cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Estructura de la Tèrra
L'aparicion dei teorias geologicas
Au sègle XIX, lo desvolopament de la geologia placèt l'adeqüacion entre lei teorias sus l'estructura intèrna de la Tèrra e l'observacion e lei mesuras geofisicas coma un aspècte fondamentau. Lei geològs s'interessèron donc a l'estudi dau glòbe per formular de teorias pus precisas. Durant lo periòde, descurbiguèron plusors elements importants : Pasmens, lei geològs e leis astronòms foguèron pas capables d'explicar l'origina d'aquela calor (refrejament d'un astre inicialament en fusion ? efiechs de reaccions quimicas exotermicas ?). De mai, durant quauquei decennis, la preséncia d'un centre gasós foguèt una ipotèsi. Pasmens, la descubèrta de la variacion dau ponch de fusion en foncion de la pression per William Hopkins (1793-1866) validèt l'idèa d'un centre solid ò liquid.
Finalament, coma durant l'Antiquitat, lo prestigi personau deis autors de modèls aguèt una influéncia determinanta sus sa difusion. Ansin, la teoria pus famosa foguèt aquela de Lord Kelvin (1824-1907). Per eu, a partir de calculs menadas sus lei fòrças de marèia, la Tèrra èra una esfèra assimilabla a un solid elastic. Postulèt tanben que la fònt d'energia permetent de caufar lei zònas centralas èra desconeguda. Enfin, per explicar certanei fenomèns liats ai marèias, deguèt supausar l'existéncia d'un centre rigid.
Lo desvolopament dau modèl modèrne
thumb|right|Retrach d'[[Andrija Mohorovičić, meteorològ vengut un pionier de la sismologia.]]
Lo desvolopament de la sismologia e lei progrès pus generaus dins la mecanica ondulatòria son a l'origina de la definicion dau modèl actuau de l'estructura intèrna de la Tèrra. D'efiech, l'utilizacion de sismografs permet d'observar lo passatge deis ondas sismicas dins lei jaç intèrnes. Segon lei proprietats dei diferents tipes d'ondas sismicas, aquò permet de modelizar lei proprietats generalas d'aquelei jaç. Gràcias a aquelei tecnicas, divèrsei descubèrtas majoras se debanèron durant la premiera mitat dau sègle XX : En parallèl, autre element major dins la mesa en plaça dau modèl modèrne, divèrsei geofisicians coma Keith Bullen (1906-1976) ò Francis Birch (1903-1992) trabalhèron sus lei formulas permetent d'establir un liame entre la densitat, la temperatura e la pression dei ròcas e dei metaus. Enfin, la descubèrta de la radioactivitat permetèt d'explicar l'origina de la màger part de la calor intèrna de la Tèrra.
Lo mantèu
thumb|right|[[Fotografia d'una mòstra de peridotita.]]
Lo mantèu terrèstra constituís 84% dau volum de la planeta. Es separat de la crosta per la discontinuitat de Mohorovičić e dau nuclèu per la discontinuitat de Gutenberg. Es principalament compausat de silicats dins un estat solid deformable. Es devesit entre :
Leis estructuras tectonicas
La litosfèra es constituida per la crosta terrèstra e per lei jaç superiors dau mantèu. Fragmentada per lei remontadas de magma, es lo supòrt dei placas tectonicas. Son espessor varia de 100 a 200 km. En dessota, se tròba l'astenosfèra qu'es un jaç caracterizat per la fusion parciala dei peridotitas que compausan lo mantèu extèrne. Aquò favoriza la fluiditat dei ròcas presents dins lo jaç e favoriza lo movement dei placas. Pasmens, l'astenosfèra es sovent absenta dins lei regions montanhosas.
Una consequéncia d'aquelei desplaçaments de placas es la formacion de zònas de subduccion caracterizadas per la cabussada d'un troç de placa dins lei jaç extèrnes dau mantèu fins a de prefondors de 600 km. Durant aqueu procès, lei ròcas de la crosta e de la litosfèra son somesas a de temperaturas e de pression que pòdon entraïnar lor fusion ò congrear de transformacions fisicoquimicas a l'origina dei ròcas metamorficas.
Lei ponchs cauds
Lei ponchs cauds son de fenomèns localizats que son la consequéncia de remontadas de magma caud originari de la region situada entre lo mantèu intèrne e lo nuclèu extèrne. L'origina d'aquelei ponchs es pas ben compresa.
Plumetot
Geografia
La municipalitat a situat a dètz quilomètres al nòrd de Can. En cobrint 123 ectaras, lo sieu territòri es lo mens estendut del costat de Douvres-la-Délivrande.
La commune est située à dix kilomètres au nord de Caen. Couvrant 123 hectares, son territoire est le moins étendu du canton de Douvres-la-Délivrande.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Un aérodrome de campanha i aguèt installat l'an 1939. Aquel aérodrome (situat ne fa sus la municipalitat de Mathieu, mas totun @dénommer Plumetot del fach de la siá proximitat amb lo pòble) #conéisser en principi los Franceses, los Alemands de contunh fin finala a partir del ser de la los Britanics (aérodrome codé B10). Aqueles darrièrs #installar una pista en asphalte de 1,200 mètres. Après la guèrra, tot a desaparegut e a tornat a l'agricultura.
Un aérodrome de campagne fut installé en 1939. Cet aérodrome (situé en fait sur la commune de Mathieu, mais néanmoins dénommé Plumetot du fait de sa proximité avec le village) connut d'abord les Français, les Allemands puis finalement à partir du soir du 10 les Britanniques (aérodrome codé B10). Ces derniers installèrent une piste en asphalte de 1,200 mètres. Après la guerre, tout a disparu et est retourné à l'agriculture.
Andolieg-Kernevez
Andolieg-Kernevez en breton ( Andouillé-Neuville en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Istòria
La municipalitat de Andouillé-Neuville es nascut d'un groupement de la parròquia de Andouillé e del vilatge de Neuville. La distincion de la Magnanne a lo sieu cap de-luòc a Andouillé-Neuville. En 1555, aquela distincion passa al Montbourcher al continuament d'una alliance matrimoniale.
La commune d'Andouillé-Neuville est née d'un groupement de la paroisse d'Andouillé et du village de Neuville. La seigneurie de La Magnanne a son chef-lieu à Andouillé-Neuville. En 1555, cette seigneurie passe au Montbourcher à la suite d'une alliance matrimoniale.
Argelèrs de Banhèras
Argelèrs de Banhèras ( Argelès-Bagnères en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha e Bigòrra. Qu'ei administrada peth departament deths Hauts Pirenèus dera region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [aryé'lès] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Argiles cap a 1200-1230, Bernardus d'Argeles en 1251, Argelers en 1285 e 1313, Arnaldus de Argileriis, en latin, en 1300, De Argeleriis, en latin, en 1313, 1342 e 1369, Argelers en 1429, Argelès-près-Bagnères en 1768, Argellez en Bigorre en 1750, 1751, 1753, 1754-1760, Argellez en 1790, Argelles  (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Argelèrs que ven deth gascon argelèrs, deth latin argilla, « argela », dab eth sufixe -arium, ath plurau : « terrens argelós »,. Eth determinant Banhèras qu'ei eth nom dera vila.
Aspirina
L'aspirina o acid acetilsalicIlic  es un medicament de la familha dels salicilats, utilizat coma analgesic (mals menors e dolor aguda), antipiretic (contra la fèbre), e antiinflamatòri. Ten tanben un efièch anticoagulant a febla dòsi, e per aquò s'utiliza per fin de prevenir los atacs del còr. L'aspirina foguèt isolada pel primièr còp dins sa forma establa per Felix Hoffmann, un quimista de la companhiá alemanda Bayer.
Es un dels medicaments pus consomat al mond, amb una consomacion annadièra estimada a, siá l'equivalent de de comprimits de. En 2008, 85 % de la produccion d'acid acetilsalicilic èra realizada a Langreo en Espanha, dins una fabrica quimica de la multinationala Bayer.
Etimologia
L'apelacion aspirina ven del nom de marca Aspirin®, depausat en 1899 per la societat Bayer. Aqueste nom es estat format del prefix a- (per acetilacion), « -spir » (per l'acid spiric ), e lo sufix « -ina » caracterizant los alcaloïdes.
Istòria
thumb|left|upright|[[Albar|Sause blanc (Salix alba)]]
La rusca de sause es coneguda al mens dempuèi l'antiquitat per sas proprietats curativas. Se trobèt la traça de decoccion de fuèlhas de sause subre de tauletas sumerianas de 5000 abC. e dins un papiri egipcian datant de 1550 acC. (papyrus Ebers). Ipocrates (460–377 av. J.-C.), medecin grèc, conselhava ja una preparacion a basa d'escòrça de sause blanc per solatjar las dolors e las fèbres. Los romans coneissián tanben sas proprietats, lo nom latin del sause es salix.
En 1763, lo pastor anglés Edward Stone presentèt un memòri dabans la Royal Medicine Society subre l'utilizacion terapeutica de decoccions de rusca de sause blanc contre la fèbre. En 1829, Pierre-Joseph Leroux, un pharmacian francés, après aver fait bolhir de polvera d'escòrça de sause dins d'aiga, ensagèt de concentrar sa preparacion ; ne resultèt de cristals solubles que bategèt salicilina (de salix). Puèi de scientifiques alemands purifiquèron aquesta substància activa, d'en primièr dita salicilina, puèi acid salicilic
En 1877 Germain Sée prepausèt lo salicilat de sòdi com antipiretic. Marceli Nencki preparèt a partir de 1880 un derivat de l'acid salicilic e de fenòl ; lo Salòl qu'aviá pas de proprietats farmacologicas superioras als medicament ja existents, mas qu'aviá pasmens un gost pus agradiu, foguèt l'objècte d'un afogament populari.
En 1853, lo quimista estrasborgés Charles Frédéric Gerhardt experimentèt la sintèsi de l'acid acetilsalicilic que nomenèt acid acetosalicilic e depausèt un un brevet. Pasmens son compausat èra impur e termolabil. Moriguèt tres ans pus tard e sos trabalhs foguèron deslembrats.
Ròda
thumb|right|[[Fotografia de la ròda d'un carri.]]
La ròda (var. arròda, cercle, ceucle, roa, roá ) es una pèça mecanica de forma circulara virant a l'entorn d'un aisse passant per son centre. Probablament inventada durant lo millenari IV avC, d'un biais independent, dins plusors regions d'Euròpa e de Mesopotamia, son aparicion sembla liada a aquelei dau torn de terralhaire e dau carri. Se difusèt dins lo rèsta d'Euròpa, dins lo nòrd d'Africa e en Asia. Puei, arribèt dins lo mond entier pendent lo periòde coloniau.
Fins a la Revolucion Industriala, la ròda evolucionèt gaire qu'èra facha de fusta ò de pèira e aviá d'aplicacions conegudas dempuei l'Antiquitat ò l'Edat Mejana (carris, torns, ròda de palas). Aquò cambièt totalament amb lei transformacions dau sègle XIX qu'entraïnèron l'aparicion de ròdas novèlas coma la ròda ferroviària ò la ròda automobila e l'adopcion de materiaus novèus per la fabricacion coma l'acier ò l'alumini. Uei, la ròda, que fa partida dei maquinas simplas, conoís d'utilizacions variadas e fòrça frequentas dins la vida vidanta.
Sistèmas precursors
Lo principi de desplaçar un objècte pesuc amb un sistèma rotlant es probablament aparegut tre lo Neolitic durant lo periòde megalitic. D'efiech, segon leis ipotèsis actualas deis arqueològs, lo transpòrt dei blòts de pèira necessaris a la construccion d'aquelei monuments foguèt realizat gràcias a de camins de bilhons. Pasmens, aqueu metòde pausa de problemas importants, coma la dificultat de mantenir alinhats lei bilhons, que limitan son eficacitat.
En Mesopotamia e en Elam, lo torn de terralhaire foguèt tanben un sistèma precursor probable de la ròda. D'efiech, aparegut entre 5,200 e 3,300 avC, aquel otís permetiá de mecanizar la fabricacion de terralhas gràcias a una pèira en rotacion.
L'invencion e lo desvolopament dau carri
L'invencion de la ròda aguèt luòc d'un biais independent dins plusors regions. Segon lei conoissenças actualas, la pus precòça foguèt l'òbra d'una cultura agricòla installada dins lo sud de Polonha a proximitat dau vilatge de Bronocice. Es atestada per una gravadura descubèrta sus un pòt, datat de 3,635 a 3,370 avC, que representa un carri de quatre ròdas estilizat. Pasmens, dins lei fachs, l'invencion de la ròda sembla quasi simultanèa dins lei Balcans, en Euròpa Orientala (cultura de Cucuteni ), en Sumèr e en Caucàs (culturas de Maikop e dei kurgans ). Ansin, de descubèrtas novèlas podrián modificar l'endrech de premiera aparicion de la ròda.
En fòra d'aquelei quatre regions, la ròda foguèt benlèu descubèrta d'un biais independent en China onte lo carri apareguèt vèrs 1200 avC, dins leis Illas Britanicas vèrs 1100-800 avC e en Nubia vèrs 400 avC. Pasmens, aqueleis usatges pus tardius pòdon tanben s'explicar per d'importacions de l'invencion. En revènge, foguèt pas lo cas en Mesoamerica onte la ròda èra coneguda tre 1500 avC. Dins aquò, i foguèt solament utilizada per fabricar de joguets car lei Mesoamericans dispausavan pas d'animaus capables de tirar un carri. Ansin, dins aquela zòna, lo transpòrt demorèt essencialament uman fins a l'arribada deis Europèus au sègle XVI.
Lei premierei ròdas èran de ròdas plenas de fusta que podián agantar de dimensions relativament importantas. Per exemple, sus lo site arqueologic anglés de Must Farm, de ròdas d'un mètre de diamètre foguèron descubèrtas. Pasmens, en causa dau pes de la fusta, aquò necessitava l'usatge d'animaus poderós. Ansin, dins lo corrent dau milleni II avC, apareguèron, probablament dins l'estèpa eurasiatica de ròdas de raions (cultura d'Andronovo ). Pus leugieras, permetèron d'utilizar d'animaus mens poderós ò de concebre de carris pus leugiers e pus manejables coma lei carris de guèrra utilizats en Egipte ò en Mesopotamia durant l'Antiquitat Auta. Enfin, vèrs 750 avC, lei Cèltas inventèron la ròda ceuclada de fèrre que permetiá de melhorar la resisténcia de la ròda.
Leis aplicacions productivas
Après l'invencion de la ròda ceuclada de fèrre, la ròda evolucionèt gaire fins au sègle XIX e a l'aparicion de tecnologias novèlas eissidas de la Revolucion Industriala. Dins aquò, seis aplicacions productivas se diversiquèron pauc a pauc. En particular, entre lei sègles IV e III avC, lei Grècs, leis Egipcians e lei Pèrses comencèron de desvolopar de ròdas de palas. Permetent de captar l'energia d'un riu ò d'una cascada, aquela invencion se difusèt rapidament e, au sègle I apC, son usatge èra ben atestat dins l'Empèri Roman e en China. Modernizada mai d'un còp, especialament durant lo sègle XIX amb l'adopcion de l'acier, es encara utilizada coma basa de certanei turbinas electricas coma la turbina Pelton.
La ròda e lei progrès de l'engenhariá mecanica permetèron egalament l'invencion de l'engranatge en China au sègle IV acC e en Grècia dos sègles pus tard. Totjorn en China, foguèt concebuda la bariòta entre lei sègles I avC e I apC. Dins aquò, per de rasons mau conegudas, se lo principi de la bariòta se difusèt vèrs l'oèst e se son usatge s'impausèt largament en Euròpa, es un otís demorat pauc popular en Africa e dins una partida importanta d'Asia (especialament dins la peninsula indiana). Enfin, durant l'Edat Mejana, la ròda permetèt l'aparicion dau rodet que foguèt probablament inventat dins lo mond musulman au sègle XI. Permetent de fielar la lana, lo lin ò lo coton, se difusèt rapidament rapidament vèrs Euròpa e China.
La ròda ferroviària
thumb|right|[[Fotografia d'un ensems de ròdas Mansell.]] thumb|right|[[Fotografia de ròdas ferroviàrias modèrnas.]]
Desvolopada dins lo corrent deis ans 1840, la ròda Mansell aguèt una influéncia importanta dins aqueu procès. Èra formada d'una estructura interiora plena constituida de 16 pèças de tèc renfòrçadas per d'elements d'acier. A una epòca onte l'industria siderurgica èra pas totjorn capable de produrre de ròdas metallicas regularas, l'utilizacion de fusta, mens subjècte a d'errors de fabricacion, permetèt de redurre lo risc de desralhament. Ansin, après dos accidents grèus en 1870, lei camins de fèrre britanics decidèron d'adoptar la ròda Mansell per lo transpòrt de passatgiers.
Amb l'aumentacion dau pes e de la velocitat dei trens, la ròda plena s'impausèt lentament e eliminèt lei ròdas ferroviàrias de raions que foguèron fòrças utilizadas fins a la premiera mitat dau sègle XX. En parallèl, amb l'electrificacion dei linhas, la fusta foguèt remplaçada per l'acier. Uei, una ròda ferroviària classica es generalament facha d'acier motlat, çò que li permet d'aquistar la resisténcia necessària.
Lo desvolopament dau pneu
L'idèa de cubrir lei bendas de rotlament d'un materiau leugier permetent de melhorar l'aderéncia es fòrça anciana. Per exemple, en Mesopotamia Anciana, i aguèt de temptativas per utilizar de bendas de cuer. Pus tard, foguèron tanben utilizadas de ròdas cubèrtas de fèrre ò d'acier. Pasmens, aqueleis innovacions tecnicas avián pauc d'avantatges a respèct de sa complexitat de realizacion per leis artesans dau periòde.
Lo pneu de cauchó
La possibilitat de crear lo premier pneumatic vertadier foguèt permesa per la descubèrta, en 1839, de la vulcanizacion per lo quimista estatsunidenc Charles Goodyear (1800-1860). Aqueu procès permet d'apondre un agent vulcanizant, generalament un compausat sofrat, dins un elastomèr per crear de pònts entre lei cadenas molecularas. Aquò demenís la plasticitat de l'elastomèr mai aumenta fòrtament sa resisténcia. Melhorada per lo Britanic Thomas Hancock (1786-1865), la vulcanizacion permetèt rapidament de trobar d'aplicacions industrialas au cauchó.
Dins lo domeni de la ròda, la pus importanta foguèt l'invencion dau pneumatic a la fin deis ans 1840 per l'Escocés Robert Thomson (1822-1873) que depausèt un brevet en 1847. Lo pneumatic de cauchó permetiá de concebre de ròdas pus leugieras. Dins aquò, Thomson trobèt ges de mercat. Ansin, en 1888, un autre Escocés, John Boyd Dunlop (1840-1921), tornèt descubrir lo pneu d'un biais independent. Au contrari de son predecessor, capitèt de l'adaptar ai velocipèdes e, rapidament, a totei lei veïculs leugiers. En particular, l'utilizacion dau pneu venguèt rapidament la nòrma per leis automobilas de la fin dau sègle XIX.
La ròda automobila
Au començament dau sègle XX, lo domeni automobil adoptèt de ròdas d'artilhariá, qu'èran de ròdas de dotze raions fachas de fusta aparegudas au sègle XVII, inspiradas dei ròdas equipant lei veïculs ipomobiles dau sègle XIX. Per exemple, equipavan la Ford T de 1908 que foguèt la premiera veitura producha d'un biais industriau. Pasmens, aquelei ròdas èran mau adaptadas a la circulacion automobila. En particular, podián aisament se desintegrar dins lo cas d'un tuert tròp violent amb un trepador.
D'efiech, en despiech d'avantatges coma una massa febla e una soplesa importanta, la ròda suspenduda es costosa e son usatge es desenant limitat ai motòs, ai veituras de colleccion ò a certanei veïculs tot-terren. A partir deis ans 1970, foguèt donc pauc a pauc remplaçada per la ròda de brancas, generalament facha d'acier motlat per formar un blòt unic, que sa produccion es pus aisada e qu'es venguda l'estandard actuau dau transpòrt rotier.
Lo pneu radiau
Inventat en 1915 per l'Estatsunidenc Arthur W. Savage (1857-1938), lo pneu radiau aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament dei ròdas modèrnas. Pasmens, coma per lo pneumatic concebut per Robert Thomson, passèt per malha fins a sa reinvencion per la companhiá francesa Michelin en 1946. Integrat tre 1948 sus la Citroën 2CV, lo pneu radiau demostrèt rapidament seis avantatges (reduccion de la consumacion de carburant, resisténcia superiora...). Venguèt ansin la nòrma dins l'automobila avans de se difusar vèrs d'autrei sectors coma lo transpòrt aerian (ont es majoritari per leis avions de linha).
Lei ròdas modèrnas
thumb|right|Veïcul leugier equipat de [[ròda mecanum|ròdas mecanum.]]
Dempuei l'invencion dau pneu radiau, la ròda contunièt d'evolucionar. Un premier ensems d'avançadas regarda ansin lei materiaus utilizats per la fabricacion amb un melhorament deis aliatges d'alumini qu'èran sovent tocats per la corrosion durant la premiera mitat dau sègle XX e amb l'adopcion de compausats novèus pus leugiers coma lo titani ò lei fibras de carbòni.
Un segond ensems de progrès pertoca lo desvolopament de concèptes novèus coma lei ròdas olonòmas e lei ròdas mecanum, respectivament inventadas en 1919 e en 1972. Permetent d'articular la ròda ela meteissa, aquelei sistèmas permèton de desplaçar un veïcul dins totei lei direccions dins un espaci reduch gràcias a de rotacions. En 1990, foguèt egalament brevetada una ròda sensa boton per la companhiá soïssa Sbarro. Pasmens, aqueu tipe de ròda, costós e malaisat de produrre, presentan encara tròp d'inconvenients e son usatge es donc fòrça rar.
Enfin, dempuei la fin dau sègle XX, aparéis una tendància novèla qu'es la possibilitat, en certanei domenis tecnics, d'abandonar l'utilizacion de la ròda. Per exemple, es lo cas dei turbinas basadas sus lo concèpte de la ròda de palas que son uei concurrenciadas per de turbinas d'eliça. Pasmens, la tecnologia pus impressionanta es probablament aquela dau tren de sustentacion magnetica que permet de desplaçar un tren sensa utilizar un ralh.
Descripcion
thumb|right|[[Fotografia d'una ròda de carri amb un boton centrau d'acier, una estructura intermediària de raions de fusta e una genta de fusta cubèrta d'una benda de rotlament de cauchó.]]
Una ròda es generalament constituida de tres partidas principalas. Lo centre es lo boton qu'assegura lo guidatge en rotacion a respèct dau supòrt (chassís, braç...). Son diamètre es sovent fòrça pichon en comparason d'aqueu de la ròda, çò que permet de redurre lei fretaments entre lo boton e lo palièr de l'aisse.
La periferia es sovent dicha genta. Es l'endrech ont es fixat la benda de rotlament qu'es en contact amb lo sòu. Dins lo cas d'una ròda de palas, la periferia es l'endrech onte se tròban lei palas e se parla pas de genta. La benda de rotlament es tanben dicha bendatge es una pèça de gausidura que se fixa a l'entorn de la genta. Uei, per lei veïculs automobilas, lei velòs, lei motòs e leis avions, es sovent remplaçada per un pneumatic.
Enfin, l'estructura intermediària de la ròda ocupa l'espaci entre lo boton e la periferia. Son ròtle es d'assegurar lo liame entre lei doas partidas precedentas. Plusors tipes diferents d'estructuras intermediàrias existisson mai lei pus frequents son leis estructuras plenas e de raions. De centenaus de variantas existisson segon lo materiau e l'organizacion dei partidas plenas ò dei raions.
Ròda e friccion
thumb|Principi de foncionament de la ròda aplicat au desplaçament d'una carga.
La ròda permet de demenir considerablament la fòrça necessària per desplaçar una carga. D'efiech, sensa ròda, possar una carga pesuca es un trabalh malaisat e alassant car lo contacte entre la carga e lo sòu engendra una importanta fòrça de fretament que s'opausa au movement. Rapidament, especialament se lo sòu es pauc lisc, aquò va enedir tot desplaçament de la carga.
L'utilizacion de la ròda permet de resòuvre aqueu problema car, a un instant donat, unicament una pichona partida de la ròda es en contacte dirèct amb lo sòu : lo rèsta es totjorn liure de se desplaçar e la fraccion de fretament que demòra permet l'aderéncia de la ròda au sòu. Puei, lei ròdas son fixadas, gràcias au boton, a un aisse que permet de transmetre la fòrça de traccion au veïcul. Per eliminar tota pèrda inutila d'energia, la joncion entre la ròda e l'aisse es sovent assegurada per de coissinets de bòlas que permèton de transmetre la fòrça sensa congrear un fretament important.
Dins lo cas d'una ròda de palas, lo principi es similar mai l'objectiu es diferent. La friccion entre la pala e l'aiga permet a la ròda de captar d'energia qu'es alora transmesa a l'aisse. Un mecanisme fixat a l'aisse permet alora de recuperar aquela energia per desplaçar lei pèças d'una installacion mecanica (pèira de molin...).
Alternativas a la ròda
D'alternativas a la ròda existisson segon lei regions e leis utilizacions. Durant l'Antiquitat, èra ansin possible d'utilizar un tirassèu per se desplaçar sus de sòus onte lei fòrças de fretament son feblas coma la nèu ò l'arena. Ansin, aqueu metòde foguèt probablament utilizat per desplaçar lei cargas pesucas necessàrias a la construccion dei monuments de l'Egipte Antica. D'autra part, en l'abséncia de carri, èra possible de desplaçar de cargas dins de sacs portats per d'animaus ò d'èssers umans. Per exemple, foguèt lo cas lòng de la Rota de la Seda ò en Mesoamerica onte lo comèrci èra fòrça actiu maugrat l'abséncia de bèstia de tira.
La Revolucion Industriala multipliquèt lo nombre d'alternativas amb l'aparicion de tecnologias novèlas. La premiera foguèt probable l'aeroeslissaire que foguèt imaginat tre lo sègle XVIII. Puei, au sègle seguent, apareguèron lei veïculs d'eliça e lei veïculs de canilha. Dins aquò, lei premiers conoguèron un succès feble en causa de sa complexitat e lei segonds utilizan de ròdas au sen de son mecanisme. Enfin, au sègle XX, foguèron concebuts lei veïculs marchaires que permèton de desplaçar de cargas importantas sus de distàncias feblas. Enfin, foguèt desvolopat lo tren de sustencion magnetica que permet d'agantar de velocitats superioras ai trens de ròdas classicas. Totjorn en desvolopament, podriá coneisser una creissença importanta dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XXI.
Simbolisme
La ròda es un simbòl frequent dins lei religions que simboliza lei cicles, lei recomençaments e lei renovelaments. Dins la màger part dei tradicions, es ansin associada amb lo Soleu. Pasmens, coma en Grècia, podiá tanben èsser l'atribut dei divinitats de la fortuna. Dins lo bodisme, la « Ròda de la Lèi » (Dharmachakra) representa l'ensenhament de Boda.
La Ròca Esclapon
La Ròca Esclapon (La Roque-Esclapon en francés) es un vilatge de Provença administrat per lo departament francés de Var dins la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Caton (botanica)
thumb|200px|Caton mascle de [[sause]] En botanica, lo caton es una inflorescéncia sopla, sovent penjadissa, caracteristica de qualques arbres apartenent a las familhas de las Salicacèas, de las Fagacèas e de las Betulacèas.
Aquelas plantas qu portan de catons coma flors son dichas « amentifèras ».
thumb|left|120px|Catons masles de l'[[avelanièr]] Pòt s’agir d’inflorescéncias simplas, en fach des espics particulars, coma pel sause. Las flors mascles e femes son separadas: i a de catons mascles e de femes. Portan de flors simplificadas inserida a l’aissèla de las bractèas, sens periant (es a dire ni petals, ni sepales), las flors mascles son reduchas a las etaminas, e las flors femes als ovaris.
Dins d’autres casses, son d'inflorescéncias compausadas, coma pel beç.
Foucaucourt-Hors-Nesle
Foucaucourt-Hors-Nèle en picard (Foucaucourt-Hors-Nesle en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Caton (botanica)
Los catons apareisson al començament de prima, plan sovent abans l’apareisson de las fuèlhas.
Foucaucourt-Hors-Nesle
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Aeropòrt d'Aiacciu – Napoleon Bonaparte
L'aéroport d'Aiacciu – Napoleon Bonaparte, apelat encara usualament per son anciana denominacion , es un aeropòrt del departament de la Corsega del Sud, situat dins l'èst del territòri de la comuna d'Aiacciu, a cinq quilomètres del centre-vila. L'empresa aeroportuària es bordada al sud-èst pel golf d'Aiacciu.
Caton (botanica)
Pels amentifèrs, la pollinizacion es anemofila, es a dire que lo transpòrt del pollèn, fòrça abondant, se fa pel vent. Es per l’òme una font d’allergias.
Pel ginkgo, inflorescéncias masclas e femes son presentas sus de'individús separats: los individús mascles portan de catons e los individús femes d'ovuls non inclusits dins una grana.
Aeropòrt d'Aiacciu – Napoleon Bonaparte
Aqueste aerodròm es obèrt al trafic nacional e internacional comercial, regular o pas, als avions privats, al vòl als instruments (IFR) e al vòl a vista (VFR). Possedís una pista de de long sus  de larga orientada NNE-SSO (02-20) e una pista còrta, desafectada, orientada èst-oèst.
Rotgiers
Rotgiers (Rougiers en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Arràs (Lavedan)
Arràs (Arras-en-Lavedan en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra, en Lavedan, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Toponimia
Trobaràn eras principalas informacions dens eth Dictionnaire toponymique des communes des Hautes Pyrénées de Miquèu Grosclaude e Jean-François Le Nail qui rapòrta eras denominacions istoricas deth vilatge.
Era prononciacion qu'ei [a'rras].
Etimologia :
Wiliame Katonivere
Wiliame Katonivere es un cap tradicional e òme politic de Fiji, elegit president de la republica en 2021.
Cap tradicional
En 2013 ven cap de la província de Macoata. Pren lo prefixi onorific Ratu (Ratu Wiliame Katonivere).
Ardengòst
Ardengòst (Ardengost en francés) qu'ei ua comuna gascona de Comenge, en Vath d'Aura, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat, Ardengost que vien benlhèu deth nom gallic d'òmi Ardus, dab eth sufixe gallic -incum e eth sufixe aquitan -ossum.
Miquèu Grosclaude que tròba era proposicion de Dauzat tròp complicada; eth sufixe -ost qu'ei tipic deths noms aquitans vielhs. J-B. Orpustan (Bulletin du Musée Basque, 1987) qu'arreliga Ardengòst a un basco Ardengos trobat dens eth Libe d'Aur de Baiona en 1142, qui correspón ath basco Ardengoitz. Qu'i ved eth radicau Ardan, « vinha ». Mes, a despieit d'eras semblanças deths noms, R. Aymard que hè arremarcar a bon dret que i a pas de vinha a 1060 m. d'altitud. De mei, que i a a Vetrac dens eth Recensament deths Huecs de Bearn de 1385, eth nom Ardengs / Ardenhs. R. Aymard qu'i ved un nom gallic. Grosclaude que conclutz: eth radicau qu'ei probablament aquitan, benlhèu Ardeng, de sens desconeishut, dab eth sufixe aquitan -òst.
Shens certitud, Delamarre que tempta ua explicacion celtica. L'etime que seré Ardincosson, era proprietat d'*Ardincos. Que i a un nom de persona atestat Ardicco, mès pas *Ardincos (evolucion de *Arduinicos ?).
Planques
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Engenhariá
thumb|right|[[Fotografia d'un engenhaire e d'una dessenhairitz tecnica en RDA en 1960.]]
L’engenhariá es l'ensemble dei foncions que menan de la concepcion e de l'estudi a la construccion e a la mesa en servici d'una installacion ò d'un produch tecnic. Es una disciplina qu'es exercida per d'especialistas, dichs engenhaires, que son capables de mestrejar leis aspèctes scientifics, tecnics, economics e artistics d'aquelei projèctes. Apareguda tre l'Antiquitat, l'engenhariá foguèt utilizada per mai d'una civilizacion per la realizacion de projèctes importants coma la bastida de monuments.
Durant l'Antiquitat e l'Edat Mejana, la màger part deis engenhaires èran d'artesans aguent aquistat l'experiéncia necessària per dirigir un chantier important. Dins mai d'una region, lei prèires dau clergat superior tenguèron tanben regularament un ròtle d'engenhaire gràcias a son instruccion avançada. Aquela situacion cambièt en Euròpa a la Renaissença amb l'aparicion de personas coma Leonardo da Vinci que dispausavan d'un saber teoric abstrach important e de competéncias en matèria d'aplicacions concrètas de sei conoissenças per resòuvre un problema tecnic. Aquò permetèt de difusar lo mestier d'engenhaire en Euròpa.
L'engenhairá modèrna es lo resultat de la convergéncia de tres tradicions aparegudas a partir dau sègle XVI en França (racionalizacion de la formacion), au sègle XVIII au Reiaume Unit (importància donada a l'empirisme) e au sègle XIX en Prússia e ais Estats Units (establiment de liames fòrts entre recèrca e ensenhament). Es organizada a l'entorn d'un ensenhament especific e de diplòmas generalament gerits per de comissions especializadas. Amb lo progrès tecnic, es tanben venguda una disciplina devesida entre plusors especialitats relativament diferentas.
L'emergéncia de l'engenhariá
Lei premicias de l'engenhariá son fòrça vièlhas que pòdon èsser datadas d'i a 2,5 milions d'ans. D'efiech, la fabricacion dei premiereis otís de pèira despend d'un encaminament intellectuau relativament similar a aqueu de l'engenhariá modèrna per cercar de materiaus ò de tecnicas de faiçonatge novèus. En particular, es diferent d'un metòde classic d'estudi de capitadas e de reviradas car utiliza la pensada per imaginar de direccions d'accions entre plusors possibilitats diferentas. Dins aquò, l'evolucion dei tecnicas es mau coneguda avans l'invencion de l'escritura en despiech dei progrès considerables realizats per leis arqueològs.
L'Antiquitat Auta
thumb|right|Reconstitucion de la [[zigorat d'Ur, illustracion de la complexitat de certanei monuments antics.]]
Lei vestigis pus ancians coneguts a l'ora d'ara que mòstran l'estudi de problemas d'engenhariá son estats descubèrts en Mesopotamia e en Egipte. Una aparicion independenta en Índia, en China, en Mesoamerica e dins leis Andes es probabla. D'efiech, la traduccion de certanei documents escrichs mòstran lo mestritge d'elements abstrachs, sovent l'utilizacion dei matematicas, per resòuvre de problemas de calcul d'aira, d'arquitectura, de construccion idraulica ò de fabricacion de naviris. L'existéncia d'esquèmas ò de dessenhs tecnics es tanben supausada car la bastida d'obratges complèxs de talha importanta (piramidas, zigorats... etc.) necessitava probablament un minimom d'especificacions per talhar lei blòts necessaris dins lei peirieras ò per leis assemblar sus lo chantier. En revènge, la nocion de gestion de projècte èra ben establida. Per exemple, la construccion de la tomba dau faraon èra una mission de lòng tèrme de son visir que demandava de gerir de ressorsas importantas e un calendier de plusors annadas.
Lei conoissenças sus l'engenhariá primitiva mòstran tanben la mesa en plaça precòça d'un sistèma de formacion dei premiereis « engenhaires ». Lo percors pus classic èra d'artesans venguts mèstres d'òbra per dirigir de chantiers d'extension urbana ò de construccion publica. En Babilònia, una partida dau Còdi Hammurabi èra consacrada ai règlas e ais estandards de produccion de seguir per aquelei mèstres. Una autra possiblitat per venir « engenhaires » èra lo preirat car lo clergat superior dau periòde dispausava d'un nivèu d'instruccion fòrça avançat, especialament dins lei domenis dei matematicas e de la gestion.
L'engenhariá grèga
thumb|right|[[Fotografia dau Partenon, un exemple de l'importància dei consideracions artisticas dins l'engenhariá grèga antica.]]
Se d'engenhaires competents e eficaç foguèron formats per plusors civilizacions anticas, especialament en Asia, l'engenhariá grècoromana ocupa una plaça particulara en causa de son influéncia fòrta sus lo desvolopament de l'engenhariá modèrna. Sa formacion foguèt influenciada per lei practicas egipcianas e mesopotamianas mai la pensada grèga introduguèt una evolucion radicala que foguèt la reconoissença de l'existéncia d'un òrdre escondut dins la natura, idèa a l'origina dei sciéncias modèrnas e d'un important trabalh intellectuau dins mai d'un domeni (fisica d'Aristòtel, matematicas d'Euclides... etc.).
L'engenhariá romana
thumb|right|[[Fotografia dau Panteon de Roma, simbòl de l'engenhariá romana amb son dòma de betum.]]
L'engenhariá romana es relativament ben coneguda gràcias ai vestigis laissats per l'Empèri dins lo bacin mediterranèu e a la conservacion d'un important còrpus. Se caracteriza per un nivèu teoric sovent feble qu'èra compensat per una gròssa capacitat per comprendre e adaptar leis idèas d'autrei pòbles. De mai, au contrari dei civilizacions anterioras, una atencion particulara prestada a la formacion deis aprendís tant per l'engenhariá militara que civila. Enfin, se leis engenhaires romans avián una formacion scientifica limitada, descurbiguèron, benlèu per azard, lo principi de la fabricacion dau betum.
L'engenhariá medievala
Après la casuda de l'Empèri d'Occident, la màger part dei sabers grècoromans foguèt conservada dins l'Empèri d'Orient. Pasmens, au sègle VII, Constantinòble perdiguèt sei províncias egipciana e siriana au profiech deis Arabes. Gràcias a un important esfòrç de traduccion, lei sabents musulmans contunièron lei recèrcas deis Ancians. En particular, gardèron sei conoissenças en engenhariá. Melhoradas, se difusèron tornarmai en Euròpa Occidentala a partir dau sègle XII.
D'efiech, leis elèits dei reiaumes barbars perdiguèron una partida importanta dei sabers abstrachs dei Romans. Dins aquò, a partir dau sègle VIII, la reaparicion de poders fòrts favorizèt la construccion d'edificis novèus, especialament de glèisas ò de monastèris. Aquò necessitèt un retorn dau principi de « l'accion intelligenta ». En l'abséncia de sciéncia formala, prenguèt la forma de « l'exemple », es a dire aquela d'un modèl fondat sus lei reflexions e lei recèrcas de sei predecessors. Lei guildas medievalas ocupèron ansin una plaça dins aqueu movement car permetèron de conservar lei conoissenças e d'organizar sa transmission e son perfeccionament.
Coma durant l'Antiquitat, lo clergat superior aguèt tanben un ròtle important dins l'engenhariá medievala gràcias a son instruccion. Ansin, certanei disciplinas tecnicas foguèron ensenhadas dins leis universitats – qu'èran d'institucions tengudas per la Glèisa – sota l'apelacion « arts liberaus ». Se demorèron lòngtemps considerats coma de domenis de valor mendra que la teologia ò la filosofia, interessèron leis Estats en formacion e lei marchands. De mai, au sègle XIII, Roger Bacon (1214-1294) tornèt descubrir lei principis de l'empirisme. Dins aqueu quadre, la traduccion deis obratges sabents arabes, principalament a partir de Toledo e de Sicília, favorizèt la naissença de l'engenhariá mesclant sabers abstrachs e practics que caracterizèt la Renaissença.
L'engenhariá de la Renaissença
thumb|right|Esquèmas de [[Leonardo da Vinci, exemple dau ròtle de la figura de l'engenhaire-artista de la Renaissença.]]
L'engenhariá venguèt una disciplina majora dins lei societats modèrnas durant la Renaissença amb l'aparicion de la figura de « l'engenhaire-artista ». Lei pus famós son probablament Filippo Brunelleschi (1377-1446), Mariano di Iacopo (1382-1458), Francesco di Giorgio (1439-1501) e Leonardo da Vinci (1452-1519). Dotats de conoissenças teoricas importantas, èran implicats dins la concepcion de solucions tecnicas necessaris a la realizacion dei projèctes de sei senhors. Pasmens, participavan tanben au desvolopament dei sabers abstrachs dau periòde e èran capables d'integrar una importanta dimension artistica a seis òbras, compres a d'obratges militars.
Per exemple, Brunelleschi estudièt lei lèis matematicas que regisson la perspectiva e la construccion de maquinas. Ne'n organizèt l'ensenhament a de discípols, coma Leon Battista Alberti (1404-1472), que leis desvolopèron e lei codifiquèron. En parallèl, foguèt l'autor de plusors construccions de remarca coma aquela dau dòma de la catedrala de Florença. Enfin, adoptèt lo metòde de l'empirisme dins sei trabalhs, çò que favorizèt pus tard, l'adopcion dau metòde scientific per leis engenhaires.
Lei tres movements fondators
Lo succès de sei representents italians entraïnèt la difusion de la figura de l'engenhaire-artista dins lo rèsta d'Euròpa. D'efiech, per lei sobeirans dau periòde, venguèt un otís fondamentau dins l'organizacion deis Estats modèrnes. Tres tradicions foguèron a l'origina de l'engenhariá modèrna. La premiera es originària de França e data dau sègle XVI. Per trobar lo personau necessari a sei projèctes, la corona creèt un còrs permanent d'engenhaires militars que foguèt egalament cargat d'assegurar de missions civilas per l'Estat-Nacion (construccion dei rets de rotas, de pònts, de canaus, de pòrts... etc.). Aquò entraïnèt una sistematizacion de la formacion que foguèt marcada per la creacion de l'École des ponts et chaussées en 1747. Puei, amb lo desvolopament de l'industria, se separèron pauc a pauc leis activitats militaras e civilas.
La segonda tradicionau es puslèu d'origina britanica. D'efiech, la Revolucion Industriala i entraïnèt una multiplicacion rapida dau nombre d'entrepresas necessitant l'usatge dei metòdes de l'engenhariá. En l'abséncia dau sistèma d'escòlas francés, l'aprendissatge gardèt una gròssa importància, çò que permetèt d'atraire de personas eissits de totei lei classas socialas. Aquò favorizèt l'utilizacion de l'empirisme e d'encaminaments concrèts per resòuvre de problemas. En revènge, suscitèt una maufisança a respècte dei sabers teorics, sovent considerats coma suspècts. Per faciar aqueu problema, de personalitats coma John Smeaton (1724-1792) assaièron de crear de societats d'engenhaires per encoratjar l'estudi dei sciéncias abstrachas e l'adopcion de metòdes rigorós.
La tresena tradicion es apareguda en Alemanha au començament dau sègle XIX a partir dei reformas dau ministre prussian Wilhelm von Humboldt (1767-1835). D'efiech, ordonèt ais universitats de rompre amb la vision medievala de l'ensenhament (transmettre un saber immudable) per liar ensenhament e recèrca. Adoptat per leis universitats estatsunidencas, aqueu modèl foguèt a l'origina de succès importants e se difusèt pauc a pauc dins lo rèsta dau monde.
L'aparicion dau modèl l'engenhaire modèrne e sei limits
thumb|right|[[Fotografia dau fusadas dau programa espaciau estatsunidenc, un element fondamentau dins la definicion modèrna de l'engenhaire.]]
Vèrs 1900, la màger part deis estructuras de formacion d'engenhaires formavan de professionaus amb una importanta orientacion terren. Se l'aprendissatge coma element centrau èra vengut rar, la practica demorava importanta. Aquò cambièt lentament dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XX amb la generalizacion dei disciplinas basadas sus una matematizacion dau reau. Una basa scientifica solida, la resolucion de problemas, l'usatge dei tecnologias de l'informacion – domeni en evolucion rapida – e la gestion de projècte venguèron lo còr dau mestier d'engenhaire.
Aquela transformacion foguèt favorizada per de questions d'estatut e d'imatge deis engenhaires dins lei país anglosaxons. D'efiech, se dins de país coma França, l'engenhaire es un professionau reconegut eissit d'una « Granda Escòla », aquò èra pas lo cas ais Estats Units. Considerats coma lei « servitors » de l'emplegaire, leis engenhaires avián un imatge negatiu e èran jutjats responsables de la vida malaisada deis obriers. Ansin, per subremontar aquela manca de consideracion, leis engenhaires estatsunidencs sostenguèron l'emergéncia d'interpretacions presentant l'engenhariá coma la disciplina de l'aplicacion dei sciéncias abstrachas per la concepcion deis objèctes e deis infrastructuras necessàrias a la vida vidanta de sei conciutadans.
Breteuil (Oise)
Breteuil es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region dels Nauts de França.
Engenhariá
L'aparicion dau modèl l'engenhaire modèrne e sei limits
Lei succès tecnologics deis Estats Units, especialament aqueu dau programa espaciau, favorizèron aquela evolucion. Pasmens, estompèt la diferéncia entre leis engenhaires e leis autrei diplomats scientifics. Desenant considerat coma un atot per obtenir un emplec ben emunerarat, lo títol d'engenhaire foguèt donat a de scientifics aguent una febla capacitat de resolucion de problemas. Aquò entraïnèt una reaccion de part dei companhiás. A son iniciativa, foguèron creadas dins plusors país de comissions destinadas a regular lei diplòmas e a centrar lei programas de formacion sus un equilibri entre lei tecnicas e lei sciéncias duras e lei sciéncias socialas e umanas per preparar leis engenhaires a de posicions de direccion. Dins aquò, de debats importants son totjorn en cors per definir aquel equilibri.
Breteuil (Oise)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Engenhariá
Concèptes principaus
Se lei sciéncias forman lo còr de l'engenhariá, pòdon pas resumir l'ensemble de la disciplina. D'efiech, aquela darriera a per objectiu de resòuvre de problemas tecnics en concebent de solucions adaptadas a un quadre economic e sociau donat.
Resolucion de problemas
La resolucion de problemas tecnic es l'interès principau de l'engenhariá. Per aquò, leis engenhaires dèvon aver lo mestritge de tecnicas de fabricacion, una formacion avançada dins lei sciéncias « duras » e de conoissenças importantas dins lei sciéncias socialas, especialament lo comèrci e la gestion. La capacitat d'identificar leis elements d'un problema e d'inovar per concebre la solucion son sovent consideradas coma d'elements primordialas. Pasmens, la validacion economica e sociala de l'dièa prepausada es tanben importanta. Ansin, se considèra de còps que l'engenhariá es « una profession scientifica que tròba sa validacion sus lo mercat ».
Per facilitar aqueu trabalh, existís de metòdes que permèton de modelizar pus aisament lei problemas e lei solucions consideradas. Una importanta teoria es tanben estada desvolopada per validar la concepcion de causas novèlas e identificar lei riscs associats ai diferenteis elements que lei compausan.
Utilizacion dei tecnologias de l'informacion
thumb|right|Exemple d'una modelizacion informatica d'un problema complèx.
L'utilizacion dei tecnologias de l'informacion a un ròtle important dins l'engenhariá per plusors rasons. La premiera es son ròtle potenciau dins la modelizacion que permet de facilitar l'identificacion d'un problema e l'estudi dei solucions possiblas. Per exemple, a permés la multiplicacion dei detectors e de l'analisi de sei donadas. D'autra part, l'aparicion de l'ordinator a tanben permés de progrès considerables amb l'aparicion d'otís coma la concepcion assistida per ordinator (CAO). De mai, l'otís informatic permet de realizar rapidament de calculs complèxs. La segonda rason es la facilitat de partejar leis informacions necessàrias a la realizacion d'un projècte. Aqueu partiment es indispensable dins mai d'una etapa coma la validacion d'una solucion ò la susvelhança de sa mesa en òbra. Es sovent integrat dins divèrseis aspèctes de la gestion ò de la realizacion d'un projècte.
Liames amb lei disciplinas scientificas
Lei matematicas e la fisica constituïsson la basa dei conoissenças d'un engenhaire. La quimia e, de còps, la biologia i figuran tanben. Aquò varia segon l'especialitat d'un engenhaire donat. Aquelei sciéncias forman lo fondament tecnic necessària au foncionament de l'engenhariá. Permèton la mesa en òbra de tecnicas avançadas, especialament per lei projèctes pus complèxs. Pasmens, es important de nòtar que lei sciéncias son pas lo còr de l'engenhariá. En plaça, son puslèu una ajuda per comprendre e resòuvre un problema.
Liames amb lei sciéncias socialas
thumb|right|Retrach de [[Thomas Edison, un exemple d'engenhaire aguent fondat una importanta companhiá a partir de sei competéncias tecnicas e economicas.]]