cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Musica
Lo jazz
L'istòria dau « jazz classic » es generalament devesida en tres periòdes. La premiera, au començament dau sègle XX, es aquela dau jazz de la Nòva Orleans que veguèt l'estructuracion dau genre e l'aumentacion rapida de sa popularitat amb d'artistas coma Jelly Roll Morton (1890-1941), Sidney Bechet (1897-1959), King Oliver (1885-1938) e Bix Beiderbecke (1903-1931). Pasmens, la personalitat pus famosa d'aquela epòca – e de tota l'istòria dau jazz – foguèt Louis Armstrong (1901-1971) que venguèt un artista major dau sègle XX.
Lo periòde dau « middle jazz » durèt deis ans 1910 ais ans 1950. Es marcat per l'abandon progressiu dei règlas d'improvisacion de la Nòva Orleans au profiech d'un quadre permetent l'improvisacion de solista e la mesa en plaça d'orquèstras de jazz. Entre lei musicians pus importants d'aqueu periòde, se pòu citar Duke Ellington (1899-1974), Cab Calloway (1907-1994), Jimmie Lunceford (1902-1947), Fats Waller (1904-1943) ò Benny Goodman (1909-1986). Enfin, a la fin deis ans 1930, apareguèron de tendàncias modèrnas definidas per l'estile be-bop e per lo cool jazz amb d'artistas coma Kenny Clarke (1914-1985), Thelonious Monk (1917-1982), Dizzy Gillespie (1917-1993), Gil Evans (1912-1988) ò Miles Davis (1926-1991).
Lo rock'n'roll
Lo rock'n'roll es un genre musicau dominat per l'usatge de la guitarra electrica, de la batariá e d'un ritme 4/4 ben sostengut sus lo segond e lo quatren temps. Eissit dei musicas popularas blancas e dau rhythm and blues negre, es aparegut dins lo corrent deis ans 1950. S'impausèt rapidament coma un genre popular amb lo succès de Bill Haley (1925-1981), d'Elvis Presley (1935-1977), d'Eddie Cochran (1938-1960) ò de Fats Domino (1928-2017)
Tre leis ans 1960, lo rock conoguèt d'evolucions variadas amb de Bob Dylan (nascut en 1942 ) e de grops coma lei Beatles (1960-1970), lei Rolling Stones (dempuei 1962) ò The Doors (1965-1973). Aquò favorizèt sa difusion internacionala mai entraïnèt l'aparicion de tendàncias mai e mai diferenciadas coma lo folksong, lo jazz-rock, lo hard-rock, lo punk, lo reggae ò lo disco. Au començament dau sègle XXI, lo rock demòra un genre fòrça popular.
La pop music
La pop music es una musica populara derivada dau rock'n'roll deis ans 1960. Adaptada ai mèdias modèrnes, se difusèt aisament dins lo mond entièr gràcias a de cantaires e de dançaires coma Michael Jackson (1958-2009) ò Madonna (nascuda en 1958). Lei tecnologias modèrnas i tènon un ròtle important amb l'utilizacion importanta de l'enregistrament de pistas multiplas e d'instruments electronics coma lo sintetizaire.
Lo rap e lo hip-hop
Lo rap es un genre musicau aparegut durant leis ans 1970 dins lei quartiers populars negres de la vila de Nòva York. Caracterizat per un ritme e de paraulas martelejats, es marcat per lo desvolopament d'una musica caracteristica basada sus de mejans electronics e sus l'utilizacion de la tecnica dau « scratching » que consistís a manipular de discs de vinil per produrre de sons especiaus. Tre leis ans 1980, lo rap se difusèt en Euròpa e, finalament, dins lo rèsta dau mond. Lo tèrme « hip-hop » designa la cultura associat au mitan dau rap e d'estils musicaus derivats d'aquela musica.
La musica electronica
Apareguda dins lo corrent deis ans 1950-1960, la musica electronica s'es fòrça diversificada per donar naissença a mai d'un genre musicau popular (house music, techno...). Per aquò, s'utiliza fòrça l'escantilhaire que permet de mesclar lo son d'instruments de musica tradicionaus e d'elements musicaus preenregistrats. David Guetta (nascut en 1967) ò lo grop Daft Punk son d'artistas majors d'aqueu movement.
La musica occitana
La musica occitana es apareguda durant l'Edat Mejana amb lo movement dei trobadors. Pasmens, a conegut fòrça evolucions qu'an menat a l'emergéncia d'au mens tres ensembles musicaus distints. Lo premier es la musica tradicionala que s'inspira de genres istorics en prepausant de còps d'i integrar de tendàncias pus recentas (Claudi Martí, Lo Còr de la Plana, Familha Artús...). Lo segond es la musica classica qu'es eissida de la musica sabent europèa (Joseph Canteloube...). Pasmens, lo grop pus dinamic es probablament aqueu de la musica contemporanèa occitana qu'assaia d'adaptar a la cultura occitana de genres modèrnes coma lo rock, lo dub ò l'electro). Lei grops pus famós d'aqueu corrent son probablament Massilia Sound System, lei Fabulous Trobadors, Nadau, la Talvera ò Goulamas'K.
Sent Joan de Marsac
Sent Joan de Marsac o segon l'etimologia Sent Joan de Marçac (Saint-Jean-de-Marsacq en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
L'agionime qu'ei lo nom ebrèu de Sent Joan Baptista e Sent Joan l'Evangelista (en latin Johannes), , ,.
Lo determinant Marçac que vien deu cognomen Martius e sufixe -acu-. Qu'ei en principi l'ancian nom deu lòc o lo d'ua localitat vesina. Que i a efectivament, a quauques km a l'oèst e au limit deu territòri comunau, un lòc nommat Marsacq.
.cartier
es un nom de domeni generic depausat per l'entrepresa Cartier. Es en servici dempuèi l’11 de decembre de 2014.
Tèrra Mejana
La Tèrra Mejana (Middle-earth) es lo luòc ont se debanan fòrça recits de l'escrivan britanic J. R. R. Tolkien. Lo tèrme ven de la traduccion de l'anglés mejan middel-erde, eissit del vielh anglés middangeard. Tolkien la descriu explicitament coma essent la nòstra Tèrra, mas dins un passat fictiu. Estima que la fin de l'Edat Tresena se situa gaireben abans la nòstra epòca.
L'istòria de la Tèrra Mejana es divisit en Edats. Los romans Lo Hobbit e Lo Senhor dels Anèls se situan a la fin de l'Edat Tresena del Solelh, alara que Lo Silmarillion conta la creacion del Mond e tracta subretot dels eveniments de l'Edat Primièra.
Mitologias nordicas
Dins los ancians mites germanics e nordics, l'univèrs es compausat de nòu « monds » fisics ligats de biais incertan. Segon una version, set monds se trapavan sus una mar encerclanta: los païses dels Elfs (Álfheim), dels Nans (Nidavellir), dels Dieus (Ásgard e Vanaheim) e dels Gigants (Jötunheim e Muspellheim). D'autres plaçan aqueles set monds dins los cèls, dins las brancas d'Yggdrasil, « l'Arbre del Mond ». Dins los dos cases, lo mond dels Òmes (conegut jols noms de Midgard, Middenheim o Middle-earth) se trapa al centre d'aquel univèrs. Bifröst, lo pont de l'arc del cèl, liga Midgard a Asgard. Hel, lo reialme dels mòrts, se trapa jos Midgard.
Etimologia
L'expression Middle-earth foguèt pas inventada per Tolkien. Aparéis dins l'anglés modèrne naissent, venent del mot de l'anglés mejan middel-erde (pròche de l'alemand Mittelerde), el meteis eissit de l'anglosaxon middanġeard (amb un g doç, que se prononcia coma un y ). Lo mot middangeard aparéis mai d'un còp dins lo poèma Beowulf.
Middangeard ven d'un mot germanic ancian, e possèda doncas d'equivalents dins las lengas parentas del vielh anglés, coma lo noroèc Miðgarðr, eissit de la mitologia nordica, transliterada en anglés modèrne jos la forma Midgard.
A l'epòca de l'anglés mejan, middangeard es escrich de biais diferents: middellærd, midden-erde o middel-erde. Aquelas variacions ortograficas an pas d'influéncia sul sens general del mot, que demora « claus del mitan » e non pas « tèrra mejana ». Mas, middangeard es comunament tradusit en « tèrra mejana », tendéncia seguida per Tolkien.
Originas de l'emplec del tèrme per Tolkien
Tolkien considèra lo concèpte de middangeard coma un emplec particular del mot grèc ancien οἰκουμένη / oikouménê (« tèrra abitada ») (que donèt lo mot ecumenic). Tolkien explica qu'atal emplegat, l ' οἰκουμένη es « lo mond abitat pels òmes », es a dire lo mond fisic ont l'òme viu e complí sa destinada, al respècte dels monds invisibles que son, par exemple, lo paradís o l'enfern.
Tolkien encontrèt le tèrme middangeard dins un fragment vielh anglés qu'estudiava en 1914 :
Aquela citacion ven del segond dels fragments que demoran del Crist de Cynewulf. Lo nom Éarendel es a l'origina de la creacion d'Eärendil, personatge d'importança majora dins la mitologia del Silmarillion, qu'aparéis dins un poèma escrich per Tolkien vèrs setembre de 1914. La primièra version d'aquel poèma fa referéncia a « la marge del mond del mitan » (the mid-world's rim).
Pasmens, l'expression « Tèrra Mejana » es pas emplegada per Tolkien dins los primièrs escrichs al subjècte son mond imaginari, que siá dins los Contes perduts dels ans 1920 o Lo Hobbit, publicat en 1937. Tolkien comença a l'utilizar sonqu'a la fin dels ans 1930, dins de tèxtes coma l'Ambarkanta o los Annals del Valinor, a la plaça de las expressions « Tèrras Grandas » (Great Lands), « Tèrra Exteriora » (Outer Lands) e « Terres Citerioras » (Hither Lands) que descrivián fin alara aquela zona dins sos recits.
Geografia
Lo tèrme « Tèrra Mejana », al sens estricte, designa totas las tèrras d'Arda a l'èst de Belegaer, la Mar Granda de l'oèst, que la mapa del Senhor dels Anèls presenta que la partida nòrd oèst. Las solas mapas de la man de Tolkien representant la Tèrra Mejana dins son ensems son d'esboces dificils a dechifrar datant dels ans 1930, publicat per son filh Christopher dins La Formacion de la Tèrra Mejana, quatren tòm de l'Istòria de la Tèrra Mejana. Una d'aquela presenta de semblanças claras amb la geografia terrestra: se vei, al sud del Beleriand, un vast continent qui remembra l'Africa, puèi, anant cap al nòrd èst, doas peninsulas qu'evòcan Arabia e Índia, una misteriosa « Tèrra Sorna » (Dark Land) recobrissent Antartida e Austràlia. L'esbòç utilizat per la geografa Karen Wynn Fonstad per sas mapas generalas de la Tèrra Mejana a las Edats Primièra e Segonda, mas fa contradiccion amb de tèxtes mai tardièrs de Tolkien, coma al subjècte de la mar de Rhûn.
Evolucion
La geografia originala d'Arda es desconeguda, fòra del grand lac qu'abriga l'illa d'Almaren, demora dels Valars. Aquela configuracion desaparéis quand Melkor destrusís las doas lampas, Illuin e Ormal, qu'illuminavan lo mond: Almaren es alara destruida e doas mars apareisson: la mar d'Helkar al nòrd e la mar de Ringil al sud. La mapa IV de l'Ambarkanta presenta lo mond al moment, après que los Valars retirèron al Valinor e que Melkor fondèt sa fortalesa, Utumno, dins lo nòrd. S'i vei la Tèrra Mejana presa entre doas oceans, a l'oèst e a l'èst, e parcorrida de grandas serras d'axe nòrd sud: los Monts Blaus al nòrd oèst, los Monts Roges al nòrd èst, los Monts Grises al sud oèst e los Monts Jaunes al sud èst. Cuiviénen, ont se desrevelhan los Elfs, es indicat coma situat sus la riba orientala de la mar d'Helkar, una concepcion que contredich de tèxtes ulteriors e qui fan de Cuiviénen un lac independent.
Après lo desrevelh dels Elfs, los Valars decidisson d'intrer en guèrra contra Melkor per liberar la Tèrra Mejana de son influéncia. La guèrra se deabana al nòrd oèst de la Tèrra Mejana, e aquela region, que vendrá lo Beleriand, es fortament marcada pels combats titanescs que s'i debanèron. Pasmens, lo passatge dels Valar a un efièch benefic sul Beleriand: permet a la region de sortir du sòm introduch per Yavanna e los arbres e las flors i torna butar encara melhor.
A la fin de la Primièra Edat, una segonda intervencion des Valars contra Melkor, vengut Morgoth, ravatjèt lo Beleriand al punt qu'aquel es aprigondit dins la aigas de Belegaer, levat sa partida mai orientala, que ven lo Lindon, e d'illas escampilhada, que Tol Fuin e Himling.
Un darrièr cataclisme se debana a la fin de l'Edat Segonda, alara los Númenórèus ensanjan d'envasir lo Valinor. Eru interven alara e obrís un gigantesc gorg al fons de la Mar de l'oèst, qu'aprigondit Númenor e la flòta d'Ar-Pharazôn. Lo mond, fins alara plan, ven esferic. Aquela catastròfa tanben toquèt la Tèrra Mejana, que las còstas tornan èsser un pauc dessenhadas: per exemple, Pelargir, qu'es un pòrt costièr, vei la mar s'alunhar de qualques lègas, alara que l'illa de Tol Falas es gaireben destruïda.
Correspondéncias amb la geografia terrestra
Dins lo prològ del Senhor dels Anèls, Tolkien descriu la region ont vivon los Hobbits coma « lo nòrd oèst del Mond Ancian, a l'èst de la Mar », çò que daissa suggerir un ligam amb lo nord oèst d'Euròpa, lo Mond Ancian. Pasmans, coma o ditz dins sas letras, las geografias correspondon pas, e a pas concebut la Tèrra Mejana per que corresponde a la geografia vertadièra:
Dins una autra letra, establí de correspondéncias de latituds entre Euròpa e Tèrra Mejana:
Utilizacions ulterioras
D'elements du Fossat de Rockall (baçin sedimentari situat a l'Oèst d'Irlanda) foguèron oficialament nomenats segon l’òbra de Tolkien. Sus las mapas d'aquela zona los elements seguents: Eriador Seamount, Rohan Seamount, Gondor Seamount, Fangorn Bank, Edoras Bank, Lorien Knoll, Isengard Ridge.
Notas e citacions
<references group="Nota"/>
Gilbert Bécaud (cantaire francés)
thumb|200px|Suite, [[2005]] Gilbert Bécaud (naissut François Gilbert Léopold Silly ; Tolon, lo 24 d'octobre de 1927 - París, lo 18 de decembre de 2001) foguèt un cantaire de varietat provençau de lenga francesa que faguèt una prestigiosa carriera internacionala. Sei cançon foguèron ansin tradusidas dins mante lenga, e mai que mai en anglés.
La mai famosa e bensai Et maintenant ? ("E ara ?") de 1961.
Abans de començar sa carriera internacionala, estudièt lo piano au Conservatòri de Niça que laissèt quand entrèt dins la resistència durant la Segonda Guèrra Mondiala.
Villamuera de la Cueza
Villamuera de la Cueza es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Sin-le-Noble
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
200px|left|thumb|Sin-çò de-Nòble en lo sieu costat e lo sieu arrondissement La granda vila lo mai prèp èst.
200px|left|thumb|Sin-le-Noble dans son canton et son arrondissement La grande ville la plus proche est Douai.
Istòria
Lo étymologie del nom de la municipalitat auriá una dobla font :
Jordi Valls i Pozo
Jordi Valls i Pozo (Barcelona, 25 de genièr de 1970) es un poèta catalan. Nasquèt a Barcelona en 1970, mas a fach tota sa vida en Santa Coloma de Gramenet, una vila-dormitòri a costat de Barcelona. Santa Coloma a mercat bravament la siá trajectòria poetica.
A presidit l'Associació de Joves Escriptors en Llengua Catalana (AJELC) de 1994 a 1996. Es abonat a l'Associació d'Escriptors en Llengua Catalana (AELC) e al PEN Club Catalan.
Coma ganhant dels Jocs Florals de Barcelona en 2006, es estat lo primièr autor nommat “Poèta de la Vila”. A l'ora d'ara trabalha coma librari en una librariá plan coneguda del centre de Barcelona. Ernest Farrés, autor de l'antologia “21 poetes del XXI” (2001), afirma «ambe Jordi Valls la poesia es pas solament de subversion, per çò que balha la facultat de passar al delai de la realitat establida, seriá puslèu sustot l'esséncia del fach literari». E Carles Martí, conselhièr de cultura de la Comuna de Barcelona, lo definiguèt coma «un ciutadan de la metròpoli que sap agantar los instants ont la vida urbana s'exprimís en tota sa beutat».
Joseba Lakarra
Joseba A. Lakarra (Arratzu, 1 de genièr de 1962) es un lingüista de Biscaia au País Basc. Ensenhaire de l'Universitat dau País Basc, foguèt lo degan de la Facultat de Geografia e Istòria (2004). Desvolopa la recèrca actuala pus importanta dau protobasc. En 2011 publiquèt amb Íñigo Ruiz l'òbra complèta de Koldo Mitxelena. Aquel obratge, subvencionat per la Deputacion Forala de Guipuscoa, compta dotze volums.
Premiera batalha dau còl de Klisura
La premiera batalha dau còl de Klisura se debanèt dau 6 au 11 de genier de 1941 dins lo sud d'Albania durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt lei fòrças d'Itàlia a aquelei de Grècia e s'acabèt per una victòria de l'armada grèga que capitèt de conquistar lo còl estrategic de Klisura. Après la revirada de l'invasion italiana de Grècia lo 28 d'octòbre de 1940, aquò marquèt la fin de la còntra-ofensiva grèga acomençada dins lo corrent de novembre. D'efèct, lei dos camps estabilizèron sei posicions e la situacion evolucionèt gaire fins a l'intervencion alemanda en abriu de 1941.
Montromant
Montromant en arpitan (Montromant en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Geografia
Montromant A situat en los monts del Lionès a aperaquí 45 km a l'oèst de Lion.
Montromant est située dans les monts du Lyonnais à environ 45 km à l'ouest de Lyon.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo nom de Montromant (lo « mont dels Romains ») poiriá remontar a l'Antiquitat, e seriá alavetz ligat als vestigis de aqueducs romains : lo aqueduc de la Brévenne, #que travèrsa lo territòri de la municipalitat, fornia Lugdunum dempuèi lo primièr sègle de lo nòstre ère.
Le nom de Montromant (le « mont des Romains ») pourrait remonter à l'Antiquité, et serait alors lié aux vestiges d'aqueducs romains : l'aqueduc de la Brévenne, qui traverse le territoire de la commune, approvisionnait Lugdunum dès le premier siècle de notre ère.
Crêches-sur-Saône
Crêches-sur-Saône es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha Franca Comtat.
Plaça Godolin
thumb|200px
Crêches-sur-Saône
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Plaça Godolin
La plaça Pèire Godolin es un jardin redond que se troba al centre de la plaça Wilson.
Crêches-sur-Saône
Istòria
Lo territòri de Crêches-sus-Saône a freqüentat dempuèi lo Antiquitat doncas que se trobava aicí una villa romaine, #que n'avèm trobat qualques escasses vestigis. La preséncia d'aquela villa aicí pas es pas fòrça surprenante : lo vilatge se tròba sus la Via Agrippa, una de las vias romaines las mai importantas, #que connectava Burdigala (Bordèu) a Lugdunum (Lion), capital de las Gaules. Aquela via longeait la Saône, e es encara trucada sul cadastre de Crêches « Vièlh camin de Mâcon a Belleville » D'i i aviá mai pas luènh una plaça militar romain a Ludna (Belleville).
Pauc a pauc, lo territòri s'es poblat, e a, lo vilatge de Cropio existís ja. Se soslinha la preséncia d'un mercat en aqueles luòcs, e un cartulaire dels fraires de Clunhic, datat de 910, i cita lo bastiment d'una glèisa.
A, lo pòble depen de la Bourgogne per la màger part (2/3 de lo sieu territòri actual), #que lo castèl e la distincion, mas per autra part de Beaujeu e doncas del Reialme de França, las influéncias e servituds de las distincions e del clergé se entremêlant, se en juxtapausant, contradient-se tanben de còps.
D'ailà una situacion longtemps explosiva, #çò que n'explica la preséncia de dos castèls defensius : En principi Germolles, #que sombra rapidament en benefici dels senhors del castèl de Estours, dynastie fondat pels « de Feurs ».
Los senhors de Estours an ligat als avesques de Mâcon, mas acuèlhon sus las siás tèrras la dependéncia d'una abbaye beaujolaise. Se pensa n'efièch que la creacion de la abbaye de Joug Dieu, en dependent d'un òrdre #que la ne marida maire se tròba a Villefranche-sus-Saône, a servit los sieus interèsses. Serà longtemps un argument de pes en la gestion de las siás questions.
Lo pòble a conegut de nombroses conflictes, de nombrosas rivalités, qu'aquel siá per interèsses locales (justícia, proprietats) o nacionalas. La Guèrra de en #èsser lo apogée. Es a la fin d'aquela #que Germolles desapareis de l'istòria de la comuna. En 1437, s'apren que los sieus senhors de Germolles an perdut totas las siás possessions en benefici d'aqueles de Estours.
Via de circulacion, Crêches veirà passar de nombrosas armadas d'invasion, de las Ecorcheurs en 1443 fins a l'invasion de las tropas aliadas contra Napoleon l'an 1814, #que #far de nombroses dégâts, e fins a l'armada alemanda pendent la Segonda Guèrra mondiala (los Alemands se #installar d'en un autre luòc al castèl de Estours). Mas a vist passar tanben los convois de vin Romains, los pelegrins de Santiago de Compostel·la, e los comèrcis de totas sòrtas.
Jos la Revolucion, la distincion de Beaujeu serà incluse al Rhône. Lo costat, en majoritat de dependéncia beaujolaise, i aurà ludut inclus a la Saône-e-Loire, Bourgogne : en représailles al comportament resistent dels Lionesos jos la Terror, se #amputar lo departament del Rhône d'aquel costat.
Lo pòble veirà encara las siás frontièras redefinides l'an 1805. Un decrèt Napoléonien ligarà n'efièch lo masatge caseriu de Dracé los Ollières, alavetz sus Chânes, a Crêches-sus-Saône. Aquel decrèt sembla far continuament a de nombrosas disputas e tractations entre los dos pòbles en relacion amb dreches de passatge e las proprietats del un o l'autre.
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, lo general De Lattre de Tassigny se #amagar al Pòrt de Arciat, un caseriu de Crêches-sus-Saône, abans de fugir en Angleterre.
Le territoire de Crêches-sur-Saône est fréquenté depuis l’Antiquité puisqu’il se trouvait ici une villa romaine, dont nous avons retrouvé quelques rares vestiges. La présence de cette villa ici n’est pas très surprenante : le village se trouve sur la Via Agrippa, une des voies romaines les plus importantes, qui reliait Burdigala (Bordeaux) à Lugdunum (Lyon), capitale des Gaules. Cette voie longeait la Saône, et est encore appelée sur le cadastre de Crêches « Vieux chemin de Mâcon à Belleville » De plus il y avait non loin un poste militaire romain à Ludna (Belleville).
Peu à peu, le territoire s’est peuplé, et au, le village de Cropio existe déjà. On signale la présence d’un marché en ces lieux, et un cartulaire des moines de Cluny, daté de 910, y cite la construction d’une église.
Au, le village dépend de la Bourgogne pour la majeure partie (2/3 de son territoire actuel), dont le château et la seigneurie, mais pour autre partie de Beaujeu et donc du Royaume de France, les influences et servitudes des seigneuries et du clergé s’entremêlant, se juxtaposant, se contredisant aussi parfois.
De là une situation longtemps explosive, ce qui explique la présence de deux châteaux défensifs : D’abord Germolles, qui sombra rapidement au profit des seigneurs du château d'Estours, dynastie fondé par les « de Feurs ».
Les seigneurs d’Estours sont liés aux évêques de Mâcon, mais accueillent sur leurs terres la dépendance d’une abbaye beaujolaise. On pense en effet que la création de l’abbaye de Joug Dieu, dépendant d’un ordre dont la maison mère se trouve à Villefranche-sur-Saône, a servi leurs intérêts. Elle sera longtemps un argument de poids dans la gestion de leurs affaires.
Le village a connu de nombreux conflits, de nombreuses rivalités, que ce soit pour des intérêts locaux (justice, propriétés) ou nationaux. La Guerre de Cent Ans en fut l’apogée. C’est à la fin de celle-ci que Germolles disparaît de l’histoire de la commune. En 1437, on apprend que ses seigneurs de Germolles ont perdu toutes leurs possessions au profit de ceux d’Estours.
Voie de circulation, Crêches verra passer de nombreuses armées d’invasion, des Ecorcheurs en 1443 jusqu’à l’invasion des troupes alliées contre Napoléon en 1814, qui firent de nombreux dégâts, et jusqu’à l’armée allemande durant la Seconde Guerre mondiale (les Allemands s'installèrent d'ailleurs au château d'Estours). Mais il a vu passer aussi les convois de vin Romains, les pèlerins de Saint-Jacques-de-Compostelle, et les commerces de toutes sortes.
Sous la Révolution, la seigneurie de Beaujeu sera incluse au Rhône. Le canton, en majorité de dépendance beaujolaise, sera lui inclus à la Saône-et-Loire, Bourgogne : en représailles au comportement résistant des Lyonnais sous la Terreur, on amputa le département du Rhône de ce canton.
Le village verra encore ses frontières redéfinies en 1805. Un décret Napoléonien rattachera en effet le hameau de Dracé les Ollières, alors sur Chânes, à Crêches-sur-Saône. Ce décret semble faire suite à de nombreuses disputes et tractations entre les deux villages concernant des droits de passage et les propriétés de l’un ou l’autre.
Durant la Seconde Guerre mondiale, le général De Lattre de Tassigny se cacha au Port d’Arciat, un hameau de Crêches-sur-Saône, avant de fuir en Angleterre.
La Ferrière (Vendèa)
La Ferrière es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Palu kurumba
Lo palu kurumba (palo coromba, o attapady kurumba, autonim pālu kuṟumba ) es una lenga dravidica, parlada per 1,400 kurumbas qui vivon dins lo districte de Nilgiri, dins los puèges de Nilgiri, en Tamil Nadu, un estat del sud d'Índia. Lor lenga es pròcha del muduga.
Villamoronta
Villamoronta es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Eusèbi de Cesarèa
Eusèbi de Cesarèa (vèrs 260-265 - 339 ò 340) foguèt un istorian e un apolegista crestian d'origina grèga. Vengut evesque de Cesarèa vèrs 314, foguèt tanben un pròche de l'emperaire Constantin I (306-337). Escrivan prolific, es l'autor d'òbras istoricas, apologeticas e teologicas. En particular, escriguèt una Istòria eclesiastica qu'es un document fondamentau per la conoissença de l'istòria de la Glèisa fins au sègle III. Es reconegut coma Paire de la Glèisa.
Pairinhac (omonimia)
Pairinhac pòt designar:
Tuone Udaina
Tuone Udaina (27 de setembre de 1821-10 de junh de 1898), Antonio Udina en italian, es segond d'unes autors lo darrièr locutor del dalmata. Èra pels lingüistas la principala sorsa de coneissença del dalmatoromanic dins sa modalitat velhòta, parlada per sos parents sus l'illa de Krk (Vicla en dalmate, Veglia en italian).
Villamuriel de Cerrato
Villamuriel de Cerrato es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Esther Dyson
thumb|Esther Dyson en 2005 Esther Dyson (Zuric, 14 de julh de 1951) és una anciana jornalista e analista tecnologica de Wall Street americana. Es actualament una entrepreneira e investisseira, filantròpa engatjada dins l'innovacion dins los domenis de santat, transparència governamentala, la tecnologia numerica, la biotecnologia, e tanben l'espaci.
Biografia
Esther Dyson nasquèt en 1951 a Zuric dins una familha d'intellectuals. Son paire es lo fisician d'origina anglesa Freeman Dyson e sa maire la matematiciana Verena Huber-Dyson. Son fraire es l'istorian de la tecnologia numerica George Dyson.
Villanueva del Rebollar
Villanueva del Rebollar es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
La França a paur
(en francés, ) es la frasa d'obertura del jornal televisat de TF1 del 18 de febrièr de 1976, prononçada pel presentator Roger Gicquel l'endeman de l'arrestacion del murtrièr de Philippe Bertrand dins l'afar Patrick Henry.
Carla Bruni
vinheta|drecha|Carla Bruni Carla Bruni Tedeschi (o Carla Bruni-Sarkozy), mai coneguda sos lo nom de Carla Bruni, es un ancian manequin qu'a trionfat coma compositritz e interprèta de cançons. Nascuda lo 23 de decembre de 1967 à Turin (Itàlia), viu en França dempuèi l'atge de 5 ans. Es la sòrre de l'actritz Valeria Bruni Tedeschi. Tanben es l'esposa del President de la Republica Francesa Nicolas Sarkozy. A un filh (n. 2001) amb lo filosòf e escrivan francés Raphaël Enthoven.
Bascoat (omonimia)
Lo Bascoat, País Basco o País Basc pòt designar:
Lucey
Lucey pòt èsser:
Andana de Barcelona
L’andana de Barcelona (en francés allée de Barcelone) es parallèla al canal de Brienne sus sa riba drecha en tota sa longor, e a la Passejada de Brienne sus l'autra riba.
Mertrud
Mertrud es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Plaça Wilson
thumb|right|300px|L'estatua de [[Pèire Godolin situada al mitan de la font del centre de la plaça]] La plaça Wilson es situada a la dintrada èst del centre de la vila de Tolosa, Occitània. Aicí meteis Simon de Montfòrt rescontrèt los cònsols tre lo sètge de 1216 (la plaça èra un prat fòra dels barris). L'aparéncia arquitecturala actuala data de 1806 (acabada en 1830). Al centre d'aquesta plaça redonda se tròba lo Jardin Pèire Godolin (poèta occitan). Es una plaça fòrça animada mercé a sos cafès, restaurants e cinèmas.
Libre d'Enòc
Lo Libre d'Enòc, tanben apelat 1 Enòc, es un escrich apocrif de l'Ancian Testament atribuit a Enòc, reir-grand-paire de Noè.
Villanuño de Valdavia
Villanuño de Valdavia es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Andana de Brienne
L’andana de Brienne (en francés allée de Brienne) es parallèla al Canal de Brienne sus sa riba esquèrra en tota sa longor, e a la Passejada de Barcelona sus l'autra riba.
Equus asinus
L'ase (var. asne, aine, ae, ai, aso, asoòt), Equus asinus, es un animal domestic de la familha dels equids (coma lo caval). Lo pichòt de l'ase es l'asenon.
La femèla es la sauma.
Noms dialectals
L'ase recèp tanben aqueles noms dialectals:
La sauma recèp tanben lo nom comun borrica e aqueles noms dialectals:
Nòtas e Referéncias
<references group="Nòta"/>
Viladieu
Viladieu (Villedieu en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Le Plessis-Lastelle
Le Plessis-Lastelle es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Shuar
200px|thumb|right|Cap redusit peu tzantza Los shuars (tanben aperats jibaros) que son un pòble amerindian qui viu dens la seuva amazonica de Peró e d'Eqüator. Son un deths quate pòble jivaro, dab los achuar, los huambisa e los aguaruna.
Que resistén a las invasions incas e espanhòus e non hon pas jamei conquesits.
Que son famós per las loas tradicions d'enbaumar e de redusir los caps trencats deus lors enemics au cap d'un rituau aperat tzantza.
Deduccion de colonia
La deduccion de colonia (deducere coloniam en latin) es un tèrme juridic que definís, dins la Roma Antica, l'installacion d'una comunautat de ciutadans romans sus de tèrras eissidas d'una conquista ò d'una confiscacion de bens d'un pòble vencut. Aparegut au sègle IV avC, lo fenomèn foguèt frequent durant lei periòdes d'expansion romana fins au rèine de Trajan. Per exemple, Cesar installèt 80,000 veterans dins lei colonias.
Villaprovedo
Villaprovedo es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Soabes de Banat
Los Soabes de Banat constituisson una de las minoritats de lenga alemanda en Romania. Present dins la region banatenca ( Banat ongrés, romanés e sèrb) dempuèi 1718, son a l'ora d'ara una minoritat en regression demografica massissa per encausa de l'emigracion.
Arribada dels immigrants
La conquista de Banat en 1718 pels Austriacs foguèt seguida per d'ondadas d'immigracion dins aquela region, despoblada e estrategica.
Heinrich Schütz
200px|thumb|Heinrich Schütz per Christoph Spetner Heinrich Schütz (Köstritz, lo 8 d'octobre de 1585 - Dresden, lo 6 de noveme de 1672) que ho un deus purmèrs compositors alemand d'estil barròc. Qu'ei considerat com lo purmèr compositor d'aver ecrivut un opèra en alemand.
Soabes de Banat
Sègles 19 e 20
Après un periòde d'expansion demografic (237 000 Soabes en 1930 en Romania ), la Segonda Guèrra mondiala aguèt per consequéncia lo despart d'una partida dels Soabes. Après la casuda del communisme en 1989, l'emigracion massissa redusèt drasticament lo nombre dels Soabes en Romania ( mens de 10 000 uèi).
Erinaceus europaeus
Es una bèstia pichona amb lo morre ponchut, que se noirís de fruta e d'insèctes e que l'esquina es cobèrta d'espinas longas que se quilhan quand se met en bòla per se protegir d'un dangièr.
L'eïriç vei pas plan mas a una sentita e una ausida plan desvolopada.
Johann Joachim Quantz
thumb|200px|Johann Joachim QuantzJohann Joachim Quantz (Oberscheden, lo 30 de genèr de 1697 - Potsdam, lo 12 de julhet de 1773) que ho un hlabutista e compositor aleman d'estil barròc. Que ho hèra presat per la soa virtuositat e qu'entrè au servici de Frederick II de Prússia. Que compausè abondament e mei que mei entau son instrument e que redactè tanben un tractat de referéncia suber la soa tecnica : Versuch einer Anweisung die Flöte traversiere zu spielen.
Sent Breç (Gard)
Sent Breç (Saint-Brès en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Pèire Ròda
thumb|200px|Pèir RòdaPèire Ròda o Jacme Pèire Josèp Ròda (en francés : Jacques Pierre Joseph Rode - Bordèu, lo 16 de heurèr de 1774 - castèth de Borbon, Damasan, Guiana, lo 25 de noveme de 1830) que ho un violonista, un pedagòg deu vriulon e un compositor occitan. Que ho un deus fondators deu Conservatòri de París.
Vadut a Bordèu, que viatgè a París aus 13 ans on Giovanni Battista Viotti e decidí de'u se préner com eslhève a gratis.
Amassa dab Pierre Baillot e Rodolphe Kreutzer, que fondè lo Conservatòri de París e atau çò qu'òm apera l'Escòla francesa deu vriulon en tot adobar dab son dus collègas lo metòde deu conservatòri.
Lubey
Lubey es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
En 1817, Lubey, vilatge de l'anciana província del Barrois sul Rawé aviá per annèxa la granja de l'Ostal-Roge. A aquela epòca i i aviá 163 abitants repartits dins 27 ostals.
Villarmentero de Campos
Villarmentero de Campos es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Lubey
Istòria
En 1817, Lubey, village de l'ancienne province du Barrois sur le Rawé avait pour annexe la ferme de la Maison-Rouge. À cette époque il y avait 163 habitants répartis dans 27 maisons.
Pouldregad
Pouldregad en breton (Pouldergat en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Villarrabé
Villarrabé es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Guilhem Bosinhac
200px|thumb|Bosinhac que ho mèste de capèra a [[Rodès]]Guilhem Bosinhac que ho un compositor barròc lengadocian de la purmèra meitat deu sègle XVII. Que ho mèste de capèra e director de còr en divèrs lòcs de França e Occitània. La soa musica qu'ei estada transmesa peus sons manescrits.
Aunou-le-Faucon
Geografia
400px|left||Distanças e posicion relativa
Henrik Dam
Carl Peter Henrik Dam (n. en 1895, m. 1976) foguèt un mètge danés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1943 per la descobèrta de la vitamina K.
Biografia
Nasquèt lo 21 de febrièr de 1895 dins la vila de Copenaga. Estudièt medecina a l'Institut Politecnic de Copenaga, ont se graduèt l'an 1920, e exerciguèt posteriorament la docéncia dins aquela vila fins lo 1939. L'an 1940 se transportèt als Estats Units, ont foguèt professor de l'Universitat de Rochester entre 1942 e 1945. Lo 1946 retornèt dins lo sieu país, ont foguèt professor de bioquimia e nutricion a l'Institut Politecnic fins lo 1965.
Moriguèt lo 12 d'abril de 1976 a la siá residéncia de Copenaga.
Silybum marianum
vinheta|Silybum marianum
Lo cardon de Maria o lo cardet marian (Silybum marianum) es una planta erbacèa annala o besannala, originària d'Euròpa e distinguibla aisidament per las franjas de color blanca de sas fuèlhas.
Abitat
Lo cardon de Maria se trapa dins la natura al sud d'Euròpa, nòrd d'Africa, e Orient Mejan; e se cultiva en Ongria, Argentina, Veneçuèla e China.
Emplec terapeutic
Las semenças del cardon de Maria s'utilizan dempuèi l'Antiquitat amb d'aplicacions terapeuticas, pr'amor que se n'obten de substàncias (la silimarina e son derivat, la silibinina) que s'utilizan dins las afeccions cronicas del fetge e de la vesicula biliara e dins lo tractament de l'intoxicacion per las amanitas (Amanita phalloides, Amanita muscaria...).
Economia de Jordania
Jordania es un país pichon amb paucas ressorsas naturalas, petròli e aiga. Pauretat, caumatge e inflacion son de problèmas fondamentals mas lo rei Abdullah II, dempuèi que montèt sul tròn en 1999, a pres cèrtas mesuras economicas amb per tòca la d'amelhorar la vida de sos conteirals.Lo país contunha de seguir los programas del Fons Monetari Internacional FMI, en tot practicar una politica monetària prudenta e far progrèsses substancials amb las privatizacions.
Pairinhac (Perigòrd)
Pairinhac (Peyrignac en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [pɛjri’ɲa]. Lo nom es latinizat au sègle XIII, Peyrinhacum. Pairinhac ven dau nom latin d'òme Patrinius (derivat dau latin patrinus, « pairin », eu-mesme vengut de pater, « paire »), emb lo sufixe -acum, ,.
Niccolò Paganini
thumb|200px|left|Paganini qu'ei reputat aver podut acabar un concèrt dab pas sonque ua còrda
Le Dézert
Le Dézert es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Niccolò Paganini
Niccolò Paganini (Gènoa, 1782 - Niça, 1840) que ho un compositor romantic italian, considerat tanben com un deus violonista màgers de totas las tempsadas, que ho tanben mandolinista e guitarrista.
Avatar (indoïsme)
Dins lo vishnoïsme, un avatar (अवतार, avatâra, en sanscrit « davalada », al sens de « davalada del cèl ») es l'incarnacion d'una divinitat sus tèrra, en responsa a un besonh del restabliment del Darma.
Niccolò Paganini
Los sons coincertos per vriulon e sustot los sons 24 capricis deu son opus 1 que comptan (e, de segur, en paticular lo 24au) enter las òbras màgers deu repertòri deu vriulon. Qu'ei totun tanben presat per las soa musica de crampa incluent pupitres de guitarra.
Avatar (indoïsme)
Los ensenhaments d'un avatar, conprengut coma tal e pauc a pauc realizat per l'umanité, alarga sa compreneson del sens de la vida e contribuisson a son avançament sul camin de l'evolucion.
Niccolò Paganini
Vita
Niccolò paganini qu'èra lo tresau enfant d'ua familha qui e'n comptè 6. Lo son pair, Antonio Paganini, marcadèr, qu'èra tanben mandolinista e que'u aprengó a jogar la mandolina. Aus set ans, que comencè a estudiar lo vriulon (un instrument mei dificil mes pròche acordat parièr com la mandolina). De segur lo mainatge que's mostrè deus hèra talentuós e lo son pair que'u s'anè hidar au mèste Alessandro Rolla a Parma, qui, eth medish, e'u hidè a Ferdinando Paër e a Gasparo Ghiretti. Au 18 ans, arron mudanças devudas a l'invasion d'Italia per Napoleon, Paganini que vadò purmèr vriulon de la Republica de Lucca. La soa carrièra de virtuòse qu'èra establida atau com la soa reputacion de jogaire de hemnassèr.
Le Dézert
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Niccolò Paganini
Vita
Que perdore atau lo son estradivari au jòc abans de's har auherir, en compensacion lo famós guarneri conagut devath lo nom de ''Il Cannone.
Avatar (indoïsme)
La nocion d'avatar foguèt plenament desvolopada sonque dins la mitologia tardièra, mas es ja contenguda dins los Upaniṣad. jos forma personificada, lo principi ultim, que manifestèt lo mond, s'i torna incarnar: « L'avent faiçoat, i dintra. » (Taittirîya Upanishad, II, 6).
Lo vishnoïsme destria diferents tipes d'avatars, Krishna i essent sol considerat coma un avatar complet de Vishnó (Purnavatara) coma principi ultim. Los autres avatars son alara descrich coma d'incarnccions parcialas o de manifestacions d'unes aspèctes del divin. La foncion primièra de l'avatar es pasmens cada còp la mèsma : restablir lo darma o la lei eternala instaurant los principis de coneissença adaptats a l'epòca ont se manifesta. Per aqueste objectiu, l'avatar es a vegada assistit de vibhûti o de poders especials, alara personificats jos forma de companhs que lo sostenon dins son pretzfach.
Los avatars de Vishnó
Segon la tradicion recenta mai espandida, los avatars de Vishnó son al nombre de detz; son coneguts collectivament jol nom de dashâvatâras (detz avatars) : vinheta|Estatue de [[Narasimha a Bhaktapur, Nepal.]] Lo Boda, que l'origina coma avatar es pro tardièra, remplaça dins aquesta tièra Balarama, lo fraire de Krishna. Kalki, encara per venir, s'incarnarà per acabar al Kali Yuga.
Los reis de Tailàndia son a vegada considerats coma d'avatars de Vishnó.
Lo nombre dels avatars varia segon los tèxtes : 10 dins lo Varaha Purana, 12 dins lo Matsya Purana, 22 dins lo Garuda Purana, 39 dins l'Ahirbudhnya Samhita. Pasmens declarant que « las incarnacions de Vishnó son innombrablas coma de rius giscladas d'un lac inagotable » (I, 3), lo Bhegavata Purana fa la tièra seguenta: La Shakti o Parèdra de Vishnó es Lakshmi.
Autres avatars
Dins la mitologia, d'autres divinitats o personalitats semidivinas son a vegadas consideradas coma d'avatars, coma Hanoman (incarnacion de Shiva). Gaireben totes los indós considèran las grandas figuras religiosas de l'umanitat,coma Zoroastre, Jèsus o Maomet, coma tant d'avatars o de manifestacions del principi divin. De personalitats santas de l'indoïsme, coma Chaitania (incarnacion de Vishnó), son tanben veneradas per lors discípols coma d'avatars parcials, veire complets.
Alexiada
L’Alexiada es una biografia istorica e apologetica dau rèine de l'emperaire Alexis Comnèn (1081-1118) escrich per sa filha Ana Comnèn (1083-1153). Redigida dins un estile fòrça trabalhat inspirat de la literatura grèga antica, es una òbra majora de la literatura bizantina e una fònt importanta sus lo rèine agitat d'Alexis Comnèn. Es devesida entre 15 libres tractant de la legitimitat dau poder dei Comnèn (I a III), dei guèrras còntra lei Normands, leis Escites e lei Turcs (IV a IX), de la Premiera Crosada (X e XI) e de divèrsei campanhas militaras, compres leis operacions còntra lo maniqueïsme e lo bogomilisme, e finalament de la fondacion de l'orfanelat de Constantinòple (XII a XV).
Villarramiel
Villarramiel es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Acholi
L'acholi (o acoli, akoli, acooli, atscholi, shuli, gang, lwoo, lwo, log acoli, dok Acoli) es una lenga nilosahariana, de la branca de las lengas niloticas parlada essencialament en Oganda, e tanben al Sodan del Sud, pels Acholis.
Saint-Romain-de-Colbosc
Saint-Romain-de-Colbosc es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Geografia
Sa-Romain-de-Colbosc es una pichona vila del scenari cauchois, situada a una vintena de quilomètres a l'èst del Havre.
Sain-Romain-de-Colbosc est une petite ville du plateau cauchois, située à une vingtaine de kilomètres à l'est du Havre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La vila de Sant-Romain-de-Colbosc a conegut per lo sieu boudin.
La ville de Saint-Romain-de-Colbosc est connue pour son boudin.
Matsuo Bashō
thumb|right|Representacion de Basho realizada per [[Sugiyama Sanpu.]]
Basho o Batsuo Basho (1644, Iga-Ueno - 28 de noveme de 1694, Osaka) es un escrivan e poèta japonés deu sègle XVII. Figura literària importanta deu Japon deu començament de l'Epòca d'Edo, es considerat coma l'un deus tres grans mèstes deu haikai japonés classic dab Buson (1716-1783) e Issa (1763-1828). La soa òbra es constituïda d'au mensh 2,000 haikus e de mantun raconte de viatge. Es marcada per ua rompedura importanta dab las fòrmas de comic vulgar deu kaikai-renga practicat pendent lo sègle XVI. En efèit, Basho cambiè las convencions de basa deu genre entà crear ua poesia mei subtila destinada a crear l'emocion deu legidor en utilizant lo contraste, ambigú o espectacular, d'elements naturaus opausats o juxtapausats.
Biografia
thumb|right|[[Tomba de Basho dens lo temple Gichu-ki d'Otsu.]]
Vadut dab lo nom de Matsuo Kinsaku, Basho prenó lo nom de Matsuo Munefusa après la soa enfança. Es geissit d'ua familha de bushi avent perdut lo son estatut e vivent de l'agricultura. A la fin de la soa adolescéncia, estó engatjat com companh literari de Toshitada, lo hilh deu senhor deu clan Todo. Basho desvolopè alavetz lo son don per la poesia mes Toshitada que's morí en 1666. Quitè la region e, de 1667 a 1671, lo son trajècte es largament mesconegut. Auré seguit l'ensenhament de filosofia e de poesia de Kitamura Kigin (1624-1705), un autor de haikai de Quiòto. Puish, en 1672, anè a Edo, la capitala deu Shogunat Tokugawa qui dominava l'archipèla nipon ad aquera epòca.
Lo lòc es chafrat « l'Ermitatge au bananèr » (Basho-an) pr'amor de la preséncia d'un bananèr auhèrt per un deus discípols. Aqueth arbe es a l'origina deu son chafre definitiu. Ad aquera epòca, Basho comencè d'estudiar lo bodisme devath los auspicis deu prèste Butcho. En 1684, realizè ua seria de viatges qui son relatats dens las soas memòrias. Los sons viatges que l'inspirèn mantun poèma. Tornè a Edo en 1691. Celèbre, recebó la visita de visitaires importants e contunhè a ensenhar. Totun, preferí evitar lo luxe e contunhar los sons viatges. Que's morí atau a Osaka, probablament pr'amor d'un problèma a l'estomac. Segon la soa volontat, es enterrat a Otsu, dens lo temple Gichu-ki, a proximitat de la tomba de Minamoto no Yoshinaka (1154-1184), un eròi de l'istòria deu Japon medievau.
Òbra
Basho es l'autor de sheis recuelhs de poèmas e de sèt racontes de viatge. Participè tanben a la publicacion de sèt antologias de poèmas escrivuts per eth e peus sons discípols. Los mei coneguts son probablament l'antologia Sarumino (« lo Mantèth de ploja deu Monard » en occitan), pareishuda en 1691, e lo raconte Oku no hosomichi (« lo Sendèr estret deu Cap deu Monde ») qu'estó publicat en 1702 après la soa mort. Dens las soas òbras, Basho estó tanben l'autor de dessenhs de paisatge.
Estile e influéncia
Un aute exemple celèbre de poèma de l'allusion qui recor a la sensibilitat deu legidor es aqueth tèxte on Basho evita de descríver la beutat evidenta deu Mont Fuji : « Bruma e ploja. ''Fuji amagat. Mes adara vau.'' Content ».
Lo haiku de Basho es ua fòrma poetica plan codificada. En efèit, abans eth, aquera fòrma poetica, desvolopada per Sokan (1465-1553) e Arakida Moritake (1473-1549), èra sovent leugèra, frivòla e peberuda. Aqueths trèits la distinguivan de l'elegància e deu rafinament deus autes genres poetics japonés. Lo son poder evocator inspirè hèra los Europèus au sègle XIX e avó un ròtle important dens la difusion de la cultura japonesa dens lo monde. Bashō escrivó tanben jornaus de viatge contienent poèmas delicats. Tots aqueths racontes relhèvan d'un genre impressionista. Lo poèta s'arrèsta regularament entà espiar paisatges o scènas de la vita vitanta en esperant l'inspiracion poetica.
Sent Julian d'Armanhac
Toponimia
La prononciacion qu'ei [senʒy'ljɛŋ] (la fòrma gascona Julian qu'ei estada remplaçada per la fòrma francesa). Bénédicte Boyrie-Fénié pòt pas citar cap fòrma anciana.