cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fresnillo de las Dueñas
Fresnillo de las Dueñas es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Jessica Simpson
thumb|250px|Jessica Simpson en 2011 Jessica Ann Simpson (Abilene, Tèxas, 10 de julh de 1980) es una cantaira, actritz, personalitat de television americana.
Salèlas de Cabardés
Salèlas de Cabardés (Sallèles-Cabardès en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Aude e de la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
Comuna de l'airal urban de Carcassona situada en Cabardés. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Soleliae en 1247, Ecclesia de Sallelis en 1257, Castrum de Salleris en 1260, De Salelis Cabardesii en 1262, Sanctus Andreas de Sallelis en 1269, Sallelae in Cabardesio en 1405, Salelles en 1781. La prononciacion occitana es Salèlos, dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc [sa'lɛlɔs]. Salèlas ven del mot germanic (francic) Saal, « cambra, castèl », e n'es un diminutiu (sufixe -ella),. Caldriá poder explicar la fòrma plurala, coma per Salèlas d'Aude. Cabardés. Lo Cabardés es la senhoriá de Cabaret e una anciana vigariá qu'èra pus espandida.
Sent Cristòfol (Cantal)
Sent Cristòfol (Saint-Christophe-les-Gorges en francés) es una comuna associada de Pleus e una anciana comuna auvernhassa, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Parrochia Sti Christofori, en latin, en 1350, Sainct-Cristophe, en 1583, Sainct-Christophe, en 1619, Sainct-Christofle, en 1655, Sainct-Chistoffle, en 1671, Sainct-Cristofle, en 1677, Saint-Cristhophe, en 1778. Sant Cristòfle, Christophoros en grèc, que son nom vòl dire « portaire del Crist », fuguèt martir en Lícia al sègle III,.
Las prononciacions relevadas son [sen kris'tɔfe] a Barriac, [sen kris'tɔfiɔ] a Ascoralha e [sen kris'tɔfu] a Chaucinac. La primeira fòrma es francesa (mas pòt tanben èsser auvernhassa), la segonda sembla evolucionada, la tresena es la pus etimologica en occitan (una auta, pus recenta, es St Cristòfle, comuna amel francés, d'aquí las grafias del sègle XVII). La grafia es Sent Cristòfol, amb -l finala muda, segon las règlas normalas de la fonetica occitana.
Fresno de Rodilla
Fresno de Rodilla es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Carrières sous Poissy
Carrières-sous-Poissy es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Ivelinas e la region d'Illa de França.
Nòtas
<references group=N/>
Frías
Frías es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Facu Díaz
vinheta Facu Díaz qu'ei un umorista espanhòu d'origina uruguaiana actiu sus twitter e qui a presentè l'emission La Tuerka sus Público TV.
Que's revindica politicament com comunista e que ho cridat en 2014 per l'Audiéncia Nacionau (lo tribunau gessit de l'ancian Tribunau d'Òrdi Public deu temps deu franquisme e qui ei competent entaus cas en relacion dab la seguretat pubica e las ofenças a las institucions nacionaus) per un esquech on e's trufava deus membres deu arrestats epr corrupcion  Partit Popular d'Espanha dab un passa montanha ; l'Audiencia Nacionau que'u jutgè alavètz per'mor d'aqueth detalh per "escòrnia a l'onor de las victimas de terrorisme" ;  lo jutge Javier Gómez Bermúdez totun que'u relaxè.
Aquste cas que he vàder ua polemica sus la libertat d'expression que's segueish enqüera per'mor d'autas inculpacions e condamnacion d'umorista (atau com Toni Albà), elejuts, o rapaires (en particuliar César Strawberry, Valtònyc, La Insurjencia, Pablo Hasél).
Brevans
Brevans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bobsleigh
thumb|200px|Equipa de Bobsleigh a dos dels EUA
Lo bobsleigh (de l'anglés, bob significa « balancejat » e sleigh « lisa ») es un espòrt olimpic d'ivèrn. ont de còlas de dos o quatre personas assetadas en fila, fan de corsas cronometradas dins un engenh carenat lisant sus una pista de glaç penjaluda estrecha e sinuosa. Lo bobsleigh es originari dels Alps soïsses a fins del sègle XIX. Lo primièr club de bobsleigh del mond foguèt fondat en 1897 a St. Moritz, Soïssa, e dempuèi se difusèt per d'autras partidas d'Euròpa. Las primièras competicions que podèm considerar oficialas datan de 1914. La Federacion Internacionala de Bobsleigh foguèt fondada en 1923.
Dins los primièrs decennis après sa creacion lo bobsleigh aviá pauc a veire amb çò qu'es a l'ora d'ara, a causa dels materials, del dessenh e de las pistas que cambièron fòrça. A l'origina la lisas èran de fusta per passar a èsser realizadas d'acièr. Una novetat importanta se debanèt en 1952, quand se limitèt lo pes de las lisas e dels ocupants. Abans aquela data los participants lor caliá aver un grand pes corporal se volián aver una escasença de trionfar. La novèla nòrma o faguèt mai accessibla. Pasmens las principalas avançadas arribèron sul terren dels materials, en dos aspèctes: las lisas novèlas d'acièr e la fibra de veire per la fabricacion utilizant las darrièras avançadas tecnologicas en matèria aerodinamica, e tanben important, las pistas artificialas que permeton d'arribar a de velocitats vertadièrament incrediblas, qu'aurián pas jamai pogut imaginar los primièrs practicants d'aqueste espòrt.
Lo bobsleigh se practica en doas variantas, lo bobsleigh de 2 e lo bobsleigh de 4 (existís pas l'individual). Los primièrs campionats del mond se debanèron en 1924, solament pel bobsleigh de 4, e en 1931 pel bobsleigh de 2. Als Jòcs Olimpics foguèron presentats pel primièr còp als Jòcs d'Ivèrn de Chamonix, França, en 1924, e lo bobsleigh de dos a Lake Placid, USA, en 1932. Dempuèi faguèt sempre partit del programa, levat als Jòcs de 1960 de Squaw Valley, USA. Als Jòcs Olimpics de Saut Lake City 2002 se debanèron las primièras espròvas femeninas.
Las pistas de glaça an de contorns estreches, sinuoses, amb un nombre determinat de torns a drecha e esquèrra. La clau del bobsleigh es, normalament, a la partença. Lo primièrs mètres son decisius pels passatgièr que devon aténher la màger velocitat possibla donada a la lisa, per aquò cal que los participants sián massisses e, mai, rapids. Las diferéncias entre los participants es tant prima que ven gaireben impossible de recuperar quitament una error pichona. Malgrat que la lisa dispause d'un fren, aqueste s'utilisa unicament un còp passada la linha d'arribada. Las velocitats passan sovent los 150 km per ora e los correires supòrtan de fòrças de fins a 4 o 5 G.
Las espròvas se disputan en doas margues, en addicionant los tempses atenguts dins ambedoas, e ganha aquel que totalitza lo temps mendre. En cas d'egalizacion, causa pauc infreqüenta, se parteja la medalha.
Malgrat que la seguretat foguèsse melhorada fòrça los darrièrs ans, e malgrat que los participants sián equipats amb de cascos e vestits especials, se produson d'accidents al sortir d'una corba, essent un espòrt fòrça perilhós. Dins d'unas escasenças se deplorèt la mòrt d'unes participants.
La principala dificultat per practicar aquel espòrt es lo cost, subretot de las installacions, alara es practicat per un nombre fòrça redusit de païses, subretot del nòrd e centre d'Euròpa, USA o Canadà. I a fòrça paucas installacions, que la mantenença d'una pista exigís fòrça recorses de rediment dificil. Las principalas poténcias son Alemanha, Soïssa e Estats Units d'America.
Montferrièr de Les
Montferrièr de Les (Montferrier-sur-Lez en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : castrum Montisferrarii en 1109, del castel de Monferrer, de Montferrer en 1111, Montemferrarium en 1114, castro de Monteferrario en 1128, castrum quod dicitur Monsferrarius en 1129, castrum de Monteferario en 1135, apud Montemferrarium en 1158, de S. Stephano de Insula, alias de Monteferrario, de Monteferrario, sense data [sègle XII ?], de Podio ferrario, Podio Ferrers, al sègle XII, prior Montisferrarii en 1230, manso de Podio Ferrerio en 1243, mansi de Podio Ferrerio, de Podio Ferrario en 1245, mansi vocati de Podio Ferrario, domicelli de Monteferrario en 1285, versus Montemferrarium en 1307, loci de Monteferrario en 1317, manso de Podio Ferrario en 1332, de Monteferrario en 1392, 1529, 1550, Monferrier en 1622, Montferier en 1626, Monferrie en 1648, Montferié en 1703, Montferrier en 1740-60, 1770-71 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat e Rostaing, Montferrièr ven dau latin mons « mont » e ferrum « fèrre », amb lo sufixe -arium (nom ligat a l'industria). Segon Negre, citat per Patrici Pojada a prepaus de Montferrièr (Arièja), Montferrièr ven dau latin montem, amb l'adjectiu ferrarius, « mont provesit de fèrre o qu'a l'aspècte dau fèrre ». Segon Hamlin, Montferrièr ven de mont, amb l'occitan ferrièr au sens de « obrièr dau fèrre » o benlèu de « farga ». Segon Patrici Pojada, a prepaus de Montferrièr (Arièja), lo nom es compausat de mont e ferrièr, que marca tot simplament la preséncia de fèrre dins lo mont.
Anna Politkòvskaia
thumb|250px|Anna Politkòvskaia en 2005 Anna Stepànovna Politkòvskaia (en rus: Анна Степановна Политковская; Nòva York, 30 d'agost de 1958 – Moscòu, 7 d'octobre de 2006) foguèt una jornalista russa. Venguèt famosa per encausa de sas criticas al conflicte chechèn e a l'administracion de Vladímir Pótin. Foguèt assassinada dins l'ascensor de l'immòble ont demorava lo 17 d'octobre de 2006, jorn de l'anniversari de Pótin.
Lo 9 de junh de 2014, cinc personas (demest aquestas tres chechèns) acusadas de l'assassinat foguèron condemnadas a anar en preson mas s'es pas capitat de descobrir per ara qual èra lo comanditari.
Crisi de Fachoda
thumb|right|Aficha de [[propaganda britanica de 1892 illustrant l'aisse Egipte-Sud-Africa.]]
Foguèt causada per lo rescòntre entre una mission militara francesa, menada per lo capitani Marchand (132 òmes), e lo còrs comandat per lo generau Kitchener (3,200 òmes). D'efiech, la mission aviá quitat l'Oèst African en octòbre de 1896 per assaiar d'establir una liason entre Dakar e Jiboti. Se turtèt donc a l'expedicion britanica destinada a restaurar la preséncia britanica dins la vau auta de Nil après la batalha d'Omdurman (2 de setembre de 1898) en vista d'assegurar la liason entre Lo Caire e Lo Cap. Lei Francés s'installèron dins lo fòrt de Fachoda, situat lòng de Nil, e lei dos oficiers demandèron d'instruccions a lor govèrn respectiu. Coma la preséncia francesa èra contrari a un acòrdi signat en 1890, lei Britanics menacèron d'intrar en guèrra e lo ministre francés deis Afaires Estrangiers, Théophile Delcassé, ordonèt finalament l'evacuacion de Fachoda lo 12 de novembre.
Alfabet runic
thumb|La peira de Rök
L'alfabet runic o futhark — terma format emb lo nom de las siei prumieras letras de 'quel alfabet — èra un alfabet utilizat per escrire dins mai d'una linga germanica per daus vielhs pòples coma los Escandinaves, los Frisons, los Anglosaxons, etc...
Los diferents futhark-s
Nòta : las transliteracions seguen lo modele tradicionau.
Sistema originau
thumb|right|Vielh futhark L’alfabet originau de las runas nordicas, lo futhark a 24 letras o vielh futhark, era organizat en tres gropes de 8 runas chascun, nomats ættir (familhas) : los ættir de *fehu, *Hagal e *Týr respectivament, la prumiera runa de chasque grope donent son nom au grope.
Los noms proto-germaniques de las runas dau vielh futhark son : Fehu, Ūruz, Þurisaz, Ansuz, Raidō, Kaunan, Gebō, Wunjō, Hagalaz, Naudiz, Īsaz, Jēra, Eihwaz, Perþō, Algiz, Sōwilō, Tiwaz, Berkanan, Ehwaz, Mannaz, Laguz, Ingwaz, Dagaz e Ōthalan.
Veiqui las 24 runas originalas :
La runa que vau per u pòt maitot aver per valor fonetica v. 'Quela darniera valor fonetica fuguet totparier balhada a la 8èna runa, 'dont la valor fonetica la mai coneguda resta w. 'Quelas divergéncias s'explican per la granda estenduda geografica d’utilizacion dau sistema runic, qu'enclaurava l’Islàndia, l’Anglatèrra, l’Escòcia e particulierament las actualas Finlàndia, Suècia, Norvègia, Danemarc, e Alemanha. Las prononciacions variavan alora emb la cultura, diferenta d'una region a l'autra. 'Quela granda reparticion geografica de las runas explica maitot los multiples noms que chascuna d'ela porta segon la region dins la quala se troba ; per exemple la prumiera runa, f, s’apela tant Fehu, coma Feoh, Fé, o Faihu. Lo th correspond a la prononciacion anglesa sorda (θ). Lo j es molhat, coma dins « raiar » (j).
Sistemas ulteriors
Lo futhark iniciau que comprend 24 runas mai una sens glife que representa « Odhinn » fuguet ulteriorament escorcit a 16 runas autorn de l'an 800 e es generalament vist coma una adaptacion servent a simplifiar lo trabalh de l'escrivan. La majoritat de las runas d'Escandinàvia son d'après 800 e utilizen las 16 letras :
f u  þ   ą  r  k
h n  i   a   s
t b  m   l   ʀ
Après, las runas varieten d'un país a l'autre. Los diferents futhark-s se reduisen a 16 o 18 runas en Norvègia e en Suècia, onte la vasta majoritat de las runas mai recentas son trobadas. En Anglatèrra lo futhark creisset a environ 28 runas (mai quauquas-unas utilizadas solament au niveu regionau o per daus noms propres estrangiers).
Qu'est la varianta norvegiana / suedesa, maitot apelada runa brochon-cort. La varianta danesa es plan similaria. Podem legir un exemple de runas danesas dins l'inscripcion de la Gròssa peira de Jelling.
Imatge:futhark_vicking_16.png
Lo mai recent futhark nordic a 16 runas :
Los autres futhark-s nòrdics enclausen una fòrma sens rama (probable per una escultura mai rapide) e lo futhark antic (lo quau enclau de las runas que representen l'alfabet latin complet).
Imatge:Futhark_Hälsingland_15.png
Varianta de Hälsingland en Suècia, sens brochon
Pòble carib
Es caribs o kalinago son ua gent en era Cariba atau coma un gran grop d'ilhes de Veneçuela e des Antilhes Petites. Son un pòble amerindi originari dera costa nòrd de Sud-America.
En eth sud dera mar Cariba tanben i auia un aute grop que parlaua carib; es Galibi. Demorauen en vilatges desseparats de Veneçuela, Granada, Tobago, Santa Lúcia, Dominica e Sant Vincent.
Fuentebureba
Fuentebureba es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Pòble carib
Istòria
Es caribs se cre qu'emigraren des der arriu Orinoco en Sud-America tà demorar enes Ilhes Cariba en 1200. Pendent es dus segles auans dera arribada de Colom, desplaçaren es tainos pera guerra, era exterminacion e era assimiliacion. Es tainos auien arribat auans ara zona des deth continent.
Es ilhencs carib auien tostemps het negòcis damb es taino de l'èst des Ilhes Cariba. Es caribs produsien productes de plata. Er aur era obtingut des deth continent. Eren grans bastidors de canoés e tanben grans mariners. Dominauen era Cariba pes sues guerres.
Sigueren, ath sòn torn, desplaçats pes europeus més damb ua grana pèrdua de vida; i aueren plan d'experiències coma era veròla atau coma guerres. Quaqu'ns sigueren assimilats pendent eth periòde coloniau e uns pòcs demorauen ena Dominica. Aué que subreviuen beri uns ena Cariba e era Dominica.
Es caribs neres de Sant Vincent an coma ancessors africans esclavats que hugiren. Quaqu'ns que se maridaren damb es caribs e no siguec enquia 1795 qu'es anglesi es portaren tà era ilha de Roatan, deuant Honduras. Es sòns descendents sons aperats garifuna. Eth darrèr parlaire de carib moriguec en 1920 e aué aguesta lengua ei escandida.
Pòble
Es caribs pogueren subrevíuer as europeus pr'amor qu'era Ilha dera Dominica a ua part plan montanhenca (15 Km2) conegut coma eth territori carib. Enqüera adara escolHen es sòns capmestres. Quauques centenes de caribs enqüera purs etnicaments demoren enes ilhes Virgin, St. Kitts & Nevie, Antigua & Barbuda, Guadalupa, Martinica, Dominica, Santa Lucia, Granada, Trinidad, Aruba e Sant Vincent.
Es garifuna hen ua musica plan diuersa dera resta de tribús dera America Central. Era horma més coneguda ei era punta. Es dançadoires an de móuer es malucs hent redondes damb eri. Aué era punta s'apera tanben punta rock. D'autes hormes de musica des garifunes son eth hungu-hungu, eth matamuerte a era paranda, enter autes. Era letra des cançons ei escrita soent per hemnes.
Religion
Es caribs se cre qu'an estat politeistes. Creden que i a un esperit marrit que s'apera Maybonya qu'a d'éster calmat tà evitar malures. Es sòns shamans que se diden buyeis e son plan respectats pr'amor que tanben esdevenien guerrers. Es sues querimònies eren acompanhades damb sacrificis.
Es caribs humauen tabac e era sua cultura era patriarcau. Es hemnes portauen es petits, produsien minjar e vestits e colhien eth minjar dera tèrra. En eth segle XVII viuien en ostaus desseparades des òmes. Totun, eren plan respectades e auien cert poder. Era societat carib era mès egalitara qu'era des tainos pr'amor que i auien pas capmestres de vilatge ne de guerra ne aristocracia.
Cannibals
Era paraula carib karibna vole díder persona. Siguec eth origin dera paraula moderna cannibal. Enter es caribs era un rituau ligat damb minjar es enemics e quauques europeus crederen qu'eren cannibals en generau.
Es istoriadòrs an descrit eth cannibalisme coma ligat a certi rituaus belics. En 1503 era reina de Castelha (pas d'Aragon) Isabela establiguéc que podien éster esclavats determinadi indis. Açò duguec as castelhans a esclavar molti indians damb era excusa qu'eren cannibals tà préner es sues terres. Totun, i a pas d'evidència arqueològica o d'òmes qu'an guardat e confirmat qu'es caribs minjassen umans.
Honts
º Allaire, Louis (1997). "The Caribs of the Lesser Antilles", in Samuel M. Wilson, The Indigenous People of the Caribbean, pp. 180–185. Gainesville, Florida: University of Florida. ISBN 0-8130-1531-6.
º Steele, Beverley A. (2003). Grenada, A history of its people, New York: Macmillan Education, pp. 11–47
º Honeychurch, Lennox, The Dominica Story, MacMillan Education, 1995.
º Davis, D and Goodwin R.C. "Island Carib Origins: Evidence and non-evidence", American Antiquity, vol.55 no.1(1990).
º Eaden, John, The Memoirs of Père Labat, 1693–1705, Frank Cass, 1970.
º "Carib", Ethnologue
º (French) Brard, R., Le dernier Caraïbe, Bordeaux : chez les principaux libraires, 1849, [1]
Estat Islamic
L’Estat Islamic (sonat tanben Daësh, qu'es l'acronim de l’ancian nom arab format dels mots "Daulat" e "esh-Sham" <Damasc>) es al còp un movement politic que se ditz islamista e que practica l'insurreccion armada e lo nom de territòri de revindica (Siria e Liban, Iraq).
Ancianament Estat Islamic en Iraq, aquel movement creat en 2003 s'es espandit a Siria vesina (que nomena ash-Sham, nom arab local per Damasc) a l'escasença de la revòlta contra lo regim baassista e prenguèt lo nom d’Estat Islamic en Iraq e a Damasc. En junh de 2014, lança una granda ofensiva en Iraq e prend de vilas grandas dins lo Nòrd. Se torna nomenar sens precision de lòc.
Un acamp de religioses islamics a desmostrat, dins una letra dobèrta, lo caractèr antimusulman de l’ideologia del dich "Estat islamic".
Lo gentilici es pas definit.
Fuentecén
Fuentecén es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
.scot
("escocés" o acorcha per Scotland, "Escòcia" en anglés) es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuèi lo 13 de junh de 2014.
.organic
("biologic" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 13 de junh de 2014.
Fuentelcésped
Fuentelcésped es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Guèrra nucleara
thumb|right|Centre de la vila d'[[Hiroshima après lo bombardament dau 6 d'aost de 1945.]]
Una guèrra nucleara ò guèrra atomica es una expression que designa un conflicte armat caracterizat per l'usatge important d'armas nuclearas per causar de destruccions majoras au territòri, ai vilas ò ai fòrças armadas de l'enemic. A respècte deis armas convencionalas, leis armas nuclearas son capablas d'infligir de destruccions pus importantas e pus rapidament. Pasmens, aqueu poder destructor es susceptible d'entraïnar d'efiechs grèus per lo clima (ivèrn nuclear, tombadas radioactivas...) e per la societat (disparicion deis Estats...). Per aquela rason, l'ipotèsi d'una guèrra nucleara es sovent considerada coma una menaça majora per la civilizacion modèrna e per l'umanitat en generau.
Istòria
Dins d'autrei regions dau mond, de rumors de preparacion nucleara foguèron mencionadas en 1969 durant d'escaramochas frontaliers entre l'URSS e China en 1973 durant la Guèrra de Kippur e en 2002 durant la Quatrena Guèrra Indopaquistanesa. Dins aquò, aquelei conflictes foguèron mens intensas que la Guèrra Freja. En revènge, dempuei 1991, la proliferacion nucleara aumenta lo risc d'una utilizacion locala d'armaments atomics.
Estrategia e tactica
thumb|Esquèma simplificat de la [[Destruccion Mutuala Assegurada.]]
Au nivèu estrategic, lo concèpte de Destruccion Mutuala Assegurada (DMA ) es la basa de la dissuasion entre poissanças nuclearas. L'idèa es de dispausar de fòrças nuclearas sufisentas per permetre l'organizacion d'una repòsta en cas d'ataca. En causa de la poissança destructritz deis armas nuclearas, lei dos camps subiràn de destruccions considerablas e la guèrra s'acabarà sensa venceire. Per aquò, lei poissanças nuclearas dispausan generalament de plusors vectors nuclears coma de missils ben enterrats, d'avions assegurant de patrolhas nuclearas e de sosmarins nuclears lançaires d'engenhs esconduts dins leis oceans. Es aqueu principi qu'assegurèt lo mantenement de la patz durant la Guèrra Freja.
Consequéncias
thumb|right|[[Fotografia de la vila sovietica de Prípiat 30 ans après son abandon dins la zòna d'exclusion de Chornobil.]]
Lei consequéncias d'una guèrra nucleara foguèron fòrça estudiadas durant la Guèrra Freja. Premier, leis efiechs dirèctes deis explosions nuclearas pòdon entraïnar la mòrt de desenaus de milions de personas dins lo cas d'un conflicte generau entre doas poissanças nuclearas. Dins lo cas d'una guèrra entre leis Estats Units e Russia, que dispausan de miliers d'ogivas activas, lo nombre de mòrts podrà aisament agantar de centenaus de milions de victimas dirèctas. Puei, la desorganizacion generala de l'economia mondiala e leis efiechs dei pollucions radioactivas podràn entraïnar la mòrt d'una part importanta dau rèsta de la populacion mondiala (famina, malautiás...).
A tèrme lòng, un conflicte nuclear major pòu tanben entraïnar un ivèrn nuclear. D'efiech, la poissança deis arsenaus nuclears actuaus es similara a aquela d'erupcions cataclismicas coma aquelei dau Mont Tambora en 1815 e de Krakatoa en 1883. Òr, aqueleis erupcions avián agut d'efiechs importants sus lo clima, especialament la premiera que foguèt responsable de « l'annada sensa estiu » en 1816. Segon certaneis ipotèsis, un ivèrn nuclear podrà entraïnar una demenicion importanta dei temperaturas mondialas durant plusors annadas. Un tau fenomèn auriá d'efiechs importants sus leis ecosistèmas e sus la produccion agricòlas. Sei consequéncias principalas serián d'ivèrns fòrça fregs e un agravament dei faminas. En revènge, a l'ora d'ara, la poissança deis arsenaus nuclears es pas sufisenta per crear un ivèrn d'impacte similar a aqueu de la fin dau Cretacèu.
Guèrra Lamiaca
La Guèrra Lamiaca se debanèt de 323 a 322 avC durant l'Antiquitat grèga. Opausèt lei Macedonians a la revòuta d'una coalicion de ciutats grègas dirigida per Atenas. S'acabèt per la victòria dei Macedonians e per una pèrda d'autonòmia importanta per leis Atenencs que deguèron acceptar la preséncia d'una garnison macedoniana au pòrt de Pirèa.
Fuentelisendo
Fuentelisendo es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Kloued
Kloued  en breton ( Clayes en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Geografia
Clayes Se situa a França en la region Bretanha e en lo departament de Ille-e-Vilaine. Es un pichon vilatge a aperaquí 15 quilomètres de Roazhon.
Clayes Se tròba près de municipalitats de Sant-Gilles, Gevezé, Romillé, Parthenay de Bretanha e Pleumeleuc.
A l'image de Clayes, las municipalitats ruralas francesas de mens de 2 000 abitants son en tren de cambiar de cara. Un lifting, en qualque sòrta. Dinamics, fòrça de dintre son de mai en mai taxades pels urbans #que, tot en contunhant de trabalhar dins la vila, s'i installan per la comoditat de vida #qu'apòrtan. Parallèlament, los pòbles an vist la siá image revaloritzar-s'amb l'adesion d'un grand nombre de Francés a las valors ecologicas.
Clayes se situe en France dans la région Bretagne et dans le département d'Ille-et-Vilaine. C'est un petit village à environ 15 kilomètres de Rennes.
Clayes se trouve près des communes de Saint-Gilles, Gevezé, Romillé, Parthenay de Bretagne et Pleumeleuc.
À l'image de Clayes, les communes rurales françaises de moins de 2 000 habitants sont en train de changer de visage. Un lifting, en quelque sorte. Dynamiques, beaucoup d'entre elles sont de plus en plus prisées par les urbains qui, tout en continuant de travailler à la ville, s'y installent pour le confort de vie qu'elles apportent. Parallèlement, les villages ont vu leur image se revaloriser avec l'adhésion d'un grand nombre de Français aux valeurs écologiques.
Istòria
N'en agost 2007, uèch esquelets (sèt adultas e un mainat) an #èsser trobats entre la voûte e la charpente de la glèisa per un obrièr #que fasiá partida de l'equipa de renauiment #que rénovait la bastissa religiosa. Lo cònsol − a l'epòca, Jean-Claude Guinard − a enviat los esquelets a una entrepresa d'especialistas #qu'a "preses la question en man" per trobar de quina epòca, de quin an aqueles "còrsses" datavan.
De 2012 a 2020, la municipalitat li cal aculhir 200 lotjaments suplementaris. Totes s'activa e s'entosiasman : « #Que sap, se extasie Paulette Richeux, cònsol de la municipalitat, benlèu la supérette barrada dempuèi los ans 1990 dobrirà las siás pòrtas ».
En août 2007, huit squelettes (sept adultes et un enfant) ont été retrouvés entre la voûte et la charpente de l'église par un ouvrier qui faisait partie de l'équipe de rénovation qui rénovait l'édifice religieux. Le maire − à l'époque, Jean-Claude Guinard − a envoyé les squelettes à une entreprise de spécialistes qui a "pris l'affaire en main" pour trouver de quelle époque, de quelle année ces "corps" dataient.
De 2012 à 2020, la commune doit accueillir 200 logements supplémentaires. Tout le monde s'active et s'enthousiasme : « Qui sait, s'extasie Paulette Richeux, maire de la commune, peut-être la supérette fermée depuis les années 1990 rouvrira-t-elle ses portes ».
Fuentespina
Fuentespina es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Gargilesse-Dampierre
Gargilesse-Dampierre es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Endre e la region dau Centre e Vau de Léger.
L'Abocatz
L'Abocatz (La Bocca en francés) es un quartier popular de la comuna de Canas localisat subre la partida Oest de la vila.
Toponimia
Lo premier nom conegut dau quartier es la forma latina Albocassium qu'evoluisse en Albocats dins l'occitan ancian. Embé l'évolucion de la lenga, s'escriu Laboucas dins la grafia mistralenca. Lo diccionari provençau-francés escriu egalament lo nom La Boca per francisme.
Lo tèrme de l'Abocatz fa referéncia a l'embocadura d'un fluvi : la Sianha.
Istòria
A l'origina, lo quartier de L'Abocatz èran compausats d'un grand palun, puei de tèrras agricòlas e quauquei mas. A la revolucion industriala si desvolopèt principalament deis industrias orientats vèrs leis activitats de veirariá et de l'entretenança dau ralh. Lo masatgi si transforma en pichona aglomeracion embé l'arribadat de populacion originària deis Aups e d'Itàlia, especialament dau Piemont.
Ara, lo quartier concentra d'activitats de l'aerospaciala, leis equipaments esportius e una importanta part deis abitants de la vila de Canas. Dins leis annadas que venon (2020), aculhirà un centre universitari e un complèxe cinemàtografic de dotze salas.
Província de Papoa
Papoa es una division administrativa de l’estat indonesian situada dins la Nòva Guinèa Occidentala ocupada dempuèi 1969. La província que correspondiá al territòri ocupat sancièr prenguèt lo nom de Papoa en 2002. E 2003 foguèt devesida en tres, mas sola la part occidentala de la miègilla venguèt la província de Papoa occidentala, la rèsta demorèt unida. En 2022 la rèsta de la província de Papoa es tornar partida en quatre: lo nòrd se garda lo nom de Papoa, las autras tres provícias novèlas se dison Papoa miègjornala, Papoa de las Tèrras Nautas e Papoa centrala.
Nava Russia
L’Union de las Republicas Popularas (Союз народных республик en rus) (o Estat Federau de Nava Russia, var. Estat Federal de Nòva Russia; Федеративное государство Новороссия en rus) ei un estat secessionista autoproclamat lo 24 de mai de 2014 dens l'Èst d'Ucraïna.
Agropa dus estats proclamats a la prima de 2014 per secessionistas parlarús d'Ucraïna ajudats per l'armada russa, la Republica Populara de Lohansc e la Republica Populara de Donetsc. Ambiciona d'agropar totas las zonas majoritàriament parlarús d'Ucraïna en inspirà's de las ideologias geopoliticas deu conselhèr politic deu govèrn rus actuau, Aleksandr Dóguin.
Galbarros
Galbarros es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Montolièrs
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Lo nom es format de l'occitan mont (del latin mons, montis), e olièr, d'ola (del latin olla) e sufixe -ièr, de -ariu-; l'olièr es lo que fa d'olas,. e lo plural s'explica benlèu perqué n'i aviá mai d'un. Montolièrs s'explica donc pas per l'òli nimai per l'oliu (olivièr), coma se poiriá creire.
Fuentenebro
vinheta
Fuentenebro es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Carrières sur Seine
Carrières-sur-Seine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Ivelinas e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Exposicion universala de 1876
thumb|Memorial Hall L'Exposicion universala de 1876 (oficialament en anglés: Centennial Exhibition of Arts, Manufactures and Products of the soil and mine o Centennial International Exhibition (valent a dire "Exposicion internacionala del Centenari") foguèt la primièra Exposicion universala que se debanèt als Estats Units del 10 de mai al 10 de novembre de 1876. Se faguèt a Filadelfia del temps que se commemorava lo centenari de la Declaracion d'independéncia dels Estats-Units d'America qu'èra estada signada dins aquesta vila lo 4 de julh de 1776. Lo nom complet de l'exposicion èra en realitat International Exhibition of Arts, Manufactures and Products of the Soil and Mine, qu'en occitan es "Exposicion internacionala d'art, de confeccion, e de produches del sòl e de la mina". Aquel eveniment s'organizèt dins lo Parc Fairmount, long del riu Schuylkill e s'espandissiá sus un total de 34 ectaras.
L'exposicion foguèt una brava capitada vist que foguèt visitada per 9.789.392 personas, çò que equivaliá en aquel temps a 20% de la populacion dels Estats Units. Son còst se sarrèt de 7 milions de dolars.
Durant aquela escasença se presentèt per primièr còp la tòrcha de l'Estatua de la Libertat al public.
Grelh del projècte
L'idèa de far l'Exposicion Universala sembla d'èsser deguda a John L. Campbell, un professor de matematicas, de filosofia naturala e d'astronomia del Wabash College, Crawfordsville, Indiana. En decembre de 1866, Campbell suggeriguèt al cònsol de Filadelfia que lo Centenari dels Estats Units siá celebrat amb una exposicion a Filadelfia.
Estructuras de l'exposicion
Se bastiguèron mai de 200 bastiments sul terrenh de l'Exposicion, que èran envirats d'una barranha que fasiá gaireben cinc quilomètres de long. La comission de l'exposicion aviá organizat un concors de creacion arquitecturala pels bastiments mai importants, que foguèt realizat en dos còps. Los qu'avián capitat de passar la primièra part devián donar divèrses detalhs coma lo còst o lo temps de construction abans lo 20 de setembre de 1873.
Vion (Ardecha)
Vion (Vion en francés) es una comuna occitana de Vivarés situada dins lo departament d'Ardecha e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Arawak
Es arawak son uns indians americans pròches dera cultura saladera (eth sòn nom proven d'un lòc dera còsta veneçolana aperat Saladero ). Aguest nom apera pas un pòble particular mès ua familha linguistica a la quau aperténhen plan de tribús dera Amazonas e enter es quaus es Kali'na o es caribs.
Cultura
En 1500 es arawak eren dispersats per tota era Amazonia, es Antilhas Granes, es Bahamas, era Florida a es pareds des Andes. Es més coneguts des pòbles arawak son es Tainos que demoren principauments ena Ilha dera Hispaniola, en Puerto Rico e ena part oriental de Cuba. Es que viuiuen enes Bahames s'aperauen lucaians.
Se trata de pòbles neolitics que practicauen era agricultura, pesca e recolhiment més produsisen ua ceramica tipica plan decorada pera tecnica deth "adorno" e es peintures blanques, neres e aurios. Es pobles indians americans des Antilhas coneissien pas era escrivalha.
Genocidi europeu
Es arawaks sigueren es prumèrs indians americans qu'agueren contacte damb Colomb e es sòns òmes. Quand Colomb e es sòns mariners arribaren ara plaja, armadi d'espases, es arawak portaren viste minjar, aiga e presents.
Colomb madeish auia escrit "mos portaren papagais, coton, lances e d'autes causes que voliuen escambiar contra pèrles de veire e cimbols. Tot eth qu'auien ac donauen. Eren ben vestits, damb cossi armoniosi e caratges gaubiosi".
"Porten pas armes -contunha Colomb -, non les coneishen pas pr'amor qu'ai mostrat ua espasa e eri se talharen; sabien pas quina causa era. coneishen pas eth fèrre, es sòns lances son hetes de branques de husta. Serien bons servents. Damb cinquanta òmes podriai her tot cò que volguesse".
Atau, e miravilhat pes arawak, Colomb capcionéc quauques uns per força. Plan d'eri sigueren esclavats en Haiti (1). ES arawak d'aguesta ilha sigueren redusits ara mitat en sonque dus annades (250.000). en 1515 sonque demorauen 15.000. En 1650 eren toti morti e sòns descendents s'auien escandit (2).
Mites e legendes
Eth pirata normand Urbain de Roissey raportèc plan de mites e legendes des arawak. Didia qu'eren plan braves, aimauen plan era beresa e l'art. Demorauen en perfecta armonia damb era natura més tanben eren negociants. Es arawak auien ua autoritat matriarcala.
Era plan conegut un mite arawak que didia açò: ua princessa arawak, Momand'lop, era adara era arreina sus eth continent des "conquistadors". Un cop cada 48 lunes es arawak escolhien, d'enter es diuersi clans, ua espròva tà poder escolhir era melhor arawak d'enter es hemnes. Aguesta auia d'anar a terra estrangera e crear ligams de comèrci damb es autes e es arawak. Urbain de Roissey ditz qu'era escolhida era ua gojata plan beroia, petita més plan ben proporcionada de cames e de malucs. "Era avançaua pera selva tà jo - diguèc eth pirata - damb un present. Jo demorei paralisat e miravilhat. Eth mòn cor que s'arturaua... sabia qu'auia deuant jo un personatge bric comun. Eth futur que m'ac confirmec açò.
Referències
1.- Extrait du journal de bord de Christophe Colomb, cité dans le livre d'Howard Zinn (voir bibliographie)
2.- ↑ Howard Zinn, Une histoire populaire des États-Unis, Agone 2002, p.9
Bibliografia
2.- (fr) Howard Zinn, Une histoire populaire des États-Unis : de 1492 à nos jours, Editions Agone, 2002.
Articles connexes
Tainos
Garifuna
Pòble carib
Ligams externes
º Les pétroglyphes des Petites Antilles
º Photo d'un tambour tubulaire arawak
Cabrials
Cabrials es una anciana parròquia e comuna uòi part d'aquela d'Aumelaç. Los abitants èran escaissats los coparròcs o las cabras.
La Gallega
vinheta
Cabrials
Istòria
La comunautat de Cabrials es annexada a Aumelaç a la fin del s. XVIII.
La Gallega
La Gallega es un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Mars (Ardecha)
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo torisme es important e se compta 270 residéncias secondaires. Un pichon otèl/en restaurant, un camping, aital coma dels gîtes prepausan del hébergement. Los actius son artesans, agricultors, bûcherons, o trabalhan al bourg de las municipalitats prèpas. Un héliciculteur s'es installat l'an 2003 e se lança en la produccion de escargots de març.
Sur une voie romaine, la commune de Mars (Ardecha) prend ce nom seulement au début du, vraisemblablement parce qu'il y avait alors plus d'habitants au lieu-dit Mars (Ardecha) et que la pratique protestante est d'une telle importance qu'un temple vient d'y être construit. Auparavant, elle se nommait Saint-Romain-le-Désert. La glèisa romane de Saint-Romain-le-Désert est particulièrement bien située permettant de voir les Alpes à l'est et la chaîne des Cévennes à l'ouest se terminant par le Mezenc. Au, la paroisse de Saint-Romain a été marquée par les guerres de religion qui ont détruit le château de Montréal comme celui du bourg de Sant Agrève en 1575 (commune limitrophe). Une grande foire réunissait les abitants au lieu-dit Mars (Ardecha) au début du printemps. Elle ne réunit plus personne aujourd'hui.
Le tourisme est important et on compte 270 résidences secondaires. Un petit hôtel/restaurant, un camping, ainsi que des gîtes proposent de l'hébergement. Les actifs sont artisans, agriculteurs, bûcherons, ou travaillent au bourg des communes proches. Un héliciculteur s'est installé en 2003 et se lance dans la production d'escargots de mars.
Dioxigèn
Lo dioxigèn, comunamen nomenat oxigèn, es una substància gasosa dins las condicions normalas de temperatura e de pression. Incolor, inodor e insipid, participa a de reaccions d'oxidoreduccion, subretot la combustion, la corrosion e la respiracion. Sa molecula, compausada de dos atòms d'oxigèn, e notada O🇮🇳. Lo dioxigèn es una de las formas allotropicas de l'oxigèn.
Constituissent 20,95 % en volum de l'atmosfèra terrèstra (23,2 % en massa), lo dioxigèn es un gas indispensable a gaireben totas las formas de vida actualas, que fornís lo comburent necessari al foncionament de las cellulas (respiracion cellulara). Dins lo mitan aquatic, lo dioxigèn disolgut es tanben necessari a la vida de fòrça espècias. Solas las arcnèas e una partida minoritària de las bacterias (dichas anaerobias), pòdon se passar de dioxigèn. Son la bacterias anaerobias produsent de dioxigèn qu'oxidèron l'atmosfèra primitiva d'en primièr reductrictz, puèi l'enriquissiá en dioxigèn: aquel darrièr es present en abondança dins l'aire dempuèi la Granda Oxidacion, fa gaireben 2,5 miliards d'annadas.
Origina e evolucion del dioxigèn de l'atmosfèra terrèstra
Fòrça ipotèsis existisson per explicar la preséncia de dioxigèn dins l'atmosfèra : Los dos fenomèns existisson, la realitat pòt èsser una combinason dels dos procediments.
Cianobacterias
Fa 4 miliards d'anadas, la Tèrra èra gaireben tota cobèrta d'oceans e son atmosfèra compausada de metan, d'amoniac e de dioxid de carbòni. Las bacterias presentas dins l'ocean utilisavan sonque la fermentacion coma font d'energia, puèi de mutants apareguèron. Èran capables d'utilizar la lutz solara coma font d'energia, lo Dioxid de carbòni coma font de carbòni e o  coma font d'idrogèn. Èra la primièra apreisson de la fotosintèsi. Aqueles organismes autotrofs, es a dire capables de crear los lors nutriments, se generalizèron puèi mutèron, creant atal la primièras cianobacterias fa 3,2 miliard d'annadas. Aquelas utilizavan l'aiga coma font d'idrogèn e rebutavan de l'oxigèn, un poison mortal per totas las autres bacterias anaerobias.
Las bacterias son sempre en competicion per lor desvelopament mas lo fach que las cianobacterias sián capablas de tuar las autras bacterias per emanacion d'oxigèn foguèt un cambiament decisiu. Se pensa que la proliferacion de las cianobacterias dins los oceans permetèt de completament modificar l'atmosfèra. Dins lo meteis temps, de bacterias comencèron a mutar per poder utilizar l'oxigèn coma font d'energia puslèu que la fermentacion. E, l'energia quimica de la molecula d'oxigèn es fòrça mai superiora a çò que se poiriá obténer per fermentacion.
Evolucion del taus de dioxigèn dins l'atmosfèra terrèstra
Lo dioxigèn èra gaireben inexistent dins l'atmosfèra terrèstra abans que las arcnèas e las bacterias se desvelopèron, benlèu fa 3,5 miliars d'annadas. L'oxigèn a l'estat liure aparéis pel primièr còp en quantitat significativa pendent lo paleoproterozoïc (fa entre 2,5 e 1,6 miliars d'annadas). Pendent lo primièr miliard d'anadas, tot l'oxigèn produch per aqueles organismes se combina a de fèrre disolgut dins los oceans per formar de jaces de fèrre ribanats. Quand aqueles poses d'oxigèns son saturats, l'oxigèn libèra comença a èsser relargat dels oczans, fa 2,7 miliards d'annadas. Sa concentracion atenh 10 % de son nivèl actual fa 1,7 miliards d'annadas.
La preséncia d'una granda quantitat de dioxigèn disolgut dins los oceans e dins l'atmosfèra pòt aver menat a l'atudament los organismes anaerobias que vivon alara, pendent la crisi ecologica nomenada la Granda Oxidacion, fa 2,4 miliards d'annadas. Pasmens, la respiracion cellulara utilizant lo dioxigèn permet als organismes aerobias de produire fòrça mai d'ATP que los organismes anaeobias, los ajudant atal a dominar la biosfèra terrèstra.
Dempuèi lo començament del Cambrian fa 540 milions d'annadas, la concentracion d'oxigèn dins l'atmosfèra evoluèt, representant amb lo temps entre 15 % e 30 % de son volum. Cap a la fin del Carbonifèr fa 300 milion d'annadas, lo taus de dioxigèn atmosferic atenht un maxim : repreenta alara 35 % del volum de l'atmosfèra çò que poiriá aver contribuit a la granda talha dels insèctes e dels amfibians de l'epòca. Aquela culminacion de sa proporcion dins l'atmosfèra terrèstra a aquela epòca se deu a l'espandiment massís dels boscs de falguièras gigantas sus la Pangèa, e a l'aclapament progressiu dels produchs organics que venguèron lo jaces de carbon. Las activitats umanas, amb la combustion de 7 miliards de tonas de combustibles fossils cada annada an un fòrç fèble impacte sus la quantitat d'oxigèn liure dins l'atmosfèra. Al ritme actual de la fotosintèsi, caldriá près de 2000 ans per produire la totalitat del dioxigèn present ara dins l'atmosfèra.
Fotosintèsi
Dins la natura, l'oxigèn a l'estat liure se realiza per fotolisi de l'aiga mercéa la fotosintèsi. Segon d'estimacions, las algas verdas e las cianobacterias presentas en mitan marin donan gaireben 70 % de l'oxigèn a l'estat liure produch sus Tèrra, lo rèste essentt produch per las plantas terrèstras. D'autras estimacions afirman que la contribution dels oceans a l'apòrt d'oxigèn atmosferic es mai importante, d'autres encora afirmisson lo contrari, suggerissent que los oceans produson gaireben 45 % de l'oxigèn atmosferic cada annada.
Una formula globala e simplificada tradusent la fotosintèsi s'escriu :
o simplament: dioxid de carbòni + aiga + lutz solar → glucòsa + dioxigèn.
L'evolucion fotolitica de l'oxigèn se produch dins la tilacoïda dels organismes fotosintetics e demanda l'energia de quatre fotons. Fòrça estapas sont complèxas mas lo resultat s'acaba amb la formacion d'un gradient electroquimic mejans la tilacoïda qu'es utilizat per sintetizar l'adenosina trifosfat (ATP) via lo procediment de fotofosforilacion. Lo dioxigèn demorant après l'oxidacion de la molecula d'aiga es largat dins l'atmosfèra.
Respiracion
Lo dioxigèn es essencial dins la respiracion cellulara per totes los organismas aerobias. Las mitocondrias l'utilizan per ajudar a la produccion d'ATP pendent lo procediment de fosforilacion oxidativa. La reaccion modelizant la respiracion aerobia es globalament lo contrari d'aquela modelizant la fotosintèsi e s'escriu de biais simplificat :
C6H12O6 + 6 O2 → 6 CO2 + 6 H2O + <span title="29,849104382287 eV ou 688 336,52 cal(th)·mol⁻¹ ">2 880 kJ · mol -1.
Pels vertebrats, lo dioxigèn difusa mejans las membranas de las cellulas dins las palmons e los globuls roges. L'emoglobina se liga al dioxigèn e provòca un cambiament de color de la proteïna que passa del roge azurejat al roge viu,. D'autres animal n'utilizan pas l'emoglobina pel transpòrt del dioxigèn: los molluscs e d'artropods utilizan l'emocianina alara que las aranèas e los ligombaus utilizan l'emeritrina. Un litre de sang pòt dissòlvre 200 <span title="centimètre">cm 3 de dioxigèn.
Los derivats reactius de l'oxigèn, coma l'ion superoxid e lo peroxid d'idrogèn, son de sosproduchs toxiques del dioxigèn utilizats pels organismes. Pasmens, de partidas del sistèma imunitari dels organismes evoluats produson de peroxid, de superoxid e d'oxigèn singlet per eliminar los micro-organismes envasidors. Los drivats reactius de l'oxigèn jògan tanben un ròtle important dins la responsa ipersensitiva de las plantas contre las atacas patogènas.
Un adult al repaus inala entre 1,8 e 2,4 gramas d'oxigèn per minuta. Aquò equival a mai de sièis miliard de tonas d'oxigèn inaladas per l'umanitat cada annada.
La respiracion aerobia consistís a absorbir lo dioxigèn necessari al catabolisme oxidatiu e a l'apòrt d'energia a las cellulas. Los organismes an una capacitat limitada d'absorptcion, nomenada consomacion maximala d'oxigèn.
La consomacion de dioxigèn es un indici d'activitat cellulara. Aquela remarca es a l'origina d'una caracterizacion de la pollucion biodegradabla d'un escadalh d'aiga, la demanda biologica en oxigèn.
Preséncia dins lo còrs dels vertebrats
Es dins lo sistèma respiratòri que la pression parciala del dioxigèn dins lo còrs d'un vertebrat vivent es la mai nauta. Es mai fèble dins las artèrias, puèi dins los teissuts periferics, e mai encara dins les venas. La pression parciala del dioxigèn es la pression qu'auriá lo dioxigèn s'ocupava sol lo volum considerat.
Estructura geometrica
La molecula es diatomica e la distança mejana entre ambedos atòms es <span title="1,2074 Å">120,74 <span title="picomètre">pm dins son estat fondamental.
Dins sos dos primièrs estats excitats, aquela distança aumenta a <span title="1,2155 Å">121,55 <span title="picomètre">pm dins lo primièr estat e fins a <span title="1,2277 Å">122,77 <span title="picomètre">pm  dins lo segond.