cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bernat Kouchner
Vida e carriera
Foguèt membre dau Partit Comunista Francés dins sa jovença e mai coneissèt personalament Fidel Castro. Durant leis eveniments de Mai de 1968 foguèt actiu a La Sorbona puei anèt trabalhar coma mètge au Biafra durant la guèrra civila e fondèt ambé d'autrei l'organizacion Mètges Sensa Frontièras (MSF). Foguèt tanben actiu au Liban e en la mar per lei refugiats dau Vietnam subre lei Boat People. Un conflicte intèrne dedins MSF li faguèt abandonar l'organizacion per fondar Mètges dau Monde en 1980.
Bernat Kouchner se declarèt en favor dau, es a dire, per lo drech e l'obligacion per lei democracias d'intervenir dins leis afars intèrnes e de pas respectar la sobeiranetat dei país que cometon de crimes còntra sei populacions civilas. Subre aqueu ponch, foguèt en desacòrd ambé MSF, partisan de la neutralitat.
Avans d'intrar dins lo govèrn de "coalicion" dau president Sarkozy, Bernat Kouchner defendèt de posicions en favor d'una eventuala intervencion dirècta deis Estats Units dins lo cas de l'afar dau projècte e deis pretencions nuclearas iranianas. Sa posicion afichada es de fermetat, pas de volontat de guèrra.
Larzac (omonimia)
Larzac pòt designar:
Bueves
Bueves (Boves en italian) es una comuna occitana plaçaa a 590 m ai pè de la Bisimauda en Val Còla, dins las Valadas Occitanas. Administrativament es dins la província de Coni e dins la region de Piemont en Itàlia.
Istòria
Ental 1198, lhi abitants de Bueves e de Brusaporcel (encuèi Fontanelas) partecipon a la fondacion de Coni, e reston liats a la vila dins lhi sècles aprés, fins a l’intrada dins l’Estat di Savòia (1396).
Edòm
right|150px|thumb|Localizacion de l'ancian reiaume d'Edòm. left|150px|thumb|Mapa qui muisha lo reiaume d'Edòm (en arroi) de cap a 600 abC. L'airau en arroi fonçat que muisha l'estenduda d'Idumèa a l'epòca classica. Edòm (אדום en ebrèu) qu'ei un reiaume deu Pròche Orient ancian situat au sud de la mar Morta, au sud de Juda e de Moab, suus dus costats de la vath d'Arabah.
Bueves
Istòria
En 1212 es donaa per lo marqués de Saluças a la glèisa d'Ast. Bueves càmbia mai d'un còp de mèstre: torna als marqués de Saluças, pèi als princes d’Acaia en 1346, al Montferrat en 1382, e tornar a Acaia-Savòia (1396). Brusaporcel disapareis a la fin del s. XIV.
Edòm
Lo nom deu país que significa per'mor de las colors arroia e òcra deus monts d'Edòm, au sud-oèst de la Jordania actuau. A partir deu periòde pèrsa aquemenida lo tèrme Idumèa (Ἰδουμαία Idoumaía en grèc) qu'ei utilizat entà designar ua petita region situada au nòrd deu Nèguev, poblada d'edomitas o idumèus per la loa migracion de cap au nòrd arron de l'aucupacion progressiva peus nabatèus d'ua partida deu lor territòri de Transjordania.
Bueves
Istòria
La vila es martirizada pels nazis: tuan un plamponh de resistents e de civils, e brusan de nombroses ostals abo los archius comunals.
Ruaas
Las fraccions son La Praa, La Melana, Sant Jaco, Castelar, Sant Maur, Rivaoira, lhi Cerats, Madòna di Bòscs, Roncalha, Rosbela, Sant’Ana.
(404) Arsinoë
(404) Arsinoë es un asteroïde.
Gibeaumeix
Gibeaumeix es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
- Lo 31 de decembre de 1916, l'estat Màger del 29éme Regiment de Artillerie s'installa dins lo pòble. Lo Periodic de Camina e de las Operacions del regiment stipule per la jornada del 1er en genièr 1917: " installacion facilitada per la amabilitée dels abitants".
Istme de Tehuantepec
L'istme de Tehuantepec es un istme de Mexic; dins la region mai estrecha del país entre lo Golf de Mexic e l'ocean Pacific. Lo nom de l'istme ven del vilatge de Santo Domingo de Tehuantepec de l'estat d'Oaxaca, lo qual, al seu torn, proven del nahuatl tecuani-tepec, que significa "puèg del jaguar". L'istme inclutz la region de Mexic que se tròba entre los meridians 94 e 96 de longitud oèst; es a dire, lo sud dels estats de Veracruz e Oaxaca, e de pichonas porcions de Chiapas e Tabasco a l'èst. L'istme a una longor de a son ponch mai estrech, del Golf de Mexic al Golf de Tehuantepec (de l'ocean Pacific). La Sierra Madre del Sud s'acaba en aquesta region e se transforma en una larga plana, que l'elevacion maximala n'es de. La porcion nòrd de l'istme es umida e tropicala, mentre que la region sud es pus seca e establa e lo passatge del tren de Tehuantepec.
Gibeaumeix
Istòria
- Le 31 décembre 1916, l'état Major du 29éme Régiment d'Artillerie s'installe dans le village. Le Journal de Marche et des Opérations du régiment stipule pour la journée du 1er janvier 1917: " installation facilitée par l'amabilitée des habitants".
Istme de Tehuantepec
Dempuèi lo temps del vicereialme de la Nòva Espanha, l'istme èra considerat coma una rota possibla per un canal interoceanic. La crompa de Gadsden, d'una porcion de territòri del nòrd de Mexic pels Estats Units, inclusiá l'autorizacion del passatge de merças nòrd-americanas per tren a travèrs de l'istme per facilitar lo negòci interoceanic.
Dommarien
Dommarien es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Al moment de las guèrras de religion al XVIe sègle, lo vilatge de Dommarien i aguèt destruit.
Sira
Sira (Siro en grafia mistralenca; Siran en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Lo gentilici es siranés -esa (siranés -eso en grafia mistralenca ).
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es ['siro]. Las fòrmas ancianas son : Raimundi de Sirano en 1229, homines de Sirano, cap a 1256-1257, Sirano, hospitali de Cirano, Siranum, castro de Sirano en 1262, parrochia de Sirano en 1318, rector de Sirano en 1351, Siran en 1518, terroir et juridiction de Séran, lieu de Séran en 1609, Séran en 1612, Cire en 1613, Siran en 1740-60, Siran e Mn Siran en 1770 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat e Rostaing, puèi Delamarre, Sira ven del nom gallic d'òme Sirus /Sīros, amb lo sufixe -anum o (Delamarre) la derivacion -ānon, ; segon Hamlin, Sira ven del gentilici latin Serius, amb lo sufixe -anum. Sira èra una proprietat galloromana (lo resultat seriá *Seiran).
Consciéncia de classa
La Consciéncia de classa es un concèpte socialista eissit de la doctrina marxista que definís la capacitat dels individús a se rendre compte que forman una classa sociala, de prene consciéncia que las relacions socialas son antagonistas - que sián economicas, politicas, etc,-; que pretend qu'es l'estat d'origina de l'organizacion d'una societat de classas e que se deu agir en consequéncias.
Consciéncia de classa e alienacion
Pel marxisme, l'espleitacion de la borgesiá sul proletariat es un fach e la possibilitat de comprendre aquela situacion coma lo resultat de la logica de l'antagonisme fondamental de las classas es la consciéncia de classa. Lo contrari seriá l'alienacion; l'imposibilitat de veire l'espleitacion capitalista dins la seuna vida quotidiana. Un dels teoricians mai conegut dins aquel camp es lo filosòf ongrés Georg Lukács qu'escriguèt Istòria e consciéncia de classa. Es alara necessari d'en primièr d'estudiar lo comportament de la societat.
La teoria de la consciéncia de classa
Qualques autors fan la distincion dins l'òbra de Marx entre classa en se e classa per se. La primièra se referís a l'existéncia d'una classa coma tal e la segonda als individús que s'avison que fan partida de la dicha classa, conscients de lor posicion e situacion istorica. Analizant la situacion de Granda Bretanha dins los ans 1840, Marx senhala:
Segon l'istorian Julio Aróstegui, a la fin de sègle XX, lo qualificatiu de "conscient" s'aplica a:
Al començament del sègle XX se discutèt fòrça a l'entorn de l'idèa de l'accion politica d'una avantgarda conscienta sus la massa obrièra. Lenin dins "Que far?", 1902, sosteniá l'idèa que los intellectuals devián desrevelhar la consciéncia politica del proletariat a causa del retard qu'an dins aquel domeni. Pasmens, mai tard, amb la proposicion del passatge de "tot lo poder als soviets del obrièrs, païsans, soldats e marins" poiràn aténher un grad de consciéncia superiora al quita proletariat, e atal menar la dralha cap al comunisme e demandar que los intellectuals se sometan a la "disciplina proletariana".
Rosa Luxemburg, dempuèi l'Alemanha, ont lo desvolopament de las fòrças productivas èran màger qu'en Russia, argumenta d'un biais contra l'atribucion del ròtle de la conscientizacion de las massas a la carga del partit obrièr. Aquò es degut a çò que en Alemanha la socialdemocracia e los partits burocratizats frenavan, segon ela, l'avançada del proletariat.
Gramsci sosteniá alara una posicion pròcha d'aquela de Rosa Luxemburg, mas tanpauc alunhada d'aquela de Lenin, estant que reconeissiá los limites del dich "espontaneïsme" mas ne negava pas sa valor, ni sa capacitat de promòure la sensibilizacion a una classa.
Las situacions en las qualas se supausava de comportaments contradictòris presents en percentatge significatiu dins la populacion non-borgesa se nomenan contradiccions de classa, çò que foguèt mai tard estudiat per una partida del marxisme que postulèt que la consciéncia de classa podiá conténer d'esperela d'espacis de contradiccion de classa a causa del biais totalizant amb lo qual lo capitalisme agís sus la societat.
Consciéncia de classa dins las societats contemporanèas
Las transformacions socialas progressivas a partir del sègle XX favorizèron una complexitat extraordinària dins lo teissut social, çò qu'afectèt notablament la teoria de basa de consciéncia de classa, fach pres en compte pel neomarxisme e lo postmarxisme; çò que menèt d'autors coma Nicos Poulantzas a postular que dins los sistèmas capitalistas "madurs" existís una fragmentacion del sistèma de classas que los autors classics avián descrich.
La causa d'aquela fragmentacion o multidimensionalitat es -segon los partisans e reformators de la pensada de Marx- la meteissa raiç istorica que la quita manca de consciéncia de classas: l'alienacion producha per las estrategias de dominacion capitalista.
Usain Bolt
thumb|right|250px|Usain Bolt (2007) Usain St.Leo Bolt (nascut a Sherwood Content, Tilawni Parish, Jamaica, lo 21 d'agost de 1986) es un atlèta jamaican especialista de l'abrivada o esprint, multicampion olimpic e deteneire de mantun recòrd del mond d'atletisme.
Consciéncia de classa
Critica
Alara que lo proletari, segon la teoria marxista, deu èsser conscient de l'espleitacion que sofrís, lo borgés deuriá, el, èsser conscient de sa “perversitat”. La presa de consciéncia de classa es observada, pels corrents que s'identifican pas amb lo marxisme, coma una campanha ideologica tendent a promòure las divisions e antagonismes entre los diferents sectors de la societat.
René Bertrand-Serret considèra que per los semenaires de division, lo mite de las classas representa un mejan aisit e un instrument eficaç e poderós amb de vistas de transformar las diferéncias en antagonismes e la exacerbar en ostilitats irreductiblas. Los borgeses ne pòrtan la responsabilitat collectiva de las fautas presentas e passadas d'unes d'entre eles; e, al meteis temps, los obrièrs son qualificats collectivament, a causa de la misèria passada o presenta d'una partida d'aqueles, per reclamar de quin que siá borgés un crèdit eternal.
Al respècte de la concientizacion de classa, Karl Popper estima que la fòrça del marxisme resida en sa crida etica. Avertís que nos daissam impressionar mai aisidament per las teorias qu'apèlan dirèctament o indirectament a nòstra morala e nos afrontam pas a aquelas teorias de biais sufisentament critica; siam pas intellectualament a sa nautor e ne venèm las seunas victimas complasentas e renonciantas.
Popper conta l'exemple del scientific sovietic Andréi Sájarov, que se sentissiá vergonhós per aver pausar dins las mans d'Stalin nada mens que la bomba d'idrogèn. Aquò se passèt perque èra eissorbat per aquela ideologia stalinista e perque, alara, cresiá a la mission umanista que realizava Stalin. Atal venguèt Sajarov, dins l'atmosfèra d'aquela realitat, temporàriament, una vertadièra bèstia dormissenta.
Segon Popper la tirania nos rauba la nòstra umanitat, alara nos priva de nòstra responsabilitat umana.
Louis-François Lejeune
Louis-François Lejeune (nascut lo 3 de febrièr de 1775 a Estrasborg, mòrt lo 29 de febrièr de 1848 a Tolosa) foguèt un pintor, escrincelaire e militar francés del Primièr Empèri. Director de l'Escòla de las Bèlas Arts de Tolosa en 1837. Primièr cònsol de Tolosa de 1841 a 1848.
La Torre de Cabdella
La Torre de Cabdella es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Economía
Agricultura, usina idroelectric e torisme.
Usain Bolt
Lo fenomèn
Ja triple campion olimpic a Pequin en 2008 (100, 200, e 4x100), que lai batèt pel primièr còp los recòrds mondials (çai-sus mencionats), deten tanben lo del relai 4 x100 en 37 s 10, cotria amb los sieus coequipièrs jamaicans Nesta Carter, Michael Frater e Asafa Powell (ex-deteneire aiceste del recòrd mondial del 100 m en 9 s 72...)
Èra atal, e fòrça temps aprèp, lo tresen atlèta de l'istòria dels Jòcs Olimpics d'estiu a èsser triple campion olimpic dels 100, 200 e 4x100 m, aprèp lo legendari e mitic esprintaire nòrd-american Jesse Owens als Jòcs Olimpics d'estiu de Berlin 1936 (qu'aiceste, a de mai, ajustèt lo títol de saut de long a l'espet) e lo sieu compatriòta estatsunian Carl Lewis... idem pel saut de long) als Jòcs Olimpics d'estiu de Los Angeles 1984.
Triple campion del mond tanben a Berlin, en 2009, èra ja estat doble medalhat d'argent als XIens Campionats del Mond d'atletisme d'Osaka a Japon, en 2007, sus 200 m e al relai 4x100.
En 2008, es estat designat Melhor Atlèta de l'annada per l'IAAF, guerdon partejat amb la sautaira de perga russa Yelena Isinbayeva.
Es lo primièr atlèta de tota l'Istòria de l'atletisme fins ara a èsser passat sot las 9 s 70 e 9 s 60 al 100 m.
Es escaisnomat Lightning Bolt, çò es Liuç, Beleg, per encausa de la siá velocitat de segur, mas tanben de las mimicas e del gèst que fa sempre al despart de sas corsas, lo d'un arquièr que manda la siá sageta cap al cèl.
Es rèirerepresentatiu ademai de l'atletisme caribenc, de totas las Antilhas, pesquièr excepcional d'atlètas de nivèl mondial, dins totas las especialitats de velocitat de l'atletisme (100, 200, 400 m, 100 m, 110 m baranhas & 400 m baranhas e relais) mas tot parièr dels concorses de destenda (saut de naut, saut de long, triple saut)...
Los començaments
Als 15 ans, en 2002, e encara cabdet, corrissiá ja lo 100 m en 10 s 20.
Ganhèt la medalha d'aur del Campionat del Mond d'atletisme de la joventut de Kingston, cò sieu o quasi, en 2002, sul 200 m (en 20 s 61) e tornèt començar als de Sherbrooke, Quebèc, en 2004.
Lo meteis an, foguèt lo primièr atlèta junior, als Carifta Games o Jòcs Caribs, disputats a las Bermudas, a passar sot la barrièra de las 20 s sul 200 m, amb un temps de 19 s 93, qu'es encara lo recòrd del mond.
Palmarès
Als Jòcs Olimpics :
Blòc 1015
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
Sa superfícia es de 0.
Economia de Zimbabwe
L'economia de Zimbabwe èra una de las pus fòrtas d'Africa, mas sufriguèt una enòrma deterioracion aprèp la presa de poder de Robert Mugabe. Dins los darrièrs ans lo caumatge arribèt a 94% e l'inflacion actualament es de 100 000% al mes.
thumb|left|200px|[[Dolar de Zimbabwe de 1983, actualament sens valor, servís a pena a colleccion.]] Lo govèrn de Zimbabwe confronta una granda varietat de problèmas economics, del temps que luta contra un deficit fiscal insostenible, una taxa de cambiament oficial superavalorada, una iperinflacion, e la fauta de bens de consum. La siá participacion a la guèrra de la Republica Democratica de Còngo entre 1998 e 2002 costèt de centenats de milions de dolars de las siás resèrvas. Lo programa de reforma agrària del govèrn, caracterizat pel caòs e la violéncia, produsiguèt de damatges dins lo sector agricòla comercial, font tradicionala d'exportacions e de devisas, e generador de 400 000 emplecs. En mai, tornèt Zimbabwe d'exportador a importador d'aliments.
Mireia Boya
thumb|250px|Mireia Boya en 2016 a Barcelona Mireia Boya Busquet (Sant Gaudenç, 26 de junhsèga de 1979) ei ua professora e politiciana aranesa. Ensenhaira en geografia umana ar’Universitat Pompeu Fabra de Barcelona, fondèc er’ANC ena Val d’Aran. En mai de 2015 se presentèc as eleccions der ajuntament de Les ena lista deth navèth partit Corròp e siguec elejuda còsso. En seteme ei candidata de la CUP en segona posicion de lista dera circonscripcion de Lhèida as eleccions deth Parlament de Catalonha. Siguèc pas elejuda, totun eth deputat dera CUP Ramon Usall demissionèc e deuré préner era sua plaça en gèr de 2016. Ei tanben fondadora e actuau presidenta dera associacion Hemnes de Les.
Ei era hilha dera sindica Pilar Busquet e era sòr der istorian Jusèp Boya.
Biografia
Mireia Boya nasquèc en 1979 en Sant Gaudenç dens ua familha originària de Guilhamuc de Les. Estudièc ena Universitat Autonòma de Barcelona on se licencièc en sciéncies environamentales, mastèr en gestion e organizacion deth territòri. Obtenguèc posteriorament, en 2009, eth sòn doctorat en concepcion environamentau ena Universitat de Montreal. Estudièc durant un temps era gestion deth territòri des isles São Tomé e Príncipe.
Ei consultanta environamentau e professora de geografia umana ara Universitat Pompeu Fabra.
Trungy
Trungy es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
La municipalitat a situat a uèch quilomètres al sud de Bayeux, sul Aure e lo Aurette.
La commune est située à huit kilomètres au sud de Bayeux, sur l'Aure et l'Aurette.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
(405) Thia
(405) Thia es un asteroïde.
Sainte-Savine
Geografia
La vila es çò cap de-luòc del costat de Santa-Savine situat en lo arrondiment de Tròias, poblat de 15 477 abitants en 2006 e #que reagrupa 5 comunas. S'estend sus 7,55 km² e la siá densitat es de 1383 hab/km².
La ville est le chef-lieu du canton de Sainte-Savine situé dans l'arrondiment de Troyes, peuplé de 15 477 habitants en 2006 et qui regroupe 5 communes. Elle s'étend sur 7,55 km² et sa densité est de 1383 hab/km².
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|Mapa de Cassini de Tròias
Lo nom ven de Savine, una jove grèga #qu'èra a l'investigacion de lo sieu fraire Savinien, vengut évangéliser lo vilatge dels Tricasses. I seriá mòrt en 288 a las pòrtas de Tròias en aprenent o martira de lo sieu fraire.
En 1540, dels guèrras de religion esclaten. Los récoltes del finage de la vila n'auràn estrossejat, los ostals incendiades, de las pillards rançonneront los abitants.
Lo 17 de març de 1789 a #aver luòc l'eleccion dels deputats a l'assemblada preliminar del Tèrç estat pel bailliage de Tròias. #Designar Jean Mosme e Basile Pzyn #que ven cònsol e Fiscal de la Municipalitat après la Revolucion.
thumb|Carte de Cassini de Troyes
Le nom vient de Savine, une jeune grecque qui était à la recherche de son frère Savinien, venu évangéliser le peuple des Tricasses. Elle serait morte en 288 aux portes de Troyes en apprenant le martyre de son frère.
En 1540, des guerres de religion éclatent. Les récoltes du finage de la ville en seront ravagées, les maisons incendiées, des pillards rançonneront les habitants.
Le 17 mars 1789 a eu lieu l'élection des députés à l'assemblée préliminaire du Tiers état pour le bailliage de Troyes. Ils désignèrent Jean Mosme et Basile Pzyn qui devient maire et Procureur de la Commune après la Révolution.
Carrièra Louis François Lejeune
La carrièra Louis-François Lejeune se trapa dins lo quartièr Compans-Caffarelli, quartièr #1 de Tolosa (atalhonatge de la novèla còla municipala). Se troba dins la carrièra Louis-François Lejeune:
Larzac (Perigòrd)
Larzac (en francés tanplan coma en occitan) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Lo nom de la comuna ven normalament d'un nom de propietari completat pel sufixe -acum, latinizacion del sufixe gallés -acon. La question es la del nom d'aquel mèstre d'una villa antica. Dauzat dona lo nom latin Laritius, Chantal Tanet et Tristan Hordé aiman mai Larisaeus, al sens d'abitant de Larisa, vila de Tessalia , lo site de las comunas de Dordonha torna a Laritius o eventualament Lartius. La prononciacion es [lɒr’ʐa].
Luòcs e monuments
(Lo paragrafe es una traduccion de l'article en francés)
Nebra
thumb|100px|left|Estela de nebra, [[Metropolitan Museum of Art]] Nebra que ho lo dusau faraon de la II dinastia durant lo periòde tinita e lo purmèr a revindicar lo culte de Ra dens lo son nom.
Dens las Listas Reiaus d'Abidòs e de Saqqara qu'ei aperat deu son nom de Sa-Ra : kakaó :
Cate Blanchett
Catherine Élise "Cate" Blanchett (n. 1969), es una actritz australiana de cinèma.
Alexei Devotchenko
thumb|250px|Alexei Devotchenko en 2012 Alexei Valérievich Devotchenko (en rus: Алексей Валерьевич Девотченко; Leningrad, 14 d'octobre de 1965 – Moscòu, 5 de novembre de 2014) foguèt un actor e activista civic rus. Ferotge oposant a la politica menada pel govèrn rus de Vladímir Pótin, foguèt trobat mòrt dins son ostal lo 5 de novembre de 2014.
Corumbá
Corumbá es una vila de l'estat brasilièr de Mato Grosso do Sul, dins la region del Pantanal. Sa populacion èra estimada a 101 089 abitants en 2006. Sa superfícia totala es 64 960,8 km².
thumb|left|255px|La vila de Corumbá, amb lo [[riu Paraguai.]]
thumb|left|255px|Pont Rio Branco, subre lo [[Riu Paraguai, que religa Brasil e Bolívia.]]
Torrebesses
Torrebesses es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Neuvilly
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
.sydney
(de la vila australiana) es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuei lo 5 de novembre de 2014.
Novèla Espanha
La Vici Reialtat de Novèla Espanha (var. Nòva Espanha)(en espanhòl: Virreinato de Nueva España), èra una division administrativa de l'ancian empèri espanhòl ; èra, mai precisament, una vice-reialtat de la monarquia catolica espanhòla. Instaurada en 1525, desapareguèt amb l'independéncia de Mexic en 1821. Alara, foguèt nomenada tanben, retrospectivament, lo « Vièlh Mexic ».
Origina del nom
esquèrra|vinheta|[[Hernán Cortés, l conquistaire del Mexic.]] Es Hernán Cortés que prepausa, dins sa segonda letra a Carles Quint, de nomenar « Nueva España » (« Novèla Espanha ») los territòris explorats e somés al nom de la corona espanhòla pendent sa conquista de l'Empèri aztèc:
Mexic
vinheta|1561 mapa de Novèla Espanha, dins la traduccion de Geografia de Ptolemèu de Girolamo Ruscelli Hernández de Córdoba e Juan de Grijalva explorèron las còtas miègjornalas del Mexic, respectivament en 1517 e 1518. Lo conquistador Hernán Cortés envasiguèt la region sota la bandièra espanhòla en 1519, a partir de l'actuala Veracruz. L'Empèri aztèca s'aclapa de biais rapid a causa de la superioritat tecnologica espanhòla, de las flaquesas intèrnas (fòrça enemics a las frontièras o dins de pòches a l'interior de l'Empèri, rebellions de pòbles someses anant fins a l'aliança amb los Espanhòls, supersticions sul retorn de Quetzalcoatl) e d'epidèmias de veròla, sarrampiu, tifus e gripa provocadas per l'arribada dels Europèus et l'escambi colombian. La capitala Tenochtitlan cai après un sètge de 75 jorns en 1521.
America centrala
Cristòl Colomb reconéis las còstat de l'America centrala dins son quatren viatge (1502 – 1504). En 1523, Cortés envia 100 cavalièrs, 300 fantassins e d'auxiliaris indigèns comandats par Pedro de Alvarado conquerís lo Guatemala. Alvarado utiliza la rivalitat tradicionala qu'opausa alara los principals grops maia de la region, los Quiches e los Cakchiquels.
Evolucion de las frontièras al nòrd
En 1660, la revòlta dels Pueblos rebut temporàriament los Espanhòls fins al Nòu Mexic, mas l'Arizòna torna èsser conquerida en 1694. En 1752, los Indians Pimas se soslèvan a San Ignacio de Tubac.
Amb lo tractat secrèt de Fontainebleau (1762), la França vend La Nòva Orleans e la riba occidentala del Mississipí a l'Espanha. Pasmens, la presa de possession efectiva pels Espanhòls es tardièra (1766) e l'imigracion ispanofòna demora fèbla. De colons franceses seràn jamai satisfachs del regim espanhòl e fan peticion per tornar dins lo sen de França. Lo 28 d'octobre de 1768, un grop de colons creòl assag caçar los Espanhòls de la vila, après l'establiment de l'exclusiu. La represa en man se fa per una tropa enviada en julhet de 1769 : los menaires son arrestats e nòu son condamnats a mòrt.
En 1774, una dralha se dobrís entre los territòris del Nòu Mexic e la còsta del Pacifi c.
Las frontièras septentrionalas amb los Estats Units d'America foguèron fixats en 1819 pel tractat d'Adams-Onís. Aquestas colonias del nòrd demorèron pro isoladas e sospobladas, malgrat los esfòrces de la Corona espanhòla, e foguèron fin finala perdudas après la guèrra americanomexicana pel tractat de Guadelope Hidalgo signat en 1848, gaireben totas aquestas tèrras foguèron designadas jol nom de « Cession mexicana ».
Nòu Mexic e Arizòna
vinheta|Un grop d'Apaches. Quitament se los Espanhòls ajan pas encara creat de veraias vilas dins la region, la fin del sègle XVII vei l'arribada de colons, que son atirats per la recenta descobèrta de depauses d'argent a l'entorn del camp de minors d'Arizonac. Gaireben totes los colons se'n va après l'anóncia per Juan Bautista de Anza que s'agissiá en fach d'un tresaur sebelit; mas un nombre considerable demorèt dins la zona e viu de l'agricultura. Pendent la primièra mitat del sègle XVIII, aquestes davancièrs assajan d'espandre lor territòri al nòrd, mas son empachats per las tribús Tohono O'odham e apache. Mexic ordona d'exterminar los Apaches a partir de 1784 : s'agís de massacrar tot Apache de mai de set ans d'edat. Lo governaire Bautista òbra per raprochar los Comanches e los Uts, per desviar lor fòrça contra los Apaches. Dona a cada guerrièr comanche una carta ont poirà notar cada Apache tuat.
Florida
Los Espanhòls exploran la Florida a partir de 1513, mas la colonizacion comença sonque en 1539. En 1580, lo rei d'Espanha proclama la creacion de doas Floridas : la Florida occidentala (Alabama actual) e orientala (Florida actuala). vinheta|Estendard e [[bandièra de la Nòva Espanha.]]
Govèrn
La Nòva Espanha èra governada, dempuèi sa capitala, Mexic, per un vice-rei nomenat pel rei d'Espanha.
Lo territòri es divisat a l'origina en quatre audiencias (Mexico, Guadalajara, Guatemala e Sant Domengue), que mai tard s'apondètaquesta de Manilha en 1583. Cada audiencia èra administrada per un governaire e comportava una cort de justícia.
Lo governaire possedava de poders militars, a vegada amb lo títol de capitán general, e dispausava de tropas, qu'unas engatjavan d'Amerindians e de poténcias estrangièras.
Enfin, la Glèisa catolica teniá un ròtle decisiu per èsser encastre de las populacions.
Cronologia dels vice-reis
Lo règne dels vice-reis mai sovent èra brèu, d'una durada d'unes meses a unas annadas. Sols cinc vice-reis governèronla Novèla Espanha mai de detz annadas : Antonio de Mendoza (de 1535 à 1550), Luis de Velasco (de 1550 à 1564), Martín Enríquez de Almanza (de 1568 à 1580), Rodrigo Pacheco y Osorio (de 1624 à 1635) e Juan de Acuña (de 1722 à 1734).
Segon l'istorian Bartolomé Bennassar, los vice-reis de mai granda envergura èran Antonio de Mendoza, Luis de Velasco, Antonio María de Bucareli y Ursúa e Juan Vicente de Güemes Padilla Horcasitas y Aguayo.
Divisions administrativas
vinheta|La Novèla Espanha en 1800. vinheta|La Novèla Espanha en 1819. Lo territòri dirigit pel vice-rei de Novèla Espanha foguèt amb los ans subdivisada en diferentas províncias. * ligat a la Capitanariá generala de Cuba.
Economia
vinheta|Codex Kingsborough (en) : un « encomendero » violenta un indigèn somés al trabalh forçat (copia d'Agostino Aglio, 1825 – 1826). L'encomienda e l'esclavatge èran espandits, subretot dins las minas e l'agricultura.
Aur e argent
La primièra moneda en America continentala es fondada a Mexic en 1536 que bat de monedas d'argent ongan. De 1537 a 1821, l'equivalent de de pesos aur representant  d'aur son batudas atal que mai de  de pesos en argent, equivalent a  d'argent pur.
Lo Mexic, amb sas minas d'argent de Guanajuato, Zacatecas, Taxco e San Luis Potosi, expòrta de metal dins lo mond entièr en lingòts e la gaireben tota sas monedas en Asia, subretot China ont la monada mexicana aurà cors legal fins a 1949 amb batut endarrièr per 10156000 pesos per la moneda de San Francisco, mas tanben al Japon e en Tailàndia.
Agricultura
vinheta|Exemple d'hacienda coloniala de la Novèla Espanha (hacienda San José de Miravalle, dins l'Estat de [[Jalisco).]] Los Espanhòls cultivavan de blat, que constituissiá lor produccion agricòla màger, sul plan central, subretot dins a parida de territòri que correspond a l'actual Estat de Puebla. De vinhas foguèron plantadas las primièras annadas de lor arribada mas lo comèrci del vin e la plantacion de vignhas foguèron limitats a partir de 1596 per concurrenciar pas los viticultors peninsulars. Es lo mèsme per la cultura de olivièrs, que tanben subiguèt de sevèras mesuras de restriccions.
La cana de sucre, que podava pas èsser cultivada en Espanha, gausissiá de la favor reialas e foguèt cultivada per totes los grops etnics. Los indigèns contunhèron de plantar subretot de malh, de piments, de cacao, de vanilha, d'agave, de mongetas, e l'agave american que sevís a produire lo pulque.
Elevatge
Los piòts e los pòrcs figuravan d'entre los animals elevats en Novèla Espanha.
Comèrci
Lo comèrci amb l'exterior se fasiá subretot pels pòrts de Veracruz cap a la metropòli e d'Acapulco cap a Manila. Lo comèrci interior se fasiá per cabotatge, en l'abséncia de rotas sufisentas.
Caça e « trafics »
Los comancheros èran de comerçants que comerçavan e « traficavan » subretot amb los Comanches, d'ont lor nom, e d'autras tribús nomadas,.
D'autres traficavan amb las tribús indigènas del nòrd, que las mai importantas son los Apaches, Atakapas, Bidais, Caddos, Cherokees, Chotaw, Karankawa, Kiapús, Kiowas, Tonkawas, Wichitas, Comanches, Navajos e Ysletas subretot dins lo Nòu Mexic, lo Nòu Santànder, la Novèla Biscaia sul territòri de l'actual Tèxas. De transaccions se realizavan tanben amb d'autras tribús de las planas del nòrd.
Los ciboleros, colons espanhòls, caçavan lo bisont. Coma los comancheros, lor activitat demorèt fòrça marginala per l'economia de la Novèla Espanha e ocupavan solament unes d'individús; es sonque après l'independéncia del Mexic que prenguèt de vam amb los caçaire anglosaxons per s'arrestar definitivament dins las annadas 1870 amb gaireben l'extinccion dels bisonts. Los ciboleros, mal organizats, desapareguèron gaireben de complèt amb l'arribada en massa dels caçaire americans que lo mai conegut es Buffalo Bill,. vinheta|La pintura de las diferentas castas èra un genre artistic al vam al sègle XVIII en Nouvèla Espanha (pintura anonima del sègle XVIII musèu nacional de la Vice-reialtat, Tepotzotlán).
Una societat de castas
La societat de la Novèla Espanha èra ierarquizada per castas, de grops socials correspondent a l'encòp d'estatuts economics e de groos etniques :
Cultura
esquèrra|vinheta|Bibliotèca Palafoxiana de Puebla. La primièra bibliotèca academica d'America, la bibliotèca de la catedrala metropolitana, foguèt fondada a Mexic en 1534,,. La primièra bibliotèca publica d'America, la bibliotèca Palafoxiana, classificada a l'UNESCO, foguèt fondada en Novèla Espanha, a Puebla, en 1646. La primièra estampariá del Mond Nòu, succursala del talhièr de Johannes Cromberger a Sevilha, foguèt fondada a Mexic, a la Casa de las Campanas, pel lombard Giovanni Paoli (renomenat Juan Pablos en espanhòl), en 1539, e ongan foguèt estapat lo primièr libre del continent american.
La primièra universitat de Novèla Espanha, la Real y Pontifica Universidad de México, venguda l'universitat nacionala autonòma del Mexic (UNAM), oguèt fondada Mexic, pendent la vice-reialtat de Luis de Velasco, sus l'edicte reial del prince Felip II, lo 21 de septembre de 1551 ; las leissons i foguèron inauguradas lo 25 de genièr 1553,.
7 de decembre
Referéncias
Veire tanben :
Blòc 1016
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
Sa superfícia es de 0.
.bloomberg
es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa Bloomberg. Es en servici dempuei lo 5 de novembre de 2014.
(406) Erna
(406) Erna es un asteroïde.
Baloard Armand Duportal
vinheta|280px|La rota del baloard. Lo baloard Armand Duportal se trapa dins lo quartièr Compans-Caffarelli, quartièr n° 1 de Tolosa (atalhonatge de la novèla còla municipala).
Se troba dins la Carrièra Armand Duportal:
Canton de Portèth
La lenga autoctòna es l'occitan gascon, dens sa varianta orientala e de transicion dambe'u lengadocian.
'''NB. Per rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox son las de la situacion d'abans 2015.'''
Composicion
En 2015, le canton garda las comunas d'origina. Las 2 comunas arribadas pr'amor de la refòrma son plaçadas a la fin dens lo tablèu.
vignette|right|Mapa deu canton de Portèth dens l'arrondiment de Murèth (entrò 2015)
Istòria
Le canton se creèc per decret deu 26 de heurèr 1997 a partir deus anciens cantons de Murèth, Tolosa-11 e Tolosa-12.
Le canton se creè, per tan d'assegurar ua representacion un pauc mens inegalitària aus territòris urbanizats, dens un Conselh generau de la Hauta Garona dominat peus cantons ruraus. En 2015, lo canton s'espandigoc a duas comunas deu canton d'Autariba.
Leon Còrdas
Leon Còrdas (Sira, 30 de març de 1913 - Montpelhièr 19 d'octobre de 1987) foguèt un poèta, un autor de romans e de novèlas mas es mai que mai conegut coma autor de pèças de teatre que coneguèron per lor majoritat un brave succès. Era tanben comedian e participava a la mesa en scèna de la majoritat de sas òbras teatralas.
Torrefarrera
Torrefarrera es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Leon Còrdas
Sas primièras annadas
Leon Còrdas nasquèt a Sira dins lo departament d'Erau en 1913. En 1917, aprèp la mòrt del paire partit al front durant la Primièra Guèrra Mondiala pendent la "Bataille du chemin des Dames", la familha s'installèt a Menèrba. Leon i passèt una partida importanta de l'enfança ailà amb "Lo quenque" qu'èra un grand oncle seu e que fasiá lo contaire. Quand aguèt sièis ans, tornèt partir amb la familha cap a Sira, e lo jove Leon foguèt mandat a l'institut agricòla Sant Josèp de Limós. Çaquelà, las condicions de l'internat li agradèt pas gaire e abandonèt los estudis un an abans la fin. En 1929, Leon Còrdas s'inscriu al Collègi d'Occitania de Tolosa e comencèt en parallèl de sos nòus estudis de se mainar tornamai de la proprietat familhala e trabalhèt dins aquelas vinhas dusca 1952.
Descobèrta de l'Occitan e dels actors de son temps
Sa descobèrta per l'escritura e la lectura en lenga d'òc comencèt quand aviá pas que quinze ans mercés a mai d'una revista felibrenca de l'epòca coma per exemple "La Cigalo Narbouneso" o ben encara "l'Almanach Narbounés". Es tanben a partir d'aquesta epòca que començèt a jogar dins sas primièras pèças en Occitan coma per exemple "Lo sermon del curat de Cucunhan" d'Aquiles Mir. Aquesta pòrta dubèrta cap a l'occitanisme li farà descobrir las poesias de Josèp Sebastià Pons que l'inspiraràn tot lo long de sa vida d'autor. Pauc de temps abans lo començament de son servici militar en 1934, Còrdas farà la descoberta de Marcel Carrièra e de Carles Camprós, dos actors màgers de la lenga occitana dins lo país Narbonés.
Separacion amb lo felibritge, primièras òbras e descobèrta del cinèma
Partit del Felibritge a la fin de son servici militar, Leon Còrdas començèt a escruire sas primièras òbras teatralas (Prudòm de la Luna, Tres per un,...) e fondèt amb Ernest Vieu l'Office du Théâtre d'Òc. Aqueste ofici aviá per tòca màger la promocion e la revalorisacion de la lenga d'òc mercés al mejan del teatre. Pasmens, dins aqueste grand vam d'activitat personala s'encontra la disparicion de la revista Occitania ont participava fòrça. Deven just abans lo començament de la Segunda guèrra mondiala un dels actors principals de la Societat d'Estudis Occitan (actualament coneguda jol nom d'IEO) dins un ròtle per lo rejoveniment de l'organisacion.
Pauc de temps aprèp la fin de la Segunda Guèrra Mondiala, deven un dels collaborators principals de la revista L'Ase Negre creada per Robèrt Lafont en 1946. Es tanben pendent la meteissa annada que Còrdas publicarà son primièr recuèlh de poèmas "Aquarèla" en çò de la edicions Messatges. Dins la segunda mitat de las annadas 40, crearà una tropa de teatre nomenada "Lo quadrilh" amb la quala farà un de sos pirmièr pas darrèr la camèra mercés al cort metratge "Le minervois" qu'es a l'ora d'ara perduda. Es mercés a aquesta experiéncia qu'a escrit en 1947 son primièr scenàrio "1907, La route des gueux". Foguèt realizat per lo primièr còp en 2016. Es totjorn dins aqueste grand vam pel cinèma qu'escriguèt en 1949 publiquèt son primièr roman "Sèt pans".
Del Menerbés cap a Montpelhièr
Aprèp una terribla secada de mai de 10 ans dins lo Menerbés, Leon Còrdas se ven obligat de vendre sas vinhas de Sira per s'installar a Montpelhièr e deven pendent dos ans responsable d'una lavariá carrièra de l'Aiguillerie tenguda per l'IEO d'aqueste temps. Aquesta estranha experiéncia era nascuda d'un assag de diversificacion dins la sorga dels revenguts de l'IEO d'aquesta epòca. Malgrat lo terrible fracàs qu'aquò foguèt per Còrdas, s'installèt a Latas per i bastir son nòu projècte de bòrda : L'Ortalana. Dins son pauc de temps liure, i escriurà o publicarà mai d'unas pèças de teatre coneguda uèi lo jorn coma per exemple : "La font de Bonas gracias", "La Banda Negra" o encara "L'Anel". Es tanben ailà qu'a escrit son tresen recèlh de poèmas "Branca-Tòrta" en 1964.
Puèi torna s'installar a Montpelhièr en 1969 amb l'argent de la venta de L'Ortalana. Aquesta meteissa annada, trabalhèt pel Centre Dramatic nacional de Lengadòc-Rosselhon per faire una animacion en teatre occitan. Las annadas seguentas, trabalha sus una reedicion de "Lo sermon del curat de Cucunhan" d'Aquiles Mir e crea l'espectacle "Escotatz" ont figuran sos dos darrièrs recuèlhs de poèmas "Dire son si" e "Se conti que conte". Es pendent aqueste periòde qu'escriu son òbra en pròsa amb las novèlas "Los macarèls t.1 e t.2" e son roman "La batalha dels teules". En 1982, Joan Flechet l'engagèt per la realizacion del filme "l'Orsalhèr". Sa darrièra òbra teatrala "Menerba 1210" serà publicada en 1983.
Revalorisacion de son òbra
Pasmens e malgrat son importància màger per la lenga nòstra al sègle XX, son trabalh foguèt pauc a pauc demembrat. Las rasons darrièr aqueste demembrament son multiples : Òbra pauc o mal editada, l'importància del teatre en lenga d'òc de mai en mai redusit o ben encara lo conflictes qu'a agut amb Ismaël Girard aprèp lo fracàs de la lavariá carrièra de l'Aiguillerie. Es dins las annadas 2010 jos l'impulsion de mantunes actors occitans (escrivans, cantaires, ...) que son òbra commençèt a respelir tornamai. Es d'aqueste esfòrç que foguèt publicat la reedicion del libre "Òbras poeticas" e que de grops de musica coma Lo Barrut o ben encara La Mal Cofada cantèron qualques un de sos poèmas coma per exemple E tango, tango
Teatre
Los libres çai-jos son los que foguèron publicats :
Sorgas
"Revue des langues romanes – Leon Còrdas/Léon Cordes - Tome CXX (120)"- Monts – Presse universitaire de la mediterranée (PULM) – 2016
PETIT Joan-Maria – "Leon CÒRDAS/Léon CORDES" – Besièrs – Col. C.I.D.O & "Occitania" – 1985
Tèrrafòrt
La Tèrrafòrt es un parçan d'Occitània situat en Roergue (Guiana).
Sa vila principala es Vilafranca de Roergue.
Sebastian Klinga
Sebastian Klinga (Lahti, Finlàndia, 26 d'abril 1992) es un sautaire amb esquís finlandés.
Surdòu
Surdòu  (Surdoux en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los Surdòus.
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Surdòu en Nauta Vinhana
Chus Lampreave
Chus Lampreave (Madrid, lo 11 de decembre de 1930) z-es ‘na actritz espanhòla. Mesura 1,53 m. Son nom d'ostal z-es María Jesús Lampreave.
Estudièt a l'Academia de Bellas Artes de San Fernando. Comencèt alh cinèma en 1958, mai son primèir grand filme fuguèt en 1963 embe Luis García Berlanga. En las annadas 80, trabalhèt embe los realizators espanhòls Pedro Almodóvar e Fernando Trueba. Trabalhèt embe los actors Carmen Maura, Antonio Banderas o Penélope Cruz.
(407) Arachne
(407) Arachne es un asteroïde.
Pinòqui
thumb|Pinòqui
Pinòqui (en italian Pinocchio) qu'ei un personatge de ficcion, l'eròi d'un celèbre conte de hadas modèrne, lo cap d'òbra universau de la literatura entaus mainatges: ''Le avventure di Pinocchio. Storia di un burattino (Las aventuras de Pinòqui. Istòria d'una mariòta)'', deu jornalista e escrivan italian d'origina toscana Carlo Lorenzini, deu son nom de calam Carlo Collodi - Florença (1826-1890).
Carlo Collodi, Las aventuras de Pinòqui, IEO, Puèglaurenç, 1983, 208pp.
Rai cosmic
Lo rai cosmic es lo flus de nuclèus en atomics e de las particulas de nauta energia (es a dire relativistas) que circulisson dins lo mitan interstellar. La font d’aquete rai se situa segon las escasenças dins lo Solelh, a l’interior o a l'exterior de nòstra galaxiea. D’astroparticulas que compausan lo rai cosmic an una energia que passa 1020 eV}} e qu’es explicada per pas cas de procediment fisic identificat. Lo rai cosmic es subretot constituit de particulas cargada: protons (88 %), nuclèu d'èli (9 %), antiprotons, electrons, positrons e particulas neutras (rais gamma, neutrinos e neutrons).
La descobèrta del rai cosmic se debanèt al començament del sègle XX amb las observacions de Victor Franz Hess realizadas en 1912 depuèi un ballon. Es identificat d’en primièr mejans son ròtle dins l'ionizacion de l'atmosfèra terrèstra. L'observacion dirècta dempuèi lo sol dels compausants mai energetics del rai cosmic es pas possible qu’aqueste interagís amb l'atmosfèra a la penetrar e produch de particulas secondàrias. Cal esperar la fin de las annadas 1950 per poder realizar las primièras observacions dirèctas mercé a d’instruments embarcats a bòrd de satellits artificials o de ballons estratosferics. Lo rai cosmic de fòrta energia constituís tot coma lo rai electromagnetic una font unica d'informacions sus de fenomèns d'origina galactica e extragalactica. Mas sas caracteristicas (energia, raretat) fan malaisidas las observacions precisas. Mai las interacccions importantas amb lo mitan galactic e extragalactic venin complicar l'interpretacion de las donadas recampadas en vista de determinar sa font e e sa natura.
Una partida dels rais cosmics de bassa energia (relativament al rèste dels rais cosmics: de l'òrdre del MeV), preses pel camp magnetic terrèstre, participa a la formacion de las cenchas de Van Allen. Los rais galactics o extragalactics pòdon nos traversar, interferir amb l'ADN, passar la ròca e los bastits e pregondament penetrar los sols e sotasol planetaris. Participa fins a nosautres a 14 % de la radioactivitat naturala totala la superfícia de la Tèrra.
Istoric
La primièra observacion menant a la descobèrta dels rais cosmics se debanèt en 1900, quand lo fisician Charles Thomson Rees Wilson decobriguèt que l’atmosfèra es ionizada de contunh. supausa alara qu’aqueste fenomèn es degut al rai natural de la Tèrra. Sas recercas sus l'electricitat atmosferica, l'ionizacion e la condensacion lo menan a concebre la primièra cambra de tuba.
Bourneau
Bourneau es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Rai cosmic
Istoric
Mas lèu, los scientifics de l’epòca son tafurats per l’excès d'ions al respècte de la quantitat normalament deguda al rai natural del sol. En 1912, lo fisician austriac Victor Franz Hess mesura lo taus d’ionizacion segon l’altitud amb un electromètre amb fuèlhas d’aur embarcat dins un ballon. L’ionizacion decreis fins a, puèi creis al delà. I a pauc de diferéncias entre lo jorn e la nuèch. Hess ne conclutz que lo rai es d'origina cosmica es a dire venent de l'exterior del sistèma solar. aqueste resultats son confirmats per Robert Andrews Millikan que trablha amb de ballons-sondas.
Bourneau
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Blòc 1017
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
Sa superfícia es de 0.
Rai cosmic
Istoric
Hess estima tanben qu’aqueste rai es electricament neutre. aqueste ipotèsi es represa en 1928 a la descobèrta que l'essencial del rai atenh la superfícia de la Tèrra es constituit de particulas cargadas. Millikan supausa alara qu’aquestas darrièras resultan de l'interaccion entre los rais neutres de l'espaci (rai gamma) e las moleculas de l'atmosfèras. Arthur Compton mòstra que lo rai es de fach variable seguent la latitud ont es mesurat (mai feble a l'equator qu'als pòbles) a causa de l'influéncia del camp magnetic terrèstre, provant atal que s'agís de particulas cargadas.
En 1938, l'astronòma francés Pierre Auger descobrís que la penetracion de las particulas desencadena de garbas atmosfericas constituidas de particulas dichas « secondàrias » — Al contrari de las particulas « primàrias » constituissent lo flus abans son interaccion amb l'atmosfèra.
Composicion del rai cosmic
s’agís per sa partida cargada subretot de protons (88%), nuclèu d'èli (9%), lo rèste essent constituit d'electrons, de diferents nucleons (nuclèus d'atòms) E tanbe de quantitats infimas d'antimatèria leugièra (antiprotons e positrons). La partida neutra es ela costituida de rais gamma e de neutrinos. Aquesta darrièra es pas sempre dins un rai cosmic.
Las particulas primàrias (arribant sus l'atmosfèra) An una energia que pòt aténher 1020 eV. Fòra dels neutrinos, las particulas detectadas al sol son subretot de particulas secondàrias eissidas de gerbas atmosfericas, d'energia plan inferiora.