cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Manuscrits de la mar Mòrta
Descobèrta
« Las peripecias e las lentors acompanhant los trabalhs de lectura e de transcripcion, pendent quaranta e siès ans, foguèron qualificadas per Geza Vermes, professor a l'universitat d'Oxford, de "escandal academic del sègle <abbr class="abbr" title="Vingtième">XX " ».
Faras
Probablament fondada dins lo corrent de l'Antiquitat per lei Kushitas, venguèt un centre administratiu important après la conquista egipciana de Nubia au sègle XV av. JC. Gràcias a sa posicion estrategica, garduèt un ròtle important après la restauracion de l'independéncia de Kush. Dins lo corrent de l'Edat Mejana, èra un centre crestian fòrça important dins lo nòrd-èst d'Africa. Foguèt la capitala dau Reiaume de Nobatia e demorèt la vila pus importanta dau nòrd de Nubia après l'annexion de Nobatia per Makuria. Foguèt a cha abandonada ambé lo declin progressiu de Makuria e lo tranferiment de l'evescat de Faras a Qasr Ibrim au sègle XIV.
Au sègle XX, lo site foguèt submergit per lo Lac Nasser. Una mission arqueologica polonesa i menèt de cavaments d'urgéncia importants entre 1961 e 1964 qu'an permes de descubrir mai d'un vestigi major. En particular, de pinturas d'estile bizantin famosas foguèron trobadas dins lei roïnas de la catedrala.
Manuscrits de la mar Mòrta
Descobèrta
« Las edicions Oxford University Press publiquèron als EUA los manuscrits de la mar Mòrta. L'ensems forma trenta e nòu volums e es presentat jol títol general de Discoveries in the Judaean Desert.
Un trabalh d'examèn e d'interpretacion contunha fins ara.
Datacion dels tèxtes
« L'ensems de las pèças descobertas representa unes uèit cent cinquanta escrichs o libres diferents. La datacion, aquela de la copia e non de la redaccion primièra, va entre lo sègle III AbC e la mitat del sègle I ApC ».
Lo tèxte biblic mai ancian, trobat a Qumrân, es benlèu un fragment d'un ròtleu dels libres de Samuèl, datant de la mitat o de la fin del sègle III AbC.
Attribucion dels tèxtes
Foguèt a partir de 1948, qu'un primièr autor, l'arqueològ israelian Eleazar Sukenik, publica un article ont establit un ligam entre los ròtleus (e lor contengut) e la secta dissidenta josieva que se nomena en grèc essenians. Foguèt tanben evocat l'apartenéncia de Jèsus o de Joan Batista a aquela comunautat, mas sens poder balhar de pròva non discutiblas. Lo subjècte fa l'objècte de debats intenses.
Aquela teoria es venguda l'interpretacion mai comunament admesa sus l'origina dels ròtleus. Es considerada coma probabla, mas pas cap de pròba formala n'existís. Es discutida per de cercaires. Per K. H. Rengstorf, seguit per N. Golb, los manuscrits vendián de bibliotècas de Jerusalèm (del temple de Jerusalèm coma de bibliotècas privadas), e serián estat aparats dins de cròtas pendent l’apròcha dels Romans, vèrs 70 <abbr class="abbr" title="après Jésus-Christ">Ap <abbr class="abbr" title="après Jésus-Christ">C.
Roïnas arqueologicas
Près de las cròtas foguèt trobat un important site arqueologic que « conten las roïnas d'un complèxe comunautari de granda talha, avent gaireben la forma d'un quadrilatèr de cent mètres de long e ochen de larg ».
D'indicis permeton de pensar que lo site es aquel dels autors dels manuscrits. En efièch, la Règla de la comuna, trobada dins los manuscrits, indica una vida comunautària e religiosa que se trapa dins las roïnas, ont « son los rèstes d'importantas installacions concebudas per una experiéncia de vida comuna, durabla e regulada. Pendent l'an 1997, se faguèt la descobèrta tota recenta d'un preciós ostrakon o « trencadisses » sus un dels barris : se poirá i legir lo mot ebrieu yahad, que tradisèm per « comuna ». Aquel tèrma figura entre autres dins lo títol de l'un dels grands escrits coneguts dempuèi 1947, que los rèstes d'un decenat d'exemplars serán culhits dins las cròtas de Qumran : la Règla de la comuna » (o la Règla de la comunautat, segon una autra traduccion).
« Se s'apiejam sus las conclusons dels arqueològs, es gaireben segur que la fasa significativa de l'occupacion dels luòcs s'acabèt après de la desfacha de la resistança josièva contra Roma, abans o puslèu après la casuda de Jerusalèm, en 70. Podèt aver començat entre 130 e 120 AbC, quitament abans. L'aventura auriá durat dos sègles sens gaire d'interrupcions, mas non sens evolucion ».
Las datas de l'occupacion del site correspondon plan amb aquelas dels documents, e son foncionament correspond plan amb la vida comunautària descricha per la Règla de la comuna. Fin finala, « fòrça donadas suggerisson de ligams entre aquel escrich normatiu e l'establiment près de que foguèt trobat », mas sens pròva definitiva.
Fragments
Foguèron trobats 100 000 fragments, despartits en 870 manuscrits diferents, que 220 son de tèxtes biblics de la Bíblia ebraïca. Totes los libres de la Talakh i son presentats, levat lo Libre d'Estèr.
En mai dels libres de l'Ancian Testament, i a tanben de libres apocrifs (levats del canon biblic pels crestians, mas tanben pels josieus), coma lo Libre d'Enòc e lo Libre dels Jubilèus. Gaireben totes son ebrieu, unes en grèc, tirats de la version de la Setanta. A aqueles libres (canonics o non) s'apondon de comentaris sus aqueles, coma de tèxtes especifics de la comunautat josieva que vivián à Qumran, coma Lo Ròtleu del Temple e La Règla de la Comunautat.
Fin finala, la cròta 7 contien de fragments escrichs en grèc. Los tèxtes amb que son ligats fan l'objècte de discussions entre los especialistas.
Aqueles fragments foguèron escampilhats pel mond e son conservats dins diferentas institucions. Aqueles que se trapan a París o a Londres i foguèron enviats pels paire Roland de Vaux. Constituisson una part bèla de l'ensems.
Tièra dels libres segon le nombre de manuscrits trobats (16 primièrs)
Cròta 1
Foguèt sonque en 1949, près de dos ans après la descobèrta primièra, que se trobèt la cròta d'ont foguèt sortit los primièrs manuscrits. D'escavacions comencèron en febrièr, menadas per G L Harding, Roland de Vaux, e Ibrahim El-Assouli, del Musèu Rockefeller. Pas mens de 600 fragments èran amassats, e tanben de troces de fusta e de terralha, de vestits.
Cròta 2
Tres ans mai tard, en 1952, los bedoïns descobriguèron près d'aquí la cròta 2, mens monumentala; pasmens fòrça fragments i foguèron descobèrts e venduts al musèu arqueologic d'Israèl e a l'escòla biblica e arqueologica francesa de Jerusalèm.
Cròta 3
Lo 14 de març del meteis an, una tresena cròta foguèt descobèrta, que conteniá lo mai misteriós dels manuscrits, lo Ròtleu de coire. thumb|La cròta n°4.
Cròta 4
Foguèt descobèrta en 1952 pel Paire Roland de Vaux, director de l’escòla biblica e arqueologica francesa de Jerusalèm.
Prats de Carluç
Prats de Carluç (Prats-de-Carlux en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [pra] [dekɒr’ly]. Lo nom es atestat, en latin, Prata, en 1326 (prata es lo plural latin de pratum). Prats, al plural, ven del latin pratum, ,.
Ocupacion d'Alemanha après la Segonda Guèrra Mondiala
thumb|right|L'ocupacion d'Alemanha dins lo quadre deis ocupacions e dei cambiaments territòriaus en [[Euròpa après la Segonda Guèrra Mondiala.]]
L’ocupacion d'Alemanha après la Segonda Guèrra Mondiala es lo resultat de la volontat dei quatre « Grands » d'eliminar lo regim nazi e d'empachar tota resurgéncia dau militarisme alemand. Organizada a partir de 1943, es mesa en òbra après la capitulacion alemanda dau 8 de mai de 1945. L'Estat alemand foguèt dissòut e lo territòri foguèt devesit en quatre zònas d'ocupacion plaçadas sota la direccion de l'URSS, deis Estats Units, dau Reiaume Unit e de França. Son debanament pòu èsser decopats en tres periòdes.
Istòria
De 1945 a 1949, lei Quatre Poissanças aliadas exerciguèron dirèctament l'autoritat suprèma en Alemanha e i aviá plus d'Estat alemand centrau. Aqueu periòde foguèt marcat per d'esfòrç per assaiar de desnazificar lo país. Pasmens, aquela politica foguèt minada per leis urgéncias umanitàrias e economicas liadas a la reconstruccion e ai pagaments deis indemnitats de guèrra. De mai, lei tensions creissentas entre Occidentaus e Sovietics menèron pauc a pauc au començament de la Guèrra Freja. Òr, en causa de sa posicion centrala entre lei dos blòts, Alemanha venguèt rapidament un deis enjòcs majors dau conflicte.
De 1949 a 1956, la rompedura entre l'Oèst e l'Èst menèt a la formacion de dos Estats alemands distints : la Republica Federala d'Alemanha (RFA) a partir dei zònas d'ocupacion estatsunidenca, britanica e francesa e la Republica Democratica Alemanda (RDA) a partir de la zòna sovietica. Vèrs 1954, lei dos Estats èran integrats dins sei blòts respectius. Lor sobeiranetat èra oficialament restaurada mai lei Quatre Poissanças gardèron sei drechs regardant lo reglament definitiu de la guèrra. En particular, Berlin demorèt devesit en quatre zònas.
Après 1956, lo statu quo se mantenguèt mai Alemanha demorèt un enjòc important de la confrontacion entre Estatsunidencs e Sovietics. En particular, en 1961, aguèt luòc la crisi de la construccion de la muralha de Berlin. Puei, dins leis ans 1980, se debanèt aquela de la crisi deis euromissils. Aqueu periòde durèt fins ai dificultats sovieticas de la fin de la Guèrra Freja. En 1990, après l'afondrament de la RDA, lei doas Alemanha foguèron oficialament reünidas e lo Tractat 2+4 organizèt l'evacuacion dei tropas d'ocupacion.
Dinastia salomoniana
La dinastia salomoniana es una dinastia d'Etiopia apareguda au sègle XIII. Dirigiguèt lo país de 1270 a 1974 franc d'un periòde d'interupcion de 1855 a 1889. Foguèt fondada per lo negus Yekuno Amlak (1270-1285) après la capitada d'un còp d'estat còntra lo darrier sobeiran de la dinastia zague. Per legitimar son poder, proclamèt èsser un descendent escondut dau rèi ebrieu Salomon e de la rèine de Saba. Aquò donèt son nom a la dinastia e una òbra literària medievala importanta foguèt redigida per donar una basa mitologica a aquelei pretencions (en particular ambé l'epopèia Kebra Negast). Lei reglas de succession au sen de la dinastia foguèron pas totjorn claras e i aguèt mai d'un cambiament de linhatge car lei successions oncle-nebòt foguèron pas raras.
Après la revolucion etiopiana de 1974, plusors membres de la dinastia foguèron arrestats e aquelei que demorèron en libertat deguèron s'exilar. Dempuei 1991, an tornarmai lo drech de viure en Etiopia e certanei son rintrats s'installar dins lo país.
Mairy-Mainville
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Mairy : Vilatge lorrain caractéristique ; en 1817, Mairy, vilatge de l'anciana província del Barrois sul Conroy aviá per annexis los molins de Mandresse, Griman,e Montauban. A aquela epòca i i aviá 359 abitants repartits dins 57 ostals.
Mainville, Vila obrièra : en 1817, Mainville, pòble de l'anciana província del Barrois. A aquela epòca i i aviá 83 abitants repartits dins 18 ostals.
La, Mairy pren lo nom de Mairy-Mainville.
Mairy : village lorrain caractéristique ; en 1817, Mairy, village de l'ancienne province du Barrois sur le Conroy avait pour annexes les moulins de Mandresse, Griman,et Montauban. À cette époque il y avait 359 habitants répartis dans 57 maisons.
Mainville, cité ouvrière : en 1817, Mainville, village de l'ancienne province du Barrois. À cette époque il y avait 83 habitants répartis dans 18 maisons.
Le 9, Mairy prend le nom de Mairy-Mainville.
Urt
Urt (Ahurti en basco, Urt en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo Baish Ador, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Que participè au Biltzar de Labord de 1763 a 1789 mes en demorant restacada judiciàriament a la senescaucia de Came. Que hè partida deu "Bascoat" dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.
Las comunas tòcatocantas que son Sent Laurenç de Gòssa dens las Lanas au nòrd, Briscós e Urcueit a l'oèst, Bardòs e Guishe a l'èst e Hasparn au sud.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Predominància lingüistica
Las duas versions de la Carte des sept provinces basques montrant la délimitation actuelle de l'euscara en dialectes, sous-dialectes et variétés (Mapa de las sèt províncias bascas que muisha la delimitacion actuala de l'euscarà en dialèctes, sos-dialèctes e varietats) dessenhadas en 1863 per lo prince Loís Lucian Bonaparte que plaçan Urt hòra de l'aira bascofòna.
Lo Recueil de linguistique et de toponymie des Pyrénées (Recuelh de lingüistica e de toponimia deus Pirenèus) realizat en 1887 per Julian Sacaze que dona per Urt ua version en gascon, compausada d'ua traduccion de dus tèxtes mitologics, puish ua lista deus microtoponimes de la comuna.
Le Recueil des idiomes de la région gasconne (Recuelh deus idiòmas de la region gascona) realizat en 1894 per lo lingüista Edouard Bourciez que dona per Urt ua version de la parabòla deu hilh prodigue traduita en gascon.
La mapa deu Pays Basque français (País Basco francés) dessenhada en 1943 per Maurice Haulon que hè paréisher la "démarcation actuelle entre la langue basque et les dialectes romans" (demarcacion actuau enter la lenga basca e los dialèctes romanics) e qu'enclutz la comuna d'Urt dens lo gascon.
Dens lo son libe Les Basques editat en 1955, lo bascològue Philippe Veyrin qu'analisa mei d'un aspects de l'istòria e de las tradicions deu Bascoat. Que presenta tanben lo limit enter lenga basca e dialècte gascon, en hasent estat de caduna de las ultimas comunas bascofònas. Qu'ajusta : « Totas aqueras localitats que sont sancerament bascas de lenga, hòra Urt e Bardòs a un cap, Mondòri a l’aute, vienudas mei qu’a miejas gasconas o biarnesas. »
Segon la Morfología del verbo auxiliar vasco (Morfologia deu vèrbe auxiliar basco) establida per Pedro de Yrizar en 1970, Urt es pas situada dens l'aira bascofòna.
Toponimia
La prononciacion qu'ei ['yrrt]. Las fòrmas ancianas que son Aurt en 1193, Hurt en 1242, Hurt (mapa deu començament deu sègle XVII, shens data, Urt (mapas de 1630, 1638, 1651), Hurt (mapa deu començament deu sègle XVIII, Urt (mapas de 1714 e de 1733).
Dauzat qu'explica Urt ei probablament aparentat au basco ur, « aiga », que seré d'origina ibèra.
J.B. Orpustan qu'explica la preséncia de a- iniciau au sègle XII dens ua atestacion e dens la fòrma basca Ahurti qu'empacha d'interpretar lo nom com urte, « aigat ». lo nom que demòra inexplicat, mès d'origina versemblablament basca, vienuda benlhèu deu basco ahur, « curat, cau », probablament au sens topografic, o auta solucion, de aur, aurki « avant, davant », benlhèu dens lo sens d'ua posicion « avant », cap a l'Ador au nòrd-èst.
Taisnières-sur-Hon
Istòria
Taisnières-Sus-Hon a mencionat l'an 1186 en tant que parròquia del décanat de Bavay. Lo abbaye de Lobbes i possedissiá de bens, dels privilègis e la collation de la curació, aital coma lo retorn de tres capèlas: la capèla Santa-Nicolas (après 1724: capèla Santa Chatharine), la capèla de Sant-Ostal e la capèla Santa-Michel a Malplaquet, bastit l'an 1600. Un castèl a existit al masatge caseriu de Surhon mas a desaparegut a una data desconeguda plan abans la Revolucion. La batalha de Malplaquet s'a desenrotllat lo 11 de setembre 1709 a l'entorn del caseriu de Malplaquet, situat sul territòri de la comuna. En 2010, en lo marc de la celebracion del tricentenaire, la municipalitat a inaugurat a Malplaquet lo Square de la Batalha de Malplaquet amb la met d'una stèle de pèira bleue. Aquel luòc, réaménagée en los ans 2003-2008, reagrupa espaci de loisirs, scenari esportiu e ostal de las associacions. Aquela darrièra acuèlh sustot l'armonia de Taisnières, una union musicala #que participa a las manifestacions oficialas e assegura divèrsas prestations en las municipalitats avoisinantes.
Un autre caseriu es la Carlotte. Pauc abans la Segonda Guèrra mondiala, la Enginy militara francesa a creat sus la crête #que va de Houdain-lez-Bavay a la Carlotte una linha de defensa anti-tank formada d'un fossé e una levada de tèrra.
En lo marc d'un nòu regroupement de municipalitats, previst pel 31 de decembre de 2011, la municipalitat a votat lo 28 de julhet de 2011 la siá preferéncia per l'adesion a l'Aglomeracion de Maubeuge.
Taisnières-sur-Hon est mentionné en 1186 en tant que paroisse du décanat de Bavay. L'abbaye de Lobbes y possédait des biens, des privilèges et la collation de la cure, ainsi que le revenue de trois chapelles: la chapelle Saint-Nicolas (après 1724: chapelle Sainte Chatharine), la chapelle de Sainte-Marie et la chapelle Saint-Michel à Malplaquet, construit en 1600. Un château a existé au hameau de Surhon mais il a disparu à une date inconnue bien avant la Révolution. La bataille de Malplaquet s'est déroulée le 11 septembre 1709 autour du hameau de Malplaquet, situé sur le territoire de la commune. En 2010, dans le cadre de la célébration du tricentenaire, la commune a inauguré à Malplaquet le Square de la Bataille de Malplaquet avec la pose d'une stèle de pierre bleue. Cette place, réaménagée dans les années 2003-2008, regroupe espace de loisirs, plateau sportif et maison des associations. Cette dernière accueille notamment l'harmonie de Taisnières, une union musicale qui participe aux manifestations officielles et assure plusieurs prestations dans les communes avoisinantes.
Un autre hameau est la Carlotte. Peu avant la Seconde Guerre mondiale, la Génie militaire française a créé sur la crête qui va de Houdain-lez-Bavay à la Carlotte une ligne de défense anti-tank formée par un fossé et une levée de terre.
Dans le cadre d'un nouvel regroupement de communes, prévu pour le 31 décembre 2011, la commune a voté le 28 juillet 2011 sa préférence pour l'adhésion à l'Agglomération de Maubeuge.
Oficier
Lo tèrme oficier (var. oficièr) designa generalament un grop de grades dins una ierarquia de tipe militar. Un oficièr es generalament cargat dau comandament d'una unitat. Pasmens, pòu tanben designar un especialista qualificat dins un domeni precís (oficièr de polícia judiciària en França... etc.). Lo tèrme es pereu utilizat au sen d'òrdres onorifics per designar certanei rengs (oficièr de la Legion d’Onor... etc.) ò per designar certanei categorias ancianas de domètges.
(801) Helwerthia
(801) Helwerthia es un asteroïde.
Comun (nocion)
Un comun es una ressorsa partejada, gerida, e mantenguda d'un biais collectiu per una comunautat; aquesta establís de règlas dins l’objectiu de lo preservar e perennizar aquesta ressorsa tot en provesissent la possibilitat e lo drech de l'utilizar per totes. Aquestas ressorsas pòdon èsser naturalas: un bòsc, un riu; o materiala: una aisina, un ostal, una centrala electrica; immateriala: una coneissença, un logicial.
Lo comun implica que la proprietat es pas concebuda coma una apropriacion o una privatizacion mas coma un usatge, çò que rejonh la nocion de possession de Proudhon dins Qu'es aquò la proprietat?. Fòra de la proprietat publica e de la proprieta privada, lo comun es una tresena via. Elinor Ostrom recebèt lo « Prèmi Nobel d’economia » per sos trabalhs sus suls bens comuns. Parla de faissèl de dreches per caracterizar la proprietat comuna.
Cal pas confondre un « commun » amb un « ben comun ». Un ben comun es quicòm qu’aparten a totes mas qu’es pas forçament gerit coma un comun ; atal, « […] l’atmosfèra aparten a totes. Es un « ben comun », mas pasmens es pas (encara) un comun. Que, malgrat unas reglementacions realizada, i a pas de govèrn permetent de gerir los efièch de sèrra e las emissions de CO2 ».
Valentín Paniagua Corazao
Valentín Paniagua Corazao (1936-2006) avocat e òme politic foguèt president de Peró entre 2000 e 2001.
Comun (nocion)
Istòria
Lo drech roman conceptualizèt los res nullius ou res extra patrimonio, objèctes juridics exteriors als biens patrimonials, en que se trobava los res publicae (lo domèni public, coma los fluvis navegables) e los res communes (los « bens [o causas] comunas » : ce qu’aparten totes, çò que nul pòt s'atribuir al prejudici d'altrú, coma los rivatges, las mars, los oceans...).
Se trapa aqueste tèrme juridic roman dins la nocion anglesa tradicionala de la « tèrra comuna » (common lands, en angl »s) que ven lo tèrme « comuns » (commons). Pasmens, se los common lands èran benlèu possedidas collectivament per una entitat legale, la corona o una persona sola, èran someses a diferentas règlas de gestion e d'usatge amb per objècte per exemple la pastura, la caça, lo talh de la fusta, l’esbrancament, la culhida de resina, etc.
Lo tèrme « comuns » dins la teoria economica modèrna venguèt a designar una font naturala o culturala accessible a totes los membres d'una societat: aire, aiga, tèrras abitablas...
L'escac dich de la « tragèdia dels comuns » es una metafòra que s’espandiguèt al començament de las sciéncias economicas, al sègle XVIII. Los primièrs escrivans e scientifics economistas sostenián la Revolucion Agricòla Britanica e las leis de la refòrma agrària èran en favor d'una proprietat unificada de la tèrra. Assajèron de se debarrassar de drechs d'usatge tradicionals dels commoners e utilizèron la tragèdia dels comuns que se trapava èsser una metafòra adaptada. Citèron entre autres la polemica d'Aristòtel contra la Polis de Platon dins lo sens ont "la proprietat de tot lo mond es la proprietat de pas degun" e respectivament "lo ben mai partejat es lo mens servat". Lo conflicte al subjècte de la dissolucion dels comuns tradicionals tenguèt un ròtle clau sus l'amenatjament del païsatge e los modèls de proprietat d'utilizacion cooperativa de las tèrras.
Mai tard, d'autres economistas, coma Elinor Ostrom en trabalhant sus la teoria de l'action collectiva e la gestion dels bens comuns e dels bens publics (materials o immaterials), e dins l’encastre de la « novèla economia institucionala », mostrèron qu'en realitat dempuuèi la preïstòria pel mond, fòrce grops umans capitèron a desvelopar de sistèmas de gestion collectiva de la fonts pas, pauc, dificilament, lentament o carestiosament renovelablas (tèrras cultivablas, fonts en caçalhas, en peissons, en fusta, e en aiga potabla ou d'assagatge per exemple). E. Ostrom foguèt en 2009, la primièra femna de recebre lo « prèmi Nobel » d'economia (amb Oliver Williamson) « per son analisis del govèrn economic, e en particular, dels bens comuns »,.
Environamentals
D’entre los comuns environamentals, e en mai dels comuns evocats per Elinor Ostrom coma los rius, los bòsques, las pasturas, las zònas umidas, se pòt considerar de comuns dich negatius. Segon lo cercaire Alexandre Monnin se pòt aplicar la nocion de comuns negatius per la gestion de las centralas nuclearas abandonadas. Aquesta nocion seriá venguda après l'accident nuclear de Fukushima.
Comuns de la coneissença
Los comuns de la coneissença puntan sus las questions del drech d’autor, d’accès al document e a l’informacion. Son a raprochar de çò que Philippe Aigrain nomena los comuns informacionals. Pasmens, lo tèrme « informacion » fa allusion a la natura immateriala del quita ben (per contraste amb los bens comuns fisics); lo tèrme « coneissença » insistís mai suls procediments intellectual e collectiu.
« ''Encadrament. Ni publics, ni privats, mas pasmens favorizant la riquesa collectiva, los comuns de la coneissença nos mòstran que se pòt concebre e organizar lo saber, l’escambi, la transmission e l’enriquiment mutual fòra de las fòrmas rigidas de la proprietat. Eritat de l’expleitacion de bens materials, lo concèpte aplicat a la gestion de l’informacion dobrís de persepectivas novèlas.'' »
Segon David Bollier, de principis generals son aplicables:
Comuns urbans
Segon Daniela Festa dins un article en licéncia creative commons paregut dins Géoconfluences, los comuns urbans designan los bens o servicis, publics o privats, que lo « caractèr comun depend de las foncions que pòdon remplir socialament ». Pòdon èsser de parcs, d’èrms, de plaças publicas, de servicis urbans, des lotjaments socials o del tractament dels degalhs. Se pòt tanben parlar de reconstitucion de bens comuns quand s'agís de tornar a d’experiéncias de partatge del passat coma lo partatge d'un forn de lenha o « mejans los rets alimentaris alternatius coma los òrts collectius ».
Sistèma organizacional
Donant qu'un comun es un sistèma que se vòl mai dobèrt possible, son organizacion serà pas la mèsma qu'un sistèma classic (mai sovent dobèrt que en interaccion amb son environament, mas sens partejar las fonts creadas). Se realiza de mecanismes especifics per facilitar la contribucion de las personas qu’aurián lo desir de contribuir al subjècte del comun (nomenadas alara contributors/triças), e pensar las règlas e lo govèrn per far lo comun resiliant (e donc la font perenna)
Territorial
Un font territoriala es un sistèma que conten diferentas fonts qui forman un ensemble. Alara ven mai pertinent de gerir aquestas fotns ensemble.
Ressorça
Se vòl mai dobèrta que possible.
Es a dire que sa gestion es transparenta e comuna en per objectiu de:
Parelh contribucion/renda
La resiliança d'un comun ven subretot de l’activitat de la comunautat, quand qualqu'un agís e produch de riquesa al subjècte d’un comun, aquesta accion es nomenada « contribucion », es la basa de la relacion de la comunautat al sujècte del comun. Quand una persona crèa de riquesa al subjècta d’un comun (contribucion) se pòtrealizar de mecanismes de « renda » pel quita subjècte. Es a dire un escambi de riquesa del comun cap a la persona; pòt èsser de manjar, d'argent, un servici, etc.
Cal saber que a vegada lo comun preferís pas retribuir sos contributors qu’aquò provocariá per exemple de tròp grossas complicacions organizacionalas, o que la comunautat que gerís lo comun vòl demorar dins un engatjament benevòl. Quinas que sián las rasons, al final se se pòt pas parlar de renda dirècta, se pòt parlar de renda implicitas. Per exemple, Wikipèdia paga pas sos redactors/riças dirèctament, mas quand se dona de temps per apondre de donadas sus la platafòrma, nos podèm profièchar de la riquesa accumulada. Donc la renda de cada contributor es d'aver una enciclopedia complèta, gratuïta e liura d’accès. En liberant la coneissença, aquò nos permet tanben d'utilizar la coneissença liberada pels autres.
Contribucion
Per realizar un sistèma eficaç de contribucion, cal far que la font siá partejada, accessibla e apropriabla pel mai grand nombre. L'important es d'aver una font dobèrta.
Guilhèm de Gellona
Filh de Teodoric, comte d'Autun e duc de Borgonha, èra per sa maire Aula (o Alda), felen de Carles Martèl e doncas cosin de Carlesmanhe, que  li transmètet lo comtat de Tolosa amb títol de duc, en 781 quand creèt lo ducat d'Aquitània. Après 781 foguèt conselhièr de Loís lo Piós. La region tolosana s’espandissiá al sud dels Pirenèus fins a Septimània e Gotia, que dins las annadas seguentas tombèron jos la dominacion dels francs. Portava doncas lo títol de duc, mas tanben lo de marqués per las tèrras frontalièras. En 785 ajudèt a la a la conquista de Girona e d'autres endreches de Gotia. En 790 succediguèt a Corson coma comte de Tolosa e cediguèt l'administracion d'unes comtats al seus filhs: Rasés e Conflent a Berà, Rosselhon a Gaucèlm e probablament d'autres comtats a Adalem. En 791 combatèt los bascos. En 793 foguèt derrotat pels arabis sus Orbièl, mas aquestes darrièrs se deguèron retirar fins en Cerdanha. En 801 participèt a la conquista de Barcelona, amb Ademar de Narbona, Berà e d'autres.
De son primièr maridatge amb Cunegonda d'Austràsia nasquèron:
D’un segond maridatge amb Guitborga naisseràn
En 804 se retirèt al monastèri d'Aniana, puèi en 806 fondèt l'abadiá de Gellone, a l'ora d'ara Abadiá de Sant Guilhèm dau Desèrt.
Wilhelm Keitel
thumb|right|Wilhelm Keitel en [[1942.]]
Wilhelm Keitel (22 de setembre de 1882, Helmscherode - 16 d'octòbre de 1946, Nuremberg) es un manescau alemand de la Segonda Guèrra Mondiala e un dignitari important dau III Reich.
Comandant de batariá durant la Premiera Guèrra Mondiala, demorèt dins l'armada alemanda après 1918 onte participèt ais operacions de rearmament secrètas de la Republica de Weimar. Favorable ai nazis tre 1933, obtenguèt rapidament de promocions après la presa dau poder d'Adolf Hitler. En 1938, foguèt nomat cap de l'Estat-Major de la Wehrmacht. Pasmens, aquela nominacion s'explica benlèu per sa feblessa de caractèr que permetiá a Hitler de contraròtlar pus aisament l'armada alemanda. D'un biais generau, Keitel s'opausèt a l'intrada en guèrra d'Alemanha e ais accions pus riscadas ordonadas per lo Führer. En 1941, signèt divèrsei decrèts permetent ai soudats alemands d'executar de civius sospichats de sostenir lei movements de partisans (13 de mai) ò permetent de fusilhar dirèctament lei comissaris politics sovietics (6 de junh). En setembre de 1942, s'opausèt tornarmai ai projèctes d'Hitler dins la region de Caucàs. Pasmens, après aquela disputa, arrestèt de criticar lei decisions d'Hitler e signèt sensa discutir totei leis òrdres. En mai de 1945, signèt la capitulacion deis armadas dau Reich.
Après la guèrra, foguèt rapidament arrestat per leis Aliats (13 de mai de 1945). Au Procès de Nuremberg, foguèt accusat de crimes e complòt còntra la patz, de crimes de guèrra e de crimes còntra l'Umanitat. Assaièt de se presentar coma un simple militar que deviá seguir leis òrdres mai aquela defensa convencèt pas lo tribunau. Foguèt condamnat a mòrt a l'unanimitat.
Trauc negre
Un trauc negre es una region de l'espaci temps que sa gravitat empacha tota forma de matèria o de raionament de s'escapar. La teoria de la relativitat generala predís qu'un objècte amb una massa pron importanta es capable de deformar l'espaci temps e de formar un trauc negre. A l'entorn, una superficia, dicha orizont deis eveniments, es definida matematicament per la zòna ont un objècte o un rai serà irresistiblament atirat per la gravitat dau trauc negre. Es dich "negre" perqué l'orizont deis eveniments rebat ges de raionament e apareis donc totalament negre.
Lo concèpte d'un objècte tant massiu que la velocitat de liberacion sigue superiora a la velocitat de lutz foguèt estudiat per lo premier còp au sègle XVIII per John Michell e Pierre-Simon de Laplace. Au sègle XX, l'idèa foguèt tornarmai estudiada per Karl Schwarzschild en 1916 ambé la teoria de la relativitat generala. Sei resultats foguèron lòngtemps considerats coma una curiositat matematica fins ais annadas 1960. Vèrs aqueu periòde, lo desvolopament de l'estudi teoric mostrèt que lei traucs negres èran un tipe de solucions genericas de la relativitat generala. De mai, la descubèrta per leis astronòms d'estèlas de neutrons suscitèt un reviure d'interés per l'estudi deis afondraments gravitacionaus.
Lei traucs negres de massas estellaras se formarián durant l'afondrament d'estèlas a la fin de son cicle de vida. Après sa formacion, lo trauc negre pòu contuniar de créire ne'n absorbent de matèria situada dins seis environs. L'existéncia de mecanismes de fusion de trauc negre es admesa permetent d'explicar l'existéncia de traucs negres que sei massas van d'unei desenaus a unei milions de massas solaras. A l'ora d'ara, se considera generalament que lo centre de la màger part dei galaxias es ocupat per un trauc negre supermassís.
Pasmens, maugrat son caractèr invisible, lo trauc negre es capable d'interagir ambé lei còrs e lo raionament de seis environs. La matèria qu'es atirada vèrs lo centre dau trauc negre forma generalament un disc d'acumulacion que tèn una temperatura auta en causa dei tuerts entre particulas e donc un raionament fòrça important. Una autra forma d'interaccion es la consequéncia de l'influéncia de la gravitat dau trauc negre sus d'objèctes vesins. Aquò permet generalament ais astronòms de calcular la massa dau trauc negre.
Desvolopament de la nocion de trauc negre
Lo premier que la formulèt foguèt lo geologòg e astronòm amator anglés John Michell dins un article mandat en 1783 a la Royal Society. I explicava que, maugrat l'aspèct negre e donc invisible d'aquelei còrs, èra possible de'n detectar la preséncia gràcias ais interaccions gravitacionalas. Pasmens, sa teoria aguèt gaire d'ecò.
En 1796, l'idèa foguèt tornarmai desvolopada per Pierre-Simon de Laplace dins son libre Exposition du Système du Monde (en occitan « Exposicion dau Sistèma dau Monde ») : ''« Un astre luminós, de la mema densitat que la Tèrra, e que son diamètre serà 250 còps pus grand que lo Soleu, permetriá pas, en vertut de son atraccion, a sei rais de venir fins a nosautres. Es donc possible que lei còrs luminós pus grands de l'Univèrs pòscan, per aquela rason, èstre invisibles »''. Dins aquò, coma per Michell, aquela teoria suscitèt lo scepticisme dei contemporanèus. De mai, au començament dau sègle XIX, leis experiéncias de Young e Fresnel entraïnèron l'abandon de la teoria corpusculara. Ansin, a partir de la tresena edicion de son libre, Laplace levèt son passatge sus lei traucs negres e lo concèpte foguèt oblidat fins au sègle XX.
L'apòrt de la relativitat generala
La publicacion en 1915 de la teoria de la relativitat generala per Albert Einstein modifiquèt prefondament la concepcion classica de la gravitacion e dei proprietats de l'estructura de l'Univèrs. D'ara endavant, l'espaci es plus considerat coma una entita absoluda mai coma una estructura sopla deformada per la matèria car lo temps e son debanament son afectats per la preséncia de matèria. De mai, la complexitat deis equacions de la relativitat generala èra tant malaisada de resòuvre qu'Einstein espereu foguèsse sceptic quant ai possibilitats de'n trobar de solucions exactas. Pasmens, solament quauquei mes après la publicacion de la teoria, lo fisician alemand Karl Schwarzschild capitèt de calcular una solucion capabla de descriure lo camp gravitacionau exterior d'una distribucion de massa de simetria esferica. Aquela solucion podiá tanben èstre utilizada en l'abséncia de matèria : existía totjorn un camp gravitacionau, que son comportament èra similar a aqueu de la gravitacion universala, mai au centre de la distribucion de massa se situava un ponch, dich singularitat gravitacionala a l'ora d'ara, onte la gravitacion èra infinida. A l'entorn d'aqueu ponch, se troba tanben una zòna onte certanei paramètres de descripcion dau camp gravitacionau èran plus definits. Aquò es lo modèl utilizat per descriure un trauc negre mai, a l'epòca, Einstein e Schwarzschild consideravan aqueu ponch coma solament matematic e non fisic. Pasmens, en 1921, Paul Painlevé e Allvar Gullstrand mostrèron, d'un biais independant l'un de l'autre, qu'aquela zòna corresponguèsse a un orizont deis eveniments. Es a dire una zòna qu'es pas possible de quitar son interior un còp qu'un objècte i es rintrat. Dins aquò, la nocion de trauc negre, meme se va conóisser de desvolopaments importants fins a la Segonda Guèrra Mondiala, demorèt magerament una curiositat matematica.
A la fin deis annadas 1920, lo fisician indian Subrahmanyan Chandrasekhar donèt la premiera aplicacion dau concèpte a un objècte vertadier. D'efèct, mostrèt qu'en delà d'una massa critica, un objècte astrofisic qu'es pas lo sèti de reaccions nucleras pòu s'afondrar vèrs son centre sota l'efèct de sa gravitat car ges de fòrça pòu alora s'i opausar. Lo fach que Chandrasekhar assaièsse d'aplicar sa teoria a una naneta blanca entraïnèt lei criticas d'Arthur Eddington e una controvèrsa a prepaus de la talha maximala d'aqueu tipe d'estèlas. Se sap a l'ora d'ara que l'afondrament d'una naneta blanca s'acabèt per una supernova de tipe Ia e non per la formacion d'un trauc negre. En revènge, lo rasonament de Chandrasekhar permet d'explicar la formacion d'un pulsar, objècte desconegut dei scientifics durant leis annadas 1920.
L'existéncia dei pulsars, o estèlas de neutrons, foguèt prevista pendent leis annadas 1930 per Fritz Zwicky. Robert Oppenheimer e Hartland Snyder calculèron alora la massa maximala en delà d'aquela, lei pulsars deguèsson s'afondrar sota l'efèct de la gravitacion desvolopant donc tornarmai l'idèa de trauc negre. Dins aquò, lo movement conoguèt un aplant provisòri a la seguida d'un article d'Albert Einstein publicat en 1939 mostrant l'absència de sens fisic dei « singularitats de Schwarzschild ». En causa de l'influéncia de son autor e de la guèrra, leis arguments presentats dins l'article serán solament refutats dins leis annadas 1960 durant un periòde que va veire l'acceptacion de l'existéncia dei traucs negres e la mesa en forma dei teorias regardant lo subjècte.
La mesa en forma de la teoria e son acceptacion
thumb|right|Retrach de [[John Wheeler (1911-2008) que foguèt l'inventor dau tèrme « trauc negre » en 1967.]]
Après 1945, lo concèpte de trauc negre foguèt tornarmai estudiat a partir deis annadas 1960. Pasmens, au contrari deis annadas 1920, la generacion novèla d'astrofisicians considerava plus necessàriament lo concèpte coma solament teoric dempuei la descubèrta dei premiereis estèlas de neutrons a partir de 1967. De mai, leis arguments de l'article d'Einstein foguèron refutats per un ensems de trabalhs sus lei singularitats, especialament aquelei de Stephen Hawking e de Roger Penrose. Lei traucs negres venguèron pauc a pauc d'objèctes astronomics vertadiers e lo tèrme foguèt creat en 1967 per John Wheeler. La descubèrta en 1971 dau sistèma X Cygnus X-1 acabèt aquela evolucion e prepausèt lo premier candidat a l'estatut de trauc negre.
Dempuei la fin dau sègle XX, leis observacions de sistèmas astrofisicas considerats coma de traucs negres son mai e mai nombrosas e divèrsei classas de traucs negres son definidas segon la talha o l'origina de l'objècte. Enfin, venguèron un objècte major d'estudis per lo desvolopament o la confirmacion de modèls de descripcion de l'Univèrs.
Proprietats e estructura
Lo teorèma de calvicia mostra qu'après sa formacion un trauc negre a solament tres proprietats fisicas independentas que son sa massa, sa carga e son moment angular. Aquelei proprietats son especialas car se pòdon mesurar dempuei l'exterior d'un trauc negre. Per exemple, un trauc negre cargat va replegar o atirar una carga d'un biais similar a un objècte ordinari tenent una carga similara. En revènge, lo rèsta dei proprietats de la matèria composant un trauc negre es desconegut après son intrada dins l'orizont deis eveniments. L'estructura d'un trauc negre es donc mau conegut e devesida entre tres o cinc zònas principalas, mai o mens teoricas, que son :
Proprietats fisicas e classificacion dei traucs negres
Un trauc negre tèn donc tres paramètres observables que son sa massa M, sa carga electrica Q e son moment angular J. Existís una inequacion, exprimida en unitats de Planck, que permet de definir l'ensems teoric dei valors possiblas per la carga electrica e lo moment angular en foncion de la massa : Coma la massa es necessariàment positiva, se pòu definir una premiera classificacion formada per quatre familhas de traucs negres teorics segon lei valors adoptadas per lei dos autrei paramètres : Pasmens a l'ora d'ara, se conois ges de mecanismes permetent de formar un objècte compacte tenent una carga siginicativa. Lei grops de Reissner-Nordström e de Kerr-Newman son donc considerats coma teorics e non fisics. Lei modèls possibles son donc aquelei de Kerr e de Schwarzschild. Lo premier es lo pus important car la matèria atirada per lo trauc negre dèu formar un disc d'acumulacion en rotacion. Va donc comunicar un movement au trauc negre que va intrar tanben en rotacion. Lo modèl de Kerr es donc lo tipe unic de trauc negre que leis astronòms pensan descubrir. Pasmens, se considera possible de trobar de trauc negre amb un movement de rotacion fòrça feble que serán pròche dau modèl de Schwarzschild.
Orizont deis eveniments
La formacion d'un orizont deis eveniments es una caracteristica de l'aparicion d'un trauc negre. Sa forma es esferica per un trauc negre que serà pas en rotacion e quasi esferica per un trauc negre en rotacion. Sa talha es definida per lo rai de Schwarzschild. Es un limit de l'espaci temps que permet solament lo passatge de la matèria o d'un raionament vèrs lo trauc negre. Un còp l'orizont deis eveniments passat, pòu solament se dirigir mai e mai vèrs lo centre dau trauc negre e ren pòu ne'n sortir. En causa d'aquela proprietat, lo rai de l'orizont deis eveniments es de còps definit coma lo rai dau trauc negre.
Coma tot objècte qu'intra dins lo trauc negre aumenta la massa d'aqueu darrier, lo rai de l'orizont aumenta tanben pauc a pauc dins lo corrent de la creissança dau trauc negre. Pasmens, la matèria situada entre l'orizont es pas immediatament absorbida per la superficia dau trauc negre e es donc totjorn somesa ai lèis de la mecanica quantica. Ansin, lo fisician Stephen Hawking a demostrat que l'orizont deis eveniments pòu tanben èstre lo sèti de mecanismes de creacion de parèus particula/antiparticula que van entraïnar pauc a pauc una pèrda de massa dau trauc negre puei son evaporacion.
Singularitat
Lo centre dau trauc negre es definit per la relativitat generala coma una singularitat gravitacionala, es a dire una region de l'espaci temps que sa corba es infinida. Per una trauc negre pas en rotacion, serà un ponch e per un trauc negre en rotacion, serà un anèu situat au centre e dins lo plan de rotacion. Dins lei dos cas, la singularitat tèn un volume nul e assosta tota la massa dau trauc negre. Sa densitat es donc logicament infinida.
En causa de sa posicion au centre de l'orizont deis eveniments, la singularitat pòu pas èstre observada. De mai, l'existéncia dei singularitats es generalament considerada coma la demonstracion dei limits dei teorias scientificas actualas per descriure l'Univèrs. S'espera qu'una teoria unificada entre la relativitat generala e la mecanica quantica serà capabla d'eliminar aquelei singularitats.
Esfèra de fotons
L'esfèra de fotons es la region onte lei fotons atirats per la gravitat dau trauc negre son en orbita a l'entorn d'aqueu darrier. Per un trauc negre de massa M, tèn una forma esferica que son rai es definit per : Leis orbitas d'aquelei fotons son fòrça inestablas. Ansin, una perturbacion menora pòu modificar sei trajectòrias e permetre la liberacion d'un foton o sa casuda vèrs l'orizont deis eveniments. L'origina dei fotons de l'esfèra pòu èstre la captura de rais electromagnetics per la gravitat o la produccion locala per la matèria caufada durant sa casuda.
L'existéncia d'una esfèra de fotons es pas una caracteristica especifica dei traucs negres. D'autrei còrs massís e pichons, coma d'estèlas de neutrons, son tanben capables de presentar aqueu fenomèn.
Ergosfèra
thumb|right|Esquema de l'ergosfèra d'un trauc negre a respèct de l'orizont deis eveniments.
Disc d'acrecion
thumb|right|Representacion d'artista dau disc d'acrecion (en blau) d'un trauc negre absorbent la matèria d'una estèla.
Un disc d'acrecion es una estructura formada per la matèria en orbita a l'entorn dau trauc negre e atirada vèrs l'orizont deis eveniments. Aquela formacion es pas tipica d'un trauc negre car d'autrei còrs coma una naneta blanca o una estèla en formacion pòdon lo presentar. En causa dei constrenchas gravitacionalas presentas dins leis environs d'un trauc negre, la temperatura dau disc es fòrça importanta e la matèria formant lo disc va emetre de raionaments X o gamma fòrça importants.
Afondraments gravitacionaus
Per l'astrofisica, un trauc negre se pòu considerar coma l'estadi ultime d'un afondrament gravitacionau. Dos estadis de compacitat de la matèria lo precedisson dins lei nanetas blancas e leis estèlas de neutrons. Dins lo premier cas, es la pression de degeneracion deis electrons que permet d'assegurar l'equilibri de l'estèla. Dins lo segond, es l'interaccion fòrta que lo permet. La formacion d'un trauc negre se debana quand la fòrça de gravitat es pron granda per despassar l'efèct de la pression. Aquò a luòc quand la massa de l'estèla d'origina despassa una massa critica. Dins aqueu cas, i a plus de fòrça coneguda que sigue capabla d'assegurar l'equilibri e lo centre de l'estèla va totalament s'afondrar.
Pasmens, en fòra de la fin de vida d'una estèla pron massiva, d'autrei cas teorics son egalament capables de causar un afondrament gravitacionau. D'efèct, se pòu imaginar de mecanismes de fusion d'estèlas de neutrons o d'acrecion de matèria per una estèla de neutrons unica. Coma aquelei còrs tènon ja una massa importanta compactada dins un espaci feble, se pensa qu'un apondon de matèria pòu permetre de despassar la massa critica e entraïnar l'afondrament gravitacionau. Dins aquò, maugrat la possibilitat teorica, aquelei cas devòn èstre fòrça rars.
Creissença
Un còp format, un trauc negre pòu contuniar de créisser gràcias a l'absorcion de matèria o de raionament suplementaris. Dos fònts principalas semblan existir. La premiera es formada per lo gas o la poussa interestelars e lo raionament galactic. Aquò sembla èstre la fònt principala de massa de la màger part dei traucs negres, compres lei traucs negres supermassís. La segonda permet d'explicar la formacion dei traucs negres pus importants gràcias a la possibilitat de fusionar amb un autre objècte astronomic coma una estèla, una estèla de neutrons o meme un autre trauc negre. Fòrça rar, aqueu darrier procediment de fusion permetriá d'accelerar rapidàment la créissança d'un trauc negre e permetriá de descriure la formacion dei traucs negres supermassís au començament de l'Univèrs.
Evaporacion
En 1974, Hawking a mostrat, en teoria, que lei traucs negres son pas totalament negres e que pòdon emetre de particulas. Ansin, sensa apodon de matèria o de raionament sufisent, un trauc negre podriá s'evaporar pauc a pauc en causa de l'emission d'aquelei particulas. Dins leis annadas seguentas, aqueu resultat foguèt confirmat per d'aprochas diferentas e lo raionament emés per un trauc negre foguèt dich raionament Hawking. D'origina quantica, l'intensitat d'aqueu raionament seriá d'aitant mai febla que la massa au trauc negre es importanta. La consequéncia es que la durada de vida d'un trauc negre seriá donc d'aitant mai granda que sa massa seriá granda.
A l'ora d'ara, aquela teoria es pas confirmada en causa de la dificultat de detectar de traucs negres dins l'Univèrs. Pasmens, gràcias au desvolopament d'accelerators de particulas pus poderós, seriá possible de crear de micro traucs negres. En causa de lor massa limitada, lo fenomèn d'evaporacion devriá entraïnar lor disparicion au bot de quauquei desenaus de segondas.