cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sancho Pança, al Palais dels Ducs
Acte I
La Duquessa e lo Duc que devisan d'ausèths de caça (scena 1) quan Rodrigo, un patge, e arriba entà anonciar l'arribada d'un : " [...] gròs peplat, / D'aquels forrupa-bròl qu'après lecan lo plat, / Qu'a lo gipon fòrt lartge e de grandas tassetas, / Damb la barba a pauc près coma unos espincetas, / Aquel dròlle, que tira un pauc sul trufandèr, / Que non monta qu'un ase e se ditz l'escudèr / D'un errant chibalièr qu'el noma Don Trichòte [...]" (scena 2) ; los ducs que s'adonan alavetz de tira que "L'afar considerat, tot açò nos denòta, / Que l'un es Sancho Pança e l'autre Don Quichòte / Digosse me'n costar, se pòdi los tenir, / Ç'aurètz lo passa temps de los entretenir." (scena 3). Sancho Pansa que's presenta dab un long devís ridicul au quau la Duquessa e repond ironica e trufandeca : "Mon Diu! Que j'èi de regret que vos siatz calat." ; lo ducs qu'acceptan alavetz d'ostalar mèste e escudèr (scena 4). Lo Duc qu'ordona a Lopes (en secret) d'arrespectar lo protocòl e de har com se's tratosse d'un chivalièr vertadèr e que hè servir lo disnar (scena 5). Que's preparan per la soa arribada e Altisidora que'u deu dar un manto d'escarlata. (scena 6). Don Quichòte qu'ei arcuelhut dab mantua iperbòla peu duc mentre qui, se credent hèra aunorat e arrespectat, Sancho que demanda a la duenha Rodrigues de s'ocupar deu son ase com s'aquò e hosse un aunor. Era que respond : "S'a l'auna del vailet òm mesura lo mèste, / Qu'el siá tan avisat coma lo servitor, / Cresètz que Don Quichòta es quauque gran doctor. / Car n'es pas bon, lo conte, e dit de polits tèrmes ? / Que j'embarri son ase ! ... Anatz, sòt pica vèrmes, [...]" Ua disputa violenta entre ambs que segueish dab arcasts de Don Quichòta de cap au son escudèr ; totun lo comte que da la rason a Sancho qui's hica a condar las soas hèitas e las deu son mèste. Puish que's retiran dens las loas crampas. Los ducs demorats sols dab Lopes que's felicitan d'aquesta debuta en tot esperar har miélher (scena 7).
Canton de Puèg l'Avesque
Istòria
Lo canton foguèt agrandit a las eleccions departamentalas del 22 de març de 2015, en aplicacion del decret del 13 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament d'Òut.
Sancho Pança, al Palais dels Ducs
Acte II
Los ducs que demandan qu'òm s'anga cercar Don Quichòte e Sancho (scena 1). En mei d'eths, Altisidora e lo doctor qu'arriban. Lo duc que perpausa a Don Quichòte de's séder a la plaça d'aunor, çò qu'arrefusa ; Sancho que perpausa alavetz de condar ua anecdòta a perpaus a la demanda deu duc qui l'encoratja e a maugrat de Don Quichòte qui n'a vergonha. Sancho que's pèrd dens detalhs segondaris e avegius çò qui esmaleish lo Doctor qui quita la taula (scena 2). Arron los ducs que'us questionan sus las loas aventuras e sus Dulcinea e suu son encantament qui los encantadors enemics de Don Quichòte e'n seren l'encausa. Lo duc que's hè seguir Don Quichòte entà li muishar las armas deu son arsenal (scena 3). Sancho que demòra dab la duquessa qui'u demanda de parlar de Dulcinea. Sancho qu'avoa aver inventat lo conde de l'encantamant per'mor "Que vos disi, Madama, una causa infalhibla, / Que lo sens de mon mèstre a quicomet de fible ; / surtot s'el es question e parlar de romans / E de ren qu'apartenga aus chivalièrs errants.". La duquessa, totun, qu'assegura saber, que tot qu'ei vertat (scena 4). Aqueth devís qu'ei seguit d'un dialòg enter Sancho e Petolard, un vailet deus ducs, plen de detalhs comics (jòcs de mots, quiproquos, e autas peguessas). Sancho que's presenta atau : " [...] Oui, Sancho, un nom tant estimat / Qu'un libre que ne parla es estat imprimat ; ". Que conda la soa vita e la soa esperança que lo son mèste e vadi emperaire (mes sustot pas patriarche) (scena 5).
Canton de Puèg l'Avesque
Istòria
La composicion del canton foguèt trebolada per la creacion de Pòrta de Carcin lo 1èr de genièr de 2019, ambe las comunas del Bolben, Sauç, Sent Matre e Fargas. Las tres prumièras comunas èran del canton novel de Puèg l'Avesque e la darrèra del canton novèl de Lusèg. Pel decret del 5 de març de 2020 que modifica lo del 13 de febrièr de 2014, tota la comuna novèla de Pòrta de Carcin passèt dins lo canton de Puèg l'Avesque. Lo canton de Puèg l'Avesque passèt atal de 361,37 km² a 376,16 km² ambe una populacion que passèt de 11 364 a 11 517 abitants en 2017.
Sancho Pança, al Palais dels Ducs
Acte III
La Duquessa qu'assegura Sancho qu'òm s'ocupa plan de son ase e que'u domanda se çò que lejó dens lo libe suber l'episòdi de la Sierra Morena on lo bandolèr Gines de Passamonte e ensagè de panar lo son ase b'ei plan vertadèr (scena 1) ; deu lor costat, lo Duc e Don Quichòte que devisan de chivaus e, de segur, de Rocinante (scena 2). Còp sec, Fernan deguisat en Apuleo que pren la plaça de l'as de Sancho : "Lo Duc : Olà ! Sancho, l'amic ! Qui menatz vos aquí ? / Sancho : Qui ? Mon ase, senhor. Non lo vesetz pas ? / Lo Duc : Qui ? / Sancho : Mon borricòt estacat.  / Lo Duc : Vos rebusatz, jo cresi ! / Sancho (après s'es revirat): Nòtra Dama del Puei ! Qu'es açò que jo vesi ? Un òme al lòc d'un ase ! Acò's un enchantur. / Apuleo : Jo soi, mossur mon mèstre, un ancien oratur. / Sancho : Un oratur, mon ase ! / Apuleo : E de la bona estofo". Fernan qu'ensaja de convénçer Sancho adara de'u portar com s'eth e hosse l'aso (scena 3) ; alavetz òm audeish un gran brut, e, de paur, Sancho que's precipita devath la rauba de la Duquessa ; Diègue, deguisat en diable, que's dit mandat per Merlin en recercar Don Quichòte (scena 4). Que'u dit que Merlin que porta Dulcinèa e que's va anonciar lo mejan de la desencantar (scena 5). Lopes deguisat en Merlin e Rodrigue deguisat en Dulcinèa que pareishen. Merlin que delcara que cau per la desencantar que Sancho Pansa e's de 3000 hoetadas quan ac volha e de bon grat "mais que la pèl ne saute". Sancho qu'arrefusa " Se non, va se con Dios o puslèu damb lo diable / Segnor encantador ; non pas far lo vaccen Sur mon cul tot fraunhós qu'es un paure innocent.''". Totun, l'entosiaste que'u se torna quan lo Duc e'u promet de' hidar lo governament d'ua isla soa (scena 6).
Acte IV
La Duquessa que domanda a Sancho quantas hoetadas e s'ei dadas e de quina mòda ; son pas "quauques uns" e "Damb la man". Sancho que la muisha ua letra qu'a escrivuda per Teresa Pansa, sa molhèr (Scena 1). Lo Duc qu'arriba e que la legeish tot haut. Sancho qu'i explica que vaderà governador de l'Isla de Barataria e que'n conda lo prètz ; lo Duc qu'es a vantar la soa qualitat literària quan òm audeish ua musica d'enterrament (scena 2). Mèstre Sala deguisat de Trifaldín e blanc com un mort que presenta respectuosament en explicant que la soa mèstressa, la Comtessa Tres Quòs, tanben aperada La Dolenta, que va explicar la soa coenta. En mei d'aquò que domanda se Don Quichòta e Sancho e non serén pas aquiu (scena 3). Aqueths que's presentan ; òm ved un grop d'òmes deguisats en duenhas e vielhas e Lopes deguisat en Comtessa Tres Quòs (scena 4) ; aquesta qu'arriba, que's presenta respectuosament au Duc e que domanda l'ajuda de Don Quichòte e de Sancho, qui la se l'autrejan de tira. Qu'explica qu'èra la governanta de l'infanta Antomosia, hilha de la reina de l'Isla de Candaio, Don Magonsa. Sedusida (dab l'ajuda de La Dolenta)per un certe Clabijo, que vadó gròssa, çò qui matè la reina. Furiós, Malanbrun, lo son cosin, que decidè de la venjar en bèth tornar l'infanta en mona de bronze, lo son aimador en crocodil e de caperar las maisheras de La Dolenta e de las servicialas de la reina e de l'infanta de barbas (los òmis deguisats que muishan alavetz la loas barbas). Un perron autorn de l'estatua que marca que sol Don Quichòte que'us poderà desencantar tots. Un chivau de husta que'u deu miar a Malandrun (scena 5). Còp sec, Diego qu'arriba, deguisat en sauvatge e seguit de tres òmis abilhats com eth e portant un chivau de husta qu'aperan Clavilenho per'mor d'estar de "lenha" e d'estar gavidat per un clau. Qu' explican que los protagonistas qu'i deven pujar amassa e dab los uelhs bendats (scena 6). Atau qu'ac hèn mentre qu'òm los hè créder, dab bohadors e huecs d'artificis que volan vertaderament. Fin finau que son tornats pausats davant lo castèth deu Duc on un escritèu penut d'ua pilar que ditz que l'encatament qu'ei estat rot per lo sol partir de Don Quichòte (scena 6).
Acte V
Sancho que s'endrom (scena 1) e durant lo son saunèi Rodrigo que'u s'encadenan los pes. Que domanda a Fernan de s'anar avertir los Ducs puishque la hèita que'us poderé divertir (scena 2). Atau qu'ac hèi e qu'installa los Ducs (scena 3 e 4). En se desvelhar Sancho que's troba los pes entravats. Lo duc que hè aperat un sarralhèr (scena 5) qui dit non pas poder esbrigalhar aqueth hèr qui sembla encantat. La sola solucion que sembla estar de'u copar los pes. Sancho que s'arrefusa mes lo Duc que dit qu'un governador non pòt pas aver los pes entravats ; Sancho qu'insulta lo sarralhèr e òm manda cercar çurgents (scena 6). Aquestes dus, Mèste Espatula e Polican que debatan mentre que Lopes e ensaja de convéncer Sancho d'acceptar. Los çurgents que juran que la quita vita de Sancho qu'ei en danger mentre que lo Duc e torna prométer lo governament de l'Isla. Fin finau qu'ei tant per tant quan òm deu començar de copar los pes que lo sarralhèr e las se vira entà aubrir la sarralha (scena 7).
Extrèit
thumb|200px|Don Quichòte e Sancho Pança Lo Duc, La Duchessa, Don Quichòte, Lo Doctor, Altisidora, Sancho.
Lo Duc, La Duchessa, Don Quichòte, Altisidora, Lopes, Sancho
La Duchessa : Per el, ni mai ni mens ; ''Lo bon òme es estrange. Acabatz solaments.'' Sancho : Coma el fut donc question de prene una cadièra, Un banc o que que fut, non sabi pas çò qu'èra, Chic non vòl pont se metre a la plaça d'aunor. Lo mossur ditz que si, lo paisan ditz que non. Mais, après cent refús e belcòp de paraulas, Don Pedro, li apusant las mans sur las espaulas, Lo costren de se sèire, a fòrça decachar, Disent, tot enojat e prèste a se facar : ''Sèi t'aquí, gròs lordaud ; puei que disnam amassa, En quin lòc que jo siái, sarà la bèla plaça. E velà tot. Lo Duc (tot siau) : ''Pauràs ! Un rustic, un porquèr'' T'a donc balhat sur l'ala e sur lo pòt esquèr E tu non gausas pas li tornar son descambi ! Or, per lo divertir, li vauc donar lo cambi. (a Don Quichòta) Perdonatz, gran eròs a ma curiositat, S'ela monta a l'issòr e pren la libertat De vos importunar per saber de novelas D'aquela flor, la bèla de las bèlas La saja Dulcinea [...]
Bibliografia
thumb|400px|Estatua de Francés de Corteta, [[Agen, (proprietat deus Archius d'Òlt e Garona, numèro : Carta postau proprietat deus archius departamentaus d'Òlt e Garona, numèro : Arch. dép. de Lot-et-Garonne, 7Fi1/123).]]
Districte de Longleng
Administracion
Lo capluòc del districte es la vila de Longleng. Lo districte foguèt fondat en 2004, a partir del territòri d'aquel de Tuensang, a l'encòp del districte de Kiphire.
Populacion
La populacion del districte èra de 50 484 abitants, al recensament de 2011. La majoritat de la populacion èra campèstra a 84,92 %, e 15,08 % ciutadina.
Las lengas parlada son lo phom e l'ao.
Andrés Chazarreta
Andrés Avelino Chazarreta (Santiago del Estero, le 29 de mai de 1876 e lo 24 d'abriu de 1960) qu'èi un musician e musicològue argentin qui computè cansons de folclòr atau com la Zamba de Vargas e La Telesita, siant aquesta darrèra ua chacarera, un ritme que Chazarreta que contribuè e hèra a perpetua e espandi.
Lo Congreso de la Nacion Argentina he per lei lo 29 de mai "Diada Nacionau deu Folclorista" en conmemoracion deu son natalici.
Fresno de Cantespino
Fresno de Cantespino es un municipi de la província espanhòla de Segovia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Trauc negre estellar
Un trauc negre estellar es un trauc negre creat per l'afondrament d'una estela massisa durant una supernòva. Previst per lei modèls astrofisics eissits de la teoria de la relativitat, es un objècte mau conegut car sa deteccion e son observacion son pas simplas amb lei mejans actuaus.
Istòria
Se l'idèa dau trauc negre foguèt evocada a la fin dau sègle XVIII, l'existéncia vertadiera d'un tal objècte venguèt una possibilitat vertadiera après la publicacion de la teoria de la relativitat generala d'Albert Einstein en 1915. D'efiech, la relativitat ofrís un modèl simple que permet d'explicar la formacion d'un trauc negre durant una supernòva. Pasmens, la deteccion dirècta d'un trauc negre estellar es complèxa. Lei fisicians acceptèron donc lentament l'existéncia d'un objècte inobservable e entraïnant de problemas importants dins lei teorias fisicas. La descubèrta de la premiera estela de neutrons, en 1967, facilitèt aqueu procès.
En 1971, la descubèrta de Cygnus X-1, lo premier sistèma binari X, foguèt un eveniment important per la recèrca sus lei traucs negres. D'efiech, es compausat d'una estela supergiganta de 20 a 30 massas solaras e d'un objècte invisible de 7 a 13 massas solaras. Aqueu segond objècte es una importanta fònt d'emission de rais X, fenomèn explicable per la preséncia d'un disc d'acrecion caud. Puei, d'autrei sistèmas binaris X foguèron identificats per leis astronòms. Uei, aqueleis emissions de rais X son explicadas per la preséncia de traucs negres estellars. Pasmens, en 2023, ges d'observacion dirècta es estada confiermada.
Formacion
Segon lei modèls actuaus, un trauc negre estellar es lo resultat de l'afondrament dau nuclèu d'una estela supermassisa durant una supernòva. D'efiech, durant aqueu procès, lei jaç exteriors de l'estela son expulsadas dins l'espaci mentre que lo nuclèu es comprimit per la gravitat. Se l'estela a una massa compresa entre 1,44 e 3,2 massas solaras, aquel afondrament mena a la formacion d'una estela de neutrons. Se l'estela a una massa superiora, la formacion d'un trauc negre es possibla. Pus tard, la fusion de dos traucs negres de massa estellara es possibla segon lei conoissenças actualas.
Proprietats
A l'ora d'ara, lei proprietats d'un trauc negre estellar son mau conegudas. Lei modèls teorics permèton d'explicar leis efiechs de sa massa en defòra de l'orizont deis eveniments, es a dire en defòra dau limit onte la lutz pòu encara escapar a l'influéncia gravitacionala dau trauc negre. La formacion d'un disc d'acrecion per la matèria en cors d'absorpcion es probabla. Podriá explicar leis emissions de rais X observadas dins lei sistèmas binaris X.
Traucs negres estellars supausats
En 2023, un vintenau d'objèctes son considerats coma de traucs negres estellars per leis astronòms. La màger part son de sistèmas binaris X ò de rèstas de supernòva. Lo pus famós es l'objècte invisible present dins lo sistèma Cygnus X-1. En 2009, la disparicion de l'estela supergiganta N6946-BH1 a benlèu menat a la formacion d'un trauc negre estellar.
Urgèl (omonimia)
Urgèl pòt designar:
Saint-Denis-le-Vêtu
Saint-Denis-le-Vêtu es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
PH
En quimia, lo pH (acronim de: ) es un nombre sens unitat que permet d'avalorar l'aciditat o l'alcalinitat d'una solucion. Sa valor es compresa entre 0 (acid fòrt) e 14 (basa fòrta). Per mesurar lo pH d'una solucion aquosa, s'utiliza un pH-mètre o una veta pH.
Atal, dins un mitan aquós a, una solucion amb un pH:
Fresno de la Fuente
Fresno de la Fuente es un municipi de la província espanhòla de Segovia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
La Telesita
Telesita o La Telesita es lo nom sota lo quau es coneissuda popularment Telésfora Catillo o Telésfora Santillán una chata argentina que visquèt au siècle XIX e reputada mòrta cremada en dansant e que simbolisa la pasión per aqueste art e per la questa de çò de perdut. Es una arma en pena qu'apartien au folclòr de la Província de Santiago del Estero e qu'es celebrada dins mantuna cançon, sieguent la chacarera eponime la pus famosa e ua dei premièrei cançons reculida dins aqueste genre musicau e ritme au siècle XX per lo folcorista Andrés Chazarreta. Dins la tradicion de Santiago del Estero e lo son floclore se la pòu invocar emb una ceremonia magica de pregària coneissuda coma rezabaile, tant vau dire balèti de pregària, celebrat per recobrar una causa perduda.
Carlos Drummond de Andrade
Carlos Drummond de Andrade (nascut a Itabira, Minas Gerais e mòrt a Rio de Janeiro als 84 ans) es un dels principals poètas e escrivans brasilièrs e tanben de tota la lenga portuguesa pel sègle XX. Qualques unas de sas poesias modernistas foguèron traduchas en de lengas coma lo francés, l'anglés, lo castelhan, l'alemand, etc.
Òbras (títols en portugués)
Poesias
Antologias de poesia
Literatura infantil
Pròsa
Reforma
La Reforma, tanben dicha Reforma Protestanta, es un esquisma au sen de la religion crestiana que comencèt vèrs la fin deis ans 1510 e que s'espandiguèt rapidament dins lo rèsta d'Euròpa, especialament dins lo nòrd dau continent. Foguèt entraïnat per l'angoissa de la populacion quant au sauvament de son arma, per lei turpiduds e lo declin d'un clergat prefondament afeblit per lei crisis dei sègles XIV e XV e per lo desvolopament de plusors movements de demandant de reformas de la Glèisa. En reaccion, suscitèt un redreiçament de la papautat e una reforma prefonda dau catolicisme, coneguts sota lo nom de Còntra-Reforma, que s'opausèt a l'expansion dau protestantisme. Aquò menèt a l'establiment d'un equilibri religiós novèu, e fòrça precari, en Euròpa que foguèt a l'origina de mai d'una guèrra de religion ai sègles XVI e XVII.
La crisi de la Glèisa Romana
La Reforma es apareguda coma una respònsa a la crisi prefonda de la Glèisa e de sa comunautat de fidèus pendent lei sègles XIV-XV. Fòrça prefonda, aquela crisi regardava lei mors dau clergat, l'afebliment de l'autoritat papala e leis angoissas novèlas de la populacion en fàcia de la paur de l'Infèrn eternau après la mòrt. D'efiech, la dimension dau sauvament de l'arma dei fidèus aviá pres un aspèct novèu après leis eveniments tragics dei sègles XIV e XV (guèrras, epidemias...). Aquò entraïnèt l'aparicion de proposicions variadas per reformar la Glèisa e aqueu subjècte foguèt lo tèma de plusors concilis. Pasmens, mostrèron subretot lo blocatge deis institucions catolicas e ges de decision sufisenta i foguèron adoptadas. Ansin, a partir de la mitat dau sègle XV, lei teologians partisans d'una reforma de la Glèisa se radicalizèron, formant un mitan favorable per l'emergéncia de dògmas novèus e opausats ais institucions romanas.
Leis angoissas novèlas de la populacion
thumb|right|Detalh de la [[dança macabra de la glèisa de La Ferté-Loupière.]]
Lei sègles XIV e XV foguèron caracterizats per lo debanament de crisis grèvas coma d'epidemias majoras (pèsta...) ò de guèrras lòngas e acarnadas coma la Guèrra de Cent Ans (1337-1453). Lo nombre de mòrts e lei destruccions i foguèron fòrça importants amb, per exemple, la disparicion d'un tèrç de la populacion europèa durant lei cinc annadas de l'epidemia de pèsta de 1347-1352. Aquò marquèt prefondament leis esperits dei subrevivents e entraïnèt l'aparicion d'angoissas fòrça importantas pertocant lo sauvament de l'arma eternala dei fidèus. Lei tematicas artisticas de l'epòca mòstran aquela evolucion amb la multiplicacion dei representacions de danças macabras ò de libres millenaristas.
Òr, la Glèisa de Roma mau capitèt de respòndre a aquelei questions. Aqueu vuege se manifestèt amb l'importància totjorn grandissenta de paur de l'Infèrn e de la punicion après la mòrt e la multiplicacion de cultes d'inspiracion populara (culte de Maria, cultes dei sants, tradicions paganas mai ò mens cristianizadas...). Non reconeguts per la Bíblia, devián permetre ai fidèus de ganhar son intrada au Paradís ò, au mens, de permetre un passatge per lo Purgatòri. La corrupcion quasi generalizada dau clergat dau periòde agravèt aquel afebliment dau dògma, çò que favorizèt l'emergéncia d'una generacion novèla d'intellectuaus nascuts pendent lo desvolopament de l'Umanisme que comencèron de tornar estudiar lei tèxtes sacrats per i trobar de solucions novèlas.
Lei premierei prepausions apareguèron tre lo sègle XV amb la publicacion de trabalhs religiós suggerissent de reformar l'organizacion intèrna de la Glèisa. D'autrei formulèron de visions novèlas dau cristianisme que, de còps, se turtèron a la vision deis autoritats ecclesiasticas en plaça. Certanei foguèron condamnadas coma d'eresias e durament reprimidas (Jan Hus, John Wyclif...) mai la Glèisa foguèt pas capabla d'arrestar aqueu movement de reflexion. De mai, certanei sobeirans èran tanben partisans d'una reforma per demenir fòrtament lo poder dau papa. Dins lo corrent dau sègle XV, l'expression de l'idèa d'una reforma mai ò mens prefonda dau catolicisme venguèt donc relativament frequenta. Publicadas au sègle seguent, leis òbras de Luther e de Calvin èran donc la perseguida d'un movement ancian que s'adreiçava a un public ja ben existent e favorable.
La corrupcion dau clergat e l'afebliment de la papautat
Una causa importanta de la Reforma foguèt la corrupcion generalizada dau clergat catolic cargat d'enquadrar la populacion. Fenomèn recurrent dins l'istòria de la Glèisa, agantèt pasmens de nivèus considerables a partir de la segonda mitat dau sègle XIV quand la màger part de sei membres foguèron tuats per l'epidemia de Pèsta Negra. D'efiech, la Glèisa aguèt de dificultats per trobar e formar de remplaçants competents e lo nivèu generau dau clergat demeniguèt fòrtament.
La situacion pus grèva èra aquela dau bas clergat qu'èra plus capable de mantenir lo dògma dins mai d'una region d'Euròpa. En particular, un nombre fòrça important de prèires vivián en concubinatge e, dins certanei vilatges, la carga de prèire èra venguda ereditària. Lo nivèu de formacion d'aqueu clergat èra fòrça feble, çò que favorizèt mai l'aparicion e la difusion de supersticions paganas ancianas eissidas dei crèires dei pòbles germanics « barbars ». Dins aquò, l'exemple donat per lo clergat superior, onte la corrupcion èra quasi endemica dempuei l'afondrament de l'Empèri Roman, èra encara pus edificant per lei teologians pus estacats ai tèxtes sants. D'efiech, dins lo corrent dau sègle XV, la papautat abandonèt son ròtle de cap morau e espirituau de la Crestianitat per s'interessar ais afaires politics e militars d'Itàlia. Plusors sobeirans pontifes successius menèron ansin de guèrras de conquista per agrandir leis Estats Pontificaus. Dins lei cas pus extrèms, coma aqueu d'Alexandre VI Borgia (1492-1503), utilizèron lei mejans de la Glèisa per assaiar de constituïr de principats au profiech de sa familha. Per finançar aquela politica, la papautat desvolopèt lo comèrci deis indulgéncias que permetiá ai fidèus pus rics de crompar una indulgéncia, es a dire una remission parciala ò totala de sei pecats afin de facilitar son accès au Paradís.
Aquela corrupcion de l'autoritat pontificala entraïnèt son afebliment a partir dei sègles XIV e XV. Aquò comencèt amb l'utilizacion dei prerogativas religiosa dau papa per afeblir d'adversaris temporaus coma lo sobeiran dau Reiaume de Nàpols, excomunicat en 1489 per Innocenci VIII (1484-1492). Lei poders papaus perdiguèron donc pauc a pauc sei dimensions moralas e universalas. De mai, la Glèisa deviá faciar l'emergéncia de reiaumes poderós, especialament França, qu'aprofichèron la situacion per prendre lo contraròtle dei clergats nacionaus per o sometre a seis interès. Progressiu, aqueu procès explica l'impossibilitat per la papautat d'arrestar lo desvolopament deis eresias qu'apareguèron au sègle XV en Euròpa Centrala. En particular, aquela de Jan Hus s'acabèt après un conflicte lòng e acarnat (Crosadas Ussitas de 1420 a 1433) que permetèt ai Chècs de gardar de practicas religiosas diferentas dau catolicisme mostrant que, d'ara endavant, lo poder papau podiá èstre escomés victoriosament.
Lei dificultats d'una reforma intèrna de la Glèisa
Durant lei sègles XIV e XV, una partida dau clergat e dei teologians europèus èra ben conscienta de la necessitat de reformar la Glèisa per resòuvre sa crisi intèrna. Dins aquò, e mai se quauqueis etapas foguèron realizadas avans la Reforma, l'afebliment e la corrupcion de la papautat empediguèron d'evolucions importantas avans lo concili de Trent. Ansin, au sègle XV, lo concili de Constança (1414-1418) permetèt de reglar la question dau Grand Esquisma e desvolopèt l'idèa de sometre lo papa ai decisions dei concilis generaus. Pasmens, aquò se turtèt a l'oposicion papala e lo concili seguent foguèt blocat per de debats sensa resultat.
Au començament dau sègle XVI, leis institucions de la Glèisa èran donc blocadas e incapablas de s'opausar ais ambicions dei princes pus poderós. Tre leis ans 1510, aquela paralisi favorizèt l'emergéncia de visions radicalas e alternativas au catolicisme e empediguèt sa repression.
Lei Reformas protestantas
Plusors reformas protestantas se succediguèron dins lo corrent dau sègle XVI. La premiera foguèt aquela de Luther e donèt naissença au luterianisme. Atacant lei dògmas fondamentaus dau catolicisme, entraïnèt rapidament una rompedura que foguèt rapidament alargada per de pensaires pus radicaus coma Zwingli e Calvin.
La Reforma luteriana
thumb|right|Retrach de [[Martin Luther en 1529.]]
La crisi luteriana
La crisi luteriana foguèt la consequéncia dei trabalhs acomençats pendent leis ans 1510 per Martin Luther. Marquèt lo començament oficiau de la Reforma. Son autor èra un teologian alemand intrat dins l'òrdre deis Augustins en 1505. I aquistèt rapidament una reputacion solida per seis estudis biblics. En 1513, venguèt professor de l'Universitat de Wittenberg. Protegit per l'elector de Frederic III de Saxònia (1483-1525), critiquèt la politica papala de la venda d'indulgéncias.
La rompedura entre Luther e la Glèisa Catolica foguèt progressiva. Comencèt amb la publicacion, lo 31 d'octòbre de 1517, dei 95 tèsis de Luther per una reforma de la Glèisa. Conoguèron un succès fòrça important en Alemanha e seis òbras seguentas i obtenguèron tanben un ressòn favorable. Après una temptativa mancada de conciliacion, lo papa Leon X (1513-1521) prononcièt son excomunicacion en 1521. Dins aquò, leis autoritats pontificalas mau capitèron pas l'arrestar car poguèt se refugiar en Saxònia amb sei partisans.
L'expansion dau luteranisme en Alemanha e dins lei país vesins
thumb|right|[[Gravadura representant l'Anticrist segon un artista protestant : lo papa que vend d'indulgéncias.]]
Leis idèas de Luther trobèron una situacion sociala e religiosa fòrça favorabla dins l'Alemanha dau començament dau sègle XVI. En particular, lo clergat catolic i èra fòrça descreditat e lo protestantisme se difusèt aisament au sen de la populacion. De mai, leis autoritats localas aprofichèron la religion novèla per sasir lei bens dei glèisas localas e plaçar lo poder espirituau sota son contraròtle. Ansin, en 1546, a la mòrt de son fondator, lo luterianisme èra ben implantat dins lo nòrd d'Alemanha, en Danemarc, en Suècia e dins lo rèsta d'Escandinàvia.
Son dògma èra estat definit a l'entorn de cinc aisses principaus : Aquò èra una critica importanta dau catolicisme dau periòde, dau clergat e dau papa. En particular, Luther condamnèt l'intercession dau clergat entre Dieu e lei fidèus (indulgéncias, monaquisme...) e l'interpretacion dei tèxtes per leis autoritats ecclesiasticas (definicion dau dògma per lei concilis, infalhibilitat pontificala...).
La Reforma de Zwingli
Lo movement de Zwingli se formèt en 1518 quand aqueu teologian elvetic desvolopèt de teorias novèlas sus l'eucaristia e sus l'organizacion intèrna de la glèisa per gardar unicament lei causas justificadas per la Bíblia. En particular, èra en favor d'una glèisa totalament integrada dins la populacion e d'una vision de l'eucaristia coma una simpla commemoracion sensa preséncia divina. Aquò èra una concepcion pus radicala qu'aquela de Luther e Zwingli foguèt excomunicat tre 1526. Dins aquò, seis idèas aguèron una influéncia importanta sus l'evolucion de plusors corrents protestants importants coma l'anglicanisme ò lo calvinisme.
De son caire, Zwingli assaièt d'estendre son movement au rèsta de la Confederacion Elvetica e ai territòris limitròfs de França e d'Alemanha. Aquò foguèt a l'origina d'una guèrra civila entre lei cantons soís onte lo teologian foguèt tuat en 1531. Batuts, lei protestants elvetics capitèron de se mantenir dins lei cantons que contraròtlavan. En revènge, deguèron renonciar a la conversion dei regions demoradas catolicas.
La Reforma anglicana
thumb|right|Retrach dau rèi [[Enric VIII d'Anglatèrra|Enric VIII vèrs 1539-1540.]]
La rompedura entre lo rèi d'Anglatèrra e lo papa
L'origina dau movement anglican foguèt inicialament principalament politica e non religiosa. Èra una decision dau rèi d'Anglatèrra Enric VIII (1509-1547) de prendre lo contraròtle de la glèisa de son reiaume. La rason d'aqueu conflicte amb la papautat èra lo refús de la Glèisa de Roma d'acceptar la demanda de divòrci formulada per lo rèi en 1528-1529 per se separar de sa frema, Caterina d'Aragon. De mai, aquò permetiá a la corona anglesa d'intrar en possession d'una partida dei ressorsas financieras que la Glèisa Catolica teniá sus l'illa.
Après un periòde de tensions grèvas, la rompedura definitiva aguèt luòc en 1534 amb l'adopcion de l'Acte de Supremacia que proclamèt la separacion de la Glèisa d'Anglatèrra d'aquela de Roma. Enric VIII ne'n venguèt lo cap. Cambièt pasmens pauc la forma teologica de la Glèisa e lo dògma demorèt similar a aqueu dau catolicisme fins a sa mòrt.
L'evolucion de l'anglicanisme vèrs lo protestantisme
Après la mòrt d'Enric VIII, l'evolucion de l'anglicanisme vèrs lo protestantisme foguèt realizada entre 1547 e 1603 durant lei rèines de sei tres eiretiers :
Lo calvinisme
thumb|right|Retrach de [[Joan Calvin realizat au sègle XVI.]]
Lo calvinisme foguèt lo darrier grand movement protestant qu'apareguèt durant lo periòde de la Reforma. Sa creacion foguèt l'òbra dau francés Joan Calvin (1509-1564) que s'installèt a Genèva en 1541. Son òbra principala es l'Institucion de la Religion crestiana, publicada en 1536. I desvolopèt una teologia basada sus la predestinacion e sus l'organizacion d'una glèisa independenta dau poder politic. Aquela glèisa èra fondada sus d'assembladas localas frequentas. De sinòdis èran reünits per reglar lei questions pus importantas.
Gràcias a de predicators ben formats, lo calvinisme aguèt un succès rapid e se desvolopèt en França, en Soïssa, dins lei Províncias Unidas e en Escòcia. Tre 1559, èra vengut pron important per que l'organizacion d'un sinòdi nacionau dei Glèisas reformadas de França siegue necessària. A la fin dau sègle XVI, èra tanben la religion majoritària dei vilas principalas de la Confederacion Elvetica (Zuric, Genèva, Basilèa, Bèrna...).
La Còntra-Reforma
Generalament presentada coma una reaccion au desvolopament dau protestantisme, la Còntra-Reforma foguèt tanben lo compliment deis esfòrç de reforma de la Glèisa Romana. Renovacion prefonda, permetèt la restauracion de son poder espirituau, çò que permetèt au clergat catolic d'arrestar l'expansion dau protestantisme e donèt naissença au catolicisme modèrne.
Lo Concili de Trent
thumb|right|Reünion dau [[Concili de Trent.]]
Lo Concili de Trent foguèt lo 19 concili de la Glèisa Catolica. Reünit après d'esitacions per lo papa Paul III (1534-1549) en 1545, se devesiguèt en tres periòdes : Lei conclusions dau concili foguèron publicadas en 1564 e un esfòrç important foguèt entreprés per leis escampar en Euròpa.
Lo redreiçament de la papautat e la difusion de la Còntra-Reforma
thumb|right|Retrach dau papa [[Sixte V|Sixte Quint que foguèt la figura majora de la mesa en aplicacion dei doctrinas eissidas dau Concili de Trent e la Còntra-Reforma.]]
Quauqueis ans après lo Concili de Trent, lo papa Piu V (1566-1572) foguèt l'artesan de plusors reformas que permetèron de restaurar l'autoritat morala de Roma e lo raionament de la Glèisa Catolica sus lo continent europèu. D'en premier, s'ocupèt de metre un tèrme ai defauts dau clergat roman puei de modernizar la vila amb la construccion de carrieras e de fònts novèlas. Puei, lo papa Sixte Quint (1585-1590) organizèt un sistèma novèu de govèrn amb la creacion de congregacions que certanei venguèron de ministèris especializats dins leis afaires de la Glèisa. Aquelei reformas entraïnèron un cambiament e un renovelament dau clergat. Lei cardinaus venguèron lei pielons de l'administracion pontificala e d'òrdres religiós novèus apareguèron per predicar lei reformas eissidas de Trent coma lei capucins (1525), leis oratorians (1524) ò lei jesuitas (1534).
Lo vam dei reformas adoptadas au Concili de Trent permetèt au catolicisme d'arrestar la progression dau protestantisme e de se tornar implantar en Bavièra, en Àustria e en Polonha-Lituània. De mai, quatre país majors (Espanha, Portugau, Polonha e Venècia) d'Euròpa n'adoptèron rapidament lei decrèts. França, que son rèi èra subretot ocupat per lei guèrras religiosas de la fin dau sègle XVI, leis adoptèt solament en 1615 mai lei practicas religiosas dau clergat francés èran ja fòrtament influenciadas per lei decisions dau concili. Enfin, lo movement de Trent encoratjèt l'aparicion de fogaus locaus d'espiritualitat catolica, especialament en Espanha e en França, que permetèron ai reformas catolicas d'intrar dins lei mitans intellectuaus.
L'equilibri novèu dei religions europèas a la fin dau sègle XVI
thumb|Equilibri religiós en Euròpa a la fin dau sègle XVI.
Après leis expansions dei movements de la Reforma protestanta e de la Còntra-Reforma catolica, un equilibri religiós novèu apareguèt sus lo continent europèu. Lo protestantisme capitèt de s'establir dins lo nòrd dau continent, dins lo nòrd d'Alemanha, en Anglatèrra, en Escòcia e dins certanei zonas pus limitadas coma quauquei cantons soís ò de pòchis situadas en Occitània e dins l'oèst de França. Lo catolicisme se mantenguèt dins lo sud d'Euròpa, especialament en Itàlia e dins la Peninsula Iberica, dins la màger part de França, dins l'oèst e lo sud d'Alemanha e en Euròpa Centrala. Enfin, lei crestians ortodòxs contunièron de viure dins lei regions occidentalas de Russia e de l'ancian Empèri Bizantin. Pasmens, aquel equilibri èra fòrça fragil e la question religiósa venguèt un element major dei relacions diplomatics entre estats europèus e una fònt de tensions intèrnas persistentas. Per exemple, foguèt lo cas en França, tocada per lei guèrras de religion durant tota la segonda mitat dau sègle XVI e dau Sant Empèri Roman Germanic onte la reparticion dau poder foguèt una dei causas principalas de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648).
Sètge de Cartage (698)
Lo sètge de Cartage de 698 es un sètge qu'opausèt una armada d'invasion araba ai defensors bizantins de la vila. S'acabèt per la presa definitiva de la ciutat per leis Arabs, çò que foguèt un succès considerable per lo Califat Omeia e li permetèt de dirigir seis armadas vèrs lo rèsta de Magrèb e vèrs la Peninsula Iberica.
Ja presa en 695 per leis Arabs, Cartage foguèt reconquistada per una ataca suspresa de la flòta bizantina. Pasmens, lei defensors deguèron faciar una situacion malaisada en causa dau nombre limitat d'òmes e de problemas d'avitalhament. Ansin, mau capitèron d'organizar una defensa eficaça e leis Arabs poguèron mandar una armada de 40,000 combatents dins la region. Après quauquei combats exteriors, lei Bizantins se retirèron dins la vila onte foguèron atacats per d'assauts terrèstres e maritims. Pus nombrós, leis asalhidors capitèron de rompre lei defensas mai se turtèron a una resisténcia acarnada que menèt a la destruccion de la màger part de la vila. Lo rèsta de l'armada bizantina se retirèt dins leis illas de la Mediterranèa per gardar la possibilitat de secutar seis adversaris.
La conquista de Cartage permetèt ais Arabs d'acabar la conquista de Magrèb en 702. Per lei Bizantins, aquò entraïnèt la pèrda de la tresena vila pus important de l'Empèri e la fin de sa preséncia dins la region. De mai, economicament, significava la pèrda d'una region agricòla druda.
Arnaud Guilhèm
Arnaud Guilhèm (Arnaud-Guilhem en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge, situada en eth departament dera Hauta Garona e era region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Arnaud Guilhèm qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de Gasconha, dera generalitat d'Aush, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Tolosa. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Martin. Tanlèu 1790, Arnaud Guilhèm qu'èra deth canton de Sent Martòri.
Beherit
Beherit siguèt un grope de black metal finlandés format en 1981 a Rovaniemi en Lapònia. Siguèt actiu fins en 1999.
Districte de Peren
Lo districte de Peren es un districte de l'estat de Nagaland en Índia.
Administracion
Lo capluòc del districte es la vila de Peren. Lo districte foguèt fondat en 2003, a partir del territòri d'aquel de Kohima.
Populacion
La populacion del districte èra de 95 219 abitants, al recensament de 2011. La majoritat de la populacion èra campèstra a 85,52 %, e 14,48 % ciutadina.
Las lengas parlada son lo zeme, lo liangmai e lo rongmei.
Frumales
220px|vinheta Frumales es un municipi de la província espanhòla de Segovia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Belveglio
Belveglio es una comuna italiana de la Província d'Ast, dins la region de Piemont.
Confronta las comunas de Cortiglione, Mombercelli, Rocchetta Tanaro, Vinchio
Rai atomic
Lo rai atomic es la mitat de la distància que separa los nuclèus de dos atòms contigús dins un solid o dins una molecula.
Aquesta longor, mesurada amb l'ajuda d'un difractomètre de rais X, permet de determinar d'un biais aproximatiu la talha d'un atòm, quitament se los nívols d'electrons dels dos atòms se mesclan.
Quand se compara d'atòms isovalents, se los electrons se situan totes sul meteis jaç çò de cada atòm, l'atòm qu'a lo mai de protons (doncas lo pus pesuc) serà lo mai pichon perque l'atraccion es mai granda.
Quand se compara d'atòms isoelectronics, la meteissa logica s'aplica, l'atòm qu'a lo mai de protons aurà lo mai pichon rai atomic perque lo nuclèu exercirà una atraccion màger suls electrons.
Quand se compara d'atòms isoprotonics, cal agachar lo nombre d'electrons. Mens i a d'electrons dins l'atòm, mai la fòrça d'atraccion del nuclèu exercida sus cadun serà granda e mai lo rai atomic serà pichon.
Dins un tablèu periodic, mai se va cap a drecha sus un meteis periòde, mai lo rai atomic es pichon.
Mai se va cap aval sus una meteissa colomna, mai lo rai atomic es grand.
Fuente de Santa Cruz
Fuente de Santa Cruz es un municipi de la província espanhòla de Segovia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Tocqueville-sur-Eu
Tocqueville-sur-Eu es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Alcoià
L'Alcoià es una comarca centrala del País Valencian, que sa capitala es Alcoi.
Es limitròfa al nòrd amb la Vall d'Albaida e lo Comtat, a l'èst amb la Marina Baixa, al sud amb l'Alacantí e lo Vinalopó Mitjà, e a l'oèst amb l'Alt Vinalopó.
Rosloc'hen
Rosloc'hen en breton (Rosnoën en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Mouy-sur-Seine
Mouy-sur-Seine es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Fuente el Olmo de Fuentidueña
Fuente el Olmo de Fuentidueña es un municipi de la província espanhòla de Segovia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Districte de Kohima
Lo districte de Kohima es un districte de l'estat de Nagaland en Índia.
Administracion
Lo capluòc del districte es la vila de Kohima, qu'es tamben la capitala de Nagaland.
Populacion
La populacion del districte èra de 267 988 abitants, al recensament de 2011. La majoritat de la populacion èra campèstra a 54,42 %, e 45,18 % ciutadina.
Las lengas parlada son l'angami e lo rengma.
Joropo
Lo joropo qu'ei un ritme e un genre musicau e ua dansa de Veneçuela e tanben de la Colombia tanhenta que s' jusdivisa en mantun estiles regionau. Lo mèi representatiu qu'èi lo joropo llanero (tan vau díser, "de la plana"). La formacion instrumentala e s' composa d'una arpa veneçolana, d'un cuatro veneçolan, de maracas e d'autres instruments pus classics d'acompanhament (com guitarras o ua guitarra baisha) e d'un cantaire o mès e tanben ua bandola per interpretar una melodia. La soa origina que puja aus temps coloniau e a la mescla de la musicas e de las culturas, tan localas, africana com europea barròca.
Drusenheim
Drusenheim en alemannisch (Drusenheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Situada sus l'ais ferroviaire Estrasburg - Lauterbourg, Drusenheim es una pichona vila de la Alsace al bòrd del Rhin. Es una estapa sus la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) #que connècta la font del Rhin, situada a Andermatt a Soïssa, a la siá desbocadura a Rotterdam.
Drusenheim A connectat per un bac sul Rhin a Greffern sul marge alemand.
Située sur l'axe ferroviaire Strasbourg - Lauterbourg, Drusenheim est une petite ville de l'Alsace au bord du Rhin. Elle est une étape sur la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) qui relie la source du Rhin, située à Andermatt en Suisse, à son embouchure à Rotterdam.
Geneta
vinheta|300x300px|Geneta al pargue animalièr d'Argelèrs de Gasòst. vinheta|300x300px|Quadre de Brueghel, que sembla tractar del tèma du sens de l'odorat, ont se vei una geneta aprivada. Geneta est un nom vernacular que designa en d'espècias de pichon mamifèrs carnivòrs estrictament nocturns de pelatge tacats gris o rosenca amb una coa anelada.
En França, la geneta es protegida dempuèi 1972; confirmat per l'arrèst ministeria del 19 de mai de 1981 e la tenda, destruccion, presa son formalament interditas.
Origina de las genetas "europèas"
Originàrias d'Africa, serián estat introduchas en Euròpa pels Romans o los Moros.
Classificacion
Son classicadas dins la familha de las viverinèas que regropa de genetas e de civetas.
Abadiala de Senta Valèria
right|150px|thumb|Detalh de las estalas dau còr left|250px|thumb|L'abadiala de Senta Valèria L'abadiala de Senta Valèria se tròba a Chambon, en Combralha, dins la region istorica de Lemosin e lo departament de Cruesa. D'estil romanic, venguèt monument istoric en 1840.
Joan Forièr
Joan Forièr (Esperasan, Aude, 1944), en francés Jean Fourié, es un escrivan e activista cultural occitanista.
Demest d'autras causas, foguèt majoral del Felibritge en 1987, president de la seccion audenca de l'Institut d'Estudis Occitans, mèstre en Gai Saber, president d'Escòla Occitana e autor de mantuns libres de referéncia sus la literatura occitana.
Abadiala de Senta Valèria
Istòria
En 857 los monges de l'abadiá de Sent Marçau de Lemòtges fondèron un monastèri a Chambon per abrigar de las incursions normandas las relíquias de Valèria de Lemòtges, que lo monastèri de Sent Marçau ne garda solament la tèsta (17 de mai).
Hafez
Khwaja Shams-ud-Din Muhammad Hafez-e Shirazi, prononciat en persan, o Khwâja Shams-ad-Din Muhâmmad Hâfidh Shirâzî, prononciat en arabi (en persan e arabi خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی) (Shiraz, actual Iran, cap el 1315 - Shiraz, 1390) foguèt un poeta pèrsa mai conegut pel lâqab en arabi Hâfidh, "(lo) Preservador", coma que se nomenan las personas qu'an memorizat dins la lor memòria l'Alcoran.
Guèrras Intercolonialas
Lei Guèrras Intercolonialas son un ensemble de quatre conflictes qu'opausèron França e lo Reiaume Unit en America dau Nòrd en 1688-1697, en 1702-1713, en 1744-1748 e en 1754-1763. D'escaramochas regularas aguèron tanben luòc entre aquelei periòdes de guèrra dubèrta e lei combats impliquèron generalament d'aliats amerindians de París e de Londres. Aquelei guèrras son la consequéncia de guèrras europèas pus importantas (Guèrra de la Liga d'Augsborg, Guèrra de Succession d'Espanha, Guèrra de Succession d'Àustria e Guèrra de Sèt Ans) mai foguèron sostengudas per d'enjòcs locaus liats ai rivalitats marchands entre colons francés e britanics.
Causas
La rivalitat entre França e lo Reiaume Unit en America dau Nòrd es la causa majora dei guèrras. D'efiech, lei doas poissanças avián fondat de colonias dins la region en vista d'establir de relacions marchandas amb leis Amerindians. França fondèt ansin plusors comptadors e fòrts dins la vau de Sant Laurenç e en Loïsiana. De missions d'exploracion lòng de Mississipí permetèron de liar lei doas regions. De son caire, Anglatèrra installèt de colonias sus la riba orientala deis Estats Units actuaus. Pasmens, lèu, la colonizacion anglesa s'orientèt vèrs lo poblament dei regions ocupadas. Lei persecucions e lei dificultats dau reiaume a aquela epòca favorizèron aqueu movement. Lei colonias anglesas venguèron donc rapidament de centres demografics pus importants que lei comptadors francés. Aquò entraïnèt de tensions comercialas, especialament dins la Baia d'Hudson, Tèrranòva e la vau Mississipí onte la preséncia francesa, assegurada per quauquei fòrts isolats, èra sovent nominala.
La Premiera Guèrra Intercoloniala (1689-1697)
En 1689, la Guèrra de la Liga d'Augsborg en Euròpa permetèt ai colons anglés, principalament aquelei de Nòva York d'encoratjar una ataca deis Iroqués còntra lei vilatges francés situats a l'entorn de l'illa de Montreal. En aost de 1689, una armada iroquesa destruguèt donc totalament un vilatge francés e tuèt seis abitants. Aquò entraïnèt una respòsta menada per lei Francés, leis Algonquins, lei Mohaws e lei Saults. Aqueu conflicte durèt fins a la signatura de la Granda Patz de Montreal en 1701 que restabliguèt la patz entre lei Francés e leis Iroqués.
En parallèl, leis Anglés organizèron una ataca navala que prenguèt Port-Royal en Acàdia mai foguèt arrestada per lei defensas de Quebèc en 1690. Una ataca terrèstra, dirigida còntra Montreal, s'acabèt per un desastre en causa dei malautiás presentas dins la region. Aquò permetèt ai Francés de Pierre LeMoyne d'Iberville d'organizar plusors còntra-ofensivas de 1692 a 1696. Capitèron d'expulsar leis Anglés de la Baia d'Hudson e de destrurre plusors installacions destinadas a la pesca sus l'illa de Tèrranòva.
En 1697, lo Tractat de Ryswick restabliguèt lo statu quo ante bellum.