cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Las Matèlas
Geografia
Situat au pè dau Puòg de Sant Lop a una quinzena de quilomètres au nòrd de Montpelhièr, la comuna es traversada per lo Lairon. L'essencial de la comuna es constituït de garrigas d'euses e de pineda. Lo vilatge vièlh data dau sègle XIIIen e se tròba en riba senèstra dau Lairon au jonhent de la Deridièra).
Luses (filosofia)
Sensibilitat de las Luces
La plaça Estanislas de Nancí es lo còr d’un ensemble urbanistic classic, inscricha dempuèi 1983 sus la lista del patrimòni mondial de l’UNESCO, e d’autres plaças a l'entorn de las administracions e servicis de l’epòca.
Radenez
Geografia
Los vanniers (n'extrasián en lo bòsc la " bourdann' " (la bourdaine #qu'es un arbuste negra a frucha roja) e lo châtaignier. Uèi, los vanniers preferisson lo osier #que crompan conditionnés en bòtas. Lo talhièr Herisset es lo darrièr talhièr n'activitat.
Luses (filosofia)
Sensibilitat de las Luces
Claude Nicolas Ledoux (1736-1806), membre de l'Acadèmia d'arquitectura es sens dobte l’arquitecta que los projèctes incarnan melhor l’utopia d’un abitat totalament racional. Dirigí, a partir de 1775, lo bastit de la Salina reiala d'Arc-et-Senans, (Doubs), vertadièra ciutat usinièra. vinheta|La Rotonda de l’universitat de Virgínia, dessenhada per Thomas Jefferson. Lo resson, dins los mitans dominants, es de segur considerable en Anglatèrra e en França, mas mendre en Alemanha e en Itàlia; lo public enlusit es fòrça pauc nombrós en Espanha o en Russia, ont pas qu'unes intellectuals, nauts foncionaris e grandas familhas participan al movement. Lo pòble, el, es pas tocat : la granda majoritat dels païsans, quitament en França, jamai entendèt parlar de Voltaire o de Rousseau.
Las Matèlas
Toponimia
La prononciacion es [laz ma'telas] [corregit en [laz ma'tɛlas] (ALLOr II) ].
Las fòrmas ancianas son : de Matellis, sense data [sègle XII ?], 1245, territorio de Matellis, pasturalium de Matellis, honores seu nemora de Matellis, tenementum de Matellis en 1260, pedagium Matellarum en 1266, apud Matellas, locum de Matellis en 1267, apud Matellas en 1303, Guillelmo de Manso de Matellis en 1309, ville de Matellis en 1329, prior de Matellis en 1391, las Mathellas en 1520, de Matelis en 1529, 1550, les Matelles en 1526, 1563, 1622, 1626, 1648, 1740-60, les Mattelles en 1740-60, paroisse des Matelles, le Bourg des Matelles en 1740-60, les Matelles en 1770-71 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat e Rostaing, Las Matèlas seriá un diminutiu dau preindoeuropèu *matta, « forèst » (Bertoldi), « boisson, mata, bartàs » (Alessio) ; segon Hamlin, Las Matèlas es un diminutiu de l'occitan mata « boisson, boscatèl, barta, bartassanha » (ALLOr, I, 239), mot d'origina preindoeuropèa, amb lo sufixe diminutiu -èla (Hamlin escriu -ela).
Luses (filosofia)
Sensibilitat de las Luces
Pasmens las Luces pertoquèron las certitudas ancianas. E l’estrementida s'arestèt pas a las pòrtes del social e del politic: las Luces inspirèron la generacion revolucionària. Çò que significa pas gaire qu'ajan conscientament nomenada de lors vòls la Revolucion de 1789.
Radenez
Geografia
Bibliografia :
Luses (filosofia)
Retrachs
Los umanistas de la Renaissença, los filosòfs de las Luces, s’interesson a mai d'un domènis: l’American Thomas Jefferson aviá recebut una formacion juridica mas practicavan tanben l’arqueologia e l’arquitectura. Benjamin Franklin aguèt una carrièra de diplomata e de fisician. Condorcet escriguèt sus de subjèctes tan diferents que lo comèrci, las finanças, l’educacion o la sciéncia. vinheta|La cor de Fredeic II de Prússia amb lo filosòf Voltaire. Las originas socialas dels filosòfs son divèrsas: fòrça son eissits de familhas borgesa (Voltaire, Thomas Jefferson), d’autres de miltans mai modèstes (Immanuel Kant, Benjamin Franklin, Denis Diderot) o encara de la noblesa (Montesquieu, Condorcet). Un cèrt nombre d’entre els avián recebut una educacion religiosa (Denis Diderot, Louis de Jaucourt) o una formacion juridica (Montesquieu, Thomas Jefferson).
Radenez
Geografia
François de Beaulieu : « Los vanniers de Rannée. dins país gallo, una dynastie d'artistas del osier », Ar Men n° 122, pp. 38–43, 2001
Luses (filosofia)
Retrachs
Los filosòfs constituissián de malhums e comunicavan per letras. Se conéis la correspondéncia violenta entre Rousseau e Voltaire. Los grands esperits del sègle XVIII s'encontravan e discutavan dins los salons, los cafés o las acadèmia. Los pensaires e sabents formavan une comunautat internacionala. Ben Franklin, Tom Jefferson, Adam Smith, Hume o Galiani demorèron d'annadas en França.
Radenez
Geografia
Roger Herisset : « Lo patrimòni vannier a redécouvrir », Sterenn  n°20 Institut Cultural de Bretanha, 2 pàg. Sèt. 2003
La Forêt de la Guerche (située en fait à Rannée) est l'une des plus vastes du département. Des activités connexes s'y sont développées. Notons ainsi un développement de petits ateliers de vannerie professionnelle qui fabriquaient les paniers à pommes et les resses (vannerie batie sur arceaux.
Les vanniers appelés aussi "pann'rotieux" vendaient leurs objets notamment lors des grandes foires de la fin de l'été de la Guerche de Bretagne : ces foires sont dites angevines dont la foire aux "bitraos" (= gardiens de troupeaux), la foire aux prussiens (en souvenir de 1870)...
Luses (filosofia)
Retrachs
Que criticavan l’òrdre establit, los filosòfs èran percaçats per las autoritats e devián utilisar d'escampas per evitar la prison. François-Marie Arouet prenguèt le pseudonim de Voltaire. Thomas Jefferson redigiguèt en 1774 un rapòrt destinat als delegats de Virgínia del Primièr Congrès continental, que s'amassava per discutir dels grèuges de las colonias contra Grand Bretanha. En rason del contengut del tèxte, deguèt publicar de lbiais anonim. La Letra suls cècs a l'usatge d'aqueles que veson valguèt a Denis Diderot d’èsser emprisonat per sas questions denegatriças sus la religion. Accusat d’aver redigit de pamflets contra lo regent Felip III d’Orleans, Voltaire fuguèt emprisonat a la Bastilha. Montesquieu publiquèt de biais anonim las Letras persanas en 1721 en Olanda. De 1728 à 1734, visitèt mai d'un país d'Euròpa
Fàcia a la censura e a las dificultats financièras, los filosòfs utilisèron sovent la proteccion d’aristocratas e de mecèns: Malesherbes e la marquesa de Pompador, favorita de Loís XV, sostenguèron Diderot. Marie-Thérèse Geoffrin (1699-1777) subvencinèt una partida de la publicacion de l’Encyclopédie. Organisava un salon bisetmenal, recebent d'artistas, de sabents, de gents de letras e de filosòfs, de 1749 a 1777. L’autre grand salon de l’epòca de las Luces èra aquel e Claudine de Tencin. Dins los ans 1720, Voltaire deguèt s’exiliar en Anglatèrra ont prenguèt d'idèas de John Locke.
Radenez
Geografia
Les vanniers (prélevaient dans la forêt la " bourdann' " (la bourdaine qui est un arbuste noire à fruit rouge) et le châtaignier. Aujourd'hui, les vanniers préfèrent l'osier qu'ils achètent conditionnés en bottes. L'atelier Herisset est le dernier atelier en activité.
Luses (filosofia)
Retrachs
Los filosòfs lutavan mai sovent contra lo poder reial que contra l’egemonia ecclésiastica e nobiliara : dins sa defensa de Jean Calas, Voltaire defendava atal la justícia reiala contra los excès d’una justícia provinciala jutjada mai fanatica. Fòrça monarcas europèus – Carles III d'Espanha, Maria Terèsa e Josp II d'Austria, Caterina II de Russia, Gustav III de Suècia – legissiá e apresiavna los filosòfs. Coma Voltaire, que foguèt aculhits a la cort de Frederic II de Prússia o Diderot, que foguèt aculhit a la cort de Caterina II, ls filosòfs coma d’Holbach se mostrèron favorables al despotisme enlusit dins l’esperança de veire lors idèas s'espandisson mai rapidament possible tocant en dirècte al cap de l’Esat. La seguida dels eveniments montrèt als Filosòfs las limitas de lors ambicions pels sobeirans « mai despòtas qu’enlusit ». Sol Rousseau revendicava de contunh l’egalitat politica, que venguèt enseguida un ideal revolucionari.
Représentants de las Luces
França: Pèire Baile, Émilie du Châtelet, Étienne Bonnot de Condillac, Nicolas de Condorcet, Denis Diderot, D'Alembert, Olympe de Gouges, Vincent de Gournay, D'Holbach, Fontenelle, Claude-Adrien Helvétius, Marqués de La Faieta, Antoine Laurent de Lavoisier, La Mettrie, Louis de Jaucourt, Choderlos de Laclos, Marqués de Sade, Marivaux, Jean-François Marmontel, Pierre Louis Moreau de Maupertuis, Montesquieu, François Quesnay, Restif de la Bretonne, Jean-Jacques Rousseau, Antoine Destutt de Tracy, Anne Robert Jacques Turgot, Voltaire, Buffon.
Radenez
Geografia
Roger Herisset : « Le patrimoine vannier à redécouvrir », Sterenn  n°20 Institut Culturel de Bretagne, 2 p. sept. 2003
Luses (filosofia)
Représentants de las Luces
Anglatèrra: Anthony Collins, John Locke, Edward Gibbon, William Godwin, Henri Saint Jean de Bolingbroke, Samuel Johnson, James Oglethorpe, William Paley, Joseph Priestley, William Wilberforce, Mary Wollstonecraft.
Saint-Sérotin
Saint-Sérotin es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha.
Radenez
Istòria
En mai de la riquesa de lo sieu jos-sòl, Rannée èra un luòc estrategic situat als confins dels païses de doas vilas gauloises #qu'an donadas las actualas Roazhon e Nantas.
Luses (filosofia)
Représentants de las Luces
Escòcia: James Boswell, David Hume, Francis Hutcheson, James Burnett, Lord Monboddo, Adam Smith, James Watt.
Saint-Sérotin
Geografia
Sant-Sérotin es un pichon vilatge francés, situat en lo departament del Yonne e la region de Bourgogne. Los sieus abitants an trucat lo Sant-Sérotinois e lo Sant-Sérotinoises. La municipalitat s'estend sus 14,1 km² e compte 532 abitants dempuèi lo darrièr recensement de la populacion en datant de 2005. Amb una densitat de 37,7 abitants per km², Sant-Sérotin a conegut un net ascens de 21,7% de la siá populacion per çò qu'es de 1999. Environat per las municipalitats de Brannay, Pont-sus-Yonne e Villebougis, Sant-Sérotin a situat a 11 km al Nòrd-Oèst de Sentit la mai granda vila dels environs. Situat a 180 mètres d'altitud, lo vilatge de Sant-Sérotin a per coordinadas géographiques Latitud: 48° 14' 50'' Nòrd Longitude: 3° 9' 28'' èst.
Luses (filosofia)
Représentants de las Luces
Irlanda : George Berkeley, Richard Cantillon, John Toland.
Radenez
Istòria
Localizada pel continuament la camina dessús franco-bretonne, vertat es #que de nombroses escambis s'i ajan desenrotllat amb lo anjou vesin.
Saint-Sérotin
Geografia
Saint-Sérotin est un petit village français, situé dans le département de l'Yonne et la région de Bourgogne. Ses habitants sont appelés les Saint-Sérotinois et les Saint-Sérotinoises. La commune s'étend sur 14,1 km² et compte 532 habitants depuis le dernier recensement de la population datant de 2005. Avec une densité de 37,7 habitants par km², Saint-Sérotin a connu une nette hausse de 21,7% de sa population par rapport à 1999. Entouré par les communes de Brannay, Pont-sur-Yonne et Villebougis, Saint-Sérotin est situé à 11 km au Nord-Ouest de Sens la plus grande ville des environs. Situé à 180 mètres d'altitude, le village de Saint-Sérotin a pour coordonnées géographiques Latitude: 48° 14' 50'' Nord Longitude: 3° 9' 28'' Est.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Radenez
Istòria
De 1791 a 1900, la municipalitat de Rannée a ligat a La Guerche-de-Bretanha. Abans 1791, La Guerche dépendait de la parròquia de Rannée. Pendent la Revolucion, una part de la borgesiá d'aquel quartièr s'es opausat al projècte inicial de la creacion de doas comunas. Desiravan desvolopar la Guerche, malgrat aiçò, se son meses a esquinas la populacion dels autres quartièrs de l'anciana parròquia en suprimint lo drech de culte, lo cementèri, las campanas de l'anciana parròquia (uèi Rannée)... Eles confisquèrent tanben los bens d'aquela parròquia. La populacion de Rannée a sentit aquel periòde coma una forma d'aucupacion, #çò qu'a pogudas favorir un cèrt conservatisme religiós (en reaccion al zèle "abusiu" de cèrts patriotes guerchais) e mai generalament una mesfisança per çò qu'es de los sieus vesins guerchais. Los abitants trobaràn las campanas en un brocanteur e militaràn fins al restabliment del drech de culte e del retorn a l'estatut de comuna.
Luses (filosofia)
Représentants de las Luces
Alemanha : Johann Joachim Christoph Bode, Friedrich Heinrich Jacobi, Johann Gottlieb Fichte , Johann Gottfried von Herder, Immanuel Kant , Gotthold Ephraim Lessing, Moses Mendelssohn, Friedrich Nicolai, Leibniz, Friedrich Melchior Grimm, Karl Leonhard Reinhold.
Polònha : Hugo Kołłątaj, Jean Potocki, Ignacy Krasicki.
Portugal: Marqués de Pombal, Luis Antonio Verney, António Nunes Ribeiro Sanches, Francisco de Oliveira, Duarte Ribeiro de Macedo, Matias Aires Ramos da Silva Eça.
Radenez
Istòria
Pendent la segonda Guèrra Mondiala, las tropas alemandas ocuparàn lo bòsc (resèrva importanta de munitions e de material près de l'estacion del bòsc). Los abitants son regularament réquisitionnés per i trabalhar. Lo castèl del bòsc i aurà destruit continuament als combats de la desliurança.
Luses (filosofia)
Représentants de las Luces
EUA : John Adams, Samuel Adams, Benjamin Franklin, Alexander Hamilton, John Jay, Thomas Jefferson, James Madison, Thomas Paine, George Washington.
Itàlia : Cesare Beccaria, Ferdinando Galiani, Mario Pagano, Giambattista Vico, Pietro Verri, Alessandro Verri, Antonio Genovesi, Carlo Goldoni, Giuseppe Parini
Radenez
Istòria
En 2000, una granda fèsta a #èsser organizada per celebrar los 100 ans de la comuna.
Bibliografia :
Luses (filosofia)
Représentants de las Luces
Espanha: Leandro Fernández de Moratín, Gaspar Melchor de Jovellanos, Antonio José Cavanilles, Lorenzo Hervás y Panduro, Benito Jerónimo Feijoo, Pedro Rodríguez de Campomanes, José Celestino Mutis
Radenez
Istòria
MEURET, Jean-Claude. Peuplement, Poder e païsatge la camina dessús Anjau-Bretanha. Societat de Arqueologia e d'Istòria de la Mayenne, Laval, 1993.
Luses (filosofia)
Représentants de las Luces
Russia : Nikolaï Novikov, Mikhaïl Lomonossov
Radenez
Istòria
BANÉAT, Paul. Lo Departament de Ille-e-Vilaine. Roazhon : Librariá Modèrna J. Larcher, 1927-1929., pàg. 160-165.
Luses (filosofia)
Représentants de las Luces
Romania : Ion Budai-Deleanu, Ienăchiţă Văcărescu, Anton Pann, Samuil Micu, Gheorghe Șincai
Radenez
Istòria
GUILLOTIN DE CORSON. Pouillé Istoric del archevêché de Roazhon. Roazhon : Fougeray Libraire-éditeur. París : René Hatton Libraire-éditeur, 1882-1886., T. 2, pàg. 744-749.
Luses (filosofia)
Représentants de las Luces
Soïssa (Genèva) : Jean-Jacques Rousseau
Radenez
Istòria
BARON, Armand. Rannée. Evêché De Roazhon - Baronnie de la Guerche - Sénéchaussée de Roazhon. (Tèxt manuscrit connectat, pas datat). (A.C. Rannée).
Luses (filosofia)
Difusion de las luces
Los progreses de l’alfabetizacion e de la lectura permeton lo desvelopament de çò que se nomenèt un « espaci public », los debats intellectuals e politics passavan lo cèrcle restrench de l’administracion e dels elèits, implicant pauc a pauc de sectors mai largs de la societat. Lo procediment de difusion de las idèas novèlas es amplificat pel progrès de las tecnicas de difusion de l’informacion. Los passatges de l’Encyclopédie son legits per la noblesa e la nauta borgesiá dins de salons, las personas presentas donan lor avís sul escrichs dels filosòfs. Los jornals e e la correspondéncia permetèron d'escambis mai rapids dins tota l’Euròpa, realisant una novèla forma d’unitat culturala.
Radenez
Istòria
Rannée est peuplé depuis longtemps. Les mines d'or situées à l'ouest de la forêt ont été exploitées depuis l'antiquité. De nombreuses pièces de monnaies sont encore trouvées de nos jours dans la forêt (site d'un village gaulois, voie romaine ...)
Luses (filosofia)
Encyclopédie
vinheta|Jean le Rond d’Alembert. Un segond cambiament important dins lo movement de las Luces al respècte del sègle precedent, tròba son origina en França, amb los Enciclopedistas. Aquel movement intellectual defend l’idèa qu’existís una arquitectura scientifica e morala del saber, una estructura prevalenta e ordonada e que sa realizacion es un mejan de liberacion de l’òme. Denis Diderot e D’Alembert publican a partir de 1751 l’Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers.
Lo procediment de difusion de las idèas novèlas se trapa amplifica pel progrès de las tecnicas de difusion de l’informacion. Los passatges de l’Encyclopédie son legits pels nòbles, ducs, e borgeses dins de salons, las personas presentas donan lor avís suls escrichs dels filosòfs. Los jornals e la correspondéncia permetèron d'escmbis mai rapids dins tota l’Euròpa, realisant una novèla forma d’unitat culturala. Aquò foguèt pas sens pausar de questions sus la libertat d’accès e de difusion d'aquelas informacions. Se conéis lo ròtle jogat per la premsa dins la difusion de las idèas, pendent la Revolucion francesa per exemple.
Salons e cafès
vinheta|Une soirée chez Madame Geoffrin de Gabriel Lemonnier D'en primièr foguèron los cafès, ont se legís e fa debat, coma lo Procope, a París que son lo rendetz-vos nocturn dels joves poètas o de criticas que discutisson amb passion de las darrièras mirandas del teatre o de librariá.
Mas son subretot los salons mondans, obèrts per totes aqueles qu'an d'ambicion, pel mens de paréisser. Son caracterizats per la mixitat intellectuala; las gents s’i exprimisson, i tròban une occasion de satisfar lor set de saber e i entretienon lor vision del mond. Mas i cal èsser introduch. Las grandas damas recebon d'artistas, sabents e filosòfs. Cada ostesa a son jorn, son especialitat e sos invitats de tria.
Las gents de talent s’i encontran regularament per confrontar lors idèas o testar sus un public privilegiat lors darrièrs verses. Mondanas e cultivadas, las creatriças d'aqueles salons animan la velhadas, encoratjant los timids e arrèstan la brègas. Aquelas fòrtas personalitats, plan liuras al rspècte de lors consòrres, son sovent quitament escivanas e epistolièras.
La mixitat es particularament rastrada en França, al sègle XVII ont espelís la filosofia de las Luces. De femnas cultivadas, intelligentas i son de partenàrias veraias amb que se pòt tornar en question d'idèas religiosas, politicas, scientifics.
Acadèmias, bibliotècas e lòtjas
Vesinas de las Acadèmias, sovent pobladas dels meteis òmes avids de saber, las bibliotècas publicas e cambras de lectura se multipliquèron, fondadas per de rics particulars o a partir de soscripcions publicas. Recampan las òbras scientificas, los diccionaris grosses, ofrisson una sala de lectura e, a costat, una sala de conversacion. Totas aquelas societats de pensadas foncionan coma de salons obèrrts e forman entre elas de malhums provincials, nacionals, europèus, escambiant de libres e correspondéncia, aculhissent los estrangièrs enlusits, lançant de programas de reflexion, de concors de recerca. S'i parla fisica, quimia, mineralogia, agronomia, demografia. Dins las Tretze colonias britanicas en America del Nòrd, James Bowdoin (1726-1790), John Adams (1735-1826) e John Hancock (1737-1793) fondan l’American Academy of Arts and Sciences a Boston pendent la Guèrra d'independéncia dels EUA. En 1743, Benjamin Franklin fonda la Societat filosofica americana. Al començament del sègle XIX, Thomas Jefferson aviá una dela biblioècas privadas mai rica del país. D'entre los malhums enlusits, lo mai desvolpat es aquel de la francmaçonaria, pasmens s'es reservat a las jaças superioras.
Radenez
Istòria
De 1791 à 1900, la commune de Rannée est rattachée à La Guerche-de-Bretagne. Avant 1791, La Guerche dépendait de la paroisse de Rannée. Pendant la Révolution, une partie de la bourgeoisie de ce quartier s'est opposée au projet initial de la création de deux communes. Ils souhaitaient développer la Guerche, cependant, ils se sont mis à dos la population des autres quartiers de l'ancienne paroisse en supprimant le droit de culte, le cimetière, les cloches de l'ancienne paroisse (aujourd'hui Rannée)... Ils confisquèrent aussi les biens de cette paroisse. La population de Rannée a ressenti cette période comme une forme d'occupation, ce qui a pu favoriser un certain conservatisme religieux (en réaction au zèle "abusif" de certains patriotes guerchais) et plus généralement une méfiance par rapport à leurs voisins guerchais. Les habitants retrouveront les cloches chez un brocanteur et militeront jusqu'au rétablissement du droit de culte et du retour au statut de commune.
Luses (filosofia)
Acadèmias, bibliotècas e lòtjas
Nasuda en Anglatèrra e en Escòcia, la francmaçonaria, gropament de vocacion umanista e iniciatica, concentra totes los caractèrs de las Luces : es teïsta, toleranta, liberala, umanista, sentimentala. Conéis un succès	folzejant per tota Euròpa ont se comta de milièrs de lòtjas en 1789. Los mitan civils, militars e tanben religioses, ligats als aparelhs d’Estat, son tot particularament ganhats. Ni anticlericalas (o serant al sègle XIX) ni revolucionàrias, las lòtjas contribuiguèron a espandre las idèas filosofica e l’esperit de reforma dins los luòcs politicament estrategics. La discussion intellectuala l’empòrta sul caractèr esoteric o sectari. Subretot, los elèits i fan, encara mai dins las acadèmias, l’aprendisstage del primat de l’egalitat des talents sul privilègis de la naissença.
Radenez
Istòria
Au début du XXe siecle, les habitants de Rannée font construire une école privée (il n'y avait alors aucune école à Rannée). Celle-ci est rapidement confisquée par l'État. Les habitants obtiendront la récupération des lieux (qui étaient des biens privés, propriété notamment de la famille Dutertre et non pas de l'église : ils n'auraient donc pas dû être confisqués). On s'émeut qu'une commune aussi importante n'ait pas d'école publique. Elle est construite dans les années 1930 : 2 élèves (enfants d'une même famille) s'y inscriront dans le siècle. L'école privée est toujours en activité.
Luses (filosofia)
Mercands ambulants e premsa
La difusion de las idèas de las Luces se fa tanben amb diferents mercants ambulants. En efièch, aqueles, anant d'una província a l'autra, còlportavan las informacions e, per extension, las idèas als analfabètas.
Radenez
Istòria
Pendant la seconde Guerre Mondiale, les troupes allemandes occuperont la forêt (réserve importante de munitions et de matériel près de la gare de la forêt). Les habitants sont régulièrement réquisitionnés pour y travailler. Le château de la forêt sera détruit suite aux combats de la libération.
Luses (filosofia)
Mercands ambulants e premsa
La premsa faguèt mai aisida la difusion dels tèxtes filosofics (coma l’Encyclopédie de Diderot e d’Alembert), e desencadenèt los procediment de la reflexion pel pòble. La premsa contribuís tanben a la constitucion de l’opinion publica, malgrat la censura, totjorn activa. Amb lo nombre d’obratges e pels abonaments collectius de las societats de pensada, un public alunhat dels centres de creacion pòt prene coneissença de las idèas e debats, de las descobèrtas del mes, senon dejorn.
Radenez
Istòria
En 2000, une grande fête a été organisée pour célébrer les 100 ans de la commune.
Bibliographie :
Luses (filosofia)
Influéncia de la Filosofia de la Luces dins los cambiaments politics
Dins los ans 1750, s'ensag, en Angletatèrra, en Àustria, en Prússia e en França, de « racionalizar » las monarquias lors leis.
Radenez
Istòria
MEURET, Jean-Claude. Peuplement, pouvoir et paysage sur la marche Anjou-Bretagne. Société d'Archéologie et d'Histoire de la Mayenne, Laval, 1993.
Luses (filosofia)
Influéncia de la Filosofia de la Luces dins los cambiaments politics
L’idèa luminosa d’un govèrn « racional » s’incarna dins la Declaracion d’Independéncia americana e, dins una mendre mesura, dins lo programa dels Jacobins pendent la Revolucion francesa. Tanben se pòt citat la Constitucion americana de 1787.
Radenez
Istòria
BANÉAT, Paul. Le Département d'Ille-et-Vilaine. Rennes : Librairie Moderne J. Larcher, 1927-1929., p. 160-165.
Luses (filosofia)
Las Luces, font de la Revolucion americana?
vinheta|[[Thomas Jefferson, redactor de la Constitucion dels EUA.]] Cultivat e erudit, Thomas Jefferson, plantor originari de Virgínia, es plan marcat pel filosòf anglés John Locke e per Jean-Jacques Rousseau. Presidís a l’elaboration de la Constitucion de Virgínia al començament de 1776, e utilisa unas disposicions quand procedís a la redaccion de la declaracion d'independéncia dels EUA, proclamat lo 4 de julhet de 1776 al congrès de Filadèlfia. Podèt encontrar las personnalitats de las Luces pendent sa demorança en Euròpa. Arribèt l'estiu de 1784, succedís a Benjamin Franklin coma ambassador dels EUA e frequenta los salons literaris e la libreriás parisencas.
Radenez
Istòria
GUILLOTIN DE CORSON. Pouillé historique de l'archevêché de Rennes. Rennes : Fougeray Libraire-éditeur. Paris : René Hatton Libraire-éditeur, 1882-1886., t. 2, p. 744-749.
Luses (filosofia)
Las Luces, font de la Revolucion americana?
L’influéncia de la filosofia de la luces paréis netament dins la Declaracion d'independéncia dels EUA del4 de julhet de 1776 que proclma que los òmes son estat creats egals en drech e que pòdon s'oposar al tiraniá. La Constitucion dels EUA (1787) utilisa los principis de Montesquieu de la separacion dels poders legislatiu, executiu e judiciari, que forman la basa de tota democracia.
Radenez
Istòria
BARON, Armand. Rannée. Evêché de Rennes - Baronnie de la Guerche - Sénéchaussée de Rennes. (Texte manuscrit relié, non daté). (A.C. Rannée).
Luses (filosofia)
Las Luces a l’origina de la Revolucion francesa?
A mesura que se desvolopa l’esperit filosofic, dins los salons, los cafès o los clubs, l’autoritat monarquica se desagreja, sapada tant per l’oposicion aristocratica que per d'ensags de reformas sens l'endeman.
Pendent lo periòde revolucionari, las idèas dels filosòfs inspiran los debats politics. Gaireben totes los deputats de l’Assemblada nacionala son de borgeses cultivats que se son noirits de las valors de libertats e d'egalitat. Per exemple, Robespierre es un rousseauista convencut. Pasmesn, gaireben totes los filosòfs franceses son mòrts abans d'aver vist l’òbra de la Revolucion francesa, levat Condorcet, Louis Sébastien Mercier e l'abat Rainal. Los dos primièrs pròches dels Girondins en l'an II seràn malastras amb la des Revolucion. Levat lo tresen qu'aurà pas jamai de problèma e aurà quitament lo drech a un bust après sa mòrt en 1796 en omenatges als siueus escrichs contra l'esclavatge dels Negres abolit lo 16 pluviôse de l'an II. Mai es l'oncle d'un convencional regicid, Simon Cambolas.
Montbrun de Lauragués
Montbrun de Lauragués (Montbrun-Lauragais en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada en Lauragués, a 21 km al sud-èst de Tolosa. Es una comuna del Sicoval
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Montbrun èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Lauragués. Le vocable de la glèisa, es Sant Miquèl. Tanlèu 1790, Montbrun èra del canton de Montgiscard. Montbrun seriá estat temporàriament del canton de Sant Felitz; mès i a 30 km entre los dos vilatges. Oficialament, Montbrun prenguèc le nom de Montbrun-Lauragais per decret del 22 de març 1929.
Pendent l'Ancian Regime, la parròquia de Lissac èra de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa, annèxa de Montbrun de Lauragués, es Sant Joan.
Vejatz
Proa
La proa es la partida dabant d'un batèu. Compren diferentas pèças d'estructua coma, quand existí, l'estrava, e las superstructuras situéadas en dabant, coma lo mast de beauprés e la pavesada davant.
Lo mascaron de proa es l'escultura plaçada al dabant d'unas naus, de comèrci o de combat, de remas o a vela, al dessús de l'estrava. Los mascarons de proa, dins l'Antiquitat, representava sovent d'animals simbolics o de divinitats.
La popa, a l'autra extremitat de la nau, correspond al reire.
Forma
La forma de la proa ten un ròtle considerable sus la resisténcia a l'avançament. La concepcion de sa forma es per consequent objècte de fòrça estudis. La question se pausa amb acuïtat pel brisa-glaças.
Canton de Salèrna
Lo Canton de Salèrna es una anciana division administrativa de Provènça, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Draguinhan, lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Despuèi 2015, las 3 comunas son dins lo canton novèu de Flaiòsc. La lenga autoctòna es l'occitan provençau.
Istòria
Lo canton de Salèrna se creèt en 1790 dins lo districte de Draguinhan.
En 1801, lo canton de Salèrna foguèt conservat.
A las eleccions departamentalas dau 22 de març de 2015, en aplicacion dau decret n° 2014-270 dau 27 de febrier de 2014, que pòrta delimitacion dei cantons dins lo departament de Var, lo canton de Salèrna foguèt suprimit.
Despuèi lo 1er de genier de 2017, las comunas de Tortor e de Vilacròsa, que son de la Comunautat de comunas de Lacs e Gòrgas de Verdon, son dins l'arrondiment de Brinhòla.
Jèp de Montoya
thumb|450px|Jèp de Montoya a son burèu Jèp de Montoya Parra (Les, Val d'Aran, 13 de setembre de 1959) es un escrivan e erudit occitan de la Val d'Aran. Es president de l'Institut d'Estudis Aranesi (dempuèi lo 10 de mai de 2007) e de l'Associacion Prefigurativa a l'Organisme de Regulacion de la Lenga Occitana (APORLÒC), dempuèi lo mes de genièr de 2009. Tanben es membre del Grop de Lingüistica Occitana, de l'Institut d'Estudis Araneses-Acadèmia Aranesa de la Lenga Occitana e de mantuna institucion aranesa.
Son ostal, Çò de Jèp de Montoya, qu'es un dels mai ancians de Les, es estat classificat dins l'Inventari del Patrimòni Arquitectonic de Catalonha.
Biografia
Jèp de Montoya entamenèt sa carrièra literària plan jove e se ganhèt en 1976 lo primièr prèmi de pròsa de jovent dins lo concors literari aranés de la Fondacion deth Musèu Etnologic dera Val d'Aran. Tre aquel moment, la sia produccion quitèt pas de créisser e recebèt divèrsas recompensas a la Val d'Aran e tanben dins lo demai del territòri occitan. Participèt a l'Escolo deras Pireneos, una institucion felibrenca e publiquèt mantas òbras e trabalhs dins un bèl nombre de revistas occitanas coma per exemple la Bouts dera Mountanho, la Revue de Comminges, la revista Aran que ne foguèt cofondador. Son òbra màger es lo Vademecum Aranense, un recuèlh de tèxtes de las tèrras aranesas del sègle XII fins al sègle XX. En 2000 recebèt lo Prèmi Jean Marie Grangé de l'Acadèmia dels Jòcs Florals de Tolosa. Participa activament dins mantuna produccion de promocion lingüistica del Grop de Lingüistica Occitana, e amb Miquèu Segalàs a elaborat un Vocabulari bàsic català occità, que publiquèt la Generalitat de Catalonha en 2010. A mai a collaborat al libre Comminges et Val d'Aran vus du ciel, publicat en 2002.
Amassa amb d'autres occitanistas, lo 21 d'abril de 2010 Jèp de Montoya compareguèt al Parlament de Catalonha coma President de l'Institut d'Estudis Aranesi dins l'encastre del debat sus la Lei de l'aranés.
Salvagarda, recuperacion e renovacion del patrimòni aranés
Dempuèi fòrça temps Jèp de Montoya ten una implicacion constanta dins la mesa en valor del patrimòni de la Val d'Aran, qu'un dels exemples mai notables es son quite ostal, Çò de Jèp de Montoya. Aital, entre 2009 e 2015 participèt a l'estudi e inventari de vestigis de la preistòria, amassa amb l'istoriana e escrivana Isaure Gratacòs, trobats dins mantes endreches del país (Beret, Vaquèira, Vacivèr, Marimanha, Bonaigua, Porera e Horcalh). Collaborèt tanben a la restauracion dels relòtges ancians del campanals de Garòs, Escunhau, Arró, Betren, Vilac e Les amb lo fisician anglés Howard Bradley e sa femna Wendy de 2011 a 2015.
Conselh departamental de Ròse
Lo Conselh departamental de Ròse es una collectivitat territoriala francesa, dins la region Auvèrnhe Ròse Aups. Creat en 1833 pel departament de Ròse sancièr, se vei redusir lo perimètre a la part del departament fòra la metropòli de Lion a partir de 2015. La collectivitat es de còp sonada Ròse Nòu (Nouveau Rhône en francés).
Sasaru
Localisacion
Lo sasaru es parlat dins la zòna de govèrn local d'Akoko-Edo de l'Estat d'Edo.
Fombuena
Fombuena es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Popa (nau)
La popa es lo reire d'una nau. A l'autre extremitat i a la proa
Zamora (província)
La província de Zamora es una província de Castelha e Leon e de l'Estat espanhòu. Sa capitala es Zamora.
Caors (omonimia)
Caors es un toponim:
Gaston Da Costa
Gaston Da Costa o Gaston Dacosta (París, 1850 – París, 1909) es una personalitat de la Comuna de París.
Burzet
Burzet (Burzet en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
Gaston Da Costa
Foguèt substitut dau procuraire de la Comuna, Raoul Rigault. Capturat en junh de 1871, foguèt deportat en Nòva Caledònia. Tornèt en França après l'amnistia de 1880. Es subretot conegut per son libre tractant de la Comuna e intitulat Mémoires d'un Communard : la Commune vécue (1904).
Burzet
Geografia
I a pas de Crèdit Agricòla a Burzet : lo canton èra tròp petit (5 comunas), tròp despoblat per una tala implantacion. I a pasmens una gendarmariá.
Foissy-lès-Vézelay
Foissy-lès-Vézelay es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha.
Burzet
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Foissy-lès-Vézelay
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Burzet
Toponimia
Albèrt Dauzat sap pas explicar Burzet e constata amb rason que lo nom ven probablament pas delh germanic bûr, « cabana ». Los Féniés tornan prene l'explica d'Ernèst Negre, un nom latin d'òme, Beritius amb lo sufixe -acum ; implicitament, seriá quicòm coma *Beritiago > *Berezago > *Berzago > *Berzago > *Berzac, puèi un diminutiu, doncas *Berzaguet, puèi *Berzaet > *Berzet > Burzet. Malaisit e improbable... chalriá de fòrmas ancianas.
Xavier Delamarre relèva las derivacions toponimicas celticas delhs noms de persona o de dieus. Mas lo sufixe -eto [que se confond amb lo sufixe latin -etum amb lo meteis usatge], qu'experimenta amb de noms d'òmes, foguèt probablament utilizat, segon çò qu'explica, exclusivament amb de noms d'aubres. Siquenon, un nom gallés de tipe *Boritios (Boritus atestat) o *Buritios (evolucion possibla delh precedent) poiriá convenir : *Buritieton > *Burezedo > *Burzedo > Burzet.
Pías
Pías es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Cauna de Bernifal
right|250px|thumb|Un dels [[tectifòrmes presents dins la cauna]] left|thumb|250px|L'entrada de la cauna left|thumb|250px|Burins e lamas trobadas a Bernifal La cauna de Bernifal, del Paleolitic Superior, se dobrís a Mairal, al confinh de las Aisiás, en Sarladés, dins la region istorica de Peiregòrd e lo departament de Dordonha. Descobèrta en 1902 per Denis Peironin, aquela cauna prigonda a conservat un aspècte general semblable al que coneguèron los òmes de la Preïstòria. Embarra 110 gravaduras e pinturas, negras o rojas, globalament atribuiblas al Magdalenian. Los mamots son las figuracions dominantas a las qualas s'ajonhon de representacions raras (d'umans, de mans negativas, un ase). Una cinquantena de signes son tanben presents, entre autres los tectifòrmes classics de la val de Vesera. Lo site es encara dobèrt a la visita mas son proprietari moriguèt en 2007. Es una cauna privada. Lo site fa partida de l'ensems dels sites que justifiquèron la classificacion de quinze d'entre eles coma Patrimòni Mondial de l'Umanitat de l'UNESCO en 1979 jol nom de.
Ikpeshi
L'ikpeshi es una lenga edoïda parlada en Nigèria.
Localisacion
L'ikpeshi es parlat dins la zòna de govèrn local d'Etsako de l'Estat d'Edo.
Trigueros del Valle
Trigueros del Valle es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Soria (província)
La província de Soria es una província de Castelha e Leon e de l'Estat espanhòu. Sa capitala es Soria.
El Frago
El Frago es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Senta Dora
Senta Dora (Sainte-Dode en francés) qu'es ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Lo nom de la senta que seré germanic, Doda [medish nom que la famosa Dhuoda ?]. Qu'es ua senta locala pauc coneishuda, ,. Lo nom que vengó Dora per dissimilacion.
Istòria
Segon la legenda, Sancta Doda, qu'èra l'ua de las nau sòrs bessonas, dont èra tanben Senta Quitèira.
San José (Còsta Rica)
San José es la capitala de Còsta Rica. Sa populacion èra estimada a 339,588 abitants, en 2006. Sa superfícia totala es de 44,6 km².
thumb|230px|left|Vista de San José.
Idropisia
L’idropisia es un tèrme medicau istoric utilizat per designar leis escampaments de serositat dins una cavitat naturala dau còrs ò entre leis elements dau teissut conjonctiu. Designava generalament d'edèmas generalizats engendrats per de situacions d'insufiséncia cardiaca congestiva, d'insufiséncia epatica, d'insufiséncia renala cronica ò d'intoxicacion per « d'aliments de famina ». Èra considerada coma una patologia grèva. Lo tèrme dispareguèt pauc a pauc dei libres medicaus durant lo sègle XIX amb la descubèrta dei cas diferents d'edèmas generalizats. Es estat conservat en medecina veterinària per designar una malautiá dei peis d'aquarium e dei caragòus.
Carga
Sus un velièr equipat d'un armeg carrat se destria :
Terron
Terron (Terrou en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Cistrières
Cistrières (Cistrières en francés) z-es una comuna auvernhassa situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Paléncia (província)
La província de Paléncia es una província de Castelha e Leon en Espanha. Sa capitala es Paléncia.
Boissa e Panchòt
Boissa e Panchòt (Boisse-Penchot en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Salvador Allende
Salvador Guillermo Allende Gossens, mètge e òme politic (1908-1973) foguèt president de Chile entre 1970 e 1973.
Foguèt elegit president de la Republica de Chile en 1970, après aver obtengut la victòria amb la coalicion nomenada Unitat Populara. Lo seu mandat coma president deviá anar fins a 1976 mas lo còp d'Estat de l'onze de setembre de 1973 perpetrat pels militars opausats a sa politica socialista, sostenguts pels mitans de l'extrèma dreta e pels Estats Units, acabèt aquest periòde democratic de reformas socialas. Sa mòrt se produguèt pendent lo bombardament del Palais de la Moneda pels militars, mentre que se suicidèt, en defendre fins al darrièr moment lo govèrn legitim que representava.
Prosper-Olivier Lissagaray
Prosper-Olivier Lissagaray (24 de novembre de 1838 - 25 de genier de 1901) foguèt una personalitat de la Comuna de París (1871) e un jornalista francés.
En 1860, après un viatge en America, s'installèt a París onte realizèt lei premierei conferéncias publicas. Après una conferéncia agitada sus Alfred de Musset, creèt un jornau (l'Avenir) a Aush contra lo Segond Empèri de Napoleon III. I ataquèt lo deputat Paul de Cassagnac, son bòn cosin e un duèl aguèt meme luòc. En genier 1870, fondèt lo jornau La Marseillaise ambé Henri Rochefort. Lei condamnacions esperèron pas per Lissagaray estent que foguèt condamnat lo 4 de genier per ofensas envèrs l'Emperaire e l'Emperairitz. Liberat lo 6 d'abriu de 1870, foguèt mai condamnat per ofensas lo 10 de mai e preferiguèt de s'exiliar en Belgica durant tres mes.
Tornèt en França après la proclamacion de la Republica lo 4 de setembre de 1870. Pendent lo sètge, partiguèt ambé Leon Gambetta e venguèt comissari de guèrra. A Tolosa, organizèt un còrs de volontaris puei rejonhèt l'armada de Léger coma comandant. Pendent la Comuna de París, fondèt encara un jornau publicat fins au 9 d'abriu quand decidiguèt de far partida dei patrolhas dau barri. Pendent la Setmana Saunosa, se bateguèt dau 25 au 28 de mai. Una legenda ditz que Lissagaray foguèt lo combatent darrier de la Comuna. Après la batalha, s'exilièt tornarmai en Belgica puei a Londres.
I escriguèt lei dos libres que lo rendèron celèbre : Huit journées de mai derrière les barricades (1871) e subretot Histoire de la Commune de 1871 (1876). Aquelei libres foguèron traduchs en anglés per Jenny Marx. D'efèct, Jenny Marx, filha de Karl Marx, e Lissagaray foguèron promés. Pasmens, Jenny rompèt lei acordalhas en 1880 e Prosper-Olivier Lissagaray tornèt donc en França.
Se i opausèt au generau Boulanger e venguèt secretari de la Société des Droits de l'Homme et du citoyen creada ambé Georges Clemenceau, Jules Joffrin e Arthur Ranc. Fondèt tanben dos jornaus nomats La Bataille (1881-1889) puei La Grande Bataille (1893) e denoncièt especialament l'escàndol de Panamà. Se consacrèt adonc a la tresena edicion de l'Histoire de la Commune de 1871 publicada en 1896.
Moriguèt en 1901 d'una laringiti. Quasi 2000 personas assistiguèron a sa cremason dins lo cementèri dau Père-Lachaise.
Anostomus
Lo genre Anostomus regropa mantuna espècia de peisses americans de la familha dels Anostomidae.
Lista de las espècias
Autres:
Piedrahita de Castro
Piedrahita de Castro es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Okpela
L'okpela es una lenga edoïda parlada en Nigèria. L'okpela es un continuum dialèctal constituït de l'okpela, l'arhe e l'ivbie del nòrd.
Localisacion
L'okpela es parlat dins las zònas de govèrn local d'Etsako e d'Akoko-Edo de l'Estat d'Edo.
Félix Pyat
Félix Pyat (Vierzon, 1810 – Saint-Gratien, 1889) foguèt un jornalista, un òme politic e una personalitat francesa de la Comuna de París (1871).
Après la Revolucion de 1848, lo govèrn provisòri de la Segonda Republica lo nomèt comissari dins lo departament de Char. Foguèt elegit deputat de l'Assemblada Constituenta de 1848 e reelegit en 1849. Compromés dins l'insurreccion dau 13 de junh de 1849, s'exilièt en Soïssa, Belgica e enfin a Londres. Venguèt membre de l'Internacionala en 1864.
Tornèt en França après la proclamacion de la Republica lo 4 de setembre de 1870 e venguèt deputat après leis eleccions dau 8 de febrier de 1871. Demissionèt lo 11 e venguèt membre de la Comuna lo 26 de març. Faguèt partida de la Comission Executiva puei de la Comission dei finanças e dau Comitat de Salut Public. Participèt pas a la Setmana Saunosa e s'exilièt encara a Londres. Après l'amnistia de 1880, foguèt senator dau Char en 1887 puei deputat dei Bocas de Ròse en 1888.
Broussey-Raulecourt
Broussey-Raulecourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Geografia
Lo vilatge a situat al Nòrd-Oèst de la bòsc de la Reina.
Le village est situé au Nòrd-Ouest de la forêt de la Reine.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bure
Bure pòt essèr:
Belmopan
Belmopan es la capitala de Belize. Sa populacion èra de 14,590 abitants, en 2006.
Particion e secession de Califòrnia
drecha|vinheta|384x384px|Comtats actuals de Califòrnia Califòrnia, l'estat mai poblat dels Estats Units e lo tresen en superficia après Alaska e Tèxas, es estat l'objècte de mai de 200 proposicions per la devesir en divèrses estats dempuèi son admission als Estats Units en 1850, dont almens de 27 proposicions durant las 150 primièras annadas de l'estat. De mai, d'unes apèls a la secession de divèrses estats o de grandas regions dels Estats Units (coma dins lo cas de la proposicion de Cascàdia), qu'inclusián sovent las regions de Califòrnia del Nòrd, son estat lançats.
Particions anterioras de Califòrnia
Califòrnia foguèt devisada dins son passat, abans son admission als Estats Units. Çò que jos la dominacion espanhòla s'apelava la Provincia de las Californias (1768-1804), que s'estendiá sus près de 2 000 quilomètres del nòrd al sud, èra devesida en Alta California (Nauta Califòrnia) e Baja California (Bassa Califòrnia) en 1804, sus la linha que separava las missions franciscanas al nòrd de las missions dominicanas al sud. Après la Guèrra americanomexicana, la Nauta Califòrnia venguèt un territòri dels Estats Units, e sa partida occidentala venguèt l'estat actual de Califòrnia. La Bassa Califòrnia es demorada sos dominacion mexicana. Apuèi, lo territòri es estat devesit en dos estats mexicans.
Pre-Estat
Linha del Compromés de 1850 en vert, amb las frontièras modèrnas dels estats. Los estats esclavagistes son en roge.|thumb
Lo territòri que venguèt l'estat actual de Califòrnia foguèt acquerit pels Estats Units en seguida de la victòria americana sus la Guèrra americanomexicana e de la cession de Mexic en 1848. Après la guèrra, un afrontament esclatèt entre los estats esclavas del Sud e los Estats liures del Nòrd concernissent l'estatut d'aquels territòris acquerits. Entre aquels conflictès, lo Sud voliá perlongar la linha del Compromés de Missorí (36° 30' parallèl nòrd), e alara lo territòri esclavatgiste, a l'oèst cap a Califòrnia del Sud e la còsta pacifica, mentre lo Nòrd voliá pas. A partir de la fin de 1848, los americans e los estrangièrs de divèrses païses se precipitèron en Califòrnia durant la Ronçada cap a l'aur de Califòrnia, fasent aumentar rapidament la populacion. En responsa a la demanda creissanta per un govèrnament melhor e mai representatiu, una convencion constitucionala se tenguèt en 1849. Los delegats enebiguèron unanimament l'esclavatge, e avián pas interès a estendre la linha del Compromés de Missorí a Califòrnia; la mitat sud pauc poblada coneguèt pas jamai l'esclavatge e èra fortament ispanica. Coma un part del compromés de 1850, los representants del Congrès del Sud dels Estats Units acceptèron a contracòr de far de Califòrnia un Estat liure, que venguèt oficialament lo 31en Estat de l'Union lo 9 de septembre de 1850.
Post-Estat
La Califòrnia del Sud ensagèt tres còps dins las annadas 1850 d'obténer un estatut d'Estat o un estatut territorial distint d'aquel de Califòrnia del Nòrd.
Ecotopia
L'escrivan Ernest Callenbach escriguèt un roman en 1975 intitulat "Ecotopia" dins lo qual prepausèt una secession complèta de la Califòrnia del Nòrd, d'Oregon e de Washington dels Estats Units per fin de se concentrar sus una cultura e un estil de vida respectuoses de l'environament. Mas abandonèt puèi l'idea en declarant: "Sèm ara fatalament interconnectats. Dins los cambiaments climatics, l'apauriment dels oceans, la pèrda de sòls agricòlas, etc. etc."
Cascàdia
Alara qu'es principalament compausada dels Estats americans de Washington, Oregon, Idaho e de la Província canadenca de Colómbia Britanica, las proposicions per la creacion d'una Cascàdia indepenta incluson sovent de porcions de la Califòrnia del nòrd.