cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vent
Tipes de vent
En certanei cas, lei vents pòdon formar de fenomèns particulars que son considerats coma d'eveniments extrèms car son susceptibles de causar de destruccions grèvas. Aquelei fenomèns son sovent liats a la formacion d'un remolin de vents a l'entorn d'una depression. A d'escalas importantas, aquò pòu prendre la forma d'un ciclòn. A de nivèus pus locaus, pòdon formar de tornados que son de fenomèns fòrça violents.
Vents instantanèu e mejan
La mesura dau vent es principalament realizada amb lei nocions de « vent instantanèu » e de « vent mejan ». Lo premier es la valor dau vent mesurada sus un periòde de tres segondas e lo segond es la valor calculada sus un periòde de dètz minutas. Aquelei definicions permèton de tenir còmpte de la variabilitat dau vent qu'es generalament fòrça importanta dins un endrech donat.
Lo tèrme « raissa » descriu una aumentacion sobda dau vent instantanèu, superiora au vent mejan de mai de 10 nos (aperaquí 18 km/h). Durant una raissa, la direccion dau vent pòu tanben variar, de còps dins de proporcions importantas (mai de 45° a respècte de la direccion dau vent mejan). Lei raissas son pus frequentas quand lei massas d'aire son instablas, quand lo vent mejan es important ò quand un relèu trebola lo rajament dau vent.
Variacion verticala dau vent
La velocitat dau vent aumenta generalament amb l'altitud. D'efiech, lo rajament de l'aire a proximitat dau sòu es freinat per leis obstacles naturaus ò umans (montanhas, seuvas, immòbles...). Pasmens, aquò varia segon la situacion meteorologica generala. Se l'aire es « instable », es sovent braçat vèrs leis altituds autas e sa velocitat varia pauc. En revènge, quand l'aire es « estable », lei variacions en foncion de l'autor pòdon venir fòrça importantas entre lo sòu e, per exemple, la cima d'un aubre isolat. Dins aqueu cas, se parla de cisalhament verticau dau vent.
Escala de Beaufort
Concebuda en 1805, e melhorada mai d'un còp per la seguida, l'escala de Beaufort es un sistèma empiric per mesurar la fòrça dau vent. Es fòrça utilizada per la navegacion e per la realizacion de cartas meteorologicas. Permet tanben de definir de nivèus de perilh. Per exemple, en França, un vent de fòrça 7 entraïna l'emission d'un bulletin d'alèrta especific per leis autoritats.
Autreis escalas de mesura
Per mesurar certanei fenomèns especifics, d'escalas adaptadas son estadas definidas. En particular, es lo cas de l'Escala de Saffir-Simpson qu'es utilizada per mesurar l'intensitat d'un ciclòn tropicau ò de l'Escala de Fujita que permet de realizar la meteissa causa amb lei tornados.
Valors de remarca
En 2020, lo recòrd de velocitat dau vent èra estat mesurat en 1999 dins un tornado en Oklahoma amb una raissa mesurada a 484 km/h per un radar meteorologic Doppler mobil. Dins una estacion meteorologica, la valor pus auta foguèt enregistrada a Barrow Island en Austràlia durant un ciclòn tropicau (408 km/h en 1996). Enfin, lo vent mejan pus important observat agantèt la velocitat de 361 km/h en 1961 durant lo ciclòn Nancy.
En Occitània, lei recòrds de vent son generalament mesurats per leis estacions installadas a la cima dau mont Augal (335 km/h en 1966) ò de Ventor (320 km/h en 1967). De raissas a 360 km/h foguèt egalament enregistrada per leis anemomètres dau mont Augal durant l'episòdi de 1966.
Lei viroletas
Lei viroletas son de dispositius generalament metallics installats sus una teulissa e formats d'un element capable de virar a l'entorn d'un aisse verticau. Permet d'indicar la provenància dau vent e es generalament associada amb una crotz direccionala orientada vèrs lei ponchs cardenaus.
Leis anemomètres
Leis anemomètres son d'instruments permetent de mesurar la velocitat ò la pression dau vent. N'existís de tipes fòrça variats que pòdon èsser gropats en doas categorias principalas : Per melhorar la precision dei mesuras, plusors anemomètres pòdon èsser utilizats. En meteorologia, un anemomètre dèu èsser plaçat a la cima d'un mast de 10 m segon una procedura estandardizada per l'Organizacion Meteorologica Mondiala. Es ansin sovent associat a una viroleta qu'indica la direccion dau vent. Per lei vents caotics, existís egalament d'anemomètres bidireccionaus permetent de mesurar lei vents orizontaus e verticaus.
Efiechs dau vent
Lo vent a energia importanta que li permet de portar de quantitats importantas de calor, d'umiditat, de polluents ò de particulas solidas (arena, poussa...). A tanben d'efiechs segondaris coma la formacion d'ondas a la superficia deis estendudas d'aiga, especialament lei mars e leis oceans, la mesa en plaça de certanei corrents marins, la mesa en plaça de cambis entre l'atmosfèra e lo sòu, l'erosion e lo transpòrt dei sediments. Lei fenomèns d'erosion son de còps fòrça importants e lo vent n'es lo motor principau dins lei regions onte lei precipitacions son raras (desèrts...).
Per lei societats umanas, lo vent pòu entraïnar de catastròfas naturalas grèvas coma de ciclòns tropicaus ò de tornados. De mejans especifics foguèron ansin creats per prevenir e alertar lei populacions regularament menaçadas per aquelei riscs. Pasmens, l'energia eoliana pòu tanben servir de fònts d'energia (eolianas).
Vents regionaus en Occitània
Occitània es una region onte lei vents son nombrós. En particular, aguèron una influéncia importanta dins lei regions maritimas, especialament aquelei a l'entorn de la Mar Mediterranèa, en causa de lor caractèr potencialament violents. Entre lei vents pus importants dau país, se pòdon citar :
Vents extraterrèstres
thumb|right|[[Fotografia de l'atmosfèra de Jupitèr amb de bendas de nívols mostrant la preséncia de vents violents.]]
Olías del Rey
250px|right|thumb|Una carrièra Olías del Rey es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Benaguasil
Benaguasil es un municipi de la província espanhòla de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Mast de cocanha
drecha|vinheta|200x200px|Lo graissatge del mast pendent la Tomatina ([[Buñol, Espanha)]] Lo mast de cocanha es un jòc tradicional popular que consistís a pojar un pal per prene un o mai objèctes qu’i son penjats. L’arbre es abitualament mai lis possible, e gaireben sempre onchat de grassa o de sabon, per far la pojada malaïsida, veire impossibla per unes jogaires. Lo suc es dotat d'una ròda que son prenjats los prèmis: lecariás, salcissas, cambajons, joginas, botelhas e mai.
Aqueste jòc es o èra practicat dins las fèstas popularas d'Euròpa, subretot en França, en Espanha e dins las illas Britanicas, e tanben en America del sud.
Noms vernaculars
esquèrra|vinheta|lo Mast de cocanha, [[Francisco Goya|Francisco de Goya, 1787]]
Essex
Essex ( pron.: [ˈɛsɨks]) es un comtat administratiu e ceremonial d'Anglatèrra. Aquesta region, situada al nòrd-èst de la vila de Londres, es part dels Home Counties.
Camille Pissarro
Jacob Abraham Camille Pissarro (1830-1903) foguèt un pintor francés del movement impressionista. Conegut coma lo paire dels impressionistas, foguèt amic de Edgar Degas, Paul Gauguin, Claude Monet e Pau Cesana, e tanben professor de Cesana, Gauguin, de son filh Lucien Pissarro e de la pintora americana Mary Cassat.
Le Vrétot
Le Vrétot es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Tèrrabaisha
Tèrrabaisha (Terrebasse en francés) qu'es ua comuna gascoa, situada dens lo departament de la Hauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Le Vrétot
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Tèrrabaisha
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, la comunautat de Tèrrabaisha, de Terrebasse o d’Esquiédaze, qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de la diocèsi de Sent Bertran de Comenge e de la senescaucia de Tolosa. Lo vocable de la glèisa qu'es Sent Bertomiu. Tanlèu 1790, Tèrrabaisha qu'èra deu canton d'Aurinhac.
Hampshire (Anglatèrra)
Hampshire es un comtat del sud d'Anglatèrra.
Devrouze
Devrouze es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha Franca Comtat.
Canton de Vilanòva
Lo canton de Vilanòva es una anciana division administrativa de Roergue, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Vilafranca de Roergue, lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, totas las comunas passèron dins lo canton novèl de Vilanovés e Vilafrancat (burèu centralizator : Vilanòva).
Devrouze
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Placa de Nazca
thumb|Mapa en projeccion ortografica de la placa de Nazca La placa de Nazca es una placa tectonica de la litosfèra de la planeta Tèrra. Sa superfícia es de 0.397 estereoradians. Mai sovent s'i associa las placas de l'illa de Pascas, de las Galápagos e de Juan Fernandez. Lo nom de placa de Nazca ven de la província peruviana de Nazca.
Canton de Vilanòva
La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian roergàs.
Composicion
Lo Canton de Vilanòva se compausava de 10 comunas :
Placa de Nazca
Cobrís una partiada de l'èst de l'ocean Pacific amb las illas Galápagos e l'illa de Pascas. Pòrta pas cap de partida continentala e es donc compausada sonque de litosfèra oceanica.
Canton de Vilanòva
Istòria
Los cantons de Vilanòva e de Montsalés se creèron en 1790 dins lo districte de Vilafranca.
Placa de Nazca
La placa de Nazca intra en contacte amb las placas pacifica, de l'illa de Pascas, Juan Fernández, antartida, sudamericana, de l'Altiplano, dels Andes del Nòrd, de Panamà, de Cocos e de las Galápagos.
Canton de Vilanòva
Istòria
En 1801, lo canton de Vilanòva siaguèt conservat e lo de Montsalés suprimit
A las eleccions departamentalas del 22 de març de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-205 del 21 de febrièr de 2014, lo canton de Vilanòva siaguèt suprimit, o, se se vòl, espandit al canton novèl de Vilanovés e Vilafrancat.
Placa de Nazca
Sas frontièras amb las autras placas son formadas de la fòssa de Peró e Chile sus la còsta pacifica d'America del Sud e de las dorsalas de las Galápagos, del Pacific Èst e del Chile dins l'ocean Pacific.
Lo desplaçament de la placa de Nazca se fa cap al nòrd èst a una velocitat de 7,55 centimètres per an en mejana o encara a una velocitat de rotacion de 1.36° per milion d'ans segon un pòl eulerian situat a 55°58' de latitud nòrd e 90°10' de longitud oèst (referencial: placa pacifica).
A la tripla joncion de las placas de Nazca, sudamericana e antartida se realizèt un grand décrochement considerat coma la causa del seïsme nomenat lo Grand Tèrratrem de Chile de magnitud 9,5 en 1960.
La placa de Nazca (amb las placas de las Cocos, de Juan de Fuca, Rivera, Explorer e Gorda) constituís un rèste de la placa Farallon que desapreguèt gaireben tota per subduccion jol continent american al Jurassic.
Tiebas-Muruarte de Reta
Tiebas-Muruarte de Reta es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Gara de Castèlnau d'Estretasfonts
drecha|sens_quadre La gara de Castèlnau d'Estretasfonts es una gara ferroviària de la linha de Bordèu Sant Joan a Seta Vila, situada sul territòri de la comuna de Castèlnau d'Estretasfonts, dins lo departament de la Nauta Garona.
Foguèt mesa en servici en 1856 per la Companhiá dels Camins de fèrre del Miègjorn.
Es una gara de la SNCF, desservida per de trens TER d'Occitània.
Situacion ferroviària
Establida a 111 mètres d'altitud, la gara es situada al punt quilometric (PK) 234,964 de la linha de Bordèu Sant Joan a Seta Vila, entre la gara de Grisòlas e la gara de Sent Jòri.
Lista dels emperaires romans
Aquelarticle presenta la liste des emperaires romans dempuèi August fins a la deposicion de Romul August.
Lo títol d'Emperaire roman, resultant d'un concèpte pro modèrne, resumís la posicion tenguda pels individús tenent lo poder dans l'Empèri roman. L'Empièri, desvolopat dempuèi la Republica romana après aver fach de sa capitala Roma lo poder dominant en Euròpa al sègle I AbC, se caracteriza per la concentracion dels poders entre las mans d'un sol individú, puslèu qu'entre aqueles del "Senat e del pòble roman (Senatus populusque romanus, SPQR).
August (Augustus) es sovent reconegut coma essent lo primièr emperaire. Segon las fonts, Juli Cesar (Gaius Julius Caesar) fa o fa pas partit de la lista coma essent lo primièr. Oficialament e al moment de sa mòrt en 44 AbC, ten lo títol de dictator a vida, mas es August qu'acaba amb la Republica en 27 AbC. Aquel sap trapar un equilibri entre un poder pro fòrt per èsser durable e lo manten aparent de las institucions republicanas, e mèna, al contrari de Cesar, una vida privada simpla e sens luxe ostentatòri (volent paréisser coma un primus inter pares, « primièr entre los sieus parelhs »), tot acumulant una immensa concentracion de poders, de segur d'origina republicana, mas desligat de lor magistratura (imperium, tribun de la plèba, eca). S'assegura d'utilizar pas de títol especific per qualificar sos poders, que pas jamai pren  d'esperel, mas se los fas conferirr pel Senat. Son regne comença en 27 AbC, es el que realiza las refòrmas que Cesar sonque aviá promulgadas, donant atal a l'Empèri de trachs economics e socials fòrça diferents d'aqueles de la Republica.
Lo mot latin imperator, que nos ven « emperaire », designava a l'origina pas qu'una qualitat militara (aquela de general en cap) d'entre totes los títols e poders acumulats per August. Per designar l'emperaire, los Romans utilizavan puslèu los tèrmes de « Cesar », d’« August (títol) », car consideravan totes los emperaires coma ligatss senon per la sang, al mens per una mena de ligam d'adopcion, a la familha de Cesar (los primièrs emperaires èran de vertat de sa familha). Lo prenom de l'emperaire après son aveniment es Imperator per la majoritat dels sobeirans romans, los nomen e cognomen variant seguent los titularis. Lo tèrme modèrne d'emperaire es donc utilizat per descriure los dirigents de l'empèri roman, essent donat los ligams estrechs qu'entretengavan amb l'armada (que dependava lo sosten armat de lor poder) e discriminava pas los estils diferents de govèrn pendent las diferentas fasas de l'Empèri.
Fin finala, se cal destriar lo periòde del Principat ont los emperaires se comportan mai o mens al biais d'August, es a dire coma de magistrats (levat unas excepcions) e lo periòde del Dominat ont las institucions de Dioclecian e de Constantin transforman prifongondament lo ròtle d'emperaire, lo fasent passar de primus inter pares a dominus et deus, « senhor e dieu », revelant atal l'evolucion de fach ligada a la Crisi del tresen sègle.
Dinastia dels Julioclaudians
La dinastia dels Juliclaudians règna dempuèi lo començament de l'Empèri en -27  fins al suicidi de Neron en 68. Donant las relacions incestuosas frequentas, unes emperaires son a vegada considerats coma de "fòls", coma Caligula. Juli Cesar es a vegada a tòrt considerat coma lo primièr empereraire de la dinastia, qu'èra de las gens dels Iulii, alara qu'èra nomenat dictator a vida de la Republica romana e imperator a títol militar. Après sa mòrt lo 15 de març de -44, es son nebòt e filh adoptiu Octavi (futur August) que fonda lo Principat e l'Empèri roman en -27 e regna mai de quarante ans, son règne essent un dels mai long de l'istòria de l'Empèri.
Lo poder passa de biais dinastic, coma dins una monarquia, unes emperaires nomenon lor successor a lor preferéncia. Sus cinc emperaires, sonque dos morisson de causa naturala. Mai, alara que Tibèri ven de mostrar sul tròn, un primièr usurpator de l'Empèri ensag de prene lo poder sens capitar.
An dels quatre emperaires
Los quatre emperaires sont Galba, Oton, Vitelli e Vespasian, los tres primièrs essent nomenats e capvirats (assassinats o suicidits) pendnet l'an 69. En decembre, Vespasian fonda la dinastia dels Flavians, e règna encara gaireben detz ans. Los ans 68 e 69 correspondon a una novèla guèrra civila romana, oposant entre eles dels ciutadans romans. A la mòrt de Neron en 68, Nimfidi Sabin ensag d'usurpar lo tròn a Galba, fasent valer sa pretenduda descendéncia de Caligula.
Dinastia dels Flavians
Vespasian es lo darrièr emperaire de l'an dels quatre emperaires (69) e lo fondator de la dinastia dels Flavians. Los sieus aliats se ligan un a una lo camp de Vespasian, Vitelli es fin finala batut pendent la segonda batalha de Bedriacum. Los tres emperaires flavians ensajan de far tornar l'equilibri economic e militar de l'Empèri, aflaquit pels darrièrs emperaires juliocladians e per la guèrra civila de 69.
Vespasian reglementa d'en primièr l'estatut de l'emperaire, que precisa sos poders segon la Lex de imperio Vespasiani, contribuissent a far del Prince pas mai un òme excepcionalament investit de mai d'un poders mas un magistrat del pòble roman, e legitima la designacion de l'emperaire per l'armada, de per abans investit pel Senat. Tanben torna afar d'òrdre dins las finanças de l’Estat, mestreja doas revòltas e comença la construccion del Colisèu (70). Fin finala, nomena sos dos filhs, Tit e Domician, Cesars (ne fasent atal sos eritièrs), lo cort règne de Tit (2 ans) essent seguit per aquel de son fraire fins a son assassinat en 96 que marca la fin de la dinastia.
Dinastia dels Antonins
Lo nom de la dinastia ven d'Antonin lo Pietós (Antonius Pius), e lors règnes successius, mai pasibles que los precedents, sus 84 ans an tanben donat lo nom de "sègle d'aur" al sègle II, balhant una certa estabilitat à l'Empèri. Los cinc primièrs emperaires son chafrats los "cinq bons emperaires". Levat Comòde, cada emperaire moriguèt de causa naturala, e causiguèt de son vivent aquel que li succedariá, quatre d'entre eles avent pas agut d'eritièr natural.
Segond an dels quatre emperaires
193 es un autre an que se succediguèron diferents emperaires. La lista va de la mòrt de Commòde lo 31 decembre de 192, sul còp remplaçat per Pertinax, causir pel Senat puèi assassinat per la garda pretoriana, alara qu'a sa mòrt Didi Julian crompa son coronament als soldats de la garda fàcia Tit Flavi Sulpician. Fin finala, a partir del mes de junh, Septimi Sever, fondator de la dinastia dels Sevèrs, e proclamat emperaire per las legions de Panònia, alara que Pescenni Niger l'èst per las legions de Siria e Clodi Albin per las legions de Bretanha. Sevèr arriba a Roma e decapita Julian, puèi se liga anb Albin contra Niger que desfach a Issos en 194. Desfach Clodi Albin en 196 a la batalha de Lugdunum.
Trente Tirans
Se nomena los Trente Tirans una seria d'usurpators qu'an o aurián viscut al sègle, pendent los règnes de Valerian, de Gallian, de Claudi lo Gothic e d'Aurelian entre 253 e 270.
Districtes de la Còsta d'Evòri
Lo districte es una anciana division administrativa de la Còsta d’Evòri. Creats en 2011 per dessús de las regions, los districtes son suprimits en 2014.
Lista dels emperaires romans
Lo Dominat (285 a 476)
Après la fin de la crisi del sègle III, Dioclecian s’autoproclama emperaire en 284 e pausa las basas de la separacion de l'Empèri roman en 286.
Tetrarquias e dinastia dels Constantinians
La tetrarquia (285-324) es un sistèma foncionant, coma son nom l'indica, sus quatre govèrns: per cada division de l'Empèri (Orient e Occident), existís un emperaire màger (« August ») e un emperaire subordonat (« Cesar »), lo Primus Augustus (« Primièr August ») demora pasmens l'emperaire màger. Tres tetrarquias se succiguèron abans que lo sistèma se desagrèja e Constantin I lo grand torna sol mèstre de l'Empèri en 324.
Districtes de la Còsta d'Evòri
Las 31 regions èran agropadas dins 12 districtes. Existisson tanben 2 districtes autonòms, Abidjan e Iamossocro, que son ara al meteis nivèl que las regions.
Son tornats creats en 2021 coma districtes autonòmes.
Lista dels emperaires romans
Tetrarquias e dinastia dels Constantinians
Nota: donar l'encambament dels règnes respectius, lo tablèu çai dejós es pas necessàriament cronologic.
Dinatia dels Teodosians
Teoodòsi I es lo darrièr emperaire a dirigir efectivament la totalitat de l'Empèri roman. Sos successors son sos filhs Flavi Arcadi encargat de l'Orient, futur « Empèri bizantin », que viu fins a 1453, e Flavi Onori encarga de l'Occident, nomenar « Empèri roman d'Occident », que s'aclapa en 476.
Darrièrs emperaires d'Occident
L'Empèri roman d'Occidant desaparéis en 476 quand son darnièr emperaire, Romul Augustul, es deposat per Odoacre. Juli Nepos es el lo darrièr emperaire legitim, reconegut per l'emperaire d'Orient e pels reis dels pòbles federats (Francs, Vsigòts, Burgonds ....) fins a sa mòrt en 480.
Pasmens, vèrs l'an 500, a la seguida de sa victòria fàcia als Ostrogòts, lo rei dels Francs Clodovèu I recebèt lo títol de cònsol dels Romans del costat de l'emperaire d'Orient. Ne profiècha alara per prene lo títol d’« August ».
Emperaires d'Orient
Pendent gaireben de mila ans se succediguèron tretze dinastias d'emperaires. Alara que Flavi Arcadi es lo primièr emperaire roman d'Orient après la separacion oficiala de l'Empèri, Zenon es considerat coma lo darrièrr emperaire roman d'Orient e lo primièr emperaire bizantin, donant l'aclapament de l'Empèri roman d'Occident en 476.
Tirapu
Tirapu es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Tresen Reich
thumb|right|250px|Drapèu dau Tresen Reich.
Lo Tresen Reich (var. Tresau Reich, Tresesme Reich) es un tèrme que designa l'Estat alemand nazi qu'Adolf Hitler dirigissèt de 1933 a 1945. Lo nom oficiau dau regim èra, coma per l'Empèri Alemand e la Republica de Weimar, Deutsches Reich, puei a partir de 1943, Großdeutsches Reich.
Hitler èra lo cap dau Partit Nacionau-Socialista dei Trabalhaires Alemands (Nationalsozialistischen Deutschen Arbeiterpartei - NSDAP - en alemand). Lo mot nazisme es un acronim que representa la doctrina qu'Hitler e son regim politic definissèt ; vèn dei letras dau nom de la doctrina, que venguèt lo nom dau partit : Nationalsozialismus.
Lo regim durèt dotze ans, de la nominacion d'Hitler per cancelier lo 30 de genier de 1933 a la capitulacion sensa condicion dau Reich vencut lo 8 de mai de 1945, seguida per l'arrestacion lo 23 de mai dau darrier govèrn nazi de Karl Dönitz. La propaganda nazi destinava lo Tresen Reich a durar "mila ans". Ne'n durèt dotze, e d'autra part jamai lei nazis dissouguèron formalament la Republica de Weimar.
Estat policier de tipe totalitari, lo Tresen Reich si basa avant tot sus lo "poder carismatic" absolut qu'exercisse lo Führer Adolf Hitler, e es responsable de l'entrinament de la Segonda Guèrra Mondiala en Euròpa, durant qué l'acusan, entre autres crimes de massa, dau genocidi dei judieus (Shoah) e dei Tziganes (Porajmos) d'Euròpa, de la mesa a mòrt sistematica deis andicapats, e de la persecucion de toei leis opausants potenciaus.
La crisi generala
A partir de 1929, la Republica de Weimar victima, coma la màger part deis estats europèus, de la crisi economica internacionala qu'entraïnèt de dificultats majoras coma l'aparicion d'un chaumatge de massa persistent. Lei mesuras politicas per faciar aquelei problemas van prefondament devesir lei principaus partits politics alemands que serán d'ara endavant pas capable de formar una coalicion. Aquò va causar l'agravament de la crisi e la deriva vèrs un regim totjorn pus autoritari que va causar l'emergéncia dau nazisme en 1933.
La division dei partits politics alemands
Lo 28 de genier de 1930, mentre que lo chaumatge regardava 13% de la populacion alemanda, lei partits dau centre refusèron de sostenir l'adopcion dau plan Young per lo pagament dei Reparacions de guèrra sensa l'adopcion de mesuras destinadas au redreiçament dei finanças de l'Estat. Pasmens, lei partits d'esquèrra lei refusèron entraïnant l'impossibilitat de formar un govèrn novèu e lo renforçament dau poder presidenciau.
La radicalizacion dau regim
L'abséncia de govèrn tenent la majoritat dei vòtes au Parlament va permetre l'instauracion d'un regim presidenciau fòrt. D'efèct, l'article 48 de la Constitucion de Weimar èra una solucion alternativa au poder de l'assemblada. Ansin, a partir de març de 1930, lei govèrns successius diriguèron lo país sensa majoritat e gràcias ais attribucions dau president alemand : lei deputats avián la possibilitat de rebutar una decision governementala per un vòte mai lo president aviá lo drech de dissòuvre lo Parlament causant d'eleccions novèlas. La crenhença d'aqueleis eleccions per lei partits va alora permetre l'installacion de govèrn durant quauquei mes.
Lo retorn d'una diplomacia de confrontacion
thumb|Lo cancelier Brüning.
La politica dau cancelier Brüning foguèt caracterizada per lo retorn d'una diplomacia ofensiva còntra lei clausas dau tractat de Versalhas e per un agravament de la crisi economica que será la causa de sa remanda en mai de 1932. Au nivèu diplomatic, refusèt lei proposicions de Briand relativa a la seguritat collectiva e assaièt de preparar una union economica amb Àustria qu'èra defenduda per Versalhas. Lo projècte s'acabèt per una revirada en causa de l'oposicion francesa. Dins aquò, obtenguèt dos succès importants qu'èran la fin dau pagament dei Reparacions e l'acceptacion per leis autrei país de l'idèa d'un rearmament alemand.
L'agravament de la crisi
Au nivèu economic, la politica de Brüning de lucha còntra l'inflacion aguèt gaire de succès e venguèt rapidament la fònt d'un agravament fòrça important de la crisi. Assaiant de redurre lei despensas e de baissar lei pretz e lei salaris, causèt una aumentacion novèla dau chaumatge e un reforçament dei partits comunista (KPD) e nazi ais eleccions legislativas de setembre de 1930. Puei, a partir de l'estiu de 1931, la crisi dau sistèma bancari entraïnèt unei falhida e una baissa de la produccion industriala. Enfin, establiguèt una politica de limitacion deis importacions e contunièt sa politica visant baissas dei pretz e dei salaris per de diminucions novèlas en setembre e en decembre de 1931.
Aquelei mesuras, tocant principalament la capacitat de crompa deis Alemands, aguèron de consequéncias desastrosas. Per exemple, la produccion industriala foguèt devesida per dos per l'industria de bens de produccion entre 1929 e 1932 e demeniguèt de 20% per lei bens de consomacion. Enterin, lei pretz foguèt demenits per mai de 30%. Aquò causèt una multiplicacion dei falhidas e lo chaumatge evolucionèt de 14% de la populacion activa en 1930 a 29,9% en 1932.
Lo progrès dau nazisme
Lei problemas economicas d'Alemanha e la politica economica desastrosa dau cancelier Bruning van permetre lo renforçament dei partits extremistas alemands e principalament lo partit nazi que va venir la premiera fòrça politica dau país.
La reorganizacion dau Partit Nazi
Creat en 1919 a partir dau DAP d'Anton Drexler, lo Partit Nazi (NSDAP) obtenguèt rapidament una audiéncia importanta ambé 50,000 militants en 1923. Hitler n'en venguèt lo cap en 1921 e assaièt de prendre lo poder per un còp d'estat mancat en 1923. Après sa revirada, lo partit capitèt de subreviure e Hitler decidiguèt de conquistar lo poder per la via legala. Sei resultats demorèron febles fins au començament de la crisi que será l'occasion de l'ascension dau partit entre lei formacions principalas de la vida politica alemanda.
Pasmens, leis annadas 1920 veguèron la creacion de la màger part d'estructuras importantas dau partit e de son programa politic. Ansin, Hitler aprofichèt son periòde d'empresonament per escriure e teorizar sa pensada politica dins Mein Kempf. A sa liberacion, lo NSDAP foguèt donc refondat ambé de principis novèus coma l'engatjament absolut de militants envèrs lor cap e lo respèct d'una disciplina estricta. En 1925, la milicia dau partit Sturmabteilung (SA) foguèt reorganizada e en novembre d'unitats novèlas (Schutz Staffel dichas SS) foguèron creadas per assegurar la proteccion de la direccion dau partit. Lo dispositiu foguèt completat en 1926 per la formacion dei Hitlerjugend e d'estructuras de propaganda. En revènge, lo rèsta de l'organizacion èra variada car Hitler donèt una autonomia importanta ai caps locaus que devián solament li demorar fidèus.
Lo dinamisme nazi
Lei progrès dau Partit Nazi foguèron lents durant leis annadas 1920 mai sei basas organizacionalas li permetèron una creissança rapida a partir de 1930 tant au nivèu dei resultats ais eleccions qu'au nivèu dau nombre de militants. Per exemple, sei resultats ais eleccions legislativas aumentèron de 2,6% en 1928, a 18,3% en 1930 e a 37,2% en 1932. De ministres nazis participèron au govèrn tre lo mes de genier de 1930 e lo partit obtenguèt divèrsei succès ais eleccions localas entre 1929 e 1932. D'autra part, lo nombre d'aderents dau partit aumentèt fortament durant aqueu periòde : 42,000 en 1927 e 357,000 a l fin de 1930. Leis organizacions militaras dau partit aprofichèron tanben aqueleis evolucions per se desvolopar : en 1932, la SA teniá 471,000 òmes e la SS 29,000. Ansin, entre 1930 e 1932, lo NSDAP venguèt lo premier partit de la vida politica alemanda.
La revirada dau govèrn von Papen
thumb|right|Retrach de Franz von Papen.
Après la fin dau govèrn Brüning, lo pòste de cancelier foguèt fisat a Franz von Papen. Aristocrata reaccionari, nomèt un govèrn principalament format d'autreis aristocratas e assaièt de domesticar lei nazis. Dins aquò, se turtèt a lor oposicion après leis eleccions legislativas de 1932 onte lo NSDAP venguèt lo premier partit alemand. Von Papen aumentèt donc lo caractèr autoritari dau regim governant per decrets car lei Nazis e lei comunistas avián pron de deputats per empachar la formacion d'una coalicion governementala.
Lo programa economic de von Papen aviá per objectiu de sostenir leis entrepresas per permetre un redreiçament dau rèsta de l'economia. Decidiguèt de baissas d'impòsts, una aumentacion de possibilitats de crèdit e l'adopcion d'una politica de comandas d'Estat. De mai, lei patrons obtenguèron lo drech de demenir encara lei salaris e leis ajudas per lei chaumaires foguèron egalament encara limitadas. Aquela politica permetèt un redreiçament feble de l'economia a partir de 1932 mai creèt de dificultats suplementàrias per lei victimas de la crisi.
Pasmens, lei Nazis desiravan pas veire la politica de von Papen obtenir de resultats. Lei partits d'esquèrra èran tanben fòrça opausats au govèrn après sei manòbras per rebutar lo govèrn sociau-democrata de Prussia. Ansin, von Papen assaièt d'empachar lo Parlament de votar una mocion de censura còntra son accion. Obtenguèt donc la dissolucion dau Reichstag e assaièt de cambiar la constitucion per crear un estat novèu sus de basas autoritarias e corporatistas. Dins aquò, son plan foguèt desjogat per von Schleicher, que pensava encara possible d'utilizar lo NSDAP au profiech dei conservadors, e per lei resultats febles de sei candidats (10% aperaquí). Von Papen demissionèt donc en novembre de 1932 e foguèt remplaçat per Kurt von Schleicher.
Saint-Étienne-de-Brillouet
Saint-Étienne-de-Brillouet es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Tresen Reich
La revirada dau govèrn von Schleicher
Pasmens, von Schleicher devriá demissionar avans d'obtenir lei resultats de sa politica. D'efèct, pauc sostengut per lei partits d'esquèrra qu'èran opausats a un regim repausant sus lei fòrças armadas, lo cancelier deguèt tanben faciar la crenhéncia dau mitan deis afaires. Ansin, von Schleicher perdiguèt lo sostèn dau president Hindenburg e abandonèt son pòste lo 28 de genier de 1932.
Saint-Étienne-de-Brillouet
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Tresen Reich
L'Estat nazi dau Tresen Reich
La mesa en plaça de la dictatura nazi foguèt pas immediata. S'installèt pauc a pauc entre genier de 1933 e aost de 1934 e deguèt faciar divèrsei crisis. Puei, en 1934 e 1938, se consolidèt aprofichant lo sostèn de la màger part deis Alemands. Enfin, a partir de 1939 e lo començament de la guèrra, se radicalizèt principalament en causa de la politica « d'assaniment » etnica dau regim e dei necessitats de la guèrra.
Lei negociacions ambé lei conservators
La situacion dei Nazis dins lo govèrn d'Hitler format en genier de 1933 èra relativament malaisada car, rapidament, se formèt una aliança dei movements conservators sostenguda per lo president Hindenburg. Gropèt l'ensems de l'aristocràcia agricòla, dei mitans d'afaires e dei fòrças tradicionalas qu'èran units ambé leis elements nacionalistas dau NSDAP per luchar còntra lo marxisme. Hitler deguèt donc obtenir a son profiech lo sostèn dei grands patrons alemands. Ansin, un rescòntre secrèt foguèt organizada per Göring onte lo cancelier assegurèt lei caps d'industria alemands de son intencion de crear un avenidor tranquil gràcias a l'edificacion d'un estat autoritari, la destruccion dei sindicats e lo rearmament.
L'incendi dau Reichstag e sei consequéncias
thumb|right|Incendi dau Reichstag.
A partir de febrier de 1933, Frick, ministre nazi de l'Interior, e Göring utilizèron lei capacitats de l'Estat per crear una atmosfèra de tensions e de trebols. Lo KPD e lo SPD foguèron lei butas principalas enterin que Goebbels dirigiguèt una campanha de propaganda massiva còntra lei movements d'esquèrra e dau centre. Lo 27 de febrier de 1933, l'incendi dau Reichstag e l'arrestacion sus lei luòcs d'un simple qu'èra conegut coma comunista foguèt descrich per lei Nazis coma lo començament d'un còp d'estat comunista. Foguèt donc l'occasion per lei Nazis d'atacar lei partits d'esquèrra e de donar a Hitler lo poder absolut per luchar còntra lei comunistas.
Dins aquò, maugrat aqueleis esfòrç, lei resultats deis eleccions legislativas de març de 1933 foguèron relativament decebeires per lo NSDAP. Ambé 43,9% dei vòtes, obtenguèt son resultat melhor mai pas la majoritat absoluda sensa lo sostèn dei conservators de von Papen (8%). Au contrari, lei partits d'esquèrra resistiguèron maugrat la repression de febrier : 18,2% per lo SPD e 12,3% per lo KPD. Per assegurar son succès, lei nazis van donc utilizar una politica mesclant la negociacion ambé lei conservators e la violéncia còntra l'esquèrra.
D'efèct, d'un caire, tre lo 8 de març, Frick organizèt lei premiers camps de concentracions e lei SA, lei SS e leis autrei sòcis dau NSDAP acomencèron una tièra de purgas dins leis administracions dau país. Maugrat l'oposicion d'una partida importanta deis Alemands, aperaquí 100,000 personas, sospichadas d'èsser jusievas, socialistas o comunistas, foguèron arrestadas. D'un autre caire, lei Nazis renforcèron lor aliança ambé lo rèsta dei conservators (adopcion dau drapèu imperiau ornat dau svastika, ceremònia d'omenatge a Hindenburg lo 21 de març...). De concessions religiosas foguèron tanben promesas per obtenir lo sostèn dei movements catolics. Ansin, gràcias a aquela politica, Hitler capitèt de rassegurar lo camp conservator. Lo 23 de març, gràcias ai persecucions còntra lei deputats comunistas e lei menaças dei SA enceuclant lo luòc de reünion dau Parlament còntra lo rèsta dei deputats, Hitler obtenguèt lo vòte dei poders plens per quatre ans.
La presa de contraròtle dau país
L'installacion de la dictatura nazi necessita unei mes e se debanèt aperaquí de genier de 1933 e aost de 1934. Quatre domenis principaus foguèron regardats : lo domeni politic, lo domeni sociau e economic, lo domeni cultura e, fin finala, lo NSDAP espereu.
La mesa au pas politica
La mesa au pas politica dau país se debanèt a dos nivèus principaus que foguèron la presa de contraròtle de l'administracion alemanda e l'installacion d'una majoritat d'elements nazis dins leis estructuras dau poder d'Estat. Ansin, dins l'administracion, una lèi adoptada lo 7 d'abriu de 1933 permetèt d'eliminar lei jusieus dau còrs dei foncionaris. La mesura foguèt estenduda pauc a pauc a d'autrei mestiers coma lo còrs dei mètges o l'òrdre deis avocats. Enfin, lo salut nazi foguèt impausat a totei lei foncionaris.
La mesa au pas economica e sociala
thumb|right|Aficha dei premierei campanhas antisemitas dau govèrn nazi ambé l'eslogan « Alemands, defendètz-vos : crompetz pas ai jusieus ».
La mesa au pas cultura
thumb|right|Lenhier organizat lo 10 de mai de 1933 a Berlin.
La purga intèrna dau Partit Nazi
La purga intèrna dau NSDAP foguèt lo darrier element de la presa de contraròtle dau país per Hitler. D'efèct, a la prima de 1934, leis espèras socialas d'una partida importanta de la basa dau Partit, especialament au sen deis unitats SA. Aquelei revendicacions inquietèron lei patrons alemands e menacèron l'aliança entre Hitler e lei grops conservators. Entre lei 30 de junh e lo 1 de julhet de 1934, lo cancelier ordonèt donc ai SS, ajudats per la Reichswehr, d'eliminar lei caps principaus de la SA e d'autreis enemics dau regim o d'Hitler, coma l'ancian cancelier von Schleicher o certanei conselhiers de von Papen, sota l'accusacion de traïson. Entre lo 2 e lo 3 de julhèt, Hitler obtenguèt lo sostèn de seis aliats politics e dau rèsta dau Partit per legalizar lei chaples e renforçar son poder. Lei mitans d'afaires foguèron egalament rassegurats e en aost de 1934, après la mòrt dau president Hindenburg, Hitler poguèt donc suprimir lo pòste de president e venir l'autoritat unica dau país. Un referendum confirmèt aquela decision lo 19 d'aost ambé 89,9% de resultats positius.
Lo redreiçament economic
Aprofichant una partida dei mesuras presas en 1932 per lo govèrn von Schleicher, lo regim nazi capitèt de redreiçar l'economia alemanda maugrat una aumentacion deis inegalitats. Ansin, la produccion industriala d'Alemanha de 1937 èra superiora d'un terç au nivèu agantat en 1928 e lo país ocupèt lo segond reng mondiau. De mai, lo chaumatge aviá quasi disparegut e lo nivèu de consomacion de 1937 èra similar a aqueu de 1928 renforçant donc l'idèa dau regine d'un periòde de « redreiçament nacionau ». Aquò permetèt donc d'assegurar la posicion dau govèrn nazi e d'arrestar l'agitacion sociala apareguda durant la crisi.
La formacion d'un estat de repression e d'exclusion
L'Estat nazi èra caracterizat per un ensems doble gropant una administracion tradicionala e una tièra d'institucions nazis que formavan un estat repressiu fòrça eficaç au profiech de la politica d'Hitler.
La formacion d'un sistèma repressiu eficaç
Lo sistèma repressiu nazi veguèt son eficacitat aumentar dins lo corrent de l'evolucion dau regim. Devesidas entre divèrsei servicis, lei fòrças de polícia foguèron plaçadas sota lo contraròtle unic d'Himmler en junh de 1936. Seis organizacions principalas èran : Pauc a pauc, la SS venguèt l'organizacion principala d'aqueu sistèma ambé l'aumentacion dau nombre de sei membres e lor desirança de representar la societat alemanda novèla. De mai, obtenguèt de profiechs economics importants gràcias a l'explecha dei presoniers gardats dins lei camps. Enfin, a partir de 1938, poguèt formar seis unitats militaras pròprias en fòra de l'organizacion de la Wehrmacht.
Aquela organizacion dei fòrças de polícia foguèt fòrça eficaça e lo regim aguèt gaire d'opausants durant son existéncia. Lo movement pus conegut es aqueu de la Ròsa Blanca que seis operacions demorèron fòrça limitadas (difusion de tracts) e rapidament arrestadas per la Gestapo. Ansin, Hitler deguèt pas faciar d'oposicion interiora importanta, levat dau complòt militar de 1944.
L'alargament de la violéncia
Dins lo corrent dau desvolopament de l'aparelh repressiu de l'Estat, l'utilizacion de la violéncia còntra leis oposants o lei categorias de populacion jutjadas inferioras per lei nazis poguèt aumentar. Per aquò, la polícia desvolopèt un sistèma d'entresenhas (denonciacion) aprofichant lo conformisme e l'auto-susvelhança de la populacion. D'autra part, lo regim utilizèt massivament l'encarcerament dei suspècts per de penas evolucionant de quauquei setmanas a perpetuitat. Pasmens, la repression foguèt generalament selectiva avisant lei grops sociaus designats coma enemics per lo regim coma lei comunistas (60-100,000 presoniers en 1933), lei jusieus e leis autrei « raças inferioras », lei « desviants »... etc. Ansin, aperaquí 225,000 foguèron presoniers d'un camp de concentracion entre 1933 e 1939. De mai, fins au començament de la Guèrra, un milion foguèt estremats dins de presons normalas. Lo resultat d'aquela politica foguèt de difusar la paur dins tota la societat alemanda. Ansin, lo regim poguèt fisar sus l'ajuda mai o mens de cada abitant.
Un regim racista e antisemita
Lo racisme es lo centre de l'ideologia nazi que definissiá l'Alemanha en foncion dei raças qu'i èran presentas. La « raça alemanda » èra considerada coma la raça superiora que deviá assegurar sa subrevida en fàcia dei raças inferioras e deis elements degenerats. Inicialament acomençada ambé lei jusieus, aquela politica foguèt estenduda a d'autrei populacions coma lei gitans o leis omosexuals.
La politica d'exclusion dei jusieus de 1933 a 1937
De 1933 a 1937, lo regim nazi apliquèt una politica d'exclusion còntra lei communautats jusievas que foguèron la buta de divèrsei lèis defendent lei jusieus de practicar certaneis activitats. Aquelei mesuras foguèron egalament pontuadas d'accions pus violentas per espaurir lei jusieus e lo rèsta d'Alemanha.
Tres ensems de mesuras an una importància majora. Premier, lei pogròms e lo boicòt organizats a la prima de 1933 dins lei vilas principalas se turtèt ai protestacions estrangieras e a l'indiferéncia de la màger part dei ciutadans. S'acabèt per una revirada importanta e Hitler decidiguèt donc de centralizar la politica antisemita dau Partit. Leis operacions seguentas dispausèron donc d'una organizacion superiora. A partir d'abriu de 1933, divèrsei mestiers foguèron pauc a pauc defenduts ai jusieus maugrat lei protestacions de certanei responsables coma lo president Hindenburg. Enfin, a partir de 1935, lei mesuras còntra lei jusieus s'accelèron ambé l'adopcion dei lèis de Nuremberg que prenguèron fòrça mesuras antisemitas : 13 decrets completèron aquelei lèis qu'entraïnèron la disparicion de 80% dei comèrcis tenguts per de jusieus. De mai, d'autrei pogròms aguèron tornarmai luòc avans que la preparacion dei Jòcs Olimpics obliguèt lo regim de moderar provisòriament sa politica racista.
La politica d'exterminacion dei jusieus e deis autreis « inferiors »
thumb|right|Operacion d'un grop d'exterminacion SS (Einsatzgruppen) en [[Polonha en 1939.]]
thumb|Presoniers sovietics au camp de Mauthausen.
A partir de 1937-1938, la politica antisemita dau regim cambièt de forma evolucionant de l'exclusion a l'eliminacion. D'en premier, aquela darriera foguèt territoriala : lei jusieus foguèron obligats de quitar lo país per l'estrangier en causa de la supression de sei mejans de subsisténcia e una aumentacion de la violéncia. D'impòsts supplementaris foguèron impausats e d'activitats economicas novèlas coma leis agéncias immobilieras foguèron defendudas. De mai, unei sinagògas foguèron incendiadas (Munic lo 9 de junh de 1938, Nuremberg lo 10 d'aost de 1938...) avans l'entraïnament de la « Nuech de Cristau » entre lo 28 e lo 29 d'octòbre de la mema annada. Per venjar la mòrt d'un conselhier de l'ambassada alemanda de París, lei Nazis organizèron un pogròm gigant dins tot lo Reich. Lo bilan foguèt fòrça important ambé 91 mòrts, 267 sinagògas e 7,500 botigas destruchas e l'arrestacion de 30,000 jusieus que foguèron desportats dins lei camps de concentracion per la Gestapo. Puei, lo 12 de novembre, un impòst novèu foguèt creat, pagat solament per la communautat jusieva, per remborsar lei degalhs. Enfin, lo regim decidiguèt « l'arianizacion » de totei leis entrepresas jusievas.
L'objectiu d'aquela politica d'exclusion economica e sociala èra l'emigracion dei jusieus en fòra d'Alemanha. 330,000 quitèron efectivament lo país entre 1933 e 1945 e 220,000 entre 1933 e 1938. A partir d'aquela annada, lo govèrn desvolopèt tanben una politica d'expulsion fòrçada que regardèt principalament lei jusieus vivent en Àustria e en Checoslovaquia. Pasmens, tre lo començament deis annadas 1940, la politica d'eliminacion va evolucionar de l'eliminacion territoriala a l'eliminacion fisica.
Ansin, en 1941, durant l'invasion de l'URSS, de grops especiaus de la SS foguèron cargats de l'execucion deis enemics dau Reich, magerament lei jusieus e lei comunistas. A l'interior d'Alemanha, l'emigracion jusieva foguèt enebida lo 23 d'octòbre de 1941 e lei premierei deportacions en massa acomencèron lo 25 de novembre seguent. Lo 20 de genier de 1942, la conferéncia de Wannsee adoptèt la « solucion finala au problema jusieu ». D'ara endavant, lei jusieus foguèron tracats en Alemanha, dins lei territòris ocupats e dins certanei país aliats e deportats en direccion dei camps de concentracion e d'exterminacion. Ansin, lo regim nazi tuèt aperaquí 5,75 milions de jusieus principalament dins lei camps d'exterminacion.
Pauc a pauc, d'autrei populacions conoguèron un sòrt identic ai populacions jusievas. Lei principalas foguèron lei presoniers sovietics (3,3 milions de mòrts), lei gitans (aperaquí un milion de mòrts), de populacions eslavas coma lei Polonés, divèrsei resistents o oposants politics e lei personas consideradas coma desviantas per lo nazisme (omosexuals, andicapats...). Aqueleis exterminacions, especialament per lei presoniers sovietics, agantèron de proporcions quasi similaras au chaple dei populacions jusievas. De mai, lo regim nazi aviá previst de campanha d'exterminacion massiva dei populacions eslavas dei territòris de l'Èst qu'èran destinats a la colonizacion germanica (Polonha, Ucraïna...).
La politica d'expansion dau regim nazi e sa revirada
La politica internacionala d'Hitler foguèt egalament tocada per lei concepcions racistas dau nazisme e l'objectiu principau d'Hitler èra la conquista d'un « espaci vitau » per la « raça superiora ». Aquela politica acomencèt en 1938 après lo periòde de consolidacion dau regim e la fin dau rearmament alemand. Sa premiera etapa foguèt la destruccion de l'òrdre de Versalhas. Pasmens, aqueu projècte finiguèt per suscitar l'oposicion armada de França e dau Reiaume Unit e entraïnèt lo començament de la partida europèa de la Segonda Guèrra Mondiala.
Aquela darriera aguèt un començament fòrça favorable ais Alemands ambé la conquista de la màger part dau continent europèu e la desfacha totala de França. Pasmens, a partir de 1942, la guèrra còntra lei Sovietics e leis Aliats venguèt desfavorabla ais Alemands. Puei, entre 1943 e 1945, leis armadas dau Reich deguèron recular e lo regim s'afondrèt. Hitler se suicidiguèt en abriu de 1945 e Alemanha foguèt devesida e ocupada per lei venceires de la Segonda Guèrra Mondiala.