cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fòrt de Boc
Dins lo corrent de la Premiera Guèrra Mondiala, l'endrech foguèt utilizat coma centre d'entraïnament per l'artilhariá. Puei, en 1932, en fàcia de la menaça italia, França rearmèt lo fòrt que foguèt utilizat a partir de 1942-1943 coma posicion d'artilhariá costiera per leis Alemands. I laissèron de quantitats fòrça importantas de municions e lo fòrt foguèt sarrat après la Segonda Guèrra Mondiala. En 1993, foguèt crompat per la comuna dau Martegue, desminat e restaurat.
Bolegadís
right|200px|thumb|Frisa de Bolegadís "Occitània, vint-e-tres sègles d'istòria"
Nascut lo 7 de decembre de 2017 a Tolosa, Bolegadís es una associacion que la tòca es d’elaborar d’idèas e d’estrategias per crear de riquesas, d'emplecs e d'activitats en s’apiejant sus la difusion de la cultura d’òc, dins l'esperit de çò que se sona dins lo monde anglofòn un Think tank, es a díser un grop de reflexion.
En 2019, Bolegadís publica en mantunas lengas (francés, anglés, alemand, occitan e catalan) un document que se ditz Occitanie, vingt-trois siècles d'histoire (Occitània, vint-e-tres sègles d'istòria), document elaborat per Dominique Drouet, Alem Surre-Garcia e Jacques Castets.
An tanben redigit un Manifèste per una França decentralizada dins una Euròpa federala.
Trabalhan tanben a la mesa en plaça d'un label Produit en Occitània.
Paleolitic superior
Lo Paleolitic superior es lo periòde de la Preïstòria qu'es caracterizat per l'arribada de l'òme anatomicament moderne en Euròpa, lo desvolopament daus gatges liats a la chaça e a la pescha, e l'explosion de las formas d'art. Se situa entre 45,000 e 10,000 ans avans lo present e correspond a las darrieras fasas de la glaciacion de Würm. Es precedit per lo Paleolitic mejan e es segut per l'Epipaleolitic (o Paleolitic finau). Plusors culturas se succedissen durant lo Paleolitic superior, sensiblament l'Aurinhacian (de - a -), lo Gravetian (de - a -), lo Solutrean (de - a -) e lo Magdalenian (de - a -). Dins l'Aurinhacian l'òme moderne coabita en Euròpa emb l'òme de Neandertal juscanta l'extincion de 'queste vers -30,000 ans a Gibartar coincidissent mai o mens emb l'arribada a partir daus Balcans de 'na segonda ersa d'òmes modernes caracterizats per 'na cultura distinta: lo Gravetian. Lo clima dau Paleolitic superior es generalament rigurós emb daus episòdis mai chauds. Lo nòrd d'Euròpa es ocupat per la tondra, biòma caracterizat per l'abséncia d'arbres, delimitada au sud por la taiga, vegetacion pauc espesa qu'es lo reiaume daus erbivòrs: ur (lo davancier de talha granda de las vachas domesticas), chavau de Przewalski, rinoceros lanós, mamot, bisont e saiga; durant los episòdis mai fregs abondan los rangiers. Tots 'queus son chaçats per dos carnivòrs concurrents de l'òme: lo leon de las cavernas e la iena, en tant que l'ors brun e l'ors de las cavernas ocupan las vaus cubertas de bòscs. L'Homo sapiens, dont lo representant mai conegut es l'òme de Cròsmanhon descubert en 1868 a las Aisiás de Taiac, arriba en Euròpa emb de las novelas tecnicas de talha de la peira per la produccion de lamas que servissen de basa a la realizacion de diferents gatges: gratadors, burins, ponchas de flecha, sagaias. De las matèrias duras animalas començan d'estre utilizadas per la fabricacion de sagaias, de propulsors e d'arpons, presentant daus còps daus decòrs geometrics o figuratius. La data d'aparicion de l'arc es discutida per manca de pròvas directas; çai que lai, de pitas ponchas de flecha de silex trobadas dins la bauma dau Parpalló a Gandia datan de ans avans lo present. Lo Paleolitic superior s'achaba emb lo eschaufament; es la fin de la cultura dau Magdalenian; lo retorn daus grands bòscs entraina daus chamnhanents au niveu de l'armament (microlitizacion de las ponchas, generalizacion de l'arc) que caracterizan l'Epipaleolitic.
Santa Cruz de la Salceda
Santa Cruz de la Salceda es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Santa Cruz del Valle Urbión
Santa Cruz del Valle Urbión es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Santa Gadea del Cid
Santa Gadea del Cid es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Kinjikitile Ngwale
Kinjikitile Ngwale o Inkinjikitile "Bokero" Ngwale (mòrt lo 4 d'agost de 1905) foguèt un bruèis tanzanian e cap de la revòlta Maji Maji (1905-1097) contra los alemands en Africa de l'Èst Alemanda.
Biografia
Kinjikitile Ngwale nasquèt en l'actuala Tanzania (alavetz Africa de l'Èst Alemanda, après Tanganyka). En 1904, en una epòca qu'èra fòrça desconegut, desapareguèt de l'ostal de la familha en Ngrambe, Matumbi. Quand tornèt diguèt qu'èra estat possedit per un esperit apelat Hongo, en forma de sèrp. Kinjikitile Ngwale confirmèt qu'aviá comunicat amb la deessa Bokera a travèrs d'Hongo. Animèt los sieus afogats a finir las diferéncias tribalas e s'amassar contra los alemands. Diguèt que los sieus ancessors li avián mandat dirigir una revòlta contra l'Empèri Colonial Alemand. Aquò ajudèt a començar la revòlta Maji Maji e Kinjikitile balhèt d'aiga sagrada (maji) al sieu pòble per loa protegir de las armas alemandas. Puèi un grop de Matumbi ataquèt l'ostal d'un oficial local en julhèt de 1905 e Kinjikitile foguèt arrestat per de soldats alemands. Foguèt executat lo 4 d'agost de 1905 per traïson.
Lo sieu fraire contunhèt de dirigir la revòlta fins 1907 amb mai de 100.000 mòrts patidas. Los tanzanians d'uèi lo jorn considèran qu'aquela revòlta foguèt lo començament del nacionalisme actual e doncas Inkinjikitile "Bokero" Ngwale es considerat un ancian eroi nacional del país.
Santa Inés
Santa Inés es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Mont Marsabit
Marsabit es un volcan de basa basaltica de 6300 km2 situat en Kenya, a 170 quilomètres a l'èst del centre del Rift d'Africa de l'Èst, al comtat de Marsabit e prèp de la vila de Marsabit. Se formèt pendent lo Miocèn mas divèrsas capas de lava e erupcions volcanicas son estadas debanadas mai tard. Conten dos lacs.
Lo volcan es cobèrt per un bòsc dens. Lo Pargue Nacional de Marsabit tanben es en aqueste airal.
Santa María del Campo
vinheta
Santa María del Campo es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Castèu de La Barbent
Lo Castèu de La Barbent es un castèu situada sus lo territòri dau vilatge provençau de La Barbent. A l'origina, èra un castèu medievau que foguèt mencionat per lo premier còp en 1009 e foguèt probablament bastit avans l'an 1000. Èra alora tengut per l'Ostau de Pontevès. Au sègle XV, lo rèi Rainier lo vendèt a Joan II de Forbin e lo castèu demorèt la proprietat de l'Ostau de Forbin fins a 1963. Dins lo corrent de son istòria, l'arquitectura dau castèu foguèt modificada mai que d'un còp e completada per dei jardins dessenhats per André Le Nôtre. Foguèt classat monument istoric en 1984.
Santa María del Invierno
Santa María del Invierno es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Rinocèros de Merck
Eth rinocèros de Merck o Stephanorhinus ei un genere escandit de rinocèros nadiu de tot eth nòrd d'Eurasia e demorec demest eth baish e eth prumèr tardièr Pleistocèn. Auia dues banes e ere relatiuaments gran. Pesaua aperaqui 3000 Kg e heia 2 metres de naut per 3,20-4 metres de long. Atau qu'ere semblant ath rinocèros blanc d'aué (1).
Especies e distribucion
En eth tardièr Pleistocèn i auia dus especies s'Stephanorhinus en Eurasia, eth gran rinocèros de Merck o Stephanorhinus kirchbergensis e eth rinocèros de bana estreta Stephanorhinus hemiotechus. Ambdús especies s'aurien edesvolopat entà Stephanorhinus etruscus.
Totun, encara ei pas aiga clara se Stephanorhinus hundsheimensis, enter d'autes especies, tanben pot dintrar en aguesta línia evolutiua. Aguest rinocèros demorec demest principis e eth miei deth Pleistocèn en era region paleartica der oèst e podia auer estat ua especia europea dera medeisha especie, evolucionada deth rinocèros deth Pliocèn Stephanorhinus jeanvireti.
En Asia se n'an trapat en Siberia e er oèst asian (Cazacstan), Corea deth centre e era China. Tanben n'i a en Israèl e Liban més ei pas clar se aguesti son dera medeisha especie o d'ua auta (4). Ena China der èst S. kirchbergensis ere present a trauers de tot eth Pleistocèn enter es gras 30º e 40º Nòrd (5).
Ena Europa der èst S. kirchbergensis s'escandiguec pendent eth tardièr Pleistocèn. I a trobalhes d'aguest en Polonha. En es bòsqui deth Caucàs pot auer demorat enquia eth tardièr Weichselian. Es rinocèros de bana estreta aparegudi en Euròpa en eth miei Pleistocèn tanben son plan coneguts pes sues trobalhes de plan de lòcs coma en Espanha, Catalonha, Alemanha e eth Reialme Unit.
Tanben s'a trapat de rèstes sues en Siria, Israèl, eth Caucàs e aprep eth lac Baikal. Aguest qu'ei lo ponch més orientau deth sòn territori. Es darrèrs fossils deth rinocèros de bana estreta an sigut trapats en es Balcans a ont subervisquec enquia eth tardièr Weichselian (3)
Referències
1.- ^
2.- ^ Ralf-Dietrich Kahlke und Thomas M. Kaiser: Generalism as a subsistence strategy: advantages and limitations of the highly flexible feeding traits of Pleistocene Stephanorhinus hundsheimensis (Rhinocerotidae, Mammalia). Quaternary Science Reviews 30, 2011, S. 2250–2261 [1] doi:10.1016/j.quascirev.2009.12.012
3.- ^ a b Diana Pushkina: The Pleistocene easternmost distribution in Eurasia of the species associated with the Eemian Palaeoloxodon antiquus assemblage. Mammal Review, 2007. Volume 37 Issue 3, Pages 224 - 245
4.- ^ Emmanuel M.E. Billia: Revision of the fossil material attributed to Stephanorhinus kirchbergensis' (Jäger 1839) (Mammalia, Rhinocerotidae) preserved in the museum collections of the Russian Federation. Quaternary International. Volume 179, Issue 1, March 2008, Pages 25-37
5.- ^ Pierre Olivier Antoine: Pleistocene and holocene rhinocerotids (Mammalia, Perissodactyla) from the Indochinese Peninsula. In: Comptes Rendus Palevol. 2011, S. 1–10.
Avion de reconoissença
L’avion de reconoissença ò avion de susvelhança es un avion militar concebuts per susvelhar un espaci aerian, identificar d'objectius potenciaus en territòri enemic e, pus generalament, obtenir d'informacions sus lei movements d'una fòrça armada. En causa de l'importància de l'entresenha dins la guèrra modèrna, l'aviacion de reconoissença es un element important de l'aviacion militara actuala. De variantas civilas son utilizadas per lei servicis meteorologicas per observar de fenomèns naturaus coma lei ciclòns tropicaus.
Istòria
L'idèa d'utilizar de mejans aerians per obtenir d'informacions sus lo prat batalhier es apareguda a la fin dau sègle XVIII. Foguèt mesa en òbra per lo premier còp en 1794 per la França Revolucionària qu'utilizèt de balons d'observacion per reglar lo tir de l'artilhariá. Puei, lo concèpte foguèt tornat adoptar durant de guèrras de la segonda mitat dau sègle XIX coma la Guèrra de Secession ò la Guèrra de 1870-1871. Avans la Premiera Guèrra Mondiala, la màger part dei poissanças europèas avián d'unitats dedicadas a la reconoissença aeriana (sovent constituïdas de dirigibles. L'element decisiu en favor de l'usatge de l'avion foguèt l'observacion dei manòbras alemandas que permetèron la còntra-ofensiva francesa de la batalha de Marna en 1914.
Dempuei aquela data, l'avion de reconoissença es un element major dei fòrças aerianas modèrnas. Conoguèt fòrça evolucions per l'adaptar ai transformacions successivas dau combat : fotografia, aparicion dau radar, deteccion infraroge, deteccion electromagnetica... Aquò menèt au desvolopament de plusors categorias d'avions distintas : leis aparelhs destinats a la susvelhança dau prat batalhier, la reconoissença fotografica en prefondor (de còps en temps de patz), la susvelhança maritima e la susvelhança aeriana.
La susvelhança dau prat batalhier
Apareguda a la fin dau sègle XVIII, la susvelhança dau prat batalhier es la mission pus anciana de la reconoissença aeriana. Seis objectius principaus son la deteccion dei tropas enemigas e lo reglatge dei tirs d'artilhariá. Per aquò, leis avions utilizats dispausan de sistèmas de deteccion variats (fotografia, infraroge, radar), de sistèmas de marcatge (fumigèns...) e de mejans de comunicacion. An egalament sovent una bòna manobrabilitat, un blindatge renforçat e de loires car pòdon èsser atacats per lei defensas antiaerianas ò per la caça de l'adversari. Dempuei lo començament dau sègle XXI, l'usatge dau dròne es mai e mai frequenta per aqueu tipe de mission en causa de son còst reduch e de l'abséncia de pilòt dins l'aeronau.
La reconoissença fotografica
Fòrça anciana, la reconoissença fotografica consistís a prendre de fotografias dei dispositius enemics. Aquela forma d'observacion aguèt un ròtle fondamentau dins l'entresenha militara car permet d'obtenir d'imatges dirèctas de l'organizacion de l'adversari. Per aquò, fòrça avions de reconoissença foguèron equipats d'aparelhs fotografics e de motors poderós capables de foncionar a d'altituds autas. Per aquela rason, divèrsei país utilizèron de versions modificadas d'interceptors e de bombardiers. Aqueu ròtle declinèt amb l'aparicion dau satellit d'observacion que presenta l'avantatge d'observar lo territòri d'una autra poissança sensa intrar formalament dins son espaci aerian. D'efiech, segon lo drech internacionau, un Estat pòu atacar un avion intrat sensa autorizacion dins son espaci aerian (incident de l'U2 en 1960). Pasmens, en temps de guèrra, l'usatge d'avions dedicats a la reconoissença fotografica es totjorn necessària.
A l'ora d'ara, se fau nòtar lo desvolopament de drònes de reconoissença que pòdon menar una partida importanta dei missions tradicionalament atribuïdas ais avions de reconoissença. L'interès es un còst reduch e la possibilitat de concentrar lei pilòts sus lei pretzfachs que necessitan encara una preséncia umana dirècta sus lo prat batalhier.
La susvelhança maritima
La susvelhança maritima participa a la susvelhança de l'espaci maritim, a la lucha antisosmarina (lucha ASM) e a la guèrra dei minas. En temps de patz, leis avions encargats d'aqueu tipe de mission son tanben utilizats per de missions de polícia. A l'origina, d'idravions e de dirigibles foguèron utilizats per susvelhar lei rotas maritimas. Lei modèls especializats apareguèron durant la Segonda Guèrra Mondiala. Uei, son d'aparelhs amb una autonòmia importanta que pòdon s'enaurar dempuei una basa terrèstra ò un pòrta-avions (P-3 Orion, P-8 Poseidon, Breguet Atlantic...). Dins certanei cas, son armats de torpilhas ò d'armas ASM.
La susvelhança aeriana e lo comandament aeroportat
L'idèa de desvolopar d'avions dedicats a la susvelhança aeriana e au comandament dei grops d'avions de caça es apareguda en França durant l'entre doas guèrras. Pasmens, en causa dei limits dei sistèmas de comunicacion de l'epòca, lei resultats obtenguts foguèron negatius en 1940. Dins leis ans 1950, l'aparicion dau radar aeroportat permetèt de concebre una varianta pus eficaça en installant dirèctament un radar sus un avion. Aquò menèt a la creacion de l'AWACS, un avion capable de susvelhar un espaci aerian important e d'i coordenar l'accion d'autreis unitats. Uei, aqueleis avions son fòrça importants car sa portada de deteccion es generalament pus lònga d'aquelei dei sistèmas de combat antiaerian.
Tornada (omonimia)
Una tornada pòt èsser:
Cors Julian
Lo cors Julian es una via de la vila de Marselha.
Situacion e accès
Aqueu cors se troba dins lo quartier Nòstra Senhora dau Mont, dins lo 1r e 6n arrondiment de Marselha. Compren doas partidas : una plaça ampla pedoniera que va de la carriera dei Tres Fraires Bartomieu a la carriera Armand Bedarrida e una via dubèrta a la circulacion automobila de la carriera Armand Bedarrida au baloard Garibaldi.
Lo cors Julian es desservit per la linha de mètro a l'estacion Nòstra Senhora dau Mont coma la linha de bus de la RTM.
Origina dau nom
Segon Adrian Blès lo nom dau cors Julian vendriá d'un proprietari.
Arisa
L'Arisa es una ribièra d'Occitània que raja en Coserans e Volvèstre. Es un afluent de Garona en riba drecha.
thumb|right|L'Arisa e la carrièra traversant la cauna del Mas d'Asilh. Cava la cauna del Mas d'Asilh abitada dempuèi lo magdalenian.
Idrologia
thumb|Ostal sus la riba d'Arisa a [[Rius (Volvèstre)|Rius amb uma marca d'aiga al naut del hauteur de la parabanda del pont.]] thumb|Marca de l'aigada del 23 de junh de 1875
L'alimentacion d'Arisa es pluviala, aquò explica las aigadas subte pendent las chavadas podent prene, de còps qu'i a, un caractèr catastrofic.
Notas e referéncias
<References/>
Santa María Rivarredonda
Santa María Rivarredonda es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Castèu de Barbentana
Lo Castèu de Barbentana es un castèu dau sègle XVII inspirat per l'arquitectura italiana situat sus lo territòri dau vilatge provençau de Barbentana. Foguèt bastida en 1674 e modificada en 1741. Èra la proprietat dei marqués de Barbentana. Foguèt pas destruch dins lo corrent de la Revolucion Francesa car lo marqués Hilarion Paul du Puget acceptèt de venir generau au sen de l'armada republicana. Foguèt classat monument istoric en 1949.
Teatre Mazenod
Lo Teatre Mazenod es un dei pus ancians teatres de Marselha e se tròba au 88 de la carriera d'Aubanha dins lo 1r arrondiment de Marselha pròche de l'estacion de mètro Nòstra Senhora dau Mont. Foguèt creat en 1934 e i an jogat lei pus grands actors e cantaires dau n.
Santa María del Mercadillo
Santa María del Mercadillo es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Fétigny
Fétigny es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Borgonha Franca Comtat. Lo 1èr de genièr de 2017, fusionèt amb Chatonnay, Savigna e Légna per formar la comuna novèla de Valzin en Petite Montagne.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Club esportiu
Un club esportiu es una infraestructura qu'enquadra lei esportius. Si compausa de sòcis e si pòu comparar a-n una minisocietat ambé son burèu director. Si compausa d'un enquadrament esportiu taus que d'entraïnaires, de medecins, quinesiterapeutas, preparators fisics, psicològues de l'espòrt, de segur en mai deis esportius.
Lo club esportiu promòu un espòrt en particular (fotbòl, basquetbòl...), una familha d'espòrts (atletisme, ciclisme...) o encara una diversitat d'espòrts (club omniespòrts).
Santibáñez de Esgueva
Santibáñez de Esgueva es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Temple roman de Castèu Bas
Lo Temple roman de Castèu Bas es lo vestigi d'un temple roman situat sus lo territòri dau vilatge provençau dau Vernegue. Foguèt bastit au sègle I avC e èra alora enceuclat per una encencha sacrada. Una capèla romanica foguèt bastit lòng d'una muralha dau temple au sègle XII. Foguèt classat monument istoric en 1840.
Marcorinhan
Marcorinhan (Marcorignan en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
Commune de l'Airal Urban de Narbona sus l'Orbiu
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Mercurianum en 782, Ecclesia Sancti Genesii de Mercuriniano, ... villa Mercuriniani en 1124, castrum de Mercuriniano en 1159, Mercurinhanum en 1188, Mercorinhanum en 1271, Mercurignanum en 1301, Ecclesia de Marcurinhano en 1347, Moncurinhanum en 1377, Mercorynhan en 1402, Mercozinhan [dissimilacion] en 1416, Mercurinhan al sègle XIV, Mercorynha en 1537, le chasteau de Mercoire en 1585, Marcorinan en 1266-1589, Marcorinian en 1647, Marcourignan en 1768, Marcorignan en 1781. La prononciacion occitana es Marcourignà (grafia de l'abat Sabarthès, donc [markuri'ɲa]. Marcorinhan vendriá d'un nom latin d'òme *Mercurinius, derivat de Mercurius, ambe'l sufixe latin -anum . Lo passatge de Mer- a Mar- es atestat dempuèi lo sègle XIV.
Quintilhan
Quintilhan o puslèu Quentilhan (Quintillan en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
La comuna es montanhosa e sa densitat de populacion es totjorn estada bassa. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Ecclesia Sancte Marie Magdalene de Quintillano en 1119, Castrum Quartilianis..., Quintianum, alias Quintilianum en 1119, Ecclesia Sancte Marie Magdelene de Quintillano en 1228-1494, De Quintilhano en 1438, Quentilan al sègle XIV, Villa de Emitichano (marrida copia) cum ecclesia Sanctae Mariae Magdalenae en 1521, Quintillan assis en Corbiere en 1536, Quintilian en 1538, Al loc de Quyntilha..., Quentylan..., Quynquylha..., Quyntylha en 1538, Quintilian en 1595, Quentyllan en 1639, Quintilia en 1680, Quintillan, rectorie en 1706, Quintilan en 1737, Quintillan en 1781. La prononciacion occitana es Quentilhà, dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc [kenti'ʎa]. Quentilhan ven del nom latin d'òme Quintilius, amb lo sufixe -anum. Quentilhan èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre Quintilius.
Arc de trionf de Glanum
L'Arc de trionf de Glanum es un arc de trionf roman situat dins la vila provençala de Sant Romieg de Provença a l'intrada dei vestigis de la vila romana anciana de Glanum. Foguèt bastit au començament dau rèine d'August per celebrar la conquista de Marselha en 49 avC. A l'origina, l'arc aviá de partidas autas que son uei disparegudas.
Croissy sur Seine
Croissy-sur-Seine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Ivelinas e la region d'Illa de França.
Nòtas
<references group=N/>
Santibáñez del Val
Santibáñez del Val es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Santa Olalla de Bureba
Santa Olalla de Bureba es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Mont Shasta
Lo Mont Shasta (karuk: Úytaahkoo o "mont blanc") (4,317 m) es un volcan actiu situat dins l'Arc volcanic de las Cascadas al nòrd de l'estat de Califòrnia e al nòrd-oèst dels Estats Units d'America. Sa darriera erupcion coneguda se debanèt en 1786.
Es la segonda pus nauta montanha de las Cascadas (aprèp Rainier dins l'estat de Washington). Lo mont forma part dels cinc pics pus nauts de l'Estat de Califòrnia, e tanben dels "Fourteeners" de l'estat.
Geologia
thumb|left|Vista del mont Shasta. I a environ 593 000 ans, de lavas andesiticas esclatèron dins l'actual flanc oèst del mont Shasta, prèp de la Font de McBride. Al fial del temps, un estratovolcan ancestral del mont Shasta foguèt bastit a una nautor importanta mas desconeguda; i a entre 300 000 e 360 000 ans, tot lo costat nòrd del volcan s'es afondrat, en un enòrme esboldrament e una avalanca de brisum de 27 km³. L'esboldrament s'escolèt cap al nòrd-oèst dins la Val de Shasta, on ara la riu Shasta raja sus 45 km de long.
Çò que rèsta del pus ancian de quatre còns del mont Shasta es expausat a la cresta de Sargent (anglés: Sargents Ridge), al sud de la montanha. Las lavas del vent de la cresta de Sargent cobrisson lo bloquièr d'Everitt Hill al pè sud del mont Shasta. Las darrièras lavas a sortir del vent èran d'andesitas hornblenda-pyroxèn amb un dòma hornblenda en dacita a sa cima. L'erosion glaciària cambièt dempuèi sa fòrma.
Lo còn seguent a formar es expausat al sud de la cima actuala del mont Shasta e s'apèla Misery Hill (literalament Puèg de la Misèria) en anglés. Foguèt format i a 15 000 a 20 000 ans a partir d'escorregudas de'andesita de piroxèn e foguèt dempuèi envasit per un dòma en hornblenda.
Estatut volcanic
Durant las 10 000 darrièras annadas, lo mont esclatèt en mejan de cada 800 ans, mas al cors de las 4 500 darrièras annadas, lo volcan esclatèt en mejan de cada 600 ans. La darrièra erupcion importanta sus lo mont Shasta pòt èsser agut luòc i a environ dos sègles. thumb|left|upright=1.25|Lo canhon de Diller sus [[Shastina, vista de Weed.]]
thumb|center|upright=3.2|Comparison, a la meteissa escala, amb d'autres volcans de la cadena de las Cascadas.
Istòria
At the time of Euro-American contact in the 1820s, the Native American tribes who lived within view of Mount Shasta included the Shasta, Okwanuchu, Modoc, Achomawi, Atsugewi, Karuk, Klamath, Wintu, and Yana tribes.
The historic eruption of Mount Shasta in 1786 may have been observed by Lapérouse, but this is disputed. Although perhaps first seen by Spanish explorers, the first reliably reported land sighting of Mount Shasta by a European or American was by Peter Skene Ogden (a leader of a Hudson's Bay Company trapping brigade) in 1826. In 1827, the name "Sasty" or "Sastise" was given to nearby Mount McLoughlin by Ogden. An 1839 map by David Burr lists the mountain as Rogers Peak. This name was apparently dropped, and the name Shasta was transferred to present-day Mount Shasta in 1841, partly as a result of work by the United States Exploring Expedition.
Beginning in the 1820s, Mount Shasta was a prominent landmark along what became known as the Siskiyou Trail, which runs at Mount Shasta's base. The Siskiyou Trail was on the track of an ancient trade and travel route of Native American footpaths between California's Central Valley and the Pacific Northwest.
The California Gold Rush brought the first Euro-American settlements into the area in the early 1850s, including at Yreka, California and Upper Soda Springs. The first recorded ascent of Mount Shasta occurred in 1854 (by Elias Pearce), after several earlier failed attempts. In 1856, the first women (Harriette Eddy, Mary Campbell McCloud, and their party) reached the summit.
By the 1860s and 1870s, Mount Shasta was the subject of scientific and literary interest. In 1854 John Rollin Ridge titled a poem "Mount Shasta." A book by California pioneer and entrepreneur James Hutchings, titled Scenes of Wonder and Curiosity in California, contained an account of an early summit trip in 1855. The summit was achieved (or nearly so) by John Muir, Josiah Whitney, Clarence King, and John Wesley Powell. In 1877, Muir wrote a dramatic popular article about his surviving an overnight blizzard on Mount Shasta by lying in the hot sulfur springs near the summit. This experience was inspiration to Kim Stanley Robinson's short story "Muir on Shasta".
The 1887 completion of the Central Pacific Railroad, built along the line of the Siskiyou Trail between California and Oregon, brought a substantial increase in tourism, lumbering, and population into the area around Mount Shasta. Early resorts and hotels, such as Shasta Springs and Upper Soda Springs, grew up along the Siskiyou Trail around Mount Shasta, catering to these early adventuresome tourists and mountaineers.
From February 13–19, 1959, the Mount Shasta Ski Bowl obtained the record for the most snowfall during one storm in the U.S., with a total of {{convert|15.75|ft|cm}}.
Mount Shasta was declared a National Natural Landmark in December 1976.
Legends
The lore of some of the Klamath Tribes in the area held that Mount Shasta is inhabited by the Spirit of the Above-World, Skell, who descended from heaven to the mountain's summit at the request of a Klamath chief. Skell fought with Spirit of the Below-World, Llao, who resided at Mount Mazama by throwing hot rocks and lava, probably representing the volcanic eruptions at both mountains.
Italian settlers arrived in the early 1900s to work in the mills as stonemasons and established a strong Catholic presence in the area. Many other faiths have been attracted to Mount Shasta over the years—more than any other Cascade volcano. Mount Shasta City and Dunsmuir, California, small towns near Shasta's western base, are focal points for many of these, which range from a Buddhist monastery (Shasta Abbey, founded by Houn Jiyu-Kennett in 1971) to modern-day Native American rituals. A group of Native Americans from the McCloud River area practice rituals on the mountain.
Thieulloy-l'Abbaye
Thieulloy-l'Abbaye es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Mont Shasta
Legends
Mount Shasta has also been a focus for non-Native American legends, centered on a hidden city of advanced beings from the lost continent of Lemuria. The legend grew from an offhand mention of Lemuria in the 1880s, to a description of a hidden Lemurian village in 1925. In 1931, Wisar Spenle Cerve wrote Lemuria: the lost continent of the Pacific, published by the Rosicrucians, about the hidden Lemurians of Mount Shasta that cemented the legend in many readers' minds.
Thieulloy-l'Abbaye
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Mont Shasta
Legends
In August 1987, believers in the spiritual significance of the Harmonic Convergence described Mount Shasta as one of a small number of global "power centers". Mount Shasta remains a focus of "New Age" attention. | traduccion = }}
Thieulloy-l'Abbaye
Istòria
Thieulloy-Lo Abbaye es a l'origina compausada de dos pòbles, trucats Fay-lès-Hornoy e Thieulloy. Del fach de la proximitat, las doas comuna s'es estenduda la una cap a l'autre per pas formar mai #qu'una. Se pòt d'en un autre luòc o observar : Thieulloy-lo Abbaye possedís dos cementèris, doas glèisas (#que la una en ruïna), dos potz...
Se'n sona que lo Fay i auriá antany protegit una comunitat eclesiastica pro importanta, en dependent de la abbaye de Selincourt.
Sargentes de la Lora
Sargentes de la Lora es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Thieulloy-l'Abbaye
Istòria
Thieulloy-l'Abbaye est à l'origine composé de deux villages, appelés Fay-lès-Hornoy et Thieulloy. Du fait de la proximité, les deux communes se sont étendues l'une vers l'autre pour ne former plus qu'une. On peut d'ailleurs le remarquer : Thieulloy-l'Abbaye possède deux cimetières, deux églises (dont l'une en ruine), deux puits...
On dit que Le Fay aurait autrefois abrité une communauté ecclésiastique assez importante, dépendant de l'abbaye de Selincourt.
Nòtas
<references group=N/>
Santo Domingo de Silos
Santo Domingo de Silos es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Sarracín
Sarracín es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Cai de la Fraternitat
Lo cai de la Fraternitat — acianament Cai dei Belges — es lo cai au levant dau Pòrt Vièlh de la vila de Marselha, en França.
Istoric
Dins lo prolongament se trobava lo sit inicialament adobat per lei Focéans, lo Lacidon, que lei roïnas arqueologicas ne'n son sauvadas per part dins lo « Jardin deis Vestigis ».
Paumon economic despuei l'Antiquitat, lo pòrt foguèt regularament reorganizat. Au n, lei cais de quairons foguèron bastits. Es aquí que lei barcas de carga acòstan, fasent d'aquela part dau pòrt l'emboliga dau negòci de mèrças e de passatgiers fins en 1840, data de l'amainatjament dau Bacin de la Jolieta. E per ansin, lo transferiment deis activitats logisticas a la riba nòrd dau gof de Marselha, dau temps que lo Pòrt Vièlh ne'n vèn lo còr administratiu, comerciau, e artistic.
Thiepval
Thiepval es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Geografia
Thiepval Es un vilatge picard situada al nòrd de Albert en la Soma.
Thiepval est un village picard située au nord d'Albert dans la Somme.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|left|Lo camp de batalha de Thiepval, vist per [[William Orpen]] thumb|left|Preparacion d'una accion près de de lo bòsc de Aveluy, aven [[Obusier de 12 poces Mk II amb obus «Pels fritz», en Setembre 1916]] Thiepval a #èsser lo un dels principals teatres de la Batalha de la Soma. Lo tuc - aital coma lo vilatge ludut-meteis e lo castèl uèi desaparegut - #èsser amb Hamel lo un dels piliers de la defensa alemanda sus la part nòrd del sector britanic. Lo luòc constituissiá n'efièch una fortalesa naturala protegida a la siá basa per las marécages de la Àncora e per de nombrós e fòrça prigonds sosterranhes.
Constituissiá lo « en sortint de Leipzig » o « tem Schwaben », #que podiá recebre cinc #cent officiers e dètz mil òmes de tropa, e i aviá recorregut per vint-cinc carrièras.
Thiepval #èsser, lo data|1|de, lo un dels principals camps de batalha de l'ala esquèrra britanica. En avent perdut 58 000 soldats (#que 20 000 aucits), la Grand Bretanha i #conéisser la mai granda tragèdia militar de la siá istòria.
Los combats per la paissièra de Thiepval, començats la, se n'acabaràn la.
thumb|left|Le champ de bataille de Thiepval, vu par [[William Orpen]] thumb|left|Préparation d'une action près du bois d'Aveluy, ave [[Obusier de 12 pouces Mk II avec des obus «Pour les fritz», Septembre 1916]] Thiepval a été l’un des principaux théâtres de la Bataille de la Somme. La colline - ainsi que le village lui-même et le château aujourd'hui disparu - fut avec Hamel l'un des piliers de la défense allemande sur la partie nord du secteur britannique. Le site constituait en effet une forteresse naturelle protégée à sa base par les marécages de l'Ancre et par de nombreux et très profonds souterrains.
Gwiseni
Gwiseni en breton, Guissény en francés es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Thiepval
Istòria
Elle constituait le « saillant de Leipzig » ou « redoute Schwaben », qui pouvait recevoir cinq cents officiers et dix mille hommes de troupe, et était parcourue par vingt-cinq rues.
Les combats pour la prise de Thiepval, commencés le 1, se termineront le 26.
Nòtas
<references group=N/>
Cantaire
vinheta|Cantaire
Un cantaire, una cantaira son de personas que cantan.
Pònt Flavian
Lo Pònt Flavian es un pònt antic situat sus lo territòri de la vila provençala de Sanch Amàs. Es dich segon Claudius Donnius Flavius que foguèt a l'origina de sa bastida. Permet de passar lo riu costier de Tolobra. Foguèt classat monument istoric en 1840.
Brachiosaurus
Lo Brachiosaurus (Del grèc «βραχιων» brachion, braç, e «σαυρος» sauros, lausèrp) es un genre de dinosaures sauropòdes braquiosaurids, que visquèron a de fins del periòde Jurassic, fa aperaquí 152 e 145 milions d'ans, del Kimeridgian fins al Titonian, en çò qu'es uèi Africa, America del Nòrd e Euròpa. Los sieus membres anteriors èran mai longs que los sieus membres posteriors, caracteristica que balhèt son nom. Es un dels animals mai grands qu'an caminat subre la tèrra, e es vengut un dels dinosaures pus populars.
Guèrra Anglozolo
La Guèrra Anglozolo se debanèt dau 11 de genier au 4 de julhèt de 1879. Opausèt lei tropas britanicas au reiuame zolo. Acabada per una victòria britanica, marquèt una etapa importanta de la colonizacion de Sud-Africa ambé l'annexion dins l'Empèri britanic dau Reiaume zolo.
Loja
La Loja es un riu d'Occitània que raja en Gasconha. Es un affluent de Garona, en riba esquèrra.
Geografia
La Loja nais sul Plan de Lanamesa, e se grta en riba esquèrra dins la Garona a Murèth.
Idrologia
En estivatge lo cors es mantengut per l'assagatge e pels besonhs en aiga potabla e de salubritat, pel canal de Sent Martòri
Arrats
L'Arrats es un riu d'Occitània que raja en Gasconha
Nais sul plan de Lanamesa e se geta dins Garona a Valença d'Agen. Lo cors natural s'espandís sus, mas amb l'alongament del riu pel canal de la Nèsta atenh.
Idrologia
En estivatge lo seu cors es mantengut pel canal de la Nèsta per l'asagatge, d'alimentacion en aiga potabla e de salubritat.
Nòtas e referéncias
<References/>
Ankylosaurus
Lo Ankylosaurus (gr. "lausèrt amb armadura") Es un genre de dinosaures tireofòr anquilosaurids, conegut per una sola espècia, que visquèt a de fins del periòde Cretacèu, fa aperaquí 68 a 65 milions d'ans, pendent lo Maastrichtian en çò qu'es uèi America del Nòrd.
Coma d'autres dinosaures, Ankylosaurus se distinguiá per la siá armadura pesuga e un granda maçuga caudala, en essent probablament lo mai grand del sieu grop. E mai se manca encara de descobrir d'esqueletas complètas e se d'unes dels sieus parents possedisson fòrça mai de fossils descobèrts, Ankylosaurus es considerat coma un dels dinosaures amb armadura pus representatiu.
Patinatge de velocitat sus pista corta
vinheta|200px|Correguda de 500 metres copa del mond 2004: EUA FRA, AUS, RUS Lo patinatge de velocitat sus pista corta (short-track en France) es un espòrt similar al patinatge de velocitat sus longa pista.
2 a 8 patinaires fan la correguda en mèsme temps sus une pista limitada per de plòts de plastic, en forma d'anèl, de 111,12 m de circonferéncia. L'objectiu de cada correguda es de passar la linha d'arribada en primièr. Las tres distàncias màger son lo 500 m (4,5 tours), 1 000 m (9 torns) e 1 500 m (13,5 torns).
Originas
Los patinaires de velocitat organizan de corregudas en partença de massa sus una pista ovala a partir de 1905. Mancant de pistas en exterior, los Americans començan a s'entraïnar en interior, sus de pistas mai cortas. Las problematicas que se pausan son diferentas: las viradas son mai quichadas, las linhas drechas mai cortas, e las tecnicas per ganhar son donc pas las mèsmas.
Los EUA e lo Canadà organizan de corregudas cada an, la primièra competicion internacionala se debanèt en 1921.
Internacionalizacion e reconeissença
Dins las annadas 1920 e 1930, lo patinatge de velocitat sus pista corta ven popular en Granda Bretanha, al Japon, en França, en Belgica e en Austràlia.
En 1932, als Jòcs olimpics de Lake Placid, las corregudas de patinatge de velocitat se pòdon realizar fins a sièis patinaires en mèsme temps, sempre sus una pista de 400 m. Lo format dich de las "Règlas nordamericanas" es plan controversiat, subretot criticat pels Fineses e los Norvegians, e las espròva tornan a lor format de doas personas per correguda a partir dels Jòcs olimpics seguents.
L'International Skating Union reconeis lo short-track en 1967. Lo primièr campionat internacional reconegut es Solihull en 1978.
Istòria olimpica
Los primièrs campionats del mond de patinatge de velocitat sus pista corta son organizats en 1981 a Meudon, en França,.
En 1991, l'ISU organisza los primièrs campionats del mond per equipa de patinatge de velocitat sus pista corta a Seol, en Coèa del Sud.
Ven espòrt de demonstracion olimpic a Calgary, e capita convéncer lo president del Comitat internacional olimpic Juan Antoni Samaranch e lo president de l'International Skating Union Olaf Poulsen.
Ven espòrt olimpic als Jòcs d'ivèrn de 1992 a Albertville sul 1 000 m òmes, 500 m femnas, 5 000 m relai òmes e 3 000 m relai femnas.
Als Jòcs olimpics de 1994, a Lillehammer, s'apond lo 500 m òmes e lo 1 000 m femnas.
En 1997, lo circuit de Copa del mond de patinatge de velocitat sus pista corta es creat, e tanben los Campionats d'Euròpa de patinatge de velocitat sus pista corte, a Malmö.
Los Jòcs olimpics de Nagano (1998) son los primièrs ont lo temps dels patinaires es mesurat al milen de segonda près.
Distàncias
Lo 500 m es una espròve d'esprint, ont lo primièr semitorn es determinant. Lo 1 000 m equilibra l'sprint e l'estrategia. Lo 1 500 m, es una espròva considerada coma d'endurança : quatre menas son disputadas dins la jornada. Los patinaires preferisson mai sovent trabalhar lor estrategia, quitament a partir la correguda mai lentament.
Lo 3 000 m (27 torns) es a vegada percorregut jos forma de "super finala" e disputat sonque pels uèit primièras personas del classament d'una competicion. vinheta|Passatge de relai entre dos Americans Lo relai (3 000 m per las femnas, 5 000 m pels òmes) se jòga amb quatre patinaires per equipa. Cada patinaire patina mai sovent pendant un torn e mièg o dos torns, alara que los tres autres seguisson son percors a l'interior de l'oval per prene lo relai en cas de casuda o de passament. Un contacte fisic permet de passar lo relai : mai sovent, la persona en fin de passatge buta l'arribant per li donar de vam.
Sus la linha de partença, los patinaires se plaçan dins un òrdre definit per tiratge al sòrt o pel melhor temps a la correguda precedenta. La persona au reng 1 es la mai pròche del centre de la pista. Al 500 m e al 1 000 m, se considèra qu'una persona es leugièrament avantatjada s'avia en 1 o 2.
Debanament de las competicions
Al 500 m e al 1 000 m, la competicion comença amb 32 patinaires lo primièr torn (8 corregudas de 4 patinaires caduna). Los dos primièrs de cada correguda avançan en quarts de finala. En quarts de finala, los 16 patinaires son divizats en 4 corregudas de 4 personas. Los dos primièrs avançan en semifinalas. Aquestas 8 personas son divisadas en 2 corregudas de 4. Las doas primièras passan en finale A, las doas seguentas en finala B. La A definís las 4 primièras personas de la distàncias, la B las personas seguentas dins lo classament. En cas de penalitats multiplas, es possible que de personas de la B sián medalhadas.
Al 1 500 m, las qualificacions (« heats ») comptan 36 personas a la place 32. Lo primièr torn es constituit de 6 grops de 6 patinaires. Los 3 primièrs passan en semifinalas, i a 3 còps 6 patinaires. Los 3 primièrs passan en finala A, los 3 seguents en finala B. Un competitor deu pas jamai far doas correguda espaciadas de mens de quinze minutas. vinheta|Partença d'una correguda
Patins
vinheta|Patins e lamas de short-track Las bòtas son mai nautas qu'aquestas del patinatge de velocitat sus pista longa, per aparar melhor la cavilha. Son mai sovent constituidas de fibra de veire, de carbòni e de Kevlar. A naut nivèl son motladas al pè de la persona.
Los patins « claps » de la longa pista s'adaptèron pas dins lo patinatge sus pista corta per de rasons practicas e de seguretat ,.
Los supòrts de lamas dels patins de corta pista son mai nauts qu'aqueste de longa pista. Auçant atal la bòta, lo patinaire pòt se penjar mai abans que la bòta capite a tocar la glaça. Aqueste enclinason li permet de se mantenir dins de viradas mai corbas,.
Lamas
De primièra vista, los patins de corta pista pareisson fòrça a aqueste de longa pista, subretot que lor longor es de 13 a 19 poces. En corta pista, las viradas son fòrça mai quichadas qu'en longa pista: las lamas del patinatge corta pista an donc de reglatges especifics, permetent d'aumentar lo contraròtle del patinaire.
La lame es sovent decentrada: vist del dessús, punta ca a l'esquèrra. Aqueste cambiament d'angle permet al patinaire de clinar mai e de virar mai cort.
Combinason
La combinason es mai sovent de lycra, resistant als talhs. Es similària a aquesta del patinatge de velocitat mas sens  similaire à celle du patinage de vitesse, mais n'a pas de capucha. Los patinaire devon portar una proteccion de Kevlar al nivèl del còl e pitre.
Gants
Los patinaire pòrtan de gants, mai sovent de Kevlar, per aparar lors mans de las lamas dels autres. Amb la velocitat, pausan sovent la man a tèrra per ganhar d'equilibri dins las viradas: per anarr mai rapidament e aparar lo teissu, pòdon apondre de bolas en plastic a bot dels dets de la man esquèrra.
Casco
Un casco regde es obligatòri, per se protegir de plan possibles contactes amb los concurrents, la glaça o las parets.
Sasamón
Sasamón es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Patinatge de velocitat sus pista corta
Autres proteccions
Los patinaires pòrtan sovent de proteccions als genolhs e als tíbia per se protegir de las lamas de lors concurrents.
Plutòni
thumb|right|Doas mòstras de plutòni.
Lo plutòni (var. plutònium ), simbòl : Pu, es l'element quimic de numèro atomic 94. Es un metau radioactiu transuranian de la familha deis actinids. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, es de color gris argent de densitat 19,816 mai, en preséncia d'aire, sa superficia es rapidament cubèrta per un jaç d'oxids e d'idrurs verdencs que degradan pauc a pauc son estructura. Isolat per lo premier còp en 1940 durant lei recèrcas dau Projècte Manhattan, es una substància fòrça toxica qu'es famosa per son utilizacion coma matèria fissibla dins leis armas nuclearas. Pasmens, a tanben d'usatges civius e scientifics, especialament coma fònt d'energia ò coma combustible de reactor nuclear.
Istòria
thumb|right|[[Fotografia de l'explosion nucleara de Nagasaki lo 9 d'aost de 1945.]]
Lo plutòni es un element sintetic, es a dire qu'es totalament produch per l'òme. Son existéncia foguèt anonciada en 1934 per Enrico Fermi (1901-1954) e una còla de scientifics italians. Pasmens, sei resultats son uei considerats coma incorrèctes per la comunautat scientificas. La descubèrta dau plutòni es donc atribuïda a una còla estatsunidenca implicada dins lo Projècte Manhattan. D'efiech, lo 14 de decembre de 1940, isolèt e caracterizèt element quimoic desconegut dins lei produchs d'una experiéncia de bombardament d'urani-238 per de deutèri. Coma l'element novèu èra precedit dins la classificacion peridioca per l'urani e lo neptuni, recebèt lo nom de « plutòni ».
En causa de sei proprietats, lo plutòni foguèt fòrça estudiat dins lo quadre dau Projècte Manhattan. D'efiech, permet de fabricar de bombas atomicas pus poderosas qu'aquelei basadas sus l'urani. Ansin, la bomba que destruguèt Nagasaki lo 9 d'aost aviá una carga nucleara compausada de plutòni. Aquel interès militar entraïnèt de recèrcas suplementàrias durant la Guèrra Freja e lo plutòni es un element fòrça susvelhat per leis autoritats. En parallèl, de projèctes civius permetèron de l'utilizar coma combustible dins de centralas nuclearas.
Proprietats
En 2020, 20 isotòps e 7 isomèrs dau plutòni èran estats identificats. Totei son radioactius e engendran generalament de desintegracions ɑ. La màger part son fòrça instables mai existís quauqueis isotòps amb un periòde radioactiu de mai d'un an. Lo pus estable es lo plutòni-242 que son periòde es de 373,000 ans. Pasmens, lo pus utilizat es lo plutòni-239 de periòde 24,390 ans. Obtengut en bombardant d'urani-238 amb de neutrons, es un element fòrça fissible qu'es utilizada dins lei centralas nuclearas e dins leis armas nuclearas.