cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Batalha d'Ancona
La batalha d'Ancona es un combat navau de la Primiera Guèrra Mondiala entre Itàlia e Austria-Ongria. Se debanèt lei 23 e 24 de mai de 1915 quand una flòta austriana d'au mens 30 naviris ataquèt e bombardèt la vila d'Ancona que foguèt severament tocada. De mai, un còntra-torpilhaire italian foguèt damatjat.
Réaumont
Réaumont en arpitan (Réaumont en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Frameries
Frameries es una comuna de la província bèlga de Enaut.
Article salat
L'article salat en occitan
L'espandi de preséncia de l'article salat en occitan es pro limitat actualament. Las escassas formas encara vivas de l'article salat se tròban, siá a l'oèst de Niça, en zona dialectala del provençal maritim, entre Grassa e Vença, siá al nòrd de Niça en zona dilectala vivaroaupenca, entre Coarasa e Roquesteron. Dins aquel sector l'article salat se retròba dins la toponimia, en particular lo nom d'unes vilatges coma Sa Còla de Lop o Sei Ferres.
L'article salat en catalan
thumb|250px|Airal aproximatiu de l'article salat a la Còsta Brava segon Xavier Carbó en 1918 En catalan, l'airal d'emplec dominant de l'article salat se limita a las Islas Balearas manca a Pollença qu'a un sistèma pro semblant al del catalan estandard. Lo repoblament de qualques vilatges del País Valencian per de gents vengudas de las islas fa que l'article salat siá encara viu a la Vall de Gallinera e a Tàrbena. A la Còsta Brava, l'emplec d'aqueste es fòrça recessiu e emplegat encara per las gents d'edat mai avançada e per marcar una apertenença a l'espaci local. L'extension geografica de l'article salat a pas quitat de mermar dempuèi l'edat mejana e èra probablament present dins la màger part de Catalonha coma se pòt veire encara dins la toponimia barcelonesa amb Sant Joan Despí < Sant Joan des pi o Collserola < Coll s'erola e mai dins los noms de luòc del país de Lhèida coma dins Sarroca de Lleida. Dins lo país d'Olot èra probablament emplegat fins a la mitat del sègle XIX qu'un seminarista olotin, Jeroni Gelada, comentava a la debuta del sègle XX que d'autras localitats se trufavan dels abitants d'Olot per son emplec de l'article salat. Aprèp aver constatat la davalada d'emplec de l'article sus la Còsta Brava, lo jornalista e escrivan Eugeni Casanova lo trobèt encara residualament en 2009 a Maià de Montcal, un vilatjòt de la Garrotxa.
L'article salat balear
L'article salat es pas acceptat dins la lenga normativa mas es estat servat dins la formas toponimicas tradicionalas. L'emplec d'aqueste es vengut la marca mai simbolica de l'anticatalanisme balear qu'ensaja de privilegiar los localismes per poder afirmar que lo balear es una lenga diferenta del catalan. Aqueste article, victima d'estigmatizacion, a viscut jos la pression constanta de las formas del catalan estandard, çò qu'a generat una diglossia que fa qu'encara que lo salat siá d'emplec general, s'empleguen los autres articles amb una tièra de noms que demandan un nivèl de lenga mai naut.
Coma l'article del gascon pirenenc, l'article pòt conéisser de realizacions diferentas en foncion de la consonanta que seguís.
L'article sard
thumb|250px|Escrich en sard campidanés Contràriament al catalan e a l'occitan existís pas una situacion de diglossia per l'article sard. Se fan sentir de variacions leugièras dins lo cas del plural segon los dialèctes coma se pòt veire en seguida.
Rastèl
vinheta|Un rastèl resistent per la tèrra e las pèiras. vinheta|Un rastèl leugièr per levar la tepa e las fuèlhas. Un rastèl (var. rastèu, rastèth, arrastèth) o grip (Biarn) es un esplechagricòl e jardinièr consistent en un margue long que per un bot pòrta un traversièr que ne sòrton divèrsas ponchas de fusta o de fèrre; servís a amassar la palha o las espigas de la batuda, l'èrba copada, eca e en jardineria per amollir la tèrra, levar de marridas èrbas pas gaire gròssas e anivelar. L’accion de passar lo rastèl se sona rastelar.
Planay (Còsta d'Aur)
Planay  es una comuna francesa administrada per lo departament de Còsta d'Aur de la region de Borgonha.
Frasnes-lez-Anvaing
Frasnes-lez-Anvaing es una comuna de la província bèlga de Enaut.
Sormiu
Lo nom de la calanca de Sormiu es atestat : Colla de Sormil, 1348 (Arc. Municip.), Puteus de Sormils, 1431 (idem), Vallon de Sormieu, 1614.
Zambèzi
Zambèzi es un flume de l’Africa Australa, lo quatren del continent per la longor, après Nil, Còngo e Nigèr. La superfícia de son bacin de drenatge es de 1390000 km2, un pauc mens de la mitat de la de Nil. Lo flume de 2574 km de long a la font en Zambia e travèrsa l'èst d'Angòla, long de la frontièra nòrd-èst de Namibia e de la frontièra nòrd de Botswana, puèi long de la frontièra entre Zambia e Zimbabwe fins a Moçambic, ont travèrsa lo país per s'escampar dins l'ocean Indian.
La caracteristica pus notabla de Zambèzi son las cascadas Victòria e d'autras cascadas coma las cascadas Chavuma a la frontièra entre Zambie e l'Angòla, e las cascadas Ngonye, près de Sioma dins l'oèst de Zambia.
Existisson doas principalas fonts d'energia idroelectrica sul flume, la restanca de Kariba, qu'alimenta Zambia e Zimbabwe, e la restanca de Cahora Bassa en Moçambic, que provesís d'energia a Moçambic e Sud Africa. I a doas autras centralas electricas pus pichonas long de Zambèzi en Zambia, una a Victoria Falls e l'autra près de  Kalene Hill dins Ikelenge District.
Ramonvila (mètro de Tolosa)
Ramonvila es una estacion cap de la linha B del mètro de Tolosa, situada sus la comuna de Ramonvila e Sent Anha, al sud-èst de Tolosa. Es l'unica estacion de la linha B situada en defòra de la vila de Tolosa.
Situacion sul malhum
L'estacion es lo terminus nòrd de la linha B del mètro de Tolosa. Al nòrd-oèst se troba l'estacion Universitat Pau Sabatier.
Istòria
L'estacion es inaugurada lo 30 de junh de 2007.
En 2016, l'estacion enregistrèt 2,632,794 validacions, ço qu'en fach la 6e estacion sus 20 en tèrmes de validacions de la linha B, après Palais de Justícia e abans Carmes. Representava alara 5% del trafic de la linha.
Accès e acuèlh
L'estacion compte doas intradas caduna dels dos costats de l'avenguda Flora Tristan.
L'estacion es construcha d'una faiçon a ço que l'òm pòsca far intrar la lum del jorn fins als cais. Es equipada de cais laterals a dotze pòrtas permetent de recebre de ramas de quatre veituras.
Dessèrta
Coma dins l'ensemble del mètro tolosenc, la primièra partença de l'estacion e de l'autre cap de linha, Bòrdaroja, es a 5h15, e la darrièra es a 0h del dimenge al dijòus, e 3h lo divendres e dissabte.
Intermodalitat
L'estacion es desservida per lo Linéo 6 e las linhas 27, 37, 79, 88, 111, 112, lo Noctambus e lo TAD 119 del malhum Tisséo.
Arquitectura
Òbra realizada per Jean-Pierre Bertrand. L'òbra consistís a maridar l'aspècte literari e numeric del mot "RAMONVILLE" del biais que cada letra correspond amb son nombre dins lo reng alfabetic. L'estacion es construita de tal biais que la lutz del jorn dintra fins als cais.
Battenheim
Battenheim qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Froidchapelle
Froidchapelle es una comuna de la província bèlga de Enaut.
Saint-Pellerin
Saint-Pellerin pòt essèr:
Kimi Räikkönen
Kimi Matias Räikkönen (n. 1979) es un pilòt finlandés de Formula 1. Foguèt lo campion mondial de l'an 2007, aprèp aver ganhat lo Gran Prèmi de Brasil.
Grand Jòc
Lo Grand Jòc es una expression que designa la rivalitat coloniala entre l'Empèri Rus e l'Empèri Britanic en Asia dins lo corrent dau sègle XIX, magerament de 1813 a 1907. Fins a la formacion de l'Entenduda, entraïnèt de tensions importantas e d'afrontaments indirèctes entre lei dos estats mai ges de conflictes dirècts franc de la Guèrra de Crimèa. Aguèt de consequéncias importantas sus la definicion dei frontieras de mai d'un estat asiatic, especialament Iran, Afganistan e China.
Saint-Sauvant (Vinhana)
Saint-Sauvant es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Viena e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Fantauma
Un fantauma (var. hantauma) (dau grèc φάντασμα 'aparicion'), dins la mitologia populara de fòrça culturas, es un esperit o una arma que se manifèsta entre lei vius d'una maniera perceptibla (per exemple, en prenent una aparença visibla, en produsent de sons o d'odors o en desplaçant d'objèctes). La cresença en fantaumas es ja documentada dins lei primiers tèxts escrichs sumerians e egipcians. Leis estudis recents indican que fòrça personas creson en lei fantaumas e en la vida après la mòrt. En Occident, lei fantaumas son sovent d'armas en pena que pòdon pas trobar de repaus après sa mòrt e demòran entre lo mond dei vius e dei mòrts. La causa d'aquela impossibilitat respònd a un prètzfach que lo defunt a laissat en suspens o inacabat: antau, se pòt tractar d'una victima que reclama de revenja o d'un criminau. Segon divèrsei confessions crestianas, lei fantaumas demòran dins lo limb, un luòc entre lo cèu e l'infèrn, onte van leis armas dei mainatges sens batejar. Dins lei civilizacions orientalas (coma la chinesa) fòrça gent crei en la reïncarnacion. Dins la majoritat dei culturas, leis aparicions de fantaumas son causa de paur. Quauquei teoricians de l'Èra Novèla racionalizan la cresença tradicionala en afirmant que lei fantaumas son de cumuls d'energia negativa.
Saint-Sauvant (Vinhana)
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Tuwuli
Lo tuwuli (o bowili, bowiri) es una lenga kwa parlada en Ghana.
Localisacion
Lo tuwuli es parlat dins lo nòrd la region de Vòlta en Ghana.
Escritura
L'alfabet tuwuli es:
A/a B/b D/d E/e Ɛ/ɛ F/f G/g H/h I/i K/k L/l M/m N/n O/o Ɔ/ɔ P/p R/r S/s T/t U/u V/v W/w Y/y Z/z Dz/dz Gb/gb Kp/kp Ny/ny Ts/ts
Ainat
L'ainat o primogenit es qui, dins las relacions entre fraires e sòrres, es la persona de mai d'edat d'entre els.
Carpianha
Lo nom es atestat : Carpesayna /kazrpe'zaŋɔ/ 1332 (notari), Domus de Carpesanha 1339 (Arc. Municip.), Carpesanha 1590 (idem), Ecclesia de Carpesanha 1363 (Arch. Avesc.), Carpeanha 1486 (idem). Lo nom evolucionèt logicament en *Carpianha (Carpiagno, Tresor Dóu Felibrige) per evitar l'iatus, çò qu'es pas en contradiccion ame la fòrma francesa.
Gerpinnes
Gerpinnes es una comuna de la província bèlga de Enaut.
Onobrisates
Eths onobrisates (latin Onobrisates) qu'èran un petit pòble aquitan citat per Plini lo Vielh. Sembla qu'avèn Ciutat, en eths Hauts Pirenèus, per capitau.
Un petit pòble absorbit per Bigòrra
Hòra dera mencion de Plini, non i a cap membrança deths onobrisates. Com avèn un territòri petitòt, era Glèisa no'u donè cap diocèsi e, religiosament, qu'estó aplegat ara diocèsi e civitas de Bigòrra.
Eth nom dera capitau, Ciutat
Eras fòrmas ancianas de Ciutat que son Neurest, cap a 1110, La Ciutat, cap a 1200-1230, la Ciutad, en 1251, villam Civitatis de Navares, en 1256, ville Civitatis de Naverest, en 1257, Ciutad, en 1285, Laciotat, en 1300, De Civitate, en 1342 e 1379, La Ciutat, en 1429, Cieutat, en 1614. Que i a tres categorias de fòrmas, eth tipe Ciutat, era purmèra atestacion Neurest e variantas de .Neurest influenciadas per Navarra, quan eths escribas comprenèn pas eth nom.
Un nom com Ciutat, civitatem en latin, qu'ei normaument era caplòc d'ua antica civitas, d'un pòble establit abans era conquista romana. Auguste Longnon (1844-1911), seguit tardivament e dab dobtes per Ernèst Negre, que pensava Ciutat èra era anciana Begorra, era capitau deths Bigerri o Bigerriones, qui donèn eth son nom a Bigòrra. En realitat, que saben ara Begorra es a Sent Leser, au nòrd de Tarba.
Ciutat èra pas en Bigòrra, mès en Nebosan. Noms coma Hins e Hita, significatius d'ua frontièra, que separen Bigòrra e Nebosan.
Ferdinand Lot (1866-1952) que's pensava Ciutat èra eth caplòc deths onobrisates e Neurest era evolucion d'Onobrisates. Que i a ua dificultat : eras finaus en -ates que son paroxitonicas e que caleré un proparoxitòn ; per exemple Vasates que donè Vasats. Que i a ua dificultat mei, pas explicada per Ferdinand Lot : era vocau -a- qu'ei era mei solida de totas. Que i agó purmèr ua aferesi dera vocau iniciau e, perqué eth nom es pas latin, eras règlas dera accentuacion latina s'aplican pas dens aqueth cas. Benlhèu era finau celtica -ates qu'ei convencionau. En gascon faber que hè *hàber >*habr > haur o haure e eth passatge de -br- a -u- qu'ei regular (çò que Ferdinand Lot avè pas vist). Que demòra pr'aquò un chic d'inconeishut o d'escur en era evolucion fonetica.
Probable Ciutat qu'èra nommat Ciutat de Neurest e autes vilatges que portavan benlhèu eth determinant de Neurest. Puish eth Neurest qu'estó desbrembat e Ciutat de Neurest que demorè Ciutat. Neurest qu'èra despartit segon G. Balencie (era vila o eth país ?) en Neurest Sobira (atestacion cap a 1250) e en Neurest Jussana (atestacion deth 17 de heurèr de 1251).
Un aute nom aparentat a Neurest qu'ei eth ostau de Noudrest, a Montgalhard.
Neurest e Nebosan
Ferdinand Lot qu'associa mei o mens Neurest (eth país deths onobrisates) e Nebosan : « (Ciutat) qu'ei incontestablament eth caplòc deth Nebosan » (mès eths limits deras circonscripcions feudalas non coïncideishen exactament dab eths limits de pòbles antics). Eth nom de Nebosan que seré benlhèu eth d'un comte [o vescomte] *Nepotianus cargat d'administrar era region. En eras regions pirenencas, eths noms de país que son formats dab un nom de persona seguit d'eth sufixe -anum (implicitament, en aqueth cas particular, eth sufixe qu'ei dejà contengut en eth nom de persona): Tursan, Marsan (parçan), Gavardan, Lavedan; mei au nòrd, qu'ei eth sufixe -acum (F. Lot qu'escriu -iacum) : Fesençac (de Fidentius), Pardiac (de Pardus), Astarac (d'Asterius), Armanhac (d'Arminius).
Politicament, Nebosan, ahonit dens Comenge, qu'i estó incorporat cap ara fin deth sègle XII. Ath sègle XII, qu'èra demorat autonòm. En un bornatge deth comtat de Bigòrra, qui data, çò sembla, de 1283, qu'ei escriut: Lo comtat de Begorra confronto de sol lebante [a l'èst]... ab las peyras fytadas... del bescondats del Nebozan (Ferdinand Lot que senhala eth tèxte en gascon qu'ei ua traduccion posteriora deth originau latin; en 1083, i a pas enqüèra cap tèxte administratiu en gascon).
Lo Rosilh (Marselha)
Lo nom es atestat : Lo Rosilh 1297 (Arc. Municip.), Lo Roil 1345 (idem), Al Roilh 1383 (idem)... La lectura. "a la francesa dei letra "oi" prononciadas /uɛ/ fins au sègle XVIIn an donat l'escritura francesa "Roue(t)".
La sola causa que sabèm dins aqueu article es que lo nom es pas Lo Rosilh.
Hmwaveke
Localizacion
Lo hmwaveke es parlat a Tiéta, dins la comuna de Voh.
Classificacion
Lo hmwaveke es un dels dialèctes de la region de Voh-Koné, amb l'haveke, lo waamwang, l'haeke, lo vamale e lo hmwaeke, e lo bwatoo.
Ham-sur-Heure-Nalinnes
Ham-sur-Heure-Nalinnes es una comuna de la província bèlga de Enaut.
Igièna de l'assassin
Igièna de l’assassin (títol original: Hygiène de l'assassin, Igièna de l'assasin dins la version occitana ) es lo primièr roman publicat per Amélie Nothomb en 1992. Es compausat gaireben sonque de dialògs.
Personatges
Son tres personatges principals : Pretextat Tach, Nina e Leopoldina. E dels autres jornalistas.
Empury
Empury es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Geografia
La municipalitat de Empury es sòci del Parc natural regional del Morvan. Compòrta divèrses caserius :
La commune d'Empury est partenaire du Parc naturel régional du Morvan. Elle comporte plusieurs hameaux :
Clavy-Warby
es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region de Champanha e Ardena.
Maièna (departament)
Maièna (Maièno en nòrma mistralenca e dins una ancian document en gascon pirenenc; Mayenne en francés) (53) es un departament de França, dins la region administrativa dels País de Léger.
Lo capluòc n'es Laval. Lo departament foguèt constituït pel decret de l'Assemblada nacionala del 15 de genièr de 1790. Coma una seisentena de departaments en França, s'identifica al nom d'una aiga, aici Mayenne. Correspond mai que mai al Bas-Maine, que formava la mitat occidentala de la província de Maine. Lo terç meridional del departament faisiá pr'aquò partit d'Anjau, e es d'alhors dit « Mayenne angevina ». Anjau se trapa tanben dins la region naturala de la Val de Léger.
Le departament comptava 242 comunas e 307 445 abitants en 2017. Malgrat una creissença demografica moderada, la Mayenne demòra lo departament mens poblat dels Païses de Léger. Ten pas que tres vilas de mai de 10 000 abitants : lo capluòc, Laval, e las doas sosprefecturas, Château-Gontier e Maièna.
Bufonidae
Lei Bufonidae son una familha d'anfibians. John Edward Gray (1800-1875) la creèt en 1825.
Hensies
Hensies es una comuna de la província bèlga de Enaut.
Empèri de Vijayanagar
L'Empèri de Vijayanagar (ò tanben reiaume de Bisnagar ) fuguèt un estat indian situat dins lo sud de la peninsula e dins una partida de la region de Deccan.
Istòria
L'eiretatge culturau de l'Empèri de Vijayanagar es fòrça important en causa de la promoccion de l'indoïsme coma factor d'unitat dau sud d'Índia còntra lei sultanats dirigits per de senhors musulmans. De mai, unei produccions culturalas d'aquela epòca son totjorn coneguts a l'ora d'ara especialament dins lei domenis de l'arquitectura ò de la literatura.
Corme-Royal
Corme-Royal es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Kurt Baldinger
Biografia
Kurt Baldinger nasquèt en 1919 a Binningen, una vilòta pròcha de Basilea, dins una familha de classa mejana. Quand aviá 12 ans, son paire, un professor de l'ensenhament segondari moriguèt. Tre qu'obtenguèt lo bachelierat en 1938, comencèt a trabalhaar coma monitor d'educacion fisica dins un licèu de Nauta Engadina, e a l'encòp estudiava dins las Universitats de Genèva e de Basilèa. Se diplomèt coma professor dins las disciplinas de filologia germanica, de filologia francesa e d'istòria. En 1947 se maridèt amb Heidi Isler, e amassa aguèron 4 enfants. En 1948 obtenguèt son doctorat a l'Universitat de Basilèa gràcias a sa tèsi Kollektivsuffixe und Kollektivbegriff, ein Beitrag zur Bedeutungslehre im Französischen mit Berücksichtigung der Mundarten, jos la direccion del romanista Walther von Wartburg. Ne venguèt puèi son discípol e un de sos collaboradors principals dins l'elaboracion de son Diccionari Etimologic Francés.
Corme-Royal
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Montara (Califòrnia)
Montara, situada sus la còsta pacifica al nòrd de Moss Beach e Half Moon Bay, es una census-designated place del comtat de San Mateo, traversada per la Rota 1 de l'Estat de Califòrnia (tanben designada localament lo Cabrillo Highway, literalament en occitan l'autorota de Cabrillo). Segon lo recensament de 2010, comptava 2 909 abitants.
Geografia e environament
Montara es localizada a 37.53972°N, -122.50639°W (37.539639, -122.506426), aperaquí 32 km al sud de San Francisco e 80 km al nòrd de la vila californiana de Santa Cruz. La vila borda al sud la CDP de Moss Beach, a l'oèst la Plaja d'estat de Montara e l'ocean Pacific, e al nòrd e l'èst l'espaci verd del Rancho Corral de Tierra. La CDP es pròcha de la vila de Pacifica al nòrd e las vilas de Moss Beach, El Granada e Half Moon Bay al sud. Segon lo Burèu del recensament dels Estats Units, la vila ten una superfícia de 10 km², tota tèrra.
La potentilha de Hickman, espècia rara e menaçada, se troba a l'extremitat nòrd de Montara, suls penjals endessús del rèc de Martini, a altituds compresas entre 10 e 125 mètres.
La montanha vesina, tanben apelada Montara, fa partida dels monts de Santa Cruz, culmina a un altitud de 578 m. La montanha es accessible per un camin de gravièr. A qualques represas, de feblas casudas de nèu son tombadas suls nautors de la montanha.
Galupa
Las galupas o chalopas son las embarcacions de pesca litorala del litoral europèu de l’ocean Atlantic, e mai se en los tempses de la navegacion a vela, dins la zòna del litoral Cantabric de la peninsula Iberica èra lo nom que se donava a la mai granda de las embarcacions de pesca litorala.
A l'origina las galupas èran de pichonas embarcacions alongadas de fins a 9 mètres de long propulsades per rems, mas amb l'arribada dels motors de combustiin aiçò cambièt e utilizan a l'ora d'ara de motors tant fòrabòrd coma intrabòrd.
Al Mexic e en Colómbia las chalupas son embarcacions utilizadas principalament en formacions d'aiga doça.
Mòsa (departament)
Mòsa, autra fòrma (benlèu francizada) Meusa (55) (en francés Meuse) qu'ei un departament de França.
Meurthe e Mosèla
Meurthe e Mosèla es un departament del nòrd èst de França. Fa partit de la region istorica e culturala de Lorena e aperten uèi a la region administrativa del Grand Èst. La prefectura del departament es Nancí. L'Insee e La Pòsta li atribuisson lo còde 54.
Lo departament foguèt creat lo 7 de setembre de 1871 amb los territòris dels departaments de Meurthe e de Mosèla daissats a França per lo tractat de Francfòrt.
Honnelles
Honnelles es una comuna de la província bèlga de Enaut.
Somaliland
thumb|250px|right Somaliland (en somali Soomaaliya; en arabi الصومال, Arḍ aṣ-Ṣūmāl) es un estat de facto de la Bana d'Africa que costeja lo golf d'Adèn e l'Ocean Indian. Confronta Jiboti al nòrd, Etiopia a l'oèst e Somalia al sud.
Koror
Koror es un dei setze estats e tanben la capitala economica de Belau. Foguèt la capitala oficiala fins en octobre de 2006, e remplaçat per Melekeok. Es constituit de sèt illas. La populacion de l'estat de Koror èra estimada a 14,000 abitants en 2004, chifra que correspònd quasi ai tres quarts dei ciutadans de Belau.
Somaliland
La capitala es Hargeisa.
Politica
La region de Somaliland se declarèt republica independenta de Somalia en 1991.
Molinet
Molinet es una comuna francofòna de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Bausten
Bausten o Bostens [bus'tens] (Bostens en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Molinet
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bausten
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [bus'tens]. Las fòrmas ancianas que son ecclesia S. Mariae de Balesten en 1009, 1012, ''par. Sanctae Mariae Magdalene de Bausten (idem ?), S. Katerine de Bausten (idem), de Bausten (idem), ecclesia de Bausten cap a 1320, capellanus de Bausten'', cap a 1375.
Bénédicte Boyrie-Fénié que constata Dauzat e Negre non coneishèvan pas las fòrmas ancianas. Lo sufixe qu'es -en, vienut deu sufixe d'apertenéncia -*ennu, d'origina regionau, qui's tròba dens Calen, Cassen, Caishen, etc. L'etime que poderé estar balès/baleix, qui a lo sens de « planèr » e qui vieneré de l'arradic preindoeuropèa *bal-, dab un doble sufixe aquitanic -*est e -ennu. L'evolucion que supausa ua accentuacion sus la prumèra sillaba Bal- : Bàlesten > Bàlsten > Bausten. Lo nom qu'ei près de Belesten. Auta possibilitat, un nom d'òmi aquitan près de Beuste o dilhèu Biost. La grafia arcaïzanta qu'ei problematica. Lo nom qu'ei aquitanic per B. Boyrie-Fénié.
Briastre
Briastre es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region Nòrd-Pas de Calais. Sa populacion en.
Jurbise
Jurbise es una comuna de la província bèlga de Enaut.
Bwatoo
Localizacion
Lo bwatoo èra parlat dins l'illa de Koniène. Los bwatoo vivon ara dins los vilatges d'Oundjo e Népou.
Classificacion
Lo bwatoo es un dels dialèctes de la region de Voh-Koné, amb lo hmwaveke, lo waamwang, l'haeke, lo vamale e lo hmwaeke, e l'haveke.
Es una lenga caledoniana, un grop de las lengas oceanianas del sud restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.
Gisy-les-Nobles
Gisy-les-Nobles es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Segon las investigacions istoricas #qu'an #èsser portadas pel Sr. Pierre Lalande (#que los descendents ne vivon totjorn Gisy), del temps dels Gaulois, lo vilatge se trucava « giseraie ». Del lo nom del vilatge « gisei » de contunh a  giseiacum-supèr orosa nom latin de Gisy-sus-Oreuse.
Fin finala a, lo nom actual apareis modificat solament en lo sieu orthographe seguent las epòcas a l'excepcion del periòde 1792-1815 ont lo nom de Gisy-sus-Oreuse a #èsser réutilisé.
En 1859, lo conselh municipal #demandar la supression de la part « los Nòbles » mas la siá vœu pas #èsser passatge exaucé.
La legenda en relacion amb Gisy-los-Nòbles es la seguenta :
Aquela darrièra vòl #qu'al continuament d'una batalha entre las armadas de Charles lo Chauve e de Richard de Roussillon #que se #desenrotllar en la vallée entre Sixte, Michery e Gisy, los soldats aucits al combat ajan #èsser ennoblits, en entrenant lo appellation de Gisy-los-Nòbles pel luòc ont #perir en grand nombre.
Gisy-Los-Nòbles a environat de fossés creusés a l'entorn del castèl e bastits sus la localizacion actuala del pòble, aquelas fòssas formavan una barrièra protectrice e defensiva dels ocupants, en prenent, en #encobrir, un dels mejans classics de autodéfense de l'epòca. Los douves #èsser fòrça emplegadas a s.
Es interessant d'observar la topographie dels luòcs. La prigondor de las fossés plan mai marcada a l'èst e al nòrd #qu'a l'oèst li caliá probablament assegurar un mejan de defensa mai eficaça contra d'eventuales enemics en venent d'aquela direccion.
L'accès d'aquela enceinte podiá s'efectuar per una o de divèrsas pòrtas. Cap de document de l'epòca l'a de besonh pas. Sonque las informacions en datant s revèlan la preséncia de quatre pòrtas e l'existéncia d'un pont-levis. La pòrta principala dicha « pòrta del roy » a situat al nòrd, « la pòrta dels bòsques » a l'èst, « la pòrta de Sens » llaurant-se a lo sud e « la pòrta dels mòrtes » #que permetiá de prene lo cementèri a l'oèst.
Los fossés son alimentèsse per un ru en venent del Oreuse.
Gisy-Los-Nòbles un pichon pòble fòrça bucolique, mas en albergant totun, lo aérodrome de Pont-sus-Yonne
Selon les recherches historiques qui ont été menées par M. Pierre Lalande (dont les descendants habitent toujours Gisy), du temps des Gaulois, le village s’appelait « giseraie ». Du le nom du village « gisei » puis au  giseiacum-super orosa nom latin de Gisy-sur-Oreuse.
Enfin au, le nom actuel apparaît modifié seulement dans son orthographe suivant les époques à l’exception de la période 1792-1815 où le nom de Gisy-sur-Oreuse a été réutilisé.
En 1859, le conseil municipal demanda la suppression de la partie « les Nobles » mais son vœu ne fut pas exaucé.
La légende concernant Gisy-les-Nobles est la suivante :
Cette dernière veut qu’à la suite d’une bataille entre les armées de Charles le Chauve et de Richard de Roussillon qui se déroula dans la vallée entre Sixte, Michery et Gisy, les soldats tués au combat aient été anoblis, entraînant l’appellation de Gisy-les-Nobles pour le lieu où ils périrent en grand nombre.
Gisy-les-Nobles est entouré de fossés creusés autour du château et construits sur l’emplacement actuel du village, ces fosses formaient une barrière protectrice et défensive des occupants, rejoignant, en cela, un des moyens classiques d’autodéfense de l’époque. Les douves furent très employées aux s.
Il est intéressant d’observer la topographie des lieux. la profondeur des fossés bien plus marquée à l’est et au nord qu’à l’ouest devait probablement assurer un moyen de défense plus efficace contre d’éventuels ennemis venant de ces direction.
L’accès de cette enceinte pouvait s’effectuer par une ou plusieurs portes. Aucun document de l’époque ne le précise. Seuls les renseignements datant des s révèlent la présence de quatre portes et l’existence d’un pont-levis. La porte principale dite « porte du roy » est située au nord, « la porte des bois » à l’est, « la porte de Sens » s’ouvrant au sud et « la porte des morts » qui permettait de rejoindre le cimetière à l’ouest.
Les fossés sont alimentés par un ru venant de l’Oreuse.
Gisy-les-Nobles un petit village très bucolique, mais hébergeant toutefois, l’aérodrome de Pont-sur-Yonne
Nòtas
<references group=N/>
Bresse-sur-Grosne
Bresse-sur-Grosne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
La Louvière
La Louvière es una comuna de la província bèlga de Enaut.
Salason
vinheta|Salasons secant a l'aire liure a [[Sent Estève de Baigòrri|Sent Estève de Baigrri, en Bascoat]] La salason (o salatge) es la conservacion de la noiridura amb de sal. Aquel procés s'apròcha de l'utilizacion de l'aiga-sal, mas utiliza de sal sec puslèu que d'aiga amb una fòrta concentracion en sal. S'agís de l'una dels nombroses biais de conservacion dels aliments per diminucion de l'activitat de l'aiga.
Dame-Marie-les-Bois
Dame-Marie-les-Bois es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Salason
Istòria
vinheta|Estatua d'Ercules, trobada dins una cuba de salason près du Port-Rhu. Datada del sègle III, musèu de Quimper Produch natural, lo sal es culhit dempuèi la mai nauta Antiquitat a la broa dels lacs e dels oasis coma lo long dels litorals ont foguèron creats de salinièrs. L’òme culhís tanben ont ont aflora lo sol coma près de Shabwa, en Iemèn puèi cavèt de minas per n'extraire aquel mineral. Que siá jos la forma de clorur de sòdi, de sal gemma o de natron, lo sal sevís d'enauçaire de gost e aumenta la sapiditat dels aliments, mas permet tanben la conservacion d'unas denrèas, e subretot la vianda e lo peisson.
Dame-Marie-les-Bois
Geografia
Lo vilatge de Madama Marida los Bòsques es fòrça boisé, n'efièch 42 % de lo sieu territòri a ocupat per bòsc.
Salason
Istòria
Los premièrs salatges foguèron de segur empirics; la practica de la conservacion pel sal s’apliquèt dins l’alimentacion coma pendent los rites funeraris per la momificacion, per exemple en Egipte antica.
Dame-Marie-les-Bois
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Salason
Salatge de la vianda
alt=Gros plan sur un bras d'homme en train de frotter de gros sel un énorme jambon placé dans un bassin en plastique transparent.|esquèrra|vinheta|Salatge d’un [[cambajon.]] Lo salatge se practica o a sec o en aiga-sal segon lo tipe de vianda a disposicion e la durada de conservaciondesirada. Per una longa conservacion, la vianda deu èsser fèrm e mejanament grassa, venent puslèu d’un animal edat que d’un jove.
Dame-Marie-les-Bois
Istòria
A partir de la fin de la, lo castèl passa en denombroses de mans. Las polidas oras del domeni de la Guérinière se situan a la s-|XIX|e}}, a l'epòca de la familha de Maupas, procedenta de Bles, #qu'en #far lo marc d'una brilhanta vida mondaine. Lo pigeonnier es pas d'autre #qu'una dels torns medievales del castèl e la métairie actuala plan restaurada, amb lo sieu colombage, pòt datar de la.
Salason
Salatge de la vianda
Pel salatge a sec, se frega la vianda amb de sal mesclat de saunitre o de cendres de fusta abans de premsar fòrt las pèças las unas sus las autras; aquela operacion se torna fa quatre còps, cada uèit jorns. Las pèças son enseguidas salpicadas de bren per absorbar l’umiditat, e plaçada per secar dins un local caud. Per una conservacion de longa durada, la vianda salpicada de sal es fregada fins a acabar la saturacion dins sas mendres fendalhas, salpicadas encara e plaçada en repaus pendent 24 a 48 oras abans d’èsser fòrça quichada. Una aiga-sal se'n raja qu'es mesa a bolhir e serà utilizat per asagar las pèças abans que torna a salpicar de sal e que se'n plaça en bota (idealament de casse, l'avet donant un gost a la salason).
Dame-Marie-les-Bois
Istòria
L’histoire de Dame-Marie se confond d’abord avec celle de son église et de son château. Il est plus que probable qu’une première paroisse fut fondée au, lors des grands défrichements médiévaux, en plein cœur de la vaste forêt de Blémars, pour délimiter le diocèse de Tours face au diocèse de Chartres. Elle est à l’origine, dès avant une première reconstruction de l’église, au, d’un premier noyau de population. ”Donna Maria” (dans le livre des serfs de Marmoutiers en 1259), c’est ainsi qu’on dénomme la paroisse. Elle restera la “Dame Marie du Bois” jusqu’à la Révolution. Le château de la Guérinière, un peu à l’écart du bourg, attesté depuis le, était dès cette époque le siège d’une puissante seigneurie (châtellenie) relevant de la châtellenie de Blémars et du comté de Blois. Ce château, dont les douves sont encore visibles, a été remplacé au par un vaste château de style classique, connu seulement par une gravure et quelques photographies de la fin du. Il sera lui même détruit vers 1902 pour être remplacé par l’actuelle maison de maître elle-même aujourd’hui abandonnée.
À partir de la fin du, le château passe en de nombreuses mains. Les belles heures du domaine de la Guérinière se situent au, à l’époque de la famille de Maupas, originaire de Blois, qui en fit le cadre d’une brillante vie mondaine. Le pigeonnier n’est autre qu’une des tours médiévales du château et la métairie actuelle bien restaurée, avec son colombage, peut dater du.
C’est également au que le village de Dame-Marie, d’abord voué à une agriculture pauvre sur des terres lourdes, se transforma peu à peu en un centre commercial et artisanal rayonnant sur les environs. La population s’accrut très rapidement, passant de 300 habitants à plus de 500; au milieu du siècle, il fallut agrandir l’église et transférer le cimetière. Mais cet essor, qui a laissé des traces dans le bâti communal, fut que de courte durée; l’exode rural et le déclin de l’agriculture, au, réduisirent Dame-Marie à n’être, jusqu’à ces dernières années, qu’une petite commune forestière.
Salason
Salatge de la vianda
L'aiga-sal es tanben lo banh d’aiga mai o mens fortament salada on se banha la vianda. Pòt venir de fonts naturalament salada coma aquelas de Luminiş o de Mărgineni que los abitants utilizan encara un pauc del sègle XXI. En foncion de la salinitat de l’aiga e del tipe d'aiga-salatge de realizar, s'i poiriá apondre de sal crompat dins lo comèrci e s'evaluava lo gra de salinitat per un mejan ja en usatge pels ancians Romans : l'uòu fresc que, banhat en aiga-sal, surbonda e indica tanben que la concentracion es bona per la conservacion de la vianda, del formatge o del peisson,. Quina que siá l’origina de l’aiga, quand laiga-sal es realizada, s'i plaça totalament la vianda e la daissa s’embeure. Se pòt li daissar en permanéncia o la penjar e la secar. Sembla que l’umiditat del clima intervenga dins la causida entre lo salatge a sec o en aiga-sal.
Las viandas saladas pòdon o non èsser fumadas.
Biais simple
vinheta|Salason de montanha : salsissat secant sus cleda Fregament de troces de vianda amb de sal (2 kg de sal per 10 kg de vianda) per lo far dintrar, puèi plaçament de la vianda dins un salador en intercalant una sisa de vianda amb una sisa de sal pendent sièis meses pendent que de ferments lactics desveloparan un mitan acid garantissant la non putrefaccion de las viandas.
Eficacitat
Los microorganismes que provòcan la putrefaction de la vianda an besonh d’aiga liura per se desvelopar. En contacte amb l’aiga existent dins la carn, lo sal se dissòlv en ions Na+ e Cl-, formant un solutat; la quantitat d’aiga disponibla pels microorganismes, mesurabla en aw, merna alara. D’un autre costat, las cellulas dels microorganismes, plaçats dins una solucion ipertonica, van perdre de l’aiga pel fenomèn d’osmòsi, al punt de poder pas mai a vegadas foncionar e d’èsser lisadas.
Lo sal reaiza son accion bacteriostatica sonque amb al mens 10 % de concentrction; aquel percentatge permet de se passar de la sèrva a fresc dels aliments salats mas implica de dever dessalar l’aliment abans la cosesson lo banhant dins una granda quantitat d’aiga potabla, de tornar far mai d'un còp, pendent d'ora, veire un jorn entièr.
Beblenheim
Bebelnheim en alemannisch (Beblenheim en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Achille Luchaire
thumb|250px|Achille Luchaire Denis Jean Achille Luchaire (París, 4 d'octobre de 1846 - París, 13 de novembre de 1908) estot un erudit, filològ e istorian francés d'origina occitana. Au començament de sa carrèra de professor, a Pau e a Bordèu, s'interessèt a l'istòria e a las lengas deu país: publiquèt sas tèsis de doctorat sus l'aquitan (tèsi en latin) e Alan II de Labrit (tèsi en francés). Publiquèt libes de consequéncia suu gascon. Totun, après son arribada a París, en 1885, non hesoi mei estudis suu gascon ni sus l'istòria de Gasconha: se virèt cap a l'istòria de l'estat francés medievau.
Cèlas (Cantal)
Cèlas (Celles en francés) es una anciana comuna auvernhata, situada dins lo departament del Chantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Dempuèi lo 1èir de decembre de 2016, es comuna delegada de la comuna novèla de Nuçargues en Pinatèla, amb Nuçargues e Moissac, Chinargues, Chavanhac e Senta Ostàsia.
Nòtas
<references group="N"/>
Lens (Belgica)
Lens (Belgica) es una comuna de la província bèlga de Enaut.
Pont (Còsta d'Aur)
Pont  es una comuna francesa administrada per lo departament de Còsta d'Aur de la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sept-Forges
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saint-Étienne-sur-Suippe
Saint-Étienne-sur-Suippe es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Geografia
Lo vilatge de Sant-Étienne-sus-Suippe es environat tres comunas de Auménancourt, Poilcourt-Sydney e Boult-sus-Suippe.
Le village de Saint-Étienne-sur-Suippe est entouré des trois communes de Auménancourt, Poilcourt-Sydney et Boult-sur-Suippe.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Pendent la Revolucion francesa la municipalitat se trucava Fanecourt.
Pendant la Révolution française la commune s'appelait Fanecourt.
Canton de Banhèras de Bigòrra
Eth canton de Banhèras de Bigòrra qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha, en Bigòrra, suprimida en 2015, situada en arrondiment de Banhèras de Bigòrra, eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Mieidia-Pirenèus, ara d'. 9 comunas que son ara deth canton navèth dera Hauta Bigòrra (burèu centralizator : Banhèras de Bigòrra) e eras autas 10 comunas que son en navèth canton dera Vath d'Arròs e deras Baïsas (burèu centralizator : Tornai). Totas eras comunas que son ena Comunautat de comunas dera Hauta Bigòrra (residéncia Banhèras de Bigòrra). Era lenga autoctòna qu'ei eth occitan gascon. Eth canton qu'utiliza eth article pirenenc.
Ambrines
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Canton de Banhèras de Bigòrra
Istòria
Eth canton de Banhèras que's creè en 1790 en districte de Banhèras.
Ambrines
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Canton de Banhèras de Bigòrra
Istòria
Aras eleccions departamentalas dau 22 de març de 2015, en aplicacion deth decret deth 25 de heurèr de 2014 qui delimita eths cantons deths Hauts Pirenèus, eth canton de Banhèras de Bigòrra qu'estó suprimit e Banhèras de Bigòrra qu'ei ara burèu centralizator deth canton dera Hauta Bigòrra.
Lessines
Lessines es una comuna de la província bèlga de Enaut.
São José dos Campos
São José dos Campos es una importanta vila industriala de l'estat brasilièr de São Paulo, situada dins la region de la Val del riu Paraíba do Sul. Sa populacion totala èra 594 978 abitants en 2007. Sa superfícia totala es 1100 km².
La vila es lo sèti d'EMBRAER, importanta industria brasilièra d'avions.
Illas Galápagos
Leis illas Galápagos son un archipèla e una província d'Eqüator que si situan dins lo nòrd-oèst de l'ocean Pacific dau Sud, a la latituda de l'eqüator. L'illa Isabela, la mai vasta, si tròba a quauque 1 102 km a l'oèst dei coastas eqüatorianas. Una distància de 929 km separa lo continent de la mai ourientala deis illas, San Cristóbal. L'archipèla si compausa d'un quarantenau d'illas volcanicas que forman una província d'Eqüator despuei 1832 emé Puerto Baquerizo Moreno coma capitala. S'i tròban lo pargue nacionau dei Galápagos e la resèrva marina dei Galápagos que constituisson un site dau patrimòni mondiau de l'Unesco.
Dròt
Dròt es una ribiera prenent sa sorça a Cap Dròt, en Dordonha, traversant la partida septentrionala d'Òlt e Garona e se gitant dens Garona a Caudròt, en Gironda.
=Istòria = A l'epòca pre-romana, la valèia dau Dròt èra puplada de Cèltes (Petrocores en Peirigòrd, Nitiobriges en Agenés, e d'"Aquitans" (Vasates en Haut Entre Duas Mars). Aquesta estructura ternària serà conservada per Roma (civitates), per la Glèisa (diocèses), etc. Anuit encara tres departaments (Dordonha, Òlt e Garona, Gironda) se partatjan la valèia. Dinc au cap de la Guèrra de cent Ans (1453), l'istòria de la valèia participarà de las istòrias d'aqueras tres partidas, un còp apartenent a de las entitats desparèiras, a còp hondudas dens la hauda d'un grand Estat.
Donc una istòria complèxa mès tanben una istòria fòrt risha, dau fèit de tres factors :
=Quauques molins=
Leuze-en-Hainaut
Leuze-en-Hainaut es una comuna de la província bèlga de Enaut.
Morbihan (departament)
Mor-Bihan (56) (en breton), Morbihan (en francés), es un departament francés de la region de Bretanha.
.онлайн
.онлайн (onlain, en linha, còdi punycode .xn--80asehdb) es un nom de domeni rus. Es en servici dempuèi octobre de 2013.
Morbihan (departament)
Istòria
Lo departament es creat lo 4 de març de 1790. Se pensa de lo sonar Còstas del Sud (en breton, Aodoù-ar-C'hreisteiz), mas finalament pren lo nom de Morbihan.
Lo caplòc qu'ei Gwened o Vannes.
Empèri roman
L’Empèri roman (Imperium romanum en latin) foguèt un periòde de la civilizacion romana entre 27 avC e la fin dau sègle V. Creat après la crisi deis institucions de la Republica, l'Empèri capitèt de conquistar totei lei territòris de Mediterranèa per venir una dei poissanças pus importantas de l'Istòria. Pasmens, après son apogèu au sègle I, l'Empèri conoguèt una tièra de crisis e de guèrras civilas entraïnadas per de dificultats de successions au tròne imperiau. D'efèct, l'Emperaire, qu'es lo cap unic de l'Empèri ai nivèus militar, civil e religiós, deguèt sovent luchar còntra l'influéncia creissenta de l'armada que venguèt pauc a pauc la fònt de legitimat dau poder. A partir dau sègle III, lei dificultats de l'Empèri entraïnèron sa division entre uneis emperaires e adjonchs per melhorar sa defensa. Aquela division venguèt permanenta après 395 entre Occident e Orient. L'Empèri Roman d'Occident dispareguèt en 476 après leis invasions barbaras enterin que l'Empèri roman d'Orient capitèt de resistir per venir l'Empèri Bizantin.
Pasmens, L'influéncia de l’Empèri Roman es pas limitada au domeni istòric. D'efèct, au nivèu religiós, permetèt lo desvolopament dau crestianisme que venguèt la religion principala e quasi unica d'Euròpa. De mai, la lenga romana, lo latin, es tanben a l'origina de la màger part dei lengas actualas d'Euròpa occidentala coma francés o espanhòu. Enfin, aguèt un ròtle major dins lo desvolopament de la cultura occidentala gràcias a sei realizacions arquitecturalas (temples, pònts...) o artisticas (discors...).
Lo declin deis institucions de la Republica
Lo sègle I avC veguèt lo declin continú dau poder deis institucions amb una succession de crisis socialas e politicas : Aquelei crisis mostrèron l'afebliment dau Senat, centre dau poder de la Republica, e lo poder novèu dei generaus dins la vida politica de Roma.
Lei triumvirats
thumb|right|Retrach de [[Juli Cesar.]]
L'evolucion entraïnada per la guèrra civila entre Marius e Sulla foguèt renforçada per la perseguida de trebols grèus (revòuta de partisans en Espanha, revòuta d'esclaus de Spartacus), menaças dei piratas...). Lei generaus venceires, Pompeu e Crassus, venguèron consuls puei partejèron lo poder ambé Juli Cesar, consul, a partir de 59 avC. Aquela aliança es dicha lo premier triumvirat.
En 49 avC, la mòrt de Crassus après la batalha de Carrhes en 53 avC, lo prestigi de Cesar après la conquista de Gaula (58-51 avC) e l'agitacion permanenta de la capitala decidiguèron lo Senat de donar lo poder a Pompeu. Aquò causèt una guèrra civila novèla que la conclusion foguèt la victòria de Cesar en 46 avC e lo venceire venguèt lo mèstre de Roma. Reorganizèt donc lo Senat a sa convenéncia, practiguèt una politica favorabla ai paures e obtenguèt la màger part dei poders detenguts per leis institucions republicanas e la mestreja dau govèrn. Lo regim de Cesar se transformèt donc pauc a pauc en monarquia e foguèt assassinat per una conjuracion desirant sauvar la Republica en 44 avC.
La fondacion de l'Empèri
thumb|Modificacions territòrialas de l'Empèri roman durant lo rèine d'August.
Après sa victòria, Octavian èra vengut lo mèstre de l'Empèri. Leis institucions de la Republica son adonc oficialament restablidas enterin qu'Octavian obtenguèt la confirmacion de son poder personau que venguèt permanent e absolut ai nivèus civils, militars e religiós.
D'efèct, lo Senat e lei magistrats jurèron d'observar e de respectar sei decisions. Puei, lo Senat lo donèt lo poder consulaire per dètz annadas. En 27 avC, Octavian venguèt August ambé lo comandament suprèm deis armadas. Son poder aumentèt tanben fòrtament en 23 avC quand obtenguèt dau Senat e dau pòple de Roma la poissança dau tribunat e un imperium' proconsulaire superior a aquelei deis autrei proconsuls. Enfin, la mòrt de Lèpid en 12 avC foguèt l'occasion d'ajustar lo poder religiós suprèm dau Pontifex maximus.
L'Aut Empèri
De veire : Aut Empèri Roman.
La dinastia julio-claudia
thumb|right|Retrach de l'Emperaire August.
La dinastia julio-claudia reinèt entre 27 avC e 68 apC. Capitèt de renforçar leis institucions novèla durant lei rèines d'August (27 avC - 14 apC) e de de successor Tibèri (14-37). De mai, après la desfacha de Teutoburg, lei dos emperaires acomencèron de limitar l'expansion de l'Empèri e de realizar de trabalhas de proteccion dei frontieras. Enfin, a l'interior, assaièron d'associar lo Senat a la politica de l'Empèri e d'assegurar la patz.