cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Càncer
Istòria
Aquela explicacion demorèt preponderanta fins au sègle XIX e la descubèrta de la division cellulària. Lo desvolopament de la teoria modèrna explicant lo cancèr acomencèt a la fin dau sègle XVIII quand lo mètge britanic Percivall Pott (1714-1788) descurbiguèt una frequéncia importanta de cancèr dau scròtum au sen dei populacions de 	rasclachaminèias. Un sègle pus tard, entre 1871 e 1874, un autre Britanic, Campbell De Morgan (1811-1876) formulèt la premiera definicion modèrna de la patologia a partir d'observacions de tumors e dei fenomèns de propagacion au sen de l'organisme. Puei, la premiera explicacion dau foncionament de la malautiá foguèt l'òbra dau zoologista alemand Theodor Boveri (1862-1915) que prepausèt una explicacion basada sus una proliferacion cellulara anarquica entraïnada per una exposicion a d'agents patogèns d'origina radiologica, fisica ò quimica.
La cirurgia foguèt lòngtemps l'unic tractament existent mai lei resultats èran sovent desfavorables en causa de la manca d'igièna. Pasmens, a partir dau començament dau sègle XX, la descubèrta deis efècts anticellulars dei raionaments ionizants permetèt de desvolopar de solucions non cirurgicalas. Favorizèt tanben una apròcha multidisciplinària de la patologia. Dins lo corrent deis annadas 1920, apareguèron egalament lei premiereis estudis epidemiologics. Après la Segonda Guèrra Mondiala, permetèron de descubrir de diferéncias importantas regardant la frequéncia dei cancèrs au sen dei diferentei populacions mondialas. Aquò permetèt d'identificar plusors causas de cancèr e favorizèt l'aparicion de programas de prevencion. Enfin, dempuei leis annadas 1970-1980, lo cancèr es vengut una preocupacion majora dei país desvolopats, çò que permetèt d'afinar la coneissença de la malautiá e de desvolopar de tractaments pus precís e pus eficaç.
Frequéncia
thumb|Taus de mortalitat per cancèr per 100,000 abitants en [[2004 : {{legend|#ffff65|≤ 55}} {{legend|#fff200|55–80}} {{legend|#ffdc00|80–105}} {{legend|#ffc600|105–130}} {{legend|#ffb000|130–155}} {{legend|#ff9a00|155–180}} {{legend|#ff8400|180–205}} {{legend|#ff6e00|205–230}} {{legend|#ff5800|230–255}} {{legend|#ff4200|255–280}} {{legend|#ff2c00|280–305}} {{legend|#cb0000|≥ 305}}]]
Lo cancèr es una patologia frequenta qu'èra la segonda causa de mortalitat dins lo mond en 2010 ambé 7,98 milions de decès. En causa de l'aumentacion de la durada de vida, sa frequéncia es a aumentar dempuei leis annadas 1990. D'efèct, en 1990, lo nombre de mòrts tuats per un cancèr èra de solament 5,8 milions.
Lei tipes de cancèr pus espandits varian segon lei regions. Per exemple, en Euròpa ò en America dau Nòrd, leis afeccions dau paumon son relativament frequentas en causa dau tabagisme important deis abitants. S'i troba tanben un nombre aut de cancèrs entraïnats per una alimentacion marrida. En revènge, en Africa, la manca de sistèmas sanitaris eficaç favoriza lei patologias liats ai virüs sexualament transmissibles coma lei cancèrs dau fetge entraïnats per lo virüs de l'epatiti B.
Causas
Lei cancèrs son entraïnats per l'exposicion a de susbstàncias, de raionaments ò de virüs que son capablas de causar de mutacions ò d'expressions incorrèctas de certanei gèns, dichs oncogèns, que son implicats dins lei mecanismes de proliferacion e de diferenciacion dei cellulas.
Alcòl
Dins l'òme, l'alcòl es un important factor de risque per lei cancèrs de la boca, dau faringe, de l'esofag, de l'estomac e dau fetge. Un liame ambé l'aparicion de cancèrs dau sen foguèt pereu recentament descubèrt. La consumacion d'alcòl agrava tanben leis efècts dau tabagisme. Sei consequéncias nefastas semblan aumentar ambé l'importància dei quantitats ingeridas. Pasmens, de dòsis moderadas son egalament capablas d'entraïnar l'aparicion de cancèrs. Ansin, en França, l'alcòl es classat coma la segonda causa de cancèr après lo tabac e i serià estat en 2015 a l'origina de 15,000 decès per cancèr sus un totau de 148,000.
Alimentacion
L'alimentacion pòu tenir un ròtle dins l'aparicion de certanei cancèrs en causa de proprietats cancerigènas de certaneis aliments (graissa), d'una contaminacion alimentària per de substàncias cancerigènas ò de deficiéncias (vitaminas, fibras... etc.).
L'influéncia negativa dei graissas es sospichada dins lo cas dei cancèrs colorectaus, dei cancèrs dau sen, dei cancèrs de l'endomètre e dei cancèrs de la prostata. Per exemple, la consumacion jornadiera de mai 50 g de carn roja es sovent considerada coma un factor d'aparicion de cancèrs colorectaus. La carnsalada es tanben classada coma produch cancerigèn.
Lei contaminacions alimentàrias favorizant l'aparicion de cancèrs pòdon venir de polluents d'origina naturala, coma de micotoxinas (idrazin dins certanei bolets frescs), umana coma leis idrocarburs aromatics policiclics ò mixta coma lei metaus.
D'aliments an un ròtle protector coma lei vitaminas ò lei fibras. Sa consumacion es encoratjada per prevenir l'aparicion de patologia. Ansin, manjar regularament de fruchs ò d'èrbas permet de redurre d'un biais relativament important lo risque de cancèr. La consumacion de fibras a un efèct analòg.
Irradiacion
Lei raionaments ionizants, que siguem artificiaus ò naturaus, son cancerigèns en delà d'un limit estimat entre 100 e 2,000 mGy. Aqueu fenomèn es conegut dempuei 1902 quand foguèt depintat lo premier cancèr dau pèu entraïnat per una irradiacion. Après lei bombardaments de Hiroshima e de Nagasaki, d'estudis mostrèron una aumentacion importanta dei leucemias amb un maximom en 1951-1952. Puei, dins lo corrent deis annadas seguentas, d'autrei tipes de cancèrs faguèron pauc a pauc son aparicion entre lei subrevivents tocats per de dòsis superioras a 1 Gy (mesolha, tiroïda, sen, òs... etc.). De fenomèns analògs foguèron observats après l'accident de Chernobyl.
Malautiás e predisposicions geneticas
Quauquei malautiás d'origina genetica pòdon entraïnar la formacion de tumors. Aquò es generalament la consequéncia d'una alteracion, d'una inactivacion ò d'una abséncia deis antioncogèns. Per exemple, es lo cas de la polipòsi colica que causa l'aparicion de tumors lòng dau colon que van degenerar en cancèr. Certanei malautiás, coma lo retinoblastòma, son capablas d'entraïnar dirèctament la formacion de tumors malinas.
Pollucion de l'èr
Lo ròtle precís dei polluents atmosferics dins la genèsi dei cancèrs es mau avalorat franc de certanei cas liats a de malautiás professionalas Pasmens, maugrat l'abséncia de quantificacions precisas, de liames segurs son establits entre l'exposicion a la pollucion de l'èr e una aumentacion dei probabilitats de desvolopar un cancèr.
A l'ora d'ara, la màger part deis estudis regarda lei risques associats au trabalh. Aquò a permes d'establir l'efèct cancerigèn de l'amiant, dau benzèn, dei poussós de fusta, de la suja, dau quitran dau carbon de tèrra... etc. Pasmens, d'un biais generau e en despiech dei progrès scientifics, l'origina professionala d'un cancèr es malaisada de demostrar. Per exemple, en França, son nombre es estimat cada annada entre 11,000 e 23,000 cas novèus mai solament 15 a 30% serián oficialament reconeguts.
Raionament solar
Lo raionament solar, especialament lo raionament ultraviolet, es cancerigèn car es capable d'entraïnar d'ionizacions. D'estudis mostran ansin un liame entre la mòda actuala dau bronzatge e l'aumentacion dau nombre de cancèrs dau pèu. En particular, es lo cas en Austràlia onte la frequéncia de melanòmas es relativament auta.
Substàncias cancerigènas
Ambé lo desvolopament de l'industria e de la tecnologia, l'èsser uman intra en contacte amb un nombre creissent de susbstàncias quimicas qu'an d'efècts cancerigèns. Ansin, en 1885, lo cirurgian alemand Ludwig Rehn (1849-1930) descurbiguèt una proporcion importanta de cancèrs de la vessiga au sen de populacions d'obriers de l'industria dei colorants.
En fòra dei produchs cancerigèns confirmats, de miliers de substàncias son egalament sospichadas d'èsser cancerigèns. Pasmens, demostrar lei proprietats cancerigènas d'una molecula ò d'un materiau es lòng e lei mejans son tròp limitats per estudiar totei lei produchs 	inquietants. Ansin, lo caractèr cancerigèn dei gas escapament dei motors Diesel foguèt sospichat en 1988 mai la confirmacion foguèt pas obtenguda avans 2012. Se dona donc generalament la prioritat ai recèrcas regardant de substàncias largament frequentas dins l'environament uman, coma la màger part deis idrocarburs eissits dau rafinatge de petròli, ò semblant a de cancerigèns ja coneguts coma lei nanomateriaus.
Tabac
Lo tabac es un factor fòrça important de cancèrs. En particular, en França, seriá a l'origina de 80% dei cancèrs de paumon, de 75% dei cancèrs dau laringe e de 50% dei cancèrs de la vessiga. A tanben un ròtle dins certanei cancèrs dau fetge, dau pancreàs, dau ren, dau sen, dau colon ò de l'ovari. Ansin, totjorn en França, es considerat coma la premiera causa de mortalitat per cancèr amb aperaquí 47,000 decès en 2014.
Virüs
Lo ròtle de certanei virüs dins l'aparicion de cancèrs en l'òme es conegut dempuei 1964. Lo liame dau virüs d'Epstein-Barr ambé lo limfòma de Burkitt foguèt lo premier clarament establit. En 1978, l'observacion dei zònas de distribucion dei cancèrs primitius dau fetge e dau virüs de l'epatiti B permetèt de descubrir una correspondéncia. Puei, dins lo corrent deis annadas seguentas, d'autrei liames entre virüs e cancèrs foguèron trobats coma aqueu entre lei cancèr dau còl de l'uter e lei papillomavirus. D'importantei recèrcas son a estudiar leis efècts dei virüs d'ADN sus lo desvolopament de certanei cancèrs.
Simptòmas e diagnostic
La gròssa diversitat dei cancèrs e de sei caracteristicas pròprias rend fòrça malaisada l'enumeracion precisa de totei lei simptòmas possibles de la patologia. Una pèrda importanta de pes, un desgost, un lassitge intens, de pèrdas de sang ò de dolors variadas acopanhan generalament un cancèr. De còps, la malautiá es detectada a l'azard après una presa de sang ò una simpla visita medicala. Pasmens, certanei cancèrs pòdon demorar « silenciós », çò qu'entraïna un retard de diagnostic e de problemas de tractament car la malautiá es alora sovent ben avançada quand es finalament descubèrta. Dins totei lei cas, lo diagnostic dèu èsser confirmat per d'examens clinics, d'examens radiologics ò endoscopics, d'examens de laboratòri ò de biopsias.
Evolucion
Après son entraïnament per l'activacion d'oncogèns e en causa de la pèrda ò de l'alteracion per mutacion d'un ò de plusors antioncogèns, lei cancèrs evolucionan per venir mai perilhós e per contornejar lei barrieras de proteccion de l'organisme ò leis efècts dei tractaments. Aquò permet son desvolopament au sen dau teissut d'origina e dins lei teissuts vesins. En parallèl, pòdon se disseminar a distància e causar l'aparicion de metastasis que causan la generalizacion de la malautiá a tot l'organisme.
L'aumentacion de la malignitat creis ambé lo temps. Es sovent la consequéncia d'una instabilitat genetica que permet l'aparicion de proprietats novèlas que modifican lei cellulas. Ansin, lei cellulas cancerosas semblan a un teissut diferent ò a un teissut embrionari. Dins certanei cas, aquelei cellulas secretan de substàncias similaras a certaneis ormonas naturalas (sindròme paraneoplasic), çò qu'entraïna d'efècts similars a una ipersecrecion.
Lei cellulas cancerosas aquistan de proprietats novèlas. Premier, pòdon proliferar d'un biais continü en causa de l'expression permanenta dei receptors ai factors de creissença cellulara. Puei, au contrari dei cellulas normalas, vènon capablas de produrre sei factors de creissença. Aquò li dona un avantatge important de subrevivença e favoriza mai sa proliferacion. Autre avantatge de remarca, lei cellulas cancerosas pòdon exprimir de gèns empachant la mòrt cellulara programada (apoptòsi) ò permetent de formar de venas que van norrir la tumor. Aquelei fenomèns despendon de l'instabilitat genetica a l'origina dau cancèr. Aquò a per consequéncia l'aparicion de diferents tipes de cellulas cancerosas, dotadas de proprietats diferentas, au sen d'una meteissa tumor. Aquela multiplicacion dei familhas de cellulas cancerosas en un meteis pacient favoriza mai lo desvolopament de la malautiá car cada tipe es generalament ben adaptat a un teissut donat onte va proliferar.
Existís una descripcion de l'evolucion dau cancèr qu'es de còps utilizada per depintar l'estenduda e lo volum agantats per la malautiá :
Tractament
Lo tractament dau cancèr es realizat dins d'endrechs especializats amb, generalament, una estrategia definida per una còla medicala pluridisciplinària gropant de mètges eissits de divèrseis especialitats (oncologia, radioterapia, cirurgia, ginecologia... etc.). Necessita tanben d'obtenir un diagnostic de certitud per determinar lo tipe de cancèr, avalorar son extension, avalorar l'estat generau dau malaut (temps, foncions cardiaca e renala, tractaments precedents còntra lo cancèr, preséncia d'autrei patologias... etc.)
En parallèl d'aquelei metòdes, lei malauts recebon sovent de suenhs per leis ajudar a faciar lei consequéncias (psicologicas, socialas, professionalas... etc.) de la malautiá ò per mielh gerir la dolor. Enfin, per lei pacients que son condamnats, de suenhs palliatius permeton de demenir ò de suprimir lei sofrenças entraïnadas per lei cancèrs generalizats.
Prevencion e despitatge
La prevencion dau cancèr a coma objectiu de demenir lo risque d'aparicion de la malautiá gràcias a una lucha còntra lei factors que la favorizan. Lo despitatge assaia de descubrir la patologia d'un biais precòç per facilitar son tractament.
Dos aspècts principaus dominan la prevencion dei cancèrs. Lo premier es l'evitament ò la demenicion de l'exposicion ai cancerigèns. Per exemple, aquò consistís en la reduccion dau tabagisme, de la consumacion d'alcòl ò de l'exposicion au Soleu, l'aplicacion dei nòrmas de radioproteccion, lo desamiantatge dei bastiments... etc. Lo segond aspèct es l'encoratjament donat a la consumacion de certaneis aliments « protectors » (èrbas, fibras, tè verd... etc.). Una practica esportiva regulara es tanben sostenguda per leis autoritats car permet egalament de redurre lo risque de cancèr.
Lo despitatge necessita de campanhas publicas de part deis autoritats per organizar de tèsts medicaus ò per educar la populacion a lei menar ela meteissa. Necessita tanben un important esfòrç de recèrca per desvolopar de tèsts rapides e simples per detectar lei cancèrs pus frequents (sen, paumon, prostata... etc.). Per exemple, lo tèst ISET utilizat per trobar lei cancèrs dau paumon necessita solament una presa de sang e una identificacion visuala dei cellulas cancerosas.
Còst
Lo tractament dau cancèr utiliza de tecnologias avançadas que necessitan d'investiments importants (formacion de mètges, crompa d'accelerators de particulas, crompa de medicaments complèxs... etc.). Entraïna sovent de pausas de trabalh e de convalescéncias mai ò mens lòngas. Enfin, per lei pacients, es una malautiá grèva que pòu causar de trèbols psicologics e aver de consequéncias importantas sus lei vidas sociala ò professionala. En causa d'aquela multiplicacion dei despensas, lo còst totau dei cancèrs per la societat es fòrça malaisat d'establir.
Pasmens, dins lei país desvolopats, de donadas existisson que permeton d'estimar una partida dau còst. Ansin, en França en 2014, lei cancèrs entraïnèron la mòrt de 149,500 personas. Aperaquí 1,15 milion de personas foguèron espitalizadas dins lo sector public en causa d'un cancèr, çò que representèt una despensa d'environ 5,4 miliards d'èuros. Regardant lei pacients, 60% declaravan aver gardat de sequèlas dos ans après la fin dau tractament. De mai, 9% èran estats l'objècte de discrimacions.
Dins lei país en desvolopament, l'occidentalizacion dei condicions de vida e l'aumentacion de l'esperança de vida entraïnan una aumentacion dau nombre de cancèrs qu'es mau mestrejada. Dins aquò, en 2010, aquelei país representavan ja 50% dei cas novèus de cancèrs (còntra 15% en 1970). A tèrme lòng, aquela proporcion va probablament aumentar e lei país pus paures deuràn sostenir la màger part dei còsts mondiaus liats au cancèr.
Crin
thumb|200px|Talhèr d'arquetièr dab ua garba de crinsLo crin qu'ei ua garba de pèus longs d'ua partida deu còs d'un animau.
La palaura qu'ei mei que mei emplegada entà referí's au crin de la coda deus chivaus.
Maomet
thumb|right|Retrach de Maomet en Turquia otomana. thumb|right|Maomet en caligrafía aràbia.
Maomet,en arabi: محمّد ; (vèrs 570, La Mèca - 8 de junh de 632, Medina), foguèt un cap religiós, politic e militara arabi que venguèt lo profèta major e la fondator de l'Islam.
Lei musulmans lo consideran coma lo darrier profèta dei religions monoteïstas abraamicas. Après sa mòrt, l'ensems de sei revelacions foguèt gropat per formar l'Alcoran que venguèt lo libre sacrat de l'Islam. Sa vida e lo rèsta de seis ensenhaments forman tanben d'elements importants per la fe musulmana. Acomencèt sei predicacions a partir de 610 dins la vila de La Mèca. Deguèt rapidament faciar l'ostilitat de la màger part deis elèits e dei populacions localas e s'exilar a Medina en 622. Aquel eveniment foguèt l'etapa decisiva que permetèt ai musulmans de formar una comunautat e una armada organizadas. A partir de 624, acomencèt una guèrra còntra La Mèca. Sei succès permetèron d'aumentar la popularitat de la religion novèla que foguèt pauc a pauc adaptada ai revendicacions localas. Aquò permetèt de melhorar lei relacions entre Medina e La Mèca que negocièt sa rediccion e son ocupacion per lei musulmans en genier de 630. Après aquela victòria, la fin de la vida de Maomet veguèt la fin de la definicion dei rites musulmans e l'expansion de la religion dins la màger part de la Peninsula Aràbia.
Après sa mòrt, sei companhons designèron Abu Bakr coma cap de la comunautat musulman ambé lo títol de califa.
Lei fònts istoricas disponiblas sus la vida de Maomet
Leis elements biografics regardant Maomet son magerament compausats deis ensenhaments de Maomet, de recuelhs d'hadits e de tèxtes hagiografics o istorics escrichs ai sègles VIII, IX e X. Lei fònts istoricas principaus son aquelei d'Ibn Isham (mòrt vèrs 823), d'Ibn S'ad (mòrt vèrs 845) e de Tabari (mòrt vèrs 923). Aquelei trabalhs son basats sus una premiera tièra de biografias de la vida de Maomet escricha per sei companhons o per leis enfants d'aquelei darrier coma Urwah ibn al-Zubayr, lo fiu dau tresen califa, Aban ibn 'Othman, o Wahb ibn Munabbih. Pasmens, la màger part d'aquelei biografias an disparegut e son desconegudas deis istorians contemporanèus. De mai, aqueleis òbras prepausan una istòria aspirant a respòndre ai questionaments religiós, politics, juridics e sociaus d'aquelei sègles. L'imatge donada de Maomet i es donc probablament deformada per d'aspècts dogmatics e leis informacions d'aquelei documents son donc generalament discutidas per leis istorians.
Aital, fins a 610, la vida de Maomet es quasi desconeguda e la màger part deis elements pertocant aqueu periòde foguèron escrichs 140 ans après sa mòrt. Per la segonda partida de sa vida, lei fònts son pus nombrosas car leis ensenhaments dau Profèta, sei fachs e gèsts o seis actituds durant una batalha foguèron rapidament registrats per d'escrivans. Es aquel ensems de documents que foguèt probablament utilizat per leis autors dei sègles IX e X. Lo pus conegut foguèt la lista d'hadits reünits per Abu Bakr que son autor preferiguèt finalament cremar car crenhiá d'escriure una error. D'autreis ensems fòrça importants son aquelei dau governador Amr bin Hazm, de Jabir ibn Abdullah al-Ansari o de Abdullah ibn Abbas. Enfin, la correspondéncia de Maomet ambé de sobeirans estrangiers e quauquei documents d'autors non musulmans, especialament bizantins, se pòdon utilizar mai la datacion d'aquelei documents es mau-segura e leis informacions son generalament fòrça ostilas a Maomet.
Lo contèxte politic
Lo sud de la peninsula assostava de populacions diferentas dau nòrd e dau centre. Sei populacions èran pus sedentàrias mai lei reiuames principaus de la region avián conegut un periòde de declin important dempuei la fin dau sègle V. Aital, la region èra donc venguda un enjòc per leis estats vesins e foguèt ocupada per leis Etiopians puei per lei Sassanidas. Lei dos periòdes d'ocupacion estrangiera foguèron brèva mai aumentèron lo caòs politic de la zona.
Lo contèxte religiós
La religion de la Peninsula Aràbia au començament dau sègle VII èra compausada d'una mosaïca de religions politeïstas formant probablement tres ensems principaus au nòrd, au centre e au sud que son fòrça mau coneguts per leis istorians actuaus.
L'Alcoran permet de conoisser lo nom d'una partida dei divinitats principalas d'aquela epòca (Al Lat, Hubal, Manat, Nasr, Uzza, Wadd, Yaghuth, Yaʿuq...). Tanben, sembla d'existir un culte dei mòrts fòrça popular entre lei populacions sedentàrias. La Ka'ba de La Mèca èra un dei luòcs sacrats pus importants d'aqueu politeïsme mai sembla que d'autrei bastidas similaras existiguèsson dins d'autrei vilas. Enfin, existía tanben de comunautats crestianas e jusievas.
Vèrs la fin dau sègle VI, aquela religion politeïsme deviá conoisser una crisi — au mens parcialament — en causa dei mors d'una partida de la societat de l'epòca. D'efèct, en fòra dau movement creat e animat per Maomet, divèrsei temptativas se debanèron còntra lo culte dei divinitats existent e còntra de mors jutjats tròp decadents (luxúria, alcolisme...). La principala foguèt aquela menada per lei Hanifs per remplaçar lo politeïsme arabi per un monoteïsme estrict basat sus leis ensenhaments dau profèta Abraam de la Genèsi. De mai, unei movements similars anoncièron la venguda pròcha dau « Profèta ultim » e certanei comunautats religiosas acomencèron una lucha acarnada per ganhar lo sostèn dau futur « mandador dau cèu ». Tot aquò va donc constituir un contèxte fòrça favorable a Maomet e explica en partida la rapiditat relativa de son succès.
La naissença e la jovença de Maomet
thumb|right|La bauma de Hira onte Maomet entendèt la premiera partida de sei revelacions.
L'enfança de Maomet foguèt marcada per aquela pauretat e per la pèrda de son paire avans sa naissença e de sa maire a sièis ans. Foguèt alora reculhit per son oncle Abu Talib qu'èra lo cap dau clan Hashim. Vengut adult, acomencèt una carriera comerciala dins lei caravanas entre la Peninsula Aràbia e Siria. I intrèt au servici d'una veusa rica, Khadija, que vendriá sa frema. Lo pareu auriá uneis enfants mai solament quatre filhas subrevisquèron. Aqueu maridatge li permetèt tanben d'obtenir un estatut sociau respectat dins la vila de La Mèca.
Leis annadas seguentas de sa vida son mau conegudas fins a 610 quand se debanèt lo cambiament decisiu de sa vida. D'efèct, durant aqueu periòde, prenguèt l'abitud d'anar meditar dins lei baumas dau relarg de La Mèca. I entendèt una votz, atribuida per la seguida a l'àngel Gabrièl, li faire una tièra de revelacions de la paraula de Dieu e li ordonar de lei recitar au rèsta de la populacion. Après quauqueis esitacions, Maomet reüniguèt un grop d'amics per parlar d'aquelei revelacions. Lo sostèn rapid de sa frema l'encoratjèt de començar sei predicacions.
Reiaume de Kaffa
Segon la tradicion orala, la creacion dau reiaume foguèt l'òbra dau rèi Mingo vèrs 1390 que fondèt pereu una dinastia establa de 32 sobeirans. Pasmens, lo nom de la màger part d'aquelei rèis es totalament desconegut e son existéncia es pas demostrada. La premiera traça istorica dau Reiaume de Kaffa data de la segonda mitat dau sègle XVI quand lo negus Sarsa Dengel (1550-1597) assaièt de lo crestianizar. Obtenguèt quauquei succès ambé la bastida d'una glèisa dins la capitala mai lei dificultats etiopianas dau sègle XVII entraïnèt l'aplant e la revirada dau projècte.
Durant lo rèine de Gali Ginocho (1675-1710), Kaffa acomencèt una politica d'annexion dei pichons reiaumes vesins que foguèt perseguida per sei successors. Tato Shagi Sherocho (1775-1795) establiguèt la frontier sud lòng dau riu Omo e lo Reiaume agantèt son apogèu territòri sota Hoti Gaocho (1798-1821). Pasmens, la poissança dau Reiaume de Kaffa demorava limitada a respèct d'aquela d'Etiopia e poguèt pas resistir a l'invasion etiopiana de 1897. La captura de son darrier rèi, Gaki Sherocho (1890-1897), lo 11 de setembre marquèt la fin de son independéncia après quauquei mes de combats.
Maomet
Lei premiers pas de l'Islam
Lo començament de la predicacion de Maomet foguèt relativament malaisat en causa de l'ostilitat de l'aristocràcia e de la màger part de la populacion de La Mèca. De mai, una partida dei premiers musulmans foguèt victima de la repression dei familhas pus poderosa. Vèrs la fin deis annadas 610, la posicion de Maomat venguèt donc tant malaisada que deguèt s'exilar a Medina en 622.
Reiaume de Kaffa
Après la conquista, la region conoguèt un declin important dins lo corrent dau rèine dau negus Iyasu V (1913-1916). En 1942, venguèt la basa de la província de Kaffa avans d'èsser integrada dins la Region dei nacions, nacionalitats e pòbles dau Sud en 1995.
Maomet
La « Constitucion de Medina »
Après son arribada a Medina, Maomet capitèt de venir lo cap d'un estat teocratic monoteïsta unificant divèrsei tribús sota un tipe d'organizacion novèu. Sa basa èra la formacion d'una comunautat religiosa dicha Umma gropant totei lei musulmans sensa consideracion d'origina tribala o etnica.
Dos procès permetèron d'agantar aquel objectiu. Lo premier foguèt una tièra de negociacions ambé lei tribús localas, leis abitants de Medina e lei partisans de Maomat exilat de La Mèca. Lo resultat d'aquelei negociacions es un ensems de documents dich « Constitucion de Medina » que definiguèt lei drechs e lei devers d'aquelei grops e permetèt de donar una premiera basa de lèis estructurant l'Umma. Lo segond foguèt l'adopcion per Maomet d'una partida dei rites d'autrei religions monoteïstas coma lo judaïsme (juni, preguiera de miegjorn...) e lo desvolopament de rites pròpris coma la preguiera en direccion de La Mèca e non plus de Jerusalèm. La Mèca foguèt revendicada coma lo santuari de la religion novèla en 623. Aquel òbra religiosa permetèt « d'arabizar » l'islam e aumentèt sa popularitat. Aliat au prestigi militar e diplomatic de Maomet après lei succès de seis armadas, permetèt d'espandre rapidament l'islam dins tota la peninsula.
La guèrra entre Medina e La Mèca
La guèrra entre Medina e La Mèca acomencèt rapidament après l'Hègira. Sei causas principalas èran l'ostilitat entre lei doas vilas, l'ostilitat d'una partida deis elèits de La Mèca còntra Maomet e la revendicacion de la vila coma santuari per Maomet en 624. Lo conflicte se debanèt en doas etapas principalas de 624 a 628 puei en 630.
La premiera partida acomencèt amb una tièra d'atacas de Medina còntra lei caravanas de La Mèca marcadas per lei victòrias d'al-Nakhla e de Badr. Pasmens, après aqueulei succès, lei musulmans foguèron desfachs a Uhud en 625 onte Maomet foguèt bleçat e, en 626, lei tropas de La Mèca menacèron de conquistar Medina. La repression deis advèrsaris de Maomet a Medina (certanei tribús jusievas, certanei convertits « ipocritas »...) li permetèt de reorganizar sei tropas e de menar una tièra d'ofensivas victoriosas en 627 e en 628 còntra leis interés comerciaus de La Mèca situats au nòrd de Medina. En 628, de negociacions permetèron de conclure una trèva de dètz annadas. Maomet acceptèt tanben de mantenir l'important romavatge anuau de La Mèca que foguèt integrat au sen dei principaleis obligacions de l'islam. Aquò permetèt de neutralizar a cha pauc l'oposicion ai musulmans au sen de l'aristocracia de La Mèca e favorizèt finalament la conversion de sa populacion.
Ansin, la segonda partida de la guèrra en 630 aguèt una eissida totalament diferenta de la premiera. La represa dau conflicte foguèt entraïnada per un conflicte entre una tribú aliada de La Mèca e una tribú de Medina. Pasmens, aqueu còp, la màger part deis elèits de La Mèca èran plus ostilas a Maomet. De negociacions secrètas se debanèron e lei musulmans conquistèron finalament la vila sensa combat en genier de 630. La màger part de la populacion venguèt musulmana. La Ka'ba foguèt desbarassada deis estatuas dei divinitats politeïstas e venguèt un dei simbòls de l'islam.
Lei darriereis annadas de la vida de Maomet
thumb|right|Extension dau territòri islamic en 632 a la mòrt de Maomet.
Lei darriereis annadas de la vida de Maomet foguèron caracterizadas per un important esfòrç diplomatic e militar que son objectiu èra d'espandre l'islam, per la finalizacion dei revelacions divinas acomençadas en 610 e per la definicion dau rite dau romavatge a La Mèca.
L'expansion de l'islam foguèt l'objectiu quasi unic de la diplomacia de Maomet après la presa de La Mèca. Divèrseis expedicions foguèron organizadas per convertir la Peninsula Aràbia. Lo prestigi e la poissança militara dei musulmans favorizèt una conversion generalament pacifica. Pasmens, certanei tribús assaièron de resistir entraïnant de guèrras. La principala se debanèt còntra la confederacion Hawazin sostenguda per la vila de Taif. S'acabèt per una victòria musulmana que renforcèt encara lo prestigi de Maomet. Ansin, a sa mòrt, lei musulmans contrarotlèron la màger part de la Peninsula Aràbia e tenián una armada poderosa que va permetre la conquista d'un empèri important ai sègles VII e VIII.
Au nivèu religiós, la fin de la vida de Maomet marquèt la fin de sei revelacions que foguèron registrats a partir deis annadas 630-640 per formar lo libre sacrat dei musulmans, l'Alcoran, e lei recuelhs d'hadits que forman una basa importanta de la tradicion musulmana. D'autra part, l'annada 632 veguèt Maomet realizar son premier e unic romavatge dins la vila de La Mèca e poguèt ne'n determinar lei reglas e lei rites.
La mòrt e la succession de Maomet
La definicion dei rites dau romavatge de La Mèca foguèt la darriera òbra majora de Maomet. Après son retorn a Medina, foguèt rapidament victima d'una malautiá e moriguèt lo 8 de junh de 632. Foguèt enterrat dins son ostau-mosqueta de la vila. Aviá pas laissat d'instruccions per sa succession. Sei companhons designèron donc Abu Bakr per li succedir ambé lo títol de califa. Aqueu darrier capitèt de reprimir lei revòutas causadas per la mòrt dau Profèta, d'acabar la conquista de la Peninsula Aràbia e d'acomençar la redaccion de l'Alcoran gropant lei revelacions de Maomet.
L'estatut religiós de Maomet
Per lei musulmans, Maomet es lo darrier dei profètas e dei messatgiers car acabèt lo cicle de revelacions dei religions abraamicas. Son ròtle es donc de restaurar la fe non corrompuda dau monoteïsme originau. De mai, la vida de Maomet (Sira) e lei tradicions basadas sus son ensenhament (Sunna) son de basas importantas de la fe musulmana.
Micheu Chapduelh
thumb|180px|Micheu Chapduelh a la Jornada del Libre Occitan 2011 Micheu Chapduelh (prononciar: [sa'dyɛj], en francés Michel Chadeuil) es un escrivan e chançonier occitan nascut lo 7 de genièr de 1947 a Agonac en Dordonha ente demòra enquera. Es un daus prumiers escrivans occitans-lemosins a aver utilizat la grafia classica. Participa a la revusda Lo Leberaubre consacrada a la literatura fantastica emb Jan dau Melhau. Son òbra es un boiradís d'umor negre e de fantastic. Escrivet de nombrosas chançons, coma per Joan-Pau Verdier. Presidet longtemps Novelum, la seccion peirigòrda de l'IEO. Es membre dau conseu lingüistic del Congrès Permanent de la Lenga Occitana.
Georges Eugène Haussmann
vinheta|Lo baron Haussmann en 1860. Georges Eugène Haussmann, comunament apelat lo baron Haussmann, nascut lo 27 de març de 1809 a París e mòrt lo 11 de genièr de 1891 dins la meteissa vila, es un naut foncionari e òme politic francés.
Prefècte de la Sèina de 1853 a 1870, dirigiguèt las transformacions de París jos lo Segond Empèri en aprigondissent lo vast plan de renovacion establit per la commission Siméon, que visa a contunhar los trabalhs engatjats per sos predecessors a la prefectura de la Sèina, Rambuteau e Berger.
(868) Lova
(868) Lova es un asteroïde.
Tarascon (omonimia)
Tarascon pòt designar:
Jean-Paul Belmondo
Jean-Paul Belmondo (nascut en 1933 en Neuilly-sur-Seine) es un actor francés de cinèma.
Filmografia
..........Voir également, infra, le téléfilm du même titre réalisé en 2001
Pòrt de la Daurada
thumb|300px|Pòrt de la Daurada thumb|300px|bastel resraurant al cai de la Daurada Lo pòrt de la Daurada es un pòrt fluvial sus la riba drecha de Garona a Tolosa. Uèi d'aqueste pòrt parton de batèls de passejada sus Garona e sul canal del Miègjorn.
Estat de necessitat
L'estat de necessitat es una nocion juridica que consistís a autorizar una accion illegala per empachar la realizacion d'un damatge mai grèva.
(869) Mellena
(869) Mellena es un asteroïde.
Chuy Bravo
thumb|Bravo en [[2013]] Jesús Melgoza (Tangancícuaro, Michoacán, 7 de decembre de 1956 – Ciutat de Mexic, Mexico, 11 de decembre de 2019) foguèt un actor american.
Acadèmia de la Lenga Occitana
L'Acadèmia de la Lenga Occitana (var. Acadèmia dera Lengua Occitana) o Acadèmia de l'Occitan (var. Acadèmia der Occitan) que hoc un projècte provisòri d'autoritat de regulacion lingüistica de la lenga occitana. Que's presentèc coma ua continuacion possibla deu Conselh de la Lenga Occitana.
Creacion
Lo projècte que's presentèc en mai de 2008 a l'iniciativa de l'Institut d'Estudis Occitans e deu Conselh Generau d'Aran; lo sindic d'Aran, Francés Boya, lo president de l'IEO, Dàvid Grosclaude, la representanta de l'Euroregion Pirenèus-Mediterranèa, Margalida Tous, los representants deus conselhs regionaus de lenga occitana, de la Generalitat de Catalonha e d'universitats que hon presents.
Objectius
Lo projècte d'Acadèmia que vovèla definir, conservar e dehéner la codificacion ortografica de la lenga e tribalhar sus la grafia, la gramatica, la lexicologia e la toponimia, en tot respectar l'unitat e la diversitat de l'occitan.
Conselh Plenièr
Lo Conselh Plenièr (dit Conselh Plenari peu Conselh Generau d'Aran) de l'Acadèmia que seré estat compausat de 50 membres en tot, qui aurén representat:
(870) Manto
(870) Manto es un asteroïde.
Gallegos de Solmirón
Gallegos de Solmirón es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
(871) Amneris
(871) Amneris es un asteroïde.
Maizery
Maizery es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Thun-Saint-Amand
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region dels Nauts de França.
Albiez-le-Jeune
Albiez-le-Jeune en arpitan (Albiez-le-Jeune en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Senhal de Malhe Biau
thumb|right|250px|Pendís nòrd èst Lo Senhal de Malhe Biau es lo punt culminant d'Aubrac amb 1469 m. Se situa en Gavaudan (Losera) suls confinhs de Roergue (Avairon).
Garcibuey
Garcibuey es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Bascapè
thumb|right|260px|La mapa de la [[província de Pavia]] Bascapè (coma tanben en pavés lombard) es un vilatge lombard, situat dins la província de Pavia en Lombardia, Itàlia. Sa populacion èra estimada a 1,679 abitants lo 31 d'octobre de 2012. Sa superfícia totala es 13,34 km².
Responsabilitat penala en França
La responsabilitat penala es l'obligacion de respondre de las infraccions comesas e de subir la pèna prevista pel tèxt que los reprimís.
A la diferéncia de la responsabilitat civila (qu'es l'obligacion de respondre del damatge que l'òm a causat en le reparant en natura o per equivalent, pel versament de damatges-interès), la responsabilitat penala implica un recors per l'Estat contre un treble a l'òrdre public.
Mesèu
Mesèu (Mézel en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sent Dionisi
Sent Dionisi o Sant Dionise (Saint-Dionisy en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Anna Maria Jopek
thumb|Anna Maria Jopek (2008) Anna Maria Jopek (Varsòvia, 14 de decembre de 1970) es una cantaira, musiciana e productritz polonesa.
Sade Adu
Helen Folasade Adu (en yoruba: Fọláṣadé Adú), mai coneguda coma Sade Adu (Ibadan, Nigèria, 16 de genièr de 1959) es una cantaira anglesa de jazz e pop. Venguèt celèbre mondialament coma cantaira e menaira del grop Sade, dins las annadas 1980.
(872) Holda
(872) Holda es un asteroïde.
Vèrm
Lo vèrm de tèrra es dit tanben lombric o gasc. talòç/talòs, bosic, bodic, vivèt, vivèra. thumb|Un vèrm.
Garcihernández
Garcihernández es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Caissac
Caissac (Queyssac en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Good Charlotte
thumb|250px|Good Charlotte Good Charlotte es un grop de rock sota influéncia punk qu’a fòrça succès. Es nascut en Maryland (Estats Units) en 1996. Lo grop se compausa au començament de dos fraires bessons: Joel Madden (cantador) e Benji Madden (guitarrista), lei fondadors dau grop, que son nascuts en Maryland; fondan lo grop en 1996 amb leis amics d'enfança Paul Thomas (bassista) e Aaron Escolopio (bateire). Lo nom dau grop ven d'un libre d'enfança. Billy Martin rejonh puei lo grop Good Charlotte. Aaron Escolopio quita lo grop en 2001 per rejónher Wakefield amb son fraire.
Lo quatren album de Good Charlotte es sortit lo 19 de març de 2007 e es entitolat Good Morning Revival. Lo cinquen album, The young and the hopeless es un succès.
Discografia
2002: The Young and the Hopeless
2004: The Chronicles of Life and Death
2007: Good Morning Revival
(873) Mechthild
(873) Mechthild es un asteroïde.
Ací Gasconha
Qu'a promogut un libe entà apréner l'occitan gascon deu Baish Ador : Que parlam!
Los Palatins
thumb|200px|left|Ondradura deus Palatins200px|thumb|Segon vriulon Palatin, Palais Reiau, MadridLos Palatins (tanben aperats Los Ondrats) que son un ensemble d'instruments Stradivarius (tres vriulons, un vriulon alto e un violoncèl) qui son proprietat deu Patrimòni Nacionau d'Espanha. Que son ondrats d'un hialat particularament beròi qui'us da lo lor nom.
Lo palais que possedeish tanben un aute violoncèl stradivarius hèit a despart deus cinc ondrats (e, de segur ondrat d'un hialat mei classic).
Que son expausats au Palais Reiau de Madrid e, de quan en quan, jogats en concèrt.
Lo Princi d'Asturias (futur rei Carles IV d'Espanha) que'n he l'aquesida en 1775. Lo vriulon alto que ho panat deu temps de l'invasion de Napoleon peus francés au moment de la loa retirada d'Espanha. Que demorè perdut, abans d'estar arretrobat e crompat en Anglatèrra au sègle XX.
Accident en 2012
Aquesta annada, lo servici espanhòu de conservacion que volèva organizar ua sceança de fotografia e he càder lo violoncèl qui's copè lo manjo. Que caló mèi d'un detzeat de milèrs d'euros entà financiar la restauracion encargada au laütièr Carlos Acieri. Aqueth manjo, qu'èra estat hornit en 1857 a l'escasença de la modernizacion deu violoncèl de son estat originau barròc a nivèu modèrne.
Dumbo
Dumbo es un filme d'animacion american produit per Walt Disney e sortit en 1941. Es le 4e filme de la seria Walt Disney Animated Classics.
Nolhan
Nolhan (Noilhan en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
La comuna que's situa dens l'encontrada de Savés. vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, Nolhan que vengueré benlèu deu latin novalis o deu nom latin d'òme Nobilis o Novellius, dab lo sufixe -anum. Segon Negre, Noalhan que vengueré deu nom « romanic » de persona Nobilianus, shens sufixe. Per l'omonime de Gironda, Bénédicte Boyrie-Fénié que causeish lo nom d'òme Novellianus, mes Astor qu'i vei un derivat de novalis « tèrra desbosigada navèrament ».
(874) Rotraut
(874) Rotraut es un asteroïde.
Uòu (cosina)
thumb|right|250px|Una boita d'uòus Los uòus (o en gascon ueus, en niçard òus) son un ingredient natural corrent entrant dins la composicion de mantun plat, dins mantuna cosina un pauc pertot dins lo monde.
(875) Nymphe
(875) Nymphe es un asteroïde.
Le Girouard
Le Girouard es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Sery (Iona)
Geografia
I a a tanben Sery un luòc-dich #que se nomena "las hardillats" aital coma "la salut" e "la ile al clochet".
Nòtas
<references group=N/>
Violéncia en drech civil francés
En drech civil francés, la violéncia es una constrenta exercida sus un contractant en vista d’obténer d'aqueste un consentiment forçat. Lo vici de violéncia es posat per l’article 1130 del còdi civil francés, que parla d’un consentiment « extorquit » per violéncia.
La jurisprudéncia admet doas sòrtas de constrentas, s'agissent d'una violéncia en drech de las obligacions :
Coma lo dòl, la nocion de violéncia es ambivalenta, perque designa a l'encòp lo vici del consentiment e lo delicte.
Estrasborg
Estrasborg (oficialament en francés: Strasbourg; en alsacian: Strossburi o Schdroosburi; en alemand estandard: Straßburg) es una vila situada sus la riba esquèrra de Ren. Anciana ciutat liura del Sant Empèri, es la capitala del país d'Alsàcia, jos administracion francesa dempuèi 1945. Dins aquel estat, es prefectura del departament del Bas Ren e de la region del Grand Èst. Lo 1èr de genièr de 2021 ven capitala de la collectivitat europèa d'Alsàcia. Es tanben lo sèti del Parlament Europèu e del Conselh d'Euròpa.
Compta 0 estrasborgés e estrasborgesas.
Geografia
La vila es situada sus la riba esquèrra de Ren près del jonhent del riu Ill. L’aglomeracion transfrontalièra compren principalement Strasbourg Eurométropole e sus la riba dreta la vila de Kehl, en Alemanha.
Luòcs e monuments
Lo centre de la ciutat es classat al Patrimòni Mondial de l'UNESCO.
Fontaine-Française
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Gropament Europèu de Cooperacion Territoriala Pirenèus-Mediterranèa
Lo Gropament Europèu de Cooperacion Territoriala Pirenèus-Mediterranèa (o Euroregion Pirenèus-Mediterranèa) es una euroregion que compren las comunautats autonòmas de Catalonha e de las Illas Balearas e la region de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus.
Istòria
Creat en 2004 amb 5 regions e comunautats, se perdèt Aragon en 2006 per causa del conflicte entre Aragon e Catalonha sus las possessions eclesiasticas dins la Franja del Ponent.
La presidéncia càmbia cada an e mièg:
Lo 27 d’octobre de 2014, l’article 15 dels estatuts novèls apond l’occitan coma quatrena lenga oficiala de l’euroregion, amb lo catalan, l’espanhòl e lo francés. Pasmens es pas l’occitan demèst las tres lengas de trabalh.
Le Faulq
Le Faulq en normand (Le Faulq en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
(876) Scott
(876) Scott es un asteroïde.
Legitima defensa
La legitima defensa es una excepcion juridica. Interromp l'accion al penal contre un prevengut qu'aurà fach cessar una agression contre el meteis o autrú per de mejans en d'autres cas interdits. Aquesta nocion s'aplica als individús e als Estats.
Gejuelo del Barro
Gejuelo del Barro es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Còdi Morse internacionau
thumb|right|Còdi Morse internacionau.
Concebut per la telegrafia en 1838, es un sistèma qu'associa un còdi unic compausat de plusors impulsions intermitentas a cada letra, chifra ò signe de pontuacion. Es ansin considerat coma lo precursor dei comunicacions numericas. Aguèt un ròtle major dins lei telecomunicacions fins au desvolopament de la ràdio e dau telefòn. Pasmens, uei, garda un ròtle important car son utilizacion necessita pas un aparelh tecnologicament avançat. Lo morse es donc totjorn en usatge dins lei fòrças armadas, lei telecomunicacions, certaneis espòrts (alpinisme, sotada...), etc.
Saint-Victor-l'Abbaye
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Aquel vilatge s'es organizat a l'entorn de lo sieu anciana abbaye, #que la glèisa n'a bastit près d'una motte gallo-romaine. En 1051, un clèrgue del nom de Tromor o Tormord (cacographie per Tormod, nom de persona normand d'origina norroise Thormodr. Cf. Trémauville E Tourmauville) #en fa don de la siá proprietat en comprenent la glèisa, de las e un patrocini a lo abbaye sant-Ouen de Roan.
Al cors del concile de 1074, Roger de Mortemer, senhor de Sant-Victor, obten de Jean de Avranches, archevêque de Roan, de poder erigir lo nòu prieuré en abbaye. Los sieus fils Raoul de Mortemer participa a la batalha de Hastings als costats de Guillaume lo Conquistador, es lo ancêtre dels Mortimer de Grand Bretanha.
Lo abbaye coneis un essor important e vei se multiplicar las desparièras succursales en las vallées de la Ressèga e de la Saâne.
Mas la posicion fortificada de la abbaye ne fa tanben un luòc priviliegiat al cors dels guèrras de Religion e dels disturbis de la Liga. En 1589, lo sieur Vincent se fortifica en lo abbaye amb divèrsas companhiás de ligueurs e met lo país en copa regulada. Los desparièrs assauts #que seguisson per provar de déloger los ligueurs contribuisson al empobriment del abbaye bénédictine #que la décadence ne comença après la sortida de las ligueurs. Lo nombre dels religioses amendrís progressivament e la poténcia de la abbaye décroît. Als alentours de 1690, cessa d'existir mas es pas pas sécularisée. La ruïna de la abbaye se prossegueix fins a la Revolucion ont las siás bens an pres e venduts.
Au cours du concile de 1074, Roger de Mortemer, seigneur de Saint-Victor, obtient de Jean d'Avranches, archevêque de Rouen, de pouvoir ériger le nouveau prieuré en abbaye. Son fils Raoul de Mortemer participe à la bataille de Hastings aux côtés de Guillaume le Conquérant, il est l'ancêtre des Mortimer de Grande-Bretagne.
L'abbaye connaît un essor important et voit se multiplier les différentes succursales dans les vallées de la Scie et de la Saâne.
Luòcs e monuments
thumb|right|La glèisa de Saint-Victor.
Brives-sur-Charente
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Cosmòs
vinheta|206x206px|Lo cosmòs antic e medieval segon la Cosmographia de Petrus Apianus (Antwerp, [[1539).]]