cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Juneteenth
miniatura|Jorn de l'emancipation a [[Richmond (Virgínia) ca. 1905.]] miniatura|drecha|Lo [[drapèl de Juneteenth.]] Juneteenth, tanben sonat jorn de la libertat (Freedom Day) o jorn de l'emancipacion (Emancipation Day), es una fèsta dels Estats Units cada 19 de junh per remembrar l'anóncia de l'abolicion de l'esclavatge dins l'estat de Texas, en junh de 1865, e mai globalament l'emancipacion dels esclaus dins totes los estats confederats. Lo 17 de junh de 2021 es reconegut coma jorn de fèsta federal après la signatura de l'Acte del Jorn d'Indepéncia Nacional de Juneteenth (Juneteenth National Independence Day Act) pel president Joe Biden.
Aups (Var)
Aups (Aups en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. La vila es celèbra per son mercat dei rabassas.
Juneteenth
Nòtas
<references group="Nòta"/>
Aups (Var)
Geografia
Aups es a 500 m d'altitud ai pòrtas de Verdon, entre la plana deis Uchanas e lei premiers còntrafòrts deis Aups coma la montanha deis Espiguieras (880 m). La comuna es integrada dins lo Pargue Naturau Regionau de Verdon despuei 2000. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Aups se pronóncia. Per dire a Aups, se ditz correntament as Aups (en nòrma mistralenca escrivon Aup, à-z-Aup segon lo TDF). Veire tanben Ais de Provença e Albi.
Istòria
Juli Cesar i passèt per conquistar Gàllia e auriá dich « aimi mai d'èsser premier as Aups que d'èsser segond a Roma » (legenda de segur !). La vila foguèt pilhada per leis uganauds dau baron d'Alemanha de Provença particularament en 1574 onte pilhèron lo vilatge e maselèron 18 aupencs. Una "verge dau masèu" foguèt erigida sus lo luòc dau borrelatge, carriera dau Relòtge. Aups foguèt lo centre de l'insurreccion varesa republicana en 1851 còntra lo còp d'Estat de Napoleon III, una veraia caça de l'òme foguèt liurada lo 10 de decembre. Lo vilatge prenguèt per escais lo Centre Var roge. La vila foguèt tanben un grand centre de la Resisténcia Francesa pendent la Segonda Guèrra Mondiala.
Activitats
Torisme, rabassa, caça, tradicions provençalas, mèu.
Aups es conegut per son mercat dei rabassas, lo tresen de França per òrdre d'importància. Se ten cada dijòus de novembre a febrier.
Torisme
Aups es la placa viradissa de l'Aut Var. L'influéncia toristica dei Gòrgas de Verdon e dau lac de Santa Crotz atira de toristas nombrós as Aups, subretot au mercat provençau (lo dimècres e lo dissabte).
Cagó
Lo cagó (atanben 'perat Rhynochetos) quo-es un aucèl qui viu en Nòva Caledònia. Son crit es particular per ço que japa coma un chin.
Kassita
Kassita (en berbèr ⴽⴰⵙⵉⵜⴰ, en arabi : كاسيطا) es una vila del nòrd de Marròc.
Armes
Armes es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Geografia
Armas a situat al bòrd del canal del Nivernais.
Armes est située au bord du canal du Nivernais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Jimmy Zámbó
Jimmy Zámbó, nascut Imre Zámbó (segon l'òrdre ongrés: Zámbó Jimmy; Budapèst, 20 de genièr de 1958 - Budapèst, 2 de genièr de 2001) foguèt un cantaire ongrés famós. Sa popularitat e sas interpretacions li valguèron l'escais de "Király" (en occitan lo rei).
Disc d'acrecion
Un disc d'acrecion es una estructura astronomica formada per de matèria en orbita a l'entorn d'un objècte centrau qu'es generalament una estèla mai pòu tanben èstre una naneta blanca, una estèla de neutrons o un trauc negre. En causa dei fòrças de gravitacion e dei tuerts entre lei particulas dau disc, la matèria formant aqueu darrier es caufada e vèn la fònt d'emissions de raionaments electromagnetics.
Mansigné
Mansigné es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Rossa de Sent Liunard
La Rossa de Sent Liunard es 'na varietat de chastanha de la comuna lemosina de Sent Liunard. 'La ten son nom de sa peu dorada, ros / rosseu vòu voler dire jaune en naut lemosin. 'La siguet repertoriada per lu prumier còp au sègle XIX per M. de La Chapelle, abitant de la comuna, escricha Rousso. 'La es 'talada d'estre sauvada. N-i a aura mas un chastenh ancian conegut sur la comuna. Los bòscs de chastenhs a rossas podian estre 'pelats Rossiera.
Kuupik Kleist
Kuupik Kleist, nascut a Qullissat en 1958 es lo primièr ministre de Groenlàndia dempuèi lo 21 de junh de 2009. Es tanben lo cap del Partit Socialista de Groenlàndia (Inuit Ataqatigiit - IA) que ganhèt las eleccions del 1èr de junh de 2009.
Gryllotalpa gryllotalpa
Gryllotalpa gryllotalpa o rana (en lemosin) es 'na espeça d'ortoptèr de la familha deus Gryllotalpidae que se troba abitualament en Euròpa, e Quauquas zonas ente 'la fuguet introducha coma a l'èst deus Estats Units.
Nova Friburgo
Nova Friburgo es una vila toristica de l'estat brasilièr de Rio de Janeiro. Sa populacion totala èra 178 102 abitants en 2006. Sa superfícia totala es 932,6 km².
Lauton
Lauton (Léotoing en francés) z-es una comuna auvernhassa situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Pèire Baudis
Pèire Baudis, nascut l'11 de mai de 1916 a La Sala (Decazeville) e mòrt lo 5 de genièr de 1997 a Tolosa, foguèt cònsol màger de Tolosa de 1971 a 1983.
Es lo paire de Domenge Baudis, el meteis cònsol màger de Tolosa de 1983 a 2001.
Elegit deputat de Nauta Garona en 1958 e reelegit en 1962, setiguèt dins lo grop del Centre democratic (Independents e MRP). Sostenguèt la candidatura de Jean Lecanuet a l'eleccion presidencila de 1965.
En març de 1967, se perdèt las legislativas contra André Rousselet, colaborator de François Mitterrand. Tornèt trobar lo sèti en junh de 1968 pel grop dels Republicans Independents (los " Giscardians").
Ensifera
Ensifera (los Ensifèrs) es un sos-órdre d'insectes de l'òrdre deus ortoptèrs, l'autre sos-òrdre es lu deus Caelifera (caelifèrs o grilhs/greus).
Pèire Baudis
En març de 1983, daissèt lo cap de lista al filh Domenge que foguèt elegit aisiment.
Seignelay
Seignelay pòt essèr:
Brienne-sur-Aisne
Brienne-sur-Aisne es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region de Champanha e Ardena.
Geografia
Brienne-Sus-Aisne se situa a 20 km al nòrd de Rems, al intersection de tres departaments lo Aisne, la Marna e los Ardennes. thumb|La Tòrna a Brienne-sus-Aisne
Brienne-sur-Aisne se situe à 20 km au nord de Reims, à l'intersection de trois départements l'Aisne, la Marne et les Ardennes.
Brienne-sur-Aisne se situe à 20 km au nord de Reims, à l'intersection de trois départements l'Aisne, la Marne et les Ardennes. ==Istòria==
Nòu Testament
A l'entorn d'aquela afirmacion fondamentala de la fe dels primièrs crestians nasquèt lo Nòu Testament o la Novèla Aliança, un recuèlh de vint-e-sèt escrits, redigits gaireben totes pendent la segonda mitat del sègle I.
Contèxte istoric
L'aparicion del cristianisme se la cal contextualizar dins d'una geografia, un temps istoric, una cultura, una economia e una politica plan precisa; lo biblista italian Romano Penna comença un de los sieus libres amb aquela frasa: "lo cristianisme nasquèt pas in vitro coma fruch artificial de laboratòri". En 1993 la Comission Biblica Ponteficala publiquèt lo document intitulat L'interpretacion de la Bíblia dins la Glèisa ont s'afirma qu'es pas simple concebre los fachs e paraulas que se tròban dins la Bíblia perque los lectors lors cal tornar enrè vint o trenta sègles. "La Paraula eternèla s'es encarnada dins una epòca istorica concrèta, en un mitan social e cultural plan determinats. Qui la vòl comprene, li cal la cercar umblament ailà ont se faguèt perceptibla".
L'empèri roman
Los eveniments ligats al Nòu Testament se debanèron sustot en Palestina, mas tanben dins autras regions vesinas de Mediterranèa, ont s'èra espandit lo cristianisme. Totes aqueles territòris se trobavan a l'epòca jos la dominacion roman.
Los romans avián format un empèri qu'aviá de semblanças amb l'empèri creat dins lo sègle IV AbC per Alexandre lo Grand e qu'amassava de territòris fòrça diferent. La cultura que distinguissiá l'empèri roman es lo resultat de l'union entre la pensada e las costumas grègas, d'un costat, e l'organizacion politica romana, de l'autre. La basa de l'empèri èran las vilas, ont i en abondança las bastissas publicas, luòcs de relacion e de vida sociala. Las comunicacions èran bonas, mercés a la seguretat de las rotas comercialas e als escambis de tota sòrta entre las diferentas regions de l'empèri. Las gents podavan se desplaçar a pè, e los mai rics e comerçants, en carris; èra tanben important lo transpòrt maritim.
La populacion de l'empèri èra repartida en tres categorias socialas: los patricians o de ciutadans romans de classa nauta, los plebèus, òmes liures de classa bassa, e los esclaus. Aqueles qu'avián la ciutadania romana avián drech a participar a l'eleccion de magistrats, pagavan pas impòstes e podián solament èsser jutjats pels tribunals romans; de mai, podián pas èsser condemnats a cèrtas penas infamantas, coma la flagellacion o la crucifixion. L'esclavatge èra un fach abitual dins tot l'empèri roman.
Al subjècte de l'aspècte religiós, dins l'empèri roman convivián tota mena de cultas, que la religion oficiala aguèt una fòrta influencia grèga. A costat de la religion oficiala, la religiositat populara aviá fòrça pes, se manifestant per la magia, la mascariá, la devinacion e d'autras manifestacions semblablas. Venent d'orient, los cultes secrèts reservats a unes iniciats (religions mistericas) la preséncia sociala aumentava. Un autre fach significatiu es que los emperaires avián començat a recebre d'onors divinas. Unes emperaires, coma Tibèri, Claud i o Vespasian, recebèron un culte un còp mòrts, mas d'autras, coma Caligula, Neron e subretot Domician, se faguèron adorar encara vivent e perseguiguèron durament aqules que, coma los crestians, lo negavan..
Lo domeni roman de Palestina
L'aucupacion romana de Palestina aviá començat en 63 AbC, amb la conquista de Jerusalèm per Pompeu, l'adversari politic de Juli Cesar.
Los romans avián laçat lo govèrn del país dins la mans de la dinastia erodiana. Eròdes lo Grand regnèt sus tota Palestina dempuèi 37 fins 4 AbC. Conscient que dependiá d'eles per manténer lo sieu poder, se mostrèt en tot moment amic dels romans e agissiá amb astúcia e abiletat.
Eròdes entreprenguèt lo bastiment de fòça òbras publicas. La mai grandiosa èra sens dobte lo restauracion del temple de Jerusalèm, que venguèt una de las bastissas mai monumentalas de la antiquitat; las òbras comencèron en 20 AbC e s'acabèron pas abans 62-64 ApC. Pasmens, Eròdes capitèt pas a ganhar la simpatia populara. Son origina non josieva (la siá familha èra originària d'Edom), sa complicitat totala amb los ocupants romans e son inclinacion per la cultura grèga, qu'en fòrça aspèctes contunhava d'èsser inacceptable pels josieus, faguèron que sempre demorèt mal vist per una granda partida de la populacion. Alara èran frequentas las revòltas contra el, qu'enfrentava amb una fòrta repression militar.
Quand Eròdes lo Grand moriguèt, los territòris que formavan son reialme foguèron divisats entre tres dels sieus filhs: a Arquelau de Judèa, Samària e Edòm; a Eròdes Antipas, Galilèa e Perèa, e a Felip los territòris al nòrd-èst de Jordan. Los dos primièrs son aqueles qu'an mai d'importança pel Nòu Testament.
Eròdes Antipas governèt Galilea fins a l'an 39 dC. Bastiguèt la vila de Tiberiàs e la faguèt capitala del sieu territòri. Segon los evangèlis, faguèt decapitar Joan Baptista, qu'aviá criticat sa relacion illegítima amb Erodias, e intervenguèt dins lo procès que condamnèt Jèsus a la mòrt.
Arquelau, el, contunhèt en Judèa l'actitud violenta del paire, e los josieus capitèron que l'emperaire roman August lo capvira de sa carga en 6|6 ApC. A partir d'alra, son territòri casèt jol contròtle dirècte dels romans, mejanç un governador, nomenat primièr prefècte e après un procurador, que s'ocupava de las questions mai importantas del legat de la província de Siria, demorant Antioquia. Los governadors demoravan a Cesarèa, sus la còsta mediterranèa, e se desplaçant a Jerusalèm per d'escasenças especialas. Mai sovent, respectavan l'autonomia dels josieus per las questions religiosas, mas controtlavan de près los aspèctes judiciaris e financièrs. La preséncia notòria de l'armada aviá una tòca dissuasiva pels ocupants romans. Lo governador de Judèa mai important pel Nòu Testament es Ponç Pilat, que la regissiá entre 26 e 36. Lo regim de prefèctes/procuradors contunhèt a Judèa fins a 66. sonque per un pichon interval, de 41 a 44, un autre membre de la familha erodiana, Eròdes Agripa, fellen de Eròdes lo Grand, governèt coma rei de la Palestina tota. Eròdes Agripa I se faguèt amic dels farisèus e inicièt las persecucions contra los crestians (Ac 12). Lo sieu filh Eròdes Agripa II serà mai tard rei dels territòris del nòrd-èst de Jordan, e pendent un temps aurà tanben lo contraròtle del temple de Jerusalèm. Dels governadors posteriors, lo Nòu Testament remembra Antoni Felix, contra qual Pau se deguèt defendre a Cesarèa (Ac 24:24), e Porci Fest, que convoquèt Pau a Roma per èsser jutjat coma ciutadan roman (Ac 24:27;Ac 25:1-32)
La pauca consideracion dels romans envèrs las leis e las costumas josievas alimentava lo malèsser e, per s'acabar per de movements de revòlta. En 66 èran en la guèrra dobèrta. Los josieus prenguèron Jerusalem e desfaguèron las legions romanas. La lucha durèt quatre ans; d'en primièr las operacions foguèron dirigidas per Vespasian, per la reconquista del territòri josieu, fins que en 69, proclamat emperaire, deguèt tornar a Roma. Lo sieu filh Tit lo succediguèt coma general en cap de l'armada en la lucha contra los josieus. L'estiu de 70, après un sètge long, los romans aclapèron Jerusalem e lo sieu temple.
Amb aquela destruccion, lo judaisme perdiá lo sieu centre e lo sieu ponch de referéncia; mas, malgrat tot, de pichons grops contunhèron encara la resisténcia contra los romans. Lo darrièr recapte de caire foguèt la fortalesa de Massada, situada sus un pic vertadièrament inaccessible près la Mar Mòrta. Mentretant, sembla que los crestians, que s'èran pas jonchs a la lucha contra los romans, s'èran retirats dins la vila de Pella, en Transjordania.
Se lo judaisme poguèt subreviure après lo desastre de 70, foguèt mercés subretot al grand nombre de josieus que se dispersèron per tot l'empèri roman, mas tanben dins la quita Palestina. Aqueles al cap d'aquela renovacion èran mai que tot de farisèus, que los lors adversaris màger en judaisme, los saducèus, avián desaparegut aviats per la catastròfa. Aital, lo judaisme gardèt dempuèi l'ora un ton plan farisèu e rabinic. La vila de Jamnia, foguèt lo ponch d'encontre dels mèstres de la Lei que donèron un vam fòrt a la reorganitzacion intèrna del judaisme; entre autre, a Jamnia se fixèt definitivament lo canon josieu dels libres biblics.
Situacion sociala e economica
L'activitat economica màger de Palestina al temps del Nòu Testament èra l'agricultura, que se practicava sustot a Galilèa, ont i aviá espandidas pro grandas de terrens fertils. Lo produch mai cultivat èran los grans. La region de Judèa, mens ben adaptada a la cultura de la tèrra, permetiá, mens que mai, l'elevatge. D'autras activitats caracteristicas de la Palestiniana del I èran la pesca e de mòde de trabalh artesanal.
A Jerusalèm la primièra font de riquesa èra lo temple. A l'escasença de las tres grandas fèstas de pelegrinatge, subretot Pascas, se concentravan dins la vila granda de multituds de gents que i pujavan per participar al culte del temple. A partir dels revenguts que supausava per Jerusalem aquela afluéncia de gents, totes los josieus, quitament los que vivián fòra de Palestina, èran obligats a pagar un tribut per sosténer lo culte del temple de Jerusalèm.
Prenent en compte las capacitats de l'epòca e lo nombre dels abitants (unes 750.000), Palestiniana èra pas dins de condicions de far trabalh e noirir totes, e lo caumatge èra un fenomèn ja present, se las òbras publicas, iniciadas per Erodes, avián palliat un pauc lo problèma. D'un autre costat, las condicions de vida èran pas brica facilas, perque, en mai de la penuira, caliá pagar de fòrts impòstes als romans o als sieus aliats, los sobirans de la dinastia eerodiana. Fòrça josieus deguèron emigrar a l'estrangièr per cercar una situacion melhora. Aquela problematica èra agravada pel fach que la proprietat de la tèrra èra pas gaire repartida, e en Galilèa i aviá grandas expleitacions concetradas en paucas mans, mèstres que demoravan sovent a l'estrangièr.
Al subjècte de la posicion socioeconomica de las gents, al nivèl mai naut i aviá una aristocràcia sacerdotal formada d'unas familhas que ne sortiá lo grand prèire. Aquelas familhas controtlavan las intradas del temple. Cal tanben comptar entre los rics de grands comerçants e proprietaris que se podavan permetre una vida comòda e uxosa. Un autre grop de gents que viviá amb una cèrta tranquillitat economica lo formavan los pichons comerçants, los artesans e un cèrt nombre de prèires.
A costat d'aquò, los paures constituissián un plan important de la societat. Entre aqueles èran los trabalhadors jornalièr, que quand ne trobavan per un jorn, recebián una paga que cobrissiá a pena los besonhs d'una familha pichona.
Fòrça personas devián viure coma mendicaires; la majoritat èran de cècs, garèls, o de malauts cronics, qu'èran impossible de trabalhar. I aviá tanben una bona quantitat de leprosos, qu'èran obligats a viure fòra dels nuclèus abitats e viure pas que d'almòinas. Totas aquelas gents èran situacion de marginalizacion, e pas sonque economicament, mas tanben sus l'aspècte social e religiós, perque aqueles qu'avián de mancas fisics o patissián de determinadas malautiás èran excluses de las sinagògas e del temple. Es dins aquel contèxte que cal situar los nombroses recits de miracles del Nòu Testament que Jèsus garís los malauts e los fa sortir de la situacion de discriminacion ont èran.
Vida familiala e sociala
L'estructura sociala de Palestina al sègle I es patriarcala. Lo paire es lo cap de familha; ten la responsabilitat de manténer la femna e enfants, e d'instruire aqueles de tot çò que la Lei comanda de complir.
Se maridar èra considerat coma un precèpte divin, donat pel Creador dempuèi las originas (Gn 1:28). La poligàmia èra permesa, mas èra pas brica frequenta. L'òme se maridava abitualament entre dètz-e-uèch e vint-e-quatre ans, e la femna entre dotze e catorze ans. L'òme aviá la possibilitat de divorciar, mas pas la femna. Mas, en la practica lo divòrci èra pauc frequenta, perque lo marit deviá donar a la femna repudiada la quantitat establida ja dins lo contracte matrimonial.
La posicion de la femna dins lo maridatge èra inferior a aquela del marit. La femna, en general, èra subordonada a l'òme dins totes los aspèctes. Levat unas excepcions, las femnas intervenián pas per res en la vida publica; podián pas far de testimòni dins un jutjament, ni participar de manièra activa al culte; al temple de Jerusalèm, podián solament dintrar dins lo nomenat atri de las femnas, e tanben dins las sinagògas i aviá un espaci especial per elas. Èran obligadas solament de complir los precèptes negatius de la Lei, mas pas los positius; tanpauc pas èran obligadas a l'estudi de la Lei, coma los òmes. Dins lo Nòu Testament i a fòrça elements que soslinhan una orientacion clara cap una valorizacion fòrça mai positiva de la femna, e lo meteis fach qu'un grop de femnas seguiguèsse Jèsus (Lc 8:1-3) contrasta fòrtament amb las costumas e lo mitan de l'epòca.
Un dels grops socials amb mai pes dins l'organizacion sociala del judaisme palestinan èran los prèires, qu'asseguravan lo culte del temple. Lo prestigi del grand prèire, cap del temple e del Sanedrin, lo organ maxim de govèrn pels josièus de pertot dins l'empèri roman, èra fòrça grand, mas lo sieu poder aviá mermat al respècte de las epòcas precedentas. Los autres prèires, qu'èran gropats en vint-e-quatre òrdes o de torns, vivián mai sovent fòra de Jerusalèm, e oficiavan al temple pas que dos còps l'an, segon lo torn, pendent una setmana.
Entre las gents, mas, avián una influéncia fòrça mai granda los mèstres de la Lei, los interprètas oficials de las Escrituras. Al temps del Nòu Testament, los mèstres de la Lei apertenián majoritàriament al grop dels farisèus, una de las doas grandas tendéncias dins lo judaisme de l'epòca, amb los saducèus.
Un autre movement mendre èra constituit dels zelòtas e sicaris, qu'admetián pas cap de autoritat levat la Lei e que volián expulsar los ocupants quitament utlizant la la violéncia. Un grop encara mai marginal èra aquel dels essenians, que a costat dels autres josieus formavan de comunautats que se comprometián a viure de biais fòrça estrict totes los comandaments de la Lei; la mai coneguda es aquela Qumran, près de la Mar Mòrta, vèrs 68 ApC.
Mitan religiós
Al temps del Nòu Testament, lo temple de Jerusalèm conservava l'importància fondamentala qu'aviá agut al cors de l'istòria d'Israèl. La bastissa del temple, amb las òbras començadas per Erodes, aviá estat doblat l'airal qu'ocupavan los atris e de bastissas annèxas, e èra estat enriquit amb tota mena de luxes. L'imatge qu'ofrissiá los passejaires cap a Jerusalèm èra impressionant. Los visitants, de luènh, podavan veire s'auçar la vila. Lo temple èra lo centre de la vida religiosa del pòble d'Israèl. La primièra comunautat crestiana de Jerusalèm, formada de crestians d'origina josieva, encara èra ligada a las originas del culte del temple. Participavan a la pregària (Ac 3:1), mas se desliguèron mai tard del temple e lo marginalièron coma luòc de pregària (Jn 4:23).
Avián tanben una granda importància dins la vida religiosa dels israelitas las sinagògas, qu'èran a l'encòp luòc de la pregària comunautari e de l'instruccion dins la Lei de Moïses. A l'epòca del Nòu Testament, totas las vilas e los pòbles avián la lor sinagòga. Dins las vilas grandas, ont la comunautat josieva èra mai nombrosa, n'i aviá mai d'una. La celebracion principala debanava lo dissabte, e èra centrada dins la lectura e l'explicacion de l'Escritura.
La vida religiosa dels josieus del Sègle I èra fòrça marcada justament per la celebracion setmanala del dissabte, pendent que se caliá observar un repaus gaireben absolut. Las prescripcions sus las activitats enebidas lo dissabte s'èran multiplicats, coma fruch de la preocupacion per una fidelitat absoluta a la volontat de Dieu. D'aquel biais, lo dissabte èra arribat a venir per fòrça en una carga malaisida de suportar. Jèsus s'opausèt amb sas accions e paraulas a l'esclavatge de la letra, e proclamèt qu'èra permés de far lo ben de dissabte, e que lo dissabte es per l'òme, e pas l'òme pel dissabte (Mc 2:27).
Las originas del cristianisme
Sus aquels fons istoric, social e religiós de la Palestiniana del Sègle I se produguèron los faches a l'origina al Nòu Testament.
Segon lo testimòni del quita Nòu Testament, Joan Baptista anoncièt al pòble d'Israèl que se convertiguèsse e se preparèsse per l'arribada del Reialme de Dieu. Pauc après, Jèsus de Nazaret comença a proclamar l'arribada d'aquel Reialme qu'esperavan. A partir d'alara percors tota la Galilèa, e tanben d'autres territòris prèps, en anonciant a totes aquela bona notícia. Son activitat màger se debana a l'entorn del lac de Tiberiàs, subretot Cafarnaom, son luòc abitual de residéncia.
Fòrça gents se sentiguèron atirats peels sieus ensenhaments e signes prodigiosos que fasiá (garicions e autres miracles). Al meteis temps, mas, Jèsus sofriguèt una fòrta oposicion de la part de las autoritats josievas e de membres dels grops mai observants, qu'acabèt codemant a èsser crucificat a Jerusalèm, pendent Pascas, entre los ans 30 e 33.
Los discípols anèron proclamant pel mond que Dieu aviá ressuscitat Jèsus de Nazaret, e qu'el èra lo Messias qu'Israèl esperava, aquel que portava a l'umanitat entièra lo salut de Dieu. L'activitat dels apostòls e dels primièrs crestians se centrèt dins un primièr temps a Jerusalèm, mas après lo refús de las autoritats josievas se desplacèron cap a Samaria, cap a las vilas de la còsta mediterranèa, cap a Damasc, e progressivament cap a tota la region nòrd-èst mediterranèa. dins un primièr temps, l'espendament de la Glèisa arribèt fins a Antioquia, la capitala de la província romana de Siria, que venguèt en un centre màger del cristianisme en naissent, dempuèi ont s'anèt fins a Asia Menora, Grècia e tot l'empèri roman.
La formacion del Nòu Testament
Dins las diferentas comunautats crestianas se transmetèron los remembres de las paraulas e los actes de Jèsus. La transmission foguèt subretot orala, mas de pauc en pauc se metèt per escrit. Amb lo temps, los crestians senton lo besonh de recampar de biais ordenat aqueles remembres e, après un procès plan long, naisson los evangèlis, escrichs dins un genre literari pecular per tòca de transmetre los fondaments de la fe en Jèsus de Nazaret coma Filh de Dieu fach òme, mòrt e ressuscitat per donar la vida dins lo mond. Lo quatre evangèlis venguèron una partida del Nòu Testament: laqueles de Matèu, Marc, Luc e Joan. L'autor de l'Evangèli segon Luc i apond una segonda partida, los Actes dels Apostòls, ont expausa sa vision dels primièrs temsp del cristianisme, dempuèi sa naissença a Jerusalem cap a Roma, la capitala de l'empèri.
Un dels protagonistas dels Actes dels Apostòls es l'apostòl Pau, qu'aguèt una influéncia decisiva sus l'espandiment e lo desvolopament de las comunautats crestianas dels primièrs temps. Nascut a Tars de Cilícia pendent los primièrs ans del sègle I, foguèt educat coma farisèu observant fins a èsser un persecutor dels crestians; mas, après una experiéncia fòrta amb Jesus Crist, se convertiguèt en un dels anonciadors mai actius del messatge crestian, subretot cap als non josieus. Fondèt de nombrosas comunitats a l'Asia Menora e en Grècia, e mantenguèt una relacion fòrça intensa, tant amb las siás visitas amb las letras que los escriviá. Dins aquela letras, en mai de donar de novèlas personalas, respond a de questions que li son somesas, o expausa son opinion sus de tèmas que considèra importants pels cresents, subretot aqueles a subjècte de la fe en Jèsus e la Lei de Moïses, un dels objèctes de conflicte entre los crestians del Sègle I. Aquela correspondéncia de Pau amb las comunautats donèt lo segond grand blòt d'escrits del Nòu Testament. Pau tanben volguèt que las letras qu'escriviá, un còp legit, foguèsson portadas a las autras comunautats (Col 4:16). A mesura que Pau venguèt conegut coma, aumentèt lo desir de conservar sos ensenhaments e lèu se faguèron de recuèlhs de las siás letras (sas epistòlas), coma o mòstra lo Nòu Testament (2Pe 3:16).
Tanben d'autres personatges importants de la Glèisa dels primièrs temps redigiguèron de letras o d'escrits semblables, qu'enviavan a las comunautats o a de personas concrètas. Unes d'aqueles foguèron tanben considerats importants e divulgats entre las primièras comunautats.
Pendent lo primièr tèrç del sègle II, totes los escrits que forman a l'ora d'ara lo Nòu Testament gaireben prenguèron lo forma definitiva. Pasmens, a la fin del sègle IV èra pas realizat un consens suls escrits que se caliá considerar coma inspirats e, doncas, canonics. Las Glèisas crestianas prenguèron lo Nòu Testament coma expression plena e autentica de la fe en Jesus Crist e, en consequéncia, coma nòrma valida de sa pensada e vida. Alara, donca, lo Nòu Testament, tal coma lo coneissèm uèi, se realizèt seguentt un procediment que durèt de sègles. Alavetz los escrits de l'Ancian Testament, legits coma una preparacion e anóncia de la manifestacion definitiva de Dieu, e los libres del Nòu Testament, realizacion en Jesus Crist d'aquela promesa, venguèron partits de la Bíblia dels crestians, lo recuèlh de la paraula que Dieu a volgut revelar a tota l'umanitat.
Lengas
Las copias mai ancianas que tenèm del Nòu Testament son escrichas en grèc, sirian, e còpte. De criticas creson que l'Evangèli segon Matèu foguèt d'en primièr escrich en ebrieu o aramèu (las lengas que parlavan los apostòls), e que l'epistòla als Ebrièus foguèt escricha en ebrèu, mas aquela teoria es pas acceptada per la majoritat dels teològs  filològs.
Una caracteristica notabla de la majoritat dels libres del Nòu Testament, subretot dels evangèlis segon Marc e segon Joan, es una qualitat bassa del grèc qu'utilizan, al comparar, d'aquel rafinat antic o classic de las classas nautas e dels filosòfs de l'epòca. Las excepcions son los escrits de Luc e l'epistòa als Ebrièus.
Autors
Lo Nòu Testament foguèt escrich per divèrsas personas que ne sabèm plan pauc. Segon la tradicion, los libres foguèron escriches pels apòstols o lors fidèls (Marc e Luc). Abans lo sègle XVIII levat l'epistòla als Ebrièus, lo cristianisme presenta pas de dobte pas suls l'autors dels libres.
Uèi lo jorn, los filològs accèptan l'autenticitat de la paternitat pas que de 7 epistòlas de sant Pau: Romans, 1 e 2 Corintians, Galatas, Filipians, 1 Tessalonians e Filemon; pausan de dobtes suls 2 Tessalonisans, Colossians, e Efesians (listats en òrdre descreissent sus la possibilitat de la paternitat sant Pau). Los teològs evangelics accèptan la paternitat de la letras pastoralas (1 e 2 Timotèu, e Tit). Al subjècte de la letra als crestians Ebrièus, es unanima la posicion dels exegètas, catolics o protestants, que Pau l'escriguèt pas mas que foguèt un autor que seguissiá la teologia d'aquel apostòls.
S'i a pas cap de consens suls autors de la rèsta dels libres. Pels evangèlis, la situacion es fòrça mai contestabla, qu'i a pas cap de referéncia dins lo tèxte a un autor (es a dire, son anonimes); la paternitat dels evangèlis es una question de tradicion. Un autre problèma sus la paternitat dels evangèlis es ligada al "Problèma Sinòptic", que pòt suggerir que los evangèlis foguèron escriches per un sol autor, o que se basèron exclusivament en un autre escritch perdut (Font Q).
I a pas cap de consens sus la paternitat dels libres apocrifs del Nòu Testament, nimai dels libres coptes. Coma la majoritat dels escrits ancians, demora pas que de còpias.
Libres del Nòu Testament
Lo canon del Nòu Testament foguèt fruch d'un desvolopament pendent fòrça sègles. Foguèr a la fin de l'an 1563 amb lo Concili de Trent que demorèt definitivament tancat.
Lo Fragment Muratori, que data per d'uness de l'an 170 (sus la basa d'una referéncia intèrna al papa Pui I e d'arguments avançats per Bruce Metzger), e segon d'autres del sègle IV (segon l'Anchor Bible Dictionary), foguèt lo primièr ensag d'establir un canon del Nòu Testament dins lo cristianisme oficial. Es similar, mas pas identic, al canon modèrn del Nòu Testament.
En 397 ApC. Lo papa Sirici convoquèt lo tresen concili de Cartage per fin de formar lo canon del Nòu Testament e devent causir entre mai d'un centenat d'evangèlis, epistòlas e gaireben mila letras.
Fin finala al sègle XVI s'impausèt la version de la Vulgata, traduccion de la Bíblia en latin fach per Sant Jeròni e oficialitzada pel Concili de Trent.
Evangèlis
Los Evangèlis descrivon la vida, mòrt e resurrecció de Jesus Crist:
Istoric
En mai de las istòrias de la vida de Jesus Crist, lo libre dels Actes dels Apostòls, descriu l'istòria de la nomenada "Glèisa Primitiva", es a dire, del començament de la glèisa crestiana e son espandiment cap a Euròpa e Asia Menora. Foguèt escrich per Luc coma segonda partida de lo sieu tractat sus l'istòria del cristianisme, la primièra partida n'es l'evangèli que pòrta lo sieu nom.
Letras
Las letras o epistòlas, son de letras escrichas a de personas e/o congregacions crestianas. Contenon de tèmas teològics importants, e son una font teològica per l'estudi del desvolopament de la glèisa crestiana.
Epistòlas Paulinas
Las Letras o Epistòlas Paulinas (o Còrpus Paulinum) son las letras que foguèron escrichas per l'apostòl Pau. Los noms de las cartas son las congregacions/nacionalitats o las personas destinatàrias: L'unica letra que fa pas cap de referéncia a lo sieu autor es l'Epistòla als Ebrièus tradicionalament atribuida a l'apostòl Pau. De teològs creson que foguèt escricha per un disípol de Pau, benlèu Apollon.
Letras Generalas o Catolicas
Las letras Generalas o Catolicas identifican tradicionalament las epistòlas non destinadas a de personas especificas mas als crestians en general. Pasmens, doas letras de Joan, serián destinada a Gaio, alara una autra definicion de las epistòlas generalas son aquelas que foguèron pas escrichas per sant Pau. Aquelas letras s'identifican amb lo nom de l'autor.
Les Casses
Les Casses (Les Cassés en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Nòu Testament
Profetic
Lo libre d'Apocalipsi o Revelacion de sant Joan, es lo darrièr libre del Nòu Testament, e es pro diferent de la rèsta, que lo sieu contengut es profetic e/o simbolic sus la fin del mond.
Importança relativa dels divèrses libres
Los divèrses libres del Nòu Testament son jutjats de biais diferents pendent l'Istòria, segon lo critèri utilizat.
Les Casses
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Nòu Testament
Codex
vinheta|Codex Vaticanus Los còdexs mai ancians que recuèlhon los evangèlis son:
Sant Nectare
Sant Nectare o Sent Neitère (Saint-Nectaire en francés) z-es 'na comuna auvernhassa dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Z-es famosa per sa granda glèisa romanica e per lo formatge de Sent Nectari.
Z-es maitot 'na vila de termalisme.
Geografia
Sent Nectari se tròba dins lo Mont Dòr, z-elh mèsme localizat dins lo Parc daus Volcans d'Auvèrnhe. La vila z-es devesida entre 'na vila nauta (a rasa de la glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornadòr) e 'na vila baissa.
Monuments e patrimòni
thumb|left|200px|Verge dau Mont Cornadòr
Nòtas
<references group="N"/>
Ergosfèra
L'ergosfèra es una region de l'espaci temps de forma ellipsoïdala situada a l'entorn de l'orizont deis eveniments d'un trauc negre en rotacion. Se definís coma una zona de l'espaci temps qu'intra en movement dins lo sens de rotacion dau trauc negre en causa de l'importància de sa gravitat. Pròche de l'orizont, aquela fòrça pòu venir tant importanta qu'un objècte podriá pas se desplaçar dins lo sens opausat sensa passar la velocitat de la lutz. Lei còrs e lo raionament pòdon s'escapar de l'ergosfèra normalament. Dins aquò, en causa de l'efèct entraïnat per la rotacion dau trauc negre, pòdon aver a la sortida una energia pus importanta qu'a l'intrada. Aquela energia es presa au moment angular dau trauc negre causant donc una demenicion de sa velocitat de rotacion.
Gaudonvila
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Lo nom es atestat Galdanvilla en 1180. Gaudonvila qu'es compausat, dins l'òrde germanic determinant-determinat, d'un nom germanic de hemna, Walda, e de vila, nom de propietat puei de vilatge vengut deu latin villa,. Dauzat causeish Walda meilèu qu'un nom masculin Waldo pr'amor deu vocalisme de l'atestacion deu sègle XII. Negre, que causeish lo nom germanic Walda(n). Com que sia, Gaudonvila èra probablament ua propietat rurala de l'Antiquitat tardiva o de la Hauta Edat Mejana.
Domenge Baudis
Domenge Baudis, en francés Dominique Baudis, nascut lo 14 d'abril de 1947 a París (9 arrondiment) e mòrt lo 10 d'abril de 2014 a París (5 arrondiment), èra un jornalista, escrivan e òme politic francés. Foguèt nomenat Defensor dels dreches lo 22 de junh de 2011.
Estudis
Filh de l'òme politic Pèire Baudis, faguèt sos estudis al collègi Lo Caoso a Tolosa, puèi a París, e obtenguèt son diplòma de l'Institut d'Estudis Politics de París.
Carrièra de jornalista
En 1965, Domenge Baudis venguèt responsable del movement dels Joves Democratas, e en 1971, anèt al Liban e venguèt jornalista de ràdio e de television a Beirot fins al començament de la Guèrra de Liban en 1975. Venguèt aprèp correspondent de TF1 (alara cadena publica) per l'Orient Mejan. Sa carrièra jornalistica lo portèt a venir grand reportaire per TF1 de 1976 a 1977, puèi presentator del Jornal de 20 oras de TF1 de 1977 a 1980, e d'aquel del Soir 3 de FR3 fins 1982. Aquel meteis an, foguèt encargat per FR3 d'assegurar las relacions amb lo Senat.
Carrièra politica
En 1983, son grop lo Centre dels Democratas Socials, compausanta de l'UDF, ganhèt las eleccions municipalas: foguèt elegit cònsol màger de Tolosa, a la succession de son paire, Pèire Baudis (cònsol màger de 1971 a 1983). En 1984, foguèt tanben elegit al Parlament Europèu per quatre ans. En 1985, venguèt tanben Conselhièr general de Nauta Garona, per cinc ans. En 1986, foguèt elegit al conselh regional de Miègjorn-Pirenèus, que ne venguèt president. E, lo meteis an, foguèt elegit per deputat a l'Assemblada Nacionala, mandat que ne demissionèt per son paire Pèire, Foguèt reelegit en 1988, en 1993 e en 1997. Èra alara un dels responsables de Force démocrate, partit fasent partida de l'UDF.
En 1994, conduguèt la lista UDF-RPR obten 25,58 % e arriba al cap de las Eleccions europèas de 1994. En 1998, venguèt membre del burèu politic e del conselh de la presidéncia de l’UDF.
Conselh Superior de l'Audiovisual
Demissionèt de totes sos mandats electius, quand lo president de la Republica Jaume Chirac li prepausèt de venir president del Conselh Superior de l'Audiovisual (CSA). Tanben daissèt dubèrta sa succession coma cònsol de Tolosa, eleccion que ganhèt per Felip Douste-Blazy en 2001. Sa nominacion al CSA foguèt contestada, son imparcialitat foguèt discutida per qualques òmes politics d'esquèrra, coma François Hollande e Robert Hue. Sa presidéncia foguèt marcada pel lançament de la Television numerica terrèstra (TNT) en 2005 e la luta contre la pornografia.
Aprèp que daissèt sas foncions de president del CSA en genièr 2007 (remplaçat par Michel Boyon), foguèt elegit president de l'Institut del Mond Arabi en febrièr de 2007.
Retorn en politica
Lo 16 de julhet de 2009, foguèt elegit vicepresident de la comission dels afars estrangièrs del Parlament Europèu. Es membre de la delegacion per las relacions amb los païses del Mashrek (Egipte, Jordania, Liban e Siria) e de la delegacion a l'Assemblada Parlamentària Euromediterranèa. Lo 10 de novembre de 2009, foguèt nomenat raportaire sus l'acòrdi d'associacion sus Siria, en negociacion dempuèi 2004. A la fin d'octobre de 2010, foguèt encargat pel Parlament Europèu de realizar un estudi sus las relacions entre l'Union Europèa e lo Conselh de Cooperacion del Golf e redigiguèt un rapòrt adoptat pel Parlament Europèu lo 24 de març de 2011 en session plena.
Defensor dels dreches
President de l'Institut del Mond Arabi, president de l'Autoritat de Regulacion Professionala de la Publicitat dempuèi lo 12 d'octobre de 2010 e deputat europèu, PPE de la circonscripcion Sud-Oèst de França, daissèt totes sos mandats quand foguèt nomenat Defensor dels dreches lo 22 de junh de 2011.
Afar Alègre
En 2003, quand èra president du CSA, Domenge Baudis foguèt mes en causa dins un afar ligat al tuaire en seriá Patrice Alègre. Foguèt acusat de proxenetisme, de viòl, de murtre e d'actes de barbariá. Deguèt esperar mai de dos ans e mièg per que son innocéncia foguèsse reconeguda per la Justicia e que los instigadors d'aquela campanha de difamacion foguèsson mes en examèn.
Òbras
Prèmi Mediterranèa 2010 }}
Nòtas e referéncias
<References/>
Ambérieu-en-Bugey
Ambèriœx  en arpitan (Ambérieu-en-Bugey en francés) es una comuna francesa situada dins la region d'Auvèrnhe Ròse Aups e lo departament d'Ain.
Maupreveire
Maupreveire (en francés Mauprévoir) es una comuna francesa dau departament de Viena e de la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Toponimia
Maupreveire: Las atestacions ancianas son Ecclesia de Malo Presbytero en 1096, Fortalicium de Malo Presbytero en 1307, Maupreveire vers 1204, Mauprevoir en 1359, Malprevere, Malprevoyre en 1403, Mauprevayre en 1596, Monprevoir en 1686, Sainte Imperie en 1702, S. Impair en 1779, ''S. Impère. de Mauprevoir'' en 1782.
(Lo) Clen: Las fòrmas ancianas son Clen en 1234 e Le Clain en 1645.
Nòtas
<references group="N"/>
Ngo Dinh Diem
Ngô Đình Diệm, militar catolic, foguèt lo premièr president del Vietnam del Sud, entre los ans 1955 e 1963.
24 capricis per vriulon solo (Paganini)
thumb|200px|PaganiniLo 24 Caprici per vriulon solo que son ua colleccion d'estudis hèra exigents compausats per Niccolò Paganini. Cada caprici que facoliza sus ua dificultat tecnica particulara deu vriulon. Que hon compausats enter 1802 e 1814 e estampats en 1819 com estant l'Opus 1 de Paganini.
Cygnus X-1
Cygnus X-1 es un sistèma binari X situat dins la constellacion de Cigne. I foguèt descubèrt lo premier trauc negre conegut en 1971. Es la font de rais X de nauta energia mai brilhanta que se pòt observar dins lo cèl, que foguèt identificada per Tom Bolton dins las installacions de l'Universitat de Toronto.
Laperrière-sur-Saône
Laperrière-sur-Saône es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Criolita
La criolita es un minerau incolòr a l'estat pur que pòu venir blanc, roge ò brun en preséncia d'impuretats. A una duretat de 2,5-3,0 e una densitat de 2,97. Es format de fluorur de sòdi e d'alumini (simbòl quimic : Na3AlF6) cristallizat segon un sistèma monoclinic de classa prismatica. Dins la natura, lei cristaus an un aspècte pseudocubic mai forman sustot de massas microcristallinas compactas. Son esclat es veirenc ò sedós.
Itàlia
Itàlia (Italia en italian), oficialament la Republica Italiana (Repubblica Italiana en italian), es un estat de l'Euròpa meridionala format principalament d’una peninsula eponima alongada e de doas grandas illas dins la mar Mediterranèa (Sicília e Sardenha). Lo nòrd es bordat pels Alps, frontièra montanhòla partejada amb França, Soïssa, Àustria e Eslovènia. Los Estats de Sant Marin e de la Ciutat del Vatican son enclavats dintre lo territòri italian. La capitala es Roma e lo gentilici es italian -a.
Geografia fisica
Itàlia ocupa principalament una peninsula situada au sud dau continent europèu e entre lei bacins occidentau e orientau de la mar Mediterranèa. A una superficia de 301,277 km² qu'es limitada per de frontieras naturalas formadas per lei Aups ambé França au nòrd-oèst, Soïssa e Àustria au nòrd e Eslovènia au nòrd-èst. Lo territòri italian engloba tanben lei doas enclavas de Sant Marin e de Vatican.
La peninsula Italica se pòu devesir entre tres zònas principalas que son lo nòrd montanhós, la Vau de Pò e lei cadenas de montanhas deis Apenins. Lei cimas dau nòrd fan partida deis Aups e agantan d'altituds autas ambé mai de 38 montanhas majoras que passan 4,000 mètres. Lo ponch culminant es lo Mont Blanc (4,810 m) situat a la frontiera francoitaliana. La Vau de Pò es un golf marin ancian comolat per leis alluvions dei montanhas situadas a l'entorn (Aups au nòrd e a l'oèst e Apenins au sud). Pò es un fluvi cort mai abondant (debit finau mejan d'aperaquí 1,560 m3/s) que forma un deltà dins lo nòrd-oèst de la mar Adriatica. Aquela vau es relativament plana e forma un axe de comunicacion aisat dins lo nòrd dau país. Leis Apenins forman l'òssa de la peninsula. Son de montanhas jovas formadas de 222 cimas principalas que son altitud se situa entre 2,000 e 3,000 m. Son enviroutadas per de plans litoraus situats de cada costat de la cadena e percorrudas per de fluvis relativament limitats coma Tibre (405 km de longor amb un debit finau mejan de 231 m3/s).
Clima
Au nòrd e au nòrd-oèst dins lei regions aupencas d'altitud auta, lo clima es de tipe montanhard ambé d'estius cauds e d'ivèrns fòrça fregs. La Vau de Pò e la mitat nòrd de la costat adriatica an un clima subtropicau umid ambé d'estius cauds e d'ivèrns fregs. Lo rèsta, que representa la màger part de la peninsula, Sicília e Sardenha, a un clima mediterranèu. Leis estius i son cauds e secs amb una aumentacion de l'ariditat en direccion dau sud. Dura per exemple dos mes en Toscana dins lo centre de la peninsula e cinc en Calabra dins lo sud. Leis ivèrns i son doç e la prima e l'autona marcadas per de precipitacions importantas.
Demografia
La populacion es vielhissenta en causa d'un taus de creissement naturau negatiu (taus de feconditat egau a 1,42 en 2008) e d'una esperança de vida importanta (80,4 ans per leis òmes, 85,3 ans per lei fremas). L'aumentacion de la populacion es donc sostenguda per l'imigracion magerament dempuei lei regions balcanicas (Romania, Bulgaria, Albania) e maugrabinas. Ansin, la populacion estrangiera conois una creissença rapida. Passèt per exemple de 2,8% de la populacion totala en 2002 a 6,5% en 2008. Aperaquí un quart es estimat en situacion irregulara car Itàlia representa una intrada importanta per l'imigracion illegala dins l'Union Europèa gràcias a sa proximitat ambé lo continent african
Lengas
Itàlia es un país fòrça eterogenèu lingüisticament e sa politica linguïstica es relativament complèxa. L'italian es la lenga premiera de la màger part de la populacion. Pasmens, presenta una diversitat dialectala non negligibla e lei regions de lengas italianas se pòdon devesir entre unei zònas principalas caracterizadas per l'usatge de dialèctes especifics entre lo nòrd (grops nòrd-italian e venèt), lo centre e la màger part de la peninsula (grops toscan, centrau e meridionau) e Sicília e l'extrèm sud de la peninsula (grop sicilian). Lo dialècte toscan es la basa de l'italian normalizat utilizat coma lenga oficiala. Dins aquò, l'utilizacion dei dialèctes dins la vida vidanta conois una demenicion lenta mai regulara dempuei la fin de la Segonda Guèrra Mondiala. Ansin, certanei dialèctes, coma lo napolitan, son d'ara endavant considerats coma vulnerables e començan de far l'objècte de politicas de proteccion per leis autoritats.