cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eugen Ionescu
Biografia
En 1916, lo paire se separa de sa femna e, pertocat e se revelant los sentiments patriotics, quand Romania declarèt la guèrra a Alemanha e a Àustria, tornèt dins son país. Ionescu demorèt amb sa maire e sa sòrre e foguèt obligat de viure dins la carestiá economica. Foguèt internat dins un ostal d'enfants, ont se passèt fòrça mal, e de 1917 a 1919, el e sa sòrre foguèron confisats a una familha de païsans, en Mayenne, al tèrme de Normandia e Bretanha. Aquel periòde venguèt un sovenir astruc de sa vida pel futur escrivan.
Vacanças
Existisson principalament per prevenir l'estrès o d'autras patologias, segon lo critèri de l'estat o del govèrn local, per acréisser la productivitat dins la rèsta de l'an. I a generalament dos tipes de vacanças, las vacanças d'un trabalhador o estudiant que li corresponen legalament, coma las vacanças nomenadas "an sabatic", qu'una persona s'autogerís per un temps mès esperlongat. Los païses independentament definisson dins lor calendièr un periòde que la majoria de la poblacion considèra coma vacanças, generalament de junh a agost dins los païses de l'emisfèri nòrd, coma genièr e febrièr dins los païses de l'emisfèri sud. A bada que los trabalhadors, segon lo país, an de 7 a 45 jorns de vacanças, los estudiants an un periòde mès esperlongat de temps, en fòrça ocasions, ambdós meses e atanben tres (la mitat dels meses confrontants o lo mes entièr posterior o seguent). Dins cèrts païses, lo patron pòt definir los jorns de vacanças de lors trabalhadors, coma atanben la possibilitat d'acumulacion de jorns s'un an se prenon pas o se prenon parcialament. Normalament, mentre que lo trabalhador se trape en vacanças, aquestes jorns que s'absenta de son trabalh son remunerats e aquesta remuneracion pòt èsser sa paga abituala coma parciala.
Douro
Douro (portugués), Duero (espanhòl), es un dels flumes màgers de la Peninsula Iberica. L'origina del seu nom ven del latin, Durius flumen, que son equivalent grèc es Δόυριος ποταμού. Nais a mai de d'altitud a la sèrra d'Urbión (Sistèma Iberic), travèrsa lo planòl de Castelha e Leon e dintra en Portugal, ont desboca dins l'Ocean Atlantic prèp de la vila de Porto. A percorregut dins un bacin de mai de.
Los afluents mai importants en territòri espanhòl son lo Pisuerga, l'Esla, lo Tera, lo Valderaduey e lo Tormes; e en Portugal recep lo Côa, lo Tua, loSabor, lo Corgo, lo Tavora,lo Tâmega, lo Balsemão e lo Sousa.
Es solament navegable en la part bassa del riu, en territòri portugués.
Entre las vilas situadas al bòrd de Douro cal notar: Sòria, Almazán, Aranda de Douro, Tordesillas e Zamora (en Espanha) e Miranda don Douro (en lenga mirandesa: Miranda d'I Douro, Foz-Coa, Pesi da Régua Lamego, Vila Nòva de Gaia e Porto, (en Portugal). En Portugal Douro travèrsa los districtes de Bragança, Garda, Vila Reala, Viséu, Aveiro e Porto.
|thumb||200px|center|Douro (vinhal) L'UNESCO designèt lo 14 de decembre de 2001 la region viticòla del Naut Douro (45° 68' N, 5° 93' O) Patrimòni Mondial de l'Umanitat, dins la categoria païsatge cultural. |thumb||200px|center|Douro (a Porto)
Pargue Olimpic del Segre
Lo Pargue Olimpic del Segre es un equipament que foguèt bastit a la Seu d'Urgèl pels Jòcs Olimpics de Barcelona de 1992 per aculhir lo piragüisme dins la disciplina d'eslalom. Es situat près del riu de Segre mejançant un canal artificial parallèl de 800 mètres e qu'aquel se bifurca en dos canals d'aigas bravas d'un total de 500 mètres de long. Lo desnivèl d'aqueles canals d'aigas bravas es de 6,5 mètres amb un debit de fins a. Lo Pargue del Segre dispausa d'una minicentrala idroelectrica reversibla, que d'un costat, produsís d'electricitat, e de l'autre, en d'epòcas de secada garantís un debit sufisent d'aiga per la siá utilizacion. A tanben un sistèma de remontadors mecanics que t'estàlvia de davalar de l'embarcacion e pujar de nòu a pè.
Escarabajosa de Cabezas
Escarabajosa de Cabezas es un municipi de la província espanhòla de Segovia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Menerbés
Menerbés (Minervois en francés) es un parçan occitan situat en Lengadòc (departament d'Aude e d'Erau). Los limits de Menerbés son de mal definir, lo sol limit natural es la Montanha Negra al nòrd. Menerbés es tot simplament lo pagus menerbensis al sègle IX, lo país a l'entorn de Menèrba, que serà mai tard lo Vescomtat de Menèrba.
Lo gentilici es menerbés -esa.
Argut
Argut (Argut-Dessous en francés) qu'es ua comuna lengadociana istoricament, mès lingüisticament gascoa, situada laguens eth departament dera Hauta Garona e era region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Menerbés
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : suburbio Minerbense en 836, pago Menerbense, in Minerbense en 844, suburbio Minerbensi en 852, pago Minerbensi en 855, 870, suburbii Minerbensis en 878, suburbio Minerbense en 899, 983, de Menerbez en 1069, territorio Minerbensi en 1102, vicaria Minerbesii en 1360, viguerie de Minerbois, cap a 1370.
Argut
Toponimia
Dauzat que postula ua rasic arg- o un ligam damb Arguenòs, deth nom latin de persona Arguenna, Argynnus, lo tot damb plan de dobtes; per eth, eth nom que demòra escur.
Menerbés
Istòria
Dins Menerbés, òm pòt trobar doas traças de la preïstòria : la balma de Fauzan e la de Bisa.
Argut
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Argut qu'èra dera diocèsi civila deth Petit Comenge, doncas dera província de Lengadòc, dera generalitat de Tolosa, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Tolosa. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Laurenç. Tanlèu 1790, Argut qu'èra deth canton de Sent Biat.
Phlin
Phlin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Menerbés
Istòria
Lo Menerbés èra lo país [pagus] de Menèrba.
Phlin
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
La Ciutadèla (Castellciutat)
La Ciutadèla foguèt la residéncia d'unes 800 òmes del Regiment de Caçaires de Montanha Arapiles 62, format d'un batalhon, tres companhiás, plana màger, companhiá de fusilhs e unitat de destinacions. Se barrèt en 1993 e foguèt cedit a la municipalitat e tres ans mai tard s'i formèt la seu de l'escòla d'ostalaria.
Menerbés
Istòria
Lo primièr senhor de Menerba conegut, es Rainald.
La Ciutadèla (Castellciutat)
Dins lo Plan de Melhorament Urban de Castellciutat se prevei l'urbanizacion de l'anciana Ciutadèla e un tet residencial per qu'aja una relacion corrècta amb l'entorn istoric.
Menerbés
Istòria
Pendent la Crosada dels Albigeses, en 1210, los crosats atacan Menerbés, fèu del senhor Guilhèm de Menèrba, vassal de Raimon Rogièr Trencavel, vescomte de Carcassona e de Rasés. Lo 22 de julhet de 1210, los crosats entran dins Menèrba e 180 catars son cremats. Guilhèm de Menèrba ven un faidit. En 1216 e en 1218, es al sètge de Bèucaire e a Tolosa, al costat del comte de Tolosa.
En 1907, la revòlta dels vinhairons nais en Menerbés a Argelièrs, amb Marcellin Albèrt e los 87 d'Argelièrs.
Escobar de Polendos
Escobar de Polendos es un municipi de la província espanhòla de Segovia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Abadiá d'Obasina
thumb|Abadiá d'Obasina L'abadiá d'Obasina es un ancian mostier doble cistercian d'Occitània, en Lemosin, que se situa dins la diocesi de Tula e lo departament de Corresa.
Istòria
L'origina de l'abadiá se coneis de mercé dos textes dau segle XII:
Comarca de Pinares
220px|thumb|left|La província de Soria dins Espanha 220px|thumb|left|Los bòsques de la comarca que recep lo sieu nom La Comarca de Pinares es una comarca de la província de Soria, en Castelha e Leon (Espanha). En realitat, es a caval sus las províncias de Soria e Burgos.
Lo territòri se pòt devesir en doas subcomarcas, equivalentas a de sosparçans: Pinares Bajos (Pinares Basses), al sud de Pinar Grande (Pinar Grand), territòri que fa partida de la comarca naturala mas aperten al municipi de Soria, e dins lo sector de Burgos los vilatges religats per la rota nacionala N-234; e Pinares Altos (Pinares Nauts), al nòrd de Pinar Grande, e dins lo sector de Burgos lo rèste.
41.8275°N, 2.9125°W
Moussy-le-Vieux
Moussy-le-Vieux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Georfans
Georfans es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Coloniţa
Colonitsa (en romanés, Coloniţa) es una comuna de Moldàvia del municipi de Chişinău.
Se tròba a 7 km de la capitala Chişinău. Es coneguda dempuèi 1605.
Mihai Ghimpu, president per interim de Moldàvia en 2009, lai nasquèt.
Fernando Belaúnde Terry
Fernando Belaúnde Terry (1912-2002) foguèt un arquitècte e òme politic perovian que foguèt president de Peró dos còps, de 1963 a 1968 e de 1980 a 1985.
Fondèt lo partit Frente Democrático Nacional (1942) e lo Partido de Acción Popular (1956). Elegit president en 1963, formèt un govèrn de coalicion amb la Democracia Crestiana e amb un programa fòrça moderat. Li calguèt s'afrontar a un periòde de fòrtas tensions socialas, mai que mai amb l'aparicion de guerrilhas e suslhèuaments campanhards. Foguèt depausat pel còp d'Estat del general Juan Velasco Alvarado lo 1968, quand jurèt coma Ministre de Guèrra, e foguèt exiliat al Argentina fins lo 1976.
Fièra dels Formatges Artesans dels Pirenèus
La Fièra dels Formatges Artesans dels Pirenèus (en catalan e originalament: Fira de Formatges Artesans dels Pirineus) es una fièra que se debana cada an la tresena dimenjada d'octòbre dins la vila pirenenca de la Seu d'Urgèl, en Aut Urgèl, dins l'encastre de la Fièra de Sant Ermengol una de las mai ancianas de Catalonha. La Fièra dels Formatges, qu'en 2008 arribèt a la 14a edicion, se debanava inicialament en una carpa dins la plaça de la Catedrala mas amb lo creissement d'ambedoas fièras s'es cambiat la siá situacion al parcatge Doctor Peiró.
En 2008 a la Fièra dels Formatges Artesans dels Pirenèus s'i podiá trobar fins a 35 artesans formatgièrs dels Pirenèus (catalans, aragoneses, bascs, navarresos e occitans) qu'ofrisson mai de 100 varietats diferentas de formatges e i a totjorn un artesan formatgièr convidat de defòra dels Pirenèus e totes participaràn al Concors dels Formatges Artesans dels Pirenèus.
La fièra se completa amb lo concors dels Formatges Artesans dels Pirenèus, que se debana dins la sala de Tast, a la capa annèxa a la del formatge. Una jurada format de mai de 40 personas expèrtas en formatges s'amassa per tastar e avalorar los formatges.
Dempuèi 2006 dins la Fièra s'i realizan de jornadas tecnicas; en 2008 la jornada tractava suls formatges de lach de crussa: biodiversitat e igièna. La jornada tecnica de la Fièra dels Formatges Artesans dels Pirenèus pretend d'èsser una plataforma de formacion, analisi e amassada entre professionals, en mai d'un observatòri de las tendéncias e cambiaments que se produsisson a nivèl productiu, legal, normatiu, comercial, comunicatiu, e ca, entre lo sector dels formatges e los derivats del lach. .
Referéncias
Fira de Sant Ermengol
Drulingen
Geografia
La vila se situa en Alsace bossue (Alsace, Bas-Rhin) a 13 km de Sarre-Union e a aperaquí 55 km d'Estrasburg.
I a tanben los Vòges del Nòrd près de Drulingen.
La ville se situe en Alsace bossue (Alsace, Bas-Rhin) à 13 km de Sarre-Union et à environ 55 km de Strasbourg.
Il y a aussi les Vosges du Nord près de Drulingen.
Istòria
L'origina de la primièra aglomeracion d'ostals coneguts en la banlèga de Drulingen remonta a l'epòca gallo-romaine. En creusant lo sòl en lo costat dich « Im Thal », s'es descobèrt per edart doas urnas funéraires e una moneda en avent servit de obole, al effigie de l'emperaire Gordianus. Tota aquela cultura a #èsser engloutie per l'invasion dels pòbles germaniques en l'an 406 e seguents sens quitament quitar de nom.
Pendent lo Mejan-Age e fins a la Revolucion de 1789, Drulingen a totjorn partejat l'astre del comtat de Sarrewerden e a #èsser annexat amb lududes a la Republica Francesa per un simple decrèt de la Convencion del 14 de febrièr de 1793.
L’origine de la première agglomération de maisons connue dans la banlieue de Drulingen remonte à l’époque gallo-romaine. En creusant le sol dans le canton dit « Im Thal », on a découvert par hasard deux urnes funéraires et une monnaie ayant servi d’obole, à l’effigie de l’empereur Gordianus. Toute cette culture a été engloutie par l’invasion des peuples germaniques en l’année 406 et suivantes sans même laisser de nom.
On ne connaît aucun autre document mentionnant la commune qui soit antérieur au XIVe siècle. Le premier, daté de 1322, porte le nom de « Druldingen » et se trouve aux archives de l’église protestante de Sarre-Union ; le second est l’inventaire des revenus du comté de Sarrewerden de 1347-1350, conservé aux archives départementales ; le troisième est un compte-rendu d’un légat du pape concernant une collecte faite dans le diocèse de Metz ; il se trouve au Vatican et est daté du 20 novembre 1361.
Pendant le Moyen-Age et jusqu’à la Révolution de 1789, Drulingen a toujours partagé le sort du comté de Sarrewerden et a été annexé avec lui à la République Française par un simple décret de la Convention du 14 février 1793.
Niederheimbach
Niederheimbach es un vilatge del Verbandsgemeinde Rhein-Nahe, situat dins l'arrondiment de Maiença-Bingen, en Ren-Palatinat, dins l'oèst d'Alemanha. Comptave 758 abitants en decembre de 2011.
El Espinar
El Espinar es un municipi de la província espanhòla de Segovia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Estanh
250px|thumb|right|Estanh Nahuel Huapi a Bariloche, en [[Patagònia, dins la Republica Argentina]] 250px|thumb|right|[[Estanh de Leucata.]] 250px|thumb|right|[[Estanh de Sant Maurici.]] Un estanh, laguna, lòna o lagua es una massa d'aiga d'extension reducha, acomolada dins una depression del terren. En occitan s'emplega estanh e non lac per designar de massas d'aiga plan mai importantas, mai que mai litoralas e saladas, coma l'estanh de Taur o l'estanh de Bèrra.
Rouziers-de-Touraine
Rouziers-de-Touraine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Geografia
Situat a 15 km al Nòrd de la vila de Tors, Rouziers-de-Touraine prepausa un marc de vida agréable entre bòsques e camps.
Situé à 15 km au Nòrd de la ville de Tours, Rouziers-de-Touraine propose un cadre de vie agréable entre forêts et champs.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Los Grands-ostals sus la municipalitat de Rouziers. Rouziers, antany Roser, #aver de senhors d'anautita reputacion coma las del Bòsc #que Antoine, senhor de la Fontaine-Maran, #que n'es inhumé dins la glèisa. En 1628 Onorat de Bueil, marques de Racan, los poètas dels "Bergeries", esposa a Rouziers Madelaine, filha de Pèira del Bòsc, senhor de Fontaine-Maran.
A una epòca contemporanèa çò abitatge seigneurial #èsser @dénommer : "Los Grands-Ostals". Del vièlh sojorn, demòra pas mai #qu'una part d'una bastissa de la. Los Grands-Ostals son sustot de bastiment modèrn, malgrat "tourettes" d'aspècte.
Les Grandes-maisons sur la commune de Rouziers. Rouziers, jadis Rosier, eut des seigneurs de haute renommée comme les du Bois dont Antoine, seigneur de la Fontaine-Maran, qui est inhumé dans l'église. En 1628 Honorat de Bueil, marquis de Racan, le poètes des "Bergeries", épouse à Rouziers Madelaine, fille de Pierre du Bois, seigneur de Fontaine-Maran.
A une époque contemporaine le logis seigneurial fut dénommé : "Les Grandes-Maisons". De la vieille demeure, il ne reste qu'une partie d'un bâtiment du. Les Grandes-Maisons sont surtout de construction moderne, malgré des "tourettes" d'aspect.
Lima
Lima es la capitala e pus granda vila de Peró, e lo capluòc de la region de Lima. Al mitan de la faciada maritima de Peró sus l'ocean Pacific, Lima s'estend sus las vals de tres rius : Rimac, Chillón e. Amb une agglomeracion d’aperaquí detz milions d’abitants, Lima es la cinquena pus granda vila d'America del Sud, darrièr Mexico, São Paulo, Buenos Aires e Rio de Janeiro. Sos habitants se sonan los limencs (limeños) e limencas (limeñas).
Lima foguèt fondada lo 18 de genièr de 1535 pel conquistador espanhòl Francisco Pizarro, amb lo nom de « la Ciudad de los Reyes » (« la Ciutat dels Reis »). Venguèt la capitala e la vila principala de la vice-reialtat de Peró puèi la de la Republica, après l’independància du pays d’Espanha en 1821.
Pau Froment
Pau Froment (en francés Paul Froment; Floressàs, 17 de genièr de 1875-1898) foguèt un poèta occitan de Carcin.
Biografia
Pau Froment nasquèt a Floressàs, al ras de Puèg l'Avesque, en 1875, dins una familha pagesa paura. Laissèt l'escòla e mai sos parents a dotze ans per venir vailet dins una bòria a ras de Vilanuèva d'Òlt. Recebèt una margarida d'argent als Jòcs Florals per son manuscrich Flors de Prima. Foguèt puèi mandat a l'armada e incorporat lo 14 de novembre de 1897 dins lo 121en regiment de linha. Moriguèt durant l'an seguent, cap al 15 de junh qu'aquel jorn d'en primièr se trobèt pas que sa cintura e la gaina de son espasa-baioneta e l'endeman son còs dins la mar. Se pensa que Froment se suicidèt. Lo còs de l'escrivan foguèt portat a sa tèrra nadiva e en julh de 1903 sos amics faguèron bastir un monument a sa memòria a Pena d'Agenés.
Estúdio Ghibli
L' es un estúdio d'animacion japonés fondat per Hayao Miyazaki e Isao Takahata en 1985. Produtz de longs metratges e corts metratges d'animacion, atal que, dins una mendre mesura, de telefilmes, d'anime e de videojòcs. L'estúdio es conegut principalament per sos longs metratges destinats a un larg public e dont mantun an ganhat de succès al près de la critica e del public, atal que de nombrosas recompensas. Lo logo de l'estúdio es una representacion de Totoro, una creatura apareguda dins Mon vesin Totoro, l'un dels filmes emblematics de l'estúdio, sortit en 1988.
Arlòs
Arlòs (Arlos en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge, situada en eth departament dera Hauta Garona e era region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Arlòs qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de Gasconha, dera generalitat d'Aush, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Tolosa. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Martin. Tanlèu 1790, Arlòs qu'èra deth canton de Sent Biat.
Sent Perdon de Drona
Sent Pardol de Drona (cacografia d'aparéncia arcaïzanta), o Sent Perdon de Drona, benleu Pardon (grafia autentica), prononciat [ʂɛ̃mpær’du] [de’drunɒ], Saint-Pardoux-de-Drône en francés, es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [ʂɛ̃mpær’du] [de’drunɒ]. Las fòrmas ancianas son Sanctus Pardulphus prope Vernodium, en latin, en 1276 Sanctus Pardulphus de Drona, en latin, en 1382.
Elvas
Elvas es una municipalitat portuguesa del districte de Portalegre, dins la region d'Alentejo e subregion de l'Alto Alentejo. En 2001 aviá 23 361 abitants.
La municipalitat es limitada al nòrd per la municipalitat d'Arronches, al nòrd-èst per Campo Maior, al sud-èst per la municipalitat d'Olivença (Espanha), al sud per Alandroal e Vila Viçosa e a l'oèst per Borba e Monforte.
Josèp Ièr de Portugal
Josèp Ièr de Portugal lo Reformador ( Lisbona 1714 - íd. 1777 ), prince de Brasil (1714-1750) e rei de Portugal (1750-1777).
Originas familialas
Tresen filh de Joan V de Portugal e de son esposa, Maria-Anna d'Àustria. Per linha mairala foguèt lo felen de Leopold Ièr d'Àustria e foguèt lo grand fraire del futur rei Peire III de Portugal.
Accession al tròn
En 1714, a la seuna naissença, foguèt nomenat prince de Brasil, e doncas eretièr al reialme, per la mòrt de son grand fraire e primogenit de son paire Peire de Bragança.
Arribèt al tròn portugués a 35 ans e gaireben immediatament daissèt lo poder en mans de Sebastian de Melo, Marqués de Pombal. L'istòria del reinatge de Josep Ièr es en realitat l'istòria del pròpri Marqués de Pombal.
Lo poderós marqués va supervisar tots los aspèctes de la politica economica, sociala e coloniala, amb l'intencion de far que Portugal se convertiguèsse en un rival de las autras poténcias europèas. Una conspiracion de nòblas temptèt d'assassinar lo rei e lo marqués, lo que permetèt al marqués d'expulsar los jesuitas de Portugal en 1759, en ganhant lo contraròtle sus l'educacion publica e las tèrras de la glèisa. Lo reinatge de Josèp Ièr foguèt marcat pel tèrratrem que va destruire la vila de Lisbona lo 1èr de novembre de 1755. Mai de 100,000 personas perdèron la vida. Lo tèrratrem faguèt que lo rei desvolopèt una fòrta claustrofòbia. Per aquò, transportèt la cort reiala a Ajuda. La capitala se rebastiguèt mas a un còst fòrça elevat.
Matrimòni e descendencia
Lo 19 de genièr de 1729 Josèp Ièr se maridèt a Elvas amb l'infanta espanhola, Maria Anna Victoria de Borbon, filha del rei Felip V d'Espanha e d'Isabel de Farnesi, e grand fraire de la futura esposa del rei Ferran VI d'Espanha, Bàrbara. Lo matrimoni tendra quatre filhas:
Amb la mòrt de Josèp Ièr lo 24 de febrièr de 1777, lo tron passèt a la seuna filha, Maria Ièra de Portugal e lo govèrn de fèrre del marqués de Pombal s'acabèt.
Dominòs chineses
drecha|vinheta|Un jòc de dominòs Chinés Los dominòs chineses son utilizats per diferents jòcs per arrenjaments coma tien gow, pai gow, tiu u e kap tai shap. En Cantonés se nomenan gwat pai (骨牌), que seriá "placas d'òs"; es tanben lo nom del jòc al nòrd de la China, on la règlas son diferentas de la version del sud de la China.
Istòria
Pendent la Dinastia Qing (1644-1912), la combinason nomenada "Chinés" e "barbar" tornèt èsser nomenada "civil" e "militar" per evitar d'ofensar los Machós. Las pèças amb de canton de zèro, coma se trapa dins lo jòc de doble sièis occidental, existiguèt al sègle XVII. Aquestes jòcs utilizan dos jòcs de doble sièis. Es possible qu'aquestes the tipes de dominòs ajan atangut l'Euròpa los sègle seguents.
Deck composition and ranking
Cada motiu del jòc de dominò chinés es una representacion d'un lançat de dos dat de de sièis caras. Cada combinason es usada un còp, que sonque exsitís 21 possibilitats. Onze d'aquestes 21 motius unics son repetits per far a total 32 pèças dins lo jòc de dominòs chinés. L'ensems consistís en 32 pèças de doas "combinasons" or grops nomenats "militar" e "civil". I a pas de marca sus las pèças per destriar las pèças; cal al jogaire de se remembre quina pèça aparten a tal grop.
Las pèças civilas son renjadas segon la cultura chinesa del sens dels noms, que se cal mencionar. Lo trinòmi cèl, tèrra, e òme (天地人) data de mai de dos mila an alara qu l'armonia (和) dels tres se trapa dins los jòcs de dat e dominò al mens dempuèi la dinastiaMing. Se remembre de las combinason e dels rengs de las pèças es mai aisit quand de compren los noms chineses de las pèças e lo simbolisme enrè. Las pèças miltaras son nomenadas e renjadas segon lo total dels punts total de la pèça. Per exemple, los "nòu" (3-6 e 4-5) de reng al dessús dels "uèit" (2-6 e 3-5).
Las pèças militaras (que n'i a pas qu'un exemplar de caduna) son tanben considerada coma "parelhs" (per exemple, las pèças 3-6 e 4-5 "correspondon" qu'an un mesme total de punts e ambedos dins la combinason militara). D'entre las pèças militaras, caduna de las pèças unicas d'un mèsme parelh (coma 1-4 e 2-3) son de reng egal. Lo 2-4 e 1-2 son un parelh singlar. Son los sols parelhs dins tot lo jòc que correspondan pas a d'autras pèças dins lo sens normal. Aqueste parelh jogat ensems es considerat coma una combinason d'esprela, nomenada gi jun (至尊 Lo Suprèm). Es lo reng mai grand de parelh dins lo jòc de Pai Gow, alara que lo reng de cada pèça presa individualament es lo mai bas (dins lor òdre normal).
Segon l'esquèma de color de dat chinés traditional, cada dominò de 1 o 4 punt aquestes punts es colorat en roge (per example, los dominòs 4-5 an quatre punts roges red e cinq punts blancs). La sola exepcion es la pèça 6-6. La mitat des punrs del dominò de 6-6 es colorada en roge que se la pòsca destriar coma una de las pèças mai classificada.
Ebèn
vinheta|ebèn L'ebèn natural es lo nom donat a la fusta de còr o duramen produch per difrentas espècas d'arbres de la familha de las Ebenaceae apartenent al genre Diospyros, nomenats ebenièrs, e tanben d'unes arbres del genre albergia. Se trapan dins la regions tropicalas del Mond Ancian e son conegut dempuèi l'Antiquitat mai anciana per la color sorna, pròche del negre, de lor fusta.
Las caracteristicas màger de l'ebèn son sa color gaireben negra e sa densitat nauta. Atal se trapa d'escandalhs d'ebèn mai o mens escur (unes demoran gris) e durs.
Sols los Diospyros de fusta negra o gaireben pòdon se qualificar d'ebenièr. Los Diospyros kaki, per exemple, quitament fòrça pròches dins la classificacion botanica, ne son pas.
Lo mot ebèn es derivat del latin ebenus, d'esperel del grèc ebenos (mot d'origina egipciana hibnj) que designava ja aquesta fusta a l'epòca de l'Egipte faraonica, ont dintrava dins la composicion de pichons objèctes precioses de totas menas.
Ecologia
Abitat: monts cauds e rocasuts.
Sols los pés femnes serián reputats per aver un bon ebèn de color negra pro estable amb fòrça pauc (o pas) de venas blanquinosas.
Utilizacion
vinheta|Esculptura de l'ebèn a Zanzibar vinheta|[[Escultura|Esculptura d'ebèn (art african)]]
Ràbia (malautiá)
La ràbia es una malautiá virala greva tocant los mamifèrs dont los umans.
Es causada per un virus que provòca una encefaliti. La ràbia es una zoonòsi pro comuna que tòca subretot los carnivors. Los simptòmas son nervioses; a vegadas una agressivitat pasmens s'existís tanben de formas mendre ont lo malaut es particularament calm. En Eurpòa, la ràbia foguèt eliminada d'unes païses per distribucion d'apasts vaccinants espandits dins la natura. Foguèt mostrat en laboratòri que lo virus se pòt transmetre per via orala a de rosegaires.
Espirdo
Espirdo es un municipi de la província espanhòla de Segovia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Ràbia (malautiá)
Entre 40 000 e 70 000 personas morisson de la ràbia cada an dins los païses d'Africa e d'Asia, ont la malautiá es endemica.
Lo virus
vinheta|Micrografia al microscòpi electronic de transmission mostrant fòrça virions de la ràbia (pichons bastonets grises escurs) e de còs de Negri (inclusions cellulàrias mai largas patognomonicas de la ràbia. La ràbia es causada per un virus de la familha de las Rhabdoviridae e del genre Lyssavirus que foguèt identificat en 1903 per Paul Remlinge <sup class="reference cite_virgule">, . Son de virus envelopats, lor genòma es una molecula d'ARN de polaritat negativa de forma elicoïdala. Per aquò, presentan una granda sensibilitat als agents fisicoquimics de desinfeccion e donc una flaca resisténcia dins lo mitan exterior.
Lo virus de la ràbia infècta totes los mamifèrs. I a un tropisme nerviós, e subretot lo sistèma nerviós central, çò qu'explica los trebles observats. Un d'aqueles trebles es l'idrofobia, alara al sègle XIX, la ràbia foguèt sovent nomenada « idrofobia  ».
Transmission
En Euròpa, los vectors de la ràbia pòdon èsser lo rainal, lo lop, lo tais, lo cabriòl mas tanben lo can, lo cat , lo raton lavaire , la vaca, e la ratapenada. En America, la ràbia es transmesa pel raton lavaire o lo coiòt. La transmission interumana es rarissima e foguèt descricha per exemple pendent d'ensèrts de cornèa.
La ràbia se transmet mai sovent par nhac, mas se pòt tanben transmetre per simpla lecada.
A la seguida del contacte possiblament contaminant, lo virus pren unas oras a aténher lo sistèma nerviós central. Es reconnu que mai lo punt d'intrada del virus es pròche del cervèl, mai l'evolucion será rapida.
Ràbia animala
La transmission de la ràbia animala sembla èsser coneguda o sospechada fa de temps; coma en Alsàcia, los archius gardèron de documents ont l'abat de Wissembourg en 1260, lo magistrat de Riquewihr en 1553 e en 1614 interdiguèt mai d'un còp de vendre al mercat la carn d’animals morduts pels lops. .
Per l'animal, los simptòmas dependon de l'espècia concernida. Tipicament, una ataxia generalizada, de l'iperestesia, de las dolors cervicalas, una ipersalivacion marcada e a vegadas de convulsions dels muscles facials (subretot dels masseters) son observats. Dins le cas dels carnivòrs, un comportament anormalament agressiu es frequent, mas pas sistematic. Dins lo premièr cas, l'animal cerca a mordre tot objècte se situissent près de son cap, e abandona pas la presa.
Lo lairadís d'un can enrabiat es especific (« bitonal »). Lo veterinari cerca alara sistematicament a escartar en primièra intencion la ràbia quand un can ven en consultacion amb de trebles nervioses.
La malautiá per las ratapenadas vampirs es pas coneguda amb precision. En Guaiana, d'anticòrs antirabics foguèron detectats sus d'animals presentant pas de simptòmas e per qui lo virus podava pas èsser mostrat.
Pendent lo periòde d'incubacion de la malautiá, lo subjècte transmet pas lo virus, qu'es indetectable segon las tecnicas de diagnostics actualas. A causa de sa fragilitat dins lo mitan exterior, l'intrada del virus dins l'organisme se fa pas que pel biais d'una efraccion de la pèl o per las mucosas bucala o oculara. La transmission pòt tanben se far per via aerosol, via las mucoses; es, per exemple çò qui se passa dins las caunas abitadas per de quiroptèrs enrabiadas : dos cases d'espeleològs foguèron contat coma avent contractat la ràbia après que foguèron en contacte amb d'aerosols venant de ratapenada enrabiadas… De biais mai rare, la transmission pòt tanben se realizar dins una quirurgia per transmission de cornèa.
Dins la mitat dels cases, aquela fasa dura mens de dos còps, dins 80 % dels cases, dura mens de tres meses. Un cas observat atenguèt 163 jorn. Lo periòde d'incubacion es mai sovent de tres a dotze setmanas mas pòt aténher dos ans, durada d'incubacion observada pel darrièr còp dins los ans 1930.
La fasa d'excrecion debuta abans l'apareisson dels primièrs signes clinics. Debuta dins 80 % dels cases sonque tres jorns abans la declaracion de la malautiá, dins 15 % dels cases sièis jorns abans, e fin finala dins sonque 5 % dels cases dins los uèits jorns. La fasa d'excrecion preceda pas sempre la declaracion de la malautiá.
Ràbia umana
drecha|vinheta|Un malaut de la ràbia. L'incubacion es variabla, compresa entre 12 jorns e mai d'un an.
Los primièrs signes son non especifics, coma de dolors al nivèl del punt d'inoculacion. Pòt existir una prusor, una reaccion locala. La malautiá contunha per l'apareisson de signes neurologics: trebles de las fonctions cerebralas superioras, ànsia, confusion, agitacion amb trebles del comportament amb insomnias, allucinacions, doblament de vision e d'eventuals deliris amb estat d'agitacion, podent èsser complicadas per de convulsions, una febre. Una idriofobia seriá presenta mai sovent se la transmission se faguèt mejans un can.
La mòrt, gaireben inevitabla, se passa de dos à detz jorns après los primièrs simptòmas quitament se l'incubacion pòt prene de meses.
Dins un tèrç dels cases, la malautiá pren la forma d'una paralisia ascendenta ressemblant al sindròma de Guillain-Barré.
Lo diagnostic se fa o per la recerca d'ADN viral dins una biopsia cutanèa al nivèl de la nuca, o per la recerca d'anticòrs antirabics, que la preséncia es inconstanta e retardada.
Prevencion
vinheta|[[Louis Pasteur.]] En França, la ràbia del rainal foguèt eradicada (arrèst del 30 d'abril de 2001 del ministre de l'agricultura ). L'eradicacion foguèt menada, entre autres, mercé a la vaccinacion preventiva d'animals de companhiá e de personas potencialament expausadas al virus de la ràbia (quiropterològs, veterinaris, eca) e per un plan de vigiléncia d'aquela malautiá al nivèl nacional.
Un vaccin preventiu contra la ràbia existís e demora recomandat en França pels viatjaires, professionals e quiropterològs riscant d'èsser expausats al virus. Es inoculat a las personas que l'activitat es un factor de risc d'infection. Los veterinaris o las personas anant dins unes païses coma Índia per exemple. Aquel vaccin preventiu empacha pas una vaccinacion curativa.
La malautiá se pòt prevenir a condicion de s'i prene abans qu'aparescan los primièrs signes, es a dire pendent lo periòde d'incubacion, aplicant una vaccinacion curativa. Aquela idèa deguda a Pierre Victor Galtier fuguèt aplicada pel primièr còp per Louis Pasteur en 1885. Entre lo moment ont lo virus penètra dins l'organisme (mai frequentament per nhac, mas a vegadas per lecada d'una nafra o per arpada) e aquel ont la malautiá se declara, se passa mai sovent entre dos e uèit setmanas, çò que dona un temps de reaccion. De fach la durada de l'incubacion depend de la dòsi de virus inoculada, de la localizacion del nhac (mai es pròche d'una zona rica en terminasons nerviosas, mai aviat la malautiá se declara) e de la gravetat de la plaga.
De tornadas se devon far regularament per que la vaccination demora eficaça. Es utile de recomençar tant que possible lo material infectat après lo nhac se cal.
Longtemps se preparèt los vaccins contra la ràbia a partir dels tissuts nervioses, mas, en 1991, lo tractat de G. M. Baer reservava la plaça de causida, d'un costat als vaccins obtenguts per culturas sus embrions de guits (PDEV : « purified duck embryo vaccine ») e, d'un autre costat per tres tipes de vaccins preparats sus cultura de cellulas: Aqueles vaccins son fòrça superiors als vaccins preparats sus teissuts nervioses, que siá al vejaire de l'eficacitat coma de l'innocuitat.
L'OMS <sup class="reference cite_virgule">, recomanda l'abandon complèt dels vaccins antirabics suls teissuts nervioses.
Tractament
La ràbia declarada, es a dire la ràbia que ja produguèt los primièrs simptòmas, es una malautiá gaireben totjorn mortala per l'òme. Los cases de subrevida son plan excepcionals. Pasmens, la vaccinacion antirabica realizada entre la contaminacion e l'apareisson dels primièrs signes es pro eficaça. Lo vaccin foguèt experimentat pel primièr còp sus l'òme en 1885, per Louis Pasteur (vaccinacion de Joseph Meister).
Fin de 2004, a Wauwatosa (Wisconsin, EUA), un tractament experimental permetèt de salvar sens vaccinacion una joventa, nomenada Jeanna Giese, contaminada per una ratapenada. Lo tractament, dempuèi conegut jol nom de protocòl de Milwaukee, consistís a plaçar lo pacient dins un còma artificial per alentir la progression de la malautiá e a li administrar una cura medicala intensiva. Dos autres pacients foguèron atal curats <sup class="reference cite_virgule">,. Un article paregut en 2009 censèt 25 ensags d’aplicacion d'aquel tractament dins sa primièra version amb un taus de surbrevida de 8 % (es a dire 2 sls 25), e 10 dins sa segonda version amb dos subrevivents, o 20 %. Pasmens, existís pas de modèl experimental animal mostrant l'eficacitat d'aquel metòde.
Que que siá, lo pacient se deu ospitalizar, amb de precautions d'igièna simplas pel personal, lo virus se transmetent al sonhant sonque se la pèl a de lesions.
Dins las zonas ont de desmodontinae son portairas de ràbia de biais endemice (America del Sud), se recomanda de s'aparar dels nhacs de ratapenadas pendent la nuèch. Alarai, los viatjaires per bòscs dormirán jos moissalièra quitament en l'abséncia de moissals. La moissalièra deurà se pausa de biais pro ample per que siá impossible a una ratapenada de mordre la persona mejans de la moisselièra.
Se recomanda de manipular pas de ratapenadas trobadas nafradas o s'aprochant anormalament de las abitacions. Tota persona nhacada o arpiada deu sul pic lo signalar a son metge. La plaga se deu lavar a l'aiga sabonosa.
Pels animals
Cal signalar sul pic tot cas de ràbia al cap tecnic o a l'autoritat administrativa locala. Tot can mordeire se deu considerar coma suspècte de ràbia.
Se cal pas sacrificar un can « mordeire » coma se faguèt sovent. Aquò poiriá empachar de saber s'èra ebnrabiat. Se lo can « mordeire » es mòrt, en França, cal contactar la direccion departementala de la proteccion de las populacions que decidará se se deu realizar una analisi de laboratòri sul cervèl del can. Que los tèsts de deteccion del virus pòdon pas far la diferéncia entre los anticòrs duguts al virus, e aqueles deguts al vaccin.
Dempuèi 1998, nòu escasenças tornèron positivas, mas jamai la preséncia del virus foguèt confirmada per d'animals de contactes eutanaziats per mesura de precaucion, nimai d'entre aqueles eutanaziats en seguida de mesuras de polícia sanitàrias aplicadas dins l'encastre d'una suspicion de cas de ràbia.
Pels umans
Quand los simptòmas de ràbia apareisson per l'uman, es tròp tard per intervenir : la mòrt es, gaire de segur, la sola eissida. Es perque conven de respectar escrupulosament las recomandacions seguentas:
Quand una persona es morduda, que siá prigondament, en fòrça luòcs del còrs, de cara, al cap, al còl, als dets, deu subir la cura antirabica mai d'ora possible quitament se lo can « mordeire » presenta pas de signes de ràbia e quitament se foguèt pas en contacte amb un can enrabiat. Aquela persona morduda deu lavar abondantament la plaga amb d'aiga e de sabon puèi desinfectar la plaga amb un antiseptic e consultar sul pic dins un centre de santat per se far administrar lo serum antitetanic e lo vaccin antirabic.
Accidents vaccinals
D'accidents neurologics provocats pel vaccin antirabic foguèron signalats quitament del temps de Pasteur per M. Lutaud per exemple e mai tard per Paul Remlinger qui parla de « ràbia de laboratòri ». Demorats longtemps inexplicats, aqueles accidents serián a causa la preséncia de virus actiu dins lo vaccin antirabic imparfiechament inactivat (coma a Fortaleza al Brasil ). Fins als ans 1960, la mielina encora presenta dins lo vaccin tanben podèt causar d'encefalitis allergicas.
Epidemiologia
La ràbia es una pademiá de distribucion gaireben universala, levat en Austràlia, que tòca los animals que sián domestics o fèrs. Dins los païses mens industrializats, l'exposicion als animals domestics (can e cat) constituisson la font màger de la ràbia umana, a diferéncia de païses como los Estats Units d'America ont los animals fèrs (quiroptèrs inclusits) constituisson una sèrva de rabia mai importanta. Lo virus comença a incubar l'animal infectat a partir de cinc jorns abans las manifestacions clinicas.
L'Organizacion Mundiala de la Santat (OMS) liura de donadas que mòstran que dins una regions demora un gran problema de santat publica coma dins unes païses d'Asia e d'Africa, que causa mai de 55.000 mòrts cada an, ont la majoritat de las victimas son de personas de mens 15 ans. Se pensa que la ràbia causa 31.000 mòrts per an en Asia, çò que representa 60% dels mòrts d'aquela causa causa pel mond.
Los darrièrs ans, lo monbre de cases aumentèt en China e Vietnam degut al consomacion abituala umana, sens condicions igienicosanitàrias que caldriá, de cas e cats. En 2007, en China, ont mens del 10% dels cats èra vacccinats, 3.380 personas muriguèron de ràbia.
Castell de Ciutat
Lo Castell de Ciutat, son las rèstas d'un ancian castèl, a l'ora d'ara otèl, situat dins lo pòble de Castellciutat, a la municipalitat de la Seu d'Urgèl. Lo castèl foguèt construit sul tuc de Castellciutat, mencionat ja lo 1064 coma puig d'Urgèl (764 m), de granda importància estrategica dins la nauta val del Segre, amb cinc baluards: de l'Amassada, del Cup, de Sant Esteve, de Sant Ermengol e de Sant Isidre, que foguèt refach en 1751, lo que a coma avantgarda la torre de Solsona.
Lo castèl èra edificat a quatre caires, llis, sens cap de tor, amb una granda mota. Aviá tanben muralles e de vals, al patin i aviá un potz redond de pèira picada e cobèrt.
Foguèt residéncia oficiala dels comtes d'Urgèl fins que, en 1135, Ermengol IV d'Urgèl cediguèt Castellciutat al vescomte Pere I de Castellbó. Faguèt partida del vescomtat de Castellbò, que ne constituiguèt lo centre del quartièr de Castellciutat o de Ciutat; dins lo castèl residissián los veguers del vescomtat e ne dependián las alcaldias de Aravell e Bellestar, la val de Sant Joan, Civís, Aós, Estamariu, la Bastida de Hortons e Adraén.
L'invasion francesa de 1691, l'afebliment de la defensa de la plaça de la Seu d'Urgèl faguèt que lo general Baron de Prètz, inícias la reconstruccion de la fortificació. La fortalesa foguèt scenari d'importants faches d'armas pendent l'invasion francesa de 1719, la Guèrra Granda 1793 e pendent la Tresena Guèrra Carlina.
Abandonat pendent d'annadas, en 1970, foguèt aquerit per la familha Tàpies per restaurar la part istorica e lo transformar en un complèxe toristic. Aital doncas, s'i bastiguèt, lo Castell Motel, que mai tard foguèt reanomenat Otèl el Castell.
Lo castèl dona nom al vilatge que fins al sègle XVI èra nomenat simplament Ciutat, se plan a l'ora d'ara ne contunha d'èsser lo nom popular.
Selva pluviala
thumb|250px|Selva intertropicala a Barro Colorado, (selva del Darien) [[Panamà - Colómbia ]]
La selva pluviala, bòsc umid o selva umida, es un biòma caracterizat per de precipitacions abondantas durant tot l'an, amb de minimalas compresas entre 1750 e 2000 mm, e un clima amb de temperaturas enauçadas. Aquestes tipes de bòsques son caracterizats per la preséncia d'arbres nauts e espés, amb una granda diversitat d'espècias. La zòna de convergéncia intertropicala, a un ròtle significatiu, pr'amor qu'en granda part es la responsabla de la creacion d'aquestes tipes de biòmas de la Tèrra.
thumb|La selva Daintree a [[Queensland, Austràlia.]] Aperaquí 40 a 75% de totas las espècias de la Tèrra son nadivas de la selva. S'es calculat que mantun milions d'espècias de plantas, d'insèctes, e de microorganismes, encara son a descobrir. Las selvas pluvialas son nomenadas las "joias de la Tèrra", e la "farmacia mai granda del mond", pr'amor que s'i es descobèrt mai d'un quart dels medicaments naturals. Las selvas produson 28% d'oxigèn per fotosintèsi a partir de dioxid de carbòni. La vida dins lo sotabòsc d'una selva pluviala se tròba restrencha en fòrça airals e se redutz a l'existéncia d'organismes descompausaires de fuèlhas pr'amor de la manca de lutz al nivèl del sòl. Aquò fa que siá possible de caminar pel bòsc. Se lo fulhatge del brancatge es destruit o degalhat, la tèrra es d'aviat colonizada per un dens embolh vegetal en creissença, arbusts e arbrilhons.
Ecologia
thumb|right|240px|Las [[formigas talhadoiras de fuèlhas son los principals erbivòrs dins la màger part de las selvas sud-americanas]] S'estima que mai de 40% de l'oxigèn produit e utilizat sus Tèrra proven d'aquestes espacis vegetals, e mai que coma o avèm dit, lo bilanç net siá aproximativament de zèro. Pasmens, son estats objècte de aclaridas e talhas non discriminadas dempuèi mai d'un sègle, çò que reduguèt rapidament son aira pel mond entièr. Dins lo decenni de 1990, s'estima que i aguèt una reduccion annadièra de ; 14% de la superfícia de la Tèrra èra cobèrta de selvas primàrias, a l'ora d'ara, aqueste percentatge s'es reduit sonque a 6% e al ritme actual de desforestacion, aquestas auràn desaparegut d'aicí 40 ans. Las selvas primàrias son reemplaçadas per una vegetacion segondària de creissença rapida mas d'un interès menor del punt de vista de la conservacion dels ecosistèmas. Los biologistas considèran qu'una granda quantitat d'espècias son condemnadas a l'extincion — benlèu mai de 50,000 l'an — pr'amor de l'eliminacion del sieu abitat.
Lo bilanç de CO2 e O 2 d'Amazonas sens perturbacion es nul, mas quand talham e cremam la fusta, aqueste equilibri se romp, absorbent de grandas quantitats d'oxigèn e desliurant d'enòrmas quantitats de CO 2. S'estima que la selva amazonica conten 1,1 · 1011 tonas de carbòni absorbit de l'atmosfèra.
Podriam resumir las caracteristicas de la vegetacion de selva per:
Desboscament
Un autre factor que provòca la pèrda de selva es l'expansion dels airals urbans. La Selva litorala que creis al long d'airals costièrs d'Austràlia orientala es ara rara pr'amor del creissement linear per aculhir la demanda del torisme de solelh e de plaja. Los bòsques s'essent destruits a un ritme rapid, gaireben 90% de la selva d'Africa Occidentala es estada destruida dempuèi l'arribada d'umans fa 2000 ans, Madagascar a perdut dos tèrçes de sa selva pluviala originala. Amb los indèxes actuals las selvas tropicalas en Indonesia desapareisseràn en 10 ans e en Papoa-Nòva Guinèa en 13 a 16 ans.
En divèrses païses, en particular en Brasil, la desforestacion foguèt declarada una urgéncia nacionala. La desforestacion d'Amazonia aumentèt de 69% entre 2007 e 2008 en dotze meses, segon las donadas oficialas del Govèrn. La desforestacion podriá destruire o damatjar grevament gaireben 60% de la selva amazonica en 2030, segon un nòu rapòrt de WWF.
Pasmens, lo 30 de genièr de 2009, dins un article del New York Times se declarèt: "Per una estimacion, per cada acre de selva tropicala perdut cada an, mai de 50 ectaras de nòus bòsques creisson jol tropic ..." Lo nòu bòsc inclutz los bòsques segondaris en tèrras d'ancianas culturas e los bòsques degradats.
Caracteristicas
La totalitat d'aquestas zònas representan aproximativament 17 milions d'ectaras de forèst, valent a dire a l'entorn de 20% del total mondial. Aqueste biosistèma es compausat per una granda quantitat d'espècias vegetalas e animalas. S'establisson de relacions de concurréncia per la lutz que constituís lo principal factor limitant per aquò aquestas selvas son ricas en epifits e lianas parasitas. Fòrça arbres an de contrafòrts. La temperatura mejana sempre supera los 20 grases Celsius, la variacion de las temperaturas jornadièras es major que l'interanuala e la pluviometria generalament compresa entre 1500 e 4000 litres. Una de las caracteristicas principalas es la biodiversitat vegetala e animala. A l'entorn de 60% de totas las espècias del planeta se tròban en aqueste ecosistèma extremament amenaçat.
Vegetacion
Lo sòl, aqueste ecosistèma conten 70% de las espècias vegetalas conegudas. La sieuna vegetacion, caracterizada per l'estratificacion verticala, es nautament dominada per las plantas, subretot las espècias de flors e los arbres. Se pòdon trobar entre 80 e 200 espècias d'arbres per ectara pels bòsques tropicals madurs. Pasmens, trobarem rarament mai que dos individús de la meteissa espècia per ectara. Mai d'una o doas espècias podràn pas èsser dominantas, levat dins de sectors especifics coma los paluns.