cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Leovigild
Unificacion d'Ispània
Leovigild mena la guèrra dins la peninsula iberica. Dins lo Nòrd-Oèst, somet lo reialme sueu, e fòrça los sueus, qu'èran nicèus a segre la religion ariana. Dins lo Nòrd, desfaguèt los bascos e dins lo Sud-èst pòt conténer los bizantins dins lors possessions. Pasmens, son estacament a l'arrianisme mena a una revòlta catolica e deu combatre contra una coalicion compausada de son filh convertit Ermenegild, los sueus del rei Miro, tornat al cristianisme nicèu, e los bizantins.
.markets
("mercats", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 12 de març de 2015.
Villarluengo
right|250pxVillarluengo es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Meritxell Serret
thumb|250px|Retrach oficial de Meritxell Serret en 2016 Meritxell Serret i Aleu (Vallfogona de Balaguer, 19 de junh de 1975) es una politològa e politiciana catalana. Pròcha d'Esquèrra Republicana de Catalonha, foguèt conselhièra d'Agricultura, Elevatge, Pesca e Alimentacion, cargue que lo govèrn espanhòl anullèt tre l'aplicacion de l'article 155 de la Constitucion Espanhòla lo 27 d'octobre de 2017. Tres jorns mai tard, per evitar una eventuala incarceracion, partiguèt en exili a Brussèlas amassa amb lo president Carles Puigdemont e tres autres conselhièrs del govèrn catalan, Clara Ponsatí, Antoni Comín e Lluís Puig. Es actualament, e dempuèi lo 25 junh de 2018, la delegada del govèrn de la Generalitat de Catalonha a l'Union Europèa.
Boason
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn. Lo vilatge foguèt bastit a l'entorn de la vòlta d'un pichon riu, lo Dordon de Concas. Aquel riu a cavat dins la ròca calcària un circ natural, en forma de fèrre de chaval de 400 m de diamètre e de 100 m de prigondor, qu'una partida del vilatge s'i tròba en dessús. Apèlan aquel site lo Trauc de Bòsols.
Toponimia
Patrici Pojada accèpta Boaso (sense n, perqué sabiá que l'accent tonic es pas sus la finala, mas cresiá que la prononciacion èra [bu'azu], doncas un mot de tres sillabas) en se referissent explicitament al libre de Christian-Pierre Bedel. La grafia Boason es pas confòrma tanpauc a l'etimologia prepausada per Dauzat e Rostaing, "latin puteolis, diminutif de puteus, puits", justificada per una atestacion de 961, Pociolos. La consonanta iniciala se seriá sonorizada, probablament après la diftongason (passatge de ['pɔ-] a ['pwɔ-], puèi [bwɔ-]).
Léger (flume)
thumb| Lo cors de Léger thumb|400px|right| Léger flume de [[Saint-Nazaire]] Léger (var. auv.  Lèger) o Leir(e) (var. auv. Lèire, Lèira) (en francés: Loire) es un flume d'Occitània, de França e de Bretanha. Se tròba enteirament dins l'estat francés e es lo flume mai long d'aquel estat. L'apèlan la Grand Aiga al Linhon velaiés.
L'adjectiu de Léger es ligerian -a.
Sas fonts se tròban al pè del Jarbeir de Jòu, un ancian volcan atudat situat dins la comuna de Santa Aulalha en Vivarés. Lo flume s'escola cap al nòrd oèst duscas Orleans, puèi cap a l'oèst en asagar las vilas de Tors, Angieus e Nantas. Son estuari se tròba per los Païses de Léger a l'oèst d'Anjau, ont se geta dins l'Ocean Atlantic a Sant-Nazer.
.bugatti
(marca del grop Volkswagen) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa luxemborguesa Bugatti International SA. Es en servici dempuèi lo 25 de novembre de 2015.
Olive (fondariá)
La fondariá Olive èra una fondariá tipografica creada en 1836 a Marselha (Occitània).
L'espandiment de la fondariá foguèt l'òbra del darrièr director, Marcel Olive, que trabalhèt amb lo bèlfraire Roger Excoffon (aquel dessenhèt las polissa Chambord, Vendôme, Banco, Mistral, Antique Olive). En 1978, foguèt crompada per Mergenthaler Linotype, que vend ara las polissas.
Les Menus
Les Menus es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
La municipalitat s'estend sus formatnum:1181 ectaras e comptava 188 abitants al recensement de la populacion de 2006. Amb una densitat de 15,9 abitants per km², Los Menus a conegut un net ascens (27,0 %) de la siá populacion per çò qu'es de 1999.
Environat per las municipalitats de Neuilly-sus-Eure, Manou e Lo Passatge-Sant-lo Homer, Los Menus a situat a Unitat|40|km}} al sud-oèst de Dreux, la mai granda vila a las alentours.
Vorejant Lo nòrd-es del territòri entre 208 e 199 mètres d'altitud, la Eure es lo principal cors d'aiga #qu'adaiga la municipalitat dels Menus.
La commune s'étend sur 1,181 hectares et comptait 188 abitants au recensement de la population de 2006. Avec une densité de 15,9 abitants par km², Les Menus a connu une nette hausse (27,0 %) de sa population par rapport à 1999.
Entouré par les communes de Neuilly-sur-Eure, Manou et Le Pas-Saint-l'Homer, Les Menus est situé à 40 km au sud-ouest de Dreux, la plus grande ville aux alentours.
Bordant le nord-est du territoire entre 208 et 199 mètres d'altitude, l'Eure est le principal cours d'eau qui arrose la commune des Menus.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Aranguren
Aranguren es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Anjelica Huston
Anjelica Huston (n. 8 de julhet de 1951 a Santa Monica, Califòrnia) es una actritz, directritz e productritz americana de cinèma. Es la filha del director John Huston e la felena de l'actor Walter Huston. Creissèt en Irlanda. Las doas primièras pelliculas que i apareis, Sinful Davey  (1969) e A Walk with Love and Death (1969), foguèron dirigidas per lo sieu paire e mai se voliá pas que faguèsse de cinèma.
Huston Se convertiguèt en la tresena generacion de la siá familha que ganhèt un Oscar per la siá accion a Prizzi's Honor (1985), en se jonhent aital amb lo sieu paire, John, e pepin, Walter. Mai tard foguèt nominada los ans 1990 e 1991 per Enemies, a Love Story e The Grifters, respectivament. Entre los sieus ròtles, joguèt Morticia Addams dins La Familha Addams (1991) e Addams Family Values (1993), e foguèt nomenada al Prèmi Glòbe d'Aur pels dos films.
Pòrt Vièlh - Ostau de Vila (mètro de Marselha)
vinheta|L'intrada de l'estacion. L'estacion de Pòrt Vièlh - Ostau de Vila es una estacion de la linha 1 dau mètro de Marselha.
Istòria
L'estacion dobriguèt lo 11 de març de 1978.
Situacion
Es situada sul Pòrt Vièlh.
Presentacion e arquitectura
vinheta|Lei decoracions muralas. Coma per la màger dei estacions au moment de la construccion de la linha, aquela estacion es bastida sus doas nivèus :
Lei decoracions muralas son una òbra de Pierre-Alain Hubert.
Correspondéncias
De nombrosas correspondéncias ambé dei linhas d'autobús de la RTM son disponibles.
Querimònia
Era Querimònia ère un ensems de privilègis concedidi ena Val d'Aran eth 23 d'agost de 1313 peth rei Jaume II d'Aragon, Catalonha e Valéncia, qui confirmèc es Servances e Constitucions des sòns abitants a cambi deth pagament d'un tribut. Siguec nauament confirmat peth rei Anfós III en 1328 e respectat tanben per Pèire III, dempús d'acceptar era oposicion aranesa ara venta deth territòri ath comde Uc de Palhars en 1385. Joan II concedic as aranesi diuèrses exempcions e drets, e en 1389 es Corts de Montson declaren era Val part deth territòri deth Principat de Catalonha (integracion confirmada dempús pera Generalitat pendent era interrègne devengut ara mòrt deth rei Martin er Uman en 1410). Aquerò metie fin de hèt ara independéncia dera Val, qu'enquia alavetz sonque estaue restacada en Catalonha pera comunautat de sobiran.
Eth 23 d'agost de 2013 Aran celebrèc eth setau centenari dera Querimònia.
Atarrabia
Atarrabia es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Liuva Ièr
Liuva Ièr associèt son fraire Leovigild al poder. A la mòrt de Liuva, en 572 o 573, Leovigild règna sol.
Lewis Carroll
Lewis Carroll (pseudonim de Charles Lutwidge Dodgson, 1832-1898), foguèt un escrivan anglés de literatura infantil del sègle XIX.
Estadi
Un estadi es un mot que ven dau grèc στάδιον que donèt puei lo mot latin stadium e que pòu aguer plusiorei significacions.
.cn
.cn es lo nom de domeni d'Internet en alfabet latin per China. Dempuèi 2010 s'utiliza tanben lo domeni en chinés .中国 (en sinogramas simplificats, amb equivaléncia en sinogramas tradicionals .中國).
Geografics
Per província:
Referéncias
סיומת אינטרנט Toppdomän
Barañain
Barañain es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Sporting Portugal
Lo Sporting Clube de Portugal, apelat tanben Sporting Portugal, es un club de fotbòl portugués fondat lo 1èr de julhet de 1906 a Lisbona. Es la seccion fotbòl del club omnispòrts que pòrta lo meteis nom. Lo club evoluant en 1ra division portugaise.le Sporting es l'un dels tres « grands » de Portugal amb sos rivals del Benfica Lisbona e del FC Porto. Membre fondator de la Liga Nacionala en 1934, a pas jamai quitat la primièra division. Los jogaires del club jògan en verd e blanc e son escaissats los Leões, lors suportaires son apelats los sportinguistas. L'imne del club, A Marchèt dò Sporting, es estat escrich en 1955. Es egalament lo tresen club portugués en nombre de títols nationaux. Lo club coneis son mai grand periòde de glòria dins las annadas 1940 e 1950, sas capitadas son mens marcantas puèi, eclipsats per sos rivals dins de periòdes de dominacion de Benfica o del FC Porto dins las qualas lo Sporting emportarà pasmens qualques títols. Es sustot son ròtle de club formator, l'un dels melhors d'Euròpa, avent format dos balons d'aur Luís Figo e Cristiano Ronaldo, e de plan nombrós jogaires de la seleccion portuguesa qu'o fa lusir internacionalament uèi. Pendent la finala de l'Euro 2016 emportada per Portugal, 10 dels 14 jogaires avent jogat lo rencontre èran formats al club.
Generalitats
Le Sporting Clube de Portugal es un club omnispòrts. En efièch, se compta pas mai los trofèus nacionals e internacionals emportats en atletisme, hòquei sus patins, handball, fotbòl en sala (futsal), tenís de taula, natacion, ciclisme, etc. La disciplina esportiva la mai populara rèsta pasmens lo fotbòl. Es l'un dels membres fondators del campionat nacional en 1934.
Son principal rival en fotbòl es son vesin lisboète del SL Benfica (derbí de Lisbona). Entreten egalament una rivalitat granda amb lo FC Porto (rencontre entre los Dragons del FC Porto e los Leons del Sporting), lo principal club de l'autre granda vila del país.
Lo Sporting CP es sovent considerat coma l'un dels clubs melhors d'Euròpa per lors recrutaires e a vist nàisser los mai grands: Paulo Futre, Luís Figo, Ricardo Quaresma, Simão Sabrosa, Hugo Viana, Cristiano Ronaldo, Miguel Veloso,Joao Moutinho, Nani, Rui Patrício. Son centre de formacion, famós coma essent l'un dels melhors d'Euròpa. En 2019, èra lo 3en club europèu avent de jogaires de sa formacion evoluant en Euròpa. (63 jogaires), just darrièr lo Partizan Belgrad (75 jogaires) e l'Ajax d'Amsterdam (72 jogaires).
Eusébio, la legenda del fotbòl portugués, fasiá egalament partida d'una filiala del Sporting CP en Africa orientala portuguesa (uèi Moçambic) abans d'èsser crompat lo SL Benfica. Aquel episòdi a contribuït a amplificar la rivalitat granda entre los dos grands clubs de Lisbona.
Lo Sporting Clube de Portugal es egalament lo tresen club omnispòrts al mond a detenir lo mai grand nombre de trofèus continentals (25) dins divèrses espòrts collectius (fotbòl, handball, rugbi, futsal, etc.) darrièr lo FC Barcelona (93) e lo Real Madrid (36).
.bostik
(marca del grop Arkema) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa francesa Bostik SA. Es en servici dempuèi lo 25 de novembre de 2015.
Sinapsi
Una sinapsi (del grèc synapsis: punt de joncion) es una zona de junctura entre doas cellulas, generalament doas neurònas. L'impuls nerviós es transmetut de la primièra neuròna dicha presinaptica, cap a la segonda neuròna dicha postsinaptica, mercé a un o mai d'un neurotransmeteire (acetilcolina, noradrenalina) desliurats per l'element presinaptic e activant un o mai d'un tipes de receptors. La responsa de la neuròna postsinaptica es siá una excitacion o una enebicion.
Soignolles-en-Brie
Soignolles-en-Brie es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
.co
.co es lo nom de domeni d'Internet per Colómbia.
Referéncias
Toppdomän
.vip
(acorcha de very important person, "persona de consequéncia", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 25 de novembre de 2015.
Sinizacion
La sinizacion, (en chinés: 中国化 Zhōngguóhuà o 汉化 Hànhuà) es l'assimilacion lingüística o l'assimilacion culturala a la cultura chinesa. Designa tanben l'adaptacion a la cultura chinesa de tot çò qu'es estrangièr.
Sinizacion lingüistica
Las sinizacion lingüistica en China a dos aspèctes. La primièra es la sinizacion lingüistica pròpria amb l'adaptacion lingüistica de tots los tèrmes e concèptes estrangièrs. La segonda aparten al nivèl sociolingüistic amb l'assimilacion dels membres de las culturas minoritàrias al mandarin estandard o a una de las varietats del chinés.
Sinizacion sociolingüistica
La sinizacion sociolingüistica es plan poderosa dins la Republica Populara de China. Unas etnias an gaireben perdut l'usatge de lor lenga e parlan a l'ora d'ara una de las lengas chinesas.
Los Manchós son un exemple particularament representatiu. Lo recensament de 2010 ne trobèt 10 387 958 mas sonque 10 èran capables de parlar manchó.
L'etnia tujia comptava 8 353 912 membres en 2010 mas s'estima que sols 70 000 podián parlar tujia.
L'etnia she comptava 708 651 membres en 2010 mas 90 personas solament èran de locutors natius.
Aquesta sinizacion es pas çaquelà generala. Qualques pòbles coma los Mongòls, los Oigors o los Tibetans sèrvan massissament lor lenga.
Referéncias
__INDEX__
Ulsan
Ulsan (en corean: hangeul: 울산; hanja: 蔚山) o oficialament Ciutat Metropolitana d'Ulsan, es la setena pus granda metropòli de Corèa del Sud amb una populacion de mai de 1.1 milions d'abitants. Es situada al sud-èst del país, vesina de Busan al sud e de Gyeongju al nòrd.
Ulsan es lo còr industrial de la Corèa del Sud, amb la pus granda unitat mondiala d'assemblatge automobila: la Hyundai Motor Company, lo pus grand obrador de construccion navala, Hyundai Heavy Industries e la segonda pus granda unitat de rafinatge de petròli al mond:, SK Energy. En 2012, Ulsan aviá un PIB per capita de $79,623, lo pus enauçat de Corèa del sud, mas tanben que lo dels Estats Units, levat pel Districte de Colúmbia, ont lo PIB per capita èra de $145,663, e comparable lo de Luxemborg.
Divisions administrativas
Ulsan esvdevesit en 4 gu (districtes) e 1 gun (comtat).
Salans
Salans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Peirussa
Peirussa pòt èsser :
L'Escura (omonimia)
L'Escura pòt èsser:
Estrangin - Prefectura (mètro de Marselha)
L'estacion de Estrangin - Prefectura es una estacion de la linha 1 dau mètro de Marselha.
.erni
(nom d’una entrepresa soïssa e del fondator d’aquela) es un nom de domeni generic depausat per la societat ERNI. Es en servici dempuèi lo 12 de març de 2015.
Estrangin - Prefectura (mètro de Marselha)
Istòria
L'estacion dobriguèt lo 11 de març de 1978.
Situacion
Es situada a l'Ostau de Prefectura dei Bocas de Ròses, en la plaça Estrangin-Pastre e a proximitat de la carrièra comerçanta Sant Ferriòu.
Pèiracava
Pèiracava (Peyrecave en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Lo sens deu nom es enqüèra evident dens la lenga contemporanèa : pèira (deu latin petra) e l'adjectiu cava (deu latin cava), ,. Es pas tant aisit de n'explicar la motivacion : perqué lo nom estoc donat ?
Burlata
Burlata es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
.cr
Referéncias
Toppdomän
.verisign
(nom de marca) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana VeriSign, Inc. Es en servici dempuèi lo 25 de novembre de 2015.
Villarquemado
Villarquemado es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Espeluga d'Ekain
250px|thumb|right|Lo gran panèu (replica) 250px|thumb|right|Associacion d'animaus dens lo gran panèu de l'espeluga d'Ekain segon lo paradigma de Leroi-Gourhan L'espeluga d'Ekain qu'embarra un deus ensembles picturaus mei importants de la Preïstòria europèa. Que s'obreish dens la comuna de Deba, au ras de la vila de Zestoa, en Guipuscoa, au Bascoat. Qu'estó descobèrta en junh de 1969 per Rafael Rezabal e Andoni Albizuri, membres d', grop de cultura de la vila d'Azpeitia.
Las pintruras, datadas au Magdalenian deu Paleolitic Superior, que son d'ua qualitat excepcionau, dab las de Las Caus, Nhaus e Altamira.
Qu'apartien dempuish julhet de 2008 au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat, en associacion dab d'autes jaç ed espelugas pintradas deu nòrd d'Espanha.
Le Vast
Le Vast es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Barçanés
Lo Barçanés es un ancian petit país organizat autorn de Brana, en Vasadés e benlèu en Bordalés.
Çò que se sap deu Barçanés
Lo Barçanés es coneishut sonque per una mencion a prepaus de Sent Aubin de Brana : Sancti Albani in Barssanesio,. Lo ligame entre lo nom de Brana e lo Barçanés es evident, mès lo territòri que correspond a aquera nocion es pas coneishut. La grafia emb ç s'impausa perqué l'etimologia gallesa probabla de Brana es en *Brat- e que la deu Barçanés seré puslèu en Brati- + vocala, idealament *Bratianensem (Delamarre cita un nom, inatestat tanben, *Brātānos, mès farré un -iòd). Lo nom de Barçanés supausa una metatèsi que lo nom de la vila evita : Braçanés > Barçanés.
Las questions a prepaus deu Barçanés
Brana èra a l'extremitat occidentala e septentrionala de la diocèsi de Vasats e Sent Aubin de Brana (o de Blanhac) es tanben dens lo Vasadés istoric. Se sap pas se la nocion de Barçanés es valabla per las parròpias e los vilatges situats près de Brana, mès a l'oèst, en Bordalés.
Un riu, l'Engranne (nom francés), varianta probabla d'Aiguranda, que marca sovent las frontièras en país celtic o mèi o mens celtizat, sembla correspondre a la frontièra entre los Vasates e los Bituriges Vivisques. Mès d'autas parròpias de la diocèsi de Vasats èran a l'oèst d'Engranne, que sembla marcar enquèra una frontièra aproximativa per çò qu'es de l'atmosfèra culturala (la de Brana es bordalesa, la de Rausan es tipica de la partida vasadesa de l'Entre Duas Mars). L'idèa es que lo territòri vasadés (deu pòble antic o de la diocèsi) progressèt cap a l'oèst a data inconeishuda. Lo Barçanés èra tot o partida de las parròpias e deus vilatges presumits mudats deu territòri bordalés au territòri vasadés, a l'oèst d'Engranne ?
Eguesibar
Eguesibar es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Langensoultzbach
Langensulzbach en alemannisch (Langensoultzbach en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Lo vilatge se situa en los Vòges del Nòrd, en lo Parc natural regional dels Vòges del Nòrd, a mens de 10 km al sud de la frontièra alemanda. e Pòbli compte 950 abitants (font : recensement 2005 INSEE).
S'agís d'un pòbli-carrièra, la carrièra Principala longeant lo marge oèst del ruisseau. Lo centre ancian de Langensoultzbach se localiza a la nautor de la glèisa, a la encreuament del riu e de la rota #que connècta lo vilatge a Reichshoffen al sud e a Lembach al nòrd.
Le village se situe dans les Vosges du Nord, dans le Parc naturel régional des Vosges du Nord, à moins de 10 km au sud de la frontière allemande. e village compte 950 habitants (source : recensement 2005 INSEE).
Il s'agit d'un village-rue, la rue Principale longeant la berge ouest du ruisseau. Le centre ancien de Langensoultzbach se localise à la hauteur de l'église, au croisement de la rivière et de la route qui relie le village à Reichshoffen au sud et à Lembach au nord.
L'entrée principale du village conduit à Woerth (chef-lieu de canton), à l'est.
Seyssel
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ezkabarte
Ezkabarte es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
La Guéroulde
La Guéroulde en normand (La Guéroulde en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Istòria
La Guaroude o La Guéroulde es un masatge caseriu #que s'es constituit ailà ont la via romaine De Condé a Séez afranquissiá un pichon riu trucat lo Rueil, d'ont vendriá lo nom del luòc : Gué Rueldi vengut Guéroulde.
La Guéroulde existís almens dempuèi lo e fa de partidas tèrras de la familha de las Essarts. La preséncia de minaré de fèrre a permeses l'establiment de forjas e de anautits-foguets #que #barrar a la fin del.
La Guaroude ou La Guéroulde est un hameau qui s'est constitué là où la voie romaine de Condé à Séez franchissait une petite rivière appelée le Rueil, d'où viendrait le nom du lieu : Gué Rueldi devenu Guéroulde.
La Guéroulde existe au moins depuis le et fait partie des terres de la famille des Essarts. La présence de minerai de fer a permis l'établissement de forges et de hauts-fourneaux qui fermèrent à la fin du.
Raix
Raix es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas limitròfas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Escamps
Escamps pòt essèr:
Mambwe-lungu
Lo mambwe-lungu es una lenga banto parlada en Zambia e en Tanzania.
Localizacion e dialèctes
Lo mambwe-lungu es parlat dins la província del Nòrd en Zambia, al sud del lac Tanganyika, e dins lo sud-oèst de Tanzania. La lenga es parlada per tres populacions, los mambwe, los lungu e una part dels fipa.
Classificacion
Per Nurse e Philippson (2003), lo mambwe-lungu fa partida d'un grop fipa-mambwe, amb lo pimbwe, lo rungwa, lo fipa, amb lo fipa-sukuma, lo fipa del sud
Mahalia Jackson
Mahalia Jackson (1911 – 1972) foguèt una cantaira americana, pianista, saxofonista e trompetista de gospel. Es considerada coma la melhor cantaira del genre. A l'an 1951 faguèt un concèrt extraordinari per reculhir de sòus destinats a una ONG pels mainats d'America, de mai tanben faguèt conéisser lo gospel coma un autre tipe de cant de opèra o cant liturgic.
Ludwig van Beethoven
thumb|left|70px|Ostau nadau de Beethoven a BonnLudwig van Beethoven (Bonn, batejat lo 17 de deceme de 1770 – Viena, lo 26 de març de 1827) que ho un compositor aleman deus màgers e un pianista e cap d'orquèstra de la fin deu periòde d'estil classic (la fin deu sègle XVIII e lo començament deu sègle XIX).
Que vadó dens ua familha de musicians : lo son ajòu Lodewijk van Beethoven (1712–1773), catolic olandés, qu'èra musician e, de cantador, qu'èra pujat dinc au reng de Kapelmeister (mèste de capèra) de la cort de l'elector de Colonha. Lo son hilh Johann van Beethoven (lo pair deu compositor) qu'èra eth tanben musician, aqueste còp a la cort de l'elector de Bonn. Maria Magdalena Keverich, la mair, qu'èra era tanben gessida d'ua familha de musicians.
Logicament Ludwig van Beethoven qu'arrecebó las soas purmèras leçons dab lo son pair ; ua legenda negra que vòu que Johann van Beethoven, qui èra alcolic e d'un temperament mauaisit, qu'aurè volut imitar Leopold Mozart qui, excellent pedagòg e avèva avut un mainatge prodigi ; per aquò har, qu'aurè forçat lo son hilh a practicar lo piano mes shens lo talent pedagogic deu pair de Wolfgang Amadeus Mozart. Beethoven qu'avó tanben com aute mèste Christian Gottlob Neefe qui èra l'organista de la cort, qui'u ensenhè la composicion e lo clavièr e qui l'ajudè a publicar las soas purmèras composicions en 1783.
left|thumb|150px|Beethoven tribalhant dens lo desòrdiEn 1792 que tornè a Viena dab l'ajuda de l'Elector e Bonn e acerà que conegó Joseph Haydn e Antonio Salieri, qui hon los sons dus mèstes. Lo son pair que's morí chic de temps arron. Après lo despartir de Haydn de Viena en 1794, Beethoven, dab ua reputacion de musician plan establida, que causí de demorar a Viena e l'ajuda de l'Elector que ho remplaçada per d'autas personalitats capuladas vienesas, enter lasquaus : lo Prince Joseph Franz Lobkowitz, lo Prince Karl Lichnowsky e lo baron Gottfried van Swieten. Beethoven qu'estinglava mei ue mei com pianista virtuòse e com improvisator. Durant queste periòde, Beethoven que compausè hèra, que dè concèrts de piano e qu'estampè lo son Op. 1 vodat au Prince Lichnowsky. Que ho un succès comerciau.
En 1796 que viatgè per l'Euròpa Centrau en companhia deu Prince Lichnowsky ; que passè per Praga, Drèsda, Leipzig, e Berlin en tot demorar mei que mei a Praga. Que compausè ua sonata per piano e violoncèl vodada au rei Friedrich Wilhelm II qui'u dè ua importanta soma d'argent.thumb|right|150px|Beethoven en 1823
De cap aus sons 30 ans que comencè a vàder sord. Que's retirè ua tempsada dens la vila de Heiligenstadt, mes, un còp resignat a vàder completament sord, que redactè lo Testament de Heiligenstadt qui es ua letra aus sons hrairs Johannes e Karl on explica quin e pensava vodar la soa vita a acabar la soa òbra artistica. La sordera que l'obliguè a emplegar un quadèrn de discussion on los sons interlocutors (e a còp eth medish) escrivèvan çò que volèvan díser.
L'epòca de l'invasion francesa que correspond au segond periòde de composicion de Beethoven dab un estil eroïc. Durant aquesta tempsada qu'escrivè òbras màger com la soa tresau sinfonia (en purmèr vodada a Napoleon Bonaparte, puish, decevut per aqueth personatge, fin finala Beethoven la titolè Eroïca) lo concerto per vriulon e lo son sol opera Fidelio qui ho ua mauescaduda financièra per'mor de l'ocupacion francesa.
A la fin de la soa vita que compausè e gavidè òbras musicaus a maugrat d'estar vadut sancerament sord. Suu plan familiau, qu'arrecebè, après ua grana batalha legau contra la veuda deu son hrair Carl qui jutjava de baisha moralitat, la garda legau deu son nebot Karl e dab qui las relacions e horen hèra mauaisidas ; qu'arribèn a un punt que Karl b'ensagè de suicidà's.
Las darrèras òbras de Beethoven (qui son amassadas dens çò qu'òm considèra estar lo tresau periòde de composicion de Beethoven), e mei que mei los darrèrs quatuors, qu'arribèn a un punt de complexitat tecnica e de composicion qui hon mau comprès alavetz, e qui hon admirats arron.
thumb|100px|left|Masca del vivent de BeethovenL'enterrament de Beethoven que ho un eveniment de gran endom qui amassè ua horrèra de las granas. Qu'ei sepelit a Viena dens lo cemitèri de Währing.
thumb|300px|right|Enterrament de Beethoven
Òbras
Enter las soas òbras mei famosas òm pòt mentàver :
Galar
Galar es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Kobo Abe
Kobo Abe, o tanben Abe Kobo (pseudonims de Kimifusa Abe) foguèt un important autor de romans japonés del sègle XX.
Suhescun
Suhescun (Suhuskune en basco, Suhescun en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Idrografia
L'arrivet de Lakako, afluent de la Niva, e l'arrivet d'Idiondoa, afluent d'Arzubi (un afluent deu Lauribar), que travèrsan la comuna.
Economia
L'agricultura qu'ei l'activitat economica principau.
.audi
(marca) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa alemanda AUDI Aktiengesellschaft. Es en servici dempuèi lo 25 de novembre de 2015.
Lista dels presidents de Guatemala
thumb|200px|Bandièra del President de Guatemala.
Morsang-sur-Seine
Morsang-sur-Seine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Essonne e la region d'Illa de França.
Lista dels presidents de Guatemala
Lo President de la Republica de Guatemala es lo cap d'Estat de Guatemala e exercís las foncions de l'Organisme Executiu per mandat popular. L'actual President de la Republica de Guatemala es lo militar Otto Pérez Molina.
Aquesta es la lista dels presidents de Guatemala dempuèi 1839, quand lo país devenguèt independent de las Províncias Unidas d'America Centrala.
Morsang-sur-Seine
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòstra Senhora dau Mont - Cors Julian (mètro de Marselha)
vinheta|L'estacion. L'estacion de Nòstra Dòna dau Mont - Cors Julian es una estacion de la linha 2 dau mètro de Marselha.
Istòria
L'estacion dobriguèt lo 3 de març de 1984.
Situacion
vinheta|L'intrada. Es situada sus lo Cors Julian.
.lamborghini
(marca) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa italiana Automobili Lamborghini S.p.A. . Es en servici dempuèi lo 25 de novembre de 2015.
.cu
Referéncias
Toppdomän
.boehringer
(marca) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa alemanda Boehringer Ingelheim International GmbH. Es en servici dempuèi lo 25 de novembre de 2015.
Ndali
Lo ndali (o chindali) es una lenga banto parlada en Zambia e en Tanzania.
Localizacion e dialèctes
Lo chindali es parlat dins lo Nòrd de Zambia e dins lo sud-oèst de Tanzania.
Classificacion
Per Nurse e Philippson (2003), lo ndali fa partida d'un pichon grop amb lo nyakyusa.
Utopia
Dins un sens estricte, una utopia es la concepcion imaginària d'una societat ideala.
Coma concèpte filosofic, l'utopia se pòt entendre coma una pensada idealizada amb per foncion de criticar lo statu quo, la situacion sociala ont viu l'òme. La diferéncia entre e  marca lo pas de l'utopia. Dins aquel cas, l'utopia que prepausa una fin aürosa, una evolucion de la societat cap a un futur melhor, se pòt nomenar tanben eutopia, e aquela que prevei una deriva cap al pièger, distopia.
Aquela idèa s'exprimís subretot per mejan de la literatura "utopica", un genre d'esperel que conta en general una aventura cap a un país desconegut (sovent una illa) ont s'i descobrís la societat ideala.
Escacs
thumb|right
Los escacs son un jòc de taula. Opausan dos jogaires a l'entorn d'un platèu dich escaquier compausat de seissanta-quatre carrèus blancs e negres. Lei jogaires desplaçan cadun a son torn una de sei seize pèças (o doas dins lo cas especiau de l'enroc). Au començament d'una partida, un jogaire tèn un rèi, una rèine o dama, doas tors, dos fòls, dos cavalièrs e uech pions. L'objectiu es d'infligir un escac e mat a son advèrsari, es a dire una situacion onte lo rèi advèrs es en presa sensa poder s'escapar.
Aparegut dins lo sud d'Euròpa a partir dau sègle X, lo jòc d'escacs es probablament eissit dau chaturanga, un jòc fòrça similar datant dau sègle VI e originari d'Índia. Lei reglas actualas se fixèron a partir de la fin dau sègle XV. Es un jòc de reflexion fòrça popular dins lo monde e es practicat per de milions de personas subre totei lei continents. De mai, dempuei son introduccion e son desvolopament en Euròpa, tèn una imatge de prestigi intellectuau fòrça importanta. Una teoria dau jòc es donc estada desvolopada principalament dempuei lo sègle XIX e transmesa gràcias a una literatura fòrça rica.
Originas legendàrias
Divèrsei legendas existisson a prepaus de l'invencion deis escacs. Pasmens, lei recèrcas an pas mostrat de ligams entre sei racòntes e lei vestigis istorics. D'autrei son d'invencions relativament recentas qu'an agut una popularitat e una difusion importanta.
Mite dau braman Sissa
La legenda pus celèbra subre l'origina dau jòc d'escacs es la racònte dau rèi indian Belkib (aperaquí 3000 avC) que, per s'engardar de morir dau languiment, prometèt una recompensa en cambi d'una prepausicion de distraccion capabla de li plaire. Lo savi Sissa prepausèt lo jòc d'escacs e entosiasmèt lo sobeiran. Aqueu darrier demandèt alora a Sissa quin quierdon voliá e la legenda s'acabèt d'unei còps diferents segon lei variantas : Per la seguida, lo rèi executèt lo savi per lo punir de son impertinéncia o acceptèt a condicion que Sissa comptèsse lei granas espereu. Dins aquò, maugrat aqueu racònte, lei scientifics an pas descubèrt de traças d'un jòc d'escacs tant vièlh.
Legenda grèga
En fòra de la legenda indiana dau savi Sissa, existís una legenda grèga que fa remontar l'invencion deis escacs a la guèrra de Tròia. Un eròi grèc, Palamède, auriá inventat aqueu jòc per ocupar e remotivar lo morau dei soudats de l'armada grèga. Auriá tanben inventat d'autrei jòcs coma lei dats. Pasmens, aqueu racònte es nascut en causa d'una error de traduccion dau mòt grèc πεττεια (petteia) que designa en realitat un jòc diferent deis escacs e puslèu a l'origina dau tablut.
Legenda romana
thumb|right|Pintura representant la divessa Caïssa.
Enfin, existís una darriera legenda importanta sus l'origina dau jòc d'escacs. Foguèt inventada en 1763 per lo poeta anglés William Jones dins un poema escrich en latin. Eufron i auriá inventat leis escacs per ajudar Mars de sedurre la divessa Caïssa. Dempuei la publicacion d'aquela òbra, Caïssa es donc de còps considerada coma la divessa deis escacs.
Recèrcas istoricas
La recèrca de l'origina dau jòc d'escacs es totjorn a l'ora d'ara una question malaisada per lei scientifics e leis istorians. D'èfèct, coma lo jòc foguèt codificat durant l'Edat Mejan en Euròpa, la recèrca dèu estudiar de jòcs ancians amb de reglas diferentas mai qu'an conegut una tièra d'evolucions per venir lo jòc d'escacs modèrn. Aquela òbra es donc fòrça malaisat e divèreis interpretacions son possiblas.
Originas orientalas
thumb|right|Representacion d'una partida de chaturanga au sègle VIII.
Se considera generalament que l'ancessor pus vièlh deis escacs es un jòc indian dich chaturanga que sei traças pus ancians son marcadas entre lei sègles V e VII. Dos tèxtes sanskrits, lo Vasavadatta escrich vèrs 600 e lo Harshascharita redigit vèrs 625, mencionèron l'existéncia d'aqueu jòc sensa precision granda. Dos autreis òbras de la segonda mitat dau sègle IX permeton d'obtenir de conoissanças pus importantas sus lo jòc de chaturanga. Lei pèças èran inspirats per lei còrs tradicionaus deis armadas indianas (fantassins, cavalièrs, carris e elefants). Una partida se jogava amb quatre jogaires e de dès.
L'origina dei dos autors dins lo nòrd-èst de Cachemire suggerís una difusion possibla a partir dau bacin de Gange vèrs Pèrsia. A partir d'aquela epòca, se supausa que lo jòc a evolucionat a partir de divèrsei jòc de trajèct indian. Pasmens, se fau tanben notar l'existéncia d'un jòc chinés nomat xiangqi que remontará a 569. Son existéncia foguèt attestada en 800 e es possible que lo xiangqi e lo chaturanga an un ancessor comun desconegut.
Difusion vèrs lo continent europèu
Lo jòc se difusèt en Pèrsia vèrs 600 onte venguèt lo chatrang o shatranj. D'ara endavant, se joguèt a dos jogaires sensa dès e conoguèt un desvolopament important amb l'aparicion ai sègles IX e X de premiers campions e tractats. Lei pèças èran alora : Per leis Aràbis, lo Roukh èra considerat coma un generau comandant l'armada.
Arribada en Euròpa e evolucion
thumb|right|Illustracion d'un problema d'escacs dins lo Libros de los juegos espanhòu.
L'arribada deis escacs sus lo continent europèu se debanèt probablament a l'entorn de l'an 1000 per l'Espanha musulmana o per lei regions d'Itàlia dau Sud egalament en contacte amb leis estats musulmans de Mediterranèa. La premiera mencion escricha coneguda datèt de 1010 dins lo testament dau còmte d'Urgel en Catalonha. Divèrsei pèças foguèron egalament descubèrtas dins lei cavaments d'un site ocupat per de chivaliers-païsans vèrs lo lac de Paladru (Isèra) que foguèt abandonat en 1040.
Utopia
Origina del concèpte: l'Utopia de More
Lo tèrme foguèt inventat per Thomas More dins son òbra escricha en latin en 1516, 'De optimo rei publicae statu deque nova insula Utopia' (De l'estat ideal d'una republica dins la nòva illa d'Utopia"). L'autor especifica pas l'origina etimologica d'"utopia", segon los estudis de son òbra se tròba dos senses possibles venent del grèc: οὐτοπία (οὐ, non; τόπος, luòc) o εὐτοπία (εὐ, bon, τόπος, luòc).
Escacs
Arribada en Euròpa e evolucion
Lei règlas de l'Edat Mejana son conegudas gràcias au Libro de los juegos redigit en Espanha entre 1251 e 1283. Tèn uneis illustracions que mostran l'adopcion dau jòc en Euròpa e l'occidentalizacion dei pèças e de l'escaquier : Dins certanei regions europèanas, lo pas doble iniciau dau pion èra practicat. De règlas permetián tanben au rèi e la rèine d'efectuar un saut de doas casas (sensa presa) per lo premier movement marcant l'aparicion de la premiera diferéncia important a respèct dau shatranj musulman.
Leis evolucions pus important aguèron luòc a partir de la fin de l'Edat Mejana quand leis Espanhòus abandonèron lei desplaçaments limitats de la rèina e dei fòls foguèron remplaçats per lei movements modèrns. Lo jòc venguèt talament rapide qu'apareguèron leis anoncias « Escac au rèi » e « Gardatz la rèina ». Per s'aparar còntra aquelei cambiaments, de còps defensius foguèron inventats coma l'enroc vèrs 1560 puei la disparicion d'un saut doble iniciau dau rèi e de la rèina. Vèrs 1650, se pòu considerar que lei règlas dau jòc modèrn son quasi establidas. Aquò va venir la fònt d'una literatura teorica rica, per exemple amb l'elaboracion dei premiers sistèmas de dubertura.
Utopia
Origina del concèpte: l'Utopia de More
Amb Utopia, Thomas More, erudit e naut foncionari de la cort d'Anglatèrra, creèt un genre novèl a l'encontra de la literatura, la politica e la filosofia. L'òbra descriu una situacion ideala e imaginària, amb una fòrta intencion critica de la societat del seu temps, mas una de las particularitats majoras es que la societat ideala que prepausa se realiza amb de mejans umans. Amb More, per aténher la perfeccion sociala, cal pas esperar una intervencion o una recompensa divina: l'òme, amb sos limits, pòt capitar mercé a la rason e a sa capacitat de perfectibilitat. D'aquel biais, l'òbra de More introdusís aqueles dos concèptes de basa de la modernitat que seràn desvolopats ulteriorament al sègle de las Luses.
En seguida, lo sens critic de las utopias e lor feconditat dins lo camp de las ideologias socialas, politicas e religiosas vendrà un dels motors d'evolucion de la societat occidentala, coma per exemple lo filosòf alemand Ernst Bloch.
Escacs
Periòde contemporanèu
thumb|right|Jòc d'escacs electronics amb de pèças de tipe « Staunton ».
Lo periòde contemporanèu veguèt en 1850 l'establiment de l'escaquier e de l'aspèct dei pègas modèrns, dich de tipe « Staunton ». Pasmens, leis evolucions pus importantas regardèron lo jòc que venguèt un subjècte de recèrca teorica avançada e un jòc de competicion dotat d'un prestigi internacionau important. Ansin, la mitat dau sègle XIX veguèt l'emergéncia deis escacs modèrns. Au sègle XX, l'Union Sovietica ne'n assegurèt lo desvolopament coma un otís de formacion intellectuau. Leis escacs venguèron alora un luòc de rivalitat de la Guèrra Freja entre lei campions estatsunidencs e sovietics. Dins leis annadas 1980, venguèt tanben un subjècte d'afrontaments entre dissidents e conservadors sovietics. Dempuei la fin de la Guèrra Freja, leis escacs son totjorn considerat coma un espòrt de prestigi e de nacions emergentas coma Índia o China an investit de mejans relativament important per s'i destriar.
Generalitats
Una partida d'escacs acomença dins la posicion iniciala aicí dessús. Lei blancs jogan lo premier còp puei lei jogaires jogan cadun a son torn en desplaçant cada còp una de sei pèças. Cada pèçase desplaça d'un biais espefic e una casa pòu solament èstre ocupada per una pèça soleta. S'una pèça advèrsa se situa sus lo carrèu d'arribada de la pèça jogada, es capturada e retirada de l'escaquier.
Utopia
Origina del concèpte: l'Utopia de More
Mas sovent, los utopistas foguèron acusats de prendre pas en compte los limits de la realitat; tanben se ditz que tot pensador utopista pòrta, en se, un dictator, perque es pas capable de comprendre un monde melhor que lo seu, en consequéncia, seriá dispausat a l'espelir e l'impausar quitament amb violéncia s'èra necessari. Fin finala, se nòta tanben qu'una idèa utopica mesa en practica s'anequelís d'esperela perque, la societat perfiècha tocada, cap d'autra proximitat seriá pas possibla, ni cambi, ni progrès.
Mas, malgrat l'esperit pragmatic e positivista del sègle XIX, se pòt definir l'òme coma un animal utopic, e quitament se pòt considerar lo positivisme coma una autra utopia. I a fòrça de paréisser que uèi las utopias socialas e politicas daissèron lo pas al desvolopament de la sciéncia e aquel de la tecnologia, la confisança en aqueles coma camin cap a una societat de benestar poirà constituir una nòva utopia amagada, com o expliquèt Herbert Marcuse dins La fin de l'utopia.
Istòria
thumb|L'edat d'aur, de [[Lucas Cranach lo vièlh (1530)]] L'òme, davant sa condicion sus Tèrra, imaginèt sovent de mondes melhors, situats o dins un passat alunhat, un futur alunhat o dins un luòc mai o mens accessible. E quand lo mot utopia apareguèt al sègle XVI, lo concèpte subreptici ja existissiá dempuèi l'Antiquitat, se fa jorn dins las legendas coma aquela del jardin de Gilgamesh, davancièr del Jardin d'Edèn, o dins lo mite grecoroman de l'Edat d'Aur, que descriu un estat primordial de l'umanitat quand se viviá en armonia amb una Natura prodiga. Las construccions religiosas tanben alimentèron las utopias, amb las descripcions d'un paradís terrèstre, un luòc de las delícias e perfièch, ont i aviá pas de dolor e se viviá eternalament, o amb las prediccions millenaristas, que prometián un periòde de patz e de felicitat de mila ans aprèp que tornarà lo Crist. E a l'Edat Mejana, las gents somiavan de la tèrra d'abondància del País de Cocanha, ont cal pas mai trabalhar per se poder noirir.
Davancièrs
Los fondadors del genre utopic desvolopèron la reflexion politica de la "bona ciutat", una tradicion literària venent del monde antic e medieval; aquela ciutat s'organizava a imatge del còsmos, es a dire, segon un òrdre inspirat per la volontat divina capable de garantir la concòrdia e l'unitat. Los exemples mai representatius ne son Platon e Aristòtel, amb lor ciutat perfèita descricha dins La Republica; Agustin d'Ipòna, amb los sòmis d'una societat crestiana ideala coma es escrich dins La ciutat de Dieu, e los autors dels "miralhs dels princes" de la fin de l'Edat Mejana.
L'utopia umanista
L'utopia pròpriament dicha apareguèt a la Renaissença, veïculant lo nòu concèpte central aportat per l'umanisme: "l'amor de la condicion umana". En aquela epòca, l'òme se situa al centre de sa pròpria evolucion e, sens refutar Dieu, (Francis Bacon, Novum Organum) ; l'umanisme implica una recèrca de la vertat e de la justícia per mejan de biaisses umans, en particular de las sciéncias, e estimula una morala universala basada sus la comunitat de la condicion umana.
Laubach
Laubach  en alemannisch (Laubach en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Gesalatz
Gesalatz es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Escacs
Generalitats
De reglas especialas existisson per lo movement de certanei pèças. Lo roque permet de desplaçar simultanèament lo rèi e una tor. La presa en passant permet una captura particulara dei pions. Enfin, la promoccion permet de transformar un pion en una autra pèça, levat dau rèi, quand aganta la renguiera darriera de l'escaquier.
Quand lo rèi es menaçat de captura, se dis qu'es en « escac ». Se la menaça pòu pas èsser suprimida, es a dire qu'un movement de pèça pòu pas sortir lo rèi de la situacion d'escac, lo rèi es dich en « escac e mat ». La partida s'acabèt alora per la victòria dau jogaire qu'a obtengut lo mat. Es defendut de plaçar son rèi en posicion volontària d'escac. Es tanben enebit de faire passat son rèi sus una linha d'escac pendent l'enroc. Enfin, aqueu darrier còp es egalament pas possible se lo rèi es en escac sus lo carrèu de partença dau còp.
Desplaçament dei pèças
Cada pèça pòu se desplaçar a la chausida dau jogaire sus una dei casas marcadas per una crotz. En fòra dau pion, capturan una pèça advèrsa situada sus un carrèu de lor trajècte sensa poder anar en delà. Levat de la presa en passant, la pèça que captura prend totjorn la plaça de la pèça capturada e aquela darriera es retirada de l'escaquier.
Lo fòl, la tor e la rèina son de pèças de portada lònga, tanben dichas pèças de linha. Pòdon se desplaçar de lòng d'una linha. Cada camp tèn dos fòls. Lo premier se desplaça sus lei carrèus negres e lo segond sus lei blancs.
Lo rèi se desplaça d'un carrèu au còp e tèn una regla de movement especiau dicha enroc.
Utopia
L'utopia umanista
Aital, l'òbra qu'inaugura lo genre, l'Utopia de More, descriu un paradís de tolerància religiosa, ont i a pas cap de besonh, pas cap de trabalh e de expedients per totes, ont degun a pas mens que los autres perque totes los bens son en comun e d'ont la violéncia e lo vici son excluses ; Christianopolis (1619) de Johann Valentin Andreæ foguèt una utopia crestiana abitada per una comunitat d'erudits-artesans e regida com una democracia; La ciutat del solelh, de Tommaso Campanella (1623), parla d'una societat teocratica ont totes los detalhs de la vida collectiva son regulats; La Nòva Atlantida de Francis Bacon (1627) es una ciutat governada per una comunitat de scientifics; L'Oceana de James Harrington (1656) prepausa un regim de democracia parlamentària qu'apara los bens de totes; al contrari, lo Còde de la natura de Morelly (1755), es un elògi de l'aboliment de la proprietat privada.
Mongo Santamaría
Mongo Santamaría (n. Ramón Santamaría en 1922, m.2003) foguèt un musician (percussionista) cuban de jazz.
Utopia
L'èra industriala
Pendent la primièra mitat del sègle XIX, l'utopia comencèt de passar naturalament del terren literari a aquel dels actes. Las utopias socialas de l'epòca romantica, etiquetada posteriorament de socialisme utopic pels marxistas, instiguèt una seria de temptativas de reconstruccion morala e sociala se basant sus l'esperança, veïculada pendent las Luses, ont l'umanitat evoluciona d'un biais natural cap a un futur melhor, esperança que semblava se confirmar lo nòu fenomèn de l'industrializacion.
thumb|Masèl al Père-Lachaise pendent lo conflicte de la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París, d'Henri Félix Emmanuel Philippoteaux (1871)]] A la mitat del sègle, aquel tipe d'utopisme idealista foguèt modificat per l'aparicion del conflicte de la lucha de las classas. Dins aquel contèxte pus aspre, apareguèron una seria de nòvas doctrinas que preconizavan lo liurament del proletariat de per avans per bastir un monde juste, liure e en patz. E apondián que, se caliá, aquel liurament se fariá per la violéncia. Pels marxistas, la solucion utopica passava per la conquista de l'Estat e l'instauracion del comunisme; pels anarquistas, de Proudhon a Bakunin, l'autoritat deviá èsser abolida per daissar lo pas a de collectius d'individús liurament associats. En 1871, los de la Comuna de París temptèron de metre en practica aquelas doctrinas, ont l'utopia s'acabarà en tragèdia.