cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gascon
Caracterizacions lexicaus
Los idiomatismes gascons que son fòrça, non son pas tostemps de bon compréner per un Occitan non-gascon, totun que hèn partida de l'amna d'aquera varietat. Per exemple: Un diccionari deus bons, tot en gascon, que'ns hè hrèita, aqueste qu'ei tròp brac, be m'en•hàstia!
Discussion sus las particularitats gasconas
Los lingüistas qu'atribueishen l'originalitat deu gascon sustot a un substrat bascoaquitan. Que s'a evocat tanben l'influéncia deus parlars deus colons romans vienuts deu Sud d'Itàlia.
Questions de codificacion
Las referéncias tà cultivar la koinè pangascona en via de desvolopament, dab un pes important de las practicas renaishentistas biarnesas, que's tròban dens mei d'un obratge com la Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu de M. Romieu e A. Bianchi, las Fiches de grammaire d'occitan gascon normé d'A. Bianchi e A. Viaut, la Grammaire béarnaise d'A. Horcada, lo Mémento grammatical du gascon de J.P. Viravent e J. Salas-L'Ostau e lo Dictionnaire français-occitan (gascon) en dus volums de Per Noste. La cultura deu gascon aranés que presenta un modèl drin diferent de gascon, representatiu deu grop sud-orientau (Haut-Comenge, Coserans e Aran) mès dab quauques especificitats ligadas a la soa posicion de contacte dab lo catalan ribagorçano-palharés, dab lo catalan normatiu e dab l'espanhòl. L'aranés qu'ei pro desvolopat e accessible gràcias au son usatge oficiau. Que dispausam d'ua gramatica aranesa redigida en aranés per Aitor Carrera. L'occitan oficiau (aranés) e mei d'un obratge pangascon (com la gramatica de Romieu e Bianchi) respèctan las recomandacions deu Conselh de la Lenga Occitana (CLO) (filosòf, monològ, telefòn, trionfar, vèrb = vèrbe, etc). Daubuns obratges com lo diccionari de Per Noste non respèctan pas completament las recommandacions de grafia deu CLO, qu'emplegan de manièra mei generau la e de sostien : filosòfe*, monològue*, telefòne* e non pas filosòf, monològ, telefòn; o qu'escriven triomfar* e non pas trionfar, etc.).
D'autes usatges existeishen tanben en dehòra de la nòrma, mès son hèra mens frequents. L'Institut Biarnés e Gascon que preconiza dus sistèmas grafics diferents —e hèra minoritaris dens l'usatge actuau— qui estreman la grafia deu Conselh de la Lenga Occitana. Un qu'ei ua adaptacion e ua reütilizacion de la grafia febusiana, ua forma de la grafia causida au davant per Vastin Lespin que lo lingüista Edouard Bourciez avèva mei o mens retocada autes còps en 1900 e que l'Escòla Gaston Febus avèva adoptat iniciaument abans de passar a la grafia classica. L'aute que deriva de la grafica classica occitana, dab modificacions destinadas, ce disen los sons promotors, a préner miélher en compte particularitats foneticas e morfologicas deu gascon. En particular, la grafia preconizada per l'IBG que diferéncia, en posicion finau deus mots, la n velara [ŋ] de la n dentau [n], e la r muda de la r prononciada, çò qui la grafia deu CLO non hè pas pr'amor que considèran aqueras distincions de baisha rendabilitat fonologica. . Per exemple, mots escriuts en grafia classica reformada de l'IBG com pand*, pan, son, sonn*, joenn*, hèr, hèrr*, agòrr*, còr que s'escriven en grafia deu CLO respectivament pan, pan, son, son, joen, hèr, hèr, agòr, còr. Atau, la frasa com aqueth pan qu'ei poirit, escriuta en grafia deu CLO, n'ei pas univòca, que cau saber quin e cau prononciar lo pan, ['paŋ] o ['pan], tà la poder interpretar. Au començament deu sègle XII dejà, dens tèxtes gascons de la carta de Sent Gaudenç, la n finau velara - notada ng- èra diferenciada de la n dentau. Au sègle XVI, lo pair de la renavida gascona Pèir de Garròs qui escrivó "son lengatge gascon" en grafia de tradicion classica, que hasèva tanben ua distincion grafica clara enter las duas letras n. Entà escríver lo gascon, lo quite lingüista catalan Joan Coromines, qui considerava la grafia classica hargada per Alibèrt inadequada, que tornè préner las solucions graficas de Pèir de Garròs tà distinguir las duas n. Aquera grafia de Coromines, concebuda dab l'acòrd ("vist-i-plau") de Pompeu Fabra segon çò qui escriu lo lingüista, qu'utiliza tanben solucions com ny per nh entà evitar d'aver de hornir un punt au mitan deus mots (montanya* e inhèrn* en lòc de montanha e in.hèrn). Per lo digraf nh, Pèir de Garròs qu'emplegava ua auta solucion, la deu basco e deu castelhan: ñ. Mès aqueras grafias, interessantas deu punt de vista estrictament istoric o dìalectologic, ne son pas estadas represas dens l'usatge de tot dia, que son demoradas d'usatge estrictament personau. L'unica grafia qui aja un caractèr oficiau qu'ei la classica. Qu'ei la sola emplegada a l'Escòla, a l'Universitat e dens tots los documents oficiaus en version aranesa de la Generalitat de Catalonha e deu Conselh Generau d'Aran.
Lo famós Dictionnaire du béarnais et du gascon modernes de Simin Palai, enquèra qu'escriut en grafia febusiana, que horneish un gran nombre de formas qui alimentan la practica actuau deu gascon cultivat en nòrma classica.
Dialèctes gascons
(a completar)
aranés
bordalés
baionés
biarnés
comengés
coseranés
garonés (Vejatz bordalés?)
gascon pirenenc
landés o landescòt (Vejatz parlar negue)
medoquin
parlar negue (landés o landescòt)
Parabòla de l'enfant prodig
Version de Bordèu
1. Un òme avèva pas que dus gojats. Lo mèi june dishut a son pair : « Se'n va temps que sigui mon mèste e qu’augi de l’argent. Fau que pusqui me n'anar e que vegi peís. Partatjatz vòste ben, e balhatz-me çò que divi auger. » – « Òc-ben, mon dròlle, dishut lo pair, coma lo vodràs. Sus un maishant, e seràs punit. » Epui, obrent la tireta, partatgèt son ben e ne'n hit duias porcions egalas.
2. Petit de jorns après, lo maishant dròlle se n'angut dau vilatge, hadent dau morguerós e shens pas díder adiu a digun. Traversèt mantas landas, daus bòscs, de las ribèiras, e vingut dens una granda vila ont despensèt dinc au darrèir parac. Au cap de quauques mes, discut vénder sas pelhas end’una vielha fama e se logar vailet : l’envièren capath los camps per i gardar los ases e los beus.
3. Lavetz, estut a la biaça. N’augut briga de lèit per dromir la nuit, ni huc per se cauhar quand hadèva freid. Quauques còps, avèva tan granda hami que s’auré plan minjat aqueras hulhas de caus e aqueths fruits poirits de qui minjan los pòrcs ; mès digun li balhava arren.
4. Un desser, lo vente voit, se dishèt tombar sus una shèira, en gaitant prau finestron los audèths que volavan leugèirament. Pui, vit paréisher dens lo cièl la luna e las estelas, e se dishut en plorant : « Labàs, l’ostau de mon pair es plen de domestiques qu’an pan e vin, eus e fromatge, tant que n’en vòlen. Jo, pendent aqueste temps, me mòri de hami ací. »
5. E ben, vau me levar, anguerèi trobar lo pair e li dirèi : Hiri un pecat quand decidèri de voler vos quitar. N’auguri pas dreit, e fau que me puníssetz, lo sabi bien. M’apèretz pas mèi vòste gojat, traitatz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Esturi un digunàs, mès me languissèvi lonh de vos. »
6. Lo pair èra dens son casau : fenissèva d’arrosar sas flors ; vesitava los pomèirs e los radims. Quand vit venir sau camin son dròlle tot caperat de sudor e de possèira, trainant la cama, poscut a pena i creire. Se damandèt si falèva que lo punisse o que lo perdonèsse. Anfin, damb las larmas dens los ulhs, li tendut los braç, e se gitant a son còth li donèt un gròs poton.
7. Pui hit asheitar son gojat ; aperèt son monde e los vesins : « Vòli l’aimar coma avant lo praubet de dròlle, lisi dishut tanlèu qu’esturen arribats. Es estat pro punit : que digun adara li hède nada reson. Venetz lo veire, portatz-li viste une minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben vos préner daus viguèirs, daus guits, e menar un vedèth bon a tuar : vam beure a galet, minjar tots a l’encòp e har granda hèsta.
8. Los vailets aubediren a lur mèste e botèren bèra napa sus la taula. Sau mème còp lo gojat l’ainat tornava de la caça avèc sons cans : « Qu’es aquò ? quau bolh, escridèt-eth en jurant. Credi que bramatz vosauts pr’aquí, n’es pas tròp lèu que revèni. Sutz fòu, mon pair ? »
9. « Non, mon dròlle, ne'n sui pas, respondut lo vielh, si lo hèdi atau, aquò’s que sui plen de jòia. Cantam e som urús, car am pro dequé, bota ! Que vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que festeges damb nosauts, a causa que ton frair qu’èra mòrt es arreviscolat e tornat a la via. Aquò’s coma si venèva de nèisher : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat. »
Version de Marmanda :
1. Un òme avèva que dus gojats. Lo pus joen digot a son pair : « Se’n vai temps que siqui mon mèste e qu’augi d’argent. Fau que posqui me n'anar e que vesi de peís. Partatjatz vòste bien, e balhatz-me çò que divi àuger. » – « Òc, mon dròlle, digot lo pair, coma vodràs. Sès un meishant, e seràs punit. » Pui, drubit una tireta, partatgèt son bien e ne’n hasot duvas parts egalas.
3. Lavetz, estot bien malerós. Avot briga de lit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar quòra hasèva fred. Quauques còps, avèva talament hame que s’auré bien minjat aqueras hulhas de caulets e aqueths fruits poirits que minjan los pòrcs ; mès digun li balhava res.
4. Un dessèir, lo vente voit, se deishèt tombar sus una soca, en gaitant per la fernèsta los ausèths que volèvan laugèrament. Pui, vesot paréisher dens lo cièl la luva e les estelas, e se digot en plorant : « Labàs, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an de pan e de vin, d’eus e d’hormatge, tant que ne’n vòlen. Jo, d’aqueth temps, mòri de hame ací. »
5. E ben, vau me levar, anirèi trobar mon pair e li dirèi : Hasoi un pecat quòri decidèri de voler vos quitar. Avoi pas lo dret d’hèser aquò, e fau que me puníssitz, au sabi bien. M’apèritz pas mèi vòste gojat, traitatz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Eri un pinconèir, mès me languissèvi lunh de vos. »
6. Lo pair èra dens son casau : fenissèva d’arrosar ses flors ; vesitèva los pomèirs e los rasims. Quòra vesot venir sau camin son dròlle tot caperat de susor e de possièra, trainant la cama, poscot a pena i créser. Se damandèt se falèva que lo punissi o que lo perdonèssi. Enfin, demb les larmas dens los ulhs, li parèt los braç, e se gitant a son còth li balhèt un gròs poton.
7. Pui hasot seitar son gojat ; aperèt son monde e los vesins : « Vòli l’aimar coma avant lo praube dròlle, los-i digot tanlèu qu’estòn arribats. Es estat pro punit : que digun adara li hèsi nat repròche. Venètz lo véser, portatz-li viste una bròia vèsta, botatz-li un anèth au dit e de solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben vos préner de jaus (veguèirs), de guits, e menar un vetèth bon a tuvar : vam búver a galet, minjar tots a l’encòp e hèser una granda hèsta.
8. Los vailets aubeïren a son mèste e botèren una bèra napa sus la taula. Lavetz lo gojat l’ainat tornèva de la caça demb sons cans : « Qu’es aquò ? quau buit, s’escridèt en jurant. Cresi que bràulhatz vosaus pr’achí, es pas tròp lèu que tòrni. Sètz fòu, mon pair ? »
9. « Non, mon dròlle, ne’n soi pas, respondot lo vièlh, se hèsi antau, aquò’s que soi plen de jòia. Càntam e som erós, car am pro dequé ! Que volhis o non, faudrà que cantis tu tanben e que festegis demb nosaus, a causa que ton frair qu’èra mòrt es reviscolat e tornat a la via. Aquò’s coma se venèva de vàser : aièr èra perdut, anuit lo valà retrobat. »
Version de Lorda http://pedagogie.ac-toulouse.fr/langues-vivantes/IMG/mp3/Eth_mainat_prodigue-_Larribere-_1916-_Camp_de_Duretz.mp3
Version de l'Arrèula o La Rèula
Acid fluoridric
L'acid fluoridric (simbòl quimic : HF) es una solucion aquosa fòrça corrosiva e fòrça toxica de fluorur d'idrogèn.
Avrieux
Avrieux (Avrou en arpitan), es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Acid fluoridric
En solucion, es un acid feble (pKA = 3,17). D'efèct, maugrat la dissociacion totala de la molecula de fluorur d'idrogèn (HF), l'electronegativitat deis ions fluorurs es tant importanta qu'entraïne lo mantenement d'una liason fòrta entre leis ions H3O+ e F- eissits de la rompedura moleculària. Aquela solucion a de proprietats especialas. En particular, es capabla de dissòuvre lo vèire, çò que necessita l'utilizacion de recipients de tetrafluoroetilèn. Pòu tanben dissòuvre la quasi totalitat deis oxids inorganics e de metaus (levat platin, aur, argent e mercuri). Enfin, dins lo còrs uman, pòu reagir ambé lo calci e lo magnèsi causant de degalhs grèus ais òs, ai nèrvis, ai rens ò encara au còr. Aquela toxicitat entraïna generalament l'adopcion de reglas de seguretat estrictas regardant la manipulacion dei solucions d'acid fluoridric.
Dins aquò, sei proprietats, especialament aquela de dissolucion deis oxids, son pereu fòrça interessantas per l'industria. En particular, es un reactiu important dins mai d'un procès de purificacion de l'urani ò de l'alumini. Es tanben fòrça utilizat en electronica per atacar leis oxids de superficia dau silici ò en petroquimia per catalisar l'alquilacion de l'isobutan e dau butèn.
Castèl del Gigant
vinheta|319x319px Lo castèl del Gigant (o castèl de Verdun) es una ciutadèla situada al dessús de Sant-Guilhèm dau Desèrt.
Gascon
Parabòla de l'enfant prodig
"Lur dissut "encore" : un òme avèva [abèwe] dus gojats. Donc lo pus june dissut a son pair :
Departament d'Ardecha
Lo departament d’Ardecha es una division administrativa de França, inclosa dins la region d’. Ten lo nom delh riu delh mesme nom. Es gaireben tot en Occitània, levat un recanton de l'extrèm nòrd qu'es en Arpitània. Correspònd aproximativament amb la region istorica de Vivarés. L'imne de l'Ardecha es L'Ardecho.
Codificacion
Lo departament pòrta a sa creacion lo numèro 6, que se garda tot au long dau sègle XIX. Dins las annadas 1940, reçaup lo còde 07.
Eraudica
Coma la mai granda part delhs departaments, Ardecha pas d'escut oficial. L'escut de Vivarés es delhs còps utilizat. Pasmens dins l'Atlas de Levasseur (1854) s'utilizava l'escut de Privàs, amb las flors de liris cambiadas per d'estelas (qu'èra lo segond empèri).
Gascon
Parabòla de l'enfant prodig
- Mon pair, balhetz-me [balhémé] ce que me diu revenir de vòste bien,
E lo pair les-i hasut lo partatge de son bien. Quauques jorns après, lo pus june augent amassat tot ce qu’avèva, se n'angut dens un peís bien lunh, e i dissipèt tot son bien en excès e en libertinatge.
E après qu’augut tot fenit, i vengut una granda famina dens aqueth peís, e eth comencèt a mancar. Se’n angut donc, e s’estaquèt au service d’un daus [dòs] abitants d’aqueth peís, e eth l’envièt a sa meitad’ria per i gardar los pòrcs.
E aishiu [achiu?] auré estat bien aise de ramplir son vente des tecas que los pòrcs mingèvan, e digun n’i'n balhèva.
Anfin, estent rentrat en eth-mème, dissut :
- Combien i a de vailets a l’ostau de mon pair qu’an mèi de pan que les-i’n fau ! E jo mòri ací de hame. Fau que parti e qu’ani trobar mon pair, e que li disi : « Papair, èi pecat contra lo cièl e contra vos. Ne sui pas mèi dinhe d’estar aperat vòste gojat. Tretetz-me [tretémé] coma un de vòstes vailets.
Partit donc, e vengut trobar son pair. Quora èra encore bien lunh, son pair l’apercebut e n’augut compassion, corrut a eth, se gitèt a son còth, e li balhèt un poton. Son gojat li dissut :
- Mon pair, èi pecat contra lo cièl e contra vos. Ne sui pas mèi dinhe d’estar aperat vòste gojat.
Alòrs lo pair dissut a sos vailets :
- Portetz [porté] "viste" la pus bèra rauba, abilhetz-le’n [abilhélén], e metetz-li [metéli] un anèth au dit, e daus solièrs a sos pès. E menetz [mené] tanben lo vetèth gras, e tuetz-lo [tuélo]; mingem e regalem-nos. Parce que mon gojat, que vaishiu [vachiu?], èra mòrt e es ressuscitat, èra perdut e es retrobat.
E comencèren donc a hèser ribòta. Portant, son gojat l’ainat, qu’èra aus "shamps", revengut, e quora fut pròishe de l’ostau, entendut los vielons e lo bruit daus que dancèvan. Aperèt donc un de sos vailets e li demandèt ce qu’aquò èra. Lo vailet li respondut :
- Aquò es que vòste frair es revengut, vòste pair a tuat lo vetèth gras, parce que l’a recobrat en bona santat.
Castèl del Gigant
Istoric
Lo Castèl, apelat a tòrt « Castèl de Dom Juan » per un autor ancian (Baron Taylor dins « la França Pintoresca »), nom représ per d'unes guidas toristics, domina lo vilatge de Sant Guilhèm dau Desèrt. Aquela error es deguda a una desformacion de l'apellacion « Castèl del Gigant » en usatge corrent per designar aquel luòc, e manlevada a una legenda que conta l'istòria del gigant Ysoré, reis dels saxons que s'i seriá siá-disent refugiat.
Son nom lo mai ancianament conegut "Castrum de Virduno" (Castèl del Verdus, o de Verdun) nos parava èsser mai confòrm als archius del passat (cartulari de gellone), sustot al contèxt geografic local marcat per l'esplendida val dins la quala nais lo riu del Verdus.
Plaçat a la cima d'una cresta rocassosa, perlongament aval del naut bauç que constituís la riba drecha del circ de l'Infernet, comanda remarcablament la dintrada del « desèrt ». Se supausa que sus aquel emplaçament existissiá primitivament un obratge de defensa probablament roman. Sa posicion estrategica a la dintrada de la val polida del Verdus ne fasiá de tota evidéncia un excellent mejan d'observacion e de proteccion eficaça. Se pòt dire realament « qu'es ajocat coma un nis d'agla » tant es estrechament installat sus son piton rocassós. Sas roïnas, dont se sap que pauc de causas de l'istòria, tenon encara de pè; estranhas siloetas ofèrtas als capricis de l'imaginacion del visitaire, qu'una passejada, un pauc ardida pasmens, permet d'aprochar. Es aconselhat d'èsser prudent se se manlèva lo caminòl que i condutz e de velhar a non pas tròp s'aprochar del precipici. Las roïnas, instablas pòdon èsser perilhosas.
Cobejat puèi abandonat
Se sap qu'al sègle XII lo castèl de Verdun foguèt una châtellenie plaçada al centre d'un procès disputat entre l'abat de Gellone e un famós coble (Armand e Adélaïde) que se'n voliá apoderar. Çò cobla malgrat que determinat dins sa demarcha perdèt aquel darrièr e foguèt convidat (en 1124) a jurar, las mans sus l'autar de Sant-Guilhem e las relíquias de la Santa Crotz, de se manifestar pas jamai e tornar sul subjècte. Ailàs, las promessas tendràn pas e davant lor desfís novèl e lo de lors mainatges qu'a lor torre reclaman aquel ben al près de Raymond, Senhor de Montpeirós e son fraire Gaucelin de Montpeirós, alara Avesque de Lodeva. Mas res encara serà pas cedit e l'abat de Gellone gardarà « Verdun » definitivament gràcias a un acòrdi solemne passat davant tota la noblesa del país en la glèisa Sant Peire de Pesenàs. Aquela ceremonia, dont se retròba las traças dins los archius, amassada en aquela escasença dels noms coma los de Pèir Bernat de Pesenàs, Ponç de Morese, Ramon de Càsols, Pèir de Caus, Guilhèm de Puèg-Abon, Pèir de Mascos, Bernat d'Espondelhan… Al fil dels sègles, Verdun, ailàs, vodat a la roïna s'arroïna progressivament e irremediablament. Los abats de Gellone o daissaràn perir, perque inutil sus son ròc. Vendrà, fòrça longtemps après que l'òbra del temps aja començada sa pèrda, lo periòde de la famosa guèrra de 14-18 ont qualqu'un enfin s'interèssa a el. Aquel òme, un romancièr eraurés dont coneissèm pas lo nom, l'aquesit per la soma de 150 francs !. Sos esfòrces de crompa malurosament èran pas que palha de palha e pretension. Son vòt èra de se proclamar castelan de Gellone per figurar tot simplament dins l'Annuari dels Castèls de França.
Dempuèi 2001 l'accès al sit perilhós es enebit.
Braconaires e « Sauta Ròcs »
Se rapòrta que foguèt al sègle darrièr lo refugi de qualques braconaires dont la maréchaussée venguèt a cap dificilament. La complicitat dels abitants de Sant-Guilhem amb aqueles famoses braconaires joguèt un ròtle preponderant. Valguèt a d'unes d'entre-eles de portar lo famós nom de « Sauta Ròcs » encara en usatge a l'ora d'ara. Aqueles « Sautaires de Ròcs », abils e prestes èran cargats pendent la venguda de las pandores, de prevenir los braconaires en corrent cap al castèl a grandas encambadas. Un agacin de caça servissiá de còps a apiejar lor corsa e a balhar l'alèrta.
Salvament
En 2022, a aviat lo salvament de las roïnas, amb l'intervencion de maçons-cordistes, qu'an atal pogut cristallizar l'emblematica siloeta.
Legenda
Se conta a Sant Guilhèm dau Desèrt, qu'un Gigant aviá elegit domicili a las roïnas del castèl que domina lo vilatge en companhiá d'una agaça e que terrorizava las populacions vilatgesas. Un jorn, Guilhem, las de deure gerir la paur que procurava lo Gigant sus las populacions vilatgesas, decidiguèt de se desguisar en sirventa e de far semblant de transportar d'aiga al castèl per anar combatre aquel impostor. Se provesiguèt de « Gaujosa », son espasa legendària, e faguèt marcha cap a la fortalesa. Pendent son trajècte, l'agaça que rodava dins los paratges s'apercebèt que la sirventa que fasiá rota cap al castèl aviá pas lo meteis anar qu'a l'acostumat. Interpelat, l'aucèl reconegut Guilhem e s'enanèt avertir lo Gigant en aqueles tèrmes :
- « Gigant, es pas ta sirventa que te ven portar d'aiga, es Guilhem que se'n ven per te tuar. »
Mas segur de son fach e dobtant pas de sa superioritat, lo Gigant tenguèt pas compte de las mesas en garda de sa companha e obriguèt la pòrta de sa fortalesa.
Se'n seguiguèt un aspre combat que vegèt la victòria de Guilhem precipitant son adversària al bas dels bauces del castèl.
Gascon
Parabòla de l'enfant prodig
Aquò l’augent mis en colèra, ne volèva ponh entrar ; mès son pair estent sortit, comencèt a lo pregar. Sur qué, prenent la paraula, dissut a son pair :
- Vaishiu [vachiu?] dejà tant d’annadas que vos sèrvi, e ne vos èi jamèi desaubeït en res de ce que m’avetz [abé] comandat, e portant ne m’avetz jamèi balhat un crabòt per hèser ribòta avèque mos amics. Mès aussilèu que vòste aute gojat, qu’a minjat son bien "avèque" des "famas" perdudas, es revengut, avetz tuat per eth lo vetèth gras.
Alòrs lo pair li dissut :
- Mon gojat, ètz totjorn "avèque" jo, e tot ce qu’èi es a vos. Mès falèv’ hèser ribòta e se "rejoïr", par ce que vòste frair que vaishiu [vachiu?] èra mòrt e es ressuscitat ; èra perdut, e es retrobat.
Version de Sent Lis
"Un òme aviá pas que dus hilhs. Le mès joen diguèc a son pair: es ora que siásquei mon mèstre e qu'àugei d'argent; cau que póscai partir e que véjai país. Partatjatz vòste bien e balhatz-me çò que divi aver. Ò mon hilh, diguèc le pair, coma volhas, ès un maishant e seràs punit. Apèi, draubisquèc un "tiroèr", partatgèc son bien e hasquèc duas parts. Quauques jorns apèi, le maishant se n'anguèc deu vilatge, e hasiá le bohòla, e diguèc pas adiu a digun. Traversèc plan de landas, de bòsques, de rivièras, arribèc dins una granda vila on despensèc tot son argent. Au cap de quauques meses, divèc véner sos abits a una vièlha hemna e se loguèc ende èster vailet: l'"envoièren" dins les camps ende gardar les ases e les buòus. Alavetz, estèc plan "malerós"; avèc pas mès de lèit ende se cochar e dromir la nèit, ni nat huec ende se cauhar quand aviá fred. Aviá quauque còp talament talent qu'auré plan minjat las huelhas de caulet e les fruts poirits que minjan les pòrcs. Mès digun le donèc pas res. Un "soèr", le vente vude, se leishèc tombar sur un tronc, espiava per la finèstra les ausèths que volavan legèrament e vesèc aparéisher dins le cèu la luna e las estelas, e se diguèc en plorant: la-bàs, l'ostau de mon pair es plen de vailets qu'an pan e vin, ueus e fromatge tant que ne vòn. D'aqueth temps, jo ací morissi de hame..."
Lo mainatge acabaire
Bordalés
La A finau qu'a lo son de "e" mut entorn de Bordèu segon Tortolon.
Ligams extèrnes
Lingüistica > Lenga > Occitan > Gascon
Nòtas
<div class="reflist references-column-count references-column-count-3" style="column-count: 3; -moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; list-style-type:decimal;">
Planha
Planha (Plagne en francés) qu'es ua comuna lengadociana istoricament, mès lingüisticament gascona, situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Planha qu'èra de la diocèsi civila de Rius, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Rius, de la senescaucia de Tolosa. Tanlèu 1790, Planha qu'èra deu canton de Casèras. Lo nom en l'an VIII qu'èra Plagne et Saint-Michel (Sent Miquèu). Lo vocable de la glèisa, annèxa de Coux, qu'es Nòsta Dauna.
Martín del Río
Martín del Río es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Grancey (omonimia)
Grancey es un toponim bergonhon:
Òstavath-Asme
Òstavath-Asme (Ostabat-Asme en francés, Izura-Azme en basco) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
L'arriu de Bidosa que passa per la comuna, a mei deus sons afluents Iturriberriako erreka, Pagardoiko erreka, Bersaitzeko erreka e Haranbeltzeko erreka.
Istòria
A partir deu sègle X Òstavath vadó ua importanta vila deu Camin de Sant Jaume per'mor que i partivan camins diferents entà traversar los Pirenèus. En 1350 que s'i trobavan dus otèls, dus espitaus e vint ostaus.
Durant las Guèrras de Religion en Navarra, Òstavath qu'estó incendiat e en 1607 Enric de Borbon (Enric III de Navarra) que i permetó l'installacion d'un mercat e la celebracion d'ua hèra annau.
Lo 13 de junh de 1841 Òstavath e Asme que s'unín entà formar la comuna actuau.
Machòta
vinheta|Una machota de l'[[espècia (biologia)|espècia Tyto alba.]] La machòta es lo nom popular d'una part deis aucèus de la familha dei estrigids.
Magland
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Mercés a l'emigracion intensa en 1726 cap a la Soïssa de contunh cap a la Alemanha per exercir lo mestièr de chaudronnier, los abitants de Magland #aver pel continuament lo monopòli del trabalh del coeire #que se li apondiá a el lo tràfec del metal usagé e lo comèrci o la contrebande de aur e de de sòus.
Aquela emigracion #facilitar l'installacion de la rellotgeria en la municipalitat #que #aprofechar n'efièch dels fòrça ancianas relacions comercialas #que manteniá en las regions de la lenga alemanda.
Aquela municipalitat de la vallée de la Arve, la mai vasta del costat de Cluses, es ric d'una importanta indústria del décolletage.
S'i tròba egalament una spécialité : lo saucisson de Magland al gost fòrça particular. Desgraciadament, Aquela salaison pòt pas se trobar que dins l'airal de produccion e practicament cap de part en un autre luòc.
Grâce à l'émigration intense en 1726 vers la Suisse puis vers l'Allemagne pour exercer le métier de chaudronnier, les abitants de Magland eurent par la suite le monopole du travail du cuivre auquel s'ajoutait le trafic du métal usagé et le commerce ou la contrebande d'or et d'argent.
Cette commune de la vallée de l'Arve, la plus vaste du canton de Cluses, est riche d'une importante industrie du décolletage.
On y trouve également une spécialité : le saucisson de Magland au goût très particulier. Malheureusement, cette salaison ne peut se trouver que dans l'aire de production et quasiment nulle part ailleurs.
Lengas per familha
Vaicí una lista (parciala e simplificada) de las lengas naturalas o construchas, vivas o mòrtas, classadas per familhas.
I indicam pas totas las lengas del Mond (seriá impossible tecnicament), mas sonque una seleccion de lengas entre las mai conegudas. Pasmens assajam de mençonar almens totas las lengas vivas d'Euròpa e de la mar Mediterranèa.
Indicam las familhas de lengas mai importantas. La nocion de familha genetica de lengas es descricha mai en detalh dins l'article consacrat a la lingüistica comparada.
Las temptativas de certans lingüistas (diches "omnicomparatistas"), dempuèi la fin del sègle XX, d'acampar certanas familhas de lengas dins de superfamilhas de lengas an pas bailat de resultats definitius ni consensuals fins ara. Aicí las familhas que son pas encara reconegudas largament son indicadas amb la mençon "familha discutida".
Las familhas que se compausan d'una sola lenga recebon la mençon "1 lenga".
Aquesta lista se basa en granda part subre lo libre de sintèsi de Merritt Ruhlen, A guide to the World's languages (Stanford: Stanford University Press, reedicion de 1991, 1a edicion de 1997). Ara per ara, lo trabalh de Ruhlen es la sola sintèsi qu'assaja d'èsser completa e qu'es accessibla, e mai se pòt recebre de criticas. Ruhlen i repren en particular las òbras de classificacion de son mèstre Joseph Greenberg. Totes dos son d'"omnicomparatistas" e de partisans de las "superfamilhas".
lengas khoisan
La parentat dels grops de la familha khoisan, pausada per Greenberg en 1955, es pus acceptada. Ne vira, en fach, de tres familhas e doas lengas isoladas.
lengas afroasiaticas
L'afroasiatic tanben se sonava camitosemitic, mas aquel tèrme es perimit e abandonat.
lengas aborigènas d'Austràlia
Las lengas australianas son las lengas dels aborigèns d'Austràlia. Compren un quinzenat de familhas. Entre elas, lo pama-nyungan ocupa gaireben tot lo continent, las autras familhas se concentran dins lo centre-nòrd.
lengas transneoguineanas
Aquela familha recampa la majoritat de las lengas dichas "papós", en Nòva Guinèa.
lengas non classificadas
Aquestas lengas apertenon benlèu a de familhas, mas los lingüistas arriban pas encara de determinar a quinas. Son pas forçadament de lengas "isoladas".
Franc Bardòu
Franc Bardòu es un escrivan e critic occitan nascut a Tolosa en 1965.
Aprèp d'estudis scientifics, faguèt son servici militar e venguèt occitanista en 1989, que comencèt d'escriure en occitan. Faguèt puèi un doctorat de literatura occitana, sus l'òbra màger e la pensada de Renat Nelli (1906-1982). S'interessèt tanben a unes punts de vistas pro precises de Joan Jaurés, e tanben de K. Marx, e ne servèt una fòrta estaca als movements altermondialistas e ecologistas.
Lo critic
Dins sas criticas literàrias, se posicionèt d'un biais de còps plan discutit. S'opausèt pas, coma òm crei de còps, al fait qu'un autor siá atèu, mas al fait qu'atèu estant, tal o tal escrivan daissèsse entendre que sauriá çò que per principi pòt pas que creire : l'inexisténcia de çò divinal. Segon Bardòu, las sciéncias sabon pas ni pretendon pas saber çò qu'es çò divinal. De fait, degun sap pas se çò divinal existís o pas. O crei, e çò contrari es pas que messorga. Se reconeis, tras aquela posicion de critician, una estaca mai que mai fòrta a las posicions del grand filosòf gascon Miquèu Eiquem de Montanha, que los Franceses presentan pas que coma un simple escrivan. F. Bardòu es plan mai esoterista que non pas religiós. Amai s'es clar, en general, que son escritura es pas atèa, pasmens es plan malaisit d'establir a quina religion se restaca a l'ora d'ara. S'interessèt fòrça a las dissidéncias religiosas crestianas, al misticisme crestian, als sofis musulmans e al shi'isme, a la cabala medievala, a l'astrologia e a totas las menas de mancias, als mistèris grècoromans, egipcians, orientals de las Índias notadament. La font mai abondosa de son inspiracion simbolista es a l'ora d'ara la tradicion escrita de l'Alquemia.
Collaboracions
F. Bardòu collabòra a la revista Gai Saber dempuèi 1993. Dempuèi la debuta de la darrièra decenia del sègle XX que collabòra a la revista ÒC, dempuèi que Bernat Manciet e Joan Loís Viguièr l'aguèron remarcat. Fa partida de son comitat de lectura, als costats de Joan Pèire Tardiu, Jaumes Private e Vincenç Forniau.
Susilo Bambang Yudhoyono
Susilo Bambang Yudhoyono (n. 1949) militar e òme politic, foguèt lo president d'Indonesia de 2004 a 2014.
Rocheservière
Rocheservière es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Sury-ès-Bois
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Telangana
Telangana es un estat novèl d'Índia creat lo 2 de junh de 2014 a partir de l'oèst de l'estat d'Andhra Pradesh de lenga telogo. La capitala n'es Hyderabad.
Turu
Lo turu (o nyaturu, rimi) es una lenga banto parlada en Tanzania.
Localizacion
Lo turu es parlat dins l'èst de Tanzania, dins los district de Singida e Ikungi de la region de Singida. Los dialèctes son lo chahi parlat per los wahi, l'ilwana parlat per los wailwana e lo nying'anyi parlat per los wanying'anyi.
Telangana
Administracion
Telangana es partejat en 33 districtes que son Adilabad, Bhadradri Kothagudem, Hyderabad, Jagtial, Jangaon, Jayashankar Bhupalpally, Jogulamba Gadwal, Kamareddy, Karimnagar, Khammam, Kumuram Bheem, Mahabubabad, Mahabubnagar, Mancherial, Medak, Medchal, Mulugu, Nagarkurnool, Nalgonda, Narayanpet, Nirmal, Nizambad, Peddapalli, Rajana Sircilla, Rangareddy, Sangareddy, Siddipet, Suryapet, Vikarabad, Wanaparthy, Warangal rural, Warangal urban e Yadadri Bhuvanagiri.
Turu
Escritura
l'alfabet turu es:<br/ > a, aa, bh [], ch [], d, e [], ee, f, gh [], h, i, ii, j [], k, kh [], l, m, n, ng' [], ng, o [], oo, r [], s, t, u, uu, w, y Las vocalas longas son escrichas dobladas.
Deep Forest
right|200px|thumb|Logò de Deep Forest
Lor tròç lo mai conegut se ditz Sweet lullaby, tube en 1992 en França, als Païses Basses, en Norvègia, en Austràlia e al Reialme Unit. Es una version electronica d'una breçairòla cantada en langa baegu (una lenga de las Illas Salamon), sonada Rorogwela.
En 1995, empòrtan lo Grammy del melhor album de musicas del monde per l'album Boheme.
Carri lo Roet
Carri lo Roet (Carry-le-Rouet en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Es una estacion balneària e una zòna de residéncia periurbana entre lei vilas de l'Estanh de Bèrra e Marselha.
Geografia
Carri lo Roet se situa sus lo pendís meridionau de la Cadena de l'Estaca entre Lo Martegue au nord-oèst, la Mar Mediterranèa au sud, Marselha a l'èst e l'Estanh de Bèrra au nòrd. S'estend sus un plan litorau mai ò mens estrech e sus lei còlas vesinas. Lo clima es de tipe mediterranèu amb d'ivèrns doç e d'estius cauds e eissuchs. Es marcat per una certana ariditat amb solament 517,7 mm de precipitacions anualas. Es tanben influenciat per lo magistrau que bofa regularament dempuei lo nòrd-oèst. Coma per leis autrei vilas de la region, la vegetacion dominanta es constituida de garriga e de pineda.
Istòria
L'istòria anciana de Carri lo Roet es mau coneguda. L'endrech es frequentat dempuei lo periòde finau de l'Edat de Pèira coma o mòstra l'existéncia de vestigis datant de 20,000 ans dins lo quartier dau Roet. L'existéncia dei dos vilatges a l'origina de la vila actuala es clarament atestada en 1253 dins de documents regardant un conflicte entre dos senhors locaus. En 1584, la populacion, dependenta de la senhoriá de Castèunòu foguèt organizada a l'entorn d'una torre de defensa. Venguèt la basa d'un vilatge de pescaires.
En 1915, la dubertura de la linha de camin de fèrre de la Còsta Blava permetèt de desenclavar lo vilatge. Aquò permetèt de començar la modernizacion de la vila que foguèt electrificada en 1940. Pasmens, en 1924, aqueu procès menèt a la separacion dei quartiers oèst que venguèron una comuna independenta sota lo nom de Sausset dei Pins. Après la Segonda Guèrra Mondiala, lo vilatge aviá una populacion de 646 abitants. Conoguèt un desvolopament progressiu, basat sus la construccion de quartiers novèus, durant la segonda mitat dau sègle XX amb l'amainatjament de la zòna industriala de Fòs e l'aparicion dau periurbanisme. La populacion agantèt ansin mai de 6,000 estatjants a la fin dau sègle avans de s'estabilizar dins leis ans 2000-2010.
Cultura
thumb|right|[[Fotografia de la fèsta deis orsinadas en 2006.]]
En causa de sa talha pichona, Carri lo Roet a un patrimòni culturau reduch. Dins aquò, existís quauquei monuments ancians coma la Capèla dau Roet qu'es una pichona glèisa fondada a la fin de l'Edat Mejana. Destrucha, foguèt restaurada en 1877. Se fau tanben nòtar l'existéncia de plusors pònts ferroviaris de remarca lòng de la linha de camin de fèrre. Enfin, au nivèu gastronomic, foguèt fondada una fèsta de l'orsinada en 1956 qu'existís totjorn a l'ora d'ara.
Vaudémont
Vaudémont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
Vaudémont est un village médiéval perché sur un long éperon rocheux nommé « signal de Vaudémont », à une altitude de 480 mètres, dominant la vaste plaine du Saintois au sud de Nancy. Le village est dominé par l'ancien donjon des Comtes de Vaudémont. De l'autre côté de cet éperon rocheux se situe la colline de Sion, butte-témoin des côtes de Moselle. À mi-chemin entre Vaudémont et Saxon-Sion se dresse le monument rendant hommage à Maurice Barrès.
Istòria
Es al epòca romaine que Vaudémont ven un luòc fòrt. Lo nom de Vaudémont vendriá del nom del dieu germanique Wotan. Amb Monsó, Preny e Dabo, Vaudémont es un dels anautits luòcs de l'istòria romaine en Lorraine.
A la fin de la, lo primièr comte de Vaudémont, Gérard , fa bastir un donjon #que se trucarà mai tard « lo Torn de Brunehault » e #que los imponents vestigis ne son encara visibles uèi. Una fortalesa protegissiá lo pòble épousant la punta de la esperó rocós. Lo pòble #demorar cench de muralles e de torns fins a la siá destruccion per las tropas francesas, suls òrdres de Richelieu a, la França en ocupant alavetz militairement lo Duché de Lorraine.
Divèrsas ruïnes subsisteixen dins lo pòble. D'en un autre luòc, la majoritat dels ostals reconstruites a e  réutilisent en façada dels elements anteriors a aquela destruccion.
C'est à l'époque romaine que Vaudémont devient une place forte. Le nom de Vaudémont viendrait du nom du dieu germanique Wotan. Avec Mousson, Preny et Dabo, Vaudémont est un des hauts lieux de l'histoire romaine en Lorraine.
À la fin du, le premier comte de Vaudémont, Gérard , fait construire un donjon que l'on appellera plus tard « la Tour de Brunehault » et dont les imposants vestiges sont encore visibles aujourd'hui. Une forteresse protégeait le village épousant la pointe de l'éperon rocheux. Le village demeura ceint de murailles et de tours jusqu'à leur destruction par les troupes françaises, sur les ordres de Richelieu au, la France occupant alors militairement le Duché de Lorraine.
Diverses ruines subsistent dans le village. D'ailleurs, la plupart des maisons reconstruites aux et  réutilisent en façade des éléments antérieurs à cette destruction.
Le Ménil-Ciboult
Le Ménil-Ciboult es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Joinville (Nauta Marna)
Joinville (Nauta Marna) es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Marna de la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Alrança
Alrança, (Alrance en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Alrança es tanben lo nom d'un riu, que ven del gallés alisantiā. L'origina d'aquel nom es benlèu la soca *ales-, « ròc » e lo sens seriá « la peirosa, la rocassuda », o lo tèma verbal indoeuropèu [*h²elh²], « landrar » e alara lo sens seriá « la passejaira ». Lo nom coneguèt una dissimilacion : *alisantiā > *alsança > alrança. Coma alisantiā es un idronime conegut, cal pensar qu'es lo nom del riu que se transmetèt al vilatge e non pas al revèrs. Cf. Sant Michel d'Aurance.
Administracion
thumb|center|300px|La comuna e la glèisa
Pònt
thumb|right|Pònt dau Golden Gate.
Un pònt (var. pont) es una estructura realizada per permetre de passar un obstacle que pòu èsser una aiga, un vau, un destrech o una autra dràia.
Lancashire
Lancashire (ancianament "comtat de Lancaster") es un comtat situat al nòrd-oèst d'Anglatèrra, al Reialme Unit. Sa capitala es Lancaster, e la vila pus granda es Preston. Ocupa una aira de 3.075 km² e sa populacion l'an 2003 èra d'1.429.212 abitants.
Lo comtat confronta Cumbria, North Yorkshire, Grand Manchester e Merseyside.
Samois-sur-Seine
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Grosbois-en-Montagne
Grosbois-en-Montagne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha Franca Comtat.
Chasselàs de Moissac
Lo chasselàs de Moissac es lo nom d'un rasim de taula de longa conservacion produch dins lo Bas Carcin.
En 1977, obtenguèt l'appellacion d'origina controtlada (AOC), e dempuèi junh de 1996, al nivèl europèu, l'appellacion « Chasselàs de Moissac » es reconeguda coma una denominacion d'origina protegida (DOP), e las constrenchas de produccion foguèron modificadas , en octobre de 2008.
Istòria
left|thumb|La viticultura foguèt desvolopada pels monges de [[Abadiá de Moissac|Moissac.]] La cultura de la vinha dins aquel perçan ven de l'epòca de la Roma antica. Lo chasselàs foguèt introduch a Moissac a l'Edat Mejana. L'abadiá de Sant Pèire de Moissac desvolopèt la viticultura dins los seus domènis. Qualitatiu e conegut pels grands del reialme de França, l'adoptèron e lo faguèron plantar a çò d'eles al sègle XVIII. Plantat o pel rasim, o per la vinificacion, lo terrador se consacra al rasim de taula al sègle XIX. L'arribada del camin de fèrre en 1858, obriguèt de mercats e la cultura s'espandís sus las costièras del du nòrd de Garona. La cultura familhala ven comerciala. La crisi del filloxèra faguèt pas que ralentir lo vam. En 1914, la superfícia èra ja de 4000 <abbr class="abbr" title="hectare">ha Dins los ans 1930, la vila de Moissac ven "ciutat uvala", un centre de cura de rasim basat sul modèl de las curas termalas. L'argent del rasim auriá degut servir per amenatjar passejada, piscina, plaja, centre de corsas, casino... Realament, sols una granda ostalaria e l'uvarium (rotonda per la degustacion del chasselàs e de son chuc) foguèron realizats. La produccion après la guèrra mermèt: la man d'òbra necessària es importanta e vengava cara. De productors barratàris ensejan de beneficiar del le nom de Moissac per la lor produccion. Un jutjament del tribunal de Moissac reconéis l'appellacion en 1953. L'AOC foguèt reconegut en 1971 e per Euròpa en DOP en 1996. Darrièr novelum d'aquel meteis an, los productors utilisan una caisseta identificada per comercializar lor product fragil aparat de las malas manipulacions.
Airal geografic
Se situa dins lo nòrd-oèst de Tarn e Garona e lo sud-oèst d'Òlt, en Carcin. Es a dire de las costièras argilocalcàrias orientadas sud o sud-oèst.
Plant
Lo sol plant inscrit al decret d'appellacion es lo chasselàs blanc B.
Cultura
right|thumb|Chasselàs blanc de grums dorats del costat del solelh.
Presentacion
S'agí d'un fruch comercializat de fresc. Lo rasim es sople, los grums redons e daurats. De tacas matas pichonas a causa de las solelhadas que prenguèt lo rasim, son una mòstra debona maduretat. Los grums devon gardar lor pruina, mòstra d'una manipulacion fòrça suava. La riquessa en sucre deu èsser al mens de /l. Los rasims devon pesar al mens de 100 gramas.
Presentacion comerciala
Lo rasim es preparat en caissetas pichonas sus una sola jaça. Lo paquet deu portar la mencion chasselàs de Moissac escrit amb los caractèrs mai groses de l'etiquèta. Se deu mencionar AOP e lo nom del productor.
Produccion
400 viticultors trabalan 1250 ha de vinha. 5 a 8000 tonas son comercializats. 40 % per la venta al detalh, 60 % dins la granda distribucion.
Cassanhas (Carcin)
Cassanhas (Cassagnes en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Cassanhas es atestat a la fin del sègle IX, Cassanias. Lo nom ven del bas latin cassanea, derivat del gallés cassanos, « casse », ambe una valor collectiva : un luòc ont i a de casses,. Xavier Delamarre explica l'afar un pauc autrament : un nom gallés cassaniā, « los casses, la cassanha », mès la fixacion del toponime es pas necessàriament antica, estant que lo nom comun cassanha es viu dempuèi l'origina de la lenga.
Catarina Ièra de Navarra
thumb|100px|Catarina de Navarra thumb|100px|Escut de Catarina de Navarra Catarina de Navarra, nascuda en 1468, mòrta en 1517 al Mont, foguèt reina de Navarra (1483-1517), comtessa de Fois e vescomtessa de Bearn.
Vida
Catarina èra filha de Gaston de Fois (v. 1443-1470), (apelat « Gaston V de Fois » per d'unes autors), vescomte de Castelbon, prince de Viana (1462-1470), luòctenent general de Navarra (1469), e de Magdalena de França (sòrre del rei de França Loís XI). Catarina Ièra èra cosina de reina d'Ongria Ana de Fois-Candale.
Eretèt del tròn a la mort de son fraire Francés Fèbus rei de Navarra (1479-1483). Sa maire assegurèt la regéncia de 1483 a 1494.
Esposèt Joan III de Labrit en genièr de 1484 e foguèt coronada lo meteis mes amb son marit a Pampalona, capitala de Navarra.
L'oncle de Catarina, Joan de Fois, vescomte de Narbona, contestèt l'ereitatge de sa neboda en invocant la lei salica, qui èra pas jamai estada aplicada en Navarra (e Navarra èra justament estada donada a Joana II de Navarra en 1328 quand foguèt privada de sons dreches sobre França, oficialament pr'amor la lei salica s'apliva e França e pas en Navarra). Reclamèt lo tròn e foguèt a l'origina de trobles acabats amb la patz concluida a Tarba en 1497.
La Nauta Navarra foguèt perduda pels reis de Navarra tre 1512.
Maridatge e descendéncia
D'aquela union nasquèron :
Bréviandes
Bréviandes es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Le Plan (Nauta Garona)
Le Plan  (Le Plan en francés) qu'es una comuna lengadociana, situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Bréviandes
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa