cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Titanic
Passatgièrs
La primièra classa aculhís los passatgièrs mai rics de la nau. S'agís d'òmes d'afars, d'artistas, de nauts gradats militars e de politicians entre autres. Son sovent acompanhats de fòrça bagatges e d'un o mai servicials. De personalitats viatjan en primièra classa per la traversada inaugurala del Titanic, coma Joseph Bruce Ismay, president de l'international Mercantile Marine Company e de la White Star Line e Thomas Andrews, lo conceptor de la nau. Lo dos viatjan per observar las decas que poiriá presentar la nau. L'òme mai ric a bòrd es John Jacob Astor, colonel, escrivan, inventor e proprietari d'ostelariás americans. D'autras grandas fortunas sont a bòrd, coma Benjamin Guggenheim, e de letras coma Jacques Futrelle e Archibald Gracie, o encora d'esprtius coma Richard Norris Williams. Archibald Butt, l'ajuda de camp del president american William Howard Taft, fa tanben la traversada a bòrd del Titanic per se'n tornar als EUA preparer las eleccions presidencialas de la davalada seguenta.
La segonda classa, mai eteroclita, compren d'entreprenaires, d'ensenhaires, d'ecclesiastics e, a vegadas, de migrants aisits, o de retorn dins lor país d'origina. Lo confòrt que los es ofèrt es sovent agal a la primièra classa de paquebòts contemporanèus. D'entre eles i a per exemple Lawrence Beesley, un universitari britanic que fa del naufrag, après lo naufrag, un compte rendut detalhat dels eveniments dins son obratge The Loss of s.s. Titanic. I a tanben la familha Hoffman. Pels companhs de viatge es un paire amant e sos dos enfants pichon, mas après lo naufrag e la mòrt del paire se revèla èsser la familha Navratil. Michel Navratil aviá enlevat sos enfants a son esposa al començament d'abril dins l'esper de vivre una vida novèla en America. L'istòria dels « orfanèls del Titanic » fa lo torn del mond.
La tresena classa es aquesta de la migracion. Las gents que viatjan son sovent en familha, a vegada per groos d'una desena de personas, coma la familha Sage compausada d'onze membres. Venon de nombrosas regions del mond, que sián d'Escandinàvia, d'Euròpa de l'Èst, d'Irlanda e quitament a vegada d'Asia. Abans l'embarcament e a lor arribada a Nòva York, fan l'objècte d'estricts contraròtles sanitaris e son plan separats dels autres passatgièrs. La reglementacion americana es fòrça estricta per evitar tota contaminacion.
Equipatge
alt=Photo du deuxième officier Lightoller et du troisième officier Pitman.|vinheta|Lo segond oficièr Lightoller (a drecha) e lo tresen oficièr Pitman (a esquèrra). D'entre la 889 personas de l'equipatge du Titanic, 66 apartenon a l'equipatge de pont (oficièrs, marins, velhadors, quartièr-mèstres), 325 son de mecanicians (sotièrs, grassaires, mecanicians totes enebits de contacte amb los passatgièrs) , e 471 òmes e 23 femnas d'ostelariá de la nau ,.
Lo Titanic es comandat per Edward John Smith que, per sa popularitat, es ligat a las traversadas inauguralas de las grandas naus de la White Star Line dempuèi 1904. Son comandant en segond, Henry Tingle Wilde, i foguèt assignat la velha de la partença, provocant un decalatge dins la ierarquia de l'estat-major de la nau. Aquò permet d'aver un estat-major experimentat, los tres mai nauts gradats de la nau avent ja sevit sus l'Olympic. Los oficièrs son al cap de l'equipatge de pont, encargat de dirigir la nau e vigilar a sa bona marcha. Son assistits pels quartièrs-mèstres, encargat de tenir la barra, los velahires, postats dins l'arbre e de marins qui asseguran la vigiléncia e encargat de l'entreten dels aparelhs,.
Lo personal mecanician trabalha, el, dons las ventralhas de la nau. Jol la direccion del cap mecanician Joseph Bell amb un vintenat d'ajudas-mecanicians. Pas un d'aquestes subrevisquèt al naufrag. Las 29 caudièras de la nau son provesit per près de 300 caufaires e sotièrs que trabalhan dins de condicions òrras.
Fin finala, lo personal d'otelariá, qu'es lo mai divèrs, es tanben lo mai espandit. I a una majoritat d'òstes, accompanhats d'unas ostessas. Son ligats al servici de las cabinas o de las installacions de la nau, e tanben al servici dels passatgièrs. Aqueste personal compren tanben un grand nombre de coisinièrs. Lo cap del personal d'ostelariá es lo comissari de bòrd Hugh McElroy que deu tanbe respondre a las doleanças dels passatgièrs,. John George Phillips e Harold Sydney Bride, los dos operators radio de la nau, son tanben afiliats a aquesta categoria.
Lo Titanic emplega tanben un orquèstra format d'un quintet e d'un trió menat per Wallace Hartley. Los musicians jògan en primièra e segonda classa, e dintrèron dins la legenda pe lor comportament eroïc pendent lo naufrag. Pasmens son pas comptats dins l'equipatge, mas coma de passatgièrs de segonda classa.
Descobèrta de l'epava
Fòrça projèctes d'expedicions per trobar la nau negada sens pasmens capitar abans d'annadas.
L'epava foguèt localizada lo 1èr de setembre de 1985 a 1h05 per una expedicion francoamericana dirigida per Jean-Louis Michel de l'IFREMER e lo Robert D. Ballard de l'Institut oceéanografic de Woods Hole. Es localizada a une prigondor de 3 821 <span title="mètre">m, a 41.73194°N, -49.94583°W, a 650 <span title="Kilomètre">km  al sud-èst de Tèrra-Nòva. La nau es trencada en doas partidas que repausan sul fons a unes 800 mètres l'un de l'autre, separadas per un camp de degalhs. Pendent lo naufrag, la còca s'èra trencada aquí ont la constrencha (de flexion) èra la mai fòrta, al nivèl de la sala de las maqinas e del Grand Escalièr arrièra.
Le Ballard e son equipa levèron pas cap d'objècte del site, considerant qu'aquò seriá un pilhatge de tombas. Pel drech maritim internacional pasmens, la recuperacion dels objèctes es necessària per establir los drechs de salvegardia per una epava. Los ans seguents la descobèrta, lo Titanic es l'objècte de nombroses arrèsts juridics al subjècte de la proprietat dels objèctes e lo site del quita naufrag. Fòrça objèctes foguèron salvats e son expausats al public. Los scientifics afirman que las nombrosas expedicions sus l'epava accelerèron sa degradacion e estiman qu'aurà desaparegut en 2050. Pendent l'estiu de 2016, amb l'ajuda d'una tecnica d'imatgeria per rai de neutrons, una equipa de cercaires de l'Institut Laue-Langevin mostrèt qu'una molecula nomenada ectoïna es utilizada per la bacteria Halomonas titanicae dins l'epava del Titanic per subreviure a la pression osmotica que provòca la sal de l'aiga sus sas membranas,. Aquesta bacteria que rosega los rèstes del paquebòt deuriá far desapareisser progressivament l'epava vèrs 2030.
La descobèrta e l'estudi scientific de l'epava permeton de comprene melhor las escasenças exactas del naufrag, d'en primièr donant rason a unes testimònis afirman aver vist la nau se trencar en dos just abans la caduçada finala. En 1996, un sonar permetèt de veire los degalhs causéats per l'icebèrg dins la còca a l'avant de la nau. Al contrari de çò que se pensava, es pas una bèrca de 100 mètres de long mas sièis pichons talhs pas mai espesses qu'un braç uman, espandits aproximativament le long del primièr tèrç avant del la na, que causèt sa pèrda. Un estudi mai recent menat per dos cercaires metallurgistas americans, lo Tim Foecke e lo  Jennifer McCarty, s'apièjan sus d'analisis scientificas de pèças (tòlas e ribles) extrachas de l'epava e sus l'examèn dels archius dels talhièrs navals Harland & Wolff servats a Belfast, met en causa la qualitat dels ribles utilizats per fixar las placas d'acièr de la còca à l'avant de la nau. En efièch, aquestes son de fèrre e non d'acièr coma dins la partida centrala, a causa de l'impossibilitat de fornisseires a seguir los ritmes e las quantitats impausadas pel constructor. Los autors de l'estudi supausan que de ribles en acièr, mai resistents, aurián benlèu, senon salvar la nau, al mens donar un delai sufisent per permetre als secors d'arribar a temps,. Mas d'ensags novèls dins diferentas condicions pel laboratòri de Woods Hole (EUA) en 2010, mostrèron lo contrari. L'estudi mostrèt que l'estructura e la composicion d'aquestes darrièrs èran pas responsables.
Pel centenari del naufrag del Titani l'epava es plaçada jos la proteccion de la Convencion sus la proteccion del patrimòni cultural subaquatic de l'UNESCO.
Una « malediccion »
Tanben, lo jornalista William Thomas Stead s'engatja contra la manca dels mejans de salvament a bòrd dels paquebòts. Dins una novèla, conta una collision entre doas naus sue los passatgièrs son pas totes salvats, per manca de mejans de slvament. Stead conclut z : « Es exactament çò que se passarà se los paquebòts son lançats amb tròp pauc de barcas ». Sièis ans mai tard, publica De l'Ancian Mond al Novèl, ont conta un vitge fictiu a bòrd del paquebòt (pla real) Majestic de la White Star Line jol comandament d'Edward Smith. Pendent de la traversada, la nau s'arrèsta per pescar los salvats d'un paquebòt avent tustat un icebèrg. Lo 15 d'abril de 1912, Stead es a bòrd del Titanic, comansat per Edward Smith, e morís dins lo naufrag.
Films, telefilms e documentaris
alt=Affiche du film Saved from the Titanic avec Dorothy Gibson.|vinheta|Aficha de Saved from the Titanic amb Dorothy Gibson, subreviventa del naufrag L'istòria del Titanic foguèt illustrada dins fòrça films e telefilms. Lo primièr es Saved from the Titanic, un film american d'Étienne Arnaud fasent jogar Dorothy Gibson, subreviventa del naufrag. Sortit en 1912, ne domora pas res a causa de l'incendi la suite dels studios ont èra servat, en 1914,. Ongan sortiguèt In Nacht und Eis, un film mut alemand.
En 1943, Joseph Goebbels demanda lo filmatge de Titanic, une superproduccion destinada a la propaganda nazia, realizada per Werner Klingler e Herbert Selpin amb Sybille Schmitz e Hans Nielsen. Lo filmatge es marcat per l'emprisonament e la mòrt de son primièr realizator, Herbert Selpin. Le film sortiguèt fin finalament pas en Alemanha, Goebbels aviá paur de demoralizar la populacion que patissiá de fòrça bombardaments britanics.
En 1953 sotís Titanic de Jean Negulesco amb Barbara Stanwyck e Clifton Webb. En 1958 es A Night to Remember, film britanic de Roy Ward Baker amb Kenneth More et Ronald Allen qu'es adaptat del libre de l'istorian Walter Lord, es realizat amb d'actors del drama çò que ne fa un dels films mai pròches de la realitat.
En 1979 sortí S.O.S. Titanic, telefilm americanobritanic de William Hale. L'an seguent es Raise the Titanic, film american de Jerry Jameson adaptat de roman de Clive Cussler, qu'es un fracaç comecial e critica.
Le mai celèbre dels films al subjècte del Titanic es lo film de James Cameron, Titanic, sortit en 1997. Amb Leonardo DiCaprio, Kate Winslet e Billy Zane, lo film empòrta 11 Oscars e 1 845 034 188 $ d'intradas. Cameron produch tanben, en 2003, lo documentari Los Fantaumas del Titanic al subjècte de l'épava de la nau.
En 2012, la seria Titanic : de sang e d'acièr conta 12 episòdis de la construccion al lançament del paquebòt, e descrivent la vida dins lo Belfast del començament del sègle XX, prenent fòrça libertats istoricas.
Autres mèdias
Lo Titanic es present sus d'autres supòrts coma una comèdia musicala (entre 1998 e 2000) o de videojòcs.
Ben (economia)
Al sens estricte, un ben es una causa utilisabla per colomar un besonh fondamental o un desir. Espandit mai sovent coma essent una causa concrèta e fiscament tangibla, se destria del servici que per oposicion se dich « intangible ». Pasmens, en microeconomia, la nocion de ben pòt recobrir ambedoas nocions de ben e de servici. Lo tèrme de "mèrça" es un equivalent a ambedos.
Un ben pòt far l'objècte d'un usatge o d'una apropriacion per un individú o una collectivitat. Las modalitats d'aquel usatge o d'aquema apropriacion son regidas pel Drech.
La nocion de Bien dins son sens economic
Una primièra diferéncia entre los bens que venèm d'evocar concernís lo procediment economic que cerca a las analizar.
Generalitats
Istoricament, es la comptabilitat que desvolopa un modèl (plan rudimentari a l'origina) per registrar de bens materials que los òmes possedisson. L'idèa es sempre aquela de la mesura de la riquesa d'un individú a partir de la diversitat e de la quantitat dels objèctes que possedís. La gestion dels bens aquerits e venduts jos un compte nomenat "estòc" mòstra que lo substrat material es necessari. De fach, es lo procediment comptable que cerca pas a descriure fidèlament los bens presents dins l'economia: la quista de la valor ajustada a pas cap besonh d'una autra distinccion. A pasmens lo meriti de separar clarament los bens factors de produccion d'una entrepresa (o input en anglés) de sos biens produchs (o output en anglés).
Comptabilitat nacionala
La comptabilitat nacionala, nascuda pas qu'a la mitat del sègle XX, a una vision dualista dels bens economics: los tablèus economics separan los produchs de l’economia en bens, que son materials, e en servicis, que sont immaterials. Aquela distinccion aquí encara a una tòca comptabla: la separacion ben/servici s'adapta amb los tres sectors de l'economia: primari e segondari d'una partida, terciari d'autra partida. Se compren que se vòl saber al sen d'un sistèma economic d'ont ven la majoritat de la valor ajustada constituenta del PIB.
Aquela distinccion, intuitiva e sovent vista coma ultima es en realitat pas retenguda en economia aplicada.
Los bens en microeconomia
En microeconomia abondan las definicions per saber çò qu'es un ben. Aquí se vòl simplament sintetizar los diferents apòrts.
Del besonh economic al ben de consomacion
L'existéncia d'un ben economic respond sempre a un besonh per un o mai individús de l’economia. Dins a quel encastre, se nomena l'individú consomator o son grop, nuclèu familhar : la satisfaccion d'aqueles besonhs es assolada per la consomacion d'un ben nomenat simplament ben de consomacion. Aquel tipe de ben s'opausa a ben de produccion, utilizat dins un procediment de fabricacion (vejatz çai-jos), mas la distinccion es a vegada escura (un compausant electronic diferís segon qu'es vendut a un consomator o a una entrepresa d'electrodomestic, per exemple una ampoula LED). Lo ben de consomacion es sovent en quantitat abondanta o al mens superiora a 1. Dins lo cas contrari, se dich ben non reproductible (ex : una òbra d'art).
Es tanben convengut que cada ben economic constituís un mercat d'esperse, es a dire qu'existís una demanda e una ofèrta per aquel ben equilibrada per un prètz estrictament superior a 0. Los bens economics s'opausan dins aquel sens als bens liures, que se trapa gratuitament e en abondància (coma lo solelh, l'aire, l'aiga dins una regions). En ralitat los bens liures respondon pas a las fòrças del mercat que son naturalament en equilibri (lo solelh e la luna nos esclaira cadun son torn sens pas cap de constrencha). Mas un jorn pòdon venir de bens de consomacion e respondre a la logica d'un mercat, per exemple pessimista, l'aire se vendriá tròp polluit
Las doas darrèras distinccions son fòra del camp d'analisi estandard.
Teoria del consomator
Un ben de consomacion essent definit, la teoria mena a la formulacion pel consomator d'una demanda positiva e non nulla per aquel ben : s'agís de la quantitat desirada per un prètz donat. Se supausa que los bens son divisibles es a dire que lors quantitats descrivon l'ensemble dels nombres continús (ensemble \R) e pas sonque los entièrs naturals (ensemble \N). A vegada pòt pausar problèma que totes los bens son pas divisibles (podèm pas aver 1,56 automobila), mas per simplificar, s'espandís lo domèni de definicion de las quantitats sus l'ensemble continú que se torna après l'aver estudiat a un ensemble discrèt.
Se dich qu'un ben es tipic se, quand lo prètz del ben aumenta, lo consomator en demanda una quantitat mendre. Se dich que lo ben es a-tipic se, quand lo prètz del ben aumenta, lo consomator ne demanda una mai granda quantitat (ex: un ben de luxe, coma un perfum o un relòtge d'aur).
se dich qu'un ben es normal se, a prètz constant, quand los revenguts del consomator aumentan, desira crompar mai d'aquel ben. Se dich que lo ben es inferior se, quand los revenguts aumentan, lo consomator vòl ne crompar mens.
Lo consomator se contenta pas d'un sol ben: supausam que n'existís al mens un segond. Los dos bens que designam per ben 1 e ben 2 pòdon aver una certa substituabilitat es a dire que lors quantitats son ligadas per aquel consomator. Se quand lo prètz del ben 2 aumenta, lo consomator redusís sa demanda en ben 1, se dich que los bens son de bens complementaris. Se quand lo prètz del ben 2 aumenta, lo consomatour aumenta sa demanda en ben 1, se dich que los bens son de bens substituables.
Aqueles sièis appellacions an pas qu'una portada didactica, la realitat es plan diferenta e combina d'efièchs variats (efièch revengut, efièch substitucion, efièch King, efièch Giffen, effièch Veblen). Lo calcul precís de las elasticitat permet de detalhar aqueles fenomèns.
Teoria del productor
L'esquèma de la firma es pro simple, utiliza de factors (o inputs) que son sovent resumits pel sol trabalh, mas que pòdon tanben èsser d'autres bens de produccion. Se nomena capital tota maquina o instrument utilizat dins lo procediment de produccion e qu'es pas destruit. Se nomena ben consomptible un ben que pendent lo procediment de produccion es totalament destruit (ex: l'esséncia utilizada per far foncionar una maquina). La produccion del ben final per l'entrepresa (dicha output) es alara representada per una foncion de produccion, combinason d'al mens un d'aqueles tres factors: ont Q es lo ben produch, L lo trabalh (per labour en anglés), K lo capital e F lo ben fongible.
Maison-Ponthieu
Moaison-Pontiu en picard (Maison-Ponthieu en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França.
Ben (economia)
Los bens en macroeconomia
La quita esséncia de la macroeconomia es l'agregacion. Sintetiza alara totes los bens existents coma un sol e unic ben fictiu e utiliza rarament la distinccion de la comptabilitat nacionala. Per construccions successivas, se pòt plan  afinar un modèl macroeconomic e introduire n grops de bens fins a tornar sus la precision microeconomica.
Maison-Ponthieu
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Ben (economia)
Modèl IS-LM
Per definicion, lo modèl IS-LM descriu una economia tancada, es a dire escambian pas amb lo rèste del mond. Existís dins aquela economia un estòc inicial de bens economics nomenats capital inicial e notat K_0. Eritat del passat, aquel capital es directament utilizat per las entrepresas (sovent agregat dins una firma monopolistica) ont combinat al trabalh dels salariats notat N permet de produire una quantitat Y de bens economics. S'agís de la transformacion estandard per la foncion de produccion de l'economia que s'escriu: Y=g(K_0,N). Coma lo capital inicial es donat, varia pas. La relacion precedenta pòt èsser resumida per: Y=f(N).
Lo ben produch que constituís l'ofèrta es alara vendut sus son mercat fàcia a una demanda tripartita : S'agís de la demonstracion intuitiva de l'equacion definissent la corba IS representativa del mercat dels bens: Y=C+I+G. Coma s'agís d'un mercat unic lo ben es vendut al meteis prètz per totes notat P. Aquel argument es pas desprovesit de sens. Per un país europèu, aquel prètz pòt per exemple èsser l'IPCH (indici dels prètz a la consomacion armonizat). Pels Estats Units d'America, se pòt pensar al PPI (Producer Price Index) que ven de 1891.
Lo modèl conten tanben tres autres bens plan singulars que conven de mencionar:
Bonac e Irasenh
Bonac e Irasenh (Bonac-Irazein en francés) es una comuna gascona, situada dins lo departament d'Arièja e la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Le Boulay
Le Boulay es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Chambœuf
Chambœuf pòt essèr:
Kerbors
Kerborzh en breton ( Kerbors en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Geografia
Comuna situada sul marge Es del estuaire del Jaudy
Puòglatgièr
Puòglatgièr o Puòglachièr (Puilacher en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Lo gentilici es puòglatgierenc -enca o puòglachieirenc -enca
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : villa que vocatur Poplager [legir : Pog-] en 1060-1094, Poglager en 1060-1107, Poglaier en 1060-1108, villa que vocatur Mons Lacteus en 1066-1076, de Poiglechier en 1154, de Podio lacterio en 1173, in Podio lagasterio en 1183, 1185, in Podio laguesterio en 1184, de Podio Lacterio en 1188, de podio Agelager, de Podio lacherio, au sègle XII, de Podio lacterio en 1323, Berengario Guillemi de Class (?) de Puechlager en 1344, de Podio Lasterio en 1361, prieur de Puylachier en 1571, Pech lache en 1626, Puilache en 1643, Puilacher en 1740-60, cap a 1780, Puilaché en 1770-72 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat, Puòglatgièr ven dau latin podium, « luòc naut, còla de la cima mai o mens arredondida » e dau latin latro, ancian provençau laire, remplaçat tardivament per lo nom germanic d'òme Ask-hari, precedit de l'article ; segon Hamlin, Puòglatgièr ven dau resultat dau latin podium, amb lo nom germanic d'òme Le(u)tgerus (M.T. Morlet), vengut lachièr jos l'atraccion de l'adjectiu derivat de lach; las mencions de 1183, 1184 e 1185 son degudas tanben a una faussa (?) atraccion paronimica.
Sant Andrieu de Cracòvia
La glèisa Sant Andrieu de Cracòvia es una glèisa fortificada romanica bastida au sègle XI dins la vila de Cracòvia. Fa partida dei bastiments pus ancians de l'anciana capitala de Polonha e foguèt l'unica glèisa de la vila que subrevisquèt au pilhatge mongòl de 1241. Acabada en 1098, conoguèt divèrsei apondons fins a 1639. Lei pus importants regardan la decoracion interiora que foguèt transformada dins lo corrent dau periòde barròc e l'installacion de dos dòmas octogonaus a la cima dei tors.
La Crampa en Arle
La Crampa en Arle (var. La Cambra a n-Arle, La Chambra a n-Arle) qu'ei un tablèu de Vincent van Gogh. Be n'i a 3 versions ; la purmèra que ho realizada en 1888 e qu'ei expausada uei au Musèu van Gogh a Amsterdam. Ua segonda version (expausada dehens l'Institut d'Art de Chicago que ho realizada en 1889 a la demanda deu hrair de l'artista, Theo van Gogh, per'mor la purmèra version qu'èra de restaurar. Fin finala ua tresau (expausada au Musèu d'Orsay) que ho realizada entà la sòr e la mair de Vincent van Gogh.
Quauques esbòs que hon dessenhats dens la correspondéncia de l'artista.
Aquesta òbra que representa la crampa deu pintre dens l'Ostau Jaune.
Fouchécourt (Nauta Sòna)
Fouchécourt  es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de la Franca Comtat.
Bonac (Arièja)
Bonac (Bonnac en francés) es una comuna occitana del País de Fois, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Organometallic
Un compausat organometallic es un compausat quimic amb au mens una liason covalenta entre un atòm de carbòni e un metau. Lo carbòni pòu far partida d'un compausat inorganic (monoxid de carbòni CO) ò organic (grops idrocarburs). Descubèrts per Victor Grignard (1871-1935), son generalaments utilizats dins de procès de sintèsi ò de catalisi.
Veit Stoss
Veit Stoss (vèrs 1448 - 1533) foguèt un escultor alemand major dau periòde gotic tardiu. Foguèt actiu en Polonha deis annadas 1470 ais annadas 1490. I installèt son obrador dins la capitala Cracòvia e realizèt uneis òbras per l'aristocracia e la Glèisa de la vila. Lei pus famosas son lo retaule de la Basilica Santa Maria de Cracòvia‎ e lei jacents dau rèi Casimir IV e d'unei caps dau clergat polonés. En 1496, tornèt s'installar en Alemanha onte trabalhèt sus l'autar de la Catedrala de Bamberg puei sus divèrseis esculturas dins la vila de Nurembèrg. Pasmens, aguèt de problemas ambé leis autoritats de la vila e i foguèt estremat en 1506 en despiech dau sostèn de l'emperaire Maximilian. Liberat, trabalhèt sus lo monument funerari de l'emperaire e, a partir de 1515-1520, per un marchand de la vila de Florença.
Agapet II
Agapet II (mòrt lo 8 de novembre de 955, Roma) foguèt lo 129 papa de la Glèisa Catolica dau 10 de mai de 946 au 8 de novembre de 955. Succediguèt a Marin II (942-946) a Joan XII (955-963). Gràcias a sa moderacion, assaièt de mantenir la patz en Itàlia e ordonèt a l'abat Aligern de restaurar l'abadiá dau Mont Cassin qu'èra estada destrucha per lei Sarasins en 883. En 954, acceptèt lo fiu dau rèi Alberic II coma successor sus lo tròne pontificau.
Chanat
Chanat [tsaˈnɔ], o [tsaˈna] (Chanat-la-Mouteyre en francés) z-es una comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Toponimia
La consonanta finala s'es afeblida en -t abans de s'amudir (disparéisser dins la prononciacion).
Nòtas
<references group="N"/>
George Davis Snell
George Davis Snell (Bradford, Massachusetts, 19 de decembre de 1903 - Bar Harbor, Maine, 6 de junh de 1996) foguèt un genetician e professor universitari nòrd-american premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1980.
Bouverans
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La primièra mencion del vilatge apparait en 1262 quand Henry II, sire de Joux, fasiá a Jean de Chalon la recuperacion de fief pels castèls de Joux, Usie e Bouverans. Lo vilatge li caliá existir a la fin de la perque la archevêque Hugues III donava l'autar de Bouverans ("altare de Boleranni") al abbaye de Sant-Vincent de Besançon. En 1275 la comtesse Laure de Commercy crompava de Henry e Jean, fils de Amadry de Pontarlier aquel #que possedissián a Bouverans.
Tota la localité aperteniá pas pas a la ostal de Chalon-Arlay, li caliá la partejar amb co-de senhors #que ne prenián de còps lo nom. I i aviá la distincion de las Talhas-de-Montjeon, aquela de Jean Darbon, de las Montrichard, de las Chancey (o Claudet), de las Vaythe, de las Valion, de las Prieur e sustot de las Montjoie. En 1396 Jean E de Montjoie la li aviá assignada per 173 florins, en sòus e en cavals, a Perrin dicha Caisel, genet de La Cluse. En 1402 Jean III de Chalon-Arlay crompava a aquel per 826 florins totes los sieus dreches sus Bouverans.
Los villageois avián somés als dreches féodaux en vigor en la region ; en mai dels dîmes, de las corvées e de las censes lor caliá far los apariaments del pont de Bouverans e del étang de Lo Riu. En 1356 Jean II de Chalon-Arlay concedissiá als abitants del bourg #que lududes avián somés un acte de affranchissement general per la soma de vint florins. Aquela franchise s'estendiá al fur e a mesura als nòus abitants qu'aquel senhor aquerissiá, pichon a pichon los villageois se vesián liberat de totas corvées, levat d'aquelas de "charnaiges" e de "sommart", jos resèrva de pagar quatre florins d'aur e de participar als apariaments del castèl e del bourg de Lo Riu. Louis II de Chalon-Arlay donava, per la siá part, lo drech d'usatge en los sieus bòsques dempuèi lo camin de Mouthe fins a l'extrèm de la ròca a Chantegrue a condicion de pas distribuir de bòsc en defòra de lo sieu pòble. Los permetiá en 1425 de "essarter" e de "metre a plain" los sieus eiretatges boisés en defòra dels bòsques banaux. En 1379 Hugues II de Chalon-Arlay los concedissiá lo forn del pòble (nomenat lo Forn-Marandin) a condicion d'o reparar a lo sieu còst e de pagar dos libres de cera per an, qualque temps mai tard obtenián lo drech d'aver de forns dins los sieus ostals.
Jean III de Chalon-Arlay fasiá lo don annal lo 8 de decembre 1414 de 24 penches d'òli a la glèisa del pòble per la mantenença d'una lampe davant èsser alugat jorn e nuèch davant "l'image" de La nòstra-Madama. En 1442 fasiá lo don de la distincion a Pèira de Jougne, Antoine Gléresse e Catherine de Jougne, los sieus descendents, venián çò fief a Claude de Montrichard ; Philiberte de Luxemborg, esposa de Jean IV de Chalon-Arlay, usava de lo sieu drech de retrach féodal.
Bouverans I aviá estalviat per Bernard de Porcellana-Weimar pendent la guèrra de Trenta Ans, n'efièch un nomenat Vuillaume i auriá retut servici a qualqu'uns-unes de los sieus cavalièrs en ferrant los sieus cavals, aquela familha existissiá encara a la s|XIX}} jol nom d'En-los-Maréchaux.
La première mention du village apparait en 1262 lorsque Henry II, sire de Joux, faisait à Jean de Chalon la reprise de fief pour les châteaux de Joux, Usie et Bouverans. Le village devait exister à la fin du car l'archevêque Hugues III donnait l'autel de Bouverans ("altare de Boleranni") à l'abbaye de Saint-Vincent de Besançon. En 1275 la comtesse Laure de Commercy achetait de Henry et Jean, fils d'Amadry de Pontarlier ce qu'ils possédaient à Bouverans.
Basilica Santa Maria de Cracòvia
La Basilica Santa Maria de Cracòvia (en polonés Kościół Mariacki w Krakowie) es una glèisa gotica bastida au sègle XIV sus la plaça dau mercat de Cracòvia qu'èra alora la capitala de Polonha. La partida principala foguèt bastida entre la mitat dau sègle XIV e 1397. Lei doas tors principalas foguèron acabadas vèrs 1400-1406. Au sègle XVI, la tor pus pichona foguèt cubèrta d'un dòma inspirat per l'art de la Renaissença e, au sègle XVII, la tor pus granda foguèt cuberta d'un corona d'aur. Lo grand autar es ornat per un retaule gotic de fusta realizat entre 1477 e 1489 per Veit Stoss. Es lo retaule de fusta pus grand d'Euròpa.
Cada ora, es tocat un èr de claron que s'arresta sobde. Aquò commemora la legenda de la mòrt d'una sentinèla dau sègle XIII cargada de susvelhar lo relarg de la vila que cridava l'alarma ambé son instrument quand foguèt tuat per una sageta tatara. Pasmens, permetèt ais abitants de s'organizar, de rebutar l'ataca e de capturar un butin important. Aquela legenda, que sembla èsser apareguda dins lo corrent dau sègle XX car lo document pus ancian que ne'n parla data de 1929, es probablament inspirada per l'adopcion dei tors de la basilica coma luòc d'observacion per lei sentinèlas destinadas a la lucha còntra l'incendi qu'utilizan d'èrs musicaus per comunicar ò marcar leis oras.
Bouverans
Istòria
Les villageois étaient soumis aux droits féodaux en vigueur dans la région ; en plus des dîmes, des corvées et des censes ils devaient faire les réparations du pont de Bouverans et de l'étang de La Rivière. En 1356 Jean II de Chalon-Arlay accordait aux habitants du bourg qui lui étaient soumis un acte d'affranchissement général pour la somme de vingt florins. Cette franchise s'étendait au fur et à mesure aux nouveaux habitants que ce seigneur acquérait, petit à petit les villageois se voyaient libéré de toutes corvées, sauf celles de "charnaiges" et de "sommart", sous réserve de payer quatre florins d'or et de participer aux réparations du château et du bourg de La Rivière. Louis II de Chalon-Arlay donnait, pour sa part, le droit d'usage dans ses forêts depuis le chemin de Mouthe jusqu'au bout de la roche à Chantegrue à condition de ne pas distribuer de bois en dehors de leur village. Il leur permettait en 1425 d'"essarter" et de "mettre à plain" leurs héritages boisés en dehors des bois banaux. En 1379 Hugues II de Chalon-Arlay leur accordait le four du village (nommé le Four-Marandin) à condition de le réparer à leur frais et de payer deux livres de cire par an, quelque temps plus tard ils obtenaient le droit d'avoir des fours dans leurs maisons.
Jean III de Chalon-Arlay faisait le don annuel le 8 décembre 1414 de 24 pintes d'huile à l'église du village pour l'entretien d'une lampe devant être allumée jour et nuit devant "l'image" de Notre-Dame. En 1442 il faisait le don de la seigneurie à Pierre de Jougne, Antoine Gléresse et Catherine de Jougne, ses descendants, vendaient le fief à Claude de Montrichard ; Philiberte de Luxembourg, épouse de Jean IV de Chalon-Arlay, usait de son droit de retrait féodal.
Morvan
thumb|drecha|250px|Panoramà de Morvan Morvan (en francés Morvan) es un massís montanhós francés situat dins la region de Borgonha Franca Comtat.
Perigèu
Lo perigèu es lo punt de l'orbita elliptica d'un objècte (natural o artificial) a l'entorn de la Tèrra, ont aqueste se tròba a la distància minimala d'aquesta. Es lo punt de l’orbita d’un satellit ont aqueste còs se tròba mai prèp del còs a l'entorn del qual orbita, o siá, lo punt ont la Luna e la Tèrra son mai pròches. Los perigèus e los apogèus (lo fenomèn contrari) se succedisson dins cada orbita lunara pel fait que la Luna descriu una ellipsa (i pas un cercle) a l'entorn de la Tèrra. Aquò fa que la Luna de perigèu (o luna plena de perigèu) se vei mai gròssa e mai brilhanta que la rèsta de nuèits de luna plena (de fait, la diferéncia es practicament inapreciabla a uèlh nus, mas i es), e per aquò de còps que i a la Luna de perigèu se ditz popularament superluna.
Apogèu
thumb|Apogèu e perigèu. Un apogèu (del grèc apogeios : luenh de la Tèrra), dins los domènis de l'astronomia e de l'astronautica, es lo punt extrèm de l'orbita elliptica d'un astre o d'un còrs celestial artificial respècte al centre de la Tèrra, a l'entorn de la quala orbita, o pus exactament a l'entorn de son centre de massa comun.
Existís una confusion coranta entre apogèu e afèli : L'apogèu fa referéncia a la posicion d'un satellit en orbita a l'entorn de la Tèrra, respècte a aquesta. Alara que l'afèli fa referéncia a la posicion de la Tèrra sus son orbita circumsolari, respècte al Solelh.
Flagy (Nauta Sòna)
Flagy  es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de la Franca Comtat.
Geografia
Superficie Total: 970 a. boisées: 298 a. (B. Cx : 155 a.) Altitud: 268 mètres. Finage mamelonné Traversat del nòrd-es al sud-oèst per una vallée; totas exposicions. Dependéncias: Aigrevaux a l'oèst. Lo Molin dels Etangs-Grises a l'oèst.
Alluvions Modèrns en lo cors del ruisseau, marnes del #Ligar, grès rhétiens e calcaires a gryphées.
Un ruisseau, lo Bâtard, travèrsa la municipalitat del nòrd-es al sud-oèst e recep lo ruisseau de Viena (o de Renne) vengut de l'èst e se tirèt en lo Durgeon. A l'oèst, un pichon ruisseau "la Coa de la Etang" o ruisseau de las "Etangs-Gris" vengut del nòrd.
Superficie totale: 970 ha. boisées: 298 ha. (B. Cx : 155 ha.) Altitude: 268 mètres. Finage mamelonné traversé du nord-est au sud-ouest par une vallée; toutes expositions. Dépendances: Aigrevaux à l'ouest. Le Moulin des Etangs-Gris à l'ouest.
Alluvions modernes dans le cours du ruisseau, marnes du Lias, grès rhétiens et calcaires à gryphées.
Un ruisseau, le Bâtard, traverse la commune du nord-est au sud-ouest et reçoit le ruisseau de Vienne (ou de Renne) venu de l'est et va se jeter dans le Durgeon. À l'ouest, un petit ruisseau "la Queue de l'Etang" ou ruisseau des "Etangs-Gris" venu du nord.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
En 1285, los 2 fraires de Oiselay, Étienne e Jean, senhors de la Villeneuve e de Flagy, se tròban, segon Jacques Bretel, al tournoi de Chauvency.
En 1285, les 2 frères d'Oiselay, Étienne et Jean, seigneurs de La Villeneuve et de Flagy, se trouvent, selon Jacques Bretel, au tournoi de Chauvency.
Mariem Hassan
thumb|250px|Mariem Hassan en 2008 Mariem Hassan (en arab: مريم حسن‎; Oed Tazoa, 1958 – 2015) es una cantaira del Sahara Occidental. Aquesta artista, la mai famosa de son país, qu'escriu sos tèxtes canta mai que mai en hassaniyya, un dialècte arab occidental, e tanben en espanhòl.
Johann Daniel Titius
Johann Daniel Titius o Johann Daniel Tietz (2 de genièr de 1729 a Konitz, Prússia (uèi Chojnice en Polonha) – 11 de decembre de 1796 a Lutherstadt Wittenberg en Alemanha) foguèt un astronòm alemand e professor a Wittenberg.
Es conegut per aver formulat la lei de Titius-Bode. L’asteroïde (1998) Titius e lo cratèr lunari Titius foguèron nomenats en son onor.
Pussy Riot
Pussy Riot qu'ei un grop de rock punk d'inspiracion feminista originari de Moscòu e fondat en 2011. Lo 21 de heurèr de 2012 qu'improvizè ua representacion provocativa dehens la Catedrau deu Crist lo Sauvador de Moscòu. Lo 3 de març 3 membras deu grop que hon arrestadas dab ua inculpacion de susmauta e hon jutjadas dens condicions qui creèn ua polemica internacionau abans d'estar condemadas a 3 annadas d'internament lo 17 d'agost.
Puèg-Abon
Puèg-Abon (Puéchabon en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Prononciacion : [pjecha'bu] ,.
Las fòrmas ancianas son : de Podio-Aboni en 1088, de Podio Habone en 1109, de Podio Abone en 1125, in castello Podio a Abone en 1162, de Monte a Bono, Podi a Bone en 1164, de Podio a Bono, de Pogabon en 1181, a Podio Abono en 1205, in toto castro de Podio Abono en 1211, dominus de Podiabone en 1227, de Podio Abono en 1344, Puechabo en 1526, de Podio Bono en 1529, 1550, Puechebouc en 1622, Puech chaboud en 1626, Piechabou en 1648, Puech bon en 1740-60, Puechabon en 1740-60, Pichahou en 1771, Puesc bon ou Puechabon en 1770-72 (mapa de Cassini).
Lo primièr element dau nom es lo mot occitan vengut dau latin podium, encara utilizat dins la lenga. Lo segond es lo nom germanic d'òme Ab(b)o, sovent atestat, amb un exemple a Nimes au sègle X. ,
Villiers-en-Morvan
Villiers-en-Morvan es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Geografia
Coma lo sieu nom l'indica, Villiers se situa en lo Morvan.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Mica
La mica es lo nom d’una familha de minerals, del grop dels silicacs sosgrop dels phyllosilicates format subretot de silicat d'alumini e de potassi. Amb lo qüars e lo feldspat, es un del constituents del granit.
Es utilizada coma substitut a la polvera d'aur
Etimologia
Lo mot mica ven del latin micare significant brilhar, beluguejar.
Una autra etimologia dona "micalha, micalhar" qu'aqueste mineral es gresc.
Observacion
La mica es un mineral de fulhets facils de separar los uns dels autres. S'es pro grand, la punta d'un cotèl o d'una agulha s'engulha dins lo plan del talh de mineral e de destriar aquestes fulhets de superfícia brilhanta. Los cristals son vists o perpendicularament al plan de talh, apareisson coma de grandas pampalhetas brilhantas translucidas de contorns exagonals, o parallelament a aqueste plan, apareissent coma des empilaments de fulhets.
Tipes de mica
Es caracterizada per son estructura fulhetada (phyllosilicates) fasent mai sovent de pampalhetas, son treslús metallic e sa granda resisténcia a la calor.
Las micas sont classificadas en doas seriás : Los dos tipes de mica se trapan dins las ròcas eruptivas e metamorficas. Son detriticas que se trapan dins las ròcas sedimentàrias.
Cristalloquimia
Las micas forman un grop de minerals isostructurals, lo grop de la mica, comprenent lo sosgrop de la muscovita.
Utilizacions de la mica
Las proprietats de las micas, lor transparéncia, lor eterogeneïtat, lors proprietats termicas e lor bona isolacion electrica, fan que se trapan dins nombrosas utilizacions.
Utilisation jos forma de papièr mica
La mica es utilizada per sas proprietats d'isolant electric e de resisténcia a la calor.
Industrialament, la mica es aponduda en chuc dins de l'aiga, puèi transformada en papièr mica (amb de maquinas identicas a aquelas de las maquinas de papièr classic). Las bobinas de papièr mica son enseguida desbandas, banhadas de resinas (organicas e silicònas), e se cal contraempegadas sus un supòrt que pòt èsser un teissut de fibra de veire fibre o una fulha de polimèr, puèi de nòu enrotladas.
Aquestas bobinas de papièr impregnadas e contra enpegadas son alara : Las aplicacions màger son las seguentas : La mica a remplaça l'amiant dins un cèrt nombre d'aplicacions de nauta temperatura o de proteccion contra l'incendi, que ten pas los mèsmes de riscs analògs (material inèrte, non toxic, se presentant jos forma de pampalhetas e non de fibras).
La mica a l'origine de la vida?
Helen Hansma, de l’Universitat de Santa Barbara en Califòrnia, prepausa l'ipotèsi que l’apareisson de las primièras cellulas vivantas se seriá debanat dins un film d’aiga entre de fulhets de mica (« life between the sheets hypothesis »).
L'universitària remarca que los gropaments fosfats de l’ARN s'espacièron d’un miègnanomètre, coma la disténcia separant las cargas negativas sus la mica, e que sos fulhets an una concentracion en potassi similara a las cellulas.
Lo cicle jorn/nuèch, provocant la dilatacion e la contraccion termica dels fulhets de mica dins o al bòrd dels paleooceans, auriá donat l’energia que cal per trencar e rebastir de moleculas organicas (ARN e membranas cellularas) a la superfícia dels fulhets. Pasmens, l'observacion de la superfícia d'unes d'aquestes fulhets per un microscòpi de fòrça atomica mòstra que son cobèrts pas que que de moleculas organicas simplas. D'experimentacions son menadas sus des fulhets de mica banhats dins un liquid redonant las condicions dels oceans primitius per mira de formar de moleculas mai complèxas.
Bel
150px|right|thumb|Beltu / belit en cuneïfòrme Bel (de l'akkadian bēlu, valent a díser o ; Βελος en grèc, Belus en latin) qu'ei un títol de nombrosas divinitats babilonianas e assirianas. Lo femenin qu'ei Belit (au son torn, ua forma deu tèrme akkadian beltu o beltum, valent a díser ). Etimologicament, lo masculin qu'ei una varianta orientau de la forma Baal.
Bel e Belit que vadón dab lo temps títols deu diu babilonian Marduk e de la soa hemna Zarpanitu, respectivament. Mantun personatge femenin, atau la mair de Marduk, aperada Ninhursag, Ningal o Ninmah, que s'aperava Bēlit-ili (dauna deus dius) en akkadian.
Los grècs tornar prengón aquera particula, en tot aperar lo lor diu principau, Zèus, Belos (Ζευς Βελος).
Temuan
Los Temuans son un pòble protomalai que viu en Malaisia dins los estats de Selangor, Pahang, Johor e Negeri Sembilan.
En 1981, èran estimats a 9 300. Parlan lo temuan qu'es plan vesin del malai (intercompreneson possibla).
Moken
Los Mokens son un pòble nomada maritim que demòra en Birmania (illas Mergui) e en Tailandia (illas Surin).
Fan partida del grop dels "gitans de la mar" (Sea Gypsies en anglés). Aquesta denominacion foguèt inventada pels Angleses per designar las populacions nomadas maritimas d'Asia del Sud-Est.
Sinagòga de Baiona
La sinagòga de Baiona, dens lo Baish Ador, qu'estó bastida enter 1836 e 1837. Que's situa au numèro 35 de la carrèra, dens lo quartièr de Sent Esperit sus l'arriba dreta d'Ador au nòrd de la vila.
Le Bois-Hellain
Le Bois-Hellain en normand (Le Bois-Hellain en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de Normandia.
Lannurvan
Lannurvan en breton (Saint-Urbain en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Chapdes-Beaufort
Nòtas
<references group="N"/>
Eras Bòrdas de Les
Eras Bòrdas de Les ( Les Bordes-sur-Lez en francés) es una anciana comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region de Miègjorn-Pirenèus. Lo 1èr de genièr de 2017, fusionèt amb Shoantenh per formar la comuna novèla de Bòrdas-Shoantenh dins la region
Maison-Roland
Moaison-Roland en picard (Maison-Roland en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Lo Puòg
Lo Puòg (Le Puech en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [lu pjòts]. Las fòrmas ancianas son : castro de Podio Albaygua en 1213, ecclesia S. Michaelis de Podio de Albaigua en 1252, de Podio Albegue en 1264, ecclesie S. Michaelis de Podio Albaygue en 1293-94, de Podio Albaygua en 1484, al sègle XVI, du Puydalbegua en 1529, Puy d'Aubague en 1613, Puech d'Aubaigne en 1622, le Puech Daubaigne en 1740-60, le Puech en 1740-60, 1770-72 (mapa de Cassini).
Lo nom de la comuna es simplament lo mot puòg, del latin podium. L'ancian determinant se referís a Aubaiga (del latin alba aqua « aiga blanca »), afluent de Lerga (Lèrga ?), riu que lo vilatge tresplomba.
Charnau
Charnau [tsaʁ'no] (Chanonat en francés) z-es una comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Civilizacion olmèca
drecha|vinheta|300x300px|Territòri olmeca La civilizacion olmèca es una civilizacion precolombiana que prosperèt al sud de Mexic ocupant una pichona espandida del territòri de Mesoamerica entre 1200 e 400 AbC. Sos abitants cultivavan los camps lo long de las tèrras bassas litoralas. Profiechavan las inondacions annalas del riu, que negavan e fertilizava lo sòl, per cultivar, sustot, milh. Las culhidas abondantas permetèron de desvolopar los principals centres d'aquestas civilizacions, subretot, San Lorenzo e La Venta. Lo començament de la cultura olmèca foguèt a San Lorenzo, situada dins lo bacin del riu Coatzacoalcos dins l'estat mexican de Veracruz a l'entorn de l'an 1150 AbC, epòca que datan la majoritat de las esculturas e elements arquitectonics que caracterizan a la cultura olmèca que se tròban alà. esquèrra|vinheta|Tèsta olmèca, La Venta Una de las miras de las civilizacions mesoamericanas èra lo calendièr. Los olmècas utilizavan ja un calendièr de 260 jorns, lo Tonalpohualli, e emplegavan tanben lo meteis sistèma qu'utilizèron mai tard los maias, que contavan amb los baktuns, katuns, tuns, uinals e kins.
Mandat britanic de Palestina
Lo mandat britanic de Palestina foguèt una entitat geografica jos administracion britanica establida per la Societat de las Nacions entre 1920 a 1948 sul territòri de Palestina après la desfacha de l'Empèri Otoman durant la Primièra Guèrra Mondiala.
Civilizacion olmèca
Al subjècte de l'urbanisme, a aquesta epòca bastiguèron pel primièr còp d'autentics centres ceremonials, que son en realitat, lo nuclèu visible de las vilas olmècas, amb la populacion espandida a l'entorn d'aquelas monuments religioses. Aquò implicava, d'un costat, especializacion artesanala (ceramistas, constructors de malons, teissièrs, eca.) e d'un autre, division de clasas socialas, subretot doas. La classa en dominanta èra la sacerdotala.
Se son trobats dins aquesta mèsma zòna d'elements de terralha, figuras e fragments de ceramica que datan del periòde de creissença entre 1500 AbC e 1150 AbC. L'usatge del basalt e de l'obsidiana comencèron a se desvolopar a aquesta epòca.
Los olmècas foguèron los primièrs a desvolopar una escritura ieroglifica per son lengatge, l'exemple mai recent en data de 360 AbC. Aqueste pòble foguèt, benlèu, a l'origina del jòc de pelòta, tan prevalent dins las culturas posterioras de la region. Se jogava amb intencions recreativas e religiosas; i joguèron de segur, quitament abans las autras culturas.