cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Trauc negre
Observacions
En causa de l'absència de raionament important emés per lei traucs negres e dau diamètre feble d'un orizont deis evenimets, l'observacion dirècta d'aquelei còrs es fòrça malaisada. En consequéncia, l'observacion dei traucs negres dèu se concentrar sus lei signes indirècts marcant la preséncia d'un objècte d'aqueu tipe dins leis environs. Sovent, divèrsei signes diferents pòdon s'observar a l'entorn d'un trauc negre.
Acrecion de matèria e raionament X
En causa de la conservacion dau moment angular, lo gas e la poussa que son atirats per la gravitat dau trauc negre forman un disc a l'entorn de l'orizont deis eveniments. A l'interior d'aqueu disc, lei fòrças de friccion van entraïnar una aumentacion fòrta de la temperatura e lo gas present dins lo disc va alora emetre de raionaments X que pòdon èstre detectats per de telescòpis especializats. Generalament, lei discs d'acrecion son acompanhats de giscles de matèria de lòng de l'axe de rotacion.
La deteccion d'un raionament X es donc un mejan fòrça utilizat per detectar la preséncia d'un trauc negre. Pasmens, coma de còrs coma una naneta blanca o una estèla de neutrons son tanben capablas de formar aquela estructura, aqueu metòde dèu èstre completat per lo calcul de la massa de l'objècte a l'origina dau raionament.
Giscles de matèria
Certanei traucs negres, coma aquelei situats au centre dei galaxias, serián capables de produrre de giscles de matèrias fòrça importants de lòng de lor axe de rotacion. La deteccion d'aquelei giscles pòu en teoria permetre de trobar lo trauc negre a l'origina de son emission.
Efècts d'una gravitat importanta
thumb|right|Efèct de lentilha gravitacionala causat per un quasar.
Un autre metòde per detectar la preséncia d'un trauc negre es de recercar dirèctament leis efècts de sa gravitat sus son environament. Lo principau es l'efèct de lentilha gravitacionala. Aquò es causat per la deviacion dei rais electromagnetics en causa de la deformacion de l'espaci temps. Aquel efèct es observat per de galaxias alunchadas. Pasmens, foguèt pas encara observat per de traucs negres. Un segond efèct seriá la manifestacion d'ondas gravitacionalas. Aquel efèct foguèt ja detectat d'un biais indirèct sus un sistèma binari de pulsars mai jamai sus un trauc negre. Enfin, un tresen efèct de la gravitat es l'escart vèrs lo roge dei rais luminós. Aqueu metòde es tanben basat sus la deformacion de l'espaci temps causat per la gravitat dau trauc negre e es fòrça eficaça dins certanei cas coma lei sistèmas binaris.
Sistèmas binaris X
Lei sistèmas binaris X son un cas especiau d'acrecion de matèria e de raionament X. Es format per un sistèma de dos còrs que son generalament una estèla e un objècte invisible. L'ensems es una fònt importanta de raionament X indicant la preséncia d'un disc d'acrecion format de matèria venent de l'estèla vèrs lo còrs invisible. La mesura dau periòde de rotacion de l'estèla permet alora de determinar la massa de son companhon invisible. Se sa massa es granda, es alora considerat coma un trauc negre. Lo premier trauc negre descubèrt en 1971, Cygnus X-1, foguèt trobat dins un sistèma d'aqueu tipe. Es compausat d'una estèla supergiganta d'una massa estimada entre 20 e 30 massas solaras e d'un trauc negre d'una massa estimada entre 7 e 13 massas solaras. La gravitat dau trauc negre es capable d'atirar de gas de la superficia de l'estèla que va formar un disc d'acrecion.
Escart vèrs lo roge
thumb|right|Efèct de l'orizont deis eveniments sus un rai de lutz blava : la dilatacion temporala aumenta la longor d'onda e entraïna un escart vèrs lo roge.
L'estudi de l'escart vèrs lo roge d'un sistèma binari permet tanben de detectar la preséncia d'un trauc negre per l'influéncia de sa gravitat sus lei rais electromagnetics emes per son companhon. La preséncia d'un objècte massís e pichon (naneta blanca, estèla de neutrons, trauc negre...) va se manifestar per una oscillacion periodic de l'espectre de l'estèla dau blau au roge. Per caracterizar alora la preséncia d'un trauc negre, la mesura se completa per lo calcul de la massa dei membres dau sistèma.
Nuclèu galactic
thumb|right|Fotografia presa per lo telescòpi Hubble d'un giscle de matèria emes per la galaxia activa [[Messier 87|M87.]]
Coma es generalament considerat d'ara endavant que lo centre dei galaxias assoste un trauc negre supermassís, l'observacion dei nuclèus galactics es donc un biais aisat per estudiar lei traucs negres. En particular, existís de classas de galaxias que tènon un nuclèu actiu, coma lei quasars, que son activitat seriá causada per la preséncia d'un disc d'acrecion gigant e de giscles de lòng de l'axe de rotacion dau trauc negre. De modèls son en cors d'estudi per descriure lo foncionament d'aquelei traucs negres. D'autra part, dempuei quauqueis annadas, se desvolopada l'estudi dau centre de la Via Lactèa que tendriá un trauc negre que sa massa es estimada entre 2,6 e 4,3 milions de massas solaras. Lo metòde principau es l'estudi dau movement deis estèlas pròchas dau centre de la galaxia e l'observacion dei fònts X de la region. L'estudi dau centre dei galaxias, activas o non, permet de desvolopar de modèls teorics sus la formacion dei galaxias e de l'Univèrs.
Questions dubèrtas
En causa dei limits dei teorias actualas per descriure lei traucs negres, aqueleis objèctes son lo subjècte de divèrsei controvèrsias scientificas que devesisson leis astrofisicians e lei teorians. Lei principalas regardan d'un caire l'entropia e la termodinamica d'un trauc negre e d'autre caire lo paradòxa de la pèrda d'informacion de matèria e de raionament intrats dins l'orizont deis eveniments.
Entropia e termodinamica
Pasmens, maugrat aquelei progrès, es malaisat de definir una interpretacion fisica de l'entropia dei traucs negres. En termodinamica classica, l'entropia es una mesura dau nombre d'estats que pòu tenir l'estructura microscopica d'un sistèma qu'es caracterizat per de paramètres macroscopics (volume, pression, temperatura...). Dins lo cas d'un trauc negre, la comprenença d'aquelei paramètres es malaisada e se supausa qu'aqueleis estats pòscan èstre depintats dins lo quadre d'una teoria de la gravitacion quantica.
Paradòxa de la pèrda d'informacion
Segon lo teorèma de calvicia, un trauc negre es caracterizat per solament tres paramètres que son sa massa, sa carga electrica e son moment angular. Òr, a l'origina d'un trauc negre, i a generalament una massa de matèria (sovent una estèla) que tèn un nombre grand d'informacions complèxas. La transformacion d'aquela massa en trauc negre entraïna l'emission d'un nombre important de fotons o d'ondas gravitacionalas. La situacion es identica quand lo trauc negre ja format captura de matèria o de raionament de son environament pròche. Pasmens, aqueleis emissions son pas sufisentas per descriure lei caracteristicas d'originas dau còrs o deis elements absorbits per lo trauc negre.
Avans la prediccion dau raionament Hawning, aquò èra pas un problema vertadier car lei traucs èran supausats eternaus e l'informacion deviá donc èstre logicament conservada dins lo trauc negre. Pasmens, l'existéncia possibla d'un raionament termic cambia aquela situacion car aqueu flux d'energia es totalament aleatòri e desordonat entraïnant donc una pèrda de l'informacion dins lo corrent dau procediment d'evaporacion dau trauc negre. Aquela conclusion es en violacion de divèrsei principis fondamentaus de la fisica actuala.
Cantalapiedra
Cantalapiedra es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Zara Yakub
Zara Yakub (1399 - 28 d'aost de 1468) foguèt lo negus de l'Empèri d'Etiopia de 1434 a 1468. Succediguèt a son nebòt Amda Iyasus (1433-1434) e foguèt remplaçat per Baeda Maryam I (1468-1478).
Son rèine marquèt l'apogèu de l'Etiopia medievala. Arribat au poder après un periòde d'instabilitat au sen de la dinastia salomoniana, renforcèt premier sa legitimitat en organizant son coronament dins la vila istorica d'Aksum e demorèt fòrça maufisant fins a sa mòrt per s'aparar còntra lei complòts organizats per l'aristocracia. Se preocupèt tanben d'establir de relacions fòrtas ambé la Glèisa Etiopiana. Per aquò, fondèt plusors monastèris, en particular aqueu de Debre Metmaq (1441) e organizèt mai d'una campanha de conversion dei populacions paganas de Godjam e de Damot. Enfin, capitèt de reglar en 1450 la crisi grèva que minava lo clergat etiopian dempuei la publicacion dei tèsis de l'abat Ewostatewos (autonòmia pus larga de la Glèisa, interpretacion pus estricta de la Bíblia, respèct dau sabbat en plaça dau repaus dau dimènge... etc.) ambé l'adopcion d'una tiera de mesuras inspiradas per l'abat coma la reconóissença dau sabbat. Puei, capitèt d'impausar aquelei sei decisions ais elements pus conservadors de la Glèisa. Enfin, luchèt còntra la mascariá e adoptèt de definicions pus precisas dei rites e de la liturgia etiopians.
Regardant la politica estrangiera, contunièt lei guèrras acomençadas per sei predecessors còntra lei principats musulmans de la region. En particular, bateguèt lo sultan d'Ifat que foguèt tuat sus lo prat batalhier en 1445 e installèt de colonias militaras en Eritrèa. A sa mòrt, l'Empèri s'estendiá tornarmai fins a la Mar Roja, lei principats musulmans d'Ifat, de Fatagar, de Dawaro e de Bale èran venguts sei vassaus e Adel deviá pagar un tribut important.
Cantagallo
Cantagallo es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Razines
Geografia
Lo vilatge se tròba en una campanha fòrça alunhada, a aperaquí 10 km de Richelieu (Indre-e-Loire); Razines a vorejat pel pichon cors de la Veude. Los pòbles als alentours son Jaulnay, Braslou, Braye-jos-Faye, o encara Faye-la-Vineuse. L'accès mai simple a Razines, se fa per la RD 749.
Le village se trouve dans une campagne très reculée, à environ 10 km de Richelieu (Indre-et-Loire); Razines est bordé par le petit cours de la Veude. Les villages aux alentours sont Jaulnay, Braslou, Braye-sous-Faye, ou encore Faye-la-Vineuse. L'accès le plus simple à Razines, se fait par la RD 749.
Istòria
Una fòrça anciana tradicion vòl #qu'a la vespra de la batalha de Peitieus, en 732, las Sarrasins siatz venguts acampar a Razines amb los sieus cavals, atraches per l'abondància e la puresa de las aigas vivas #que i jaillissaient un pauc pertot. Aurián cristianat lo endroit « Ras lo-Aïn », lo « país de las fonts », #que i auriá donat « Razines ». Dempuèi lo en tot cas, Razines figura en lo cartulaire del abbaye del Nogueres jol nom de « ecclesia Beata Maria de Razina ». Sus aquel document apareis #qu'en 1106, un cèrt Adémar de Granier, residisson de Faye-la-Vineuse #que ne levava, a títol de fief, lo territòri de Razines, #far don del intégralité de los sieus dreches sus la glèisa de Razines a pena bastida, a la abbaye de Nogueres. Razines #Èsser lo un dels fiefs de Faye-la-Vineuse pendent sègles. Razines Es uèi ligada a la província eclesiastica de Tors.
Une très ancienne tradition veut qu'à la veille de la bataille de Poitiers, en 732, les Sarrasins soient venus camper à Razines avec leur chevaux, attirés par l'abondance et la pureté des eaux vives qui y jaillissaient un peu partout. Ils auraient baptisé l'endroit « Ras el-Aïn », le « pays des sources », qui nous aurait donné « Razines ». Dès le en tout cas, Razines figure dans le cartulaire de l'abbaye du Noyers sous le nom d'« ecclesia Beata Maria de Razina ». Sur ce document il apparaît qu'en 1106, un certain Adémar de Granier, résident de Faye-la-Vineuse dont relevait, à titre de fief, le territoire de Razines, fit don de l'intégralité de ses droits sur l'église de Razines tout juste construite, à l'abbaye de Noyers. Razines fut l'un des fiefs de Faye-la-Vineuse durant des siècles. Razines est aujourd'hui rattachée à la province ecclésiastique de Tours.
Sent Miquèu e Escalús
Sent Miquèu e Escalús (Saint-Michel-Escalus en francés) qu'ei ua comuna gascona de Marensin o Maransin situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
Sent Miquèu-Escalús que tòca las comunas de Castèths, Linça, Vièla-Sent Gironç e Lon. La Palua (arriu), vinent de Castèths, que trauca la comuna e se va vuitar a l'estanh de Lon. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [səmi'kɛw əska'lys]. Las fòrmas ancianas que son Sanctus Michael de Juerere, en latin, aus sègles XI-XII, Sanctus Petrus de Escalius, aus sègles XI-XII, St Michel e Vielle Escabus (mapa deu sègle XVII, shens data), S. Michel/ Escabus (mapa de 1638, 2 parròpias separadas), St Michel/ Escabas (mapa de 1647, 2 parròpias separadas), S. Michel (mapas deu començament deu sègle XVIII e de 1733).
Lo nòm de Sent Miquèu-Escalús qu’es estat hargat tà nomar la comuna formada per l’aplec de las parròpias de Sent Miquèu de Giure e de Sent Pèr d’Escalús.
Giure qu’es la fòrma locau de « gèure » (latin ebulum) : endret on creish gèure, saüqueta. La prumèra fòrma que's deu léger geurèr, « lòc cobèrt de giure ».
Escalús qu’es lhèu ua alteracion de escalís = escarlan, arroderada ; o de escala : endret on lo camin o lo sòu e hèn gradèrs.
Istòria
La comuna, dab sonque 17 km² -petitona tau parçan- embarrada preu miei de gigantas de 64, 90, 81 e 72 km², qu'a quitut hà's chapar per aquestas : que's parlava, dens lo periòde 1816-1820, sii de restacar-la a Lon, sii de copar-la en dus entà balhar Sent Miquèu a Lon, e Escalús a Linça. Enqüèra en 1942 la volón annexar a Castèths.
Lòcs e monuments
thumb|350px|right|eglisa de St Pèr d'Escalús thumb|350px|right|eglisa de St Miquèu de Giure
Will Smith
vinheta
Willard Christopher Smith Jr, pus conegut coma Will Smith (Filadelfia, 25 de setembre de 1968) es un actor, productor de cinèma e cantaire de hip-hop american. Will Smith coneguèt la notorietat gràcias a la seria televisuala Lo Príncep de Bel-Air e venguèt mai celèbre encara aprèp los films Bad Boys, Independence Day e subretot Men in Black.
Bonlau
Bonlau, o Bonlòc (Boulaur en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Lo gentilici qu'ei bonlaucés -a.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Pas cap d'indicacions de Dauzat nimei deus Féniés. Lo nom que ven benlèu d'un crosament, çò qui explica las soas variacions. Segon Negre, Boulau qu'es un priorat fondat au sègle XII, atestat Bonus locus en 1338, Bouloc en 1564. Que disen enqüèra [bu lok] (occitan bon e lòc) e la deformacion deu toponime qu'es purament grafica. A verificar.
(802) Epyaxa
(802) Epyaxa es un asteroïde.
Alan García Pérez
Alan Gabriel Ludwig García Pérez, sociològ (1949–2019), fue lo president actual de Peró. Tanben foguèt president del país entre 1985 e 1990. En la siá vida politica, foguèt tanben deputat constituent (1978-79), deputat (1980-85), e Senador Vitalici (1990-92). Coma membre del Partit Aprista, foguèt instruit pel fondador Víctor Raúl Haya de la Torre, en essent òm de las siás pupils preferits; a ocupat divèrsas cargues partidaris e es actualament lo president de lo sieu partit, APRA.
La siá primièra gestion de govèrn se caracterizèt per la pièger crisi economica dins l'istòria del país amb una insolita iperinflacion, una vòlta dels atacs del terrorisme liderat per Sendero Luminoso, e per de divèrses actes de corrupcion qu'implicavan a gents del regim que repercutiguèron en un grand malcontentament social. Las divèrsas acusacions provoquèron qu'en 1991 foguèsse retirat temporàriament del Senat per li menar a tèrme una investigacion. Produsida la crisi constitucionala de 1992, s'escapèt cap a Colómbia e França en adusint una persecucion politica cap a la siá persona de la part del regim de Alberto Fujimori.
Le Vilar en Val
Le Vilar (en Val) (benlèu Vilar en grafia mistralenca, Le Báli en grafia de Savartés ; Villar-en-Val en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Alan García Pérez
A la casuda del govèrn de Alberto Fujimori, García retornèt dins lo país per postular las eleccions en 2001; malgrat aiçò, foguèt derrotat per Alejandro Toledo. Durant lo govèrn Toledo (2001-06) foguèt lo cap de l'oposicion.
García trionfèt en las eleccions de 2006 al derrotar a Ollanta Humala (de l'Union pel Peró - UPP) en segond torn. Lo sieu segond govèrn, s'es caracterizat a la data per nautes indices de corrupcion e sujeccion al capital estrangièr, de divèrsas mesuras d'austeritat fracassadas, l'inici de grandes projèctes economics e la reestructuracion de las relacions diplomaticas. Lourdes Flores, Alejandro Toledo e Ollanta Humala dirigisson l'oposicion. Lo març de 2009, la siá segonda gestion èra aprovada aperaquí per 24% dels perovians, en se recuperant de lo sieu nivèl mai bas, 19%, atengut en novembre de 2008.
Ministres d'Estat
Lo 27 de julhet de 2006, Alan García anoncièt als integrants de lo sieu primièr Conselh de Ministres, lo qu'es presidit per Jorge Del Castillo, intim amic de García Pérez e Secretari General del Partit Aprista. Destacan cinc femnas, çò de mès de naut en l'istòria peroviana e un dels mai nautes a nivèl de America Latina, en mai de nombroses independentes e de trabalhadors del govèrn d'Alejandro Toledo, del temps que solament sèt membres del partit APRA intègran lo Conselh. Amb lo renonciament de Pilar Mazzetti en febrièr de 2007, demorèron cinc femnas e se va agregar un membre de APRA al Gabinet.
Le Vilar en Val
Lo gentilici es benlèu vilarés -esa (Vilarés -eso en grafia mistralenca).
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luòc:
Cabernet Franc
Lo Cabernet Franc es un vitatge principalament destinat a la produccion de vins roges. Es caracteristic de l'assemblatge bordalés ont es utilizat amb lo Cabernet Sauvinhon e lo Merlot. I ocupa generalament una plaça segondària (mai o mens 12-15 %). D'efièch, lo Cabernet Franc a pas l'aciditat e l'estructura del Cabernet Sauvinhon. Pasmens, pòrta d'aròmas fresques e fruchats. Es principalament cultivat dins la region de Bordèu. Dins la rèsta del mond, es principalament cultivat dins la val de Léger e dins lo nòrd-èst d'Itàlia.
Gavaudanés (sosdialècte)
Lo gavaudanés o gevaudanés es la varietat occitana de Gavaudan, país que correspond gaireben al departament de Losera. Aqueste sosdialècte lengadocian coma totes los dialèctes o sosdialèctes, a una definicion e un espandiment arbitraris que pòt cambiar d'autor a autor. Foguèt estudiat pregondament per Carles Camprós dins doas òbras Essai de géographie linguistique du Gévaudan e Étude syntaxique des parlers gévaudanais. Se considèra que lo parlar "tipic" del gavaudanés es lo de Mende.
Caracteristicas
350px|right|thumb|Tendéncias dialectalas dins los parlars de Losera
Parabòla de l'enfant prodig
Un òme aviá dos filhs. Lo pus jove d'aquelei diguèt a son paire: "Mon paire, dono-mi la part del ben (/bè/) que mi deu venir". Ansin (francisme /ensí/) lo paire li divisèt son ben. Paucs de jorns après, aqueste pus jove filh amassèt tot aquò siu, se n'anèt dins un país eloanhat e i dissipèt tot son ben en vivent dins la debaucha. Après qu'aguèt tot despensat arribèt una granda famina dins aquel país e el comencèt d'èstre dins l'endigença. Alòrs se n'anèt e si meteguèt al service d'un dels abitants d'aquel país, que lo mandèt dins sas possessions, per faire pàisser los pòrcs (/poòrs/). E auriá ben volgut si rassasiar de carrojas que los pòrcs manjavon; mes persona non (/nun/) le'n donava.
Autors gavaudanés
Lo mai conegut dels autors es lo canonge Feliç Remise (lo Grelhet) qu'escriguèt entre autres los Contes del Gavaudan.
Sennely
Sennely es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Geografia
Sennely A situat al sud de Orléans, en lo airal urban de Orléans e en la region naturala de Sologne.
La municipalitat es desservie per la linha 5 del ret départemental d'autocars Ulys.
Sennely est située au sud d'Orléans, dans l'aire urbaine d'Orléans et dans la région naturelle de Sologne.
La commune est desservie par la ligne 5 du réseau départemental d'autocars Ulys.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Swahili
Lo swahili o kiswahili (nom autoctòne: Kiswahili) qu'ei ua lenga parla per divèrs grops etnics qui s'estenen sus la còsta de l'Ocean Indian, deu sud de Somalia au nòrd de Moçambic. Qu'ei parlat com lenga mairana per 5 milions de locutors, com lenga segonda (lingua franca per 70 milions mei, màgerment en Tanzania, au Kenya e dens la Republica Democratica de Còngo, ocupant atau la plaça de lenga africana dab lo mei gran nombre de locutors. Qu'ei lenga oficiau o nacionau dens quate Estats, e la sola lenga africana qui hè partida de las lengas oficiaus de l'Union Africana.
Lo swahili qu'ei estat hèra influenciat per l'arabe, subertot au nivèu lexicau. Qu'a emprontat mots tanben au portugués, a l'alemand e a l'anglés. Au nivèu gramaticau, per venciva, qu'ei demorat ua lenga banto tipica dab un sistèma de classas nominaus hèra regular.
Lo swahili, com totas las lengas bantos, qu'ei ua lenga aglutinanta.
Grafia e prononciacion
Lo swahili que s'escrivó en prumèras dab l'alfabet arabe. Despuish la fin deu XIX sègle, que s'escriu dab l'alfabet latin. Non i a guaire, lo sistèma d'escritura Mandombe qu'ei estat prepausat entà divèrsas lengas africanas, enter eras lo swahili, mes lo son usatge que demora minoritari.
Las letras de l'alfabet utilizadas en swahili que son: a, b, ch, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ng', o, p, r, s, t, u, v, w, z.
La letra c qu'ei tostemps utilizada dab h. Lo swahili qu'utiliza tanben las combinasons de letras ny, sh, e entaus empronts a l'arabe, las combinasons dh, gh e th.
Las vocalas a, e, i, o, u que's pronóncian respectivament com en occitan a, è, i, ò, o.
La prononciacion de las consonantas qu'ei indicada dens lo tablèu qui s'ensèc:
M e n que pòden estar vocalizats e prononcià's com sillabas distintas. Que pòden portar l'accent tonic quan constitueishen l'abansdarrèra sillaba deu mot. Ex.: dens mtu [ˈmtu] "òmi", nchi [ˈnt͡ʃi] "país", nitampa [nitaˈmpa] "que'u balharèi".
L'accent tonic que's plaça quasi tostemps sus l'abansdarrèra sillaba.
Ua sillaba swahili qu'ei tostemps ubèrta (acabada per ua vocala), e atau un mot com askari (soldat) que's descompausa a-ska-ri.
Las classas nominaus e l'acòrd de classa
Lo swahili, com las autas lengas bantos, qu'a un ric sistèma de classas nominaus. Tot nom que hè partida d'ua classa, dont lo nombre ei de 14, en comptant separadament las classas de singular e las de plurau. Que i a tanben ua classa deus infinitius, çò qui pòrta lo nombre totau de classas a 15.
Ua classa que's pòt definir com ua cadena d'acòrds qui ligan tots los mots qui dependen d'un nom : l'adjectiu, lo possessiu e lo demonstratiu au nom, lo vèrbe au subjècte e au complement d'objècte.
En teoria, los noms que hèn partida de tau o tau classa segon çò qui designan: per exemple, los noms de personas que hèn partida de las classas 1 e 2 (1: singular en m, mw davant vocala; 2: plurau en wa).
!classa(s)!!camp semantic !!!prefixes!!singular!!traduccion!!plurau!!traduccion !1, 2 !3, 4 !5, 6 !7, 8 !9, 10 ! 11, 10 ; 11 (nat plurau) ! 15 ! 16 ! 17 ! 18
Atau, los noms mchawi (broish), mfuata (adèpte d'ua religion), mkwao (parent), mwalimu (regent), que hèn partida de la classa 1-2. Mes l'evolucion de la lenga (e per ua gran partida los manlhèus a l'arabe e a las lengas europèas) qu'a hèit que la correspondéncia enter sens e classa nominau ne sia pas mei briga sistematica.
Dens lo grop nominau, la classa deu nom qu'ei mercada tanben peus autes mots, adjectiu qualificatiu, adjectiu numerau, demonstratiu...
- dab la classa 1-2: watoto, watoto wadogo, watoto wadogo wale, respectivament "mainatges", "petits mainatges",
Los noms d'èstes animats qui ne son pas dens las classas 1-2 qu'entrainan totun, dens lo vèrbe, l'acòrd dab la classa 1-2 (acòrd segon lo sens). Ex. : maseremala wanafanya kazi nyingi, "los carpentèrs que tribalhan hèra". Maseremala qu'ei de classa 6 e lo prefixe subjècte wa- de wanafanya qu'ei lo de classa 2.
Lo connectiu
La particula -A qu'ei aperada connectiu. Que serveish a indicar lo possessor e qu'apòrta precisions sus çò dont se parla. Qu'equivau a la preposicion "de" mes tanben a dauvuns emplecs de la preposicion "en".
!classas!!afixes !1, 2 !3, 4 !5, 6 !7, 8 ! 9, 10 ! 11, 10 !15 ! 16 ! 17 ! 18
La possession
Lo prumèr emplec de la particula -A qu'ei de marcar la possession.
Ex. : mwana wa mfalme, lo hilh deu rei (cl. 1)
miti ya msitu, los arbes de la seuva (cl. 4)
wenyeji wa nchi, los abitants deu país (cl. 2)
kisu cha mpishi, lo cotèth deu cosinèr (cl. 7)
Ex. : mfalme mwenye mwana, lo rei qui a un hilh (cl. 1)
ndege yenye mbawa ndefu, "un ausèth dab longas alas" (cl. 9)
La caracterizacion
Un aute emplec, hèra espandit, de -A, que serveish entà caracterizar lo nom qui precedeish.
Ex. : mfuko wa chakula, "lo sac de la viòca", "lo sac entà la viòca" (cl. 3)
kisu cha kukatia nyama "un cotèth entà copar carn"
Que pòt aver un sens locatiu : soko la mji, "lo mercat de la vila" (cl. 5)
Que pòt tanben servir entà formar torns qui an lo sens d'un adjectiu qualificatiu :
maji ya moto "aiga cauta" (mot per mot : "aiga de calor") (cl. 6)
maneno ya furaha "mots gaujós" (mot per mot : "mots de gaujor")
A bèths còps, que s'arrevira per tota ua locucion :
fedha ya kutosha "moneda en quantitat sufisenta" (mot per mot : "moneda de sufir") (cl. 9)
Lo sufixe locatiu -ni-
Lo sufixe locatiu -ni-, hornit a un nom comun, que serveish a mercar qu'aqueste nom indica un complement de lòc. Ex. dab shamba, "camp": Ninakwenda shambani. "Que vau tau camp." Ninakuja shambani. ""Que vieni deu camp.'' Ninapita shambani. "Que passi peu camp.''
Ne's horneish pas jamei a un nom pròpi: Ninakwenda Nairobi. "Que vau tà Nairobi."
Se i a lòc, tà precisar qu'un nom pròpi ei complement de lòc dens la frasa, que'u hèn precedir d'un nom comun complement de lòc, com mjini ("a la vila") o nchini ("au país"): mjini Nairobi. "A (la vila) [de] Nairobi". nchini Kenya. "En (au país) [de] Kenya".
Los empronts a las lengas estrangèras, eths tanpòc, ne pòden pas préner aqueth sufixe: Ninakwenda sinema. "Que vau tau cinèma."
Tà quauques mots, totun, l'usatge qu'ei fluctuant: Ninakwenda hospitali. (Zanzibar) o Ninakwenda hospitalini.: Que vau tà l'espitau.
Los demonstratius
Lo swahili qu'a tres categorias de demonstratius : un demonstratiu de proximitat (oc. aqueste), un demonstratiu d'aluenhament (oc. aqueth, aceth) e un demonstratiu de referéncia, qui concerneish quauquarren o quauqu'un de dejà mentavut dens lo discors.
Entrams los tres que's forman dab lo prefixe subjècte de la classa concernida, sonque entà la classa 1 qui presenta la forma yu (en plaça de a, prefixe subjècte de cl. 1).
Los demonstratius que's plaçan darrèr lo nom. Totasvetz, lo demonstratiu d'aluenhament plaçat davant lo nom qu'equivau a l'article francés. Ex: kile kitabu, "lo libe" Lo son emplec n'ei pas sistematic: kitabu, "un libe" o "lo libe".
Lo demonstratiu de proximitat
!classas!!demonstratius de proximitat !1, 2 !3, 4 !5, 6 !7, 8 ! 9, 10 ! 11, 10
Lo demonstratiu d'aluenhament
!classas!!demonstratius d'aluenhament !1, 2 !3, 4 !5, 6 !7, 8 ! 9, 10 ! 11, 10
Lo demonstratiu de referéncia
Los demonstratius de referéncia que's forman en remplaçant la darrèra vocala deus demonstratius de proximitat per -o, dab eventuaument los cambiaments fonetics necessaris:
Los possessius
Los possessius que son, per ordi de persona, -angu, -ako, -ake, -etu, -enu, -ao, dab los prefixes de classa apropriats. Ací, aquestes prefixes que prenen la medisha forma que dab lo connectiu.
Ex. : kisu changu, "lo men cotèth" ; mji wako, "lo ton vilatge" ; mke wake, "la soa hemna" ; shamba letu, "lo noste camp" ; nchi yenu, "lo vòste país" ; ng'ombe zao, "las lors vacas" ; kusoma kwake, "la soa manièra de léger".
A bèths còps, lo possessiu qu'ei estacat au nom devath ua forma abreviada. Ex. : mwanangu, "lo men mainatge" ; wenzake, "los sons companhons".
Los pronoms personaus subjèctes
Lo swahili n'a pas que pronoms personaus subjècte, e enqüèra sonque entà la classa 1-2. Lo lor emplec n'ei pas obligatòri e que serveishen a marcar l'insisténcia. Ne i a pas en swahili pronoms personaus complements : l'infixe objècte dens lo module verbau que'n tien lòc.
Ací qu'avetz la lista deus pronoms personaus subjèctes :
La particula relativa
En swahili, que i a pronoms relatius desseparats deu vèrbe, mes l'usatge mei corrent e mei "natre" que consisteish a emplegar ua particula relativa qui s'insereish com infixe dens lo module verbau qui introduseish la proposicion relativa.
!classas!!afixes !1, 2 !3, 4 !5, 6 !7, 8 ! 9, 10 ! 11, 10 ! 16
Ex. dab "antecedent" subjècte: Mtoto aliyesoma kitabu, "lo mainatge qui lejó lo libe", Watoto waliosoma, "los mainatges qui lejón"; barua iliyokuja jana, "la letra qui arribè ger".
Quan l'antecedent ei complement d'objècte dirècte, qu'ei tostemps determinat ("lo libe qui lejoi"), lo vèrbe que compren donc dejà un infixe qui marca la classa deu C.O.D. Aqueth infixe que demora quan lo vèrbe e pren l'afixe "relatiu", aqueste que's plaça dirèctament davant l'infixe C.O.D.
Ex.: Mtoto alikisoma kitabu, "Lo mainatge que lejó lo libe"; Kitabu alichokisoma mtoto, "Lo libe qui lejó lo mainatge".''
Lo pronom relatiu AMBA-
En plaça de la particula relativa, que's pòt emplegar lo relatiu polivalent AMBA-. Aqueth usatge que s'espandeish en swahili standard per'mor qu'ei mei simple. La basa AMBA- qu'ei seguida de l'afixe qui correspond a la classa de l'antecedent :
Ex. : Mtoto ambaye alisoma kitabu, "lo mainatge qui lejó lo libe", barua ambayo ilikuja jana, "la letra qui arribè ger".
Quan lo relatiu a un sens preposicionau (quan s'arrevira en occitan per dont, deu quau, dens lo quau...), ne's pòt pas emplegar la particula relativa. Sol lo pronom relatiu AMBA- qu'ei possible. La particula relativa qu'ei emplegada dens la proposicion qui segueish AMBA- :
Ex. : Yohana, ambalo jina lake la pili ni Marko "Jan, dont lo segond nom ei Marc". Hiki ni kitabu ambacho ndani yake niliona picha "Aqueste libe qu'ei lo dens lo quau èi vist l'imatge". Njia nyingine ambayo kwayo watu hupata fedha "Ua auta faiçon per la quau lo monde e ganhan sòus".
Los cardinaus
Los numeraus cardinaus deu swahili que son : !chifras romanas!!chifras escriutas en letras ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 20 ! 30 ! 40 ! 50 ! 60 ! 70 ! 80 ! 90 ! 100 ! 200 ! 1000
Que son empronts a l'arabe, a l'excepcion de las chifras 1 a 5 e de la chifra 8.
Entaus cardinaus enter 11 e 19, 21 e 29, etc., las chifras qui segueishen la prumèra que son precedidas de na ("e") : Ex. : 11 : kumi na moja ; 17 : kumi na sita ; 23 : ishirini na tatu ; 45 : arobaini na tano ; 68 : sitini na nane.
Qu'ei parièr entaus cardinaus enter 101 e 999 e 1001 a 999 999 : Ex. : 101 : mia na moja ; 450 : mia nne na hamsini ; 720 : mia saba na ishirini ; 999 : mia tisa na tisini na tisa ; 1001 : elfu na moja ; 543 000 : elfu mia tano na arobaini na tatu.
L'acòrd deus nombres
Los nombres bantos (-moja, -mbili, -tatu, -nne, -tano et -nane) que prenen l'acòrd de classas : watu wawili, "duas personas" ; miti mitano, "tres arbes" ; mayai manane, "ueit ueus".
Dens los nombres formats d'un nombre de detzenas seguit d'un nombre d'unitats, se lo nombre d'unitats ei -moja, -mbili, -tatu, -nne, -tano o -nane, que pòt préner l'acòrd de classa, mes aqueste n'ei pas obligatòri : watu ishirini na wanne o watu ishirini na nne, "vint-e-quate personas".
Los ordinaus
Los ordinaus que's forman dab lo connectiu -A, seguit deu nom de nombre costumèr : kitabu cha tatu, "lo tresau libe".
Mbili que's presenta dab la forma pili : kitabu cha pili, "lo dusau libe", "lo segond libe".
Entà "prumèr", lo swahili que ditz -a kwanza (de -anza, "començar") : kitabu cha kwanza, "lo prumèr libe".
Lo module verbau
Los vèrbes swahilis qu'an ua estructura morfologica complèxa qui consisteish en un radicau e divèrs afixes (prefixe(s), infixes e sufixes) qui indican lo subjècte, se i a lòc lo C.O.D.), lo mòde e lo temps, la forma afirmativa o negativa.
Que i a tanben fòrmas diferentas entà la conjugason afirmativa e la conjugason negativa.
Cada classa nominau qu'a los sons pròpis prefixes, definits sonque per la tresau persona deu singular e la tresau persona deu plurau. Per exemple, los noms de la classa 7-8 (qui indican en generau objèctes inanimats) qu'an entà prefixes verbaus ki- (au singular) e vi- (au plurau).
Un exemple de forma verbau dab tots aqueths elements presents qu'ei alichokisoma, "(lo libe) qui a lejut". Que's pòt descompausar en A- (prefixe subjècte de classa 1, 1èra pers. sing.), -LI- (formator deu passat), -CHO- (relatiu de classa 7), -KI- (infixe objècte de classa 7), SOM- (basa verbau), -A (vocala tematica).
Las conjugasons
En generau las formas conjugadas deus vèrbes que's pòden descompausar en mantun element: prefixe subjècte (sonque a l'imperatiu), formator (l'infixe caracteristic deu temps), radicau verbau, vocau tematica (sonque entaus vèrbes emprontats a l'arabe). Dens las formas conjugadas que s'i pòden trobar tanben un afixe relatiu e un afixe objècte.
Que prenem l'exemple deu vèrbe -soma, "léger".
Las conjugasons afirmativas
!temps!!formatiu!!exemple ! present atemporau ! present ! abituau ! futur ! passat ! resultatiu ! resultatiu ahortit ! concomitant ! consecutiu ! condicionau present ! condicionau passat ! subjontiu ! imperatiu ! infinitiu
Las conjugasons negativas
Las conjugasons negativas qu'an com prumèra caracteristica de's formar dab prefixes subjèctes especifics. A las classas 7-8, aqueths prefixes que son : si-, hu-, ha-, hatu, ham, hawa. A las autas classas que's fòrman dab lo prefixe verbau afirmat precedit de ha-.
Totun, que i a temps entaus quaus la conjugason negativa e's forma en hant seguir lo prefixe subjècte de l'infixe de negacion -si-.
Aqueths prefixes negatius ne s'emplegan pas qu'au present, au passat, au futur e au resultatiu. Entà formar los autes temps negatius, qu'utilizan los medishs prefixes qu'a la fòrma afirmativa.
!temps!!formator!!exemple ! present ! futur ! passat ! inacomplit ! concomitant ! condicionau present ! condicionau passat ! subjontiu ! imperatiu ! infinitiu
Com se ved, los radicaus verbaus que s'acaban per ua vocala tematica -A qui càmbia au present negatiu e au subjontiu. En realitat, açò ne vau pas qu'entaus vèrbes bantos. Los vèrbes manlhevats a l'arabe que s'acaban per quina vocala que sia e aquera vocala ne càmbia pas jamei dens la conjugason. Ex. dab -shukuru, "mercejar" : ashukuru, "que mercege", sishukuru, "ne mercegi pas".
Lo lexic
Lo lexic deu swahili qu'ei màgerment de duas originas: banto e arabe. Que i a tanben mots emprontats a las lengas europèas, quasi tots a l'anglés.
Los dialèctes istorics
Que son los dialèctes deu swahili qui existivan dejà abans l'espandida de la lenga au XIX sègle. Aqueths dialèctes, e sosdialèctes, que son numerós ; los màgers que son :
Lo comorian, longtemps considerat com un parlar o meilèu un ensemble de parlars swahilis, au dia de uei qu'ei considerat com ua lenga pròcha mes diferenta.
Lo kingwana
Lo swahili que serveish de lenga veïculara dens tot l'èst de la RD Còngo, dens ua gran region estermiada per Kisangani e Lubumbashi. Lo swahili practicat au Còngo que s'aluenha deu swahili estandard e que constitueish un dialècte a despart, lo kingwana. Qu'ei un dialècte segondari, qu'ei a díser un dialècte qui s'ei format a partir deu kiunguja, dab influéncias de las lengas locaus, e non pas dirèctament suu lòc.
L'usatge deu kingwana qu'ei, malurosament, estat ahortit aquestas annadas per'mor deus movements de poblacion devuts a las guèrras qui an ensangnosit l'èst de la RD Còngo.
Lo kizungu
Lo kizungu qu'èra mei un sociolècte qu'un dialècte : qu'èra lo nom qui balhavan au swahili parlat peus europèus establits en Africa orientau e au Còngo, ua lenga simplificada, shens acòrds de classa e dab un vocabulari redusit.
Las navèras formas de swahili
(Musoma, sheng, lugha ya mitaani)
L'estandardizacion deu swahili
Lo swahili estandard (kiswahili sanifu) qu'ei basat suu dialècte de Zanzibar, lo kiunguja, qui èra espandit suu continent, dejà abans la colonizacion, per'mor qu'èra la lenga deus escambis comerciaus, puish de las missions crestianas establidas en Africa orientau.
Periòde coloniau
La difusion deu swahili au Tanganyika qu'estó rapida e en 1964, lo navèth Estat de Tanzania que causí lo swahili com lenga oficiau e que decidí de continuar l'amainatjament lingüistic ; mes lo Kenya e l'Oganda que's desinteressavan de la question.
La situacion dinc a la fin de las annadas 1990
Las autoritats tanzanianas que creèn tres institucions : Ad aquera epòca, la creacion de tèrmis navèths qu'èra, entaus membres d'aqueras institucions, ligada a un objectiu politic, la construccion deu socialisme, dens la quau s'engatjava lo país a la fin de las annadas 60. Qu'estó un periòde de publicacion de lexics e diccionaris destinats a difusar los tèrmis navèths.
A la fin de las annadas 80, l'abandon de la construccion deu socialisme qu'a repercussions suu lexic : que cau amuishar que lo swahili ei un atot entau desvolopament economic e pas solament ua referéncia ideologica. Atau, BAKITA que publica en 1987 un diccionari tecnic anglés-swahili de mei de 10,000 tèrmis.
Dens las annadas 2000, l'amainatjament lingüistic deu swahili que pren ua orientacion navèra : TUKI que pren mei en compte la produccion de tèrmis navèths per non lingüistas (jornalistas, artistas, especialistas divèrs), e que's hè dens l'encastre d'ua cooperacion dab lo Kenya.
Au Kenya, n'existiva pas nat organ oficiau encargat de l'innovacion terminologica : aquesta qu'èra deishada a l'iniciativa deus ensenhaires e deus letrats de la còsta.
La situacion actuau
A comptar de la fin de las annadas 1990, ua estrategia coerenta de desvolopament que s'ei hicada en plaça : que s'ei establit un dialògue enter tanzanians e kenyans dens la produccion terminologica, e TUKI que tribalha de cotria dab un organisme kenyan, la Fondacion Jomo Kenyatta. Utís navèths e importants (manuaus, lexics especializats), publicats per la Fondacion Jomo Kenyatta, que son estats hicats a la disposicion deu public, sus subjèctes tecnics mei precís. L'arrevirada en swahili de l'Istòria Generau d'Africa de l'UNESCO qu'ei prevista.
Càncer (constellacion)
Istòria
thumb|left|Illustracion anciana de la [[constellacion dins un obratge astronomic de 1825.]]
La constellacion dau Cancèr es un traçat ancian qu'èra ja conegut per leis astronòms babilonians e egipcians, respectivament sota lei noms de Tortuga e d'Escarabèu. Son apelacion actuala ven de Grècia onte doas visions existián a prepaus d'aquela constellacion : Lo Cancèr faguèt partida dei 48 constellacions mencionadas dins leis escrichs de Claudi Ptolemèu. Pasmens, foguèt lo filosòf Diderot (1713-1784) qu'acabèt d'identificar la constellacion a un chambri en integrant aquela interpretacion dins l'Encyclopédie.
Estelas principalas
La constellacion dau Cancèr a pas d'estelas lusentas. La pus visible es Beta Cancri (Altarf ò Tarf), de magnitud aparenta de + 3,5, que representa una pinça dau chambri. La pus coneguda es Alpha Cancri (Acubens) que constituís la segonda pinça. En despiech de son nom, es solament la quatrena estela pus lusenta de la constellacion. Lei tres estelas Gamma Cancri, Delta Cancri e Iota Cancri forman lo còrs de l'animau. Enfin, leis estelas pauc visiblas a l'entorn d'aquel aisse son lei cambas. Pasmens, son pas integradas au traçat modèrne de la constellacion.
Praesepe
thumb|right|[[Fotografia de l'amàs dubèrt de Praesepe.]]
L'amàs dubèrt Praesepe (M44) es un amàs visible a uelh nus qu'es conegut dempuei l'Antiquitat. D'una magnitud aparenta de 3,1, ocupa una zòna de 70' au nòrd-èst de l'estela Delta Cancri. Situat a 580-610 ans lutz de la Tèrra, contèn benlèu un milier d'estelas situadas dins una region de 12 ans lutz de diamètre. Son observacion es aisada e un pòrtavista permet d'i observar de desenaus d'estelas. L'utilizacion d'instruments pus gròs permet d'aumentar la quantitat de detalhs visibles a condicion d'utilizar un grossiment feble.
Autreis objèctes
En fòra de l'amàs de Praesepe, dos objèctes de remarca pòdon èsser observats dins la constellacion dau Cancèr per d'astronòms amators. Lo premier es l'amàs dubèrt M67 qu'es situat a proximitat d'Acubens. Es un amàs fòrça vièlh que deu contenir 500 estelas dins una region de 22 ans lutz situada a aperaquí 2,960 ans lutz de la Tèrra. Es visible amb un pòrtavista mai l'observacion de detalhs interessants necessita l'utilizacion d'un pichon telescòpi.
Lo segond objècte es l'estela variabla R Cancri qu'es una estela variabla de tipe Mira. Situada a 750 ans lutz, sa luminositat passa de 6,07 a 11,9 segon un cicle d'environ 357 jorns.
Metionina
thumb|200px|Estructura de la metionina La metionina qu'ei un deus 20 aminoacids deu còde genetic entrant dens la composicion de las proteïnas.
Qu'ei un aminoacid indispensable puish que l'òmi b'ac pòt pas sintetizar e un deus dus aminoacids deu còde genetic qui contien sofre.
Qu'ei tanben un deus dus sols (aqueth còp amassa dab lo triptofan) de pas estar codat dens lo còde genetic sonque per un sol codon: AUG (qui ei tanben lo codon d'iniciacion de la sintèsi d'ua proteïna.
Louvigny
Louvigny pòt èsser:
E tanben:
Ahmad Tajuddin
Duli Yang Maha Mulia Sultan Ahmad Tajuddin Akhazul Khairi Waddien ibni Almarhum Sir Sultan Mohammad Jamalul Alam II, mai conegut coma Sultan Ahmad Tajuddin (4 de junh de 1913 – 4 de junh de 1950) foguèt lo 27en sultan de Brunei de l'11 de setembre de 1924 fins a sa mòrt.
Cantalpino
Cantalpino es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
(803) Picka
(803) Picka es un asteroïde.
(804) Hispania
(804) Hispania es un asteroïde.
Canton de Sent Martòri
Eth canton de Sent Martòri qu'es ua anciana division administrativa de Comenge, en Gasconha, situada dens eth arrondiment de Sent Gaudenç, eth departament de la Hauta Garona e era region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Eras 12 comunas que son despuish 2015 dens eth Canton de Banhèras de Luishon. Era lenga autoctòna qu'es eth occitan gascon, dens era sua varianta orientau e pirenenca.
Los Angles
Los Angles (Les Angles-sur-Corrèze en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Oricourt
Oricourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
La comuna es coneguda per son castèl medieval, lo castèl d'Oricourt.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Mike Vogel
Michael James Vogel, mai conegut coma Mike Vogel (17 de julhet de 1979) es un modèl e actor american.
(805) Hormuthia
(805) Hormuthia es un asteroïde.
Cantaracillo
220px|vinheta Cantaracillo es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Nantuelh (Charanta)
Nantuelh (en francés Nanteuil-en-Vallée) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas limitròfas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Istòria
Nantuelh foguet sieti de chastelaniá en 1789, emb 4 parròfias e de partidas de 4 autras dependentas, e 4 enclavas.
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Isoleucina
L'Isoleucina es un deis aminoacids transcripcionaus que forman lei proteïnas deis èssers vivants. Es essenciau en la nutricion umana. L'abreviacion d'una letra es I e la de tres letras Ile. Sa formula quimica bruta es C6H13NO2 e sa massa moleculara de 131,18 Da. Dins l'ARNm, es codificada coma AUU, AUC o AUA (cf. còde genetic).
(806) Gyldénia
(806) Gyldénia es un asteroïde.
Sam Trammell
vinheta
(807) Ceraskia
(807) Ceraskia es un asteroïde.
Sam Trammell
Sam Trammell (New Orleans, 19 de genièr de 1969) es un comedian e actor american, qu'es conegut subretot per son ròtle de Sam Merlotte dins la seria True Blood, interpretacion que li vauguèt una nominacion al Prèmi Scream 2010 coma "melhor segond ròtle".
Carpio de Azaba
Carpio de Azaba es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Mond
Existís diferents vejaires dels tèrme:
vinheta|500x500px
Per extension, un mond pòt far referéncia a quina que siá una planeta o objècte astronomic, subretot quand se lo pensa abitat, dins lo contèxte de la sciéncia ficcion o la futurologia.
Etimologia
Lo tèrme «mond» ven del nom latin mundus, que literalamente significa 'cande, elegant'; qu'es una traduccion del grèc cosmos, 'perfeccion' o 'ensems ordenat'. Lo tèrme grecolatin exprimís una nocion de creacion coma un acte d'establiment de l'òrdre sul caos.
Evolucion de la representacion del mond fisic en occident
Per la representacion geodesica:
La representacion del mond fisic evoluiguèt dins l'istòria, seguent los escambis entre las civilizacions.
Pendent l'Antiquitat: ja una evolucion de las representacions
Al començament de la sciéncias grègas, las representacions èran diferentas. A l'escola ioniana de Milet, se pensava que la Tèrra èra plana. Lo geograf Anaximandre l'imaginava coma un tambor, e tanben dona una estimacion de son espessor.
Vèrs lo mèsme epòca, pasmens, Pitagòras, e enseguida Parmenides (filosòf grèc presocratic de l'escola eleatica), pensavan que la Tèrra èra esferica.