cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rore
Istòria
Depuis toujours, l'isolement du village obligea ses habitants à vivre en autarcie ne descendant de la montagne qu'à pied ou à dos de mulet. La route ne fut créée qu'après la Seconde Guerre mondiale, cependant en 1927 les habitants mettent en place un câble de 1 850 m de long porteur de wagonnets en bois et actionné par un moteur électrique. Il fonctionna jusqu'en 1962 permettant d'assurer la descente de la production (lait, fromages et farine) et de remonter les provisions et le courrier. Dans le village même, des brouettes à moteur montées sur chenilles permettent le transport des objets lourds le long des ruelles en pente et des escaliers.
3 de mai
mai
Christopher Marlowe
drecha|vinheta|180px|Christopher Marlowe (?) Christopher Marlowe, (c. 26 febrièr 1564 - 30 mai 1593) foguèt un grand dramaturg anglés del periode isabelin.
Muhammad Ibn Saud
Muhammad Ibn Saud (1710-1765) foguèt un cap tribau dau centre de la Peninsula Aràbia que foguèt lo premier emir de Diriyah de 1744 a 1765. Es considerat coma lo fondator de l'estat saudita e de sa dinastia reiala. Foguèt remplaçat per son fiu Abdul-Aziz bin Muhammad (1765-1803).
Christopher Marlowe
= Òbras =
Muhammad Ibn Saud
Nasquèt dins l'oasís agricòla de Diriyah, pròche la vila actuala de Riyad, dins lo clan deis Al Muqrin. Son paire èra l'emir de l'endrech mai son poder èra contestat per lo clan rivau deis Al Watban. A sa mòrt, en 1725, sa succession foguèt ansin l'enjòc d'un conflicte que s'acabèt en 1727 amb la victòria de Muhammad Ibn Saud.
Christopher Marlowe
Poesia
= Ligams extèrnes =
Sainte-Hélène-Bondeville
Geografia
Municipalitat agricòla, situada en lo País de Caux, a aperaquí 10 km al nòrd-es de Fécamp, a la jonction de la D78 e D925.
Commune agricole, située dans le Pays de Caux, à environ 10 km au nord-est de Fécamp, à la jonction de la D78 et D925.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Manoel de Olivera
Manoel de Oliveira es un realizador portugués, nascut Manoel Cândido Pinto de Oliveira l'11 de decembre de 1908 à Porto (Portugal). Es lo primièr realizador centenari en activitat.
Jovensa
Manoel Cândido Pinto de Oliveira es eissit d'una familha de la borgesia industriala de Porto. S'interessèt al cinèma dempuèi fòrça jove iniciat pel paire qu'amava aquel art e lo menava sovent veire los films de Charlie Chaplin e Max Linder. Estudièt al Colégio Universal de Porto, puèi dins un collègi Jesuista en Galícia.
Arribada del succès
En Alemanha, estudièt la color e "los procediments tecnics". Aprèp tornèt prene la camèra per realizer un novèl ensag sus Porto, lo Pintre e la Vila en 1956. Utilizant camèra subjectiva e "cinèma dirècte", representacion de la vila e dels rebats dels quadres d'Antonio Cruz, aquel filme instaura la naissença d'un novèl corent dins lo documentari. Puèi, realizèt  O Acto da Primavera en 1962, fondat sus un tèxte del sègle XVI, Auto de Paixão'' de Francisco Vaz de Guimarães que los païsans de Curalha interpretavan cada an, en defòra, pendent la setmana santa. Segon Raphaël Bassan,. Un de sos dos darrièrs corts metratges, La Caça en 1963 es una parabòla sus la solidaritat. . Aprèp aquel filme, lo govèrn portugués l'empachèt de filmar fins a 1971, an que sortiguèt Lo Passat e lo Present, son tresen long metratge, una satira sus la societat borgesa de Portugal, adaptacion de la pèça de Vicente Sanches. Contunhèt, amb una autre adaptacion aquela venent d'un roman de José Régio, Benilde, o la Vèrge Maire (1974) que conta l'istòria d'una jova femna que ven prensa tot en demorant vèrge, en referéncia al recit evangelic de la concepcion de Jèsus.
Dempuèi aqueles films, tenguèt un ritme de realizacion plan mai regular, sovent amb de films d'un romantisme tipic que d'amor es impossible. Atal, se destaca lo film Amor de perdicion en 1978, un dels mai bèls films, adaptat d'un roman de Camilo Castelo Branco, un dels grands autors del romantisme portugués. Contant l'istòria, a la fin del sègle XVIII, d'un amor desesperat entre doas jovas personas apartenant a de familhas enemicas, l'adaptacion de Manoel de Oliveira tempta de far descobrir al public la ment portuguesa de l'epòca.
En 1981, filma Francisca, tirat d'un roman de Agustina Bessa-Luís. Aquel film concluís la tetralogia de las Amors frustradas. (Raphaël Bassan). Puèi filma en 1985, Lo Solièr de satin segon Paul Claudel, en 1990 Non, o la vana glòria de comandar, en 1993 Val Abraam, encara, segon un roman de Agustina Bessa-Luís. En 1995, realiza Lo Convent, amb Catherine Deneuve e John Malkovich film que ven encara un còp d'un roman d'Agustina Bessa-Luís, As terras dos riscos.
Aprèp los cent ans
thumb|Manoel de Oliveira respondant a [[Antonio Tabucchi a la cinematèca francesa lo 3 de juilh de 2008.]] En 2008 Cristòl Colomb, l'enigma evòca, amb emocion e umor, l'istòria de Cristòl Colomb. Puèi Singularitats d'una jova filha blonda, adaptat d'un conte de Eça de Queiroz, autor realista portugués del sègle XIX, sortís en sala en setembre de 2009.
En 2010, Manoel De Olivera es al Festenal de Canas per la presentacion de L'Estranh Afar Angelica que competís dins la categoria Un certain regard.
Venguèt alara lo realizador en activitat mai vièlh del monde lo sol a aver començat sa carrièra a l'epòca del cinèma mut. Receptét al Festenal de Canas de 2008, l'an de sos 100 ans, sa primièra Palma d'Aur, una Palma d'aur per l'ensems de son òbra. Aquela recompensa li foguèt balhada per son amic Michel Piccoli. Còrfondut declarèt:.
Familha (matematicas)
En matematicas, la nocion de familha generaliza aquela de n-uplet o de seguida. Ansin se poirà parlar, en algèbra lineara, de la familha de vectors, qu'es una familha finida, o de la familha nombrabla.
Fòrma de govèrn
[[Fichièr:Forms_of_government_2021.svg|thumb|400x400px|Formas de govèrn
]] Fòrma de govèrn, fòrma politica, regim politic, regim de govèrn, sistèma de govèrn, modèl de govèrn o modèl politic son unes dels diferents biais de nomenar un concèpte essencial de la sciéncia politica e la teoria de l'estat o drech constitucional. Fa referéncia al modèl d'organizacion del poder constitucional qu'adòpta un Estat en foncion de la relacion existenta entre los diferents poders. Lo biais que s'estructura lo poder politic per exercir son autoritat dins l'Estat, en acòrdi amb totas las institucions que lo forman, donat que cada forma de govèrn a besonh de mecanismes de regulacion que li son caracteristics. Aqueles modèls politics vàrian d'un Estat a l'autre e d'una epòca istorica a l'autra. Sa formulacion se justifica al vejaire de causas diferentas: estructuralas o idiosincrasticas (imperatius territorials, istorics, culturals, religioses, eca.) o conjunturals (periòdes de crisi economica, catastròfas, guèrras, dangièr o "emergéncias" de natura plan diferentas, voids de poder, manca de consens o de comendament, eca.), mas totjorn coma realizacion politica d'un projècte ideologic.
La denominacion correspondent a la fòrma o modèl de govèrn (en mai de referéncias a la forma d'Estat, qu'indica l'estructura territoriala) que torna prene abitualament lo non oficial de l'Estat, amb de tèrmes d'una granda diversitat e que, malgrat que dona una cèrta informacion sus çò que proclaman, respondon pas als critèris comuns que permeton de definir d'esperles lo sieu regim politic. Per exemple: Republica del Peró, Mexic, Veneçuèla, Espanha, Principat d'Andòrra, Luxemborg, Federacion Russa, Nigèria, Republica Populara Democratica de Corèa, Union dels Emirats Arabes Units, Iran o Libia. Entre los gaireben dos cents estats, i a solament dètz e uèit qu'apondon pas cap de paraula en mai del seu nom geografic, coma per exemple: Jamaica, alara qu'onze indican solament que son "estats". La forma mai comuna es "republica", amb 132 cases de fòrça desparièr tipe. Las monarquias son 33 (18 d'elas son "reialmes").
Existís divèrsas nomenclaturas per nomenar las diferentas formas de govèrn, dempuèi los teoricans de l'Antiquitat fins a l'Edat Contemporanèa. A l'ora d'ara s'utilizar de biais abitual tres tipe de classaments:
1) Lo caractèr electiu o non del cap d'Estat definís un classament, entre republicas (electiva) e de monarquias (non electiva).
2) Lo gra de libertat, pluralisme e participacion politica definís un autre classament, entre sistèmas democratics, autoritaris, e totalitaris, segon que permeton a un màger o mendre gra l'exercici de la contestacion e l'oposicion politica o alara negan mai o mens radicalament la possibilitat de dissidéncia (establissent un regim de partit unic, o de diferents tipes de regims excepcionals, coma las dictaturas o las juntas militaras); A son torn lo sistèma electoral qu'en los sistèmas participatius s'exprimís per el la volontat populara a agut de fòrça divèrsas donadas istoricas (democracia dirècta o d'assamblada, democracia indirècta o representativa, sufragi censitari o restrench, sufragi universal masculin o d'ambedós sèxes, diferentas definicions de la majoritat d'edat, segregacion raciala, inclusion o non dels immigrants, e d'autras), atal coma los fòrça diferent biais  manièras que se modifica o se degrada (burg apoiridit, determinacion de las circonscripcions, frauda electorala).
3) La relacion existenta entre la direccion de l'estat, lo govèrn e lo parlament definís un autre classament mai, entre presidencialisme e parlamentarisme (amb fòrça gras o de formas mixtas entre l'un e l'autre).
Aquelas tres classaments s'exclusisson pas l'un amb l'autre, mas se complètan, de sòrta qu'una republica pòt èsser democratica (Estats Units o Sudafrica) o totalitària (la China o Cuba), una democracia republicana pòt èsser parlamentària (Alemanha o Índia) o presidencialista (França o Argentina), e una monarquia pòt èsser democratica e parlamentària (Reialme Unit o Japon), non democratica (Arabia Saudita o Ciutat de Vatican) o se situar en posicions intermediàrias (Marròc), fòrça abitualament qualificadas de biais mai o mens anacronica amb de tèrmes pròpris de biais istorica coma la monarquia (monarquia feudala, monarquia autoritària, monarquia absoluda).
Classament de las fòrmas de govèrn segon l'estructura politica actuala
Coma subdisciplina de las sciéncias politicas, l'estudi de l'organizacion politica e de las institucions politicas es una sciéncia comparativa e especializada, e en constanta actualizacion. Existís pas una classificacion fixa e exaustiva de las divèrsas formas de govèrn a causa de lor variabilitat. La division tradicionala dels govèrns foguèt la dicotomia entre "democracia" e "dictatura" e non pas una topologia amb de multiplas possibilitats. La majoritat de las enquèstas se concentran dins l'estudi especializat e comparatiu de dos o tres diferents tipes de regims. Los expèrts dins los sistèmas electorals permeton de definir e de comparar los divèrses sistèmas d'eleccion dels poders de govèrn d'un regim determinat o independentament del regim. Atal, una autra dicotomia per classificar las formas de govèrn es "republica" e "monarquia", independentament de la fòrma d'organizacion governamentala nacionala e regionala, o del gra de democracia dels estats.
Sistèmas republicans
Una republica es una organizacion d'un estat que totas las cargas publicas son causidas democraticament. Malgrat tot de govèrns dictatorials, de partit unic utilizan sovent lo tèrme "republica" per far referéncia al regim de govèrn e quitament se los foncionaris publics son pas elegits de biais democratic. Las listas seguentas comprenon a totas las republicas segon son regim intèrne constitucional independentament que sián elegits democraticament o pas.
Parlamentarisme
Lo parlamentarisme es un sistèma d'organizacion politica que la branca executiva del govèrn depend del sosten dirècte o indirecte del parlament, sovent realizat per un vòte de fisança. Lo poder executiu dels sistèmas parlamentaris ven e depend del poder legislatiu; lo cap de govèrn (nomenat "primièr ministre") es sovent lo cap del partit o de coalicion amb màger representacion dins lo parlament o del còrs legislatiu. Existís tanben un cap d'Estat independent (nomenat "president") amb de poders limitats, simbolics o sonque ceremonials. Los seguents estadas son republicas parlamentàrias:
Presidencialisme
Los sistèmas presidencialistas an una clara separacion lo poders del govèrn; l'executiu es elegit de biais independent de la branca legislativa, que se nomena sovent lo "congrés". Lo Cap de govèrn es cap a l'encòp de l'Estat (nomenat "president") e donca existís pas la carga de primièr ministre. Los seguents estadas son republicas presidencialistas:
Semipresidencialisme
Dins los sistèmas semipresidencialistas existís un primièr ministre e un president. A diferéncia dels sistèmas parlamentaris lo president es pas una figura ceremonial, mas qu'a unes poders executius e pren en carga unes airals del govèrn. Lo president es elegit sovent de manièra separat de la branca legislativa. Las seguentas son de republicas semipresidencialistas (i a govèrns de pòbles qu'aspiran a l'independéncia e que son reconeguts per la comunitat internacionala):
Republicas de partit unic e sens partit
Las republicas de parit unic son d'Estats non democratics amb un partit unic qu'a tot lo poder de govèrn, o d'Estats que l'estructura del partit es a l'encòp l'estructura del govèrn e que permeton pas la creacion d'autres partits (o s'i existisson d'autres partits, an una representacion fòrça limitada). dins los estats sens partit se permet pas la creacion de pas cap de partit politic. Las seguentas son de republicas de parit unic:
Monarquias
Las monarquias son de sistèmas de govèrn que lo cap d'Estat es pas elegit de biais democratic (es sovent una carga ereditària).
Monarquias constitucionalas
En las monarquias constitucionalas lo monarca es lo cap d'Estat amb de poders fòrça limitats o sonque simbolics o ceremonials qu'exercís son autoritat amb lo cap de govèrn (nomenat «primièr ministre» o, mai rarament, «president del govèrn») qu'es lo cap del partit o coalicion amb màger representacion dins lo parlament o còrs legislatiu elegit democraticament. Doncas, las monarquias constitucionalas se diferéncian pas de las republicas parlamentàrias, levat del fach que lo cap d'Estat es pas causit de biais democratic. Las seguentas son monarquias constitucionalas o parlamentàrias:
Reialme del Commonwealth
Lo Reialme del Commonwealth es comprés per totes los estats que lo cap d'Estat es reina Elisabèt II d'Anglatèrra. Es lo monarca de cadun dels Estats e doncas ne pren lo títol correspondent (i.e. Reina d'Austràlia, reina del Canadà, eca.). La reina designa un Governador-General per cada estat (levat del Reialme Unit) coma lo seu representant amb de poders executius limitats e ceremonials. Lo primièr ministre es lo cap de govèrn de la branca executiva de cadun dels estats del Reialme del Commonwealth, que ven del còrs legislatiu coma cap del partit o coalicion amb mai representacion. Levat de l'existéncia del Governador-General coma representant del cap d'estat, los Estats que fòrman lo Reialme del Commonwealth son de monarquias constitucionalas e en fach de sistèmas parlamentaris. Lo Reialme del Commonwealth se constituís pels seguents estats:
de Monarquias semiconstitucionalas
Las monarquias semiconstitucionalas son de monarquias que lo primièr ministre es lo cap de govèrn actiu de la nacion, mas, lo monarca conserva encara de poders executius significatius que pòt utilizar a discrecion. Los seguents Estats son de monarquias semiconstitucionalas:
Monarquias absolutas
Las monarquias absolutas son de regims monarquics que lo monarca a lo poder absolut del govèrn. Las seguentas son de monarquias absolutas:
Teocracias
Las teocracias son d'Estats basats sus una religion d'Esstat que lo cap d'Esstat es causit dins la ierarquia religiosa. Los seguents estats pòdon èsser considerats coma de teocracias:
Juntas Militaras
Los Estats governats per de Juntas militaras o jos contraròtle militar son:
Autre classament segon la filosofia de govèrn
Aquela classificacion de las formas de govèrn (amb de concèptes que s'exclusisson pas) se basa en quin es el que govèrna e/o la siá filosofia de govèrn, al vejaire de las sciéncias politicas:
Fòrma intèrna de govèrn
Independentament de la forma d'organizacion politica dels Estats, los estats pòdon èsser classificats segon l'estructura intèrna dels govèrns de las regions que los intègran (se n'i a):
Estats unitaris purs
Los Estats unitaris purs conforman una sola entitat amb un govèrn estatal unic sens cap de division administrativa regionala. L'unic estat unitari pur es Montenegro.
Estats unitaris o centralizats
thumb|250x250px|Estats unitaris L'estat unitari regionalizat o estat centralizat es un estat divisat en divèrsas regions que son pas autonòmas dins lors regims intèrnes. Los governants de las regions son designats dirèctament pel govèrn central. Los seguents Estats son d'Estats centralizats:
Estats regionales o descentralizats
Los estats regionals o descentralizats son d'Estats amb un passat centralista, mas qu'an autrejat progressivament màger autonomia e sobeiranetat a las divèrsas regions que los constituisson. Lo gra d'autonomia vària segon l'estat, e se lo gra d'autonomia es pro elevat los estats regionales son de federacions de facto. Dins aquel cas l'unica diferéncia entre l'estat federat e l'estat regional es l'origina de las atribucions: dins los Estats regionals lo govèrn central tornèt o cedèt de dreches e capacitats de govèrn a la region, alara que los estats federats son las regions qu'an cedit unas de lors atribucions al poder central. Recebut que lo gra d'autonomia pòt variar substancialament amb lo temps, aquel classament es exclusiu e es sovent fòrça ambigú; es a dire, unees estats qu'an permés lo desvolopament d'assembladas regionalas localas amb de poders fòrça limitats son encara considerats estats centralitzats (coma França); d'autras an permés un naut gra d'autonomia (coma Espanha e lo Reialme Unit), e d'autras se son ja convertits en federacions (coma Belgica). Se las regions recebon l'autonomia que gaudissián en lo passat (coma drech istoric), lo procès de descentralizacion es sovent nomenat "procés de devolucion".
Estats federats
thumb|280x280px|Estats federats del mond Las federacions son d'estats formats per d'entitats sobiranas e autonòmas. L'estatus autonòm d'aquelas entitats pòt pas èsser alterat de manièra unilaterala pel govèrn central (pasmens s'i a d'excepcions, coma Argentina, que lo govèrn intervenguèt en divèrsas escasenças dins las províncias). Los seguents Estats son de federacions:
Aristòtel
Biografia
Aristòtel nasquèt en Macedònia dins la vila d'Estagira en 384 avC dins una familha educada que son paire èra mètge e sa maire levairitz. A partir de 367, foguèt admés a l'Acadèmia de Platon. I foguèt rapidament remarcat e i obtenguèt lo drech d'ensenhar. Pasmens, aquò l'empachèt pas de desvolopar d'idèas diferentas e de s'opausar au mèstre sus certanei ponchs.
Après sa mòrt, viatjèt quauqueis ans en Grècia e en Asia Menora avans de venir, en 343, preceptor d'Alexandre lo Grand a la demanda de Felip II de Macedònia (359-336 avC). Aqueu trabalh durèt dos ò tres ans e Aristòtel ensenhèt lei letras e benlèu la politica a son escolan. Après l'assassinat de Felip II, Aristòtel demorèt a la cort d'Alexandre e i estudièt probable la zoologia gràcias ai ressorsas de son protector. En 341, i esposèt Pitias d'Assos que participèt a sei trabalhs de classificacion dau vivent fins a sa mòrt vèrs 326.
En 335, Aristòtel aprofichèt la presa d'Atenas per lei Macedonians per i fondar una novèla escòla de filosofia dicha lo Licèu. I demorèt fins a 323 e i escriguèt una partida majora de son òbra (La Metafisica, L'Etica a Nicòmac, leis Economicas, la Constitucion d'Atenas...). Pasmens, a la mòrt d'Alexandre, deguèt quitar la vila en causa de menaças vengudas dau partit anti-macedonian. Moriguèt durant aqueu viatge a Calcis l'an seguent.
L'òbra d'Aristòtel
L'òbra d'Aristòtel regarda subretot la « filosofia naturala » qu'èra la disciplina precursora de la fisica actuala. Pasmens, disciple major de Socrates, desvolopèt rapidament una pensada originala que fòrma un còrpus coerent – lo sistèma aristotelician – que cuerb lei domenis de la fisica, de la logica e dau lengatge, de l'unificacion de l'unic e dau multiple, de l'arma, de la morala, de la politica e de la literatura. Aquel ensems constituís un ensems fòrça important de la filosofia antica qu'es totjorn fòrça estudiat a l'ora d'ara.
La filosofia naturala
Per estudiar la fisica, Aristòtel adoptèt un encaminament rigorós que consistiá a reculhir lei posicions dei filosòfs qu'avián ja enquistat sus la natura, a observar totei lei fenomèns naturaus e, fin finala, a assaiar de trobar lei principis a son origina. De mai, la filosofia aristoteliciana se concentrèt particularament sus l'estudi dei cambiaments coma lo desplaçament (phora), lo creissement e lo descreissement (auxèsis e phtisis), l'alteracion (alloiôsis), la generacion de l'èsser (genesis) e la destruccion (phtora).
Lei tres principis dau cambiament
Per explicar la nocion de cambiament, Aristòtel definiguèt tres principis fondamentaus pertocant la forma, son abséncia e lo procès de passatge de l'una a l'autra.
Per exemple, una construccion quina que siegue pòu pas èsser dicha « ostau » se ne'n tèn pas la forma, es a dire se tèn pas l'estructura d'un ostau. Au contrari, en causa de son abséncia de forma, un molon de pèira es solament un molon de matèria mai ò mens dispersada. Per redurre aquela oposicion, Aristòtel pausèt sei dos premiers principis que son la forma (eidos) que marca la determinacion d'un objècte (l'ostau) e la privacion de forma (steresis) que marca l'abséncia de determinacion (lei materiaus dispersats). Dins aqueu sistèma, un objècte donat vèn donc vertadierament aquel objècte quand a reçauput tota sa determinacion.
Pasmens, aquò èra pas sufisent per descriure corrèctament lo devenir, valent a dire lo passatge de l'indeterminacion a la determinacion. Foguèt donc necessari de definir un tresen principi explicant çò que demòra dins lo cambiament. D'efiech, durant la construccion de l'ostau, l'idèa de l'ostau es inicialament imprimida dins l'esperit de l'arquitècte. Aquela informacion es transmesa ai materiaus de construccion durant la bastida. Segon Aristòtel, es aqueu principi d'informacion de la matèria (hulê) que permet de realizar la transicion entre l'indeterminat e lo determinat.
Lei quatre causas dau cambiament
Après aver definit aquelei tres principis dau cambiament, Aristòtel prepausèt un modèl generau de quatre causas per explicar lei fenomèns naturaus, compres lei transformacions tocant leis èssers vivents.
Son ponch de partença foguèt de considerar la natura coma lo supòrt dau cambiament deis individús e deis objèctes, es a dire coma la causa materiala dau cambiament. Pasmens, la matèria bruta presenta dins la natura es indeterminada. Per realizar un cambiament, la natura es donc obligada d'agir dessüs per la definir e, donc, per li donar una estructura. Aristòtel depintèt aquò coma la causa formala dau cambiament que permetiá d'obtenir la forma de l'objècte.
Un còp la forma acabada, aquela darriera contèn dos principis. Lo premier es la causa motritz que permet a l'objècte de se mòure e de passar de l'indeterminacion a la determinacion. Lo segond es la causa finala que constituís la rason d'existir de l'objècte.
Lo modèl de cinc elements
Per descriure la natura, Aristòtel adoptèt lo modèl de quatre elements d'Empèdocles e i apondiguèt un cinquen que foguèt l'etèr. Aquela concepcion foguèt fòrça desvolopada per l'alquimia e foguèt dominanta au sen de l'elèit scientific fins a l'aparicion de la quimia modèrna. La Tèrra èra ansin liada au freg e a l'eissuch, l'Aiga au freg e a l'umid, l'Èr au caud e a l'umid e lo Fuòc au caud e a l'eissuch.
L'Etèr èra un element divin que formavan leis objèctes de l'esfèra celestiau. L'usatge d'aqueu tèrme demorèt fins au començament dau sègle XX per designar l'element ipotetic qu'ocupava l'Univèrs dins lei modèls gravitacionaus desvolopats entre lei trabalhs de Newton e d'Einstein.
La cosmologia d'Aristotèl
A partir de seis observacions, Aristòtel desvolopèt un modèl cosmologic que concep lo mond coma un ensems finit e ben ordonat onte l'estructura espaciala incarna una ierarquia de valor e de perfeccion. La Tèrra, immobil, i ocupava lo centre de l'Univèrs. Èra enviroutada per d'esfèras animadas d'un movement continú e unifòrme. La region situada entre la Tèrra e la Luna èra dicha mond sublunar. Èra compausada de matèria, es a dire de fuòc, de tèrra, d'aiga e d'èr, e èra lo mond deis èssers umans. En delà de l'esfèra lunara, s'estendiá lo mond divin format d'astres d'etèr.
Regardant la Tèrra, Aristòtel foguèt capable de demostrar sa natura esferica car aquò permetiá d'explicar lo fenomèn de variacion de l'aspèct de la linha d'orizont en foncion de la latitud. Assaièt de'n calcular la circonferéncia mai son resultat foguèt dos còps superior a la valor reala. Prepausèt tanben un sistèma climatic que devesiá la superficia terrèstra en doas zònas polaras, doas zònas temperadas e una zòna equätoriala cauda e inabitabla.
Biologia
L'estudi, la descripcion e la classificacion dau vivent ocupa un quart de l'òbra coneguda d'Aristòtel. Per aquò, establiguèt de metòdes per desgatjar de trachs comuns e definir una classificacion. I definiguèt per lo premier còp de nocions vengudas fondamentalas coma lo genre e l'espècia.
Sa classificacion observava una premiera division entre leis animaus de sang (vertebrats) e leis animaus non sanguins. Puei, devesiguèt lo premier grop entre peis, aucèus, qüadrupèdes ovipars e qüadrupèdes vivipars e lo segond entre crustacèus, molluscs, insèctes e testacèus. Ambé lei cetacèus, lei fòcas, lei moninas, l'òme èra restacat au grop dei vivipars que formava l'ensems dei mamifèrs.
Aristòtel pensava qu'i aviá una escala de perfeccion dau vivent qu'anava dei plantas a l'òme. Son sistèma identificava ansin onze gras de perfeccion classats segon sa potencialitat a la naissença. Lei pus bas èran ocupats per lei creaturas utilizant per se reprodurre d'uòus eissuchs e fregs e lei pus auts per aquelei donant dirèctament naissença a de creaturas caudas e umidas.
Lo trabalh d'Aristòtel en biologia, especialament sa descripcion de 508 animaus demorèt inegalat fins au sègle XVI. Son idèa de cercar d'elements similars entre espècias diferentas per efectuar de gropaments es a l'origina dei classificacions actualas dau vivent.
Leis escrichs logics
Leis escrichs logics d'Aristòtel son gropats au sen d'un ensems intitulat Organon (« l'instrument » en occitan). Segon aquela concepcion, la logica èra l'otís de la filosofia. Dins aquò, aquel instrument deviá pas èsser unicaalent considerat coma una tecnica de produccion de rasonaments valids. Au contrari, dins la pensada aristoteliciana, es important d'adaptar la logica au contengut d'un encaminament e de definir sei condicions de validitat e d'invaliditat.
Lei sens diferents dau vèrbe « èsser » e lei categorias
Lei divèrsei sens dau vèrbe « èsser » e lei categorias que podián èsser definidas a partir d'aquel estudi fòrma la premiera partida de la pensada logica d'Aristòtel. D'efiech, èra premier necessari d'establir coma lo lengatge designa leis objèctes. Per aquò, la filosofia aristoteliciana fa la distincion entre lo subjècte e lo predicat e definís la copula, es a dire l'usatge dau vèrbe « èsser », coma element permetent de lei liar entre elei.
Segon Aristòtel, « èsser » podiá prendre unicament un nombre limitat de sens. Lei gropèt au sen de dètz categorias : la substància/causa (ousia), la quantitat/grandor (poson), la qualitat/natura (poion), la relacion (pros ti), lo luòc (pou), lo temps/quand (pote), la posicion ò l'estat (keisthai), la possession (echein), l'agir (poiein) e lo patir (paschein).
Lei condicions dau jutgament
Après lei categorias, la question dau jutjament, que s'exprimís coma un enonciat susceptible d'èsser verai ò faus, es l'element de basa de la logica aristoteliciana. Segon son autor, la veritat èra unicament portada per lei proposicions complèxas, valent a dire formadas de plusors tèrmes articulats entre elei. En revènge, lei mots e lei tèrmes simples, que pòdon pas èsser afiermats ò negats, podián pas assegurar aqueu ròtle.
Lei sillogismes
Per construrre sei rasonaments, Aristòtel utilizèt e estudièt fòrça lo sillogisme. Segon eu, lo sillogisme èra compausat d'una premissa majora (« tot A es B »), d'una premissa menora (« aquel C es A ») e d'una conclusion (« C es B »). Per exemple, totei leis èssers umans son mortaus (premissa majora) e totei lei fremas son d'èssers umans (premissa menora) donc lei fremas son mortalas (conclusion).
Aristòtel definiguèt dos tipes principaus de sillogismes que foguèron dichs sillogismes demonstratius e sillogismes dialectics. Lo premier èra pas destinat a elaborar una veritat novèla. En plaça, permetiá de metre en valor una relacion entre una proposicion veraia (la premissa majora) e una proposicion d'estudiar (la premissa menora). Aquò permetiá d'establir una veritat segura. Pasmens, sei possibilitats èran limitadas car lei premissas exactas èran pauc frequentas.
Lo sillogisme dialectic èra pas tant constrenhent mai gardava la meteissa forma. La diferéncia principala pertocava la premissa majora que podiá èsser una proposicion admesa e mai probabla. La conclusion dau sillogisme èra donc pas necessariament verai mai èra probabla. Son interès èra d'autorizar lo desvolopament de premissas coma « l'òme es un animau dotat de paraula » ò de verificar la coeréncia d'un rasonament.
La filosofia premiera e l'oposicion ambé la teoria platoniciana deis Idèas
La filosofia « premiera » d'Aristòtel es a l'origina de la metafisica. Son enjòc prefond èra de trobar la significacion « d'èsser » e son objectiu èra de descubrir lo principi universau permetent d'unificar tota la diversitat de la natura gràcias a de metòdes logics de rasonament. Donèt naissença a plusors tèxtes que son gropats au sen d'un ensems dich Metafisica.
Olius
Olius es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Aristòtel
La filosofia premiera e l'oposicion ambé la teoria platoniciana deis Idèas
Segon Aristòtel, aquel objècte èra una mena de sciéncia suprèma, dicha « saviesa », que se situava en fòra de la natura. Èra donc pas somesa au principi dau cambiament associat a aquela darriera. De mai, coma principi unificator de tota la natura, èra la causa de totei lei cambiaments observats. Doas ipotèsis foguèron especialament estudiadas :
Per Aristòtel, au contrari, l'esséncia d'una causa (son Idèa ò sa Forma) èra dins la causa ela meteissa. Per exemple, l'idèa dau roge se tròba tant dins una poma roja que dins totei leis autrei fruchs roges. Ansin, l'estudi de « qu'es l'èsser ? » vèn « qu'es sa substància ? ». Per perseguir aquel estudi, la pensada aristoteliciana donèt una gròssa importància a l'ontologia qu'èra vista coma la sciéncia permetent de destriar entre lo « per se », qu'èra l'esséncia e la partida fondamentala de l'èsser, e lei qualitats que s'i raportavan.
La facultat intellectuala
Après aver destriat lei tres foncions estacadas a l'arma, Aristòtel s'interessèt subretot a la facultat intellectuala. Aquel estudi es l'objècte principau dau tractat De l'Arma qu'es considerat coma lo premier tèxte pertocant la teoria de la coneissença e lo domeni de la psicologia. S'interessa ai doas foncions principalas de la conoissença qu'èran, segon son autor, la sensacion e la pensada.
La premiera i foguèt descricha coma la capacitat d'extraire la forma d'un objècte. Per exemple, la vision permetiá d'afiermar la color blanca de la nèu. Ansin, per Aristòtel, la sensacion èra pas liada a l'impression d'un còrs sensible sus una facultat organica. La segonda conteniá totei leis actes de la coneissença que fasián pas partida de la sensacion, es a dire lei remembranças e lei jutjaments eissits de la sciéncia.
Per Aristòtel, la facultat intellectuala èra compausada de plusors facultats diferentas. Per exemple, l'imaginacion èra compausada de l'ensems dei causas vistas per l'arma, visions generalament faussas. La reminiscéncia èra la facultat d'associar d'idèas per trobar una remembrança donada. La pus importanta èra l'intelligéncia.
La morala
D'efiech, per Aristòtel, la cèrca d'un bonur duradís e accessible (plaser, richessas, sciéncia...), motivacion segon eu de totei eis accions umanas, necessitava que l'èsser compliguèsse la sieuna foncion. Lo gras de compliment d'aquela foncion definissiá la vertut de l'èsser. La vertut umana consistís donc en l'excelléncia de l'activitat rasonabla. Es pas un comportament innat car totei leis òmes dèvon faciar de passions (paur, colèra...). Agantar la vertut necessita donc un esfòrç de volontat per defugir leis excès e lei defauts e transformar lo comportament vertuós en costuma. Pasmens, en causa de la diferéncia dei temperaments, i a pas de regla generala per i arribar.
L'etica es una descripcion concrèta dau biais de dirigir tota activitat umana a partir de la rason. Pasmens, i aguèt ges de regla generala dins l'etica aristoteliciana. Èra subretot basat sus lo bòn usatge de la rason per s'adaptar ai circonstàncias particularas de la vida vidanta. Ansin, èra principalament una cèrca de « quand agir ? », « coma ? », « a regard de cu/que ? » ò « perqué ? »... etc. Dins la morala aristoteliciana, la justícia èra egalament una vertut majora que permetiá de comandar la temperància, lo coratje e la doçor. Permetiá tanben de reglar lei rapòrts amb autrü, de respectar la reparticion dei bens entre lei ciutadans e de plaçar lo drech sota l'egida de l'egalitat : èra donc lo principi premier de la perfeccion d'una societat.
Enfin, segon Aristòtel, l'amistat èra una condicion essenciala de la vertut que permetiá ais òmes de se corregir e de se faiçonar mutualament. Per aquò, èra necessari qu'aguèsse luòc entre ciutadans liures e egaus, animats de l'amor dau ben. Ansin, Aristòtel establiguèt una diferéncia entre l'amistat vertuosa e leis amistats de plaser ò d'interès. Pasmens, lo plaser èra pas condamnat per la morala aristoteliciana. Au contrari, èra egalament considerat coma una condicion indispensabla de l'excelléncia morala e deviá acompanhar tota accion acabada. Èra donc una partida de l'acte e la vertut deviá èsser una fònt de bonur per leis individús realizant una accion vertuosa, çò que permetiá a l'òme d'agantar sa fin.
Generalitats
Per Aristòtel, l'òme èra « per natura un animau politic » que podiá pas trobar son bonur en fòra de la sociabilitat. Considerèt donc la Ciutat e la politica coma de condicions necessàrias dau bonur uman e la societat deviá permetre de viure ben. Per aquò, deviá permetre d'assegurar l'autonomia dei ciutadans e favorizar la « vida bòna » gràcias a son organizacion intèrna. Ansin, Aristòtel s'opausèt un còp de mai a Platon qu'aviá una vista pus restrencha de la societat (« un recampament d'individús permetent de defugir lei tòrts mutuaus e de cambiar de servicis »).
La familha e la Ciutat aristotelicianas
En la Ciutat aristoteliciana, la familha èra l'unitat economica de basa. S'inspirava de l'organizacion familhala de l'Antiquitat Grèga. Deviá èsser dirigida per un mèstre (despotês) dotat d'un poder absolut sus d'esclaus cargats dei pretzfachs productius. Aquò permetiá au mèstre, qu'èra un ciutadan liure, d'aver lo temps de practicar d'activitats vertuosas e de participar a l'estudi, a la vida morala e a la vida civica. Lei sobras de la produccion podián èsser cambiadas amb aquelei d'autrei familhas.
Segon Aristòtel, lei familhas formavan de comunautats « naturalas », dichas vilatges, dirigidas per lo ciutadan pus ancian. Aqueleis ensems èran diferenciats mai èran pas autonòms car tenián pas totei lei mestiers exitents. Per venir autonòms e permetre ai ciutadans de se consacrar a la vertut, èra necessari que plusors vilatges formèsson una entitat pus larga dicha « Ciutat ». La Ciutat èra dirigida per un grop de ciutadans liures e egaus qu'avián lo temps, gràcias a l'esclavatge, de practicar la vertut aristoteliciana e de condurre leis afaires politics, militars e religiós. La Ciutat èra donc pas solament una associacion economica mai un recampament politic permetent d'assegurar lo « ben viure » dei ciutadans.
Lei constitucions
Per assegurar lo « ben viure » au sen de la Ciutat, Aristòtel estudièt l'organizacion de la Ciutat per assaiar de descubrir la melhora constitucion possibla. A respèct d'autrei filosòfs dau periòde, prepausèt finalament una respònsa pragmatica. D'efiech, segon eu, la constitucion melhora èra pas un absolut mai un compromés instable que despendiá dei condicions naturalas (geografia, ressorcas naturalas, clima...) e dei temperaments umans (desirança de reprimir ò d'egalar son prochan, desirança de s'enrichir, ambicion...).
Oliola
Oliola es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Aristòtel
La literatura
La Poëtica es probable una deis òbras pus famosas d'Aristòtel. Es un estudi de la tragèdia e de la comèdia que dòna una teoria generala de la literatura de son periòde. Per la seguida, aguèt una gròssa influéncia sus leis escribans europèus durant la Renaissença. En particular, i presentèt la tragèdia coma una purificacion dei passions (catharsis) gràcias ai sentiments viscuts a travèrs lo protagonista. Ansin, per arribar a aqueu resultat, Aristòtel presentèt plusors reglas per la tragèdia :
Antiquitat
Durant l'Antiquitat, l'òbra d'Aristòtel demorèt pauc conegut que sei successors se preocupèron gaire de la difusar e mai de la melhorar. La partida filosofica interessèt subretot lei neoplatonicians qu'assaièron una sintèsi entre Platon, Aristòtel e divèrsei corrents espirituaus orientaus. La partida fisica aguèt una certana influéncia sus leis alquimistas grècs qu'assaièron de trobar un biais de transmutar lei metaus a partir de certanei concèptes aristotelicians.
L'influéncia sus lei Bizantins e sus leis Arabes
En despiech de sa manca de popularitat, lei tèxtes d'Aristòtel foguèron regularament recopiats, çò que permetèt de lei protegir. Aquò ne permetèt tanben l'estudi e lo Grèc Joan Filipon publiquèt un important commentari de l'òbra d'Aristiòtel au sègle VI apC. Aquò favorizèt per la seguida d'autrei trabalhs sus lo subjècte amb Estève d'Alexàndria (sègle VII), Eustratius (sègle XII) e Miquèu d'Efèsa (sègle XII).
D'autra part, a partir dei sègles VII e VIII, leis invasions arabas permetèron ai sabents musulmans de reünir d'importantei bibliotècas. Comencèron rapidament de lei tradurre e la pensada d'Aristòtel aquistèt rapidament una influéncia de remarca sus la teologia musulmana abbassida. En particular, foguèt comentada e desvolopada per Al Farabi, Avicena e Averroès que seis òbras influencièron a son torn la lectura d'Aristòtel per lei pensaires occidentaus.
La redescubèrta d'Aristòtel en Occident
thumb|right|Representacion de [[Tomàs d'Aquin.]]
Aquela importància favorizèt la difusion dei publicacions d'Aristòtel. En particular, durant la Renaissença, èran estudiadas, espacialament De l'Arma e La Fisica, dins leis universitats e lei commentaris lei regardant se multipliquèron. De mai, après una temptativa de contestacion de la teologia aristoteliciana per Luther, lei protestants l'adoptèron a son torn.
La naissença de la sciéncia modèrna e la remesa en causa de la fisica d'Aristòtel
Lei concèptes scientifics d'Aristòtel comencèron de presentar de problemas importants dins lo corrent dau periòde medievau. Divèrseis astúcias avián permés de la « sauvar » sensa modificiar d'un biais tròp important l'òbra dau mèstre. Pasmens, a partir de la fin dau sègle XVI, lo desvolopament de la teoria eliocentrica dau Sistèma Solar entraïnèt pauc a pauc l'emergéncia d'una refutacion solida de la fisica aristoteliciana. Iniciat per Nicolau Copernic (1473-1543), aqueu procès s'acabèt ambé lo trionf deis idèas d'Isaac Newton (1642-1717) e la descubèrta de la gravitat.
Lo periòde contemporanèu
Dins lo domeni de la filosofia, l'òbra d'Aristòtel demòra una basa fondamentala de l'ensenhament. En revènge, regardant lo desvolopament de la disciplina, conoguèt de periòdes de popularitat e d'autrei de declin relatiu.
Ansin, au sègle XVIII, l'òbra d'Aristòtel interessèt lei trabalhs regardant la teleologia, es a dire l'estudi dei causas finalas. Lei doas figuras principalas d'aqueu movement foguèron Leibniz (1646-1716) e Kant (1724-1804). En particular, lo segond prepausèt l'idèa d'un « Dieu sauvador de la vertut e garant dau ben complèt » e modifiquèt lo sens de la rason practica. D'efiech, per Aristòtel, lo practic èra liat ai circonstàncias e èra una adaptacion d'una idèa generala mentre que, per Kant, èra una causa universala independenta dei circonstàncias. De mai, la nocion de concèpte èra, per Kant, una causa presenta unicament dins l'esperit deis individús e, per Aristòtel, una fòrma universala presenta dins de substàncias diferentas e podent èsser compresa per la pensada umana.
Au sègle seguent, Hegel (1770-1831) estendiguèt mai lo camp de la teleologia. Pasmens, s'interessèt pas unicament ais èssers umans e generalizèt lo concèpte ai sistèmas. Aquò permetèt de passar d'un Univèrs atemporau a un mond fach d'un ensems complèx de procès materiaus e istorics, çò que donèt naissença au marxisme. Enfin, au sègle XX, una tiera de filosòfs (Heidegger, Strauss, Arendt...) s'interessèron a la filosofia practica d'Aristòtel, especialament sa separacion de l'etica de la metafisica e dau saber tecnica.
Anthony Eden
Sir Robert Anthony Eden (1897-1977) òme politic, foguèt lo primièr ministre del Reialme Unit entre 1955 e 1957.
Kaiwhekea kaitiki
Kaiwhekea kaikiti siguec un reptil marin escandit apartenhent ara familha des plesiosaures. Demorèc pendent eth cretacèu superior (hè 80 milions d'annades). Es sues rèstes sigueren trapades en Nòva Zelanda.
Descripcion
Aguest animal ère semblant as plesiosaures tipics damb un còth long, un cap petit, un cos cuert e quate pates desvolopades en aletes e coa cuerta. Eth cran ère, totun, plan especial: cuert e naut, robust e damb dents cuertes e sobtils: quan era boca ère barrada, es dents s'amassaven e se crotzaven entre eres.
Eth còth ère plan mobil e permetia ar animal hèr plan de movements en totes es direccions mès pas coma hè ua sèrp. Era mesura ère importanta e podie arténher es 7 m de longada.
Saint-Vincent-de-Reins
Saint-Vincent-de-Reins en arpitan (Saint-Vincent-de-Reins en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Kaiwhekea kaitiki
Classament
Kaiwhekea siguec descrit per prumèr còp per Cruickshank e Fordyce en 2002 e siguec classat coma un criptoclidid, un grop de plesiosaures damb un cran plan caracteristic que demorèc pendent eth jurassic en Anglatèrra. Es dents èren es tipiques d'un criptoclidid e era sua preséncia en tèrres deth cretacèu superior en Nòva Zelanda suggereish qu'aguest animal subervisquèc pendent plan milions d'annades en er emisferi sud dera planeta coma tanben ac heren d'autes animals semblants ( Morturneria e Aristonectes).
Tübingen
Tübingen es una ciutat istorica de la region de Baden-Württemberg, en Alemanha.
Saint-Vincent-de-Reins
Geografia
Sant-Vincent-de-Arnelhs es una municipalitat apertenenta al departament del Rhône e situat al nòrd de Lion. Lo sieu relief es fòrça vallonné e la municipalitat a traversat pel Arnelhs, afluent de la Loire.
Kaiwhekea kaitiki
Vida
Pera forma de sòn cos e cap aguest animal ère un predator segons díden es scientifics. Minjava animals de mesura mieia coma peishi e cefalopòds (pr'açò eth sòn nom Kaiwhekea, que en Maòri vò díder "minjador de calmars". Es uelhs d'aguest animal èren plan grani e açò dilhèu vò díder que demorec enes prehonditats on i avie pauca lutz.
Saint-Vincent-de-Reins
Geografia
Saint-Vincent-de-Reins est une commune appartenant au département du Rhône et situé au nord de Lyon. Son relief est très vallonné et la commune est traversée par le Reins, affluent de la Loire.
Kaiwhekea kaitiki
Bibliografia
· (EN) Cruickshank A R I & Fordyce, R E. 2002. A new marine reptile (Sauropterygia) from New Zealand: Further evidence for a late Cretaceous Austral radiation of cryptoclidid plesiosaurs. Palaeontology 45(3):557-75.
Saint-Vincent-de-Reins
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Al continuament de la Guèrra de Sécession (1860 - 1864), lo prètz del coton #aumentar fòrça fòrtament e fòrça rapidament. Las fabricas de las municipalitats #barrar doncas, en obligant los emplegats a #trabalhar dins los pòbles alentours. Es aital coma la populacion de Sant-Vincent-de-Arnelhs #passar de 3000 abitants en 1865 a 2250 abitants. Dempuèi aquel periòde, la populacion bassa cada an.
À la suite de la Guerre de Sécession (1860 - 1864), le prix du coton augmenta très fortement et très rapidement. Les usines de la communes fermèrent donc, obligeant les employés à aller travailler dans les villages alentours. C'est ainsi que la population de Saint-Vincent-de-Reins passa de 3000 habitants en 1865 à 2250 habitants. Depuis cette période, la population baisse chaque année.
3 de març
Decèsses
Vejatz tanben :
Essars
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lünen
Lünen es una dei vilas principalas de Ren del Nòrd-Vestfàlia dins l'Alemanha.
Movement social contra la reforma de las retiradas en França de 2023
vinheta|[[Marselha (Provença, Occitània). ]] Lo movement social contra la reforma de las retiradas en França de 2023 son una seria de caumas e de manifestacions organizadas dempuèi lo 19 de genièr de 2023 contra la reforma de las retiradas del govèrn d'Élisabeth Borne, que prevei l'aumentacion de l'atge del despart en retirada de 62 a 64 ans.
19 de genièr
Mai de 200 manifestacions an agut luòc dins tot lo país.
21 de genièr
Una autra manifestacion es organizada a París lo dissabte 21 de genièr a l'apèl d'organizacions estudiantas e de jovença.
D'autras manifestacions organizadas per d'autres grops an luòc dins d'autras vilas coma a Dinan, Limòtges o Lion.
15 de març
thumb|right|Manifestants lo 13 d'abril de 2023 a [[Tolosa (Occitània)]]
Hanau
Hanau es una vila alemanda de Main-Kinzig-Kreis, dins l' estate (Land) d'Èssa. Se situa a 25 km a l'èst de Francfòrt.
Odèn
thumb|250px|Castèl d'Odèn e Santa Cecília
Odèn (Odén en espanhòl) es un municipi catalan de Solsonés. Administrativament, fa part de la província de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Catalonha.
A Odèn s'i venguèron refugiar de catars fugiguent la persecucion.
Bocholt
Bocholt es una dei vilas principalas de Ren del Nòrd-Vestfàlia dins l'Alemanha.
Sarnois
Sarnois es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.