cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Peiraguda
Los Peiraguda se demarcan a l'epòca pel fait de pas votar en davant sonque textes militants occitans mas tanben de cançons de varietat. Se fan remarcar alara per lor riquessa poetica e la qualitat de lors arengaments armonics a l'entorn de las guitaras e de las votz, favorisant los timbres naturals a las compausicions electricas, mai en vòga à l'epòca. Separat en 1988 (notament per montar lo projècte parallèl Bigaròc ambe Joan Pau Verdier, un autre cansonièr Limosin), se tornan formar en 2003 e jogan totjòrn dempuèi. Lo grop es duèi compausat de Jean Bonnefon (guitara, cant, compausicion), Patrick Salinié (guitara, cant, compausicion), Jacques Gandon (guitaras), Laurent Chopin (batariá), Patrick Descamps (bassa) et Thierry Roques (acordeon).
Canton de Tolon-8
Lo canton de Tolon-8 es una anciana division administrativa de Provença, creada en 1973, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Tolon, lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada per leis eleccions de 2015, lo canton foguèt suprimit.
La lenga autoctòna es l'occitan provençau.
Istòria dei cantons de Tolon
Lo canton de Tolon, creat en 1790 dins lo districte de Tolon, foguèt devesit en canton de Tolon Èst e canton de Tolon Oèst en 1801. Aqueus cantons foguèron devesits en canton de Tolon-1, canton de Tolon-2, canton de Tolon-3 e canton de Tolon-4 per la lei dau 8 de julhet de 1901. Per lo decret dau 28 de genier de 1964, s'i ajustèt lo canton de Tolon-5 per division dei cantons 1 e 3.
En 1973 (decret dau 2 d'aost), novèla division : canton de Tolon-1, canton de Tolon-2, canton de Tolon-3, canton de Tolon-4, canton de Tolon-5, canton de Tolon-6, canton de Tolon-7, canton de Tolon-8 e canton de Tolon-9. Lo canton de Tolon-8 se creèt per division dei cantons de Tolon-1, Tolon-3, Tolon-4 e Tolon-5.
Eis eleccions departamentalas dau 22 de març de 2015, en aplicacion dau decret n° 2014-270 dau 27 de febrier de 2014, que pòrta delimitacion dei cantons dins lo departament de Var, demorèron quatre cantons : canton de Tolon-1, canton de Tolon-2, canton de Tolon-3 e canton de Tolon-4. Doncas, lo canton de Tolon-8 foguèt suprimit.
Composicion
Lo canton compreniá una partida de la vila de Tolon.
Palhon
Palhon es un riu costier d'Occitània, dins la Comtat de Niça. Si geta dins la Mar Mediterranèa, dins la baia dei Àngels, a Niça (departament dei Alps Maritims, sobre la Còsta d'Azur).
Palhon si devesisse en mai d'una branca apelada tanben Palhon. La font de Palhon es a 1300 mètres d’altitud sus lei pendas dau mont Auri, pròche dau còl de Braus, a un trentenat de quilomètres al nòrd de Niça. Lei sius 4 afluents son: Se rejonhon a Drap per formar lo Palhon de Niça. La reunion d'aquèls quatre rius en un solet, embé una penda fòrta, en una valaa estrecha rende lei siu desbòrds importants e devastators quora arribon en amont de l’aglomeracion niçarda. Lei sius aigats pòdon èstre de 500m3/s per lei desbòrds decenals e de 1000 per lei centenals. A l'época, la populacion era alertaa per un sistema de cavalièrs galopant sus lei ribas als brams de « Palhon ven ! Palhon ven ! ». Palhon ven <Paion ven> es d'alhors lo títol d'una cançon dau grop Lo Seriòl (dei Valadas Occitani).
Es cobèrt pendent la traversada de Niça. Lo licèu Apollinaire, Acropòlis e l'estacion rotiera son bastits sobre la lausa que cuerbe lo riu.
Uhrwiller
Uhrweiler en alemannisch (Uhrwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region del Grand Èst.
Ernest Rutherford
Ernest Rutherford (30 d'aost de 1871, Brightwater - 19 d'octòbre de 1937, Cambridge) es un fisician e un quimista neozelandés de la fin dau sègle XIX e de la premiera partida dau sègle XX. Es famós per sei descubèrtas sus lei fenomèns radioactius e sus l'estructura de l'atòm. Foguèt tanben director dau laboratòri Cavendish de 1919 a 1937, çò que li permetèt de sostenir de scientifics de remarca coma Niels Bohr. Durant sa carriera, Rutherford foguèt president de la Royal Society e recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1908. L'element Z = 104 pòrta son nom.
Jovença e formacion
Ernest Rutherford nasquèt lo 30 d'aost de 1871 a Brightwater, un vilatge de la region de Nelson. Èra lo quatren dei dotze enfants de James e Martha Rutherford. Son paire èra rendier mai aviá tanben de conoissença en mecanica e en engenhariá. Sa maire èra institutritz. Lo pareu acordava una gròssa importància a l'educacion de seis enfants.
Ernest Rutherford mostrèt rapidament una curiositat de remarca e de dons per l'aritmetica. Sostengut per sei parents, poguèt intrar au Nelson College. I venguèt un escolan brilhant dins totei lei matèrias, compres en rugbi, çò que li permetèt d'integrar l'universitat de Canterbury College. Tre aqueu periòde, comencèt de realizar d'experiéncias. Sei premierei recèrcas li permetèron de descubrir la possibilitat de magnetizar una mòstra de fèrre gràcias d'ondas electromagneticas de frequéncia auta. En parallèl, sei resultats escolars excepcionaus li permetèron d'obtenir de borsas d'estudis per acabar son cursus amb de diplòmas en arts, en matematicas e en fisica.
En 1894, obtenguèt un bacheleirat universitari en sciéncia que li permetèt d'anar en Anglatèrra per perseguir seis estudis au laboratòri Cavendish de Cambridge sota la direccion dau fisician Joseph John Thomson (1856-1940). Pasmens, avans de partir, se fiancèt amb Mary Newton (1876-1945), una joventa de Christchurch. Demorèt a Cambridge de 1895 a 1898. I contunièt son trabalh sus leis ondas hertzianas avans d'ajudar Thomson dins sei recèrcas sus lei rais X. En particular, descurbiguèron la capacitat dei rais X d'ionizar l'aire. Aquò entraïnava la formacion d'una gròssa quantitat d'ions positius e negatius que se recombinavan per formar de particulas neutras. Aquò orientèt lo rèsta de la carriera scientifica de Rutherford, especialament après son invencion d'una tecnica destinada a mesurar la velocitat deis ions e a mesurar son taus de recombinason.
Lo periòde de Montreal
thumb|right|[[Fotografia de Rutherford dins son laboratòri de l'Universitat Mc Gill en 1905.]]
En 1898, Rutherford acceptèt una cadiera a l'Universitat Mc Gill de Montreal. Aquò li permetiá de se maridar amb Mary Newton en 1900 e lo pareu s'installèt en Quebèc fins a 1907. Lo pareu aguèt una filha en 1901. Durant aqueu periòde, Rutherford estudièt principalament la radioactivitat qu'èra estada descubèrta en 1896 per lo fisician francés Henri Becquerel (1852-1908). Per començar, s'interessèt a l'ionizacion de l'aire entraïnada per una mòstra d'urani plaçada entre doas placas cargadas. En la cubrent per de fuelhas metallicas d'espessors diferentas, aquò li permetèt de mesurar lo poder de penetracion dei raionaments emés. Sei resultats mostrèron una demenicion rapida de l'ionizacion amb l'aumentacion dei fuelhas seguida per una descreissença pus lenta. Ne'n deduguèt l'existéncia de doas radiacions diferentas, caracterizadas per de poders de penetracion diferents. Li donèt lo nom de particulas alfa e beta.
Après aqueu trabalh, Rutherford estudièt lei proprietats dau tòri. Per aquò, apliquèt son protocòli de mesura de l'ionizacion a una mòstra d'aquel element. Descurbiguèt rapidament la preséncia d'un raionament radioactiu diferents d'aqueu de l'urani. En particular, leis emanacions dau tòri demoravan radioactivas durant solament quauquei desenaus de minutas e èran fachas de particulas neutras. Rutherford descurbiguèt tanben que de reaccions qumicas ò de cambiaments de condicions fisicas (temperatura, camp electric...) avián ges d'efiech sus l'intensitat de la radioactivitat. Enfin, resultat important, identifiquèt la natura exponenciala de l'intensitat dei raionaments, çò que lo menèt a la descubèrta dau periòde radioactiu en 1900.
Contunièt sei trabalhs amb lo quimista britanic Frederick Soddy (1877-1956). En estudiant mai leis emanacions radioactivas, arribèron a la conclusion qu'èran liats a d'atòms radioactius qu'èran pas de tòri. Lei dos òmes concluguèron que la radioactivitat èra acompanhada d'un fenomèn de desintegracion deis atòms. Reconeguda en 1903 per la Royal Society, aqueu trabalh es una descubèrta fondamentala de la quimia modèrna car, avans 1902, leis atòms èran considerats coma indestructibles.
Lo periòde de Manchester
thumb|right|Esquèma generau de l'[[experiéncia de Rutherford.]]
En 1907, Rutherford obtenguèt un pòste a l'Universitat de Manchester. Contunièt sei recèrcas sus la radioactivtat avans de leis orientar pauc a pauc vèrs l'estudi de l'estructura de l'atòm. Ansin, sei premiereis annadas a Manchester foguèron consacradas a la concepcion d'un comptaire de particulas alfa amb Hans Geiger (1882-1945) e a la determinacion de la natura d'aquelei particulas amb Thomas Royds (1884-1955). Aquò permetèt de realizar un esbòç de comptaire Geiger e d'establir que lei particulas alfa son de nuclèus d'èli. Per l'ensemble de sei resultats, Rutherford obtenguèt lo Prèmi Nobel de Quimia 1908.
Pasmens, Rutherford realizèt sa descubèrta pus importanta en 1911 amb l'experiéncia que pòrta son nom. Amb Geiger e Ernest Marsden (1889-1970), bombardèt una fuelha fòrça fina d'aur amb un faisseu de particulas alfa. La trajectòria de la màger part dei particulas (~ 99,9%) èra pas trebolada. Leis autrei èran desviadas, de còps amb d'angles de mai de 90°. La conclusion de Rutherford foguèt que l'atòm èra constituït d'un pichon nuclèu concentrant la carga positiva e que leis electrons èran en orbita a l'entorn d'aqueu nuclèu. D'autreis experiéncias menadas per Geiger e Marsden confiermèron la natura lacunària de la matèria. Dich modèl planetari de l'atòm, aquela teoria s'impausèt per descriure l'estructura de l'atòm fins au desvolopament dei modèls quantics a partir deis ans 1920.
Au començament de la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918), Rutherford participèt a l'esfòrç de guèrra dei scientifics de l'Empèri Britanic. S'interessèt ansin ai metòdes de deteccion acostica dei sosmarins. Tornèt prendre sei trabalhs sus la matèria en 1919. Bombardèt divèrsei compausats quimics (sulfur de zinc, diazòt, aire...) amb de particulas alfa. Observèt la formacion d'un beluguejament. Ne'n comprenguèt la causa (la formacion d'un proton après la collision entre d'atòms e lei particulas) mai mau capitèt d'establir l'estat de l'atòm residuau. Fisèt la perseguida d'aqueu trabalh a Patrick Blackett (1897-1974) que trobèt l'explicacion dins lo cas de l'azòt en 1925.
Lo periòde de Cambridge
En 1919, Rutherford obtenguèt la direccion dau laboratòri Cavendish en remplaçament de Joseph John Thomson. I demorèt fins a sa mòrt. Durant aqueu periòde, menèt pauc de recèrcas personalas. En revènge, lei ressorsas dau laboratòri li permetèron d'acuelhir de scientifics de remarca e de sostenir sei trabalhs. Leis ans 1919-1937 son donc consideradas coma l'Edat d'Aur de l'institucion que venguèt un dei motors de la fisica mondiala amb de personalitats coma James Chadwick (1891-1974), Niels Bohr (1885-1962) ò Robert Oppenheimer (1904-1967).
En parallèl, Rutherford donèt de cors e recebèt una quantitat importanta d'onors e de guierdons. Sa mòrt, lo 19 d'octòbre de 1937, en causa d'una complicacion après una operacion cirurgicala menora foguèt donc una suspresa. Foguèt enterrat dins l'Abadiá de Westminster a proximitat dei tombas de Newton, de Kelvin e de J. J. Thomson.
Òbra scientifica
Ernest Rutherford aguèt un ròtle major entre la fin deis ans 1890 e lo començament deis ans 1920 dins la comprenença dei fenomèns radioactius e de l'estructura de l'atòm. Dins lo premier domeni, descurbiguèt lei raionaments alfa e beta que son dos mecanismes de basa de la radioactivitat e capitèt d'identificar la natura dei particulas alfa. De mai, sei recèrcas sus lo tòri li permetèron d'identificar l'existéncia de fenomèns radioactius encara desconeguts. Enfin, descurbiguèt la nocion de periòde radioactiu e participèt ai premiers trabalhs que menèron a l'invencion dau comptaire Geiger.
L'aplicacion de sei descubèrtas sus lei particulas alfa a l'estudi de l'estructura de l'atòm entraïnèt la descubèrta de la natura lacunària de la matèria. Aquò es un resultat fondamentau car permetèt de definir lo premier modèl atomic amb un nuclèu fòrça pichon enviroutat per un cortègi d'electrons en orbita. Aqueu modèl invalidèt leis ipotèsis qu'imaginavan leis atòms coma d'esfèras emplidas d'un mena de magma contenent lei cargas positivas e negativas.
Dich modèl planetari, la teoria de Rutherford facilitava l'explicacion dei fenomèns d'ionizacion per la captura ò la pèrda d'electrons per lo nívol electronic de l'atòm. Pasmens, aviá de limits importants car permetiá pas d'explicar la similitud entre totei leis atòms d'un meteis element. D'efiech, segon lei conoissenças deis ans 1910, leis electrons èran liures d'adoptar d'orbitas variadas, çò qu'es pas lo cas. Lo modèl planetari menèt donc ai modèls quantics de l'atòm que son totjorn a la basa de la descripcion actuala de l'atòm.
Onors e guierdons
thumb|right|[[Sagèu postau sovietic en onor de Rutherford.]]
Rutherford a recebut una quantitat fòrça importanta d'onors e de guierdons durant sa vida e après sa mòrt. Ansin, foguèt anoblit en 1931 per lo rèi Jòrdi V (1910-1936) e enterrat dins la necropòli reiala de l'abadiá de Westminster. Au nivèu scientific, recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1908. Obtenguèt tanben la medalha Rumford en 1904, la medalha Barnard en 1910, la medalha Matteucci en 1913, la medalha Dalton en 1919, la medalha Copley en 1922, la medalha Franklin en 1924, la medalha Albert en 1928, la medalha Faraday en 1930 e la medalha Wilhelm Exner en 1936. Enfin, foguèt lo president de la Royal Society de 1925 a 1930.
Après son decès, son nom foguèt donat a plusors monuments ò carrieras dins lo monde. De sagèus postaus foguèron tanben emés en son onor. Au sen de la comunuautat scientifica, leis onors pus importants foguèron la creacion dau rutherford, una unitat d'activitat radioactiva egala a 1 MBq, e l'apelacion rutherfòrdi donada a l'element de Z = 104. Enfin, un pichon cratèr lunar de 13 km de diamètre a recebut lo nom de Rutherford.
Honguemare-Guenouville
Honguemare-Guenouville en normand (Honguemare-Guenouville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Balma
thumb|right|250px|Balma, pintura de Joseph Wright Una balma (var. bauma, barma) o una bòrna o una cauna o una tuta o una espeluga es una cavitat naturala de la tèrra, de còps utilizada coma refugi d'animals e d'èssers umans, que pòt èsser condicionada per l'abitacion en forma d'abitacion-balma trogloditica e d'autres emplecs antropics.
Mogins
Mogins, Mougins en nòrma mistralenca (Mougins en francés), es una vila de Provença (departament deis Aups Maritims, region de Provença-Aups-Còsta d'Azur). Sa populacion èra de 19,500 abitants en 2018 embé fòrça d'estrangiers. Sa superfícia totala es de 25,64 km².
Toponimia
Lo nom de Mogins provenís dau latin Mons Pierrus Bruelis o Mons Ignis (Mont dau fuòc). Lo vièlh vilatge sembla a un limaçon. Amb lo temps, la comuna a portada mai noms come Mogins, Mongins en roman, e Monginum, Monginum e Muginx en bas latin.
Geografia
Mogins se situa au nòrd de Canas e dau Canet e au sud de Grassa, dins lo País de Grassa.
Istòria
Mogins es una vila a l'origina fondada e poplada per lei ligurians.
Surveyor 4
thumb|right|250px|Surveyor 4 Surveyor 4 es una mission espaciala mandada per la NASA en 1967 per estudiar la Luna. En causa d'un problema sus un motor durant la descenda vèrs la superficia, la sonda s'escrachèt e la mission foguèt una revirada.
Meteorit
thumb|[[Fotografia d'una meteorit metallic compausada de fèrre e de niquèl.]] Illustracion del [[meteorit casut a Terrassa lo 25 de decembre de 1704.|thumb]] Un meteorit es un còrs celèst relativament pichon qu'arriba a la superfícia terrèstra. Dins l'espaci, aqueles còrses se nomenan meteoroïdes que generalament son lo resultat de la collision de dos asteroïdes o mai). En dintrar en contacte amb l'atmosfèra, la friccion de l'aire fa que lo còrs s'escalfa, emetent de lutz e formant un meteòr, bola de fuòc o estela que tomba.
Qualques meteorits que foguèron estudiats semblan de venir de la Luna e d'autres de Mart. La majoritat, çaquelà, son de fragments d'asteroïdes o de cometas.
I a tanben de corrents de meteoroïdes, que se formèron per la desintegracion de nuclèus de cometas. Quand coïncidisson amb la Tèrra se pòt veire una pluèja de meteorits (o, amb mai d'intensitat, una tempèsta) que pòt durar qualques jorns. L'estudi dels meteorits revela de donadas interessantas. Son de bons exemples de la matèria primitiva del Sistèma Solar, encara que dins qualques cases lors proprietats foguèron alteradas. Lo fèrre que coneissián los umans abans l'invencion de la farga veniá dels meteorits. Los minerals terrèstres que contenon de fèrre an pas de resisténcia. Lo fèrre extraterrèstre foguèt a l'origina de la metallurgia.
Qualques catastròfas del passat pòdon èsser estadas causadas pels meteorits, coma l'extincion dels dinosaures del Cretacèu, fa 65 milions d'annadas, provocada per la casuda d'un asteroïde de gaireben de diamètre, coma o pensan d'unes astronòms.
Surveyor 5
Surveyor 5 es una mission espaciala mandada per la NASA en 1967 per estudiar la Luna e sa superficia. Capitèt un aterratge dins la region de Mare Tranquillitatis lo 11 de setembre de 1967 e la mission se debanèt durant doas setmanas.
Surveyor 3
Surveyor 3 es una mission espaciala mandada per la NASA en 1967 per estudiar la Luna. Capitèt un aterratge dins la region de la Mare Cognitum lo 20 d'abriu de 1967. Realizèt tanben mai de 6,000 imatges de la superficia lunara. En 1969, lei rèstas de la sonda foguèron estudiats per leis astronòms de la mission Apollo 12.
Gomel
Homiel (en bielorús : Гомель o Gomel (en rus : Гомель) es un vila de Bielorussia e e lo centre administratiu de la region de Gomel. Sa populacion s’enauçava a 535229 abitants en 2017, çò que ne fasiá la segonda vila de Bielorussia.
Geografia
Gomel es situada a al sud-èst de Minsk, près de las frontièras  amb Ucraïna e Russia. La vila es asagada pel riu Soj, que se trai dins Dnièpre ua cinquantena de quilomètres al sud.
Istòria
La data exacta de la fondacion de Gomel es desconeguda, mas es mencionada pel primièr còp fois en 1142, dins una cronica. Aquesta data es generalament considerada coma la data de creacion. Las ribas de l’autre costat de Soj èran ocupadas per una autra vila, Bielitsa.
Coma nombrosas vilas bielorussas, Gomel deguèt afrontar a l'Edat Mejana l’invasion tatara e las atacas de l'Òrda d'Aur, es pr'aquò que demandèt la proteccion del Grand Ducat de Lituània, per loqual foguèt annexada.
L’union del Grand Ducat amb lo reialme de Polonha en 1569 faguèt de Gomel una vila de las confinhas de la republica de las Doas Nacions.
En 1772, la part orientala de Bielorussia foguèt annexada a l’Empèri rus. La tsarina Catarina II de Russia faguèt don de la vila en 1775 a un de sos favorits, Piotr Alexandrovitch Roumiantsev, que recebèt tanben lo governament d’Ucraïna. Aqueste s’instalèt a Gomel e i faguèt bastir un palais e una catedrala, enrodats d’un vast pargue. Sa femna, Irina, contribuiguèt a la bona fama de son marit en fasent bastir un espital, un orfelinat e una escòla de musica per los enfants paures.
Durant l’estiu de 1903, una temptativa de pogrom fracassèt fàcia a la determinacion d’un grop d’autodefensa jusieu organizat per lo Bund. Dos-cents jusieus armats rebutèron los pogroms.
Pendant la Segonda Guèrra Mondiala, Gomel foguèt ocupada per l'Alemanha nazia del 19 d'agost de 1941 al 26 de novembre de 1943. Mai de la mitat de sa populacion jusieva periguèt pendent la guèrra. En 1941, en dos jorns, 2500 jusieus de Gomel internats dins un camp près de Monastyrek, foguèron fusilhats dins un valat anticarri près de Lechtchinec. La vila foguèt gaireben entièrament destruïda durant la guèrra.
En 1986, Gomel foguèt una de las primièras vilas tocadas per la nívol radioactiva provocada per la catastròfa de Chornobil. La vila demòra una de las mai irradiadas d'Euròpa e sa populacion foguèt pas jamai evacuada.
Província d'Arezzo
La Província d’Arezzo es una província de la region de Toscana en Itàlia.
Iri-Hor
thumb|Los egiptològs d'aué encara discutisson se'l faraon Iri-Hor foguèt real o solament un mite de l'ancian Egipte predinastic. Iri-Hor (tanben apelat coma Ro por Flinders Petrie) foguèt un faraon predinastic de l'Ancian Egipte e encara aué divèrses arqueològs dobtan de la sieuna existencia reala. Probablament foguèt lo monarca que i aguèt abans de Ka e governèt en Abidòs. Foguèt enterrat en lo cementèri local aprèp d'autres caps posteriors. Los documents que l'identifican son ben paucs e foguèron trobats solament en lo sieu tombèl. En 2012 foguèt descobert en Sinai una inscripcion que confirmèt la sieuna existencia.
Flinders Petrie, a l'inici del sègle XXen, descorbriguèt un tombèl aperat B1/B2. Aici foguèron trobats qualqu'ns otís de ceramica amb serekhs o sagèls ieroglifs qu'èran plan ancians e qu'aué an estat identificats com los de Ro. Totun, qu'encara aué son en discussion pr'amor que d'autres dison que èran d'Iry-Hor o tanben de Hor. Aqueste tombèl foguèt excavat un autre còp per l'Institut Arqueologic Alemanh e dirigit per Gunter Dreyer.
Iri-Hor auriá regnat pendent 3200 a.C. e dinc a 3175 a.C. e divèrses egiptològs dison que coma foguèt enterrat en Abidòs, es possible que i aja per aquò una confusion amb Horus Ro, un rei mai que probable de Tinis, en lo Naut Egipte. Foguèt probable que, pendent lo regne de Ro, Tinis conquistèsse Naqara, e qu'après aquò se desvolopèsse un mite que parlava de la victoria d'Horus contra Seth. Foguèt succedit per Ka.
Le Plessis-Bouchard
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Malamòrt (Provença)
Malamòrt (Mallemort en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Montregard
Montregard (Montregard en francés) z-es una comuna velaiesa situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo 3 de març de 1906, a l'escasença de las inventaris #qu'an seguit la separacion de la Glèisa e de l'Estat, dels afrontaments an #aver luòc entre las fòrças de l'òrdre e los abitants del pòble. Un manifestant André Regís es grèvament ferit ; el décèdera lo 24 de març. Es lo un de las doas mòrts recensés en lo moment dels inventaris de 1906 (lo segond en essent Géry Ghysel de Boeschepe, en lo departament del Nòrd).
Le 3 mars 1906, à l'occasion des inventaires qui ont suivi la séparation de l'Église et de l'État, des affrontements ont eu lieu entre les forces de l’ordre et les habitants du village. Un manifestant André Régis est grièvement blessé ; il décèdera le 24 mars. C'est l'un des deux morts recensés lors des inventaires de 1906 (le deuxième étant Géry Ghysel de Boeschepe, dans le département du Nord).
Kalinino
Kalinino (en chovash: Нурăс - Norash; en rus: Калинино) es un vilatge de Chovàshia, en Russia, situat dins lo raion de Vornar. Sa populacion èra estimada a 1,500 abitants en 2008.
L'existéncia del vilatge èra ja atestada durant lo Sègle XVI dins los registres de Sigmund von Herberstein, un diplomata e escrivan austrian.
Surveyor 6
Surveyor 6 es una mission espaciala mandada per la NASA en 1967 per estudiar la Luna e sa superficia. La mission foguèt un succès e mai de 30,000 fotòs foguèron mandadas vèrs la Tèrra.
Vilatge
Un vilatge (var. vialatge) (derivat del latin vicus o villa), un borg, una viala o un vialar, es un nuclèu de populacion, qu'a abitualament jurisdiccion pròpria.
Contraposat al vilatge, i a la vila.
Quand es un vilatge pichon, es a dire un nuclèu de populacion mendre, abitualament sens jurisdiccion pròpria, recèp los noms de masatge, capmàs, capmasada, escart; en gascon d'airau, bordalat, bordalar, ahitau, tecoèra, maine (tanben lemosin), vesinat, o tanben bordèra (format de granjas) ; en auvernhat e aupenc vi(a)lar, viala (gasc. vialèr, vialar fixats en toponimia), o encara forest.
Amèu (o hamèu en gascon) es un francesisme.
Tanben se ditz ahitau o marca (que significan 'limit') quand son d'escarts a la periferia.
Terminologia francesa
La nocion francesa de « hameau », vilatjon a l'escart del centre comunal, es inconeguda en Gasconha, car l'abitat i es dispersat.
En França, un hameau es tanben apelat écart o lieu-dit.
Los hameaux se distinguisson dels lieux-dits en la mesura que son totjorn abitats, çò que non es necessàriament lo cas dels lieux-dits. Un écart diferís de la definició de hameau pel fait qu'es possible qu'un écart siá format d'una unica abitacion, qu'es una "habitation écartée" per repòrt amb lo centre de la comuna, mentre que lo hameau es una microaglomeracion d'ostals.
Lengas mandingas
Las lengas mandingas (o manding) son un sosgrop de lengas mande, una branca de las lengas nigèrocongolesas, parlada en Guinèa, en Mali, en Senegal, en Gàmbia, en Burkina Faso e en Còsta d'Evòri. Las lengas importantas del grop son lo bambara, lo diola e lo malinke.
Classificacion
thumb|300px|Las lengas mandingas
Dòge
thumb|Retrach del 77 dòge de Venècia [[Andrea Gritti per Tician.]] Lo dòge èra lo primièr magistrat de qualques republicas italianas, subretot de Venècia e Gènoa. Eretièr del dux, foncionari bizantin del temps que Ravena e Venècia fasián partida de l'Empèri Bizantin, aquel foncionari vengut poderós ensagèt de crear una succession dinastica mas deguèt daissar la plaça, dels temps dels ducats medievals, a un personatge elegit per sos pars nòbles. Èra la sola magistratura amb lo procuraire de Sant Marc qu'èra viatgèra (dogat a vida generalament doat a un òme d'experiéncia).
Dòge de Venècia
A Venècia, lo dòge aviá per atribucions principalas:
La moneda èra batuda al nom del dòga, e non pas a sa armas; podiá causir una molhèr sonque a Venècia. En dintrant en carga se fiançava amb la mar Adriatica, usatge que faisiá sens dobte allusion a l’empèri que Venècia aviá sus las mars.
Lo primièr dòge foguèt Paolo Lucio Anafesto (697). Lo 120 e darrièr dòga, Ludovico Manin, èra en exercici quora la republica de Venècia foguèt conquistada per las armadas francesas (1797).
Los dòges venecians mai celèbres son los Dandolo, los Faliero, los Tiepolo e los Gradenigo.
Dòge de Gènoa
A Gènoa, la dignitat de dòge foguèt creada en 1339 e foguèt d’en primièr conferada a vida, lo tot primièr dòga foguèt Simon Boccanegra; lo dòga deviá èsser de familha pldbeïana e de la faccion gibelina. D'entres aqueles dògas perpetuals: los noms de Guarco, Montaldo, Fregoso e Adorno, familhas en lucha perpetuala que mai d'un còp gaireben portèton la Republica cap al caós.
En 1528, Andrea Doria faguèt decretar que s'eliriá un nòu dòga cada dos ans e que seriá causit dentre las familhas aristocraticas (28), aquel dòga deviá partejar lo poder amb un conselh de 400 membres, lo Senat, causits dins la noblessa e un censor e dos cònsols. Los Spinola, los Doria, los Grimaldi, los Imperiali, los Durazzo, los Balbi, los Pallavicino mas tanben los Lomellini, los Brignole-Sale son los mai celèbres. Gènoa arrestèt d’aver de dògas en 1797, lo darrièr foguèt Giacomo Maria Brignole Sale, sol dòga elegit dos còps, en 1779 e en 1795, a l’occupacion d'aquela republica per França.
En 1802, a l’imatge de França, la Republica liguriana se dotèt d’un dòge, membre de la familha dels Durazzo.
Graula
La graula (var. gralha, agraula, agraulat, corbàs, corbassa, corbashina, garaula, cigala) (Corvus frugilegus) es un ausèl membre de la familha Corvidae dins l'òrdre dels passeriformes
Fa 45-47 cm de long. Las plumas del cap, copet e espatlas son particularament densas e sedosas.
Distribucion e abitat
Ausèl resident (pas migrador) en Grand Bretanha e la màger part d'Euròpa central, vaga en Islàndia e lo nòrd d'Escandinàvia; n'i a tanben una raça en Asia. Foguèt introdusit en Nòva Zelanda al mitan del sègle XIX e constituiguèt una plaga agricòla e es a èsser erradicat.
Alimentacion
Manja predominantament de vèrms de tèrra e larvas d'insèctes, manja tanben gra, fruchas, pichons mamifèrs e uòus d'autres ausèls.
Peter Higgs
Peter Ware Higgs (Newcastle upon Tyne, 29 de mai de 1929) es un fisician britanic (originari de d'Anglatèrra).
Recèrcas
Se faguèt conéisser tre las annadas 1960 per sa proposicion sus la ruptura de la simetria dins la teoria electrofebla, en explicar l'origina de la massa de las particulas elementaras en general e dels bosons W e Z en particular.
Aqueste mecanisme predisiá l'existéncia d'una particula novèla que foguèt nomenada boson de Higgs. E mai s'aquesta particula siá pas encara estada observada dins los acceleradors fins ara, lo mecanisme de Higgs és generalment acceptat coma un ingredient important dins lo modèl estandard de la fisica de las particulas. Higgs idèet aquel mecanisme en 1964 del temps qu'èra a realizar una virada pels Cairngorms.
En 2013 sas aportacions li valguèron de recebre amb lo fisician bèlga François Englert e lo CERN, lo Prèmi Princi d'Astúrias de Recerca Scientifica e Tecnica e en octobre del meteis an totes dos scientifics se vegèron guerdonats amb lo Prèmi Nobel de Fisica de 2013.
Soninke
Lo soninke es una lenga mande, una branca de las lengas nigèrocongolesas, parlada en Mali, Mauritània, Senegal, Gàmbia e Còsta d'Evòri.
Localisacion
lo soninke es parlat dins la regions frontalièras de Mali, Mauritània e Senegal. En deça, los soninke se troban tamben en Gàmbia e dins lo nòrd de Còsta d'Evòri. una granda diaspòra existís, notament en França ont lo soninke es la lenga africana la mai parlada.
Mohamad V de Quelantan
Biografia
Nascut Tengku Muhammad Faris Petra ibni Sultan Ismail Petra a Cota Baro, ven eiretièr de Quelantan (Tengku Mahkota) en octobre de 1985. En mai de 2009, ven regent de Quelantan en seguida de la malautiá del paire Ismaïl Petra. Lo 23 d'octobre de 2010 es proclamat soltan de Quelantan, malgrat l'opausicion del paire e d'un fraire. En 2011 es elegit vicirei federal de Malàisia. Cinc ans après, segond la costuma, es elegit rei federal. Dintra en fonctions lo 13 de decembre de 2016.
Rijeka
Rijeka, tanben coneguda jol nom italian de Fiume, es una vila e una municipalitat situada dins la baia de Kvarner, dins lo Comitat de Primorje-Gorski Kotar, en Croàcia. Al sens de 2001, la municipalitat comptava, que de Croats,  de Sèrbes e  d'Italians e la vila sola comptava 143,800 abitants. Es la principala vila portuària del país.
Una vila istoricament contestada
thumb|left|HNK Ivana pl. Zajca Los seus abitants son a l'ora d'ara subretot Croats mas una comunautat italiena importanta a visquèt a Rijeka/Fiume fins a 1945. Gaireben totes la quitèron aprèp la cession de la vila a Iogoslavia e son nomenats en italian Esuli (« exiliats »). De 1919 a 1920, Gabriele D'Annunzio ocupèron la vila que fasián pas partida d'Ístria annexada per Itàlia e a creèt l'efemèra Regéncia italiana de Carnaro, seguit per l'Estat liure de Fiume. La vila foguèt annexada per l'Itàlia en 1924 aprèp la signatura d'un tractat amb Iogoslavia.
A la fin de la Segonda Guèrra mondiala la vila foguèt presa per las tropas iogoslavas de Josip Broz Tito. L'annexion a Iogoslavia foguèt formalizada pel tractat de París lo 10 de febrièr de 1947. Las execucions somàrias de ciutadans pròche del fascisme, de militaris mas tanben de civils (al mens 650 Italians foguèron tuats juste aprèp la fin de la guèrra ), forcèt la majoritat dels 40,000 Italians (70 % de la populacion residenta abans de 1945) e quitat la vila.
Malgrat las persecucions exercidas pel regime de Tito, una pichona minoritat italiana i demòra encora. A l'ora d'ara i a entre 6,000 e 8,000 Italians. Dispausan de quatre escòlas fondamentalas (primari + collègi) e d'un licèu. Dempuèi mai de 60 ans es publicat le quotidian en lenga italiana La Voce del Popolo fondat en 1885.
Localitats
La municipalitat de Rijeka compta doas localitats: Rijeka e Sveti Kuzam.
Barre (Tarn)
Barre  (Barre en francés) es una comuna lengadociana en Caunés situada dins lo departament de Tarn e la region de Occitània.
Geografia
Comuna situada a la punta èst del departament de Tarn, Barre es al tèrme del departament d'Avairon.
Lo vilatge es bastit sus los Monts de La Cauna.
Clima
Barre se trapa a tèrme de las influéncias oceanicas e mediterranèas. Encara, son altitud influís sus las temperaturas e las precipitacions. Lo clima es fred e umide l'ivèrn. L'estiu es caud, fins a sec, quand l'influéncia mediterranèa es fòrta.
Luòcs e monuments
thumb|250 px|Estatua pèira levada de Cantol
thumb|250 px|Ostal de vila e escòla.
Personas ligadas a la comuna
thumb|250 px|Albèrga Tabaries.
Articles connèxes
thumb|250 px|Glèisa de Nòstra Dama.
Surveyor 7
Surveyor 7 es una mission espaciala mandada per la NASA en 1968 per estudiar la Luna. La mission foguèt un succès ambé la presa de mai de 21,000 fotòs.
Dugny-sur-Meuse
Dugny-sur-Meuse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
A Dugny li caliá se trobar una villa carolingienne. Lo 10 d'agost de 843, l'avesque de Freising, en Bavière, #que li caliá acompanhar Louis lo Germanique per las discussions del tractat de Verdun, i signi un acte
À Dugny devait se trouver une villa carolingienne. Le 10 août 843, l'évêque de Freising, en Bavière, qui devait accompagner Louis le Germanique pour les discussions du traité de Verdun, y signe un acte
Drech d'autor
Lo drech d’autor (var. dreit/dret d'autor) es l’ensemble de las prerogativas exclusivas que dispausa un autor sus sas òbras de l’esperit originalas.
Se dividís en doas brancas :
Saint-Maurice-sur-Huisne
Saint-Maurice-sur-Huisne es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Drech d'autor
Istòria
thumb|upright=1.5|Amb l'aparicion de l’[[imprimeriá al sègle XV, los primièrs monopòlis d'expleitacion sus las òbras foguèron acordats per letras patentas]]
Saint-Maurice-sur-Huisne
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Drech d'autor
Istòria
Dins l’Antiquitat e a l'Edat Mejana, l'essencial de la creacion artistica repausèt sus l’artesanat, amb pauc de possibilitats de produccion en seria. Las òbras literàrias foguèron pus sovent transmesas oralament, alara que lor reproduccion foguèt reservada a d'escaces personas que mestrejavan l’escrit. Es perque la majora partida del còrpus artistic demòra anonima fins a la Renaissença.
A la Renaissença, lo concèpte d'individualisme prenguèt mai d'importància, e los autors cerquèron d'èsser reconeguts per lor trabalh creatiu, çò que manifèsta l’usatge de la signatura. L'invencion de l’imprimeriá per Gutenberg, vèrs 1440, permet una difusion pus larga de las òbras e la generalizacion de l’accès a l’escrit. En cambi dels investiments realizats dins l'edicion, lo poder reial balhava als imprimeires un monopòli d'expleitacion sus una òbra, nomenat, e valable per un territòri e una durada determinats.
Saint-Maurice-sur-Huisne
Istòria
Província del Portamantèl. Lo fief de Perrignes e lo molin de Yversay, citat en una charte de 1144, levavan de la châtellenie de Villeray.
Drech d'autor
Istòria
En Anglatèrra, los interèsses dels editors e dels autors foguèron, dempuèi lo sègle XVII, presentats coma solidaris, e los intermediaris son considerats coma inevitables. Aquò explica l'escart existissent dempuèi l'origina entre los fondaments filosofics del copyright e aqueles del drech d'autor continental. La primièra vertadièra legislacion protectritz dels interèsses dels autors es la lei de la Reina Anna del 10 d'abril de 1710,. L'autor beneficiava alara d'un monopòli de 14 ans renovelable un còp per la reproduccion de sas creacions. Inspiradas pel copyright anglés, la constitucion dels Estats Units d'America de 1787 e la lei federala de 1790 acòrdan de prerogativas als autors.
En 1777, Beaumarchais fondèt la primièra societat d’autors per promòure la reconeissença de dreches al profit dels autors. Dins la nuèit del 4 d'agost de 1789, los revolucionaris franceses aboliguèron l’ensemble dels privilègis, puèi las leis del 13 e 19 de genièr de 1791 e del 19 e 24 julhet de 1793 acordèron als autors le drech exclusiu d'autorizar la reproduccion de lors òbras per una durada de cinc ans post mortem. A la fin d'aquel delai, l’òbra dintra dins lo domeni public.
Al sègle XIX, los tribunals e los juristas, subretot franceses e alemands, establiguèron los grands principis de la proprietat literària e artistica. La formula es un primièr còp utilizada pel Augustin-Charles Renouard dins son tractat dels dreches d’autor dins la literatura, publicat en 1838. Donèt una posicion centrala a l’autor, per oposicion al copyright anglosaxon qu'a per objècte la proteccion de l’òbra ela meteissa. En 1886, una armonizacion parciala del drech d’autor se faguèt per la Convencion de Bèrna, signada per 164 Estats.
Al sègle XX, la durada de proteccion aumentèt, subretot als Estats Units d'America. Lo camp del drech d'autor anèt per las novèlas formas d'òbras, tala que lo cinèma o los Videojòcs, tanben coma per fòrça creacions utilitàrias, coma los logicials, los dessenhs e modèls, o las basas de donadas. A la fin de las annadas 1990, lo desvolopament d'Internet e de la tecnologia numerica marquèt una avançada majora dins la difusion dels sabers.
Fondaments filosofics
Lo drech d'autor tròba sos fondaments dins la pensada naturalista. Aquela se parteja en dos corrents : d'una part la concepcion basada sul trabalh, derivada de las òbras de John Locke, e la teoria de la personalitat d'autre part, derivada dels escrits de Kant e de Hegel.
Segon John Locke, l’Òme, coma èsser conscient e pensant, es proprietari de el meteis. Òr, l’Òme incorpora dins son trabalh una partida de sa persona, e ven d'aquí enlà proprietari de l’òbra originala que resulta de son esfòrç creatiu (Los dos Tractats del govèrn civil) (1690), l'Assag sus l’entendement uman (II, 27, 9)). L'òbra originala, incorporant la consciéncia de son autor a de donadas de la natura, es doncas somesa a la forma pus pura de la proprietat.
La teoria de la personalitat met en relèu lo ròtle de l’autor. Per Kant, lo ligam qu'unís l’autor e son òbra deu èsser comprés coma una partida pròpria de la personalitat de son autor. Per Hegel, es la manifestacion de volontat d'aquel, que lo fruch constituís l’òbra, que fonda lo drech. La teoria de la personalitat se presenta doncas coma un fondament particularament adaptat a las concepcions francesa e alemanda del drech d'autor, qu'an los primièrs consacrat lo concèpte de drech moral. A l’invèrs, la teoria del drech natural es pas reconeguda dins los païses qu'aplican lo copyright.
Fondaments economics
Sul plan economic, l’òbra de l’esperit es un ben non exclusiu, es a dire qu'es pas possible d'empachar un agent d'utilizar aquel ben, e un ben pas rival, es a dire que son utilitat descreis pas se lo nombre d'utilizaires aumenta. Possedís doncas las qualitats d'un ben public.
Per qualques òbras, coma gaireben totas las òbras cinematograficas, los fraisses de concepcion son elevats, alara que los còstes d'edicion d'una còpia suplementària de l’òbra (còstes marginals) son de negligir, subretot dins lo cas de transmission numerica. D'autras òbras al contrari, coma gaireben totes los espectacles vius, an un còst de concepcion bas (escritura del scenari, concepcion de la coregrafia, etc.). Mas l’acte de representacion pòt aver un còst important, perque demanda la mesa en òbra de mejans que se pòdon pas negligir (Lei de Baumol).
La tòca del drech d'autor es de balhar una solucion sequenciala a la contradiccion entre finançament dels autors e liure accès a las òbras. L'instauracion del drech d'autor visa a rendre l’òbra de l’esperit exclusiva, en autrejant a l’autor un monopòli d'expleitacion sus sa descobèrta.
Lo drech d'autor encoratja l’autor a cobrir sos fraisses de creacion, e li permet de percebre una remuneracion per l'expleitacion pecuniària del monopòli que li es conferit. Dins un primièr temps, l’autor percep atal una remuneracion equitabla per son trabalh. La possibilitat de cedar o de concedir los dreches d'autor favoriza una larga difusion de las òbras de l’esperit. Los productors e editors que venon cessionaris dels dreches d'autor benefician d'una securitat juridica lor permetent de rentabilizar lors investiments dins la creacion, e de finançar apuèi de novèlas òbras. Lo monopòli de l’autor a una durada limitada, fixada generalament a 50 o 70 ans post mortem. Pasmens, se aquel monopòli s'acòrda per una durada que despassa lo temps necessari per cobrir los investiments, lo ben èsser social de diminuís per aquela renda de situacion. Es perque una partida dels economistas s'opausa a l’extension continua de la durada del drech d'autor. Dins un segond temps, la proteccion juridica dispareis e l’òbra dintra dins lo domeni public, çò que permet a cadun d'utilizar aquela liurament e gratis. L'òbra es alara de nòu un ben pas exclusiu, e son utilitat sociala es maximala.
Dins la mesura ont lo drech d'autor exclutz los utilizaires que vòlon pas o pòdon pas pagar per l’usatge de l’òbra, alara que l’utilitat retirada per las personas que donan una remuneracion seriá pas amendrida se totes avián accès a l’òbra, es solament una solucion imperfièita. Es perque d'autres mòdes de finançament, coma lo mecenat o la subvencion li son a vegadas preferidas. Lo drech d'autor pòt tanben se revelar pas satisfasent pel finançament de las òbras jutjadas pas sufisentament rendables per los investidors. Lo drech d'autor encoratja los investiments dins las òbras qu'auràn mai de canças d'obtenir un grand succès comercial, al detriment a vegadas d'una originalitat – pus riscada – de las òbras. La preservacion de la diversitat culturala implica doncas de trobar de substituts al drech d'autor. Lo cinèma d'autor es atal sovent sostengut per d'ajudas financièras.
Drech internacional
Dempuèi lo sègle XIX, la proprietat literària e artistica faguèt l'objècte d'una reglamentacion mondiala :
Organizacions internacionalas
Dos organismes internacionals son particularament implicats dins las questions relativas al drech d'autor :
Convencions internacionalas
thumb|upright=1.0|Signataris de la Convencion de Bèrna (en blau) La Declaracion Universala dels Dreches Umans enóncia que tota persona a drech a la proteccion dels interèsses morals e materials resultant de tota produccion scientifica, literària o artistica que n'es l’autor (article 27).
Las convencions internacionalas sul drech d’autor garantisson que, dins cadun dels païses que ne son signataris, los autors estrangièrs benefician dels meteisses dreches que los autors nacionals. Preveson de règlas comunas e qualques estandards minimums, concernent subretot l’estenduda e la durada de proteccion.
Gaireben totes los Estats son signataris per lo mens d'una de las principalas convencions internacionalas relativas al drech d’autor.
La Convencion de Bèrna per la Proteccion de las Òbras Literàrias e Artisticas del 9 de setembre de 1886, signada per 164 païses, instaura una proteccion de las òbras publicadas coma pas publicadas, sens formalitat d'enregistrament, mas los Estats pòdon exigir que fagan l’objècte d'una fixacion materiala,. La Convencion prevei la reconeissença del drech moral pels Estats signataris, e impausa una durada de proteccion minimala de cinquanta ans post mortem. A lor adesion, los Estats Units d'America an pasmens obtengut una resèrva lor permetent d'aplicar pas lo drech moral. thumb|upright=1.0|Simbòl del [[copyright e del drech d'autor]]
La Convencion Universala sul Drech d’Autor, adoptada en 1952, introdusís lo senhal ©. Aquel simbòl, acompanhat del nom del titular del drech d’autor o del copyright e de l’anada de la primièra publicacion de l’òbra, garantís una proteccion dins totes los païses avent aderit a la Convencion, i comprés aqueles prevesent de formalitats de registrament. Aquela convencion foguèt adoptada per permetre una proteccion de las òbras dins los païses que ne volián pas aderir a la Convencion de Bèrna, subretot los Estats Units d'America e l’URSS. En efèit, a la diferéncia de la Convencion de Bèrna, la Convencion universala sul drech d'autor impausa pas als païses signataris de garantir lo drech moral. Dempuèi l'adesion de la majoritat dels Estats a la Convencion de Bèrna, la Convencion Universala a perdut de son importància, e lo principi del registrament obligatòri es en general estat abandonat. Pasmens, lo senhal © demòra largament utilizat per informar, per indicar qu’una òbra fa l’objècte d’una proteccion juridica.
L'Acòrdi suls aspèctes dels dreches de proprietat intellectuala que tòcan al comèrci, o ADPIC, es un tèxte annèxe a l’Acòrdi instituissent l’Organizacion Mondiala del Comèrci, signat en 1994. Los ADPIC preveson de mesuras de contraròtles a las frontièras per lutar contra la contrafaiçon.
Lo Tractat de l’Organizacion Mondiala de la Proprietat Intellectuala sul drech d’autor, signat en 1996, reconeis la proteccion dels logicials e de basas de donadas pel drech d'autor. Aquel tractat torna prendre en granda partida las disposicions de la Convencion de Bèrna, e las adapta a l’univèrs numeric.
A causa de l’armonizacion operada per las convencions internacionalas, gaireben totes los Estats garantisson de dreches patrimonials e un drech moral a l’autor sus sas òbras de l’esperit originalas. Mas de diferéncias subsistisson entre los païses de drech civil e los païses de common law (Austràlia, Canadà, Estats Units d'America, Nòva Zelanda e Reialme Unit subretot).
Drech d'autor
thumb|upright=1.0|Contrariament al [[copyright, lo drech d'autor apara las improvisacions musicalas e las jam sessions dempuèi lor creacion, sens qu'una finicion materiala de l’òbra siá necessari.]]
Lo drech d'autor s'aplica dins los païses de drech civil. Apara las òbras de l’esperit originalas, dempuèi lor creacion, encara quand son pas editadas o pas acabada. Cap de formalitat de registrament o fixacion materiala de l’òbra es pas necessària per beneficiar d'un drech d'autor. Dins gaireben totes los païses, es doncas pas necessari d'inscriure, pasmens lo senhal ©, qu'unicament servisson a indicar que l’òbra es aparada pel drech d’autor, e pas de balhar la proteccion juridica. Un enregistrament volontari pòt a vegadas se revelar util per provar sa qualitat d'autor, o per aisir la gestion collectiva dels dreches.