cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Còsta d'Evòri
Politica
Dempuèi 1983, la capitala oficiala de Còsta d'Evòri es Yamoussoukro. Malgrat aiçò, Abidjan contunha d'èsser la capitala economica e sèti de totas las delegacions diplomaticas. La populacion contunha de sofrir a causa d'una guèrra civila en cors. Las organizacions internacionalas de dreches umans an senhalat de problèmas amb lo tractament dels presonièrs non combatents per ambedós partits e lo retorn de l'esclavatge infantil entre los trabalhaires dins la produccion de cacau.
Geografia
thumb|200px|right|Mapa de la Còsta d’Evòri. Còsta d'Evòri ofrís una gamma variada de païsatges, dempuèi la savana desertica al nòrd fins a la selva verge. Lo limit sud o marcan de vastas plajas. Aquesta zòna, pus pluviosa, se caracteriza per las grandas plantacions de produches d'exportacion: cafè, cacau e banana. Al nòrd lo païsatge se vei conformat per una plana granitica recobèrta de savanas. En aqueste airal son cultivats per pichons proprietaris de tèrras lo sorgo, lo milh e la cacauèta.
Organizacion administrativa
Sètze regions foguèron creadas en 1997. N’i a per ara 31.
Un nivèl superior, lo districte, foguèt creat en 2011 (n’i aviá 12) mas suprimit tre 2014.
Dos autres districtes, los districtes autonòms d’Adidjan e Iamossocrò son de regions de l'estatut especial.
Los nivèls inferiors son la comuna e lo vilatge.
Economia
De veire: Economia de Còsta d'Evòri.
Hinokh
L'hinokh es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia.
Classificacion
L'hinokh es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop tsez amb lo bezhta, l'hunzib, lo khvarshi e lo tsez.
Tinda
vinheta|Taulèr de La Tinda a Hestiv'òc 2016.
La Tinda qu’ei lo nom d’ua moneda locau creada en 2015 en Bearn.
Garrafe de Torío
Garrafe de Torío es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Folgoso de la Ribera
Folgoso de la Ribera es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
BREN
Lo BREN es un fusiu mitralhaire britanic derivat dau ZB-30 checoslovac qu'utiliva de municions de .303 British. Intrat en servici en 1937 au sen de l'armada britanica, i foguèt utilizat fins a 1991 e èra totjorn en servici dins un trentenau de país en 2006. En particular, foguèt fòrça utilizat durant la Segonda Guèrra Mondiala ont èra apreciat gràcias a sa fisabilitat. Après la guèrra, foguèt modificat per l'adaptar au 7,62 × 51 mm OTAN.
Fuentes de Carbajal
Fuentes de Carbajal es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Pèunas
Pèunas (Péone en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Toponimia
Lei formas atestadas donan en occitan : de Pigona v. 1200, de Peona 1213 E. Nègre. La prononciacion es /'pewnɔ/ ˑ /'pewnɑ/.
Montelhs (Gard)
Montelhs (Monteils en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Bronze
thumb|Caval grèc de bronze thumb|Armadura romana de bronze Lo bronze es un aliatge de coire e d'estam que n'es lo principal additiu, mas de còps que i a, lo bronze conten tanben d'autres elements quimics coma fosfòr, manganès, alumini, o silici. Es resistent e dur e ten divèrses usatges industrials. Èra particularament utilizat dins l'Antiquitat, e a donat son nom a l'Edat del Bronze. Los grècs e los romans an apondut zinc, plomb e argent als aligatges de bronze per los utilizar en aisinas, armas, monedas o objèctes d'art.
Guébestroff
Guébestroff es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Verzelai
Verzelai (Vézelay en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha Franca Comtat.
La basilica Santa Maria Magdalena
Verzelai èra una estapa importanta sul Camin de Sant Jaume pels romieus venent del nòrd e de l’èst (Belgica, Lorena, Champanha-Ardena, Borgonha). La preséncia de las relíquias de Santa Maria Magdalena ne'n fasiá un cap de camin de la Via Lemovicensis.
Nòtas
<references group=N/>
Alemanha de l'Oèst
L'Alemanha de l'Oèst (en alemand Westdeutschland) èra lo nom d'usatge que si donava a la Republica Federala d'Alemanha, que sovent s'abrèuja en RFA (en alemand Bundesrepublik Deutschland o BRD, de còups traduch a tòrt per "Republica Federala Alemanda"), que correspondiá entre 1949 e 1990 en la partida occidentala d'Alemanha. Installèron la capitala politica de l'Estat a Bonn, sus lei ribas de Ren, pendent que lo sector de Berlin Oèst de l'anciana capitala dau Reich beneficiava d'un estatut politic especiau mai si podiá considerar de facto coma partida de l'Alemanha de l'Oèst, especialament a prepaus de la circulacion dei personas.
thumb|[[Drapèu d'Alemanha|Drapèu.]]
La denominacion "Alemanha de l'Oèst" permetiá de la destriar de la partida ourientala dau país que li dién ouficialament Republica Democratica Alemanda, que s'abrèuja en "RDA" (en alemand Deutsche Demokratische Republik o DDR), o d'un biais informau "Alemanha de l'Èst".
L'Alemanha actuala naissuda de la reünificacion de 1990 es de jure lo resultat de l'absorpcion dei territòris de l'Alemanha de l'Èst per l'Alemanha de l'Oèst. Donc si basa sus la mema constitucion que l'RFA d'avans 1990, poarta lo meme nom e adoptèt lei memes emblèmas.
Indoeuropèu
miniatura|350px|Difusion actuala de las lengas indoeuropèas en [[Eurasia:
]] Las lengas indoeuropèas que forman ua familha de lengas qui deriva d'ua lenga soca ipotetica, non-atestada dirèctament, lo protoindoeuropèu, qui's parlava au Neolitic, lhèu au nòrd de la mar Caspiana. Las lengas d'origina indoeuropèa, fòrça nombrosas, que s'espandín durant lo Neolitic e l'Antiquitat dens la màger part d'Euròpa e ua part d'Asia; puish, a partir de l'Edat Modèrna, uas quantas que s'espandín tanben dens d'autes continents. L'occitan qu'apartien a aquesta familha.
Gaireben dos sègles d'estudis indoeuropèus
Pasmens, la descobèrta pels europèus del sanscrit a la fin del sègle XVIII permetèt de pausar l'ipotèsi d'una origina comuna al latin, al grèc, al gotic, a las lengas celticas, al persan e al sanscrit. En 1813, l'anglés Thomas Young creava lo mot indoeuropèu que serviguèt a designar a l'encòp aquel grop de lengas e la lenga comuna que ne derivan totas.
Lee Jong-wook
Nasquèt lo 12 d'abril de 1945 a Seol en Corèa del Sud. Obtenguèt son diplòma de doctor en medecina a l'Universitat Nacionala de Seol, puèi s'inscriguèt en santat publica a l'Universitat d'Hawaii ont obtenguèt un master. Dintrèt a l'OMS en 1983, trabalhèt sus diferents projèctes, coma lo Programa mondial de vaccinacions e l'immunizacion e la disparicion de la tuberculòsi. Venguèt director general de l'OMS lo 21 de julhet de 2003. Foguèt lo primièr corean al cap d'una agéncia internacionala. Moriguèt lo 22 de mai de 2006 – pendent son mandat - a Genèva, en Soïssa. .
Obtenguèt a títol postum lo cordon d'Ibiscus (Grand Crotz) de l'Ordre del Merite Civil del govèrn sud-corean.
Indoeuropèu
Gaireben dos sègles d'estudis indoeuropèus
Lo deschiframent del pèrsa ancian (1846), de l'itita (entre 1880 e 1915), del tokharian (1908) e mai recentament del micenian foguèron tant de grandas etapas que per la comparason totjorn pus afinada permetèron de reconstruire lo protoindoeuropèu ; se parla de reconstruccion extèrna.
De la lenga los sabents an passat als indoeuropèus coma poblacion, cercant a establir lor fogal original, las diferentas epòcas de lors migracions, lor organizacion sociala, lor religion, etc.
Ancianetat
Derivan dirèctament de l'indoeuropèu de lengas ancianas coma lo latin, lo grèc, lo celtic o lo sanscrit. De caduna d'aquelas lengas es eissit un grop de lengas.
Éliane Jarycki
Éliane Jarycki (10 d'octobre de 1966) es una ensenhaira e politiciana francesa de Catalonha del Nòrd.
Membra del Partit Socialista Francés, es conselhièra regionala e l'actuala encargada de la cultura occitana e catalana e mai parle pas cap de las doas lengas. Se presentèt a las eleccions de Sornhan (Fenolhedés) en 2014 amb la lista "Sournia 2014".
Participèt a un debat a l'Universitat Catalana d'Estiu en agost de 2016 dins l'encastre de la presentacion del recors ciutadan contra lo nom novèl de la region amb Joan Becat e Ramon Gual. Vestida amb un camiset qu'ostentava lo nom París, i intervenguèt brèvament en francés en expausar la politica de la Region que seriá segon sos dires de las mai ambiciosas per las lengas minorizadas de la region.
Estudièt al Licèu Climatic e Esportiu Pierre de Coubertin de Font-romeu abans de partir a Tolosa estudiar a l'UFRSTAPS de l'Universitat Pau Sabatièr.
Alexander Binder
Alexander Binder, que naissèt as Alexàndria en 1888 e morèt a Berlin lo 25 de febrier de 1929, siguèt un fotografe (judieu e que seriá vengut de Soïssa) que si faguèt conéisser per sei retrachs de celebritats alemandas, especialament de cinemà.
vignette|[[Retrach de Leni Riefenstahl per Alexander Binder.]]
Dolomia
vinheta|Ròcas dolomiticas en Occitània. La dolomia es una ròca sedimentària d'origina quimica facha basicament de dolomita, la composicion quimica de la qual es carbonat de calci e magnesi [CaMg(CO3)2]. Foguèt desseparada de la calcaria pel geològ arpitan D. Dolomieu pendent lo sègle XVIIIn. La dolomia ha d'aver mai de 50% de dolomita; si n'a mens es una calcaria dolomitica.Se ditz qu'es pura quand aqueste percentatge es mai grand de 90%.
Es una ròca grisa e porosa, fòrça comuna. Se tròba en lièches denses de centenats de mètres e pòt formar tanben sèrras sanceras, coma los Alps Dolomitics (Tiròl). Normalament es la resulta del reemplaçament metasomatic de calcitas non cimentadas en d'aigas pauc prigondas. Totun, l'apelada dolomia primaria s'es formada per precipitacion directa de la dolomita. Tanben a coma origina la sedimentacion de conquilhas d'organismes marins de plancton marin en los oceans. La dolomia apareis en venas minerals idrotermals.
Sent Pèir de Vaths
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Dolomia
Las dolomias son utilizadas coma materia primièra en divèrsas indústrias, basicament coma alternativa a la magnesita en l'indústria metallurgica e en la produccion de ciments especials.
Sent Pèir de Vaths
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Bad, Bads, Balds, dau sègle XI au sègle XIII, cappella de Sancti Petri de Batz, en 1361, Sanctus Petrus de Vallibus, en 1361. Lo nom vath es generalament au plural en occitan coma en latin. Sent Pèir es lo nom de l'apòstol e lo borg es aus ajustants de dus petits rius çò qu'explica la referéncia a de las vaths, ,.
Lœss
vinheta|Loess Loess (paraula d'origina alemanda en la varianta de Soïssa) es un tipe de tèrra. Las particulas que fòrman lo loess son de gran plan fin (diamètre inferior a 0,05 mm), angulosas e formadas per de qüars, feldspat, hornblenda, mica, carbonat de calci e de còps tanben argila. En Euròpa se formèt pendent lo Pleistocèn en las regions qu'èran prèp d'una glacièra ont lo les foguèt menat per los vents del sud e de l'èst. En China la sieuna origina es desparièra pr'amor que lo loess foguèt menat pel vent de las regions deserticas de l'interior e depausat mai enlà, en l'èst. Los depaus de loess son d'una color jaune sens estratificar. La sieuna espessor pòt anar d'un mètre en qualques lòcs dels Estats Units fins a 90 mètres en China. Tanben se tròban depaus de loess mai pichons en Euròpa centrala, l'estèpa russa e Argentina. Son coneguts pr'amor que son de tèrras plan fertilas mas a l'encòp patisson fòrça l'erosion eolica e idrica. La sieuna fertilitat a coma causa la granda capacitat d'escambi cationic e la granda facilitat per depausar d'aiga dempuèi las sieunas raices. En las praderiás dels Estats Units son cobèrtas per un leugièr lièch ric en matèria organica que fa las tèrras fertilas mas s'aqueste estrat desapareis pèrdon la sieuna fertilitat. Fòrça tèrras loessicas europèas son estadas cultivadas amb de cerealas.
Jules Verne
Jules Gabriel Verne (Nantas, 8 de febrièr de 1828-Amians, 24 de març de 1905) foguèt un famòs escrivan francés de la fin del sègle XIX e començament del sègle XX. La màger part de sas òbras foguèt consagrada a de romans d'aventura e de sciéncia ficcion. Sos libres mai coneguts e apreciats son Le Tour du monde en quatre-vingt jours (1873), Vingt mille lieues sous les mers (1870) e Michel Strogoff que foguèron adaptats al cinèma.
Los escriches de Jules Verne son populars dins lo mond entièr e segon l'Index Translationum, l'escrivan francés se tròba en segonda posicion dels autors mai revirats en lenga estrangièra aprèp Agatha Christie.
Òbras
(1863)Cinq semaines en ballon (1864)Voyage au centre de la Terre (1863) Cinq Semaines en ballon (Cinc setmanes en globus) (1866) Voyages et aventures du capitaine Hatteras (1864) Voyage au centre de la Terre (Viatge al centre de la terra) (1865) De la terre à la lune (De la Terra a la Lluna) (1867-68) Les Enfants du capitaine Grant (Els fills del capità Grant) (1869-70) Vingt mille lieues sous les mers (Vint mil llegües de viatge submarí) (1870) Autour de la lune (Al voltant de la lluna) (1871) Une ville flottante (1872) Aventures de trois Russes et de trois Anglais (1873) Le Pays des fourrures (1873) Le Tour du Monde en quatre-vingts jours (La volta al món en vuitanta dies) (1874-75) L'Île mysterieuse (L'illa misteriosa) (1875) Le Chancellor (1876) Michel Strogoff (Miquel Strogoff) (1877) Hector Servadac (1877) Les Indes noires (1878) Un capitaine de quinze ans (Un capità de quinze anys) (1879) Les Cinq Cents Millions de la Bégum (Els cinc-cents milions de la Princesa India) (1879) Les Tribulations d'un chinois en Chine (Les trifulges d'un xinés a la Xina) (1880) La Maison à vapeur (1881) La Jangada (1882) L'Ecole des Robinsons (Escola de Robinsons) (1882) Le Rayon vert (1883) Kéraban-le-têtu (1884) L'Étoile du sud (L'estrella del Sud) (1884) L'Archipel en feu (1885) Mathias Sandorf (1886) Un billet de loterie (1886) Robur-le-Conquérant (1887) Nord contre Sud (1887) Le Chemin de France (1888) Deux Ans de vacances (Dos anys de vacances) (1889) Famille-sans-nom (1889) Sans dessus dessous (1890) César Cascabel (1891) Mistress Branican (1892) Le Château des Carpathes (El castell dels Càrpats) (1892) Claudius Bombarnac (1893) P’tit-Bonhomme (1894) Mirifiques Aventures de Maître Antifer (1895) L'Île à hélice (1896) Face au drapeau (1896) Clovis Dardentor (Clovis Dardentor) (1897) Le Sphinx des glaces (1898) Le Superbe Orénoque (1899) Le Testament d'un excentrique (1900) Seconde Patrie (1901) Le Village aérien (1901) Les Histoires de Jean-Marie Cabidoulin (1902) Les Frères Kip (1903) Bourses de voyage (1904) Un drame en Livonie (1904) Maître du monde (Amo del món) (1905) L'Invasion de la mer (1994) Paris au XXe siècle (
Premiera guèrra de l'òpi
thumb|right|[[Pintura representant la destruccion de plusors joncas chinesas per lo naviri britanic Nemesis en genier de 1841.]]
La Premiera guèrra de l'òpi es una guèrra que se debanèt d'aost de 1839 a aost de 1842. Opausèt lo Reiaume Unit a l'Empèri Chinés. Es la consequéncia dei tensions comercialas sinoeuropèas dau sègle XVIII. D'efiech, pauc desirós d'establir de liames marchands amb Euròpa, China aviá més en plaça una reglementacion estricta per limitar e taxar lei cambis. Lo pòrt de Canton foguèt l'unica vila onte leis Europèus avián lo drech d'intrar e leis autoritats exigissián de lingòts d'argent coma mejans de pagament. Aquela demanda entraïnèt rapidament un desequilibri comerciau.
Per faciar aquela situacion, lei Britanics, gràcias a la Companhiá deis Índias Orientalas, desvolopèron la còntrabanda d'òpi. Aquò li permetiá de rentabilizar sei trajèctes vèrs Canton. Pasmens, creèt una situacion sanitària grèva en China. Dins l'Empèri, lo poder centrau assaièt de reagir mai la corrupcion de l'administracion empediguèt l'aplicacion dei mesuras destinadas a luchar còntra lei trafecs. Finalament, a la fin deis ans 1830, una politica pus activa foguèt adoptada per sasir e destrurre leis estòcs de dròga. Maucontents, lei marchands britanics obtenguèron lo sostèn dau govèrn de Londres per protegir seis interès.
Lo Reiaume Unit mandèt donc un còrs expedicionari dins la region de Canton. Tecnicament ben superiors ai joncas chinesas, lei naviris de la Royal Navy enregistrèron de succès aisats. Lei Britanics menacèron ansin la vila de Canton e obtenguèron la signatura de plusors tractats li permetent d'obtenir la dubertura comerciala de China en 1843. Un an pus tard, França e leis Estats Units obtenguèron de condicions similaras. Per lei Qing, la desfacha còntra de « barbars » foguèt una suspresa totala que destabilizèt lo país en causa de l'indemnitat de guèrra de pagar, de la perseguida dau comèrci de l'òpi e de la pèrda de prestigi de l'emperaire. Tre la fin deis ans 1840, de revòutas grèvas comencèron dins mai d'una region coma la Revòuta Taiping.
Lei tensions comercialas sinoeuropèas
thumb|right|[[Pintura britanica representant lei comptadors europèus de Canton vèrs 1805-1810.]]
Lo comèrci dirècte entre China e Euròpa comencèt au sègle XVI amb l'arribada dei Portugués e deis Espanhòus en Asia dau Sud-Èst. Lei premiers installèron un comptador a Canton avans de fondar Macao en 1550. Lei segonds establiguèron de colonias ai Filipinas onte creèron la vila de Manila en 1571. Au sègle seguent, arribèron tanben leis Olandés que bastiguèron de comptadors en Indonesia e en Formosa. Enfin, lei Rus intrèron en contacte amb lei Chinés en Asia.
En 1685, l'emperaire Kangxi (1662-1723) reglementèt aqueu comèrci amb un edicte qu'autorizèt la dubertura de totei lei pòrts de l'Empèri ai naviris estrangiers. Pasmens, de taxas importantas èran previstas. De guildas foguèron creadas per servir d'intermediaris e collectar aquel impòst. Ansin, lei cambis sinoeuropèus demorèron limitats. Durant la segonda mitat dau sègle XVIII, l'emperaire Qianlong (1736-1796) decidèt de redurre mai aqueu comèrci amb la sarradura dei frontieras maritimas franc dau pòrt de Canton. Lei guildas foguèron encargadas de fixar lei pretz e lei quantitats de marchandisas exportadas e importadas. Dins Canton, per empedir tot contacte dirècte, l'aprendissatge dau chinés foguèt enebit ais estrangiers e totei lei marchands europèus foguèron gropats au sen de 13 comptadors isolats gerits per la Companhiá deis Índias Orientalas.
Aquel isolacionisme foguèt impausat per leis elèits chinés qu'èran tradicionalament fòrça conservators. Èran sostenguts per la populacion qu'èra egalament fòrça ostila ais estrangiers. De mai, per lo govèrn imperiau, i aviá ges de besonh d'establir de relacions comercialas amb un país exterior car l'Empèri èra autosufisent. En revènge, en Euròpa, la mòda dei produchs chinés aviá suscitat una demanda fòrta. Ansin, plusors país, coma lo Reiaume Unit comencèron d'importar de quantitats importantas de bens chinés (tè, seda... etc.). Òr, coma lei Chinés acceptavan unicament l'argent coma mejan de pagament, aquò creèt un desequilibri comerciau mai e mai important. Doas missions diplomaticas britanicas assaièron d'obtenir de concessions, especialament la possibilitat de realizar de cambis « marchandisas còntra marchandisas », en 1793 e 1816. Se turtèron a un refús.
Lo desvolopament dau comèrci de l'òpi
thumb|right|[[Litografia britanica representant un entrepaus indian emplit d'òpi.]] thumb|right|Representacion de dos fumaires d'[[òpi chinés realizada au sègle XIX.]]
Se lo govèrn centrau èra ostil au comèrci amb leis Europèus, la posicion dei marchands evolucionèt pauc a pauc. D'efiech, amb l'aumentacion mai e mai importanta de la demanda de tè, l'activitat venguèt fòrça lucrativa. Per ganhar mai de sòus, mai d'un marchand favorizèt lo desvolopament dei culturas de tè, generalament au detriment d'autrei culturas coma aquela de coton. Ansin, pauc a pauc, China deguèt sortir de son autarquia e acceptar de cambis de marchandisas. Pasmens, leis autoritats chinesas, en declin après plusors sègles d'immobilisme, èran desenant pas capablas de luchar còntra la còntrabanda.
D'efiech, a partir dau sègle XVII, l'usatge de l'òpi venguèt pus frequent au sen de la populacion. Fabricada ais Índias, aquela dròga foguèt premier venduda per lei Portugués. Pasmens, rapidament, lei Britanics – e leis Estatsunidencs – venguèron leis actors principaus d'aqueu trafec. Entre la fin dau sègle XVIII e 1830, son volum passèt de 4,000 caissas anualas a 40,000. Per lei Britanics, aquò èra l'ocasion de recuperar de lingòts d'argent e refusèron de cambiar sei cargaments d'òpi còntra de marchandisas.
Per lei Chinés, lo desvolopament dau comèrci de l'òpi èra donc una operacion economica marrida. De mai, la substància creava de problemas grèus per la santat deis abitants. Lo comèrci de l'òpi foguèt donc enebit tre 1729 per l'emperaire Yong Zheng. En 1796, un decrèt decidèt d'aplicar la pena de mòrt ai trafegants. De mesuras foguèron tanben adoptadas còntra lei consumaires. Enfin, en 1809, lo govèrn impausèt la presentacion d'un certificat indicant l'abséncia d'òpi a bòrd dei naviris. Dins aquò, la corrupcion quasi generala dei foncionaris chinés dau periòde empediguèt una aplicacion eficaça d'aquelei mesuras. Ansin, en 1835, lo nombre de fumaires d'òpi èra estimat a dos milions dins l'Empèri e la màger part de son comèrci èra organizada per la Companhiá deis Índias Orientalas.
La reaccion chinesa
thumb|right|Representacion chinesa dau comissari [[Lin Zexu.]]
Reggio d'Emília
Reggio d'Emília (Reggio Emilia en italian; Rèz en emilian) es una vila d'Itàlia, capitala de la Província de Reggio d'Emília dins la region d'Emília-Romanha. Sa populacion èra estimada a 172,310 abitants lo 30 d'abril de 2014. Sa superfícia totala es 232 km².
Premiera guèrra de l'òpi
La reaccion chinesa
A partir de la fin deis ans 1830, l'emperaire Daoguang (1820-1850) decidèt d'adoptar de mesuras pus eficaças. Per aquò, organizèt un debat entre partisans de l'enebiment e de la dubertura dau comèrci de l'òpi. En 1838, sa conclusion foguèt la nominacion de Lin Zexu, un governador de províncias dau sud de l'Empèri qu'aviá obtengut quauquei succès còntra lo trafec, coma comissari imperiau de la província de Canton. Partisan de la dubertura dau país mai de l'enebiment dau comèrci de l'òpi, foguèt encargat d'arrestar lo trafec.
Reggio d'Emília
thumb|480px|left|Piazza San Prospero.
Premiera guèrra de l'òpi
La reaccion chinesa
En març de 1839, après una planificacion li permetent d'establir la lista dei fumadors de la vila, Lin Zexu ordonèt de confiscar totei leis estòcs d'òpi. En cambi, prepausèt de cargaments de tè. Se lo proprietari de la dròga èra estrangier, deviá tanben renonciar au comèrci amb lei Chinés. Aperaquí 1,188 t d'òpi foguèron destruchas. Lin promulguèt tanben un reglament novèu qu'organizèt l'inspeccion sistematica de cada naviri europèu avans son intrada dins lo pòrt.
Aquela novèla entraïnèt un debat au Parlament Britanic entre lei partisans d'operacions militaras e leis adversaris dau comèrci de l'òpi. Lei premiers aguèron causa ganhada e, per protegir la libertat de comèrci, lo mandadís d'un còrs expedicionari foguèt decidit. Leis incidents recurrents entre marins britanics e chinés foguèron utilizats coma pretèxtes.
Lei premiers succès britanics
En abriu de 1840, lei Britanics organizèron una flòta de 16 naviris de linha, 4 canonieras e 28 transpòrts portant una fòrça terrèstra de 4,000 òmes. S'aqueu nombre limitat pòu en partida s'explicar per lei dificultats logisticas dau periòde, illustra tanben la bòna percepcion per lei Britanics de la feblessa tecnica de l'armada e de la marina chinesa. Aquela esquadra arribèt dins la region de Canton en junh. Una ataca dirècta còntra la vila mau capitèt car Lin aviá construch una linha de paus per blocar la navegacion a l'intrada dau pòrt.
Lei Britanics conquistèron alora Hong Kong – qu'èra encara una aglomeracion menora – per organizar una ataca pus importanta. Lei combats vertadiers comencèron en julhet amb un premier combat navau que veguèt dos naviris britanics batre una flòta de 29 naviris. Puei, lo fòrt susvelhant l'embocadura dau Riu dei Pèrlas. Aquò li permetèt de blocar l'accès maritim a Canton. Inquiet, l'emperaire condamnèt Lin Zexu a l'exili e lo remplacèt per un aristocrata, Qishan, que foguèt cargat de negociar.
Qishan acceptèt inicialament lei demandas britanicas de destruccions dei fortificacions establidas per son predecessor e de reduccion de la garnison. En revènge, refusèt leis autrei revendicacions de Londres (represa dau comèrci amb lei Britanics, remborsament dei cargaments d'òpi destruchs e cession de Hong Kong). Pasmens, après la conquista de quauquei fòrts suplementaris, acceptèt. Signèt ansin la convencion de Chuanbi. Lo tèxte prevesiá tanben lo pagament d'una indemnitat de sièis milions de dolars.
La desfacha chinesa
thumb|right|[[Pintura representant un desbarcament britanic durant l'ataca e la presa de la vila de Chusan.]]
L'importància de l'indemnitat entraïnèt una reaccion dau govèrn imperiau qu'aviá pas autorizat Qishan a negociar de clausas d'aqueu tipe. L'emperaire decidèt donc de declarar formalament la guèrra au Reiaume Unit lo 29 de genier de 1841 e la convencion de Chuanbi foguèt jamai ratificada. Lo generau Yishan, nebòt de Daoguang, foguèt dirigida vèrs Canton amb una armada. De son caire, lei Britanics ocupèron la region de Canton e i installèron plusors posicions defensivas, especialament dins la vila de Ningoo.
L'arribada dei fòrças de Yishan necessitèt plusors setmanas de movement e seis assauts se turtèron a de defensas ben organizadas. Après plusors desfachas, lei Chinés foguèron obligats de se retirar dins Canton. Lo 27 de mai, Yishan deguèt signar a son torn un armistici que prevesiá lo versament de sièis milions d'indemnitat. Per obtenir mai dins lei negociacions de patz, lei Britanics organizèron una demonstracion de fòrça vèrs Nanquin en aost de 1842. Dirèctament menaçat, Daoguang capitulèt e signèt lo Tractat de Nanquin que marquèt la fin dau conflicte.
Consequéncias
thumb|right|[[Pintura britanica representant la signatura dau Tractat de Nanquin.]]
La guèrra s'acabèt per una victòria complèta dei Britanics qu'obtenguèron lo contentament de totei sei revendicacions a l'eissida de tres tractats signats en 1842-1843. Marcant lo començament dei tractats inegaus, permetèron ai Britanics d'obtenir :
Per lei Qing, aquela desfacha èra una umiliacion qu'entraïnèt de problemas financiers e de trèbols sociaus grèus dins l'Empèri. D'efiech, tre 1844, França e leis Estats Units obtenguèron lei meteisseis avantatges comerciaus que lei Britanics. De mai, obtenguèron lo drech de mandar de missionaris dins lo país e d'i bastir de glèisas e de cementèris. Ansin, la contestacion se desvolopèt dins mai d'una region, çò que menèt a la Revòuta Taiping (1851-1864) e a divèrseis insureccions de païsans durant leis ans 1850-1860.
Gordaliza del Pino
Gordaliza del Pino es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Sent Bonèt de Belac
Sent Bonèt de Belac o Sent Bonèt  (Saint-Bonnet-de-Bellac en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los Sent-bonetauds.
Lailly-en-Val
Lailly-en-Val es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Geografia
Lailly-en-Val està situat a la riba esquerre del riu Loira entre Dry i Saint-Laurent-Nouan. És una mica especial perquè està entre el limit de la Vall del Loira i la "Sologne". Forma part del patrimoni mundial de l'UNESCO.
Nicholas Winton
Nicholas Winton, nascut Nicholas Wertheim, (19 de mai de 1909 - 1 de julhet de 2015) foguèt un corratier britanic qu'organizèt l'evacuacion d'enfants jusieus checoslovacs en 1938 e 1939 menaçats per lei Nazis après l'ocupacion dau país per Alemanha. Per aquò, aprofichèt una lèi votada per la Chambra dei Comunas que permetiá de donar l'estatut de refugiat a un enfant de mens de 17 ans a condicion de li trobar una familha d'acuelh e de depausar una caucion de 50 liuras per un viatge de retorn eventuau. Nicholas Winton organizèt la partença de 8 trens que permetèron de sauvar 669 enfants. Un noven foguèt en revènge interceptat per leis Alemands entraïnant la disparicion dei 250 enfants a bòrd.
Son accion foguèt descubèrta per azard per sa frema que trobèt en 1988 lei documents utilizats per son marit per organizar lei viatges e lei letras dei parents demandant son ajuda. Ja membre de l'Òrdre de l'Empèri Britanic dempuei 1983 per d'accions en favor de la creacion de residéncias per retirats, recebèt una tiera de recompensas e d'omenatges. Foguèt guierdonat de l'Òrdre Tomas Garrigue Masaryk (1998), de la Crotz dau Meriti dau Ministèri de la Defensa de la Republica Chèca (2008) e l'Òrdre dau Lion Blanc (2014). Foguèt tanben anoblit per la rèina Elisabèt II en 2002 e declarat Eròi britanic de l'Olocaust en 2010 per lo govèrn de Londres. Plusors films e documentaris foguèron egalament realizats sus son òbra e son nom foguèt donat a divèrseis estacions de tren ò de mètro, escòlas e mai a un asteroïde (19384 Winton).
Crotz de Pèira
La Crotz de Pèira es un ensemble de quartièrs istorics situats al sud de Tolosa, prèp de Garona e al sud del quartièr Sant Çubran. Regropa los quartièrs istorics de la Crotz de Pèira, dels Ostalons e de Santa Ceselha.
Toponimia
thumb|La crotz de pèira de la carrièra La faja Lo quartièr deu son nom a une crotz situada al caireforc de l'avenguda de Mureth e del baloard Deodat de Severac. Foguèt destruida per la garonada de 1875. Una crotz novèla foguèt realizada mai tard e encastrada dins la paret d'un ostal al canton de la carrièra La faja.
Istòria
Per l'explosion de l'usina AZF en sepembre de 2001, lo quartièr foguèt plan fòrça tocat. Un redond del quartièr es dedicat a la memòria de l'eveniment. Dempuèi la catastròfa, lo quartièr vegèt una reabilitacion importanta e una partida del quartièr foguèt plaçada en zona franca per traire d'entrepresas novèlas.
Nantas
Nantas (Nanto en grafia mistralenca ; Naunnt en galò; Naoned en breton; Nantes en francés) es una vila de Bretanha e un pòrt en riba de l'ocean Atlantic. Es lo capluòc de la region francesa dels Païses de Léger e del departament del Léger Atlantic.
Lo gentilici es nantés -esa (nantés -eso en grafia mistralenca ).
Geografia
Nantas es situada a proximitat de l'ocean Atlantic, al començament de l'estuari de Léger e au jonhent del riu Erdre e de Léger.
Istòria
Nantas foguèt la capitala e la mai granda vila de la Bretanha istorica.
thumb|250px|right|La vila de Nantas.
thumb|250px|right|Musèu Palais Dobrée, a Nantas.
Russy-Bémont
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La municipalitat de Russy-Bémont es sortida de la fusion en 1832 de las municipalitats de Russy e de Bémont (Bémont i aviá #èsser brièvement amassada a Vaumoise de 1825 a 1832).
Antérieurement, La parròquia Santa-Laurent de Bémont aperteniá al diocèse de Senlis e la parròquia Santa-Maur de Russy al diocèse de Soissons. Aquela darrièra èra pas d'en un autre luòc a l'origina #qu'una simpla capèla de la parròquia Santa-Martin del vilatge de Montigny-lo-Shut, desaparegut al cors de la, mas #que Russy n'èra pas del temps qu'un caseriu. D'aquel ancian vilatge de Montigny pas subsisteixen uèi, sus la butte de Montigny (152 m d'altitud, a l'oèst de la comuna), que lo castèl de Montigny e las ruïnes d'una capèla.
A existissiá a Bémont un solar de l'avesque de Senlis #que se'n pòt encara endonviar las traces en cèrtas decoracions architecturaux de la granja de Bémont. A, lo 27 de març de 2010 en lo moment de las eleccions cantonales, 74,7 % dels electors an votat pel candidat de la Tèsta Nacionala.
Antérieurement, la paroisse Saint-Laurent de Bémont appartenait au diocèse de Senlis et la paroisse Saint-Maur de Russy au diocèse de Soissons. Cette dernière n'était d'ailleurs à l'origine qu'une simple chapelle de la paroisse Saint-Martin du village de Montigny-le-Sec, disparu au cours du, mais dont Russy n'était alors qu'un hameau. De cet ancien village de Montigny ne subsistent aujourd'hui, sur la butte de Montigny (152 m d'altitude, à l'ouest de la commune), que le château de Montigny et les ruines d'une chapelle.
Au existait à Bémont un manoir de l'évêque de Senlis dont on peut encore deviner les traces dans certains ornements architecturaux de la ferme de Bémont. Au, le 27 mars 2010 lors des élections cantonales, 74,7 % des électeurs ont voté pour le candidat du Front National.
Morigny
Morigny es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sent Filipe d'Aguilha
Sent Filip d'Agulha (en francés: Saint-Philippe-d'Aiguille) es una comuna d'Occitània, en Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Fenneviller
Fenneviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region del Grand Èst.
Geografia
Lo vilatge a situat als pès del massiu vosgien a mens de 3 km del lac de Pèira-Perforada. A aperaquí 45 minutas de Nancy, 40 minutas de Sarrebourg o encara 30 minutas de Sant-Dié-de detlos-Vòges la municipalitat se tròba a la encreuament entre lo departament dels Vòges, de la Moselle e de la region Alsace.
Le village est situé aux pieds du massif vosgien à moins de 3 km du lac de Pierre-Percée. A environ 45 minutes de Nancy, 40 minutes de Sarrebourg ou encore 30 minutes de Saint-Dié-des-Vosges la commune se trouve au carrefour entre le département des Vosges, de la Moselle et de la région Alsace.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
D'après los Mapas de Cassini l'ancian nom del vilatge es Fonviller thumb|left|Coissin brodat en portant las croses Grèvament tocada en lo moment de las doas guèrras mondialas, las municipalitats se son vist atribuidas la Crotz de guèrra per cada conflicte.
D'après les Cartes de Cassini l'ancien nom du village est Fonviller thumb|left|Coussin brodé portant les croix Gravement touchée lors des deux guerres mondiales, la communes s'est vu attribué la Croix de guerre pour chaque conflit.
16 de junh
Decèsses
Veire tanben :
Gordoncillo
Gordoncillo es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Édouard Roche
Édouard Albert Roche o Edoard Ròcha (17 d'octobre de 1820 (Montpelhièr)– 27 d'abril de 1883) foguèt un astronòm e matematician occitan, conegut per sos trabalhs dins lo domeni de la mecanica celèsta. Son nom foguèt donat als concèptes d'esfèra de Roche, Limit de Roche e Lòbe de Roche. Es tanben l'autor de trabalhs en meteorologia.
Chauffry
Chauffry es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Perreux
Perreux pòt essèr:
Chauffry
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Grigoraş Dinicu
thumb|200px|left|Grigoraş Dinicu Grigoraş Dinicu (Bucarèst, lo 3 d'abriu de 1889 e lo 28 de març de 1949) que ho un deus màger violonistas e compositors ròm e romanés. Qu'ei l'autor, mei que mei, deu hèra famós Hora Staccato.
Mètro de Bakó
Lo Mètro de Bakó (en azèri: Bakı metropoliteni) es una ret de camin de fèrre metropolitan sosterranh de la vila de Bakó. Foguèt inaugurat lo 6 de novembre de 1967. Lo metro comportant tres linhas per una longor totala de 40,3 km religant 27 estacions. Cada linha es representada per una color e un numèro. En 2019, 229 milions de passatgièrs (629 315 viatjaires per jorn) utilizèron lo mètro. Lo malhum de mètro es completat per un malhum de autobús, atal que per un malhum de linhas de banlègas.
Sant Sarnin
thumb|right|right|250px|Lo martiri de Sant Sarnin, dins un manuscrit del sègle XIV Sant Sarnin (del latin Saturninus) foguèt lo primièr avesque crestian de Tolosa. Foguèt mandat per lo papa Fabian I amb sièis autres avesques per tal d'evangelizar Gàllia, pendent lo règne de l'emperaire roman Decius.
Tango
Lo tango es la musica e dança mai populara e internacionala d'Argentina. Es una dança qu'evòca en general la passion e l'amor. Las abilitats de sos dançaires son plan avaloradas pels que ne sabon.
Sant Sarnin
Biografia
La vida de Sant Sarnin es coneguda gràcias als racontes que ne faguèt la Glèisa crestiana. Amb son disciple Sant Onèst encontrat a Nimes, se n'anèt per las rotas predicar la bona paraula. Despassèron Tolosa e en passar per Aush e Eusa atenguèron Pampalona en Navarra. A Pampalona, totes dos convertiguèron lo senador Firmus e sa familha al cristianisme. Sant Sarnin bategèt lo filh del notable, enfant que vendriá puèi Sant Fermin. Segon la tradicion, aurián tanben batejat de milierats de persona dins un potz, que se sona uèi Pocico de San Cernin. Pasmens del temps de las persecucions dels crestians que se produsiguèron durant lo règne d'Aurelian, Sant Onèst foguèt martirizat, e Sant Sarnin se'n tornèt cap a Tolosa. left|250px|thumb|Martiri de Sant Sarnin - glèisa de [[Daumasan (Arièja) - sègle XII]]
Segon los escriches crestians, Sant Sarnin foguèt martirizat a Tolosa dins las circonstàncias seguentas. Alara que se debanava una ceremonia pagana al Capitòli, Sant Sarnin foguèt convidat per los prèires pagans d'onorar l'emperaire en participar al sacrifici d'un taure; coma refusèt, foguèt estacat a la bèstia que lo traguèt e lo rebalèt pel sòl de las carrièras fins a la mòrt. Sa despolha foguèt amassada per doas crestianas que l'enterrèron dins un valat prigond a l'endrech que l'avián trapat. La legenda ditz que, batudas per la fola, daissèron la vila per se refugiar dins lo pichon vilatge prèp de Castèlnòu d'Arri que se sona uèi lo Mas de las Santas Puèlas. Ilari, avesque del sègle IV, faguèt bastir una pichona glèisa de fusta, un orador, sus la tomba del martir. Es uèi la glèisa del Taur.
Margaret Chan
thumb|200px| Margaret Chan Margaret Chan (nom complet : Margaret Chan Fung Fu-chun, en chinés tradicional : 陳馮富珍, en chinés simplificat : 陈冯富珍) es una mètja chinesa nascuda en 1947 a Hong Kong. Dempuèi lo 4 de genièr de 2007, es l'ochena directritz generala de l'OMS en remplaçament de Lee Jong-wook, mòrt lèu lo 22 de mai de 2006.
Chan foguèt precedentament directritz de la santat de l'OMS del govèrn de Hong-Kong (1994-2003), representant del director general de l'OMS pel la gripa pandemica, e director general auxiliar de l'OMS per las malautiás contagiosas.
En 2007, foguèt classada coma la 37 femna pus poderosa del monde pel jornal Forbes.
Sant Sarnin
Biografia
La devocion pel sant èra tala a Tolosa que la glèisa principala de la vila ne pòrta lo nom: la Basilica de Sant Sarnin.
Tango
Lo tango qu'ei donc indissociable de l'univers urban de Buenos Aires e de la soa istòria (que's parla de "folclòre urban") au maugrat d'evocar tanben pro sovent la cultura itàliana e la ciutat de París e tanben d'aver conquestat un succès deus grans dens autes país com Japon e Norvègia (que's pòt considerar lo "tango norvegian" com un genre a despart deu "tango argentin").
Margaret Chan
Formation
Margaret Chan obtenguèt un Bachelor of Arts en economia familiala en 1973, un doctorat en medecina (M.D.) a l'Universitat de Western Ontario en 1977 e un Master of Public Health a l'Universitat Nacionala de Singapor. Seguèt tanben un programa de perfeccionament dels quadres (management development) a Harvard Business School en 1991. En 1997, foguèt onorada per la Faculty of Public Health Medicine of the Royal Colleges of Physicians recebèt tanben l'Òrdre de l'Empèri Britanic de las mans de la rèina Elisabeta II.
Sant Sarnin
Biografia
De notar de lo culte de Sant Sarnin se confond amb lo de Sant Fermin dont l'encierro de las fèstas de la Sant Fermin de Pampalona se sarra fòrça.
Sa fèsta se celèbra lo 29 de novembre. De nombrosas vilas d'Occitània pòrtan lo seu nom: veire Sent Sarnin, en Carcin, Roergue e Perigòrd; Sant Sarnin dins Aude, Sant Sarnin en Ardecha, etc. Es tanben lo patron de mantuna localitat en Navarra: Pampalona, Artaxoa e en Catalonha: Sant Sadurní d'Anoia, Sant Sadurní d'Osormort, Sant Sadurní de l'Heura, Montmajor.
Tango
L'instrument de musica mei emblematic deu tango qu'ei lo bandoneon. La flabuta e la mandolina que hon emplegadas dens las purmèras tempsadas deu tango ; lo vriulon, la guitarra e lo piano que son, après lo bandoneon, los instruments generaument mei emplegats ; la contrabassa, totun, que possedeish un son d'ua expressivitat plan adaptada au tango qui hè atau partida deu son repertòri (caracteristicas plan expleitadas dens Contrabajeando d'Astor Piazzolla). Que cau soslinhar que lo tango qu'expleita recors de la musica contemporanèa dens lo cas, per exemple deu piano e deu vriulon (com trucar lo piano dab la man com se hosse un instrument de percussion o gratar las soas còrdas dab las unglas, o prémer l'arquet deu vriulon entà prodúser un son esglaishat entà, aquiu tanben marcat un ritme).
16 de mai
mai
Josep Tarradellas
Josep Tarradellas i Joan (Cervelló, 19 de genoièr de 1899 – Barcelona, 10 de mag de 1988), marqués de Tarradellas, siaguèt un politician catalan, qu'aguèt lo cargue de president de la Generalitat de Catalonha a l'exili durant la dictatura franquista, dempuèis 1954 entrò la restauracion de la Generalitat de Catalonha en 1980.
Siaguèt conselhièr de la Generalitat republicana. S'exilièt en febrièr de 1939 e residiguèt en França, entrò que tornèt a Barcelona lo 23 d'ochoire de 1977. Es demorat celèbre dins l'esperit collectiu catalan per sa frasa d'arribada "Ja sóc aquí".
Tango
Lo poeta Enrique Santos Discépolo que dè ua definicion vaduda famosa deu tango com.
16 de mai
Decèsses
Vejatz tanben:
Crainvilliers
Crainvilliers es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo nom de Crainvilliers a testificat dempuèi 1200. De 1790 a l'an X, Crainvilliers a fach partida del costat de Martigny.
Gradefes
Gradefes es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Gots e Rossinhòu
Gots e Rossinhòu (Gout-Rossignol en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Gots
La prononciacion es [gu]. Las fòrmas ancianas son Guz au segle X, Goz en 1100, Gots en 1365, Goux au segle XVI, Gouts sus la mapa de Cassini, a la fin dau segle XVIII. Gots era lo luec d'una colonia de Gots (Gothos en latin) e, en Aquitània, probablament de Visigots, installats tanleu lo segle V, ,. Gots èra la propietat daus Visigots.
thumb|center|250px|Paneu d'entrada de Gots.
Rossinhòu
La prononciacion es [ruʂi’ɲɔw]. Las fòrmas ancianas son Rossignol au segle XIII, Rossinholium (latinizacion) en 1382, Rossinhol au segle XVI. Foneticament, lo nom pòt representar lo de l'auseu, que ven dau latin vulgar *lusciniolu, derivat dau latin classic luscinia. Mas, l'un pena a motivar un tau toponime. Marcel Vergnaud i vei lo mot ros, explicat per la color de la terra, e lo gallic -ialon, « esclarziera -> vilatge; l'atraccion paronimica menet a Rossinhòl, puei Rossinhòu. L'associacion d'un mot romanic e d'un mot gallic es problematica totparier.
Tango
En 2009 lo tango que ho marcat per l'UNESCO com partida deu Patrimòni Immateriau de l'Umanitat.
Nom e etimologia
L'origina deu mot tango qu'ei mau documentada. La soa sonoritat, l'origina africana deu ritme (qui remonta a las hèstas negras de l'ancian Buenos Aires d'abans l'arribada massiva d'emigrants europèus durant la segonda meitat deu sègle XIX) e l'influéncia africana suu lunfardo que torna mei que probabla ua origina justament ligada au continent negre. thumb|400px|Cople d'òmis dançanta amassa a l'origina deu tango Etimologias aberrantas que hon perpausadas deu quíchoa tambo (lòc d'acès) e deu latin taguere ("tocar").
En lunfardo verré (a l'envèrs donc) que's dit tanben Gotán.
Istòria
Lo ritme deu tango qu'ei 3 còps d'origina africana : que vadó au miei de las celebracions afroargentinas, que ho influénciat per lo ritme de l'abanera e tanben peus ritmes afro-uruguian (com lo candombe).
Lo tango espeliguèt dins la banlèga e lo pòrt de la vila de Buenos Aires a la fin del sègle XIX, al mitan d'un ambient que aquela ciutat argentina èra a se transformar en una granda metropòli per encausa de l'immigracion e del progrès economic. La barreja dels immigrants, negres e gauchos que arribavan a la ciutat an fach del tango un produch multicultural unic dins lo mond.
Pendent sas primièras annadas, se jogava e dançava dins los bordèls e, per aquesta rason, las paraulas de sas primièras cançons èran vulgaras e grotescas.
Lo tango que s'exportè en Euròpa on e ho au còp plan arrecebut e consemnat peu Kaiser Guilhen II e peu Vatican per'mor de la soa sensualitat. L'oligarquia e la borgesia argentina per aquesta rason que'u regetè dinc au son trionf en França (qui èra la soa referéncia culturau). Au son torn lo ritme deu tango qu'evoluí dab variantas inspiradas peus ritmes europèus com la valsa o la polka.
Los grands poètas de tango espeliguèron tre lo segond decenni del sègle XX, quand Pascual Contursi escriguèt "Mi noche Triste", e narrèt los sentiments d'un òme abandonat per sa femna.
L'occitan Carlos Gardel, autor per excelléncia del tango, enregistrèt aquesta pèça en 1917 e aital nasquèt çò que mai tard se sonariá lo tango cançon.
L'orquestracion, la composicion e l'interpretacion qu'evolué enter las annadas 40 e la fin deu sègle XX. Lo compositor Astor Piazzolla que'u virè de cap a ua forma academica e mei complèxa a còps regetada peu puristas mes arreconeguda e canonizat dens lo monde musicau academic deu monde sancèr.
Demest lo grand nombre d'autors d'aquesta disciplina, cal citar a mai del tolosan Carlos Gardèl, Roberto "Polaco" Goyeneche, Edmundo Rivero e Juan de Dios Filiberto.
Cap d'orquèstra
= Tematica literària = La tematica deu tango qu'ei urbana com la soa lenga e ligada dab la realitat sociala e istorica de Buenos Aires : la soletat devuda a l'immigracion.
La votz poetica deus tèxtes de tango qu'ei atau sovent nostalgica (Te acordás hermano), dab lo regret deu temps qui passa, deu monde urban qui's transforma lèu (Buenos Aires que pravè tot d'un còp hèra viste dab l'immigracion) en bèth escobar la vila anciana de la joentut. Lo tango que hè a còps lo balanç de la joentut passada e de las ocasions perdudas (Uno, Cafetín de Buenos Aires, Sueños de barrilete).