cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Occitània
De l'acabament de la somission d'Occitània a la Revolucion
Durant lo sègle XVIII, la difusion deis idèas dei Lutz en Occitània demorèt limitada maugrat lo ròtle eminent de Montesquieu. D'efèct, après lei trèbols dei sègles precedents, lei regions occitanas èran vengudas pauras levat certanei pòchis de prosperitat (Bordèu, Avinhon...). L'educacion e lo progrès tecnologic i èran fòrça limitats. Ansin, franc de Provença e dei regions textilas de Lengadòc, l'industrializacion èra inexistenta. L'importància de la païsanariá permetiá lo mantenement de l'occitan que comencèt d'interessar certanei sabents ambé la publicacion dei premierei gramaticas. Pasmens, lo ròtle d'Occitània dins lei mitans intellectuaus dau Reiaume èra feble e la màger part dei foncionaris reiaus èran originaris dau nòrd. Ansin, aqueu clima de pauretat e de dominacion d'oficiers reiaus cargats de levar d'impòsts impopulars entraïnèt una lenta aumentacion dau maucontentament que culminèt a la velha de la Revolucion Francesa.
Lo periòde revolucionari
En 1789, lo rèi Loís XVI (1774-1792) convoquèt leis Estats Generaus dau Reiaume per organizar una importanta reforma d'un sistèma fiscau vengut ineficaç. Esperant de cambiaments pus prefonds, la populacion francesa se revoutèt e sostenguèt lei deputats dau Tèrç Estat. Aquò foguèt la causa de la Revolucion Francesa que durèt de 1789 a 1799. Leis Occitans participèron activament au movement revolucionari — ò còntrarevolucinari — coma l'indican la multiplicacion deis atacas de castèus, la participacion decisiva dei volontaris marselhés a la presa dau Palais des Tuileries (1792) e la creacion de societats popularas liadas ai grands corrents politics qu'animavan lo debat politic a París.
Pasmens, rapidament, la tradicion d'autonòmia locala dei vilas e vilatges occitans (parlaments, consulats, estats provínciaus...) intrèt en conflicte ambé la vision unificatritz dei republicans parisencs. Lo Massís Centrau refusèt la constitucion civila dau clergat e la màger part d'Occitània refusèt la mobilizacion generala decidida per la Convencion. Ansin, en 1793, lei vilas occitanas principalas (Bordèu, Marselha, Nimes, Tolon...) sostenguèron lo movement federalista dirigit per lei Girondins. Aquela insureccion foguèt rapidament vencuda e s'acabèt ambé la capitulacion de Tolon lo 18 de decembre de 1793. Pasmens, la pacificacion demorèt fragila e de combats contunièron d'opausar republicans e realistas fins a la fin dau sègle.
Per assegurar lo contraròtle dau territòri e la difusion deis idèas revolucionàrias, leis autoritats novèlas creèron una administracion poderosa e decidèron d'impausar lo francés coma lenga unica. D'efèct, dins l'encastre dei luchas ideologicas dau periòde, lei « patés » èran sovent utilizats per veïcular la propaganda realista au sen d'una païsanariá estacada a sei tradicions e son clergat. A tèrme cort, aqueu projècte durèt gaire car interessèt pauc Napoleon Bonaparte que prenguèt lo poder en 1799. Pasmens, anava conéisser un vam novèu sota la III Republica.
Lei retards economics dau sègle XIX
Lei periòdes revolucionari e napoleonenc trebolèron leis estructuras socialas e politicas francesas e occitanas. Rapidament, aqueleis efècts foguèron aumentats per lei transformacions entraïnadas per la Revolucion Industriala. Dins aquò, a respèct dau rèsta dau territòri francés, Occitània conoguèt de retards importants de desvolopament.
D'efèct, maugrat la modernizacion de l'agricultura que començava de despoplar lei regions ruralas, la proporcion de païsans demorèt importanta dins lo sud. En causa dei melhoraments continús dei mejans de transpòrt (tren, naviris...), devián faciar la concurréncia dei productors d'autrei regions ò d'autrei país. Ansin, per exemple, lo vinharés lengadocian foguèt victima d'una crisi fòrça grèva en 1907 que necessitèt la mobilizacion de 60,000 soudats per restablir l'òrdre. Aquelei dificultats deis agricultors marquèron lo començament de l'exòde rurau en direccion dei centres industriaus.
Dins aquò, dins lei regions occitanas, l'industria restèt una activitat marginala fins a la Premiera Guèrra Mondiala e l'exòde rurau se faguèt sustot vèrs lei regions industrialas dau nòrd. D'efèct, en 1911, Occitània assostava solament 10% dei maquinas de vapor francesas. Lei capitaus necessaris a sa crompada èran sovent d'origina parisenca, lionesa ò estrangiera car la borgesia locala preferissiá se concentrar sus l'agricultura. De mai, leis industrias occitanas eissidas dau sègle XVIII (textilas de Lengadòc, siderurgia dei Pirenèus...) subrevisquèron pas a la concurréncia dei companhiás de Lorena e dau Nòrd. Enfin, la dispersion dei jaciments de carbon occitans e la manca d'infrastructuras favorizèt pas la creacion de grands bacins industriaus.
Lo començament de la Renaissença Occitana
Dins lo corrent dau sègle XIX, lei retards economics dau Miegjorn favorizèron un renfòrçament deis etnotipes negatius estacats ais Occitans. Plusors autors famós sotalinhèron lei « colors pintorescas » de son país e sa « vivacitat ». Pasmens, metèron tanben l'accent sus sa « pauretat », sa « violéncia » (especialament còntra l'autoritat) e son « feniantige » (en causa de la « legislacion dau Soleu »). Puei, d'explicacions racialas ò culturala venguèron explicar aquela « inferiotat » de la « raça latina » dei gents dau Sud a respèct dei populacions d'origina germanica dau nòrd de França.
Pasmens, aqueleis estereotipes favorizèron tanben l'estudi dau folclòre meridionau e dei « patés ». Òr, començadas durant lo Premier Empèri, aquelei recèrcas anavan rapidament entraïnar un important trabalh de collècta de racòntes, de cants e de parlars tradicionaus. Aquò favorizèt la redescubèrta de l'òbra dei trobadors, ja estudiada per Francés Rainoard au sègle precedent, puei de la cultura occitana medievala. A partir deis annadas 1840, aquelei trobalhas prestigiosas incitèron un nombre creissent d'erudits occitans a s'interessar a son istòria e sa lenga. En parallèl, l'escrich en occitan conoguèt una resurgéncia importanta marcada per la creacion dau Felibritge (1854) e per lo succès de Mirèio (1859) de Frederic Mistral.
Lei doas guèrras mondialas
La Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) foguèt una catastròfa per lei regions ruralas d'Occitània que sa jovença foguèt decimada per lei combats (19% de tuats en Lemosin còntra 7% per lo rèsta dau país). En mai d'aquò, lei soudats provençaus foguèron accusats de coarditge après la revirada deis ofensivas d'aost de 1914 e patiguèron de tractaments marrits durant tot lo conflicte (afaire dau 15 còrs). Lo deficit de populacion foguèt donc pus grèu en Occitània que dins lo rèsta de França.
Ansin, durant l'entre doas guèrras, de Bretons venguèron s'installar en Gasconha, d'Italians e d'Espanhòus en Provença e dins la vau de Garona e d'Armenis a Marselha. En 1939, una segonda onda d'immigracion espanhòla arribèt en Occitània ambé la desfacha dei republicans. A respèct deis immigrats dau sègle XIX, foguèron relativament ben acuelhits. Permetèron lo mantenement de la societat rurala occitana mai pas aqueu de la transmission de la lenga. D'efèct, a partir deis annadas 1930, lo francés, vist coma un factor de promocion sociala, foguèt l'unica lenga transmesa a la màger part deis enfants.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945), lo regime de Vichèi e certanei collaborators manifestèron una simpatia per lei movements regionalistas. Loís Alibèrt, fondator de la nòrma classica, foguèt un dei simbòls d'aqueu raprochament. Pasmens, la màger part de l'occitanisme s'alunchèt pauc a pauc dau regime de Pétain e lo movement foguèt gaire inquietat a la Liberacion. Per lo rèsta, Occitània venguèt la basa principala dei movements de resisténcia francesa car, levat lo litorau atlantic, foguèt pas ocupada avans novembre de 1942. En 1944, se liberèt ela meteissa franc de Provença onte desbarquèt una armada francoestatsunidenca lo 15 d'aost. Lei liberacions de Tolon (26 d'aost) e de Marselha (28 d'aost) per lei tropas colonialas francesas e la batalha de Montelaimar (17-29 d'aost) foguèron lei combats principaus de la Liberacion dau Miegjorn.
Lei mutacions dau sègle XX
Après la Segonda Guèrra Mondiala, Occitània conoguèt de mutacions fòrça importantas. Au nivèu economic, l'agricultura es finalament venguda una activitat menora levat d'Auvèrnhe e d'Aquitània (6% de la populacion activa). Pasmens, maugrat lei capitadas dei creacions de la zòna industriala de Fòs-Lavèra e d'un sector aeronautic fòrça competitiu a Tolosa e Marinhana, l'industrializacion dei regions occitanas demorèt febla. Au contrari, la segonda mitat dau sègle veguèt la disparicion de l'industria miniera dei Cevenas (Alès...), dei chantiers navaus mediterranèus (La Ciutat...) e dei sectors industriaus de Lengadòc e d'Aquitània (Frontinhan, Bordèu...). Ansin, lo sector terciari, especialament lo torisme, comencèt de dominar l'economia occitana. Au nivèu demografic, la populacion aumentèt tornarmai après 1945 gràcias a la perseguida de l'immigracion mediterranèas (Espanha, Portugau, Magrèb...), a la repatriacion dei colons d'Argeria e a l'arribada de populacions septentrionalas (trabalhaires e retirats).
Dins un Miegjorn d'ara endavant associat a l'idèa de Soleu e de vacanças, aquelei transformacions entraïnèron l'adopcion per lo govèrn francés d'una importanta politica de desvolopament per redurre lei retards del país (construccion d'autorotas, de camins de fèrre, electrificacion...). Suscitèron tanben un vam d'interès per lei regions en cors de desertificacion en causa de l'exòde rurau. L'occitanisme aprofichèt aquela situacion per sostenir de movements novèus de renaissença culturala. Aquò permetèt de melhorar la codificacion de la nòrma classica. Pasmens, sei progrès demòran limitats maugrat una reconeissença fòrça fragila de l'occitan per leis autoritats francesas dins l'ensenhament. Ansin, lo nombre de locutors de la lenga a fòrça demenit d'aperaquí 10 milions de personas en 1930 a un nombre probablament inferior a un milion au començament dau sègle XXI.
Personatges occitans
Vaquí una lista de qualques personalitats celèbras occitanas (per una tièra pus completa vejatz l'article principal).
Personatges istorics
thumb|right|200px|[[Alienòr d'Aquitània dins un vitralh de la catedrala de Sant Pèire de Peitieus]] thumb|right|200px|Retrach de [[Gilbèrt dau Motier de La Faieta, en unifòrme de luòctenent-general de 1791, pintat per Joseph-Désiré Court en 1834.]]
Escrivans
right|200px|thumb|[[Miquèl de Montanha per Dumonstier]] thumb||right|200px|[[Frederic Mistral]]
Sagelat
Sagelat (en francés tanplan coma en occitan) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
Lo borg es a Fontgaufièr (nom supausat) a chaval emb Montplasent. I a una glèisa, tant val dire sola, a Sagelat, del vocable de Sent Victor. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion actuala es [ʂɒʦe’la].
La sola fòrma anciana citada pels toponimistas es Sanctus Victor de Sagelaco, en 1306. L'explicacion del nom es lo participi passat del verbe sagelar, derivat de sagèl (del latin sigĭllum); un tal nom pòt èsser motivat per la preséncia anciana d'un tribunal, d'un grafi... o s'aplicar a un títol de possession. Chantal Tanet e Tristan Hordé, en partent de la fòrma de 1306, supausan pr'aquò un nom de persona d'origina gallesa, Segilus, seguit de -acum, ,. En realitat, en 1306, los noms en -ac èran dejà passats a la prononciacion [-at], çò que poiriá explicar qu'un nom coma Sagelat foguèsse interpretat coma *Sagelac.
Sent Feliç de Palhièira
Sent Feliç (de Palhièira) o mens probable Sant Feliç de Palièrias (Saint-Félix-de-Pallières en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luòc:
Villeloup
Villeloup es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Gonsans
Gonsans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Leis de Manu
La Manusmṛti (sanskrit : मनुस्मृति), tanben nomenada Mānava-Dharmaśāstra (sanskrit : मानवधर्मशास्त्र), o Leis de Manu, es un dharmaśāstra, un tractat de lei qu’es datat a l’entorn del sègle II de nòstra èra (las questions de datacion, al subjècte de l'indoïsme, son luènh de far l'unanimitat). S'agís d'un tèxte en vèrs mai important e ancian de la tradicion indoa del dharma. Foguèt traduch en anglés en 1794 pel filològ orientalista Sir William Jones, qu’èra jutge a la cort Suprèma britanica de Calcutta.
Lo tèxte se presenta jos la forma d'un discors prononciat pel savi Manu a un grop de vesent, o rishis, que lo prega de lor dire « l'Òrdre de totes las Colors [ierarquia sociocosmica] » (1.2). Atal parla dels devers dels bramans e de las autras castas.
Datacion
Los filològs del sègle XVIII datèron lo tèxte entre 1250 e 1000 AbC, çò qu’es uèi considerat après los desvolopaments ulteriors de la lingüistica coma una opinion intenabla en rason del langatge del tèxte que deu èsser datat mai tard que los tèxtes vedics tardièrs coma los Upanishads que son d’espereles datats vèrs 500 AbC. La recerca atal desplacèt la cronologia del tèxte entre -200 e 200. L'indianista Patrick Olivelle apond que las pròvas numismaticas e la mencion de pèça d'aur coma multa, suggerisson que lo tèxtes poiriá èsser datada del sègle II o III de nòstra èra.
Gaireben totes los cercaires considèran lo tèxte coma un ensemble composit produch per fòrça autors assemblat sus un long periòde de temps. Los diferents tèxtes indians ancians e medievals pretendon que las revisions e las edicions foguèron tiradas del tèxte original amb 100.000 versets e 1.080 capítols. Pasmens, la version tèxte d’usatge modèrne, segon Olivelle, es benlèu lo trabalh d'un sol autor o d'un autor principal amb d’assistants.
Contengut
Las Leis de Manu son un tract del dharma, es a dire de l'òrdre cosmic, natural, social, englobant las leis e las règlas de conducha. Manu es pas un persontge definit. Es lo revelator del dharma que l'autor de l'obratge se fa lo pòrta paraula.
Aquestas leis son un tractat didactic redigit per de bramans. Luènh d'èsser un rebat de la societat de l'epòca, representan que l'opinion de cèrts mitan bramanics sul biais qu’una societat ideala deu èsser ordonada. Es l'ideologia de las leis de Manu que plaça al primièr plan la « puretat » del sang, çò qu’aura per consequéncia per cada comunautat sociala la practica de l'endogamia. Aquesta impausa a las diferentas comunautats dels emplecs mai o mens onorables apropriats a lor reng. Rejetan al bas de l'escala sociala aquestes que tuan d’animals (caçaires, pescadors, massilièrs...) e aquestes que son en contacte amb la mòrt ; atal, las Leis de Manu declaran que lo chândâla (lo « manjaire de can », lo caçaire) es lo resultat de l'union sexuala entre un òme shudra e una femna nascuda de parents bramans. Es donc d'origina impura segon l'indoïsme, qui se definís en sanskrit coma l’Arya Dharma, la « religion nòble » ; l'indoïsme considèra qu'es impossible de se desliurar sol de son condicionament: cal, siá la Gràcia de la Divinitat, siá que la comunautat – que dependèm – se purificar tanben. Mas l'impuretat del chândâla es subretot ligada a son comportament, un comportament refusant las valors bramanics (coma l'Ahimsâ, etc.), e absoludament pas al respècte de son aparéncia fisica:
Las Leis de Manu considèran qu'en set generacions una linhada de « fòra casta » pòt tornar trobar una casta, mai nauta (aquesta dels bramans), mercé a las practicas purificatriças collectivas:
Los devers generals de las quatre castas sacradas, considerats coma constituissent la societat « nòbla », arya, i son dictats (que l'òrdre primièr es l'Ahimsâ, l'onestat e le contraròtle dels sens), e tanben los devers particulars de caduna al respècte dels autres (Las Leis de Manu precisan que n’i a quatre: Braman/Sabent, Kshatriya/Guerrièr, Vaishya/Païsan-artesan e Shudra/Servicial pagat).
Las noirituras omestiblas son tanben donadas dins aqueste libre. Las purificacions de far per d’actes impurs, los castigs pels crimes i sont tanben prescrits.
Wolfschlugen
Wolfschlugen es una comuna alemanda de Bade-Wurtemberg, situada dins l'arrondiment d'Esslingen, dins la region de Stuttgart.
Escaramocha
Una escaramocha es un combat localisat, de corta durada, entre de pichins gropes armats. Opausa generalament doi destacaments reduchs e es sovent la consequença d'un rescòntre non prevista. Totun, pòu finda èstre lo resultat d'una accion deliberada destinada a testar la reaccion de l'enemic.
Gavrilo Princip
thumb|250px|Gavrilo Princip durant son temps a la preson de Terezín Gavrilo Princip (en sèrbe: Гаврило Принцип; Obljaj, 25 de julhet de 1884 - Terezín, 28 d'abril de 1918) èra un nacionalista sèrbe que tuèt l'eretièr de la corona de l'Empèri d'Àustria-Ongria, Francés Ferrand lo 28 de junh de 1914 a Saravejo. Aqueste atemptat en Bosnia e Hercegovina provoquèt la Primièra Guèrra Mondiala de 1914 a 1918.
Châteaudun
Châteaudun es una comuna d'Orleanés situada dins lo País Dunois. Es administrada per lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre e Vau de Léger.
Eble II de Ventadorn
Eble II de Ventadorn (1086-1155) es un poèta d'una importància majora per la lirica occitana. Foguèt lo cap de la primièra escòla de poësia trobadoresca. Son escòla, tanben coneguda jol nom de "tròba" o "escòla N'Eblon" es particularament importanta, vist que foguèt la que creèt lo movement dels trobadors.
Lo primièr trobador
Vescomte de Ventadorn, Eble II èra tanben ligat amb Guilhem IX, comte de Peitieus. Ambdós aguèron de relacions d'amistat e literàrias qu'explican en partida la vocacion de Guilhèm IX de Peitieus. Eble II foguèt tanben lo mèstre del grand Bernat de Ventadorn. Per aquestas rasons, Eble II pòt èsser considerat, a bon drech anar, coma lo primièr trobador.
Son amistat èra granda amb Guilhèm IX. De nombrosas anecdòtas son conegudas gràcias a Jaufre del Bruèlh e a sas cronicas.
Las òbras perdudas
A l'ora d'ara, totas sas poësias son perdudas. Son estil es ça que la conegut gràcias a d'autras sorgas. Atal es sauput qu'aimava las cançons gaias, "usque ad senectam alacritatis carmina dilexit" (entrò la vielhesa aimèt las gaias chançons). Aquò pròba tanben que la lirica èra probablament presenta en Occitània al sègle XI, abans Guilhèm IX, e probablament abans Eble II tanben.
Nòtas e referéncias
Sorgas:
Carl Appel, Bernart von Ventadorn, Halle, 1915.
Batalha dau Zab
La batalha del Zab ( Arabi: معركة الزاب‎ ) aguèt luòc a la ribièra del flume Grand Zab, a l’Iraq d’uèi lo jorn, en 27 de genièr 750. Foguèt la causa dirècta de la fin del Califat Omeia e la neissença de la dinastia dels Califat abbassida, que demorarián (amb mai o mens poder segon l’epòca) fins lo sègle XIII.
Eble II de Ventadorn
Nòtas e referéncias
A. Jeanroy, La Poésie lyrique des troubadours, Toulouse, 1934.
Batalha dau Zab
En 747 espetèt una revòlta contra lo Califat Omeia, que regnèt a l’Orient Mejan dempuèi l’an 660 e fins l’an 750. La causa principala de la revòlta foguèt la desseparacion que fasiá lo govèrn Omeia entre lo mond del Califat e lo mond de Damasc. Los governadors nomentats pels Omeia en divèrsas províncias èran de corromputs que solament èran interessats de ganhar d’argent per eles meteisses. A mai, los Omeia èran pas descendents dirèctes de Maomet mentre que los Abbassidas si qu’o èran (un aujòl sieu èra l’oncle de Maomet, Abbas – un fach fòrça dich pendent la revòlta).
Las armadas
En 750 l’armada del califa Omeia Marwan II luchèt contra una armada d’abbassidas, chiitas e iraquians, prèp del flume Zab. L’armada de Marwan èra, sul papièr, plan mai granda e poderosa que la de lors enemics pr’amor qu’avián plusors veterans d’ancianas campanhas omeia contra l’Empèri Bizantin. Totun, que sa fidelitat al califa èra pas tan solida. La moral dels omeia aviá patit plan per una sèria de desfaitas qu’avián agut abans pendent la revòlta e aital la moral de l’armada Abbassida èra al moment força mai nauta.
La batalha
L’armada Abbassida formèt un mur de lanças, una tactica adoptada per lors enemics sirians e agachada abans en mantunas batalhas mai ancianas. Aquò permetiá de formar una linha de batalha amb de lanças vèrs l’enemic (coma las estacas utilizadas per los arquièrs angleses a Azincourt e Crécy cinc sègles apuèi). La cabalariá Omeia carguèt en tot creire que, amb sa experiéncia, poirián trincar la muralha de lanças. Aquò marchèt pas plan e aital i aguèt un chaple. L’armada Omeia se retirèt pr’amor que sa moral foguèt totalament destrucha. Fòrça soldats Omeia moriguèron pendent la retirada o negats al fred riu Zab ( èra l’ivèrn).
Resulta
Marwan fugiguèt lo camp de batalha cap a Levant secutat de prèp pels Abbassidas que trobèron pas cap de resisténcia granda dels sirians, que la region aviá patit fasiá pauc la pèsta e atanben un terratrèm. Marwan fugiguèt fins Abusir, una pichona vila del delta del Nil, a Egipte. Ailà, meses puèi, foguèt tuat en una braca batalha e remplaçat coma califa per Abu al-Abbas as-saffah, que finiguèt lo Califat Omeia a l’Orient Mejan.
(981) Martina
(981) Martina es un asteroïde.
Marbache
Marbache es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
L'origina de Marbache es pas pas clarament establida istoricament, la étymologie del nom daissariá a pensar a una colonizacion d'origina Germaine (Mar=marais, Bach=ruisseau a lenga Alemanda). Un escrit de Arnald, avesque de Toul (872-895), evoca la crompa de granjas en los environs, #qu'aquela de Marbache aital coma de la siá glèisa : n'es la primièra notification escricha de l'existéncia del pòble.
L'òrdre dels Prémontrés #far l'aquesiment l'an 1134 de dos molins al se de la municipalitat, en donant naissença al endroit trucat de los nòstres jorns lo Ménil (derivat de la siá forma primitive, lo Mény).
La prospérité del vilatge i aguèt assegurat l'an 1854 après la descobèrta de manièra accidentelle, en lo moment dels trabalhs per la linha de camin de fèrre entre Nancy e Mètz, d'un jaciment de fèrre. La mina foncionarà lo temps de la siá concession fins en 1957, al continuament de quoi aquela de Dieulouard prendrà lo relèu sustot per rasons de praticité de extraction.
L'origine de Marbache n'est pas clairement établie historiquement, l'étymologie du nom laisserait à penser à une colonisation d'origine Germaine (Mar=marais, Bach=ruisseau en langue Allemande). Un écrit d'Arnald, évêque de Toul (872-895), évoque l'achat de fermes dans les environs, dont celle de Marbache ainsi que de son église : c'est la première notification écrite de l'existence du village.
L'ordre des Prémontrés fit l'acquisition en 1134 de deux moulins au sein de la commune, donnant naissance à l'endroit appelé de nos jours le Ménil (dérivé de sa forme primitive, le Mény).
La prospérité du village fut assurée en 1854 après la découverte de façon accidentelle, lors des travaux pour la ligne de chemin de fer entre Nancy et Metz, d'un gisement de fer. La mine fonctionnera le temps de sa concession jusqu'en 1957, à la suite de quoi celle de Dieulouard prendra le relais notamment pour des raisons de praticité d'extraction.
Chamairac
Chamairac (Chameyrat en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Geografia
A las pòrtas de Tula e dins lo bacin de Briva, tròbam lo vilatge en sortir d’un camin serpentós. Chamairac s’espandís a l'entorn de son chasteu e de sa gleisa. Lo territòri comunau es limitat au sud e au sud-èst per Corresa. Las comunas frontalièras son Navas, Cornilh, Favars, Sent Maissenç, Senta Fortunada, Sent Alari Peiros e Tula.
Istòria
Tre l’Edat Medievau, après lo desbosigament fait per los monges de l'Abadiala de Bel Luec, la populacion de la parròquia se desplaça de Chamairac lo Vielh devèrs l’oèst, a Chamairac la Glèisa. Au borg, sus la plaça centrala i a la Glèisa de Sent Esteve, de plan rectangular, dau sègle XIIen qu’a conegut divèrses cambiaments que non an pas cambiat l’omogeneïtat de l’ensemble. A l’esquèrra de la Glèisa trobam tanben los vestigis dau chasteu daus Vescomtes de Turena daus sègles XIIen o XIIIen. Au sud tròbam tanben un autre chasteu apelat Chasteu Hugo, proprietat dau generau Hugo dempuèi 1828 e ont i moriguèt en 1853. Son filh Leopold se consacrèt alavetz a l’espleitacion de sas tèrras de Chamairac d’ont fuguet cònsol de 1859 a 1866.
Demografia
En 2014 la comuna aviá 1587 abitants. L’evolucion dau nombre daus abitants es coneguda per los recensaments faits en la comuna dempuèi 1793. A partir dau sègle XXIen los recensaments reaus de las comunas de mens de 100.00 abitants se fan cada cinc annadas au contrari d’autras comunas, que an un recensament annadier.
Personalitats ligadas emb la comuna
Lo Generau Louis-Joseph Hugo, oncle de Victor Hugo, crompet una proprietat en la comuna en 1830 e sieu filh Leopold, que fuguet cònsol de la comuna. La pèira dau tombeu dau general Louis-Joseph Hugo, après la restauracion de la glèisa en 1958, fuguet transformada en una taula d’autar e pòrta un epitafi redigit per son filh.
Zhu Xi
Zhu Xi (18 d'octòbre de 1130 - 23 d'abriu de 1200) es un filosòfe chinés dau segle XII que viupuguèt dins l'Emperi Song. Egalament istorian, poëta e òme politic, aguèt un ròtle centrau dins la renovacion de la pensaa confucianista e dins la fondacion dau neoconfucianisme. En particular, fixèt una version novela dels Classics chinés e desvolopèt sas observacions dins de comentaris que venguèron la basa dau programa dels concors imperiaus fins a l'abolicion de l'Emperi.
Biografia
Zhu Xi nasquèt dins la província de Fujian. Son paire trabalhava dins l'administracion imperiala regionala. Çaquelà, en 1140, deupuguèt quitar son pòste en causa de son oposicion a la politica d'amaisament amb los Jurchens decidiá per l'emperaire Song Gaozong (1127-1162). Ansin, Zhu Xi foguèt directament educat per son paire que descubriguèt rapidament la precocitat de l'enfant. Après 1143, en causa de la mòrt de son paire, son instruccion foguèt perseguá per d'amics de la familha. Puei, Zhu Xi passèt lo concors imperiau en 1148 e intrèt dins l'administracion. Entretemps, venguèt disciple de Li Tong, un saberut neoconfucianista.
En 1179, Zhu Xi foguèt nomat prefècte dau districte militar de Nankang. I favorizèt la renaissença de l'Academia de la Bauma dau Cervi Blanc. Pasmens, tres ans mai tard, foguèt oblijat d'abandonar sa charja en causa d'acusaments de corrupcion e d'incompeténcia. Aquò l'empachèt pas de reçaupre d'autras charjas mas, mai d'un còp, foguèt acusat de crimes greus. Finalament, una peticion foguèt organisaa per Han Tuozhou, un rivau politic que foguèt chef dau govèrn, per demandar son execucion. Pasmens, aquelas atacas minèron pas la popularitat de Zhu Xi entre aquelos partisans. Ansin, un milier de personas assistiguèron a son enterrament en 1200.
Los Classics chinés
Zhu Xi e sos estudiants codifiquèron lo canon confucean dels Classics chinés. O devesiguèron en dos ensembles. Lo premier es compausat per los Quatre Libres que son los Analèctas de Confuci, lo Menci, lo Grand Estudi e lo Mitan Invariable. Lo segond es compausat dels Cinc Classics que son lo Classic dels vers, lo Classic dels documents, lo Classic dels mutacions, lo Libre dels rites e los Annaus de las Primas e de las Autonas''. Zhu Xi escriguèt mantuns commentaris d'aquelos classics mas aquelos obratges foguèron pas reconeguts e difusats durant sa vita. En revènge, venguèron mai tard de classics obligatòris per l'estudi de la pensaa chinesa e la preparacion dau concors imperiau fins a lor abolicion en 1905. Tanben, aguèron una influéncia importanta sus los corrents neoconfucianistas en Japon e en Corèa.
Lo principi de la fòrça vitala
Lo còr de las concepcions de Zhu Xi èra lo creire en l'existéncia de dos principis universaus. Lo premier es lo qi qu'es generalament traduch sota lo terme de « fòrça vitala » o de « fòrça materiala ». Lo segond es lo li qu'es generalament considerat coma un principi racionau liat a la lei. L'origina dau qi es pas clarament presentaa dins lei textes de Zhu Xi e sos successors desvolopèron de teorias metafisicas diversas per assaiar de l'explicar. Pasmens, ges de consensus apareguèt.
L'origina dau li seriá lo taiji, un concepte centrau de la cosmogonia chinesa que representa l'ideia de teule de biscre de l'Univèrs. Es relativament conegut coma fònt dau yin e dau yang. Lo còr metafisic de chasque objècte, en i inclusent l'anma umana, seriá coma aquò estachat au taiji. De mai, i auriá una dependéncia mutuala entre lo qi e lo li qu'es liaa ai conceptes de yin e de yang. Dins chasque objècte, l'oposicion entre aquelas nocions explicariá sa forma e son evolucion.
Aqueu sistema es fòrça similar a la pensaa bodista chinesa e Zhu Xi e sos successors foguèron regularament accusats d'aver copiat d'ideias bodistas. Pasmens, los conceptes centraus de la pensaa de Zhu Xi existián ja avans l'arribaa dau bodisme en China. En parallèl, Zhu Xi assaièt de prepausar un sistema compatible amb lo taoïsme, l'autre sistema filosofic chinés major de son periòde. Dins aquò, se l'ideia de taiji es ben presenta dins lo taoïsme, sa forma es mens dinamica que dins lo neoconfucianisme. En particular, lo taoïsme accèpta pas l'oposicion regulara entre qi e lo li de Zhu Xi.
La natura umana
Pertochant la question de la natura de l'èsser uman, Zhu Xi s'opausèt ai tèsis de Xun Kuang (vèrs 310-238 avC), un filosòf confucianista que s'èra alunchat de l'ideia de bontat umana innaa promougua per Menci (380-289 avC). Per Zhu Xi, lo ben es un principi fondamentau de l'òme e chasque individú es dotat d'un li perfect. Pasmens, coma lo qi es present en chasque element de l'Univèrs, pòt trebolar lo jutjament. Per Zhu Xi, lo qi es donc la causa de las accions immoralas e lo pretzfach primordiau de la civilisacion e de la morala es de limitar lo qi present en l'individú.
Calligrafia
thumb|right|Letra de [[1194 anonciant l'arribaa de Zhu Xi a la cort imperiala per i ensenhar.]]
Zhu Xi es tanben reconegut per la calligrafia chinesa per la qualitat de son estile. Çaquelà, aquela partia de son òbra es mens reconegut que la resta de son trabalh. D'efiech, son influéncia es ben mens importanta dins aqueu domeni.
Ibn Khaldun
Ibn Khaldun (27 de mai 1332, Tunis - 17 de març de 1406, Lo Caire) es un òme politic, un filosòf e un istorian arabi de la fin de l'Edat Mejana. Ministre e jutge religiós de plusors sobeirans maugrabin dins leis ans 1350-1370, venguèt tanben una figura intellectuala major dau mond arabi dau periòde. Lassat dei conflictes incessents que tocavan sa region d'origina, se concentrèt pauc a pauc vèrs la filosofia e l'istòria. Dins aquelei domenis, sei trabalhs marquèron una rompedura amb leis istorians arabis dei sègles precedents. D'efiech, Ibn Khaldun adoptèt un encaminament scientific que prefigurèt lo metòde istoric actuau. De mai, assaièt de prepausar d'explicar ai fenomèns sociaus, culturaus e politics observats dins lo mond musulman medievau. Aquò lo menèt ansin a realizar de recèrcas sociologicas.
Après sa mòrt, son òbra foguèt en partida oblidada. Pasmens, subrevisquèt dins l'Empèri Otoman avans de se difusar en Euròpa au sègle XVII. Son importància foguèt pauc a pauc descubèrta au sègle XIX e, mai que mai, durant la premiera mitat dau sègle XX. Uei, Ibn Khaldun es considerat coma una figura intellectuala majora de la fin de l'Edat Mejana, coma un pionier de la recèrca istorica modèrna e coma lo fondator de la sociologia.
Rye
Rye es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat
Ibn Khaldun
La jovença e l'educacion d'Ibn Khaldun
Originari d'una familha andalosa aisada que s'èra installat en Tunisia après lei desfachas aràbias dins la Peninsula Iberica, Ibn Khaldun nasquèt lo 27 de mai de 1332 dins la vila de Tunis. Gràcias a la richessa de sei parents, aguèt accès a una educacion aràbia classica fòrça rigorosa dirigida per de professors competents. Aquò li permetèt d'aprendre la lenga aràbia classica, çò qu'èra una etapa indispensabla per estudiar l'Alcoran, la tradicion, lo drech e la jurisprudéncia islamic e la literatura aràbia. Recebèt tanben un ensenhament teologic e foguèt iniciat ai matematicas, a l'astronomia, a la logica, a la medecina e a la filosofia.
Rye
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Endogamia
Per oposicion a l'exogamia, l'endogamia es observabla dins las societats ont se causís son partenari a l'interior del grop (social — omogamia — mas tanben geografic, professional, religiós), exclusissent de personas tocada per un interdit. Concernís pas jamai la familha quitament fa pression per un maridatge preferencial dins lo clan.
Ibn Khaldun
La jovença e l'educacion d'Ibn Khaldun
En 1348-1349, Tunisia foguèt tocada per la pèsta negra. Ibn Khaldun perdiguèt son paire, sa maire, una partida dau rèsta de sa familha, la màger part de seis amics e plusors de sei professors. Pus generalament, la region, compres son elèit intellectuau, foguèt decimat. Dins leis annadas seguentas, la desorganizacion dau teissut economic entraïnèt egalament una famina. Après aquela catastròfa, Ibn Khaldun desirèt quitar Tunis per s'installar a Fès qu'èra lo centre intellectuau de Magrèb. La volontat de continuar seis estudis e de començar una carriera politica – segon la tradicion familiala – son lei dos motors d'aquela ambicion. Pasmens, deguèt esperar fins a 1350 per intrar au servici dei sultans marinidas, probablament gràcias ai relacions bònas establidas amb lo sultan Abu al-Hasan ben Uthman (1341-1348) qu'ocupèt brèvament Tunis en 1347-1348.
Endogamia
L'endogamia, practica observada per totes los pòbles de la Tèrra, consistís a causir prioritàriament e majoritàriament son futur espós/sa futura espoda a l'interior de:
Ibn Khaldun
Lo periòde a la cort de Fès
En 1354, lo sultan Abu Inan Faris marinida (1348-1358) convidèt Ibn Khaldun a participar au Conseu dei sabents de Fès. Aquò li permetèt d'èsser introduch dins lei ceucles intellectuaus de la cort e de venir secretari personau dau sultan. Pasmens, a aquela epòca, èra encara a s'interessar mai au saber qu'a la politica.
En 1357, Ibn Khaldun foguèt arrestat en causa de sa participacion a un complòt destinat a restablir un prince hafsida, Abu Adballah, sus lo tròne de Bogía. I demorèt fins a la mòrt d'Abu Inan Faris. Aquela disparicion entraïnèt una crisi de 5 ans en Magrèb amb quatre sultans que se succediguèron rapidament durant aqueu periòde. Ibn Khaldun sostenguèt Abu Salim Ibrahim (1359-1361) que lo nomèt secretari d'Estat, cap de sa cancelariá e, finalament, « secretari dei comandaments » (es a dire cap d'una cort auta de justícia) e poèta de cort. En 1361, quitèt son pòste dins l'administracion per venir cadi malikita de Fès.
Endogamia
Endogamia geografica
La demografia istorica mostrèt que fins al sègle XIX, lo conjunt èra causit dins 80 a 90 % dels cas dins un rai de 8 a. Es a dire las doas ora que pregava lo jovent caminant per anar cortejar sa promesa. Los fluses matrimonials pòdon èsser frenats per de malas vias de comunicacion, o per tot obstacle natural (mont, fluvi…). L'airal geografic inicial (8 a ) amentèt amb lo temps segon per exemple de cambiaments socials (la democratizacion de l'ensenhament de favorizar los encontres a l'escòla) o dels desvelopament de las vias e mejans de comunicacion.
Ibn Khaldun
Lo periòde a la cort de Fès
Pasmens, la meteissa annada, Abu Salim Ibrahim foguèt reversat per un autre pretendent, Tachfîn. Ibn Khaldun se ralièt au cap novèu de la dinastia marinida mai obtenguèt ges de posicion oficiala dins lo govèrn novèu. Maucontent, demandèt l'autorizacion de quitar la cort. En causa de sei compenténcias, aguèt pas lo drech d'anar a Tlemcen ò Tunis, capitalas deis autrei reiaumes poderós de Magrèb. Pasmens, en decembre de 1362, poguèt intrar au servici de l'Emirat de Granada, darrier estat musulman de la Peninsula Iberica.
Lo periòde a la cort de Granada
Ibn Khaldun recebèt un acuelh calorós de part de l'emir Muhammad V (1354-1359 e 1362-1391) e de son vizir Ibn al-Khatib. D'efiech, en 1362, Ibn Khaldun leis aviá ajudat a tornar prendre lo poder après un còp d'Estat. En 1363-1364, Ibn Khaldun foguèt donc encargat d'una importanta mission diplomatica a la cort de Pèire I de Castelha (1350-1369) per restablir la patz entre Castelha e lei princes musulmans. Obtenguèt lo resultat demandat e lo rèi de Castelha li prepausèt d'intrar a son servici en cambi de la restitucion dei tèrras aperavans tengudas per sa familha en Al Andalós. Dins aquò, Ibn Khaldun refusèt l'ofèrta.
Endogamia
Endogamia sociala
Es dictada per de motius mai economics que sentimentals. Es la volontat de doas familhas d'unir lors enfants o, senon dels conjunts, d’enforçar o manténer la posicion economica de lor entrepresa o lor estatut social. Es lo maridatge arrenjat o forçat dins las classas possedantas. Per las classas mens aisidas, l'endogamia sociala es practicada per manca de poder s'afranquir de sa condicion; es nomenada « omogamia ».
Ibn Khaldun
Lo periòde a la cort de Granada
Aqueu sejorn permetèt a Ibn Khaldun d'observar lo foncionament deis estats crestians (conflictes dinastics, consequéncias de la pèsta negra...). Après sa mission en Castelha, obtenguèt la proprietat d'una vila e divèrsei tèrras. Son influéncia sus la politica de l'Emirat aumentèt fòrça e Ibn Khaldun installèt sa familha dins sa capitala. Pasmens, son succès suscitèt la gelosiá d'autrei personalitats importantas de Granada. En particular, Ibn al-Khatib comencèt d'intrigar còntra eu. Em març de 1365, Ibn Khaldun acceptèt donc l'invitacion d'Abu Abdallah, lo senhor hafsida de Bogía.
Lo periòde a la cort de Bogía
Abu Abdallah e Ibn Khaldun èran venguts amics a Fès. Ibn Khaldun foguèt nomat camarlenc e foguèt encargat de missions religiosas a la mosqueta de Qaçba. Son fraire, Yahya Ibn Khaldun, foguèt egalament nomat vizir. Durant aqueu periòde, Ibn Khaldun aguèt un ròtle centrau dins lo govèrn de Bogía e foguèt encargat de recebre de vizirs, de dignitaris e de diplomatas. S'ocupèt tanben dei requistas dau pòble, dei soudats e dei foncionaris civius e religiós. Enfin, Ibn Khaldun deguèt organizar la collècta deis impòsts.
Endogamia
Endogamia professionala
Lo maridatge se fa de preferéncia a l’interior d'un grop professional sovent d'elèit.
Endogamia religiosa
Es lo fach de se maridar entre personas de la mèsma religion e/o de la mèsma secta.
Reproduccion sexuala
L'endogamia pòt èsser criticada quand s'agís de consangüinitat (per exemple las alianças entre cosins per rason materiala o cultural), a vegada tanben valorizadas.
(982) Franklina
(982) Franklina es un asteroïde.
Ibn Khaldun
Lo periòde a la cort de Tlemcen
De 1366 a 1370, Ibn Khaldun visquèt entre lei tribüs dei Dhawawidas. Lo sultan zianida de Tlemcen, Abu Hammu Mussa II (1353-1389), intrèt en contacte amb eu per obtenir lo sostèn d'aquelei tribüs e per i recrutar de mercenaris. Ibn Khaldun refusèt un pòste de camarlenc a la cort mai acceptèt de formar una coalicion de tribüs capablas d'ajudar lo sultan. Venguèt ansin una mena de condottiere que menèt plusors negociacions amb lei caps tribaus. Per aquò, recebèt de subsidis importants e participèt a divèrsei campanhas militaras. En 1370, acceptèt finalament d'intrar dirèctament au servici dau sultan d'Abu Hammu Mussa II après la formacion d'una aliança entre Tlemcen e Tunis per menar una guèrra còntra Abu al-Abbas. Ibn Khaldun venguèt camarlenc d'Abu Hammu Mussa II e s'ocupèt de mantenir lei tribüs aràbias sota son influéncia dins una aliança amb Tlemcen.
Marly
Marly pòt essèr:
Ibn Khaldun
Lo retorn a la cort de Fès
En 1370-1372, Tlemcen foguèt ocupada per lei fòrças dau sultan marinida Abu Faris (1366-1372). Abu Hammu Mussa II s'enfugiguèt dins lei montanhas e Ibn Khaldun assaièt d'anar dins la Peninsula Iberica. Pasmens, foguèt capturat dins lo pòrt de Honaine. Foguèt accusat per lo sultan d'aver traït lei Marinidas. Ibn Khaldun expliquèt aver quitat la cort de Fès en causa de menaças exercidas còntra eu per lo grand vizir. Òr, coma aqueu grand vizir aviá tanben assaiat d'assassinar Abu Faris, lei dos òmes se reconcilièron. De mai, Ibn Khaldun donèt d'informacions importantas sus lei tribüs aràbias e sus la situacion politica dins lo centre de Magrèb. Ansin, foguèt liberat e participèt a d'expedicions militaras còntra leis enemics dei Marinidas. Aquò li permetèt d'obtenir tornarmai un ròtle important dins lo Sultanat.
Pasmens, Abu Faris moriguèt en 1372. A sa mòrt, Abu Hammu Mussa II tornèt prendre lo poder a Tlemcen e assaièt de se venjar d'Ibn Khaldun. Aqueu darrier s'enfugiguèt e arribèt, après quauqueis escaramochas, a Fès onte recebèt un bòn acuelh e recebèt una plaça au sen dau govèrn. Aqueu còp, participèt pauc ai conflictes entre vizirs e preferiguèt s'investir dins l'ensenhament e lei recèrcas istoricas. Pasmens, deguèt lèu s'interessar ais intrigas menadas còntra son amic Ibn al-Khatib, l'èx-vizir de Granada. D'efiech, a la demanda de l'emir Muhammad V, foguèt jutjat e executat per complòt. Ibn Khaldun assaièt de lo defendre e foguèt arrestat. Rapidament liberat, Ibn Khaldun se placèt sota la proteccion dau cap arabi Wanzammar. Refusant una ofèrta d'Abu Hammu Mussa II que voliá son ajuda per recrutar de mercenaris, se retirèt dins la fortalessa de Qalaa Ibn Salama.
Lo retorn a Tunis
En 1378, Ibn Khaldun deguèt anar a Tunis per consultar d'obratges necessaris a son trabalh. Abu al-Abbas acceptèt de lo laissar s'installar dins la vila e lo reprenguèt a son servici. Pasmens, la relacion entre lei dos òmes demorèt marrida. En parallèl, Ibn Khaldun deguèt tanben faciar la gelosiá dei professors de l'Universitat Zituna ont èra vengut professor. En 1379, Ibn Khaldun foguèt tanben tocat per l'assassinat de son fraire a Tlemcen. Après quauqueis annadas, decidèt donc de quitar Magrèb. Per aquò, demandèt l'autorizacion de realizar lo romavatge tradicionau a La Mèca. De segur, èra impossible de refusar una tala demanda e Ibn Khaldun embarquèt per Alexàndria lo 24 d'octòbre de 1382.
L'installacion en Egipte
En Egipte, Ibn Khaldun poguèt pas jónher la caravana que deviá lo menar vèrs lei luòcs sants. Pasmens, aprecièt la patz e la prosperitat egipciana. Decidèt donc de s'installar au Caire. Lo sultan Az-Zahir Sayf ad-Din Barquq (1380-1399) lo nomèt cadi malekita de la vila. Pasmens, Ibn Khaldun deguèt faciar fòrça criticas coma jutge. D'efiech, en mai de la gelosiá exprimida per divèrsei cortesans qu'èran opausats a l'idèa de fisar un pòste tant important a un « Occidentau », foguèt considerat coma auturós. Après mens d'un an d'exercici, foguèt donc obligat d'abandonar sa carga. Dins aquò, foguèt lo començament d'un cicle de nominacion e de demission. Au finau, ne'n foguèt demés cinc còps mai, cada còp, la recuperèt rapidament. En parallèl, foguèt nomat professor a l'universitat Al Zahirya.
En 1385, obtenguèt l'autorizacion dau sultan d'installar sa familha au Caire. Pasmens, sa femna e sei cinc filhas moriguèron durant un naufragi. Sei dos fius subrevisquèron car prenguèron un autre naviri. En 1387, Ibn Khaldun realizèt finalament son romavatge. A son retorn, foguèt nomat professor de hadits dins divèrsei medersas. Durant leis ans seguents, se concentrèt sus sei pòstes de professor a l'universitat e dins leis escòlas religiosas. Contunièt tanben sei recèrcas sus lei tèmas presentats dins lo Libre deis exemples, especialament sus aqueu d’asabiyya.
Lo rescòntre amb Tamburlan
En 1400, Ibn Khaldun deguèt seguir lo sultan An-Nasir Faraj ben Barquq durant una campanha en Siria còntra l'armada de Tamburlan que veniá de prendre Alèp. Pasmens, lo sultan, inquietat per de rumors de còp d'Estat, abandonèt son armada per s'entornar au Caire. Ibn Khaldun e plusors captaus de la capitala foguèron donc assetjats per lei tropas timuridas dins la vila de Damasc. Foguèt encargat de menar una delegacion per negociar amb Tamburlan.
Inicialament arrestat e menaçat d'execucion, Ibn Khaldun foguèt rapidament liberat après aver mostrat l'estenduda de sei conoissenças. Tamburlan lo gardèt a sa cort durant 35 jorns. Lei dos òmes parlèron de subjèctes variats e Tamburlan s'interessèt fòrça a l'istòria de Magrèb e ai recèrcas d'Ibn Khaldun sus la formacion e la disparicion deis Estats. De son caire, Ibn Khaldun assaièt d'obtenir l'abandon dau sètge.
Tamburlan acceptèt finalament d'esparnhar leis abitants. Mai son armada decidèt de realizar un pilhatge en règla e la vila foguèt donc destrucha. Tamburlan assaièt pas de l'empachar e una partida important de la populacion foguèt tuada. La vila foguèt egalament cremada. Ibn Khaldun refusèt una ofèrta de demorar a la cort timurida per i venir conselhier e istorian de Tamburlan. S'entornèt au Caire en març de 1401.
La fin de vida d'Ibn Khaldun
En despiech de la revirada de sei negociacions e de la durada de son sejorn a la cort de Tamburlan, Ibn Khaldun recebèt un bòn acuelh a son retorn au Caire. Demorèt un intellectuau e un jutge important de la vila fins a sa mòrt qu'aguèt luòc lo 17 de març de 1406. Foguèt enterrat dins lo cementèri dei sofis.
Lo Libre deis Exemples
Lo Libre deis Exemples (Kitab al-Ibar) es considerada coma l'òbra pus important d'Ibn Khaldun. Es una istòria universala qu'es compausada de sèt volums. Es desenant famós per sei metòdes de trabalh e d'ensenhament que prefiguran lei tecnicas de recèrca actuala en istòria e en sociologia. Son volum premier, la Muqaddima n'es la partida pus famosa car contèn la partida teorica. Lei volums II a V son una istòria de l'umanitat fins a l'epòca d'Ibn Khaldun. Enfin, lei volums VI e VII son una istòria dei Berbèrs. Son una fònt importanta per leis istorians modèrnes car contènon lei conoissenças personalas de lor autor sus lei tribüs berbèras de Magrèb. Dins certanei passatges, lo Libre deis Exemples parla tanben d'alquimia, d'astronomia, d'astrologia e de numerologia.
La Muqaddima
thumb|right|Pagina de la Muqaddima escrich per Ibn Khaldun.
Braman
vinheta|Un Braman vinheta|Joves bramans Un braman (sanskrit : brāhmaṇa ; devanagari : ब्राह्मण ; ligat al sacrat ) es un membre d'une d’una de las quatre castas (varṇa) definidas per l'indoïsme, regropant per exemple los prèires, los sacrificators, los professors e los òmes de lei – o mai largament los ensenhaires del Braman. Lo braman a per dever principal d'incarnar lo darma, de le defendre, e de lo far respectar per las autras castas sacradas, que se mantenga le bon òrdre cosmic. La casta dels braman representa unes 6 % de la populacon de l’Índia.
La vida del braman se destria en quatre estados (ashrama). Pendent son enfança, recep una initiacion (upanayana) que representa una segonda naissença, ven alara dvija, « naís dos còps ».
Jamai aguèt de tentacion politica pels bramans.
Mai generalament, un braman es un òme de letas dispausant de coneissenças importantas sul mond; tanben pòt se nomenar Pandit, qu’es lo títol mai gloriós que pòt aver un braman a causa de sa larga coneissença filosofica, scientifica o artistica.
I a entre autres los Bramans nambutiri al Kerala en Índia, que las practicas varian d’aquestas de las autras brancas Bramanas.