cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Olympe de Gouges
Revolucion francesa
En 1788, publiquèt dos panflets politics que suscitèron esmai e debat, sustot dins lo Journal general de França. Olimp desvolopèt alara un projècte d'apròchi patriotic dins sa celèbra Lettre al pòble, prepausant un vast programa de reformas socialas e societalas dins sas Observacions patrioticas. Aqueles escriches son seguits d'autras novèlas brocaduras adreçadas als representants de las tres principalas legislaturas de la revolucion, als clubs patriotics e a mai d'una personalitat dont Mirabeau, Lafayette e Necker qu'admira particularament. Sas posicions son totjorn plan pròchas de las dels convidats del salon d'Auteuil de Dame Helvétius, l'esposa del filosòf Adrien Helvétius. S'opausant a una lei de març de 1793 sus la repression dels escriches, Olimp denóncia lo fach que la lei contravenga als principis republicans. Redigís alara un manifèst d'inspiracion federalista, entitolat « las tres urnas o la salutacion de la patria, per un viatjaire de l'aire ». Es arrestada e déférée al tribunal revolucionari lo 6 d'agost de 1793 ont es acusada per las posicions qu'a presas.
Es embarrada dins la preson de l'abadiá de Saint-Germain-des-Prés, demandant de badas un tractament adeqüat. Enviada a la Fòrça pichona, parteja una cellula amb Madame de Kolly, una femna emprenhada ja condemnada a mòrt. En octobre segon, obten un transferiment a la pension de Madame Mahay, mena de preson per ricas ont lo regim carceral èra mai clement e tolerant e ont, se ditz, auriá agut una ligason amb un autre detengut. Olimp la convenç de temptar de s'evadir, mas preferís seguir la via legala en opausant las pesugas acusacions portadas contra ela, reclamant publicament la demarcha de doas manifèstas plan coratjós qu'a capitat a far sortir clandestinament de preson.
Cavalariá medievala
Ròtle de la Glèisa
Als començaments, la cavalariá èra pas gaire valorizad per la Glèisa coma lo precise Jean Flori. Se pièjava entièrament los cavalièrs anant a la crosada, denonciavan aquestes que riscavan lor vida non pas per Dieu mas per la glòria. La Glèisa contribuiguèt fortament a influenciar la cavalariá e a modificar sas valors, sos devers. La Glèisa tanben assegurava la remission dels pecats a totes los cavalièrs volent combatre los infidèls en Tèrra santa. Las Crosadas joguèron un ròtle central dins la reconciliacion entre la Glèisa e la cavalariá. Foguèt alara possible a partir del sègle XII, subretot de la primièra crosada presicada per Urban II en 1095 d'èsser cavalièr e de combatre per Dieu. Per ela lo problèma se pausèt veratadièrament amb los Templièrs que cercavan la reconeissença de la Glèisa.
Olympe de Gouges
Revolucion francesa
Traducha en justícia lo matin del 2 de novembre, quaranta uèch oras solament après l'execucion de sos amics girondins, es condemnada a mòrt. Al contra de çò qu'escriviá al sègle seguent coma lo biograf postum Jules Michelet, los testimoniatges de l'epòca afirman que montèt al cadafalc sens cap de crenhença, amb fòrça coratge e de la dignitat. Sa darrièra letra es adreçada a son filh, l'adjudant general Aubry de Gouges, que l'a ignorada de crenhença d'èsser perseguit. Dins sa Declaracion dels dreches de la femna, reïtèra : « Aital coma las femnas an lo drech de montar sul cadafalc, devon tanben aver lo drech de montar a las mai nautas cargas ». Mas lo procuraire de la Comuna de París, Pierre-Gaspard Chaumette, dins son discors als republicans, s'èra trufat de sos prepauses e s'èra felicitat de la condemnacion a mòrt, meritada segon el, seriá- pas çò que perque aviá oblidat " las vertuts que convenián a son sèxe".
Cavalariá medievala
Ròtle de la Glèisa
Dempuèi presa de Jerusalèm, un semblant de patz existís en Palestina. De bandolièrs, d'incursions sarrasinas, fan regnar una inseguretat de contunh. Una granda partida dels croisats èran tornat al país après la conquista, segur qu'existís bien una soldatesca, mas tròp sovent limitada a la vilas, se deviá caminar en grop. L'aument del nombre dels espitals et lor escampilhament èra un problèma pels pelegrins malauts e pels Espitalièrs.
Olympe de Gouges
Revolucion francesa
Olimp es inumada al cementèri de Magdalena.
Òbras
Teatre en lenga francesa:
Cavalariá medievala
Ròtle de la Glèisa
Seguent Guilhèm de Tir, Hugues de Payns, un baron champanhés, de segur cavalièrs del Sant Sepulcre a partie de 1115, prepausa a Baudoin II, rei de Jerusalèm, la creacion d'una comunautat dels « Paures Cavalièrs del Crist » per assegurar la seguretat dels camins. Pendent lo concili de Naplosa, en 1120, aquestea « cavalièrs » son invitats a tornar prene las armas. La novèla confrairiá es installada per Baudoin e Gormond de Picquigny, patriarca de Jerusalèm, sus l'ancian mosquèa al-Aqsa, dicha tanben, temple de Salamon. D'aquí ven lo nom de miles Templii, los cavalièrs del Temple, los Templièrs.
Plan lèu aquestes cavalièrs, que prononciavan los vòts d'obesicéncia, de pauretat e de castetat, e que combatavan de biais eficaç los infidèls, pausan problèma al vejaire dels principis de la Glèisa; aquestes « cavalièrs del Crist » son en estat de pecat las armas a la main. Hugues crida son parent, l'abat de Claravals, per intercedir près del papa. Bernat de Claravals compauda De laude nove militie ont developa l'idèa de malicidium, de malicidi tuant lo mal en l'òme e non pas l'òme. Hugues utiliza aquestes mots dins sa letre Christi militibus que presenta, en genièr de 1129, al concili de Tròias qu'apròba l'òrdre novèl.
Aquestes darrièrs son en efièch de « cavalièrs nòus » que son de croisats permanents, mena « monges soldats ».
Vam al sègle XII
esquèrra|vinheta|Cavalerie [[Francs|franca.]] La cavalariá que se forma dins la segonda mitat del sègle XI se definís vertadièrament amb de caracteristicas seguentas: constituís primièr una categoria sociala d'esperela veire una « categoria socioprofessionala ». Aquesta darrièra se situa socialament en dejós de la noblesa. Conten totes aquestes qu'an « ni la notorietat d'un linhatge nòble, ni la riquesa d'un grand tèrra tenent, ni lo drech del ban d'un sénher ». vinheta|Cavalièr faisant cortejant sa dòna. Es a dire, èsser un cavalièr es èsser un òme qu'es pas eissit de la noblesa d'un vejaire ereditari, que possedís pas de riquesas, que siá en tèrras o en argent, e qu'aurà pas lo poder de convocar de vassals a son servici ni de comandar, de contrénher, de convocar l'òst (drech de ban). Pasmens, un cavalièr deu d'esperse se procurar sas armas, l'armament caracteristic del cavalièr essent carestiós, compausat de la lança e de l'espasa pel sègle XI. Mai, lo cavalièr combat a caval que costa car e constituís d'èsser una marca de prestigi, de riquesa, de superioritat.
A la find del sègle XII, pel prestigi que lor es associat e lo cost de lor equipament, los cavalièrs seràn sempre mai associats a lor sobeiran. Es una evolucion importanta que marca lo vam dels castelans sostenguts per lors cavalièrs, en concurréncia e aclapissant lo poder reial.
L'estatut de cavalièr podava se pèrdre se lo cavalièr èra malaut e, en consequéncia, podavan pas pus assegurar sa foncion militara. Mai, lo cavalièr podava èsser ferrit greu pendent un afrontament e pas mai combatre. Alara, pauc a pauc èra obliat de la sociatat. Pendent l'Edat Mejana, los cavalièrs s'aprochèron e s'unifiquèron pendnet los combats, a la guèrra, e acabèron per formar un verai òrdre social.
Edat d'aur
esquèrra|vinheta|Lo dilemma de Bohort - causís de salvar una joventa puslèu que son quita fraire Lionèl. Al sègle, al vejaire militar, la cavalariá pauc a pauc impausa sa preponderança suls camps de batalha. En efièch, los cavalièrs venon los combatents, los guerrièrs per excelléncia, l'eleit de l'armada, un òrdre militr que bastit sa renomada sus sos explechs e victòrias militaras. Son accion venguava sempre mai decisiva pendent de batalhas; es ela que decidís de la victòria o de la desfacha. en consequéncia, son prestigi s'auça. La batalha de Bouvines que se debana lo 27 de julhet de 1214 es un bon exemple per illustrar aquesta idèa. En efièch, l'accion de la cavalariá decidís plan de la victòria francesa. A l'epòca carolingiana, la cavalariá teniá una plaça centrala dins l'armada. Los reis francs, a partir de Charles Martel, avián privilegiat l'utilizacion de la cavalariá pels afrontaments. vinheta|[[Sagèth|Sagèl dels Templièrs.]]
Declin
vinheta|[[Batalha d'Azincourt, illustrant la hronique d'Enguerrand de Monstrelet, Cronica de França]] L'Occident al sègle XIV es marcat per una pandèmia mondiale de pèsta e un refregiment climatic espectacular. La Pèsta negra começa en 1334 e decima trente a cinquanta per cent de la populacion europèa. La Pichona Edat glacièra tòca prigondament l'agricultura e las gens. L'Euròpa quina que siá la classas s'aclapèt dins son economia, dins ses cresença e sas institucions. La paisanariá se soslèva e revendica mai d'egalitat. La noblesa aristocratica opausa a la crisi del sègle XIV que ven una guèrra que durarà 100 ans.
La batalha d'Azincourt, ont la cavalariá francesa perd fàcia als soldats angleses inferiors en nombre, es sovent considerada coma la fin de l'èra de la cavaleriá e lo començament de la supremacia de las armas a distància sus la mesclada, que s'enforçarà amb l'invencion de las armas de fuòc.
Romantisme e erudits del sègle XIX
Remandada pendent la Reneissença, torna al vam pel òmes del sègle XVIII e XIX. Jean-Baptiste de La Curne de Sainte-Palaye es un dels primièr a tornar al subjècte amb sas Memòrias sus l'anciana cavalariá en 1753 e son Istòria literària de trobadors en 1774. Mas es Walter Scott qui lancèt l'interés del grand public per l'Edat Majana Ivanhoe en 1819.
Aparicion dels cavalièrs
Totes los cavalièrs èran pas de guerrièrs a temps plen : tanben exestissiá de cavalièrs païsans vèrs l'an mila, vivent en banda dins d'ostalasses fòrtòs. Lo cavalièr frequenta sovent son sobeiran e adòpta una mena de vida gaireben similar mas en mens fastuós, e es sovent senhor d'esperse d'una tèrra modèsta. La cavalariá permetèt per unes òmes del començament de sègle XI una pujada sociala, mas un còp l'agregacion entre aqueste òrdre e la noblesa realizada, mens d'un sègle après, aquò acabèt. Al contrari, de cavalièrs son mai tard eissits de familhas nòblas : ne son los cabdèts celibataris e sens eritatge, veire los bastards reconeguts per un paire nòble, sols los ainats eritant alara. Al començament del sègle XIII, de legislacions reialas de França, d'Alemanha e d'autres reilames d'Euròpa dispausan que se pòt accedir a l'honor chavalerenca per aquestes que son de linhada cavalerenca, fixant legalament la règla seguida per tradicion dempuèi ja près de dos sègles.
Ceremonia de l'adobament
esquèrra|vinheta|The Accolade par Edmund Blair Leighton (1853-1922). L'adolescent ven al títol e a aquest estat après un aprentissatge e una ceremonia nomenada adobament. Abans l’adobament, cap a l’edat de set ans, es plaçat a çò d'un senhor que serà son pairin. Passa totes los gras de l'educacion qu'a per objectiu de'n far un guerrièr : galapian (neteja l’escudariá), lo patge (s’ocupa dels cavals, es al servici de la dòna del castèl, seguís un entraïnament equèstre, aprend la caça) e enfin l'escudièr o lo damaisèl (ajuda los cavalièrs al torneg e a la guèrra, e al fòrça grand privilègi de li portar son escut). Vèrs 17-21 ans, passa l’adobament, ceremonia oficiala que fòrça nòbles assistisson e que consistís a consacrar un òme coma cavalièr. L'adobament, que marca lo passatge de l'estat d'escudièr a aqueste de cavalièr, se denbana mai sovent en setembre o octobre. La nuèch precedent son adobament, lo cavalièr passa una nuèch de pregaira dins una capèla en companhiá de son pairin, vestit d'una tunica blanca, amb una crotz roja, lo blanc simbolisant la clarté et le rouge symbolizant la sang que lo cavalièr es prèst a escampar. Puèi lo senhor organiza una fèsta dins son castèl. Al fons del castèl, sus un empont, lo cavalièr èra prèst  se far adobar cavalièr. De genolh, lo bachelièr fa a nauta votz lo jurament dels cavalièrs, una man sus l'Evangèli; sas armas de cavalièr li son enseguida donadas per son senhor e pairin, sanhada per la Glèisa qu'encadra la ceremonia. Un còp vestit de son equipament, s'agenolha encara per recebre « l'acolada ». vinheta|[[Joan II de França|Joan II adobant de cavalièrs, enluminura dels sègles XIV e XV, BNF.]] Après la ceremonia, s'organiza de tornegs que se jònhon los cavalièrs adobats e los vassals del senhor e de taulejadas per celebrar l'escasença. La ceremonia de l'adobament dona a aqueste que la recep un poder subretot militar qu'obten lo drech de ban (rassemblament de l'òst, es a dire l'armada) per partir en campanha militara. La Glèisa tanben volgava donar una portada ideologica a la ceremonia sens pasmens i capitar plan. L'adobament assegura l'admission dins la militia, es a dire la cavalariá. La remesa de las armas a una importança màger que significa pel cavalièr de devers e foncions de respectar. En efièch, la remesa de l'espasa significa pel cavalièr l'exercici de la fòrça armada, a saber lo manten de la patz e de l'òrdre public mas tanben lo sosten e la proteccion de la Glèisa e dels febles, la foncion religiosa tenent una placa centrala dins l'exercici de las foncions del cavalièr.
Biais de viure
vinheta|Cavalièr en còta de malhas, [[Lovre.]] La cavalièr es un professional de la guèrra, un soldat al servici d’un senhor. Es proprietari d'armas ofensivas e defensivas que li cal sovent remplaçar après un combat. Deu donc ganhar d'argent. Los tornegs e las justas son un biais de ganhar d'argent e de se divertir. Les guèrras a l'Edat Mejana son pas tan frequentas. Mai, i a pas de combats d'ivèrn, ni pendent los periòdes sants (Avent, Carèsma). La Glèisa definiguèt dempuèi la fin del sègle X de patz de Dieu e trèva de Dieu per limitar las guèrras. Lo torneg es donc una occasion d'emportar una rescat, de confiscar cavals e armas dels cavalièrs vencuts. Es tanben un biais de prene pas la man pendent los periòdes sens combat e de se destriar près d'una dòna. Los cavalièrs aiman los tornegs que s'i destrian e se sentisson dignes d'i morir l'espasa a la man. Lo cavalièr viu sovent al castèl e deu èsser fidèl a son senhor, qu'es vassal. Pasmens, cal pas confondre vassal e cavalièr.
Devers
esquèrra|vinheta|Cavalièrs del sègle XI, Brodaria de Bayeux. La cortesiá es primièr l'ensemble de las qualitats del nòble, lo comportament elegant d'un cavalièr; puèi vèrs 1150, la cortesia s'encarga d’une dimension amorosa. La fin' amor es cantada pels trobadors. Lo cavalièr es al servici de la Glèisa, deu metre son espasa al servici du papa (crosadas) e dels febles : ven alara cavalièr del Crist (Miles Christi). Las qualitats de cavalièr ideal son la proesa, la generositat e la fidelitat. Pasmens, aquestes devers son segondaris al respècte dels devers cap al sobeiran. Sas vertuts son idealizadas per la literatura de la fin' amor. Lo cavalièr es primièr un òme d'armas, un òme de guèrra, de proesa.
Equipament
vinheta|Armaduras dels sègle XVI expausadas al [[Metropolitan Museum of Art de Nòva York.]] Al sègle XII l'equipament de basa del cavalièr (caval, hèume, aubèrc, espasa) representa lo revengut annal d'una senhoriá mejana de 150 ectaras. Tres sègles mai tard, l'equipament necessari pren lo produch du trabalh de 500 ectaras.
L’equipament èra tanben pesuc que caretiós, los cavalièrs podavan pas vestir lor armadura tot sols, e lo pretz de l’equipament èra était sol un obstacle grandàs a l’epòca ont tot le mond podava venir cavalièr.
L'equipament se compausava de :
Las pèças que forman l'armadura complèta son arrenjats amb abiletat. Lo pes de l'armadura atenh 20 a 25 kg, çò que correspond al pes mejan de l'equipament portat pels soldats de totas las epòca. I a una quinzena de pèças principalas e un centenat al total. La qualitat de la montura aviá tanben un ròtle important que, desmontat, un cavalièr equipat se déplaçava mai lentament e perdava una granda partida de la fòrça d'impacte de la carga. Pasmens es pas rare que per causida estrategica pendant una batalha los cavalièrs carguèsson a pè.
Torneg e cavaleriá
vinheta|Escèna de torneg. Los tornegs, veraias competicions esportivas pels cavalièrs mas tanben un mejan de s'entraïnar a la carga frontala per las futuras batalhas, agradavan fòrça per la societat medievala, al contrari de la Glèisa qu'i èra reticenta. Permetavan als cavalièrs d'acquerir totas menas de ganhs: prèmis, cavals, armaduras, armas, argent. Los tornegs enriquison las cavalièrs venceires mas aquestes cercan e obtenon a vegada la glòria, lo prestigi e la renomada dins aquestes afrontaments. Es pels cavalièrs un mejan de promocion sociala eficaç.
Los tornegs semblan plan a de situacions de guèrra, per metre los cavalièrs dins las condicions de la batailha venenta ont deuran participar. Mas aquestas competicions prenon la forma d'espectacles. Las justas,elas, se destrain dels tornegs dins lo sens ont opausan pas que dos adversaris. Mens murtrièras, aquestas apareisson vèrs lo sègle XIII e son alara accaptat melhor per las autoritats civilas e religiosas.
Bruge
Bruge, inexplicablament, o puslèu Bruja segon las fòrmas ancianas (Bruges en francés) es una comuna bordalesa de Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Boyas, shens data, Broia, shens data, apud Bruia, Broia en 1126-1147, de Ulmeto apud Broiam, en 1147, de decima de Brugiis, en 1196, capelle de Bruges, en 1276, parropia de Bruja, en 1311, Sanctus-Petrus-de-Bruya. Las shèis prumièras fòrmas venen dau Cartulari de la Seuva, sovent aproximatiu dens sas grafias.
Dauzat i vei un femenin de valor collectiva *brucas, dau gallés brucus « bruga » o, auta solucion, un nom en rapòrt damb Brujas(Flandes). Mès Bénédicte Boyrie-Fénié hè remarcar que la fòrma collectiva de bruc es bruga, damb un g dur. Segon la toponimista, las fòrmas ancianas menan au gascon bròja, « harinalh », mès tanben « brauda, hanha », que descriu un lòc sanhós, enquèra plen de braus. Mès lo passatge de [ɔ] a [y] es irregular. A partir dau sègle XII, l'attraccion dau nom de la vila flamenca es pas impossibla.
La grafia de Bénédicte Boyrie-Fénié, Bruge, es incompatibla damb las fòrmas ancianas.
Estruci
thumb|right|Estrucis d'Africa mascle e femèla. thumb|right|Nis d'estruci. thumb|right|Uòu d'estruci.
L'estruci (Struthio camelus) es l'aucèl vivent mai grand. Fa fins a 2,5 mètres d'auçada, pòt pas volar e segon fòrça autors, es lo darrièr membre vivent de la familha dels estrutionids e de son genre, Struthio.
D'autres membres dels estrutioniformes son los reas, los emús, los casuaris, los kiwis e l'aucèl mai grand qu'aja jamai existit, l'Aepyornis, uèi desaparegut. Los estrucis an lo còl a las cambas fòrça longs e pòdon corrir fins a.
Los estrucis se tròban, de biais natural, dins las savanas e los semidesèrts d'Africa, tant al nòrd coma al sud de la zòna tropicala boscosa.
Sas plumas li servisson pas per volar, mas son fòrt presats coma ornaments per los capèls de las damas, e mai. Los estrucis son plan grands perque un pichon uman los pòt cavalgar e s'utilizèron en certans luòcs del nòrd d'Africa e Aràbia coma animals de corsas.
Es abalit per sa carn dins fòrça païses, inclús en climas freds coma aquel de Finlàndia. Lo gost de la carn d'estruci sembla lo del vedèl.
Segon la mitologia populara, l'estruci es famós per enterrar lo cap dins la sabla al primièr senhal de perilh. En realitat, s'obsèrva pas aquel comportament.
Los estrucis nisan comunautàriament. Un cèrt nombre de femèlas pondon los uòus dins lo meteis niu, ont son coats per la femèla en principal, pendent lo jorn, e pel mascle, pendent la nuèch. Los uòus d'estruci son los pus gròsses d'entre totes los uòus.
Eròi
Un eròi o una eroïna es la persona que passa la nòrma de per sas caracteristicas moralas, mai sovent amb sa valentiá. Dins un sens larg se fa referéncia als protagonistas coma los personatges principals de quina ficcion que siá. vinheta|[[Eracles Lo mai celèbre dels eròis grècs figurant dins un manuscrit medieval en lutant contra un dragon.]] A l'origina, un eròi èra lo personatge de la mitologia grèga que sens èsser un dieu (e donc mortal), èra capabla de realizar de prodigis e d'activitats al delà de la portada d'un uman ordinari. Los eròis foguèron mai tard lo centre de l'epopèia e de la cançon de gèsta medievala. L'eròi grèc se destria per sas aptituds guerrièras, puèi amb lo temps se tròban tanben d'eròis amoroses o umanitaris (los sants catolic son lo rebat religiós dels eròis). Dins los comics ven un supereròi.
Descripcion de l'eròi
Lo passatge del tresen ponch al darrièr se verifica, segon el, amb l'antieròi del roman picaresca espanhòl, dins los sègles XVI e XVII.
Eròi dins lo sens larg
A vegada se considèra coma eròi la persona que salv una autra d’un perilh grèu, produsent un fach notable o mediatic, de mèsme biais, dins lo mond socialista (Alemanha, URSS) de l'eròis del trabalh, s'aplica lo tèrme al sens larg a aqueste que mòstra dins lo trabalh un dovoament o una productivitat especiala. A l'epòca modèrna se'n ven confondre (per de causas propagandistas, politicas o sentimentalas) los eròis amb las victimas (los eròis de la 11 de setembre, los eròis subrevivents dels camps de concentracion, etc.), o simplament amb las personas celèbras. En general, lo patrimòni popular tend a associar la figura de l'eròi amb la qualqu'un d'exemplar, e que servís de referent dins la mesura que respècta la justícia e perseguís la realizacion d’un mond melhor.
Eròi literari
Dins la literatura o lo cinèma, l'eròi es simplament lo personatge central d’una òbra, ont las accions o expleich son contats. Dins la literatura e mai que mai dins los romans e dins las tragèdias, l'eròi pòt aver de mancas que pòdon lo manar a la realizacion de la profecia, coma dins lo cas de Hamlet. Dins l'opèra e lo teatre liric, l'eròi e l'eroïna, sovent son interpretats per un tenor e una soprano, los personatges mas vulnerables son interpretats per de voses liricas, alara que los mai fòrts lo son per de voces grevas o dramaticas. Una evolucion modèrna de l'eròi literari es lo supereròi, personatge dels comics, roman o cinèma, dotat de «superpoders», e abitualament consacrar a salvar l'umanitat dels criminals e dangièrs.
Eròi mitologic
Los eròis son presents dins las mitològics de las culturas grègas, romanas, germanicas o d'autras. Los eròis mai celebres s’apròchan a l'estatut del dieu dins unas culturas. La paraula eròi ven del grèc ancian (ἥρως hērōs), e descriu l'eròi cultural qu'apareis dins la mitologia. Los eròis grècs èran de personatges mitològics. Fondators, donavant lo nom a lor vila e territòri. Aquestes eròis èran pas totjorn de modèls de conducha o avián de vertuts eroïcas; fòrça èran de semideus, filhs de mortal e de dieu. L'epòca d'aquestes eròis ont se situan las istòrias de la mitologia grèga es coneguda coma l'edat eroïca, que s'acaba pauc après la guèrra de Tròia, quand los legendaris combatents tornèron a l'ostal o se'n anèron en l'exili.
L'eròi classic ten çò que Lord Raglan (un descendent de FitzRoy Somerset) nomena una biografia elaborada compausada de doas dotzenas de tradicions comunas que coneissiá pas la linha que separa lo fach istoric del mite. Per exemple las escasenças de sa naissença son inabitualas: un òme poderós ensag lo tuar al naícer, es raubat e elevat per de parents adoptius dins un país alunhat. Sovent l'eròi tròba una mòrt misteriosa, de còps al suc d’una montanha, son còrs es pas enterrat, daissa pas de successors e ten una o mai sepulturas sagradas.
Eròi filosofic
La filosofia tanben estudia la figura de l'eròi, se consacrant sus sa quita esséncia. Atal, en general, los eròis son aquestes que, aluenhats de l'interés de la reconeissença sociala, e en respectant los principis naturals de justícia, aspiran a encontrar de la vertat, atal coma far mai aisit la vida videnta dels autres mejanç lo culte de las mai nòblas vertuts, quitament se vendriá necessari de trencat amb l’òrde establit. Los eròis son aquestes que veson la valor intrinsèca d'una persona, sortissent de se mèsme per se donar als autres.
Lo camin de l'eròi
L'eròi classic, aqueste de la mitologia, seguís sovent un mèsme esquèma dins sas aventuras, estudiat per Joseph Campbell. Aqueste camin de l'eròi o monomita ten cinc estapas fondamentalas: l'eròi es cridat a l'aventura, que pòt acceptar d'en primièr o refusar fins a se veire obligat a i participar; las espròvas o episòdis ont l'eròi trionfa e en apréncia; l'arribada a l'objectiu inicial, que supausa totjorn una coneissença de se o revelacion de la vertat amagada; lo retorn dins lo mond ordinari; lo biais que lo mond ragís a la trobalha de l'eròi.
Aqueste esquèma foguèt utilizat dins las avanturas modèrnas, coma las serias Star Wars entre d'autras. Dins aqueste camin l'eròi encontra de personatges que l'ajudan, coma lo vièlh savi, o los antagonistas que s'ocupan d'interrompre son aventura. Dempuèi son viatge pòt anar fins a d'autres monds, coma per exemple la davalada dins l'inframond per conéisser çò que i a après la vida (catabasa).
José de Anchieta
José de Anchieta Llarena (n. en 1534 a San Cristóbal de La Laguna, Tenerife, m. en 1597, a Reritiba, Brasil) foguèt un paire jesuista espanhòl, escrivan e poèta que trabalhèt en Brasil durant lo sègle XVI. Anchieta arribèt en Brasil lo 13 de junh de 1553, e foguèt lo fondador de la vila de São Paulo lo 25 de genièr de 1554. Estudièt la lenga principala dels amerindians brasilièrs en l'epòca, lo tupi, e tanben compausèt de poèmas religiós en aquesta lenga. Escriguèt tanben en espanhòl, portugués e latin.
Foguèt beatificat pel papa Joan Pau II en 1980 e canonizado en 2014 pel papa Francés I.
Robregordo
Robregordo es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
(484) Pittsburghia
(484) Pittsburghia es un asteroïde.
Mar Adriatica
thumb|right|300px|Mar Adriatica. La mar Adriatica es una part de la mar Mediterranèa situada entre las còstas de la peninsula Italica, al sud e a l'oèst, e de la peninsula Balcanica, al nòrd e a l'èst, del golf de Venècia fins al canal d'Otrant, que la jonh amb la rèsta de la Mediterranèa, dins l'airal nomenat mar Ioniana.
Los estats banhats per la mar Adriatica son Itàlia, Eslovènia, Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Montenegro e Albania. Los noms que recep dins aqueles diferents païses son mare Adriatico (italian), Jadransko morje (eslovèn), Jadransko more (croat, bosniac e sèrbe; escrit Јадранско море dins l'alfabet cirillic) e Deti Adriatik (albanés).
Sus la mar Adriatica se tròba divèrses pòrts importants: Rijeka e Split en Croàcia, Koper en Eslovènia e los pòrts italians de Bari, Ancona, Venècia (Mestre) e Trieste (que foguèt la sortida maritima de l'Empèri Austroongrés en Mediterranèa).
600px|right|Ocean e mars d'Euròpa
Puèjaudièr
Puèjaudièr o Puèg-audièr (Péchaudier en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e de la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Es una comuna situada sus un pichon puèg que domina la plana de Revèl e una granda partida de la Montanha Negra.
Istòria
Lo nom de Puèjaudièr ven del latin Podio Auderio (1277) a partir del germanic Ald-Hari. Un pauc alunhada del vilatge dins la plana, i a la Glèisa de Nòstra Dama dels Camins enrodada pel cementàri comunal.
Oise (omonimia)
Oise pòt èsser:
Talenseg
Talenseg en breton ( Talensac en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Saint-Maurice-de-Rotherens
Saint-Maurice-de-Rotherens en arpitan (Saint-Maurice-de-Rotherens en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Rudolf Ramek
thumb|Rudolf Ramek Rudolf Ramek (Cieszyn, Silèsia, 12 d'abril de 1881 – Viena, 24 de julh de 1941) foguèt un politician austrian. Membre del Partit social crestian, foguèt cancelièr d'Àustria del 20 de novembre de 1924 al 20 d'octobre de 1926.
Etiopia
Etiopia (en gueez: ኢትዮጵያ = ʾĪtyōṗṗyā), oficialament dicha la Republica Federala Democratica d'Etiopia, es un país situat en Africa Orientala situat entre Eritrèa au nòrd, Jiboti au nòrd-èst, Somalia a l'èst, Kenya au sud, lo Sodan dau Sud au sud-oèst e Sodan a l'oèst. Sa geografia es marcada per una topografia particulara liada a la Vau dau Grand Rift African e una altitud auta. Aquò favoriza lei precipitacions e protegís lo territòri etiopian còntra l'ariditat.
Etiopia es ansin un país ancian que se formèt dins lo corrent de l'Edat Mejana a partir de l'eiretatge politic e culturau dau Reiaume d'Aksum, poissança importanta de l'Antiquitat. Convertida au cristianisme tre lo sègle IV per de missionaris venguts de l'Empèri Roman, Etiopia foguèt isolada deis autreis estats crestians au sègle VII ambé l'expansion arabia. Pasmens, sota la direccion de la dinastia salomoniana que prenguèt lo poder au sègle XIII, lo país venguèt una poissança regionala importanta que capitèt de mantenir son independéncia en fàcia dei sultanats musulmans de la region après una tiera de guèrras. A la fin dau sègle XVII, lo declin de la dinastia salomoniana entraïnèt l'afondrament dau poder centrau. Etiopia gardèt solament una unitat culturala e demorèt devesida entre princes rivaus fins a 1855. La restauracion de l'unitat politica entraïnèt l'acomençament d'una politica de modernizacion progressiva que permetèt au país, excepcion unica en Africa, de resistir ais ambicions colonialas europèas e de mantenir son independéncia maugrat una brèva ocupacion italiana entre 1935 e 1941. Dins aquò, la region demorèt paura e lo desvolopament feble. En 1974, lo darrier emperaire salomonian foguèt reversat per un còp d'estat comunista qu'entraïnèt una guèrra civila fins a 1991 e la pèrda de l'accès a la mar dau país en 1993 ambé l'independéncia d'Eritrèa. Dempuei aquela annada, se formèt una Etiopia federala dirigida per un govèrn autoritari.
La capitala es Addis Abeba. Lo gentilici es etiopian -a  o etiòp -a.
Geografia fisica
Etiopia es un país vast (1,104,300 km² de superficia) amb un relèu aut e traversut que pòu passar 4,000 m d'altitud, demenir fins a -100 m ò presentar de desnivèus de mai de 2,000 m. Son territòri se situa entre la Vau de Nil e Somalia e a ges d'accès a la mar. Es enviroutat per Eritrèa au nòrd, Jiboti au nòrd-èst, Somalia a l'èst, Kenya au sud, lo Sodan dau Sud au sud-oèst e Sodan a l'oèst.
Lei contrasts topografics marcats dau relèu etiopian son liats a la geologia dau territòri etiopian que se troba sus la falha dau Grand Rift African. D'efèct, l'endrech es un luòc de remontada de magma qu'es a l'origina d'una activitat volcanica importanta, de la formacion de fossats tectonics fòrça importants e dau solevament de l'ensems dau sòcle geologic de la region. Ansin, la màger part d'Etiopia a una altitud superiora a 1,000 m que favoriza lei precipitacions e empacha sa desertificacion. Lo centre es ocupat per la Vau dau Rift. Es una region d'afondrament tectonic emplidas de lacs e enviroutada d’un costat e d’autre, per de bauç importants, per de montanhas autas de mai de 4,000 m e per de plans que passan sovent 2,000 m. Au nòrd, lo Rift se devesís entre doas brancas e l'afondrament vèn pus important, especialament dins la depression de Danakil qu'a una altitud negativa (-120 m). A l'oèst, l'altitud dau bòrd occidentau dau Rift demenís pauc a pauc en direccion de la Vau de Nil mai demora generalament en dessús de 500 m. A l'èst, se troba lo plan d'Ogaden que son altitud es superiora a 500 m e lei vaus dei rius Chebeli e Juba.
L'idrografia etiopiana es fòrça marcada per aqueu relèu particular. A l'oèst, se troba lei bacins dau Nil Blau e de divèrseis afluents dau grand fluvi (Akobo, Baro, Atbara, Tekezé) que se gitan siá dins lo Nil Blau siá dirèctament dins lo Nil. A l'èst, se troba lei bacins dei rius Chebeli e Juba que se gitan dins l'Ocean Indian en Somalia. Dins lo nòrd-èst, lo riu Awash s'escola dins la Vau dau Rift e se gita dins lo lac Abbe. Enfin, dins lo sud-oèst, Omo s'escola tanben au fons dau Rift e se gita dins lo lac Turkana. Aquelei rius an sovent de debits mejans importants. Pasmens, pòdon presentar en realitat de variacions importantas dins lo corrent de l'annada liadas a l'alternància dei sasons secs e umidas (per exemple, Atbara passa de 0,3 m3/s en març a mai de 2,000 m3/s en aost).
Clima
Lo clima d'Etiopia es principalament influenciat per sa posicion dins la zòna tropicala, son relèu e sa proximitat ambé l'Ocean Indian. Lo relèu permet de moderar leis efècts de la temperatura e l'Ocean Indian favoriza lei precipitacions de mosson. Ansin, se troba una gròssa diversitat climatica qu'es relativament malaisada de definir. Tradicionalament, se destria sièis zònas principalas : Lei precipitacions annualas son relativament importantas dins lei regions centralas e dins lo sud e lo sud-oèst ambé mai de 1,000 mm annuaus dins plusors endrechs dau país. La fònt principala de plueja es la mosson d'estiu (junh-setembre) que vèn dau sud-oèst e precipita au contacte dei plans d'altitud. Lei regions occidentalas son donc ben aigadas. En revènge, la mosson aganta rarament lei pendís orientaus dau Rift onte lei precipitacions mejanas son feblas (50-300 mm).
Demografia
En 2014, Etiopia èra un país fòrça poblat que sa populacion, principalament rurala e jove, èra concentrada sus lo Plan Etiopian. Dempuei leis annadas 1980, la populacion a aumentat amb un taus de creissença regular d'aperaquí 2,3%/an. Aquò a entraïnat lo passatge dau nombre d'abitants de 39,8 milions d'abitants en 1984 a 81,8 milions en 2011 en despiech de l'independéncia d'Eritrèa e de mai d'una crisi alimentària grèva. Lei regions autas, magerament lo Plan Etiopian, presentavan lei densitats de populacion pus importantas car son lo centre istòric dau país e an lei condicions de vida pus favorablas. Lo taus d'urbanizacion èra feble (17% en 2010) e franc d'Addis Abeba e de certanei ciutats istòricas, lei vilas gròssas èran raras (37 avián mai de 40,000 abitants en 2006). L'esperança de vida èra febla (55,4 ans en 2014) e la màger part de la populacion èra jova car 46% deis abitants avián un temps entre 0 e 14 ans.
La populacion etiopiana es formada de plusors pòbles diferents (mai de 80 an una reconeissença oficiala) que son generalament identificats en foncion de sa familha de lenga. En 2012, aquelei pòbles pòdon èsser devesits entre cinc grops principaus :
Lengas
Etiopia a ges de lenga oficiala e la constitucion assegura lo drech de cada nacionalitat dau país de desvolopar sa lenga e de l'utilizar coma lenga d'alfabetizacion e d'administracion locala ò regionala. Pasmens, dins lei fachs, l'amaric e l'anglés an una plaça preponderanta coma lenga administrativa nacionala e gau govèrn per la premiera e coma lenga de l'ensenhament superior per la segonda. De mai, fins a l'afondrament dau regime socialista, l'amaric èra lenga oficiala.
Lei lengas etiopianas son devesidas entre quatre grops principaus que son lei lengas semiticas parladas dins lo nòrd dau país, lei lengas coshiticas parladas dins lei regions orientalas, lo centre e dins certanei regions occidentalas, lei lengas omoticas parladas dins lo sud-oèst e lei lengas nilosaharianas parladas dins lei regions orientalas. Aquò entraïna l'existéncia d'una gròssa diversitat linguistica e lo nombre de lengas ambé mai de 10,000 locutors es estimat a aperaquí 80.
Pasmens, en 2007, doas lengas son parladas per de fraccions importantas de la populacion e an un ròtle primordiau. L'oròmo èra la premiera lenga dau país (33,8% de la populacion) e èra utilizada dins lei regions centralas e sud. L'amaric èra la segonda lenga etiopiana (29,3%) e èra subretot parlada dins lo centre. En mai d'aquelei lengas, l'anglés aviá un ròtle important, especialament au sen deis elèits intellectualas e economicas. Enfin, mai d'una lenga coma lo somalian (6,3%), lo tigrinya (5,9%), lo sidamo (4%), lo wolaytta (2,2%), lo gurage (2%) ò l'afar (1,8%) èra parlada per de minoritats significativas.
Religion
La question religiosa es relativament importanta per lo govèrn e la societat etiopians en causa dei tensions passadas e de la fervor religiosa de la populacion. Ansin, la constitucion federala assegura la libertat religiosa mai l'existéncia d'un partit politic ò d'una religion d'Estat es defenduda. Aquò empacha pas l'existéncia de tensions latentas, especialament entre lei diferentei glèisas crestianas e, dins certanei regions, la libertat de culte es pas totala dins lei fachs. Pasmens, d'un biais generau, la lònga tradicion de coexisténcia entre lei diferentei comunautats favoriza una tolerància larga (reconoissença dei conversions ò dei maridatges mixtes).
A la fin deis annadas 2010, la Glèisa Ortodòxa Etiopiana gropava entre 40 e 50% de la populacion, principalament dins lo nòrd e dins lei regions centralas. L'islam èra la segonda religion dau país (entre 30 e 45%) e èra subretot implantat dins la mitat orientala d'Etiopia. Enfin, lo protestantisme èra la tresena religion (entre 10 e 20%) e sa preséncia s'observava principalament dins lo sud-oèst lòng de la frontiera ambé lo Sodan dau Sud.
Preïstòria
Etiopia es considerada coma un dei brèç de l'Umanitat e una dei zònas de poblament uman pus anciana de la planeta. D'efèct, lei vestigis pus ancians mostrant la preséncia d'ominides datan de 4 milions d'annadas. En mai d'aquò, es la region d'aparicion d’Homo ergaster e d’Homo sapiens i a 1,7 milions d'annadas e i a 200,000 ans. Lei traças preistoricas i son nombrosas e variadas ambé l'existéncia d'industrias liticas, d'arts rupèstres e de monuments megalitics. L'agricultura semblèt aparéisser ai millenis VI ò V av. JC.
Antiquitat
Lei premiers estats apareguts dins lei montanhas etiopianas se formèron au sègle VII av. JC. Èran de principats rivaus organizats sus lo modèl dau Reiaume de Saba que s'èra format au sègle XIII av. JC en Iemèn. Lo pus ancian sembla èsser lo Reiaume de D'mt situat dins lo nòrd de l'Etiopia actuala. Au sègle I ap. JC, Aksum capitèt d'impausar sa supremacia e unifiquèt la region. Lo comèrci de la Mar Roja (esclaus, evòri...) en direccion dei territòris egipcians, romans puei bizantins assegurèt sa prosperitat economica e lo reiaume poguèt batre la sieuna moneda au sègle III.
Aksum conoguèt son apogèu entre lei sègles III e VII e afirmava alora son influéncia sus lei regions sud de la Mar Roja. Au sègle IV, lo cristianisme i faguèt son aparicion e foguèt rapidament adoptat per lo poder durant lo règne dau rèi Ezana. Tre 330, de crotz apareguèron sus lei pèças de moneda e un clergat etiopian se formèt. La conversion de la populacion foguèt pus lenta e lo cristianisme acomencèt de se generalizar en Etiopia vèrs la fin dau sègle V solament ambé la traduccion de la Bíblia en gueez. La Glèisa Aksumita, qu'es a l'origina de la Glèisa Etiopiana modèrna, despendiá alora dau patriarcat d'Alexàndria e contestèt pas aquela autoritat. Ansin, Etiopia adoptèt lo monofisisme qu'es totjorn a l'ora d'ara un aspèct fondamentau de sa vida religiosa.
La disparicion d'Aksum e l'islamizacion dau litorau
Au sègle VII, l'afondrament de la preséncia bizantina dins lo sud-èst mediterranèu menacèt lo comèrci d'Aksum e entraïnèt de conflictes ambé leis Arabis. En particular, lo reiaume etiopian assaièt de conquistar Jeddah (pilhat en 702) mai foguèt desfach. Puei, de còntra-ofensivas aràbias causèron la destruccion dau pòrt d'Adulis e la pèrda deis illas Dahlak. En consequéncia, Aksum foguèt exclús dei rets comerciaus de la Mar Roja e lo reiaume se concentrèt sus lo sieu territòri. Acomencèt alora una expansion militara vèrs lo sud dins lei regions de Lasta e de Begademer. Pasmens, aquò empachèt pas lo declin economic d'Aksum que sei rèis arrestèron de batre moneda au començament dau sègle VIII. En parallèl, de marchands musulmans s'installèron lòng dau litorau deis Afars e dei Somalis. I participèron a l'esplecha dei jaciments de sau ò ai comèrcis d'espècias e d'evòri. La vila portuària de Zeila venguèt lo centre d'aquelei cambis e l'islam, aprofichant aqueu dinamisme economic, se difusèt a cha pauc lòng deis itineraris utilizats per lei marchands.
Lo procès de disparicion dau Reiaume d'Aksum es mau conegut e fòrça progressiu car, en despiech de son declin, se mantenguèt fins a la segonda mitat dau sègle X. L'annada 975 es generalament adoptada per marcar sa fin. Pasmens, son afondrament foguèt pas totau car divèrseis institucions, especialament la Glèisa Etiopiana, demorèron en plaça.
Lo periòde zague
Dins lo corrent deis annadas 1130, un cap militar agau dich Marama organizèt un còp d'estat que li permetèt de venir rèi e de fondar la dinastia dei Zague. Se turtant a l'ostilitat de la Glèisa que lo considerava coma un usurpator, legitimèt son poder en afirmant èsser un eiretier de Moïses. Capitèt tanben de restaurar l'autoritat reiala e sei successors demorèron poderós fins a la mòrt de Lalibela (vèrs 1185-1225). Pendent aqueu periòde, la region de Lasta venguèt lo còr dau reiaume e se formèt una societat feodala.
Après lo règne de Lalibela, la dinastia foguèt afeblida per de conflictes de succession e perdèt lo contraròtle de sei vassaus periferics. Puei, aquelei senhors assaièron de conquistar lo poder centrau. Ansin, en 1270, lo rèi Yitbarek foguèt tuat per Yekuno Amlak, un senhor dau sud de Lasta sostengut per lo clergat etiopian. Lo venceire venguèt rèi e fondèt la dinastia salomoniana.
De Yekuno Amlak a Zara Yakub
Après sa victòria, la question de la legitimitat dau rèi novèu se pausèt. Utilizant una idèa similara a aquela dei Zague, Yekuno Amlak se donèt d'originas legendàrias e se pretendèt descendent dau rèi Salamon. Au sègle XIV, una epopèia literària dicha Kebra Negast (La Glòria dei rèis en occitan) foguèt escricha per depintar lo raubament a Jerusalèm de l'Archa d'Aliança e dei Taulas de la Lèi per Dàvid, rèire de Yekuno Amlak e fiu dau rèi Salomon e de la rèina de Saba, que s'installèt en Aksum. De mai, lei sobeirans novèus adoptèron lo títol de Negus negast (Rèi dei rèis generalament simplificat en negus ò en emperaire) per marcar sa supremacia sus leis autrei senhors etiopians.
Lo redreiçament de la fòrça militara etiopiana permetèt ais emperaires de s'interessar tornarmai ai regions perifericas, especialament ais emirats marchands musulmans deis Afars e dei Somalis. D'efèct, tre leis annadas 1270, Yekuno Amlak aviá impausat lo pagament d'un tribut a l'Emirat d'Ifat. Pasmens, dins leis annadas 1330, aqueu tribut èra vengut tròp important e una revòuta acomencèt. Rapidament agravada per l'oposicion religiosa entre crestians e musulmans, la guèrra foguèt lònga e malaisada mai s'acabèt per una victòria. Lo tribut foguèt mantengut e estendut a l'Emirat d'Adel. Lo règne seguent, Dawit I (1380-1412), foguèt tanben marcat per de revòutas mancadas de l'emir d'Ifat.
Enfin, en fòra dei tensions ambé leis estats musulmans, leis afaires religiós d'aqueu temps foguèron regardats per l'expansion dau cristianisme au sud dau lac de Tana e per l'emergéncia de criticas importantas dau foncionament de la Glèisa. Formulas per l'abat Ewostatewos, demandèron una autonòmia pus larga de la Glèisa a respèct dau poder imperiau, lo retorn a una interpretacion pus estricta de la Bíblia e lo respèct dau sabat en plaça dau repaus dau dimènge. Lo poder refusèt e persecutèt lei partisans d'Ewostatewos que gardèron una influéncia importanta au sen de la populacion entraïnant de trèbols recurrents.
Lei guèrras còntra lo sultanat d'Adel
Après la mòrt de Zara Yakub, li succediguèt una tiera d'emperaires febles que poguèron pas luchar còntra lei desiranças d'independéncia dei vassaus non crestians e d'autonòmia pus importanta dei senhors crestians. Aquò entraïnèt una demenicion dei revenguts dau poder centrau e, tre lo règne de Baeda Mariam (1468-1478), l'idèa d'una capitala permanenta foguèt abandonada. Aquel afebliment favorizèt lo Sultanat d'Adel que capitèt de tornar formar sa poissança militara. Divèrsei guèrras opausèron alora Etiopia au sultanat que se debanèron en parallèl dau conflicte opausant Portugués e Otomans dins la Mar Roja e l'Ocean Indian. Naod (1494-1508) foguèt ansin tuat en assaiant d'arrestar una ataca de l'emir de Zeila, vassau d'Adel que menava d'incursions recurrentas còntra Etiopia dempuei la fin dau sègle XV. La situacion foguèt pas reglada avans 1517 e la mòrt de l'emir tuat per l'armada etiopiana de l'emperaire Lebna Dengel (1508-1540). Dins leis annadas 1520, Portugal e l'Empèri Otoman s'impliquèron dins lo conflicte que prenguèt alora una dimension novèla. D'un caire, en 1520, una mission diplomatica portuguesa assaièt sensa succès de conclure una aliança amb Etiopia e d'autre caire, lei Turcs acceptèron de vendre d'armas de fuòc a Adel. En 1527, l'imam Ahmad ibn Ibrahim poguèt ansin batre l'armada etiopiana e sometre, entre 1527 e 1535, la màger part dau país. En 1535, Lebna Dengel èra ansin finalament obligat de demandar l'ajuda de Portugal.
Un còrs expedicionari comandat per Cristovão de Gama foguèt desbarcat e capitèt de reorganizar lei tropas etiopianas en 1541 durant lo règne de Gelawdewos (1540-1559). Cristovão de Gama e Ahmad ibn Ibrahim foguèron tuats dins de combats malaisats. Pasmens, la mòrt de l'imam en 1543 entraïnèt la dispersion de sei tropas e permetèt ais Etiopians de reconquistar lo sieu territòri. Après 16 ans de combats, tant Etiopia qu'Abel èran afeblits e lei dos estats conoguèron de periòdes de declin.
Dins lo sud d'Etiopia, aprofichant aqueu declin, leis Oromòs, pòbles nomadas venguts dau sud, avancèron en direccion dau nòrd e ocupèron lei regions de Dawaro (vèrs 1520) e de Fatagar (vèrs 1540). Puei, foguèron arrestats per un conflicte ambé la ciutat-estat musulmana d'Harar mai mantenguèron una pression militara importanta sus la frontiera meridionala. Autre sinhau dau declin etiopian, lo país èra vengut despendent de l'ajuda de Portugal e de seis armas de fuòc. Pasmens, lei diferéncias religiosas e leis exigéncias de conversion au catolicisme dei Portugués entraïnèron dei tensions. Per contrar leis arguments de seis aliats, Gelawdewos ordonèt la publicacion de divèrseis òbras definissent la fe e lei rites de la Glèisa Etiopiana. Dins aquò, podiá pas rompre sei relacions ambé Lisbona e, en 1557, deguèt acceptar l'arribada d'una mission jesuita.
De Sarsa Dengel a Fasilides
Lo règne de Sarsa Dengel (1563-1597) permetèt de restaurar l'economia dau país e de'n reorganizar l'administracion. D'efèct, en 1578, capitèt d'arrestar una invasion ottomana partida dau pòrt de Massaua (conquistat per lei Turcs en 1557). Una patz foguèt signada en 1589 que permetèt d'assegurar l'estabilitat de la frontiera nòrd. En revènge, dins lo sud, la pression deis Oromos aumentèt e d'incursions periodicas entraïnèron lo pilhatge dei regions meridionalas.
Susneyos (1607-1632) assaièt d'organizar l'installacion deis Oromòs en Etiopia gràcias a una politica d'integracion. Ajudat per un jesuita espanhòu dich Pedro Páez, assaièt tanben de raprochar lei Glèisas Etiopiana e Catolica. Se convertiguèt personalament au catolicisme en 1622 mai son projècte mau capitèt car lei successors de Pedro Páez ordonèron de reformas tròp importantas per èsser acceptadas aisament per la populacion. D'insureccions acomencèron dins totei lei regions dau país après l'adopcion oficiala dau catolicisme coma religion de l'Estat. Ansin, en 1627, Susneyos adoptèt una lèi laissant la libertat religiosa ai crestians de l'Empèri e abdiquèt au profiech de son fiu Fasilides (1632-1667).