cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mal uèlh
Talismans e remèdis de proteccion
De discs o de boulas, constituits de cercles concentric blaus  (mai sovent, de l'interior cap a l'exterior, blau escur, puèi clar, blanc, e blau sorn) representant un mal uèlh son de talismans apotropics corrent en Asia de l'Oèst, present sus la proa de la nauss mediteranèa e eendacòm mai; dins de versions de cultura populara, los uèlhs fixes son supausats rebatre l'agach maliciós cap al masc.
lo nazar (del Turc : nazar boncuğu o nazarlık), aqueste talisman es mai frequent en Turquia, que s'encontra dins los ostals e los veïcls o portat en forma de perlas.
Un uèlh blau o verd green pòt taben se trobar dins de formas de la mai d'hamsa, un talisman e forma de man apotropaïca s'encontre en Asia de l'oèst. lo mot hamsa significa "cinq" en referéncia al dets de la man. Dins la cultura josieva, l'hamsa se nomena Man de Miriam; e dins unas culturas Musulmana, la Man de Fatima. Pasmens se condemnar coma supersticion ples doctrinaris Musulmans, es gaireben exclusivament pels Musulmans del Pròche Orient e de Mediterranèa que la cresença de l'agach envejós compòrta un poder destructiu o lo talismanic empoderat del nazar per s'aparar contre eles. Per aquestes que so pas d'aquesta religion o region, lo nazar es una decoracion atractiva.
Una varietat de motifs per enconjurar lo mal uèlh son sovent tescut dins los tapisses tribals kilim. De tals motius inclusisson un crotz (Turc: Haç) per despertir lo mal uèlh en quatre, un cròc (Turc: Çengel) per destrire lo mal uèlh, o un uèlh uman (Turc: Göz) per desviar l'agach malefic. La forma d'un amulet de fortuna (Turc: Muska; sovent, a triangle encastrant un vèrs sacrat) es tescuda pels kilims per la mèsma rason.
En Islam
Lo mal uèlh, Isabat al-’ayn, es una cresença comuna que los individús an lo poder de far d'agach a de personas, animals o objects per lo far damtge. Es una tradition per fòrça Musulmans que al far un compliment se deu dire "Masha'Allah" (ما شاء الله) ("Se Dieu vòl.") e tanben "TabarakAllah" (تبارك الله) ("Benesit siá Dieu") per alunhar lo mal uèlh. Recitant las Soratas Ikhlas, Al-Falaq e Al-Nas de l'Alcoran, tres còps après Fajr a après Maghrib son tanben de mejans de proteccion personala contra lo mal uèlh. Tanben en Islam, Cheikh Ahmadou Bamba Fondator del Muridisme al Senegal, escriu Qassida (preguièras) nomenat "As Sindidi" ("Lo cap generós"), que prega Dieu contra lo mal uèlh:
Assirians
drecha|vinheta|Un pendilh Uèlh de Rubís d'una anciana civilizacion de Mesopotamia benlèu utilizat coma amulet per aparar contra lo mal uèlh. Adilnor Collection. Los Assirians creson fòrça al mal uèlh. Pòrtan sovent una pèrla blau/turquesa dins un colar per s'aparar del mal uèi. Tanben, pòdon se pinçar las patèrlas, coma als Armenians. Se dich que las gents amb d'uèlhs verds e blaus son mai portats a un efièch mal uèlh. Un mejan simple e instantanèu de proteccion dins l'Euròpas Crestiana es de far ki signe de crotz amb dos detz en punta, l'indèx e lo det long
En Judaïsme
Lo mal uèlh es mencionat mai d'un còp dins lo classic Pirkei Avot (Etica dels Nòstres Fraires). Al capítol II, cinq discípols del Rabin Johanan ben Zakai avisan cossí per seguir lo bon camin dins la vida e alunhar lo mal. Rabbi Eliezer dich qu'un mal uèlh es pièger qu'un mal amic, un mal vesin,  un mal còr. Lo Judaism crei qu'un "bon uèlh" designa una actitud de bona volontat e gentum cap als autres. Qualqu'un qu'a aquesta actitud dins la vida gausirà quand son propdan properarà; desirarà lo ben per totes. Un "mal uèlh" mòstra l'actitud opausada. Un òme amb "un mal uèlh" en mai de sentir pas la jòia mas ara una ànsia veraia quand propspèran los autres, e se gausirà quand los autres sofriràn. Una persona d'aqueste caracter representa un grand dangièr per la puretat morala. Fòrça josieus fevroses evitan de parler de los lors objèctes de valor, bonastre que lor venguèt e, subretot, als enfants. Se un d'aquestes son mencionats, lo locutor e/o destinatari dirà "b'li ayin hara" (Ebrieu), es a dire "sens mal uèlh", o "kein eina hara" (Yiddish; abreujat en "kennahara"), "pas de mal uèlh". Un autre mejan d'esconjurar lo mal uèlh es d'escopir tres còps (o far semblant). Los romans nomenan aquesta costuma "despuere malum," escopir lo mal. Es tanben suggerit dins lo 10n comandament: "Cobejaràs ges l'ostal de ton propdan" es una lei contra getar un mal uèi a una autra persona.
Turquia
vinheta|Ornements nazar de forma tradctionala Un nazar tipic es fach man  de veire amb de cercles concetrics o en forma de larma blau escur, blanc, blau clar e negre, a vegada bordejat de jaune/aur.
Coma legat de l'Empire Otoman, es comun en Turquia, Romania, Albania, Bòsnia e Erzegovina, Bulgaria, Grècia, Chipre, Siria, Liban, Palestina, Egipte, Armenia, Iran, Paquistan, Ozbequistan, Afganistan, Iraq e Azerbaitjan, ont lo nazar es sovent pendut dins los ostals, burèls, veïculs, vertits dels enfants, o incorporat de joièls e ornaments. Son prepausats en sovenir als toristas.
Etiopia
La cresença dins lo mal uèlh, o buda, es espandida in Etiopia. Buda es mai sovent considerat coma un poder tengut e realizat per aquestes d'un grop social diferent, per example els Beta Israèl or lo metallurgistas. De crestians etiopian pòrtan un amulet or talisman, nomenat kitab, o invocaràn lo nom de Dieu, per alunhar los damtges de buda. A debtera, qu'es un prèire non ordonat o un profan educat, crearà d'amulets or talismans protectors.
Paquistan
Al Paquistan, lo mal uèlh es nomenat Nazar (نظر). Las gents mai sovent recors al darrièrs tres capítols coma Ikhlas, Al-Falaq e Al-Nas. "Masha'Allah" (ما شاء الله ) ("Se Dieu vòl.") es comunament dich per alunhar lo mal uèlh. La persepcion del mal uèlh varia segon lo nivèl d'educacion. Creson unes qu'utilizar la color negra apara del ma uèlh. D'autres utilizan "taawiz" per alunhar lo mal uèlh. Los proprietaires de camions e de veïculs de transpòrt plaçan mai sovent un pelhòt negre sul paratrucs per evitar lo mal uèlh.
Grècia
Lo mal uèlh, nomenat μάτι (mati), "uèlh", un dispositiu visual apotropaïc, es conegut en Grècia dempuèi lo sègle 6 AbC, qu'apareguèt dins la vaissèla per beure. En Grècia, lo mal uèlh es lançat amb lo procediment del xematiasma (ξεμάτιασμα), que lo "garisseire" recita en siléncia una pregària secreta passada per un parent d'edat del sèxe opausat, mai sovent un grand. De talas pregàrias son reveladas solament per d'escasenças espaecificas, segon la costuma aquestes que las revelan sens destriament pèrdon lo poder d'alunhar lo mal uèlh. Segon la region las versions la pregària en question, es mai sovent: "Santa Verge, Nòstra Dòna, se [aquí ven lo nom de la victima] patís del mal uèlh, desluira lo/ela d'aqueste." Lo Mal repetat tres còps. Segon la tradicion, se qualqu'un es tocat pel mal uèlh, ambedos, la victima e lo "garisseire" començan a badalhar fòrça. Puèi lo "garisseire" realiza lo signe de crotz tres còps, e emet un son d'escopit dins l'aire per tres còps. Un ritual fòrça similar es present dins la Bulgaria vesina.
Un autre "test" per verificar se lo mal uèlh foguèt lançat es aqueste de l'òli: jos de condicions normala, l'òli d'oliva flota sus l'aiga, qu'es mens densa que l'aiga. Lo tèst de l'òli es realizat plaçant una gota d'òli d'oliva dins un veire d'aiga, melhor d'aiga senhada. Se la gota flota, lo tèst es acabat e i a pas de mal uèlh getat. Se la gota s'enfonza, es segur que lo mal es alara lançat. Una autra forma de tèst es de plaçar doas gotas d'òli d'oliva dins un veire d'aiga. se las gotas demoran separadas, lo tèst conclutz qu'i a pas de mal uèlh, mas se fusionan, i es. I a tanben un tresen: dins una sieta plena d'aiga lo "garisseire" plaça tres o nòu gotas d'òli. Se las gotas d'òli venon mai largas e possiblamentse dissòlvon dins l'aiga i a lo mal uèlh. Se las gotas demoran separadas de l'aiga formant un cercla pichon i es pas. Las primièras gotas son mai importantas e lo number de gotas que se dissòlv dins l'aiga indica la fòrça del mal uèlh.
Sant Esteve de la Sarga
Sant Esteve de la Sarga es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Mal uèlh
Grècia
Los Paires de la Glèisa acceptan la cresença populara del mal uèlh, mas l'atribuisson al Diable e a l'Enveja. Dins la teologia gèga lo mal uèlh o vascania (βασκανία) es considerat noisible per aquestes l'enveja fa patir los autres tanben l'adolentit. La Glèisa grèga an una pregària contra vascania dins lo Megan Ieron Sinecdemon (Μέγαν Ιερόν Συνέκδημον) libre de las pregàrias.
Itàlia
esquèrra|vinheta|Amulets del mal uèlh d'Itàlia coma las cornicello, cimaruta, and lunula (1895). The cornicello, "bana pichona", o cornetto, es un amulet long, en forma de bana leugièrament arcada. Los Cornicelli son sovent escultats de coralh roge o realizat d'aur o d'argent. Lo tipe de bana que son censat imitar es una bana de moton non corbada o de craba goat.
Una idea es que de suggestions calhòla coma de simbòls sexuals desvia la masca de l'esfòrç mental necessari per enfachilhar. Una autra es que l'efièch de l'uèlh es de secar los liquids, la secada del fallus (provecant l'impoténcia del mascle) seriá defugida cerca lo refigi dins l'umiditat del sèxe femne. Dels romans antics e los descendents culturals dels pòbles Mediterranèus, aquestes qu'èran pas fortificat per l'embelinament fallic fan usatge de gestes sexuals per alunhar l'agach. Unes d'aquestes gestes son per exemple la mano cornuta (man bana) e la mano in fica (man cona); un ponh amb lo poce passant enter l'indèx e lo det long, representant lo fallus dins lo vagin. En mai dels talismans fallics d'estatuas de mans d'aquestes gestes, o cobèrtas de simbòls magicals, èra portats pels Romans. En America latina, las esculturas representant lo ponh amb lo poce quilhat entre l'indèx e lo det long contunha de portar bonastre. drecha|vinheta|La man cona e la man bana untilizat en itàlia contra lo mal uèlh. Lo portaire del mal uèlh, il jettatore, es descrich coma avent una aparéncia faciala marcanta, ussas arcadas amb un agach regde que lança sos uèlhs negres. A sovent la reputacion d'èsser implicats a l'anagat dins de poders escurs e es l'objècte petòfias sus sas practicas magicas e enebidas. Los òmes astrats avent un fòrt marnetisme paersonal ganhan lèu en notorietat coma jettatori. Lo papa Piu IX crentava lo mal uèlh, e i atribuís una mena d'istòrias de malastre que se debanèt a Roma pendent la darrièra decennia del sègle XIX. De personatges celèbres, dempuèi los poetas cap als bandits, atribuisson lor capacitat al poder de los uèlhs.
Espanha e America latina
Lo mal uèlh o  'Mal de Ojo' es prigondament present dins las culturas popularas en Espanha que son tanben a la bansa de las supersticions en America latina.
Al Mexic e America centrala, los enfants son considerat coma essent a risc subretot per lo mal uèlh e son dotats de braçalets amulet  per proteccion, tipicament una forma d'uèlh pench sus l'amulet. Una autra mesura preventiva a l'agachaire se recomanda toca de tocar los mainats; de la mèsma mena, una persona portant de vestits que poiriá provocar l'enveja se fa la suggestion de tocar l'autre per desviar l'enveja.
Lo garisseire tradicional dins lo Mexic rural es lo curandero que rodeleja un uòu de pola crud sul còrs de la victima per qu'absorbe lo poder de l'enfacinaire del mail uèlh. A la fin l'uòu es trencat e versat dins un veire e plaçat sota lo lièch del pacient près de la tèsta. A vegada se verifica que l'uòu apareis gaireben cuèch. Aquò se passa quand lo pacient es tocat pel mal uèlh. A vegasa lo mal uèlh es transportat cap l'uòu e al moment reviscola lo pacient. Dins la tradicion ispanica dels sude dels EUA endacòm al Mexic, l'uòu se pòt passar sul pacient fasent de formas de crotz sus tot lo còrs, en recitan lo Nòstre Paire. L'uòu es puèi plaçat dins un veire sota lo lièch del pacient près de la tèsta coma precedentament l'uòu pòt paréisser cuèch.
Dins de partidas d'America del Sud lo fach ojear, agachar amb lo mal uèlh, es un acte involuntar. A vegada se pòt ojear de nenons, animals e objèctes inanimats simplament los acachar e mirar. Pòt produire de malautiás, malaise o fins a la mòrt dels nenons o animals e avaria als objèctes inanimats coma veïculs o ostals. La cresença que lo mal uèlh involuntar se dona per las gens d'agach pesuc, le majan que cal per se'n aparar es de ligar un riban roge a l'animal, nenon o objècte, per atirar lo sòrt sul riban puslèu que per l'objècte que se vòl aparar.
Brasil
Los Brasilians sovent associan lo mal-olhado, mau-olhado or olho gordo (uèlh gròs) a l'enveja o la gelosia sus las plantas domestica e l'òrt, cabeladura atractiva e damatge lo succès economic e de còr e l'armonia en familha.
Encara, los enfants mai vielhs, subretot mascles, que seguisson los ideals culturals de se compartar coma cal, mas que, de biais inexplicable, venon d'adolescents o d'adults problematics, se dich que son victimas del mal uèlh venent de parents que lo comportament dels sieus èra pasadmirable.
Los Amulets qu'aparan del mal uèlh tend èsser mai sovent resistents, de planta un pauc o plan toxicas e escuras dins de luòcs especifics e estrategics del jardin e de l'ostal. Coma la comigo-ninguém-pode ("amb-ièu-pas-degun-pòt"), Dieffenbachia (cana d'ase), espada-de-são-jorge ("Espasa de Sant Jòrdi), Sansevieria trifasciata (langa de sògra) e guiné ("Guinèa"), Petiveria alliacea. Per aquestes que mancan d'espaci se pòt far sanitós  de luòcs especifics, pleantan ensemble dins un pòt sete ervas ("set bonas èrbas"), amb arruda (ruta graveolens), pimenteira (Capsicum annuum), manjericão (balicòt) e alecrim (romanin). D'autre amulets populars contra lo mal uèlh son: l'usatge de miralhs, sus la parida exteriora de la pòrta, o a l'interior en facia de la pòrta màger; una figurina d'elefant amb son l'esquina virada cap a la pòrta; e sal gròs, plaçat en luòcs especific de l'ostal.
Mexic
Lo mal uèlh pòt arribas sens la dimencion de l'enveja,  es una varianta d'aqueste sentiment sosjacent d'inseguretat e de vulnerabilitat relatiu a de fòrças poderosas e ostilas del mitan. Dins son estudi de las actituds medicals dins la val de Santa Clara en Califòrnia, Margaret Clark conclutz: "Dins lo parlar popular Sal si Puedes, lo pacient es vist coma una victima passiva e inocenta de las fòrça malvolentas dins son environament. Aquestas fòrças pòdon èsser de mascs, malesperits, las consequéncias de la pauretat, o un bactèri qu'envasís lo còrs. Lo un boc emissari pòt èsser assistent social que, de biais involontari, 'geta lo mal uèlh' ... Los concèptes populars Mexicans al subjècte de las malautiás son basats en partida de la nocion que las gents pòdon èsser victimas del comportament negligent o malvolent dels autres".
Un autre aspècte del sindròma del mal uèlh dins Ixtepeji es un destorbi de l'equilibri caud-freg de la victima. Segon la cresença populara, lo ma efièch d'una ataca es degut a la fòrça "cauda" de l'agressor dintrant delo còrs del nenom e avaria lo balanç. Currier mostrèt cossí lo sistèma caud-freg mexican es un hot-cold system is un cresença inconscienta dins un modèl de modèl de relacions socialas ont las ànsias socialas son projectadas.Segon Currier, "la natura de la societat païsana de la societat mexicana es coma que cada individú deu de contunh ensejar de manténer lo balanç entre las doas fòrça socialas opausadas: la tendéncia cap a l'intimitat e cap a la retirada. [Es alara prepausat] que la preocupacion de contunh per realizar lo balanç entre 'caud' e 'freg' es una mena de reconstituir, en tèrmes simbolics, una activitat fondamentala dins las relacions socialas."
Índia
Dins los Estats del nòrd de l'Índia, coma Uttar Pradesh, Rajasthan, Haryana, Uttarakhand e Himachal Pradesh, lo mal uèlh se nomena "Drishti" o Buri Nazar. Un braçalet amulet, tatoatge o autre subjècte (Nazar battu), o un esloga, se pòt utilizar per alunhar lo mal uèlh. De proprietaris de camions escrivon l'eslogan per alunhar lo mal uèlh: "buri nazar wale tera muh kala" ("Ò uèi del mal, que sorna venga ta cara").
Vejatz tanben
vinheta|John Phillip, The Evil Eye (1859), autoretrach de l'artista fasent l'esquiça d'una gitana espanhòla que pensa qu'el li geta lo mal uèlh.
Damase Arbaud
thumb|200px|[[Manòsca, vila administrada per Arbaud]] Damase Arbaud (Manòsca, 9 de decembre de 1814 - Manòsca, 30 de mai de 1876) foguèt un intellectuau provençau dau sègle XIX, mètge diplomat de Montpelhièr, cònsol de Manòsca a partir de sei 25 ans e en un moment decisiu dau desvolopament urban d'aquesta vila, e erudit e cercaire autor de divèrs estudis sabents subre sa vila e sa region ; dins tota son òbra, es mai que mai remembrat per son antologia de cançons provençalas realizada gràcias a una enquista comandada per lo ministre de l'instruccion publica a Napoleon III e tanben amic personau d'Arbaud Ipolit Fortoul. Fortoul aviá demandat que dins tota França se collectèsse lei cançons popularas de cada region. Arbaud foguèt fòrça rigorós e tecnicament pron scientific (en notant la musica tanben) coma o sotalinha dins sa reedicion de l'òbra lo provençalista e Majorau dau Felibritge Joan Luc Domenge.
Es interessant de sotalinhar qu'un anonim escriguèt una biografia d'Arbaud que menciona ansin son trabalh : ''Lo brave medecin... se met en campanha. Vaga demandar, de s'entrevar, de faire charrar l'un, cantar l'autre, de tot notar, aire e paraulas, sensa pèrdre una sillaba ni una nòta ; puei de triar lo gran e la mondilha, d'escriure a drecha, a gaucha, de cernilhar lei vièlhs escrichs, de comparar lei dires de cadun ambé lei cançons deis autres país eca ...''.
Malhèras
Malhèras (Maillères en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Ititas
Leis Ititas son un pòble antic d'Anatolia dau millenari II avC. A partir dau sègle XVII avC, desvolopèron un estat poderós centrat sus la vila de Hattusa. Au sègle XIV avC, aqueu reiaume èra vengut una poissança majora de la region e capitèt d'estendre sa dominacion sus lo nòrd de Siria onte se turtèt ais ambicions d'Egipte, de Mitanni e de l'Empèri Assirian. Pasmens, a la fin dau sègle XIII avC ò au començament dau sègle XII avC, lo reiaume itita foguèt destruch per lei Pòbles de la Mar.
Malhèras
Toponimia
Dauzat e Rostaing qu'explican lo nom per ua fabrica de malhs, çò qui pareish estranh a Bénédicte Boyrie-Fénié. Lo mot malhèra, encara viu, qu'a lo sens de « chòpa, clòta, trauc d'aiga »; lo mot qu'ei aparentat au basque malha, « terren umide e fertile ». Las Landas de Gasconha avant lo sègle XIX qu'èra un país de braus e la nocion de malhèra qu'èra banala.
Ititas
Origina
Fòrça ipotèsis foguèron desvolopadas per explicar la preséncia d'aquels pòbles an Anatolia. De cercaires an perpausat que serián venguts dels Balcans, d'autres que serián venguts del Sud de Russia, de Caucàs, del Nòrd de Mesopotamia. Lo periòde de lor arribada es tamben discutida. foguèt dich qu'èran ja en Anatolia vèrs 7 000 abC. Aquela incertitud ven de que l'arqueologia actuala mòstra pas de traças d'una « invasion » exteriora de l'Anatolia.
Un autre problèma es que los tèxtes en itita contenon de parts dins una autra lenga, pas indoeuropèa, l'hattic. Pasmens, aquela lenga es confinada a una usança rituala e religiosa. Per Bryce (2005), significa que la populacion del país itita èra mesclada. Aquel es nomenat país de Hatti.
Istòria
thumb|left|bas-relèu del rei Tudhaliya IV, a [[Hattusa]] Vèrs 1620 o 1650 abC, los ititas establiguèron un reialme dins lo Nòrd de l'Anatolia centrala. Lo còr del país itita es la region de la ribièra Halys ont se tròba lor capitala, Hattusa. La vila foguèt sens dobte fortificada per lo rei Hantili.
La cronologia distinguís dos o tres periòdes dins l'istòria itita. Lo reialme ancian va del règne de Labarna, vèrs 1650 a lo de Telepinu vèrs 1500.
De 1500 a 1400 abC los reis que se succedisson son mal coneguts. Aquel temps escur e d'afebliment de l'Empèri es de vegadas sonat lo reialme mejan. Vèrs 1400 comença amb Tudhaliya Ièr lo reialme nòu que dura dusqua sa casuda finala jos lo règne de Supiluliuma II vèrs 1176 abC.
Beauvoir (Iona)
Beauvoir es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha.
Geografia
La commune de Beauvoir se trouve en plein cœur de l'Yonne (89), non loin d'Auxerre, de Toucy (connue comme ville natale de Pierre Larousse, l'illustre fondateur des dictionnaires du même nom). Cette commune se trouve nichée au cœur d'une sorte de vallée, elle est surplombée par la colline de la Champagne. Cette colline héberge d'ailleurs le réservoir municipal qui alimente une bonne partie de la commune (L'Epinoy par ex). L'autre partie étant sous la tutelle du Syndicat des eaux (Les Tessons ou le lotissement la Pelle de la Cité).
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La municipalitat de Beauvoir i aguèt gerit pendent près de 43 ans per Michaut Bernard, #que #acabar los sieus mandats per daissar luòc a Vincent Roland pendent un mandat, fins en 2008. La municipalitat #far de nombrosas disposicions e se tròba uèi fòrça plan equipada per la siá modèsta talha; n'efièch, la municipalitat dispausa d'una sala de las fèstas a las equipas modèrnas, d'un terren de fotbòl d'una polida talha, d'un cuert de tennis, d'una glèisa regularament rénovée e mantenuda. An debutat recentament en la municipalitat dels trabalhs pel bastiment d'una station de épuration en pretenent melhorar lo tractament de las aigas usadas del lotissement La Pelle de la Vila #que s'es considerablament estendut e desvolopat, en ressortint largament las capacitats de la station actuala.
La commune de Beauvoir fut gérée pendant près de 43 ans par Michaut Bernard, qui acheva ses mandats pour laisser place à Vincent Roland durant un mandat, jusqu'en 2008. La commune fit de nombreux aménagements et se retrouve aujourd'hui très bien équipée pour sa modeste taille; en effet, la commune dispose d'une salle des fêtes aux équipements modernes, d'un terrain de football d'une belle taille, d'un court de tennis, d'une église régulièrement rénovée et entretenue. Récemment ont débuté dans la commune des travaux pour la construction d'une station d'épuration visant à améliorer le traitement des eaux usées du lotissement La Pelle de La Cité qui s'est considérablement étendu et développé, dépassant largement les capacités de la station actuelle.
Den
thumb|200px|left|taula d'[[evòri dab lo nom de Her de Den marcat sobiron]] Den o Her-Den que ho un faraon de la I dinastia egipciana durant lo periòde tinita. Com los autes reis d'aquesta dinastia, Tinis qu'èra la soa capitala e que ho sepelit dens la necropòli d'aquesta ciutat (au ras d'Abidòs) a Umm el-Qa'ab.
Lo son nom de Her qu'èra Her-Den e lo son nom de Sa-Ra (mentavut suber la Lista reiau d'Abidòs qu'èra Semti o Septi.
En ieroglifs Septi que s'escriu
Nicolas Grimal que situa lo son regnat enter -3050 e -2995. Aqueth regnat qu'auré començat per la regéncia de la soa mair Mernet o Meretnet ("l'aimada de Net). Grimal parla d'un regnat "gloriós" dab campanhas en Asia, ua organizacion administrativa renforçada, riquessas de las granas e l'emplec peu purmèr còp atestat d'un Nom de Nisot Biti (Rei de Hauta e Baisha Egipte hornit aus dus autes noms de la soa titulatura) e de pèira dens ua partida deu son tombèu.
Sant Cesari
Sant Cesari (lo nom francés entrò 1934 es Saint-Cézaire) o Sant Cesari de Sianha (Saint-Cézaire-sur-Siagne en francés) es una comuna occitana de Provença, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Sent Iriès d'Aissa
Sent Iriès d'Aissa (Saint-Yrieix-sous-Aixe en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los sent-iriès.
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Sent Iriès d'Aissa en Nauta Vinhana
(376) Geometria
(376) Geometria es un asteroïde.
Germiny
Germiny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
Vilatge a flanc de serral
Village à flanc de coteau
Loggia dei Cavalieri
300px|thumb|La Loggia dei Cavalieri
La Loggia dei Cavalieri (en occitan: "La lòtja dels cavalièrs") es un dels edificis mai representatius del centre istoric de Treviso. Se situa al crosament de la via Martiri della Libertà amb la via Indipendenza. Aqueste bastiment qu'èra lo simbòl del poder politic de la noblesa foguèt construch durant lo govèrn de Giacomo da Perugia entre 1276 e1 1277.
Panthera atrox
Eth Leon american (Panthera atrox), descorbert per Joseph Leidy en 1853 e tanben coneishut coma Leon d'America deth Nòrd o Leon des Baumes american siguec un felid escantit coneishut solament pes fossils trapadi. Demorèc pendent eth Pleistocèn e ère originari d'America del Nòrd tot e que migrèc enquia America del Sud pendent eth Gran Cambi American. Ère un des mès grand felids que jamès an demorat ena Tèrra. Totun, qu'encara n'i avie un encara mès gran (Panthera leo fossilis). Demorèc pendent eth Pleistocèn inferior e miei e ère un 25 % mès gran qu'es leons actuals.
Descripcion
Hèia entre 180 e 250 cm de longada e avie ua coa que hèia 100 cm. Hèia enquia 1,20 m de nautada. Es sues pates èren mès longues que non pas es d'autes espècies de leons e pr'açò se pensa que podie caçar animals plan rapids. Pesava entre 190 es hemelhes mès petites enquia 340-360 kg es mascles mès grani. Un mascle african actual pesa solament entre 190-230 kg. Avie tanben era caisha deth cran mès gran de toti es felids que jamès demorèren ena istòria e aquerò hè pensar qu'ère plan mès intelligent. Eth leon d'America del Nòrd ère un predator tarrible, rival der Ors de morre cuert (Arctodus sinus) e a qui dilhèu tanben atacave.
S'an trapat enquia 100 specimèns de leon american en La Brea, en Los Angeles. Pr'açò qu'era estructura dera esqueleta ei plan coneishuda. Es sues dent bremben plan es des leons actuals mès èren mès granes e non avie pas peus ath tòrn deth còth coma en es leons africans d'aué. Totun, que bèri uns leons avien un pauc de peu ath tòrn deth còth.
Abitat
Eth leon american aguèc eth cran mès gran de toti es felids jamès trapadi e pr'aquerò se pensa qu'ère plan mès intelligent qu'es autes felids contemporanèus.
En eth sud d'Alaska, eth leon american apareishèc pendent era darrèra epòca interglaciara. Dempús s'espandiguèc per tota America des d'Alaska enquiath Peru. Solament en America del Nòrd oriental e ena peninsola de Florida non i demoràc pas. Coma plan d'autes grani mamifèrs s'escantilhèc pendent era fin deth pleistocèn, hè d'aperaquí 10.000 annades. En aquera epòca eth leon american ère un des animals apartenhents ara megafauna pleistocenica mès abondanti. Es sues despulhes son comunes en eth Yukon e en es potzi de petroli de La Brea (Los Angeles). Totun, qu'es sues rèstes son mens abondantes en La Brea que non pas es d'Smilodon o es deth Lop Tarrible (Lupi terrificanti). Açò suggereish ua mès gran abilitat entà evitar es arratèrs o qu'aguesti animals avien utilizat ua estrategia de caça disparièra e que les evitaven. thumb|Eth leon american aguèc eth cran mès gran de toti es felids jamès trapadi e pr'aquerò se pensa qu'ère plan mès intelligent qu'es autes felids contemporanèus.
Climat
En quauques airaus eth leon american demorèc en lòcs damb condicions climatiques gelides. Probablaments utilizaven es baumes o d'autes refugis entà húger deth heired. Tanben i podien aver hicat èrba o huelhes, coma hè eth tigre siberian, un aute felid qu'encara demora en eth nòrd aué.
Es leon american caçava de segur eth cèrvi, eth shivau nòrd-american (aué escantilhadi), eth bisont american, eth mamot e d'autes grans animali ervibòrs. Segosn diuèrsi estudis se confirma que caçava solet o en parelhes pr'amor qu'es fossils trapats non se poden desseparar per edat e per sexe coma se non avesse caçat en grops, coma hèn es leons africans moderns.
4 de novembre
Decèsses
Veire tanben :
Panthera atrox
Climat
Eth sòn escantilhament ei ligat damb er escantilhament der olocèn que tuèc era majoritat des victimes dera megafauna. Es sòns uassi an estat trapadi entre es refugis des nadius americani paleolitics. Açò hè pensar que era caça hèta per aqueri òmes tanben podèc contribuir ath sòn escantilhament. Aué se pòt veir ua arrepresentacion deth prumèr especimèn de leon american descorbert en ua estatua deth paleontològ Joseph Leidy qu'ei en dehòra dera Academia de Sciéncies Naturales de Filadelfia.
Classament
Aué eth leon american ei classat coma ua sosespècia de leon, damb eth nom scientific de Panthera leo atrox qu'en latin vò díder leon qu'espanta. De còps ei tanben classat coma ua espècia pròpia. De còps ei tanben classat coma ua espècia pròpia, damb eth nom de Panthera atrox. Bèri un scientifics pensen qu'eth leon des baumes ère dera familha des tigres pèr sòn cran (Groiss, 1996). Totun, diuèrsi estudis genetics an demostrat qu'eth leon american avie relacions mès granes damb eth leon europèu mès que non pas damb es felids actuals. Damb tot, qu'era filogenesi d'aguesta espècia encara ei aué discutida.
Tà veir tanben
· Panthera leo vereshchagini
Mistral (vent)
Lo mistral (o mistrau) (mistral en francés, mestral en catalan, maestrale en còrs e italian) es un vent de nòrd-oèst (NW) a nòrd (N), fresc o freg e sovent violent, que concernís lo nòrd del bacin de la Mediterranèa Occidentala. S'apèla tramontana en Lengadòc, mistral en Provença e sus la Còsta d'Azur, mas es lo meteis vent que pòt bufar fins al sud de las Balearas e aténher lo nòrd de Tunisia.
Causas del mistral
180px|right|thumb|Corredors del mistral L'aparicion del mistral (e de la tramontana) es ligada a l'arribada d'un flux maritim fresc d'origina atlantica, o d'un flux freg continental, qu'arriba en Mediterranèa pel còl de Lauragués e lo corredor Ròse-Sòna.
Las causas de desenclavament del mistral son : Es pas indispensable qu'aquestas quatre condicions sián acampadas.
Previsions
La preséncia de cirrus, sustot se son nombroses e localizats vèrs l'Oèst pòt èsser un signe anonciator del mistral, mas es pas sistematic.
Efièches del vent
Un autre efièch del mistral es visible dins la valada de Ròse, particularament al sud de Valença : sa fòrça e sa persisténcia influisson sus la creissença dels arbres isolats que son fòrtament inclinats vèrs lo sud.
Particula elementària
En Fisica de las particulas, una particula elementària, o particula fondamentala, es una particula que se coneis pas la composicion: Se sap pas s’es constituida d'autras particulas mai pichonas. Las particulas elementàrias inclusisson los fermions fondamentals (quarks, leptons, e las antiparticulas, los antiquarks e los antileptons) que compausan la matèria e l'antimatièria, E tanben de bosons (bosons de jauge e boson de Higgs) que son de vectors de fòrças e jògan un ròtle de mediator dins las interaccions elementàrias entre los fermions. Una particula que conten mai d’unas particulas elementàrias es una plusieurs particules élémentaires es una particula composita.
La matèria tala que se la conéis es compausada d'atóms, que se cresiá èsser de particulas elementàrias (lo mot « atóm » significa insecable en grèc). La quita existéncia de l'atòm foguèt controversiada fins a 1910: los fisicians de l'epòca vesián las moleculas coma d’illusions matematicas e la matèria sonque compausada d’energia. Enseguida, los constituents subatomicas foguèron identificats. Al començament de las annadas 1930, l'electron e lo proton foguèron observadas, e tanben lo foton, la particula de la radiacion electromagnetica. Mentretant, las avançadas recentas de la mecanica quantica cambièron radicalament la quita concepcion de la particula, qu'una particula sola podava ocupar una partida de l’espaci coma lo fariá una onda, un fenomèn qu’es pas sempre explicable a nòstra escala compausadas d’objècte (coma atòms e moleculas) qu’an una localitat precisa.
Amb la teoria quantica, se descobriguèt que los protons e los neutrons contenián de quarks (nomenats up e down), ara considerarts coma de particulas elementàrias. E a l'interior d'una molecula, los tres gras de libertat de l'electron (carga, espin e orbitala) pòdon èsser destriats per la foncion d’onda en tres quasi-particulas (olon, espinon et orbiton). Pasmens, un electron liure (qu’es atomic pas en orbita a l’entorn d'un nuclèu atomic e donc sens movement orbital) sembla insecable e demora classificat coma particula elementària.
Los fermions elementaris an un espin semientièr e obesisson a l’estatistica de Fermi-Dirac e al principi d'exclusion de Pauli: constituisson la matèria barionica. Los bosons an un espin entièr e obesisson a l’estatistica de Bose-Einstein : constituisson las interaccions elementàrias, levat la gravitacion qu’avèm pas encora capitat a integrar al modèl estandard.
Los dotze fermions descrich pel modèl estandard son classificats en tres generacions, es a dire en tres quadruplets de particulas que los tèrmes correspondents son de massa creissanta d'una generacion a la seguenta. Sols los fermions de la primièra generacion (que la massa es mai fèbla) de biais corrent son observats e constituisson la matèria que coneissem ; los uèit autres fermions s'obsèrvon pas que dins de condicions particuliarament energeticas (coma dins un accelerator de particulas).
Istòria
Los Grècs de l'Antiquitat, coma Democrit, introduguèron lo mot « atòm », que significa « indivisible », per nomenar los constituents fondamentals de la matèria. Se descobriguèt al sègle XX que los quites atòms èran compausat de pichonas particulas : electrons, protons e neutrons (veniá don possible de « trencar un atòm »).
Dins la annadas 1930, los scientifics pensavan que los electrons, los protons efoguèron alara designats coma « particulas elementàrias ».
Per estudiar l'interaccion dels neutrons e dels protons dins l nuclèu atomic, se los fa far de tust dins un accelerator de particulas. Se decobriguèt alara qu’aquestas particulas subatomicas son d’esperelas compausadas d’objèctes mai pichons, los quarks. Los protons e los neutrons son compausats cadun de quarks. Aquestas particulas compositas son gaireben sempre representadas jos forma perfièchament esferica mas aquesta darrièra representa solament la region de l’espaci al delà de que la natura composita d’aquestas particulas ven visibla. Dins lo modèl estandard, proton e neutron an veraiament pas de forma.
Fins ara, pas cap de sosestructura foguèt descobèrta als quarks ni als eleectrons. Son donc las novèlas particulas elementàrias.
L'observacion des tusts de particulas, compositas esovent instablas, permetèt als fisicians de deduire l’existéncia de novèlas particulas elementàrias. La descripcion dels compausants de basa de la natura e de lors interaccions es descricha dins la teoria fisica nomenada lo « modèl estandard » de las particulas.
Particulas elementàrias del modèl estandard
Los primièrs passes dins l'elaboracion del modèl estadard de las particulas elementàrias los faguèron en 1960 lo fisician american Sheldon Glashow, prèmi Nobel de fisica 1979, amb l'unificacion de l'interaccion electromagnetica e de l'interaccion fèbla en une interaccion electrofèbla al dessús d'una energia d'unificacion de l'òrdre de. Puèi, en 1967, l'American Steven Weinberg e lo Paquistanés Abdus Salam integrèron lo mecanisme de Higgs (teorizat en 1964 per Peter Higgs) al model realizat per Glashow per li donar sa forma actuala, que pren en compte de la massa de las particulas; recebèron atal mo prèmi Nobel de fisica 1979, mentrtant que Glashow. Fin finla, lo modèl estandard foguèt finalizat par l'unificaion de la cromodinamica quantica amb l’interaccion electrofèbla, per i integrar l'interaccion fòrta prenent en compte entre autres la libertat asimptotica lo confinhament de color dels quarks en hadrons que la carga de color resultanta es sempre « blanca » (que le qualificatiu cromodinamic aplicat a aquesta teoria quantica dels camps).
Fermions
Los fermions son descrichs pel modèl estandard coma avent un espin semientièr e respectant lo principi d'exclusion de Pauli en acòrdi amb lo teorèma espin-estatistica. Existís dotze fermions descrich pel modèl estandard.
Los fermions elementaris podavan èsser classificada en tres familhas. Cada familha conten dos quarks, un lepton cargat e son neutrino. D'una familha a l'autra, las proprietats de las particulas sont semblablas, levat lor massa. Aquestas massas son sempre mai elevadas de la primièra a la tresena familha.
La primièra familha conten las particulas mai establas e correntas: los quarks up e down, l'electron e lo neutrino electronic (νe). Dins la segonda familha, i a los quarks charm e strange E tanben lo muon e lo neutrino muonic (νμ). Los quarks top et bottom, lo tauon e le neutrino tauic (ντ) forman la tresena familha.
Absoludament tot çò qu’existís resulta de l'agençament d’aquestas 12 particulas o de lors antiparticulas: los fermions forman la matèria.
Leptons
Dentre los dotze fermions del modèl estandard, sièis seràn pas somés a l'interaccion fòrta e coneisson pas que l'interaccion fèbla e l'interaccion electromagnetica: son los leptons. L'interaccion electromagnetica concernís pas las particulas portant una carga electrica, alara que l'interaccion fèbla agís sus totes los leptons, e tanben aquestes electricament neutres.
Lo lepton mai conegut es l'electron (e). Los dos autres leptons encargats son lo muon (μ) e lo tau (τ). Son plan mai massisses que l'electron. Los tres leptons sens carge electrica son los neutrinos (ν, de la letra grèga "nu"). I a una sabor de neutrino associada a cadun dels leptons cargats: un neutrino electronic (νe), un neutrino muoni (νμ) e un neutrino tauonic (ντ).
L'existéncia du neutrino electronic foguèt predicha per Wolfgang Pauli en 1932, mas es pas qu'en 1956 que foguèt descobèrt. Mentretant, lo muon foguèt observat (en 1936) dins las reaccions entre l'atmosfèra e los rais cosmics. Pas res fasiá pensar a son existéncia, fins a qu'Isidor Isaac Rabi, un fisician de las particulas, aculhiguèt la novèla demandant: « Mas qui comendèt aqueste daquòs? ». La suspresa venguèt una cerca mai prigonda e menèt a la descobèrta dels autres leptons.
Los neutrinos foguèron plan malaisits a veire que fan gaireben pas d’interaccion amb la matèria. Cal bastir d’observatòris sosterranhs, alunhats de tota perturbacion, per poder detactar unes neutrinos per jorn. Pasmens, lo Solelh larga una enòrma quantitat de neutrinos. Atal, de milliards de neutrinos solars passan pel nòstres còrs a cada segonda, mas fan pas d’interaccion sonque amb el. Cada lepton a son antilepton, de mèsma massa, mèsme espin, mas de carga electrica opausada, d'isoespin fèble opausat o encora d'elicitat invèrs (esquèrra pels neutrinos, drecha pel antineutrinos):
Quarks
D’entre los dotze fermions del modèl estandard, sonque sièis coneisson l'interaccion fòrta al mèsme títol que l'interaccion fèbla e l'interaccion electromagnetica: so los quarks.
En 1964, Murray Gell-Mann e George Zweig descobriguèron de biais independent que de centenats de particulas podavan s’explicar per de combinasons de sonque tres elements. Gell-Mann causiguèt lo nom « quarks » per designar aquestes elements. Aqueste mot foguèt inventat per James Joyce dins son roman Finnegans Wake. Es pas qu’al començament de las annadas 1970 que la realitat fisica d’aquestes quarks foguèt provada, e que s’aucèron al reng de particulas.
Hugues III d'Oisy
Hugues III d'Oisy (1145 - 1189) foguèt lo senhor d'Oisy e de Crèvecœur, castelan de Cambrai e vescomte de Meaux.
Particula elementària
Quarks
Savèm ara qu’i a sièis menas o sabors de quarks. Foguèron nomenats, per òrdre de massas creissenta: up, down, strange, charm, bottom e top. Mai, per cadun d’aqueste quarks, i a un antiquark correspondent.
Los quarks an la proprietat d'aver una carga electrica fraccionària. Aquesta carga es de 2/3 pels quarks up, charm e top e de –1/3 pels quarks down, strange e bottom.
Los quarks son de particulas sociablas: se’n trapa pas jamai un que siá sol. Se tenon en paquets de dos o tres per formar de particulas nomenadas hadrons. Per exemple, lo proton es un hadron compausat de dos quarks up e d'un quark down. Quant al neutron, es format de dos quarks down e d'un quark up. Aquesta proprietat fa que las particulas observadas a l'estat liure an totas una carga electrica entièra o nula.
Martinvelle
Geografia
Martinvelle Es un vilatge del sud-oèst de la Vôge, limitrophe de la Anautita-Saône. Lo nòrd de la municipalitat es inclus en la bòsc de Darney.
Particula elementària
Quarks
Las particulas formadas de quarks e d'antiquarks son nomenadas hadrons. Se destrian en doas classas:
Martinvelle
Geografia
A la separacion dels grands aqueles, Martinvelle se situa a Unitat|25|km}} al sud-es de Contrexéville, a Unitat|10|km al sud de Monthureux-sus-Saône e a Unitat|9|km  al nòrd de Cor.
Particula elementària
Quarks
drecha|vinheta|200x200px|Sintèsi additiva de las [[colors primàrias.]] L'interaccion fòrta es responsabla del confinhament dels quarks, a causa de que es impossible d'observar una particula elementària o compausada que la carga de color resultanta es pas « blanca ». Existís en efièch tres « colors » (nomenadas convencionalament roge, verd, bleu en referéncia a la colors primàrias) e tres « anticolors » (nomenadas convencionalament antiroge, antiverd e antiblau), qu’obesisson a las règles seguentas, remembrant la sintèsi additiva de colors primàrias:
Martinvelle
Geografia
Martinvelle est un village du sud-ouest de la Vôge, limitrophe de la Haute-Saône. Le nord de la commune est inclus dans la forêt de Darney.
Particula elementària
Quarks
Las « anticolors » antiroge, antiverd; antiblau son mai sovent representadas respectivament en cian, magenta e jaune.
Tot quark essent portaire d'una d’aquestas tres cargas de color (existís pas de quark « blanc »), deu necessàriament dintrar en interaccion amb o alara un antiquark portaire de son anticolor (çò que dona un meson, qu’es donc un boson composit), o alara dos autres quarks, portant dos cargas de color, amb una resultanta « blanca » (çò que fa un baryon, qu’es un fermion composit).
Bosons
Los bosons sont descrichs pel modèl estandard coma avent un espin entièr e essent regits per l’estatistica de Bose-Einstein: diferents bosons pròches pòdon ocupar lo mèsme estat quantic, al contrari dels fermions.
Martinvelle
Geografia
À l'écart des grands axes, Martinvelle se situe à 25 km au sud-est de Contrexéville, à 10 km au sud de Monthureux-sur-Saône et à 9 km au nord de Corre.
Particula elementària
Bosons de gauja
« Cossí aquestas particula tenon ensems? » La reponsa resulta dins l'interaccion de las quatre fòrças fiscas: la gravitacion, la fòrça nucleària fòrta, la fòrça nucleària fèbla e la fòrça electromagnetica. Las fòrça agisson suls fermions elementaris per l'escambi de bosons de gauja, l'autra classa de particulas elementàrias. Se nomena tanben los bosons de gauja de « particula de radiacion ».
I a 12 bosons de gauja dins lo modèl estandard: lo foton, 8 gluons e 3 bosons fèbles. Mai, se predich l'existéncia del graviton qu’a pas encore estat observat. Cada boson de gauja es associat a una fòrça:
Martinvelle
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Particula elementària
Bosons de gauja
Lo ròtle del graviton (non detectat) seriá de transmetre la fòrça gravitacionala. Mas lo graviton fa pas partit del modèl estandard. Son existéncia es simplament sooçonada, pas cap d’experiéncia mostrèt encora sa preséncia.
Martinvelle
Istòria
Lo passat de Martinvelle es mai virat cap a la Franca-Comtat que cap a la Lorraine. Los senhors de Passavant e los Esmez de #Aver-Tot (alias Esmez-Deutout) èran los mèstres dels luòcs abans la Revolucion. 80px|left|Blason
Particula elementària
Bosons de gauja
Los dotze bosons de gauja son de vectors de las tres interaccions del modèl estandard:
Lo quadre çai dejós resuma lors proprietats: Cada d’aquestes bosons es son antiparticula, levat los bosons W– e W+ que son antiparticulas l'una de l'autra.
Martinvelle
Istòria
Le passé de Martinvelle est davantage tourné vers la Franche-Comté que vers la Lorraine. Les seigneurs de Passavant et les Esmez d'Eut-Tout (alias Esmez-Deutout) étaient les maîtres des lieux avant la Révolution. 80px|left|Blason
Particula elementària
Boson de Higgs
Lo modèl estandard implica l'existéncia del boson de Higgs, permetent a las autras particulas de prene lor massa.
A l'origina, dins lo modèl estandard de la fisica de las particulas, totas las particulas elementàrias aurián degut aver una massa nulla, çò qu’s pas confòrme a l'observacion: los scientifica Podèron establir experimentalament las massas de difeerentas particulas amb de bonas precisions. Sols lo foton e los gluons serián de massa nulla.
Per corrigir lo modèl, Peter Higgs prepausèt, cap a la fin de las annadas 1960, d’i apondre una autra particula: un boson balhant las massas a totas las autras particulas. L'idèa de basa èra que las particulas èran que las particulas prenon una massa fasent interaccion amb lo camp de Higgs portat per aqueste boson de Higgs. Aqueste mecanisme es ara considerat coma una partida essenciala del modèl estandard.
Lo 4 de julhet de 2012, lo CERN mostrèt al LHC un boson presentant pel primièr còp las caracteristicas esperadas del Higgs dins un domèni de l'òrdre de 125 GeV (correspondent gaireben a 133 còps la massa del proton) amb 99,9999 % de certitud. La confirmacion definitiva d’aquesta descobèrta dins unas annadas per respectar totes los critèris mai sovent admeses en fisica de las particulas. Lo boson de Higgs es responsable de la massa de las particulas dins aqueste modèl, mas es vector d'aucuna interaccion: es donc pas un boson de gauja.
Graviton
Lo graviton foguèt introduch per las teorias de la gravitacion quantica per assajar d’integrar la gravitacion al modèl estandard, e foguèt pas jamai observat; lo graviton fa donc pas partit del modèl estandard, mas seriá un boson de gauja, vector de la gravitacion.
Schmallenberg
thumb|Schmallenberg Schmallenberg es una vila alemanda. Quatrena vila d'Alemanha per òrdre d'importància, se situa dins lo land de Ren del Nòrd-Vestfàlia. Sa populacion èra de 24 980 abitants en 2013.
Particula elementària
Antimatèria
A cada particula correspond una antiparticula — es la simetria C. Una particula es semblabla a son antiparticula, amb de cambiaments de signe. La carga electrica es opausada, A çò que definís l'antiparticula. La massa es pasmens identica.
Mai, una particula de carga nulla pòt èsser sa sieuna antiparticula; es lo cas dem foton.
En combinant d’antiprotons, d’antineutrons e d’antielectrons, es possible de crear des antiatòms. Mai, los fisicians se son ja aplicats a bastir d’atòms d'antiidrogèn, en quantitats importantas (50 000 atòms) dins los laboratòris del CERN.
Sant Guim de Freixenet
Sant Guim de Freixenet es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Particula elementària
Antimatèria
Qunad una particula de matèria e son antiparticula s’encontran, elles s'anientisson de complet e venon energia. Los tusts entre particulas e antiparticulas produson donc fòrça d’energia e son mai sovent utilizats dins las experiéncias al sen dels accelerators.