cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Joan Osborne
right|thumb|250px|La cantaira americana Joan Osborne sus l'empont en 2009 Joan Osborne, nacuda lo 8 de julhet de 1962 a Anchorage dins lo Kentucky (Estats Units), es una compositritz, autora e cantaira anglofòna de country rock. Foguèt revelada per sa cançon One of us, tube planetari en 1996 e cançon devenguda culta de las annadas 1990, a títol d'exemple aquesta cançon figura sus la benda sonòra del filme american de 2003 Bruce Almighty, çò qu'es la pròva qu'es una cançon passada dins la cultura populara.
Portomarín
Portomarín es un municipi de la província espanhòla de Lugo e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Sant Antonin (Val Susa)
Sant Antonin (Sant Antonin en piemontés, Sant'Antonino di Susa en italian) es una comuna italiana de la Ciutat Metropolitana de Turin, dins la region de Piemont.
Confronta las comunas de Condove, Borgone Susa, Villar Focchiardo, Vaie, Coazze
Eric Aubier
Eric Aubier qu'ei un trompetista francés vadut en 1960 ; eslhève de Maurici André au Conservatòri de París e, aus 16 ans que ho lo mei joen trompetista diplomat per aquesta institucion.
En 1979 qu'entrè a l'Opèra de París com solista e desempuish que persegueish ua carrièra internacionau de solista e de creator d'òbras contemporanèas compausadas per eth.
Gripport
Gripport es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
Gripport Es la primièra municipalitat meurthe-e-mosellane sul marge esquèrre de la Moselle quand lo riu abandona los Vòges.
Gripport est la première commune meurthe-et-mosellane sur la rive gauche de la Moselle quand la rivière quitte les Vosges.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Pixies
right|200px|thumb|Pixies sus l'empont en 2004. Frank Black a esquèrra, Kim Deal a drecha
Pixies [ˈpɪksiz] (Las Fadas, o Los Fadets) es un grop anglofòn de ròck independent american, originari de Boston dins lo Massachusetts (Estats Units).
Format en 1986, lo grop se separa en genièr de 1993 : a n'aquel periòde, la bassista dels Pixies, Kim Deal, comença d'aver de succès ambe son pròpri grop que n'es la cantaira e guitarrista, The Breeders, que privilegia logicament al detriment dels Pixies que n'es pas qu'una simpla musiciana.
Los Pixies se tornan formar en 2004.
Los Pixies an agut pauc de succès als Estats Units, malgrat que grop sia emblematic de la scèna ròck locala de Boston. Per contra, son venguts plan populars en Euròpa.
La musica de Pixies s'inspira del punk ròck e de la surf music de las annadas 1960. Las cançons son escrichas per Black Francis, lo cantaire e guitarrista del grop. Sos tèxtes son escurs e sovent surrealistes.
Lo grop a pr'aquò agut d'influéncia sul mitan del ròck independent american de la debuta de las annadas 1990, e aital es considerat coma l'un dels genitors del movement grunge. D'alhors, lo menaire del grop Nirvana, Kurt Cobain, cita los Pixies demest las influéncias principalas de son grop.
La cançon la mai coneguda de Pixies es probablament Where Is My Mind?. Enregistrat en 1988, Where Is My Mind? es devengut un tròç culte del ròck de las annadas 2000 ambe lo filme de 1999, Fight club, dins lo qual se pòt ausir. Es tanben una cançon represa sovent sus l'empont per Placebo.
Energia sorna
L’energia sorna es una forma d'energia ipotetica qu'emplís uniformament tot l'Univèrs e qu'es dotada d'una pression negativa. Aquò li dòna l'aspèct d'una fòrça gravitacionala repulsiva. Son existéncia dins lei modèls cosmologics pus recents es venguda necessària per explicar l'acceleracion de l'expansion de l'Univèrs descubèrta en 1998.
Segon lei darriereis estimacions, representariá aperaquí 68% de la densitat d'energia totala de l'Univèrs e seriá a l'origina de l'acceleracion de l'expansion de l'Univèrs. A tèrme, la repulsion entraïnada per aquela fòrça podriá venir pus importanta que leis interaccions permetent de mantenir ensems lei constituents de la matèria. Segon aqueu scenari, dich Big Rip, aquò es susceptible d'estraçar la matèria e, benlèu, l'Univèrs eu meteis.
Gastrotricha
Anatomia
Los gastrotriches son d'animals pichons que despassan pas 4 mm de long, amb simetria bilaterala, recobèrts d'una cuticula ornamentada mas non quitinosa. En defòra de lor farinx e de lor tube digestiu complet, an pas que de protonefridias, i a ni sistèma respiratòri, ni sistèma circulatòri. Per contra, lor sistèma nerviós es plan desvolopat amb un sistèma de sedas sensorialas.
Classificacion
Se ne còmpta environ 430 espècias en dos òrdres.
Ecologia
Animals marins o dulçaquicòlas dels intersticis dels depaus sedimentaris.
Palhier
Palhier (en italian, Pagliero) es una anciana comunautat de la Val Maira, dins las Valadas occitanas. La es aüra una fraccion de la comuna de Sant Damian dins la província de Coni e la region de Piemont de l'estat italian. Es tanben una parròquia de las doas glèisas (Sant Antòni, l'anciana, e Sant Joan Baptista, la nòva) dins la diocèsi de Saluças.
Istòria
La primièra mencion de Paliarum la es de 1028, dins la charta de fondacion de l'abadiá de Carmanhòla. En 1716 es fusionaa amb Sant Damian.
Quiroga
Quiroga es un municipi de la província espanhòla de Lugo e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Palhier
Istòria
En 1931 la borjaa la aviá 902 abitants.
Manso
Barghjana en còrs (Manso en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega‎ e la region de Corsega.
Sud-Africa
Sud-Africa es coneguda per sa diversitat de culturas e de lengas. Onze lengas oficialas son reconegudas dins la constitucion. Doas d'aquestas lengas an una origina europèa: l'afrikaans, lenga eissida principalament del neerlandés qu'es parlat per la majoritat dels blancs e dels coloured (personas d'originas etnicas mescladas), e l'anglés sud-african. Se l'anglés ten un grand ròtle dins la vida publica e comerciala, es sonque la cinquena lenga parlada a l'ostal
Manso
Istòria
Çò Filosorma (Falasorma) Es un luòc cargat d'istòria d'aquelas bergers del Niolu #que, a la longitud dels sègles, l'an façonné o poblat al ritme de la transhumance. Region désertifiée a causas de la malaria e de frequentas incursiós barbaresques, i aviá pas luòcs viscuts pendent sègles. La municipalitat a #èsser creada l'an 1864, al meteis temps qu'aquela de Galéria, a partir de territòris de Calenzana. L'istòria de la municipalitat es doncas recenta.
Sud-Africa
Toponimia
Sud-Africa ten onze lengas oficialas. Lo nom oficial de l'Estat, "Republica de Sud-Africa", dins las onze lengas oficialas es:
Preïstòria
La Preïstòria sud-africana es fòrça mau coneguda en causa de l'abséncia de documents escrichs e de la manca de recèrcas paleontologicas ò arqueologicas. Dins aquò, lo platèu sud-african èra demorat per d'ominids dau genre Australopithecus i a 2,5 milions d'annadas. Homo sapiens sembla arribar dins la region i a 100,000 ans.
Manso
Istòria
Le Filosorma (Falasorma) est un lieu chargé d'histoire de ces bergers du Niolu qui, au long des siècles, l'ont façonné ou peuplé au rythme de la transhumance. Région désertifiée à causes de la malaria et de fréquentes incursions barbaresques, elle n'avait pas lieux habités durant des siècles. La commune a été créée en 1864, en même temps que celle de Galéria, à partir de territoires de Calenzana. L'histoire de la commune est donc récente.
Sud-Africa
Preïstòria
I a 40,000 ans, lo territòri sud-african èra poblat per de caçaires culheires proto-khoisans. Lei sites principaus d'aqueu periòde (Blombos, Diepkloof e Border Cave) mòstran lo mestritge progressiu dei tecnicas de l'Edat de la Pèira e l'emergéncia d'una cultura litica (pinturas rupèstras, objèctes decorats...). A cha pauc, lei Khoisans se devesiguèron entre dos ensems diferents. Dins lei regions de clima mediterranèu situadas lòng dau litorau sud, se formèt una societat de norriguiers (dichs Khoikhoi) organizats en clans eissits d'un rèire comun. Dins lo rèsta, lei caçaires cuelheires (dichs San) formant de comunautats pichonas contunièron de dominar.
Lei migracions bantos
Lei Bantos comencèron d'arribar en Africa Australa a partir dau millenari I ap. JC. Sa penetracion foguèt fòrça progressiva e prenguèt l'aspèct de migracions successivas : d'un biais regular, leis abitants d'un vilatge lo quitavan per ne bastir un novèu pus luench. En causa de la geografia, lei migracions bantos donèron rapidament naissença a doas brancas distintas : Lei Bantos formavan una societat ierarquizada qu'aviá lo mestritge de l'agricultura, dau norrigatge e de la metallurgia dau fèrre. Lo contacte ambé lei Khoisans foguèt generalament ostil, especialament dins lei regions onte lei caçaires cuelheires atacavan lei tropèus. Pasmens, dins de circonstàncias mau conegudas, lei Bantos assimilèron pauc a pauc lei Khoisans.
Au sègle XVIII, lei Bantos arribèron lòng dei territòris tenguts per lei colons olandés de l'escala dau Cap (fondada en 1652). Aquò entraïnèt un blocatge dei migracions dei Bantos dau litorau vèrs l'oèst. La societat banto intrèt donc lentament en crisi car son foncionament necessitava de migracions regularas per limitar la pression demografica. Ansin, a la fin dau sègle, un equilibri precari devesiá lo territòri sud-african entre :
Lei Guèrras Cafras
Installats au sud, lei Xhosa foguèron rapidament afectats per una crisi demografica grèva en causa de sa proximitat ambé lei territòris tenguts per lei colons. L'expansionisme dei dos camps foguèt a l'origina de nòu conflictes (dichs Guèrras Cafras) que se debanèron de 1779 a 1878. Venceires còntra leis Olandés, lei Xhosa esprovèron de dificultats pus importantas còntra lei Britanics (qu'avián pres la colonia dau Cap). En 1812, deguèron definitivament abandonar la riba drecha de la Fish River. Puei, en 1847, la frontiera reculèt tornarmai au nivèu dau riu Kei. Après una desfacha novèla en 1854, lei Xhosa seguiquèron lei profecias de la preiressa Nongqawuse : afirmava que faliá destrurre lei tropèus e lei recòltas per obtenir una intervencion divina que deviá negar lei Blancs dins la mar. Sei conseus foguèron aplicats en 1857 e entraïnèron una famina que rompèt la poissança dei Xhosa (40,000 mòrts, 30,000 refugiats dins la colonia dau Cap). Aquò liberèt d'un còp un important territòri qu'atisèt leis ambicions territòrialas dei pòbles locaus e deis Europèus.
L'expansion zolo e lo Mfecane
Dins lo corrent deis annadas 1810, mai d'un conflicte opausèt lei tres grops principaus que s'èran formats au sen dei Nguni dau Nòrd (lei Mthethwa, lei Ndwandze e lei Ngwane). S'acabèron per l'emergéncia dei Zolos (un pòble nguni) dirigits per Shaka (1816-1828). Aqueu rèi fondèt un reaiume poderós entre lei rius Pongola e Tugela e lo dotèt d'una armada ben disciplinada e entraïnada de 40,000 òmes. L'utilizèt per atacar lei pòbles vesins entraïnant un periòde de trèbols fòrça importants dich Mfecane.
Lo Mfecane foguèt marcat per una tiera de guèrras saunosas e per de desplaçaments de populacions entieras. D'efèct, plusors caps s'inspirèron dau modèl de Shaka per assaiar de fondar de reaiumes novèus. Ansin, un cap zolo dich Mzilikazi fondèt lo reiaume dei Ndebele dins l'Aut Veld e lei Ndwandze de Shoshangane creèron lo Reiaume de Gaza au nòrd dau Reiaume Zolo. Aquelei guèrras de conquista entraïnèron la fugida de mai d'un pòble coma lei Tswana ò lei Sotho dau platèu interior. S'enfugiguèron vèrs l'oèst (ont ataquèron lei San) ò dins de refugis naturaus (coma una branca dei Sotho a l'origina dau Lesotho actuau).
Lo periòde olandés
En 1652, la Companhiá neerlandesa deis Índias orientalas (VOC) decidèt d'installar una escala en Africa Australa per i permetre l'avitalhament de sei naviris durant lo viatge entre Euròpa e Java. Fondèt donc Lo Cap e i installèt de colons cargats de produrre de bens agricòlas per lei naviris. Rapidament, una societat coloniala fòrça estratificada se formèt dominada per lei foncionaris de la VOC e per lei burglers qu'èran de païsans proprietaris de tenements. D'esclaus originaris de Moçambic ò de Madagascar foguèron importats per servir de man d'òbra e ocupèron lei classas pus bassas.
A la fin dau sègle XVII, la populacion de l'escala aumentèt gràcias a l'arribada d'imigrats europèus (principalament d'eiganauds francés) e lo caractèr esclavagista dau Cap se confiermèt. En parallèl, de colons ostils ai reglaments estrictes de la VOC se dispersèron dins lei regions interioras per s'afranquir de l'autoritat de la Companhiá. Dichs trekkers, se dirigiguèron vèrs l'èst e sometegèron lei Khoikhoi gràcias a la superioritat de seis armas avans de se turtar ai Xhosa lòng de la Fish River. Au nòrd dau Cap, s'assemblèron de comunautats mixtas formadas d'esclaus en fugida, de Khoikhoi, de mestís ò de condamnats. Dichs Griqua, adoptèron lo neerlandés coma lenga e venguèron una poissança militara que participèt activament ai guèrras de conquistas dau Mfecane.
La formacion de la colonia dau Cap
En 1795, dins lo corrent dei guèrras revolucionàrias, Lo Cap foguèt ocupat per lei Britanics. Puei, Londres annexèt la region en 1814 e li donèt l'estatut de colonia de la Corona. Sièis ans pus tard, per protegir lei territòris a l'oèst de la Fish River, lo govèrn britanic i mandèt 5,000 colons. Aquò entraïnèt la formacion de doas comunautats distintas de Blancs : aquelei d'origina britanica e aquelei d'origina olandesa (dichs Boers ò Afrikaners). De tensions leis opausèron rapidament a prepaus de l'esclavatge e de missionaris britanics menèron de campanhas virulentas còntra lei practicas dei burglars. En 1833, la metropòli decidèt ansin d'abolir l'esclavatge dins la colonia entraïnant la partença de miliers d'Afrikaners vèrs l'èst.
Lo Grand Trek
thumb|right|Africa Australa durant lo periòde dau Grand Trek.
Lei Britanics assaièron de s'opausar a la formacion d'estats afrikaners independents. Per aquò, fondèron la colonia de Durban en 1843. Puei, menèron una politica de raprochament ambé lei pòbles indigèns tocats per lo Mfecane. Inicialament, aquel esfòrç diplomatic donèt ges de resultat car la poissança encara limitada de la colonia dau Cap permetiá pas ai Britanics d'intervenir dins lei regions interioras. Pasmens, dins lo corrent deis annadas seguentas, favorizèt largament la penetracion de l'influéncia britanic e l'isolament dei republicas boers.
L'autonòmia dei colonias britanicas
En 1853, la colonia dau Cap recebèt un estatut d'autonòmia e foguèt dotada d'una assemblada elegida au sufragi censitari. En 1872, l'autonòmia foguèt renfòrçada e la colonia obtenguèt lo self-government que li permetiá de formar lo sieu govèrn. Après l'installacion de colons europèus suplementaris, la populacion de la colonia agantèt 480,000 abitants en 1865 (37% de Blancs, 41% de Cape Coloured descendents d'esclaus ò de mestís e 22% d'indigèns). La produccion de lana èra la basa de l'economia.
Lei missions de Livingstone
A partir deis annadas 1850, lo Reiaume Unit comencèt de renovelar sei liames ambé lei pòbles indigèns per empachar l'extension dei republicas boers. L'explorator escocés David Livingstone tenguèt un ròtle pionier dins aquela politica. En 1851, agantèt lo Reiaume dei Lozi (dins la vau auta de Zambèzi). Puei, explorèt de rotas de comunicacion èst-oèst avans de s'entornar dins la vau de Zambèzi e de'n explorar certaneis afluents. I establiguèt de rapòrts bòns ambé lei caps locaus e recomandèt de mandar de missionaris dins aquelei regions.
Lei diamants de Kimberley
La descubèrta de diamants en Griqualand en 1867 i entraïnèt una ronçada de prospectors e l'annexion de la region per lei Britanics (1871). La vila novèla de Kimberley venguèt lo centre de la region e dins lo corrent deis annadas 1880, Cecil Rhodes, cap de la De Beers Consolidated Mines, introduguèt de procès mecanics modèrnes per aumentar la produccion. En 1888, sa companhiá aviá ansin pres lo contraròtle de la quasi totalitat de la produccion sud-africana. Rapidament, una societat racista e fòrça ierarquizada se formèt. La man d'òbra fòrça qualificada venguda d'Euròpa ne formava la classa dominanta. Èra sostenguda per de quadres blancs (ben pagats) d'origina locala. Enfin, leis Africans (mau pagats) formavan la màger part dei minaires e èran privats dau drech de prospectar. Aqueu modèl venguèt la basa dei minas sud-africanas que se formèron a mesura dei descubèrtas de ressorsas preciosas e favorizèt per la seguida l'establiment de la segregacion.
L'aur de Transvaal
En 1877, Transvaal, afeblit dempuei sa creacion per de trèbols intèrnes, deguèt acceptar d'èsser annexat per Londres. Sièis ans après l'annexion de Griqualand, aquela expansion britanica suscitèt una reaccion nacionalista viva au sen de la societat boer. Tre 1879, aprofichant lei dificultats britanicas còntra lei Zolo, lei Boers se revoutèron e Transvaal restaurèt son independéncia en 1881. Sota la presidéncia de Paul Kruger (1883-1902), capitèt de s'estabilizar e de venir un estat vertadier que comencèt la construccion d'un camin de fèrre en direccion de Maputo.
La descubèrta d'aur au sud de Pretoria en 1886 e de carbon dins la region de Johannesborg sostenguèron lei projèctes de desvolopament de Kruger. Permetèron l'industrializacion de la region e Johannesborg teniá 175,000 abitants en 1899 (43% de Blancs, 57% d'Africans). Pasmens, aquela transformacion entraïnèt de tensions au sen de la societat boer car leis Afrikaners i venguèron minoritaris. Per gardar lo poder, privèron lei Blancs estrangiers (dichs Uitlanders) dau drech de vòte, çò que maucontentèt lei companhiás minieras e leis autoritats dau Cap.
Lo periòde de Cecil Rhodes
Òme d'afaires fòrça riche gràcias a son ròtle dins lo desvolopament de la De Beers, Cecil Rhodes foguèt elegit au Parlament dau Cap en 1880 e venguèt Premier Ministre de la colonia en 1890. Son projècte politic èra de formar una union sud-africana dominada per lei populacions blancas britanica e afrikaner. Pasmens, se turtèt au nacionalisme boer de Paul Kruger. Premier, se preocupèt donc d'empedir l'expansion dei territòris boers. Una tiera d'acòrds de protectorat ambé lei Tswana de Botswana (1885) e ambé lei rèis indigèns situats au nòrd de Transvaal (1888-1890).
Aquel enceuclament dei republicas boers aumentèt l'ostilitat de Krueger e lei tensions regardant la question deis Uitlanders. En 1895, Cecil Rhodes autorizèt l'organizacion d'una expedicion destinada a « restablir l'òrdre » en Transvaal. Pasmens, la revòuta deis Uitlanders que deviá justificar l'ataca aguèt pas luòc e l'incursion mau capitèt. Rhodes foguèt obligat de demissionar.
L'acabament de la conquista
En despiech dei tensions qu'opausavan Britanics e Boers, la conquista e la somission dei reiaumes africans contunièt fins a l'establiment complèt de l'òrdre coloniau en Africa Australa. En 1872, lei Mpondo (un grop que fasiá dei Xhosa) acceptèt sensa combat la dominacion britanica. En revènge, lei Zolo opausèron una resisténcia fòrça importanta en 1879 (Guèrra Anglozolo). Pasmens, foguèron batuts e de conflictes intèrnes leis afebliguèron fins au partiment angloboer de son reiaume en 1887. Lei Boers se turtèron tanben a de resisténcias vivas de part dei Pedi (fins a 1879) e dei Venda (fins a 1908). Leis autrei reiaumes acceptèron pus aisament — e de còps demandèron — l'establiment de protectorats. En particular, foguèt lo cas dei Sotho de Basutoland que foguèron restacats a la colonia dau Cap en 1871. Pasmens, aquò lei maucontentèt e una revòuta generala se debanèt en 1880 entraïnant un retorn a l'administracion dirècta de Londres en 1884.
Tancredo Neves
En 1985 foguèt elegit president de Brasil per lo Congrès Nacional brasilièr, mai moriguèt abans d'exercir lo poder, d'una infeccion generalizada. Foguèt lo primièr civil elegit president en Brasil dempuèi 1964.
Sud-Africa
La Guèrra dei Boers
Après la revirada de l'expedicion organizada per Cecil Rhodes, lei dos camps assaièron pas d'amaisar la situacion. Au contrari, lo nacionalisme boer s'estendèt dins l'Estat Liure d'Aurenja e leis autoritats colonialas britanicas nomèron de representents cargats de sostenir leis Uitlanders pus revendicatius. En setembre de 1899, lei Britanics mandèron un ultimatum demandant de reformas politicas fòrça importantas ai caps boers e la guèrra comencèt.
Durant lo premier periòde de la guèrra, lei Boers prenguèron l'avantatge e comencèron lo sètge dei garnisons britanicas frontalieras (Mafeking, Kimberley e Ladysmith). Pasmens, aquelei sètges leis empachèron d'atacar lei pòrts sud-africans onte de renfòrç importants foguèron desbarcats. D'ara endavant pus nombrós, lei soudats britanicas desgatjèron lei vilas assetjadas en 1900 e ocupèron lei vilas principalas dei dos estats boers. Pasmens, lei Boers refusèron de capitular e comencèron una lònga guerilha menada per sei kommandos. Incapables d'arrestar aqueleis unitats fòrça mobilas, lei Britanics dau generau Kitchener adoptèron una estrategia fòrça brutala basada sus la destruccion dei recòltas e dei tenements, la desportacion deis abitants dins de camps de concentracion e l'ocupacion deis axes de comunicacion. Aqueleis atrocitats minèron finalament la determinacion dei kommandos boers qu'abandonèron lo combat lo 31 de mai de 1902. Lei dos estats boers foguèron alora annexats a l'Empèri Britanic.
La formacion de l'Union
Teoricament independenta, demorèt en realitat sota influéncia britanica fins a la Segonda Guèrra Mondiala e Èra formada per lei quatre colonias britanicas de la region (Lo Cap, Natal, Transvaal, Aurenja) que gardèron sei particularitats politicas, especialament aquelei regardant lo drech de vòte. En revènge, Londres refusèt l'integracion au sen de l'union dei tres protectorats africans de Bechuanaland, de Lesotho e de Swaziland.
Lo poder afrikaner fins a la crisi de 1929
En 1919, Snuts venguèt cap dau govèrn après la mòrt de Botha. Dins lo contèxte economic malaisat de l'après-guèrra, reprimiguèt violentament de grèvas dins lo sector minier entraïnant una aliança entre lo Partit Trabalhista e lo Partit Nacionau. Venceiritz deis eleccions de 1924, aquela coalicion donèt lo poder a Hertzog. Aqueu darrier defendiguèt leis interès deis Afrikaners que la màger part èra apaurida per lo declin de l'agricultura.
La mesa en plaça de la segregacion
En parallèl deis evolucions de la vida politica sud-africana, lei dificultats de l'après-guèrra veguèron l'instauracion d'un sistèma de segregacion raciala qu'anava prefondament marcar l'istòria dau país. D'efèct, per amaisar l'agitacion dei minaires e dei païsans blancs, lei govèrns afrikaners successius adoptèron une tiera de leis destinadas a protegir seis interès. Aquò comencèt tre 1913 amb una lèi qu'enebissiá ais Africans lo drech de crompar de tèrras en fòra de certanei resèrvas. Representant solament 12% dau territòri en 1939, aquelei resèrvas venguèron rapidament de resèrvas de man d'òbra a bòn mercat.
Puei, lei discriminacions foguèron renfòrçadas ambé la generalizacion dau contraròtles dei desplaçaments deis Africans, lo quasi abandon de l'educacion deis Africans e l'aumentacion fòrça importanta deis inegalitats salarialas. Per denonciar aqueu sistèma, un pichon elèit african, principalament formada d'ensenhaires e de prèires, fondèt lo Congrès Nacionau African (ANC) en 1912. Dins aquò, son influéncia demorèt lòngtemps fòrça limitada.
Lei mutacions deis annadas 1940
Marcada per lo desvolopament industriau liada ai besonhs militars de la Segonda Guèrra Mondiala, leis annadas 1940 veguèron de mutacions importantas se far au sen de la societat sud-africana. Premier, a la fin dau conflicte, leis Africans èran venguts majoritaris dins lei vilas principalas e la màger part deis Afrikaners èra d'ara endavant urbanizada. Puei, en 1946, de grèvas violentas se debanèron tornarmai dins lo sector minier. Tornèron activar la question raciala e lo maucontentament entraïnat per la repression dura dei manifestacions favorizèt lo Partit Nacionau de Malan. L'ANC aprofichèt tanben aquela crisi per s'afirmar gràcias a una generacion novèla de militants coma Nelson Mandela, Oliver Tambo ò Walter Sisulu.
L'apartheid
A partir de 1950, plusors lèis renforcèron mai la separacion coma l'enebiment dei relacions sexualas interracialas, l'aumentacion dei restriccions de desplaçament deis Africans (que formavan la màger part de la man d'òbra emplegada dins leis industrias « blancas ») e lo renfòrçament de la segracion espaciala (privats separats dins lei luòcs publics...). En parallèl, per aplicar aquelei lèis, un aparelh policier e militar repressiu foguèt mes en plaça.
La resisténcia a la segregacion
A partir deis annadas 1960, una partida de la resisténcia chausiguèt la lucha armada còntra lo regime. Lo chaple de Sharpeville (67 mòrts, 186 bleçats après de tirs de la polícia còntra una manifestacion) favorizèt aquela decision. Lo govèrn proclamèt l'estat d'urgéncia e enebiguèt l'ANC e lo PAC mai aquò empachèt pas la multiplicacion deis accions terroristas en 1962-1963. Au contrari, après l'arrestacion de Nelson Mandela en 1962, lo movement se radicalizèt, especialament dins lei sectors miniers e estudiants onte de sindicats clandestins foguèron creats.
En 1976, una manifestacion d'escolans dau township de Soweto opausats a l'introduccion obligatòria de l'afrikaans dins lo sistèma educatiu deis Africans foguèt reprimida per lei tirs de la polícia. Aquò entraïnèt d'esmogudas dins tot lo país. Entre 176 e 700 personas i foguèron tuats e lo cap sindicau african Steve Biko foguèt arrestat. Torturat, moriguèt en preson en 1977 e sa mòrt, dins de circonstàncias suspèctas, entraïnèt una fòrta condamnacion internacionala de l'Africa dau Sud. Ansin, a la fin de l'annada, lei Nacions Unidas adoptèron lei premierei mesuras còntra l'apartheid e enebiguèron lei vendas d'armas au govèrn sud-african.
La crisi de l'apartheid
thumb|right|Bantostans (Homelands africans « independents ») dins lo corrent deis annadas 1980.
De 1978 a 1989, l'Africa dau Sud foguèt dirigida per Pieter Willem Botha. Assaièt de reformar l’apartheid per l'adaptar au contèxte internacionau novèu e aumentèt l'intensitat de la repression còntra lei movements de resisténcia. Ansin, autorizèt la formacion de sindicats obriers e annulèt plusors lèis pertocant d'aspècts mesquins dau sistèma. Puei, adoptèt una constitucion novèla permetent ais Indians e ai Cape Coloured de participar a la vida politica. Enfin, engatjèt l'armada sud-africana dins una tiera d'operacions exterioras còntra lei movements anti-apartheid que se gropèron en 1983 au sen dau Frònt Democratic Unit.
Pasmens, aquelei reformas mau capitèron de redurre la resisténcia. Au contrari, la violéncia se generalizèt dins lo país e lei sancions internacionalas se multipliquèron maugrat lo sostèn deis Estats Units e deis autreis estats anticomunistas. De mai, l'armada sud-africana poguèt pas eliminar la menaça militara representada per lei formacions anti-apartheid e per la guerilha independentista dau Sud-Oèst African. Au contrari, en 1987, la batalha de Cuito Cuanavale mostrèt clarament sei limits. Ansin, Botha comencèt pauc a pauc de preparar la fin de l'apartheid avans de demissionar au profiech de Frederick de Klerk.
L'Africa dau Sud dempuei 1994
Dempuei 1994, l'Africa dau Sud es venguda una democracia marcada per lo transferiment dau poder politic deis elèits blancs a un elèit negre eissit de l'ANC. En revènge, lei Blancs an gardat lo poder economic e lo país es totjorn tocat per d'inegalitats economicas fòrça grèvas que menaçan son estabilitat car aquò favoriza lo desvolopament de la criminalitat e de la corrupcion qu'agantan de nivèus fòrça inquietants.
D'efèct, en 1994, Nelson Mandela (ANC) foguèt aisament elegit a la presidéncia e l'ANC ganhèt leis eleccions legislativas. Lo periòde Mandela veguèt la formacion d'un elèit politic negre e l'adopcion de mesuras destinadas a demenir leis inegalitats. Pasmens, per defugir una destabilizacion de la comunautat blanca, aquela politica demorèt limitada e lei Blancs an totjorn lo contraròtle de la màger part de l'aparelh economic. De mai, certanei mesuras, coma l'obligacion d'emplegar un minimom de trabalhaires negres — pas totjorn qualificats — dins lei companhiás, an causat de dificultats economicas. Ansin, leis inegalitats se renforcèron maugrat la formacion d'una borgesiá africana liada a l'ANC.
Mandela se retirèt de la vida politica en 1999 e foguèt remplaçat per Thabo Mbeki. En despiech de succès vertadiers (construccion d'ostaus, desvolopament dei rets electrics e d'aiga potabla, reduccion de la pauretat extrèma...), foguèt tocat per mai d'un escandòl financier e per lo desvolopament de la criminalitat. Aquela darriera es venguda un problema grèu per l'economia sud-africana que causa l'emigracion d'una partida dei Blancs (que fòrman totjorn la man d'òbra pus qualificada). Lo SIDA, que son existéncia èra negada per lo president, ravatjèt tanben lei classas popularas. Finalament, Mbeki foguèt obligat de demissionar en 2008. Son ancian Premier Ministre Jacob Zuma foguèt elegit a la presidéncia en 2009. Pasmens, contunia la politica de son predecessor e es tanben l'objècte d'escandòls financiers grèus.
Moliets e Mar
Moliets e Mar (Moliets-et-Maa en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [mu'ljœts e ma]. Las fòrmas ancianas que son (per Moliets) Sancta Maria de Molieds, aus sègles XI-XII, Molieiz en 1289, Molées en 1346, Moliet en 1356, Molietz (carte de 1638), Molieres (mapa de 1647), Moliers (mapa de 1666), Mouliets (mapa de 1714), Mouliés (mapa de 1733); (per Mar) Sanctus Laurentius de Mar aus sègles XI-XII, Mar en 1272, Johannes de Mari, en latin, en 1297, Ma (mapas de 1638 e 1647), Mas (mapas de 1714, de 1733 e deu miei deu sègle XVIII).
Moliets qu'ei un diminutiu de molin : moli(n)et [mès pas dab lo sufixe eretat de -ellum com escriven Dauzat e Rostaing],.
Las fòrmas ancianas de Mar que pròvan lo nom ei lo resultat deu latin mare (per la Mar Grana). A mar que significa en gascon maritime, « a l'oèst » e lo quartièr que seré a l'oèst d'un nucli preexistent. Las fòrmas en Mas que son influenciadas peu lengadocian o peu provençau.
Lòcs e monuments
thumb|Capèra de Sent Laurenç de Mar.
Saint-Laurent-de-Brèvedent
Saint-Laurent-de-Brèvedent es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La municipalitat deu lo sieu nom a Sant Laurent, patron de la glèisa. La paraula «Brèvedent» ven probablament originas beber (castor) e daum (riu), #que se pòt tradusir per « riu als castors ».
Los primièrs signes de preséncia umana an anotat sus las pendentas boisées del pòble, aperaquí 5000 ans abans lo nòstre ère.
Lo luòc s'es considerablament desvolopat al Mièja Edat, amb lo bastiment d'una primièra glèisa al. Sol subsisteix encara lo sieu campanal, la rèsta en avent #èsser totalament reconstruit entre 1865 e 1879.
La municipalitat a conegut un succès touristique local pendent la segonda mitat del e la primièra mitat del, la dubertura de l'estacion ferroviaire en 1847 en permetent als abitants del Havre de venir s'i pausar lo dimenge, en de polidas villas #que son encara visiblas dins lo quartièr « lotissement del Catillon » (sobrenomenat còsta « Uèi de Azur »). La calma de la campanha, luènh dels blancs industriales e de militars, la relativa proximitat del Havre e lo facilitat d'accès, ne faràn un luòc de refugi segur per de nombrós citadins pendent los bombardements de la Segonda Guèrra mondiala.
La commune doit son nom à Saint Laurent, patron de l'église. Le mot «Brèvedent» vient probablement des origines beber (castor) et daum (rivière), qu'on peut traduire par « rivière aux castors ».
Les premiers signes de présence humaine sont notés sur les pentes boisées du village, environ 5000 ans avant notre ère.
Le site s'est considérablement développé au Moyen Âge, avec la construction d'une première église au. Seul subsiste encore son clocher, le reste ayant été entièrement reconstruit entre 1865 et 1879.
Une caractéristique rare est la présence d'une école dès le Moyen Âge, même si elle a fonctionné de manière irrégulière. Elle sera remplacée par un nouveau bâtiment en 1789, durant la Révolution, puis en 1892, et enfin en 1994.
Enfin, l'hydrologie joue un rôle important dans la commune, qui recèle de nombreuses sources. En 1854, une compagnie privée construisit la première station de captage. Puis, en 1881 la ville du Havre racheta les captages existants (Saint-Laurent, Les Pruniers et Catillon). Elle les utilise depuis pour alimenter environ un quart de ses habitants (le reste provenant des captages de Radicâtel à Saint-Jean-de-Folleville).
Vibrato
En musica, lo vibrato qu'ei ua variacion de la frequéncia d'ua nòta en bèth jogar successivament la nòta mei hauta e mei baisha com se l'instrument e tremolesse. Qu'ei generaument emplegat entà prodúser un efècte d'emocion dens lo jòc musicau.
Rábade
Rábade es un municipi de la província espanhòla de Lugo e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Vibrato
Dens los instruments de còrdas qu'ei produsit au mejan deus moviments deus dits e qu'ei mei ample dab los instrument desprovesits de nada freta (com lo vriulon e la soa familha) que non pas dab los instrument dotats de fretas (guitarra, mandolina o viòla de gamba.
Anfós Jordan
vinheta|Anfos Jordan Anfós Jordan (1103, davant Trípol - 1148), comte de Roergue, puèi comte de Tolosa (de 1112 a 1148) e marqués de Provença
Anfós es lo filh cabdèt de Raimon IV (VI), nascut de sa tresena esposa, Elvira de Castelha. Es nascut davant Trípol en 1103 e foguèt batejat dins las aigas de Jordan, d'aquí lo nom d'Anfós Jordan. Succedís a son fraire Bertran († 1112).
Entornat en Occident, mentre qu'es fòrt jove, es elevat dins la partida orientala de sos Estats (comtat de Sant Geli, marquesat de Provença, Bèucaire e la tèrra d'Argença), mentre que Tolosa es ocupada fins en 1119 per Guilhèm IX, comte de Peitieus e duc d'Aquitània. En 1120, assetjat dins Aurenja, es desliurat per la milícia tolosana que se pòrta a son secors, fòrça la levada del sètge e lo comte jove torna a Tolosa.
De 1134 a 1143, ensaja de s'emparar del vescomtat de Narbona pendent la minoritat de l'eretièra, Ermengarda.
En 1144, fonda Montalban, la primièra bastida.
Anfós Jordan acòrda en 1141 puèi 1147 de franquesas comunalas a la vila de Tolosa.
Tòrna en Tèrra Santa ont morís (assassinat), son filh Raimon V (VII) li succedís.
Univèrs Observable
L’Univèrs Observable es un tèrme utilizat en cosmologia per descriure la partida visibla de l'Univèrs. Per definicion, es una bola centrada sus la Tèrra que son limit es situada a l'orizont cosmologic. Es donc una nocion relativa car, per d'autreis observators, la bola serà diferenta (mai sei dimensions seràn identicas). Permet d'observar d'objèctes aguent emés sa lutz i a 13,7 miliards d'ans mai, en causa de l'expansion de l'Univèrs, son diamètre a aumentat fins a agantar un diamètre de 92 miliards d'ans lutz.
Avenguda de Murèth
L’avenguda de Murèth es una via de Tolosa entre la Barrièra de Murèth e la plaça del Fèrre de Caval, bordejant una partida de la riba esquèrra de Garona.
16 de novembre
Decèsses
Veire tanben :
Dobs
Dobs - Doubs (en francés) o Dubs  (en francoprovençal) pòt èsser:
Arnancourt
Arnancourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ël Seto Viton
Ël Seto Viton (en piemontés; en italian e oficialament Settimo Vittone) es una comuna piemontessa, situada dins la Ciutat Metropolitana de Turin, dins la region italiana de Piemont. Aquesta localitat que comptava 1.564 abitants en 2015, es part de la Comunitat Montana Dora Baltea Canavesana.
Arnancourt
Istòria
Charles de Allonville es senhor de Arnancourt dempuèi 1471. Aquel fief demorèt en la familha de Allonville fins en 1668 e qualqu'uns de Allonville seràn dicha de Arnancout.
Charles d'Allonville est seigneur d'Arnancourt dès 1471. Ce fief va rester dans la famille d'Allonville jusqu'en 1668 et certains d'Allonville seront dit d'Arnancout.
Ratapinhata
- la Ratapignata jornal umoristic Niçard
Hermillon
Hermillon en arpitan (Hermillon en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Tergnier
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Las investigacions laboriosas, per trobar las originas, modèstes, de la municipalitat, van pas pas al delà de l'archiu de la.
Les recherches laborieuses, pour retrouver les origines, modestes, de la commune, ne vont pas au-delà des archives du.
Les Brouzils
Les Brouzils es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
L'Illa de Sòrga
L'Illa de Sòrga (L'Isle-sur-la-Sorgue en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
La vila a recebut per escais La Venècia Provençala (coma Lo Martegue dins lei Bocas de Ròse) o La Venècia Comtadina en referéncia au Comtat Venaicin dont L'Illa faguèt part.
Geografia
L'Illa de Sòrga tèn son nom dau riu de Sòrga que nais a quauquei quilomètres en amont de la Fònt de Vauclusa. Lo riu se devesís en canaus nombrós que fan adonc paréisser la vila coma un gropament d'illas.
Maria Pilar Busquet Medan
Dempús dera recuperacion dera institucion istorica d'autogovèrn dera Val d'Aran, eth Conselh Generau d'Aran, damb era aprovacion dera Lei 16/1990, de 13 de junh, guanhèc es prumères eleccions damb era Coalicion Aranesa-Convergéncia e Union (CA-CiU), integrada per Convergéncia Democratica Aranesa, a la quau apartien Pilar Busquet, e Unió Democràtica Aranesa. Dempús d'aguestes prumeres eleccions de 26 de mai de 1991, siguèc nomenada Sindica d'Aran (17 de junh de 1991 - 12 de junhsega de 1993). Dus anys mès tard, era coalicion se trenquèc era sua companha Amparo Serrano Iglesias, de UDA, presentèc una mocion de censura que sigèc soportada per Unitat d'Aran e Pilar Busquet perguèc era carga. Siguèc diputada ath Parlament de Catalonha per CiU en 1984 e 1988.
Eth Govèrn dera Generalitat de Catalonha li concedic era Crotz de Sant Jordi eth 11 d'abriu de 2017.
Ei tanben ua poèta.
Quan morís eth dia
Ua poesia de Maria Pilar Busquet Medan.
Ei ath tèrme d’ua doça vrespada, trenque eth dia era queiguda dera net, deth mèn quarto contempli extassiada era mòrt d’un dia primauerenc.
Quan s’amòrte era Val, quede carada, jos era ombra des bromes d’un cèu oelhèr, que pòga pòc l’auance era tronada, qu’esbargís lèu un aire forastèr.
I a un vòl d’audèths que se balancege, enes branques d’aqueth telh sec e pelat, quan er un quan er aute sautarege, ath son der aire doç e refinat.
Ath hons, ena prada pèish era baciua, que l’ahisquen es cans damb crits e fiulets, belèguen es anhèths damb veu possiua e sauten pes malhòcs d’un ticolet.
E com que volguesse alongar eth dia, eth hum des humenèges reten era net, enes larèrs senhorege era armonia de toti es velhaires ath torn deth huec.
Aguesta ei era doça agonia dera mòrt, d’un bèth dia primauerenc, e ja cante era mia fantasia, perque un dia nau, ja trenque era net.
Dobs (riu)
Dobs - Doubs (en francomtés e en francés) o Dubs  (en francoprovençau) es un riu de França.
Dido
right|200px|thumb|Dido en 2019 Dido Florian Cloud de Bounevialle O'Malley Armstrong, mai coneguda coma Dido, nascuda lo 25 de decembre de 1971 dins lo barri londonenc de Kensington en Anglatèrra (Reialme Unit), es una cantaira pop britanica. Es de soca irlandesa per son paire. Es tanben paraulièra, musiciana e productritz.
En 2000, a cantat lo tròç Stan en duò ambe lo rapaire american Eminem.
En Occitània, sas cançons las mai conegudas son los tubes Here with me en 2001 e White flag en 2003.
Ribadeo
Ribadeo es un municipi de la província espanhòla de Lugo e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Thiverny
Thiverny es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Michel Butor
thumb|250px|Michel Butor en 2002 Michel Marie François Butor (Mons-en-Barœul, 14 de setembre de 1926 - Contamine-sur-Arve, 24 d'agost de 2016) foguèt un escrivan, critic d'art e traductor francés. Romancièr, poèta e ensagista, venguèt celèbre tre 1957 gràcias a son roman La Modification, una òbra màger del movement literari sonat novèl roman. Pasmens es subretot a la poesia que se consagrèt a partir de las annadas 1970. Durant sa trajectòria artistica recebèt mantes prèmis coma lo Renaudot en 1957, lo Prèmi Mallarmé en 2006 e lo Grand Prèmi de Literatura de l'Acadèmia Francesa en 2013.
Thiverny
Geografia
Généralités Istoric
Michel Butor
Poesia
thumb|250px|Tèxt multilingue (francés, ebrèu e arab) de Michel Butor sus la faciada de l'Ostal de la Vinha, Beit Hagefen a Haifa (Israèl)
Thiverny
Geografia
Abitat de Hallstatt. Santuari sosterranh. Santuari gallo-romain. Talhièr de tailleurs de pèira.
Ancianas carrièras.
Fèsta patronale : 21/6 o dimenge seguent
Généralités historiques
Site hallstattien restauré par les Romains, détruit à la fin du, reconstruit à l'époque d'Antonin.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Creòl loïsianés
Lu creòl loïsianés (Kréyol La Lwizyàn en creòl, en anglés Louisiana Creole) es un creòl a basa lexicala francesa parlada en Loïsiana. A de nombrosas semblanças emb d'autres creòls francés parlats dins las Caribas, coma lu creòl haician (l'ayisyen).
Queu creòl, parlat essencialament per la comunautat nègra, ven dau francés populari veïcular de l’epòca coloniala (coma lu creòl antilhés), qu'era la linga maternala daus "plantadors" e de La Novela Orleans mas restren per l’essenciau a las parofias d'Orleans, de St-Bernard, de St-Tammany, de St-Charles, de St-Jean-Baptiste, de Jefferson, de Bâton-Rouge-Ouest, de Pointe-Coupée, d'Avoyelles, de Ste-Marie, d'Iberia, d'Assumption e de St-Landry.
Lu creòl, a la seguida de la fusion de las comunautats francofonas, exercet 'na influencia sus lu francés cadian, dialècte francés emb una gramatica pròpche dau francés estandard qui se, ven quasi unicament dau francés acadian tau qu’era parlat dins la colonia francesa d’Acàdia (Provincias maritimas dau Canadà e lu Maine american).
Mas, lu creòl loïsianés aplica un lexic francés a un sistèma gramaticau e a 'na sintaxi que son plan diferents de la gramatica e de la sintaxi francesa.
Giganta gasosa
Una planeta giganta gasosa (tanben dicha planeta joviana ò giganta joviana) es un tipe de planeta giganta principalament formada d'idrogèn e d'èli. Leis elements pesucs i representarián solament 3 a 13% de la massa totala e seriá probable concentrats dins un nuclèu rocassós ò metallic. Segon la temperatura de superficia, se destrian quatre tipes de gigantas gasosas que son dichs Jupitèr fòrça cauds, Jupitèr cauds, Jupitèr temperats e Jupitèr fregs.
Lo Sistèma Solar contèn doas gigantas gasosas que son Jupitèr e Saturne. Pasmens, ambé la descubèrta d'exoplanetas dins d'autrei sistèmas estellars, lo nombre de planetas jovianas conegudas a passat lo milier.
Ernst Haeckel
thumb|200px|right|Ernst Haeckel right|thumb|200px|Anemonas de mar, dessenhs de Haeckel Ernst Heinrich Philipp August Haeckel (Potsdam, lo 16 de febrièr de 1834 - Iena, lo 8 d'agost de 1919) es un biologista e filosòf alemand. Estudièt la medecina e la sciéncia a Wurtzborg, a Berlin e a Viena. Foguèt un partisan convençut de la teoria de l'evolucion e popularizèt lo trabalh de Charles Darwin en Alemanha.
Jacme Ièr d'Aragon
thumb|Retrach de Jacme lo Conquistaire, de la fin del [[sègle XVI. Se tròba a la Comuna de Palma.]] Jaume I o Jacme I dich lo Conquistaire (en catalan: Jaume I el Conqueridor, en aragonés SLA: Jaime I lo Conqueridor, en aragonés GO: Chaime I lo Conqueridor, en latin Iacobus o Jacobus), nascut lo 2 de febrièr de 1208 a Montpelhièr, mòrt lo 27 de julhet de 1276 a Alzira, foguèt un sobeiran occitan, rei d'Aragon, comte de Barcelona e senhor de Montpelhièr a partir de 1213, rei de Malhòrca a partir de 1229 e de Valéncia a partir de 1238.
Ascendents e descendents
Filh e successor de Pèire I lo Catolic (1213) al tròn de la corona d'Aragon. Paire de Pèire II lo Grand e Jacme II de Malhòrca.
Èra filh de Pèire lo Catolic (rei d'Aragon) e de Maria de Montpelhièr. Ditz la legenda que son paire èra fòrça atirat per las femnas e pasmens rebutava sa femna. Enganat per aquela, e d'autras personas, pensèt d'anar al lièch amb una de sas amigas, qu'èra en realitat sa quita molhèr. Se ditz qu'aital foguèt concebut lo futur Rei Jacme Ièr. Jacme Ièr, dich lo Conquistaire, es l'autor del Libre dels faches.
Enfança
Al moment critic, que los nòbles de Catalonha èran a mand d'entamenar una guèrra civila pel contraròtle de la sobeiranetat contra los d'Aragon, Jacme, qu'aviá pas que nòu ans, aconselhat pels cavalièrs templièrs, saupèt mestrejar plan biaissudament la situacion e prenguèt lo poder de la Corona. A partir d'aquel moment totes los nòbles tornèron jurar fidelitat al rei.
Malgrat aquò, Sanç conspirèt mai d'un còp amassa amb d'autres nòbles per far tombar Jacme del poder, de longa sens o capitar. L'acte pus remarcable foguèt d'influenciar e de manipular lo nòble Roderic de Liçana per fin qu'usurpèsse las tèrras de Llop d'Albero, un autre nòble fidèl a la Corona. Jacme, malgrat sos tretze ans, resolguèt la situacion d'un biais contondent, e Roderic de Liçana, amb de grandas pèrdas, s'anèt refugiar a Albarrasí, dins de domenis qu'èran pas encara someses a la Corona. En seguida, foguèt prepausada la conquista d'Albarrasí, pasmens aprèp qualques setmanas de sètge e d'atacas continuas amb dos fonèvols e un almanjanec, se descobriguèt una traïson a la Corona, orquestrada per Pèire Ferrandes d'Açagra, senhor d'Albarrasí, e Jacme se deguèt retirar.
thumb|right|225px|Jacme I d'Aragon
Nòças, amors e enfants
Jacme I, coma son paire, èra un òme plan atirat per las femnas.
Lo 6 de junh de 1221 se maridèt a Ágreda (Sòria), quand aviá tretze ans, amb Alienòr de Castelha, filha d'Anfós VIII de Castelha e Alienòr d'Anglatèrra. En 1229 divorcièt d'Alienòr, qu'amassa avián agut un enfant:
Durant lo maridatge amb Alienòr aguèt qualques galantas: Elo Álvarez; la comtessa Aurembiaix, filha del comte d'Urgèl Guerau de Cabrera, que se maridariá finalament amb Pèire de Portugal. Aprèp lo divòrci amb Alienòr, Jacme signèt un contracte secret de concubinatge amb la d'Aurembiaix.