Sègle_XIV
Istòria
1337 : revòuta novèla en Flandra còntra leis interés francés. Sostenguda per leis Anglés, entraïnèt una crisi grèva entre França e Anglatèrra. D'efiech, lo rèi Felip VI de França jutjèt Edoard III d'Anglatèrra copable de felonia e decidèt de sasir Guiana. De son caire, Edoard decidèt de revendicar lo corona de França. Aquò marquèt lo començament de la lònga guèrra de Cent Ans. 1337 : presa de Nicomèdia, darriera vila importanta tenguda per lei Bizantins en Asia, per lei Turcs Otomans. En revènge, en Euròpa, lei tropas de l'emperaire Andronic III capitèron de conquistar lo Despotat d'Epira. 1337 : dins la region d'Etiopia, organizacion campanhas d'evangelizacion dei pòbles vesins d'Etiopia, especialament en Choa e Godjam, per l'abuna Yabub. 1338 : en Russia, presa de contraròtle de la vila de Belozero per lo prince de Moscòu. Aquò permetèt a la ciutat d'estendre son influéncia vèrs lo nòrd. 1340 : reconquista de Focèa, tenguda per un corsari genoés, per lei Bizantins (ajudats per lei Turcs). thumb|right|Miniatura dau sègle XIV representant la [[batalha de la Resclausa.]] 1340 : destruccion d'una importanta flòta francesa (170 naviris perduts sus 190) a la batalha de la Resclausa. Aqueu resultat permetèt ais Anglés de desbarcar liurament sus lo continent per i menar d'incursions. 1341-1347 : mòrt de l'emperaire bizantin Andronic III. Aquò entraïnèt una guèrra civila entre Joan VI Cantacuzèn, regent autoproclamat de l'emperaire Joan V Paleòleg (un enfant de 9 ans), e una coalicion gropant l'imperatritz, lo patriarca e divèrsei senhors e generaus. S'acabèt per una victòria dei partisans de Joan VI mai afebliguèt grèvament l'Empèri car lei Sèrbes aprofichèron la situacion per conquistar la mitat dei províncias europèas de Constantinòble. 1343 : en Venècia, creacion de la premiera comission de santat publica. 1343 : en Insulíndia, conquista de Pejeng, de Dalem Bedahulu e de l'illa de Bali per lei tropas de Majapahit. 1344 : mòrt dau negus Amda Seyon I qu'aviá acomençat l'estructuracion de l'estat etiopian amb la redaccion dau Kabra Nagast, epopèia literària depintant leis originas mitologicas de la dinastia salomoniana, e amb l'adopcion d'una regla de succession clara (institucion de la Montanha dei Rèis) permetent de defugir una guèrra entre pretendents. Foguèt remplaçat per son fiu Newaya Krestos. 1346-1347 : en França, desfacha importanta de l'armada reiala còntra leis Anglés a la batalha de Crécy (26 d'aost de 1346). Aquò permetèt au rèi Edoard III d'Anglatèrra de conquistar lo pòrt de Calais. 1347 : arribada de la Pèsta Negra dins lo pòrt de Marselha. 1347 : en Insulíndia, començament d'una tiera de campanhas menadas per Adityawarman, cosin de la rèina Tribhuwana Wijayatunggadewi, dins l'illa de Sumatra. I conquistèt plusors vilas importantas, compres Srivijaya, e foguèt nomat uparaja (« vice-rèi ») de l'illa. Aquò permetèt d'estendre la zòna d'influéncia de Mahajapit en direccion de l'importanta region comerciala deis Estrechs. 1348 : creacion de l'Universitat de Praga, premiera institucion d'aqueu tipe en Euròpa. v. 1350 : mòrt dau sobeiran Taríacuri, fondator dau Reiaume Tarasc vèrs 1325. Sei successors contunièron sa politica de renfòrçament de l'estat e d'expansion militara en direccion dau lac Cuitzeo. 1350 : en Asia dau Sud-Èst, mòrt de la rèina Tribhuwana Wijayatunggadewi de Majapahit. Foguèt remplaçada per son fiu Rajasanagara. Lo sobeiran novèu gardèt Gajah Mada coma premier ministre e contunièt la politica de sa maire. 1351-1354 : guèrra civila novèla dins l'Empèri Bizantin entre leis emperaires Joan V Paleòleg e Joan VI Cantacuzèn. S'acabèt amb lo retirament negociat dau segond que venguèt monge. Aprofichant aqueu conflicte, leis Otmans ocupèron la riba occidentala dei Dardanèls e passèron ansin en Euròpa. 1352 : difusion de la Pèsta Negra dins lei vilas principalas de Russia (Moscòu, [(Novgorod]], Pskov...). Dins lei cas pus grèus, la malautiá i tuèt dos tèrç deis abitants avans la fin de l'annada. 1352 : crisi diplomatica novèla entre Etiopia e lei Mamelocs d'Egipte amb l'arrestacion dau patriarca d'Alexàndria. Lo negus Newaya Krestos ordonèt l'arrestacion e la conversion fòrçada dei marchands musulmans presents sus son territòri e reüniguèt una armada per atacar lo sud d'Egipte. Lei Mamelocs preferiguèron cedir e liberèron lo patriarca que foguèt cargat de mandar una ambaissada au negus. 1353 : mòrt dau Grand Prince Simeon de Moscòu (victima de la pèsta) que foguèt remplaçat per son fraire Ivan II. Dins lei fachs, lo metropolita Alexis assegurèt una partida importanta dau poder. 1356 : batalha de Peitieus entre Francés e Anglés. Lei Francés i foguèron tornarmai durament batuts amb la mòrt de plusors miliers de chivaliers e la captura dau rèi Joan II. 1357 : en Insulíndia, complòt organizat per lo ministre Gajah Mada de Majapahit per afeblir lo reiaume de Sunda. Aprofichant la preséncia d'una ambaissada menada per lo rèi Linggabuanawisesa, metèt en plaça una provocacion diplomatica que s'acabèt per lo chaple de la mission diplomatica. Pasmens, maugrat la pèrda de son cap, Sunda refusèt de se sometre. 1364 : en França, mòrt dau rèi Joan II que foguèt remplaçat per son fiu Carles V. Dirigidas per Bertrand du Guesclin, lei tropas francesas destruguèron una armada anglonavaresa a la batalha de Cocherel (16 de mai). Aquò permetèt au rèi novèu d'estabilizar son poder. 1364 : creacion de l'Universitat Jagellon de Cracòvia per lo rèi Casimir III. Es la segonda universitat vertadiera d'Euròpa après aquela de Praga fondada en 1348. 1366 : reconquista bizantina de Gallípoli. 1369 : installacion de Tamburlan dins la vila de Samarcanda. 1370 : en Polonha, mòrt dau rèi Casimir III. Foguèt remplaçat Loís d'Anjau qu'èra egalament rèi d'Ongria. Lei dos reiaumes demorèron ansin dirigits segon una union personala fins a 1382. 1371 : importanta desfacha sèrba còntra leis Otomans lòng dau riu Maritsa. Aprofichant la situacion, lei Bizantins reconquistèron Serres. 1372 : en Etiopia, mòrt dau negus Newaya Krestos que foguèt remplaçat per son fiu Newaya Maryam. 1372-1373 : en Asia Centrala, victòria de Tamburlan còntra Kharezm dins una guèrra per lo contraròtle de Khiva e de Kath. 1374 : afeblit, l'emperaire bizantin Joan V Palèoleg acceptèt la senhoriá dei Turcs Otomans. v. 1375 : començament dau rèine dau tlatoani Acamapichtli, premier sobeiran astèc istoricament identificat. Probablament d'origina toltèca, venguèt lo senhor de la vila de Tenochtitlan. 1375-1376 : en Asia Centrala, victòria parciala de Tamburlan còntra lo cap tribau Kamar al-Din. Aquò li permetèt de ganhar un prestigi important. Pasmens, Kamar al-Din aviá gardat de fòrças e sei fidèus demorèron una menaça lòng de la frontiera nòrd-èst dau domeni timurida fins a la mòrt de Tamburlan. 1376 : assaiant d'obtenir l'aliança de Republica de Venècia, l'emperaire Joan V Palèoleg foguèt arrestat per leis Otomans e lei Genoés. Foguèt remplaçat per Andronic IV Paleòleg que deguèt cedir l'illa de Tenedos ai Genoès e Gallípoli ais Otomans. Maucontents, lei Venecians declarèron la guèrra a Constantinòble (→ 1379). 1376 : crisi diplomatica grèva entre Tamburlan e lo Khanat de l'Òrda Blanca après un raprochament entre Tamburlan e lo cap mongòl Toktamich, un descendent de Gengis Khan qu'èra pretendent au khanat d'aquelei tribüs. 1379-1381 : crisi militara a l'entorn de Constantinòble amb la conquista de Tenedos per Venècia. Aquò entraïnèt una guèrra civila au sen de l'Empèri Bizantin que s'acabèt amb lo restabliment de l'emperaire Joan V Palèoleg. Durant aqueleis eveniments, la vila de Filadèlfia foguèt cedida ais Otomans. Leis abitants refusèron entraïnant lo començament d'un lòng sètge. 1381-1382 : conquista de Yunnan per lei tropas Ming que laissèron una importanta garnison dins la region.