aucèl sembla fòrça l'agla eraldica fins de vegada a èsser definit coma una de sas variantas. Es representat de fàcia, cap de perfil, alas estendudas, sus son cremador, nomenat «immoralitat».
Vejatz a costat l'escut de Brancelhas
Lo fènix es tanben l'emblèma de la vila de San Francisco en Califòrnia.
Nòtas e referéncias
<References/>
Colbie Caillat
thumb|250px|Colbie Caillat durant un concèrt a Amsterdam en 2009 Colbie Marie Caillat (Newbury Park, Estats Units, 28 de mai de 1985) es una cantaira, guitarrista e compositora americana de musica pop. Comencèt sa carrièra en 2007 amb Coco, que inclusissiá las cançons que la portèron al succès Bubbly e Realize. En 2008, sa fama cresquèt internacionalament gràcias al títol Lucky, cantada en duo amb Jason Mraz, cançon que lor valguèt un prèmi Grammy. La cantaira puèi sortiguèt un segond album, Breakthrough, en agost de 2009 que foguèt nominat coma melhor album vocal de musica pop durant los Prèmis Grammy de 2010 Grammy. Caillat a vendut mai de sièis milions d'albums dins lo mond entièr e 10 milions de singles. Editèt son tresen album All of You en 2011. L'an seguent, lo 23 d'octobre de 2012, publiquèt son primièr album de Nadal, Christmas in the Sand.
Santa Cruz de la Zarza
Santa Cruz de la Zarza es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Califat Fatimida
Lo Califat Fatimida èra un estat african qu'existiguèt de 909 a 1171. Fondat en Tunisia per de chiitas ismaïlistas, venguèt una poissança majora dau bacin mediterranèu dins lo corrent dau sègle X. En 969, conquistèt Egipte onte transferiguèt sa capitala en 973. Lo centre de gravitat dau Califat se desplacèt alora a l'entorn dau Caire que conoguèt una creissença fòrça importanta. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XI, lo poder fatimida acomencèt de declinar ambé lo passatge de la realitat dau govèrn ai vizirs e l'aparicion d'inegalitats importantas. Aquò entraïnèron de revòutas qu'afebliguèron lo Califat que deguèt demandar l'ajuda dei Turcs Seldjokides per se protegir còntra lei Crosats. Aquelei darriers capitèron de rebutar leis assauts francs mai annexèron finalament lo Califat en 1171.
Originas e formacion
La dinastia fatimida es eissida d'una sècta chiita ismaïlista qu'esperava l'arribada d'un mahdi — descendent d'Alí, cosin e gendre de Maomet, e de Fatima, filha dau profèta de l'islam — que son ròtle es de renovar l'islam e de restablir la justícia entre lei òmes. Gràcias au trabalh de missionaris mandats en Africa dau Nòrd, lo cap d'aquela sècta, Ubayd-Allah Said, poguèt fondar una dinastia dins la region en 909. Entre març d'aquela annada e lo 5 de genier de 910, una tiera de campanhas militaras li permetèron de sometre la màger part de Magrèb, de prendre lo títol de mahdi e de se proclamar Ubayd-Allah al-Mahdí e « prince dei cresents ».
Periòde african
De 909 a 973, lo Califat Fatimida foguèt principalament centrat sus Magrèb onte deguèt luchar còntra divèrseis oposicions. D'efèct, l'Africa dau Nòrd-Oèst èra alora una region periferica dau mond musulman onte s'èran refugiats mai d'un corrent dissident ò rebèl coma lo kharidjisme ibadita ò sufrita ò coma d'autrei tendàncias chiitas non ismaïlistas. Per complicar la situacion politica, diferentei dinastias poderosas tenián de territòris importants dins la region e participavan de còps ai conflictes religiós, especialament lei Rustàmidas de Tahert e leis Idrissidas de Marròc. Enfin, lei divisions etnicas de la region representavan una fònt de tensions suplementàrias.
Dins aquel encastre, l'arribada dei Fatimidas destabilizèt mai lo nòrd-oèst african e lo califat novèu se turtèt rapidament a una ostilitat quasi generala. Per faciar aquela situacion, lei Fatimidas renforcèron premier sa basa territòriala e adoptèron una fiscalitat importanta per obtenir lei ressorsas necessàrias a l'entretenança de seis armadas. Aquò permetèt de reprimir lei revòutas berbèras, de vencre ò de corrompre l'oposicion lei princes sunitas ostils de Tunisia e d'Argiera (afondrament deis Idrissidas dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle X, guèrras còntra lo Califat de Còrdoa per lo contraròtle de Magrèb...) e de luchar còntra lei sèctas kharidjitas (revòuta de la premiera mitat deis annadas 940). En Sicília, lei Fatimidas capitèron tanben de rebutar lei Bizantins. Ansin, a partir deis annadas 960, Magrèb èra relativament ben tengut per lo Califat que poguèt se concentrar sus la conquista d'Egipte e la lucha còntra leis Abbassidas.
Lo transferiment dau poder vèrs Lo Caire
De 973 a 1171, Egipte foguèt lo centre dau Califat e leis autrei regions africanas foguèron lentament abandonadas. Aquò comencèt en 969 ambé la conquista d'Egipte e de la vau bassa de Nil per lo generau Jawhar al-Siqilli. Aprofichant la desorganizacion politica dau país — leis Abbassidas èran en plen declin — e de faminas grèvas, despensèt de sòmas importantas per obtenir lo sostèn de la populacion, restablir l'òrdre e melhorar la situacion alimentària. Quatre ans pus tard, lo país èra pacificat e lo califa Al-Muizz li-Din Allah (953-975) poguèt transferir sa capitala au Caire.
Lo declin e la disparicion dau Califat
L'administracion e lo mantenement de la prosperitat d'Egipte venguèron alora lei preocupacions premieras de la dinastia. Pasmens, pauc a pauc, la realitat dau poder passèt entre lei mans dei vizirs. Après la mòrt d'Al-Mustansir Billah (1035-1094), sei successors gardèron solament de poders onorifics. Lei vizirs renforcèron l'administracion que permetèt a l'Estat de reünir de ressorsas fòrça importantas gràcias a l'agricultura, au desvolopament de l'artesanat e de l'industria (fabricacion navala, textil, papier, metallurgia... etc.) e au comèrci amb Itàlia, Índia, Etiopia ò lo rèsta d'Orient Mejan.
Dins aquò, lo fast de la cort e l'aumentacion progressiva dau nivèu de vida dei foncionaris venguèron pauc a pauc una carga importanta per la populacion. Ansin, en despiech dau dinamisme economic dau país, la misèria e leis inegalitats se desvolopèron. En 1054-1055 e en 1065-1072, de vengudas deis aigas tròp feblas de Nil entraïnèron tanben una crisi agricòla e un retorn dei faminas. Lo poder fatimida perdiguèt donc la fisança de la populacion, demorada fidèla au sunisme, e foguèt pauc a pauc afeblit per de revòutas popularas. L'institucion militara declinèt tanben en causa dei rivalitats entre oficiers berbèrs, turcs, negres ò armènis. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XII, aquela feblessa foguèt identificada per lei Crosats qu'assaièron de conquistar lo país. Lo govèrn demandèt alora l'ajuda de Nur al-Din, senhor de Damasc, que mandèt una armada dirigida per Shirku assegurar la proteccion dau territòri egipcian. Après de combats durs, lei Francs e lei Bizantins renoncièron a sei temptativas de conquista en 1169. Aquela meteissa annada, Shirku moriguèt e foguèt remplaçat per son nebòt Saladin. Aqueu darrier recebèt l'òrdre de dissòuvre lo Califat Fatimida, çò que foguèt realizat d'un biais prudent entre 1169 e 1171 gràcias au sostèn de la populacion.
Cultura
Lei califas de la dinastia fatimida an una reputacion de sobeirans tolerants, letruts e bastisseires car son periòde foguèt marcat per un novelum culturau, per la bastida d'un nombre important de monuments e d'infrastructuras e per lo desvolopament dau Caire. En particular, lei Fatimidas portèron un interès atentiu a la literatura e a l'arquitectura.
D'efèct, la literatura ocupèt una plaça importanta a la cort e lei Fatimidas bastiguèron plusors bibliotecas, compres dins son palais. Aculhiguèron e sostenguèron d'intellectuaus, d'escrivans, d'istorians, de juristas, d'erudits e de poètas. Entre leis autors pus importants, se pòu citar Muhammad ibn Hani (mòrt en 973) coneguts per seis agiografias, Emara al-Yamane, Uthman Ibn al-Wazzin (mòrt en 957), Ali Ibn Muhammad al-Ayadi (mòrt en 976) ò Muhammad Ibn Jafar Al-Kazzaz Tamimi (mòrt en 956).
L'arquitectura fatimida se pòu principalament observar au Caire ambé lei mosquetas d'al-Azhar e d'al-Hakim bi-Amr Allah. Aquelei bastiments utilizan un plan arabi classic amb un aspèct exterior massiu e quasi fortificat e d'ornaments rafinats dins un decòr relativament sòbri.
Enfin, en fòra deis arts majors, lo sostèn dei califas e dei vizirs a l'artesenat favorizèt l'emergéncia d'un saber-faire de remarca regardant la fabricacion d'objèctes de luxe. En particular, lei sectors de la veirariá, dau textil e de la fabricacion d'aisinas de fusta, de terralha ò de cristau èran fòrça reputats. Conoguèron una difusion importanta en Euròpa.
Groninga (omonimia)
Groninga pòt designar:
Varreddes
Varreddes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Heike Kamerlingh Onnes
Heike Kamerlingh Onnes (n. en 1853, m.1926) foguèt un fisician neerlandés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1913.
Artaban II
Artaban II (en part : 𐭍𐭐𐭕𐭓 Ardawān, mòrt en 39 o 40) fuguèt un emperaire part que reinèt de 8 a sa mòrt, situada en 39 o 40. Es sonat, per error, dins l'istoriografia anciana Artaban III.
Règne
Succediguèt a Vonones Ièr (8-11), acusat d'èsser pròchi dels romans. En 8 apC, son filh Vardanes Ièr li succediguèt, mas deguèt afrontar un pretendent, Gotarzes II.
Jos Artaban, tres faccions èran en concurréncia per influençar lo poder. Poguèt afeblir los fraatids, los partisans dels descendents de Fraates IV. Mas après la mòrt d'Artaban los ircànians-daaeans sostenguèron Gotarzes contra Vardanes, favorit dels atropenians.
.hk
.hk es lo nom de domeni d'Internet per Hong Kong. Dempuèi 2010 se pòt tanben utilizar lo domeni en chinés .香港.
Referéncias
Toppdomän
Carrícola
Carrícola es un municipi de la província espanhòla de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Jason Mraz
Jason Thomas Mraz (Mechanicsville, 23 de junh de 1977) es un cantaire, cantautor e guitarrista american. Foguèt pas qu'en 2005, amb son segond album Mr. A-Z que coneguèt un bon succès comercial. Son tresen album espelit en 2008, ''We Sing. We Dance. We Steal Things, per contra, li portèt una consecracion mondiala, subretot gràcias a la cançon I'm yours'' que coneguèt un succès extraordinari als Estats Units e en Euròpa. Lo títol Lucky, cantat amb Colbie Caillat, que ganhèt un Prèmi Grammy, aumentèt mai lo succès de l'album.
Unitarisme (teologia)
L’unitarisme es una doctrina qui assegura que Dieu es un sòu e mesme esperit, e non pas una sola natura o "osia" en tres ipostasas coma l'afirma lo dògma de la Trinitat : Paire, Filh e Esperit. Segon lo dògma de la Trinitat, quelas tres personas divinas participen d'una sòla natura divina unica.
Istòria de la Tèrra
thumb|200x200px| La Tèrra dempuèi Apollo 17 ([[1972) ]] L'istòria de la Tèrra s'espandís sus gaireben 4.600 milions d'ans dempuèi la formacion de la Tèrra a partir de la nebulosa presolara fins ara. Aquel article presenta una vision generala que resumís las teorias scientificas mai acceptadas. A causa de la dificultat de representar de periòdes de temps fòrça grands, s'emplegarà una analogia amb un jorn terrèstre, que comença fa exactament 4.567 milions d'ans, amb la formacion de la Tèrra, e s'acabant ara. Cada segonda d'aquel periòde representa unes 53.000 ans. Dins aquel sistèma de representacion, lo Big Bang e l'origina de l'univèrs, que se debanèron fa 13.700 milions d'ans, se debanèron gaireben dos ans abans que comencèsse L'ora 0.
La Luna
right|thumb|200x200px|Animacion (pas a l'escala) de la formacion de [[Teia (protoplaneta)|Teia al punt L5 de la Tèrra e lo futur tust amb la Tèrra, formant la Luna]] L'origina de la Luna demòra incertena, pasmens se los indicis puntan cap a la teoria de l'impacte gigant. Es possible que la Tèrra foguèt pas l'unica planeta que se formèt a 150 milions de quilomètres del Solelh. Es possible qu'un autre còs se seriá format a 150 milions de quilomètres del Solelh coma de la Tèrra, al seu quatren o cinquen punt de Lagrange. Aquela planeta, nomenada Teia, seriá estat mai pichon que la Tèrra actuala, amb una mesura e una massa semblablas a aquela de Mart. Son orbita seriá demorat establa al começament, mas se seriá destabilizada a mesura que la Tèrra aumentava sa massa amb l'acumulacion de materia. Teia trantòla en avant e en arrièr fins a que, fa gaireben 4.533 milions d'ans (a 12:10 del nòstre relòtge), truca la Tèrra oblicament. La bassa velocitat e l'angle d'impacte arribèron pas a destruire la Tèrra, mas una partida importanta de larusca foguèt expulsada. Los elements mai pesants de Teia s'enfonsèron fins al nuclèu terrèstre, alara que lo material restant e lo material expulsat se condensèron en un unic còs en unas setmanas. Jos l' influéncia de la seuna gravetat, aquel còs venguèt mai esfèric: èra la Luna.
Se crei tanben qu'aquel impacte cambièt l'axe de la Tèrra, realizant l'axe d'inclinason de 23,5° que causa las sason de la Tèrra (lo modèl ideal e mai simple de las originas de las planetas seriá un axe de 0° sens sasons). Poiriá tanben aver accelerat la rotacion de la Tèrra e aver iniciat sa tectonica de las placas.
L'eon Adean
thumb|200x200px|Las erupcions volcanicas èran de segur abitualas sus la Tèrra primitiva La Tèrra primitiva, al començament de l'eon Adean, èra fòrça diferenta del mond actual. I aviá pas d'oceans e l'atmosfèra èra sens oxigèn. Recebiá l'impacte de planetoïdes e d'autres residus de la formacion del sistèma solar. Aquel bombardament, amb la calor liberada dels procediments radioactius, la calor residuala, e la calor creada per la pression de la contraccion, fasiá que la planeta èra completament en fusion. Los elements mai pesants s'enfonsèron al centre, mentretant que los mai leugièrs pugèron a la superfícia, creant las divèrsas capas de la Tèrra. L'atmosfèra primitiva auriá comprés lo material pròche de la nebulosa solara, subretot los gases leugièrs coma l'idrogèn o l'èli, mas seriá estat fin finala levada pel vent solar e la quita calor terrèstra.
Abadiá de Westminster
vinheta|drecha|250px|Abadiá de Westminster. L’Abadiá de Westminster (Westminster Abbey en anglés) es un dels edificis religiós pus famós de Londres. Sa construccion data per l'essencial del, jos Enric III. Es lo luòc de sepultura d'una part dels reis e reinas d'Anglatèrra e tanben dels òmes e femnas celebras. Lo Canton dels poètas (Poet's Corner) fa onor als escrivans del reialme. La quasi-totalitat des coronaments dels monarcas anglés aguèt luòc dins aquesta abadiá. Lo nom vertadièr de l'abaciala es "glèisa collegiala de Sant Pèire" (Collegiate Church of St. Peter at Westminster). Westminster significa "abbadiá de l'oèst" perque aquesta se situava a l'oèst de la City (en oposicion a Eastminster, monastèri cistercian que se trobava a l'èst, al delà de la torre de Londres, sul site de l'actual Royal Mint.
Pogròm
Un pogròm es un tèrme d'origina russa que designa una ataca, acompanhada de pilhatges e de murtres, còntra una comunautat judieva sensa reaccion dei fòrças de polícia ò ambé son assentiment. A l'origina, èra utilizat per designar leis atacas menadas dins l'Empèri Rus entre 1881 e 1921 mai son usatge s'es generalizat per parlar de violéncias similaras còntra tota comunautat judieva ò còntra tota minoritat etnica ò religiosa.
Abadiá de Westminster
Es classada al Patrimòni Mondial de l'UNESCO dempuèi 1985.
Istòria de la Tèrra
L'eon Adean
La superfícia se refregiguèt rapidament, formant la rusca terrestra en 150 milions d'ans (a 12:45 del nòstre relòtge). Fa entre 4.000 e 3.800 milions d'ans la Tèrra sofriguèt un periòde de bombardament meteoritic. Lo vapor d'aiga s'escapava de la rusca alara que los volcans liberavan mai de gases, en formant la segonda atmosfèra terrèstra. Los impactes meteoritics, venent subretot de la cencha d'asteroïdes, portèron mai d'aiga. La planeta se refregissiá e se formèron los primièrs nívols. La pluèja creèt los oceans fa 3.800 milions d'ans (a 4:00 del nòstre relòtge), e encara probablament abans; i a d'indicis recents qu'indican que los oceans comencèron a se formar fa 4.200 milions d'ans (a 1:50 del nòstre relòtge).
L'atmosfèra novèla conteniá benlèu d'amoniac, de metan, de vapor d'aiga, de dioxid de carbòni e de nitrogen, e tanben de pichonas quantitats d'autres gases. L'oxigèn se faguèt prene amb l'idrogen o dins de minerals a la superfícia. L'activitat volcanica èra intensa e, sens un Jaç d'ozòn per arturar, la radiacion ultravioleta inondava la superfícia.
Los començaments de la vida
thumb|295x295px|La replicacion de totas las formas de vida coneguda la realiza l'acid desoxiribonucleic. L'ADN es fòrça mai complèxe que lo replicador original e los sieus sistèmas de [[Replicacion de l'ADN|replicacion son fòrça elaborats]] Quitament se se sap los principis generals, se coneis pas los detalhs de l'origina de la vida. Una de las teorias prepausadas es que la vida, o almens unes compausants organics, poiriá èsser arribat sus Tèrra dempuèi l'espaci, coma o postula la teoria de la panspermia, alara que d'autres argumentan qu'es mai probabla l'origina terrèstre. Quin que siá, los mecanismes causants l'aparicion de la vida serián lo meteis se la vida auriá començat sus Tèrra, la data que comencèt es fòrça especulativa; fa benlèu quatre mil milions d'ans. Quin que siá, dins l'encastre de la quimia energetica de la Tèrra primitiva, una molecula (o benlèu autra causa) atenguèt la possibilitat de far de còpias de se meteissa - lo replicador. Se coneis pas la natura d'aquela molecula, senon que sa foncion foguèt presa fa longtemps pel replicador actual, l'ADN. Quand fasiá de còpias de se meteis, lo replicador èra pas totjorn perfièch; de còpias portavan una "error". S'aquel cambiament aviá eliminat la capacitat de far de còpias de la molecula, i auriá pas agut mai de còpias, e la linha se seriá "atudada". D'un autre costat, un cambiament rar fariá que la molecula se replique mai rapidament o melhor; aquelas linhas vendrián mai nombrosas e "prosperarián". A mesura que las matèrias primièras ("lo manjar") s'agotavan, las moleculas que podián expleitar diferents materials, o benlèu arturar la progression d'autras moleculas e lor panar los recorses, serián venguts mai nombrosas.
Son prepausats diferents modèls per explicar cossí se poiriá èsser desvolopat aquel replicador. Son prepausats diferents tipes de replicador, n'inclusissent de substàncias quimicas organicas coma las proteïnas modèrnas, los acids nucleics, fosfolipids, cristals o quitament de sistèmas quantics. A l'ora d'ara existís pas cap de metòde per determinar quin es lo modèl que descriu l'origina de la vida dins la Tèrra. Una de las teorias mai ancianas, e que foguèt estudiada en detalh, pòt mostrar un exemple de cossí se poiriá èsser passat. La nauta energia dels volcans, los lamps e los rais ultraviolets poirián aver causat de reaccions quimicas qu'aurián produsit de particulas mai complèxas a partir de compausats simples coma lo metan e l'amoniac. Entre elas èran fòrça compausats quimics organics relativament simples que son las pèças basicas de la vida. A mesura qu'aumentava la quantitat d'aquela "sopa organica", las diferentas moleculas comencèron a reaccionar entre elas. Se creèraon alara de moleculas mai complèxas - benlèu l'argila serviguèt de basa per amassar e concentrar lo material organic.
La primièra cellula
thumb|Copa de seccion d'una membrana cellulara. Aquela membrana cellulara modèrna es fòrça mai sofisticada que la simpla dobla capa de fosfolipids originala (las pichonas esfèras blavas amb doas coas). Las proteïnas e los [[Glucid|carboidrats an de foncions diferentas dins la regulacion del passatge de material mejans de la membrana e dins l'interaccion amb l'environament]] La vida modèrna garda son material replicador plan emmagazinat dins la membrana cellulara. Es mai facil de comprene l'origina de la membrana cellulara qu'aquela del replicador, doncas que las moleculas de fosfolipids que compausan la membrana cellulara forman sovent una bicapa de forma espontanèa quand son plaçadas dins l'aiga. Dins d'unas condicions se pòt formar fòrça d'aquelas esfèras. Se sap pas se aquel procediment apareguèt abans o après l'origina del replicador, o benlèu foguèt lo replicador. La teoria mai acceptada es que lo replicador, que a aquel moment èra benlèu l'acid ribonucleïc (ipotèsi del mond de ARN), ensems amb son aparelh replicador e benlèu d'autras moleculas, ja èra present.
Las protocellulas inicialas poirián aver exposat amb l'aument de lor massa; los contenguts poirián aver colonizat d'autras "botiòlas". Las proteïnas que fan establa la membrana o qu'avián un ròtle dins la division ordenada de las cellulas aurián impulsat la proliferacion d'aqueles linhatges de cellulas. L'ARN es un bon candidat per èsser lo replicador inicial perque pòt emmagazinar l'informacion genetica e catalitzar las reaccions. A un moment donat, l'Acid desoxiribonucleïc prenguèt aquel ròtle, e de proteïnas coma los enzims passèron a s'ocupar de la catàlisi, daissant a la ARN lo ròtle de transferiement de l'informacion e de contraròtes del procedimnt. Se crei que, totjorn mai espandida, qu'aquelas cellulas primitivas poirián aver evoluar a proximitat de gueisèrs sosmarins coneguts coma black smokers.
Pasmens, se crei que d'aquela varietat de cellulas, o protocellulas, ne subrevisquèt pas un tipe. Los indicis suggerisson que lo darrièr ancessor comun universal visquèt al començament de l'eon Arquean, fa 3.500 milions d'ans (5:30 del nòstre relòtge imaginari) o encara abans. Aquela cellula DACU es l'ancessora de totas las cellulas e doncas de tota la vida sus Tèrra. S'agissiá probablament d'un procariota, amb membrana cellular e benlèu amb de ribosòmas, mas sens nuclèu ni organet dins la membrana, al biais de las mitocondrias o dels cloroplasts. Coma totas las cellulas modèrnas, emplegava l'ADN coma còde genetic, l'ARN per la transmission d'informacion e la sintèsi de proteïnas, e los enzims per catalitzar las reaccions. De scientifics creson que lo darrièr ancessor comun universal èra pas un organisme unic mas una populacion d'organismes que s'escambiavan de gèns dins una transferiment orizontal.
Fotosintèsi e oxigèn
De mai, la fotosintèsi daissava anar l'oxigèn coma residu. Al començament se jonguèt al calcari, fèrre e d'autres minerals. I a de pròvas substancialas d'aquel fach en ls jaces rics en oxids de fèrre que correspondon a aquel periòde de temps. Los oceans se serián venguts de color verda a mesura que l'oxigèn reaccionava amb los minerals. Quand las reaccions arribèron al final, l'oxigèn comencèt a s'acumular dins l'atmosfèra. Malgrat que cada cellula produsiá una quantitat infima d'oxigèn, la combinason del metabolisme de fòrça cellulas pendent un periòde de temps long transformèt l'atmosfèra terrèstre tala que se presenta ara.
Es, donc, la tresena atmosfèra de la Tèrra. Una partida de l'oxigèn foguèt estimulada per la radiacion ultravioleta del Solelh e se cambièt en ozòn, que s'acumulèt en un jaç dins la partida nauta de l'atmosfèra. Lo jaç de ozòn absorbiá, e encara absorbís, una partida significativa dels rais ultraviolets qu'abans passavan per l'atmosfèra. Aquò permetèt a las cellulas de colonizar la superfícia de l'ocean e, mai tard, lo fèrm: sens lo jaç d'ozòn, lo bombardament de contunh dels rais ultraviolets auriá causat un nivèl insostenible de mutacions per las cellulas expausadas. En mai de provesir de grandas quantitats d'energia per las formas de vida e arturar la radiacion ultravioleta, los efièches de la fotosintèsi aguèron una tresena influéncia que cambièt lo mond. L'oxigèn èra tòxic; es possible qu'una granda partida de la vida sus Tèrra se seriá atudada a mesura que lo nivèl d'aquel gas aumentariá (la catastròfa de l'oxigèn). Los organismes resistents subrevisquèron e prosperèron, e unes d'eles desvolopèron la capacitat d'utilizar l'oxigèn per melhorar son metabolisme e extraire mai energia dels quites aliments.