cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Plan del mètro de París
vinheta|Una mapa respectant geograficament la posicion de las estacions e de las linhas ([[Mètro de París|mètro e RER).]] vinheta|Plan indicator luminós d'itineraris dins l'estacion [[Pont de Levallois - Bécon (mètro de París)|Pont de Levallois - Bécon, sus la linha 3.]] Lo plan del mètro de París es un plan representant las linhas e las estacions del mètro de París, en França.
Presentacion
La RATP, qu'espleita lo mètro de París, utiliza mantun tipes de plans pel representar.
Aqueste que figura suls desplegants que distribuís, atal que sus son site web, es un esquèma, donant mai d'importància a las posicions relativas de las estacions las unas amb las autras e a lor situacion sus las linhas qu'a lor posicion geografica reala, tota pertinéncia dins aqueste domeni n'essent çaquelà pas abandonada. Son aparéncia actuala foguèt concebut en 2003 per l'agéncia bdcconseil.
La polissa d'escritura utilizada, coma per tota l'identitat visuala de la RATP, es Parisine, creada per Jean François Porchez.
Parodias e destornaments
En 1999, la RATP afichèt dins lo mètro de fragments de plan dins los quals los noms de las estacions èran remplaçats per d'anagramas, creadas en 1990 per Michelle Grangaud per son libre Stations, sul registre de l'Oulipo.
En 2004, la RATP lancèt una campanha publicitària dins la premsa e en afichatge a l'escasença de l'espandiment de la linha 14 fins a l'estacion Saint-Lazare, dins la quala òm vei un usatgièr téner un plan de pòcha minuscul per rapòrt a sa talha normala, acompanhat del eslogan, jogant atal sus la nocion d'escala.
En 2005, los grafistas associats Antoine e Manuel an repensat lo plan del mètro per la carta Integrala de la RATP, fasent de las linhas del malhum las brancas d'una sòrta d'arbre.
En 2007, dins una òbra entitolada World Democratic Tour e expausada a la CIUP, Pascal Colrat destornèt lo plan del mètro a l'escala de la planisfèri, en remplaçant los noms de las estacions per de toponims del mond entièr, de manièra geograficament coerenta.
Version liura
En junh de 2011, CheckMyMetro, una aplicacion mobila sus iPhone utilizant lo plan editat per la RATP, foguèt interdicha per la justícia per de rasons de non respècte de la proprietat intelectuala. Afin de contornejar aquesta interdiccion, un concors foguèt lançat per crear un novèl plan jos una licéncia liura. L'objectiu èra tanben d'atirar l'atencion dels poders publics sul problèma de la reutilizacion de las donnadas produchas per la RATP a una epoca ont de mai en mai de donnadas obèrtas son disponibles.
Pereruela
Pereruela es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Charles Ledroit
Charles Ledroit (Château-Gontier, 3 de junh de 1818 - ?) foguèt una personalitat de la Comuna de París (1871).
Basús
Basús (Bazus en francés) es una comuna lengadociana del Tolosan, situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la région d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada a 20 km al Nòrd-Èst de Tolosa
Bečva
Bečva es un riu de Chequia qu'es afluent de Morava.
Forman (Dakota del Nòrd)
Forman es una ciutat de l'estat american de Dakota del Nòrd. Sa populacion èra estimada a 504 abitants en 2010. Sa superfícia totala es 1,83 km².
Bečva
Nais del confluent de doas Bečvas, la de Vsetín e la de Rožnov, a Valašské Meziříčí.
Sa longor es de 61,5 km.
Òrdi deus premontrés
thumb|200px|left|Un monge premontrésthumb|200px|Abadia de [[Premontré au sègle XVIII]]L'Òrdi deus Premontrés o Òrdi deus Canonges regulars de Premontré qu'ei un òrdi religiós fondat per Sant Norbert de Xanten en 1120 a Premontré en Picardia orientau (dens l'actuau departament d'Aisne) en bèth seguir la regla de Sant Augustin. Qu'amassan òrdis d'mis, de hemnas o de laïcs dab la dobla mission de contemlacion e d'apostolat auprès deus los hidèus en bèth seguir la devisa de Sant Augustin : sanctitatem et clericatum ("santetat e apostolat"). Per la loa segonda mission qu'an avut, dinc a 1970 lo lor rite : lo Rite Premontrés.
Tunèl del Mont Blanc
Lo tunèl del Mont Blanc es un tunèl rotièr que religa Chamonix-Mont-Blanc, en Nauta Savòia, França, a Courmayeur, en Val d'Aosta, Itàlia. A l'inauguracion en 1965, èra lo tunèl rotièr pus long del monde. Lo tunèl del Mont Blanc es constituït d'una galariá unica de doble sens de circulacion, lo doblament del tunèl previst foguèt pas jamai realizat per de rasons de finançament, e d'oposicion dels ribairòls costat francés, en rason des nosenças degudas a la circulacion intensa dels camions. Lo tunèl permet una reduccion del trajècte entre Chamonix e Aosta de 60 km e mai que mai d'evitar la tancadura ivernala dels passes alpencs facilitant aital los desplaçaments entre França e Itàlia.
Longor del tunèl : 11,6 km de Chamonix a Courmayeur. Altitud de la dintrada costat francés : 1 274 mètres ; costat italian : 1 381 mètres (lo tunèl es pas orizontal mas en forma de V inversat per facilitar l'escolament de las aigas). Passa a l'aplomb exacte de l'agulha de Miègjorn. La nautor interiora del tunèl es de 4,35 m e sa largor de 8 m (dos còps 3,5 m e dos còps 0,5 m de benda laterala).
Òrdi deus premontrés
La loa purmèra abadia que ho donc l'abadia de Premontré, uei transformada en espitau psiquiatric.
Anecdòtas
En Bearn que los premontrés que hon los purmèrs a qui e ho hidada l'empara de la capèra de Nosta Dauna de Sarrança. En Belgica que son a l'origina de l'abadia de Leffe qui ei uèi lo dia ua marca de cervesa de la mei famosas.
Tunèl del Mont Blanc
Après de longas annadas necessàrias a son traucament, lo tunèl foguèt mes en servici lo 19 de julhet de 1965.
A sa dobertura, la gestion del tunèl foguèt desseparada en doas partidas e doas sociétats concessionàrias :
Gòrjas d'Olduvai
Es gòrges d'Olduvai son un des complexes preïstorics més importants de l'Africa de l'Èst. An deishat industries litiques, trobalhes d'animaus e fossils d'ominids d'un periòde d'enter hé 1,8 milions d'annades e 400.000 auans lo Crist. Tamben an dat eth nom a l'Olduvaian, eth periòde des inicis deth paleolitic inferior carateritzat pes industries pauc elaborades.
Situacion geografica e context geologic
Es gòrges d'Olduvai braquen eth vessant ouest dera vath deth Rift, eth planèr deth Serengeti, en eth nòrd de Tanzania e son proches dera termièra kenyana e laguens un airau protegit: l'Airau de Conservacion deth Ngorongoro.
Aguestes gorges son d'un interès arqueologic excepcional per mantunes arrasons:
º  Era preséncia d'un lac a permès en sòns origens ua sedimentacion practicament contunha sus es dus darrièrs milions d'annades e un ancianament format e relatiuaments lèu territori dab plan de trobalhes de fauna atau coma litiques.
º  Era intensa activitat volcanica qu'a emplenat et territori damb tota ua sequencia de nivèus disparièrs de cendres volcaniques qu'es poden datar.
º  Açò finíc pera erosion de tot eth terrenh e a hét qu'es gòrges se crotzen en tot embarrar es nivèus disparièrs deishant que s'i pode arrivar. Era longa sequencia d'Olduvai s'a dividit en quauqu'uns horitzons o beds.
S'eth lòch a sigut considerat coma eth breç dera umanitat, cau pas doblidar qu'es grops umans preïstorics auien demorat probaubaments en plan de regions disparières d'Africa més en Olduvai se doneren ua amassada de factors que permeteren prumèr era conservacion e dempús eth redescorbiment de testimonis directes o indirectes dera sua existencia.
Recerques istoriques
Aguest lòc ei conegut dempús 1911 més es recerques essenciaus s'an hét a partir de 1931 dejós era direccion de Mary e Louis Leakey. En 1959, eth descurbiment d'un crani d'Australopitecus boisei, eth Zijantropus, hec qu'es trabalhs siguessen encara més intenses sus eth terrenh. Aguesti que sigueren contunhes enquia 1973.
D'autes trobalhes an sigut tamben trapades en eth lòc. Enter aguesti es ossi d'OH 7, eth holotipe d'un Homo habilis. Era arqueologia d'Olduvai a sigut descricha per de nombroses publicacions, e enter aguestes, dus publicades jos era direccion de Mary Leakey, una er an 1971pes nivèus I e II e er aute en 1994 pes nivèus III, IV e Maseks.
Cronostratigrafia
Era base dera sequencia a balhat dates més segures que no pas es formacions posteriors: un nivèu de basalt e un nivèu d'arroques dejós deth nivèu I a balhat de donades deth genre d'1,8 milions d'annades auans d'aué ( prova héta damb potassi-argoni).
Era polaritat magnetica des sediments volcanics a balhat es elements cronologics més fisables tàra resta dera sequéncia. Era inversion Brunhes/Matuyama, considerada classicaments coma era termièra enter eth Pleistocèn inferior e mieian e de hé 700.000 milions d'annades ei trapat sonque a partir deth nivèu IV. Era plus grana partida des nivèus II, III e IV son donques de polaritat magnetica inversa. Son trobalhes que sigueren botades en eth lòch pendent eth perióde invers de Matuyama e, totun, es nivèus I e II presenten ua polaritat normal d'enter 1,7 e 1,85 milions d'annades: aguest episodi positiu a arrecebut eth nom d' er eveniment d'Olduvai.
Era fauta de material susceptible de fornir edats radionumeriques a hét qu'es nivèus III, IV e Masek sigan datats per paleomagnetisme e estimacions hétes sus es nivèus de sedimentacion. Es depaus deth nivèu III corresponen ath perióde 1,15 -0,8 milions d'annades e aqueri deth nivèu IV ath perióde 800.000 -600.000 milions d'annades. Es nivèus Masek son d'auans de 400.000milions d'annades pendent qu'es nivèus Ndutu e Naisiusiu, deth Pleistocen superior, son contemporanèus dera formacion dera gòrja peth era medeisha. Ua reinterpretacion nàua des donades paleomagnetiques mos diden qu'es nivèus Maseks poden éster es més ancians e éster laguens deth episodi de polaritat magnetica normal de Jaramillo (1.060.000 -900.000 milions d'annades).
Industries principaus
Es industries trapades en Olduvai aparténhen a tres categories segon Mary Leakey:
º  Er Olduvaian ja desvolopat dividit ath sòn còp en tres sos-grops. Er Olduvaian desvolopat A, limitat ath nivèu II e coma sòn nom indica, considerat coma ua derivacion deth Olduvaian damb mens còdols talhats mes més de proto-bifaces e plan de vertadières bifaces. Er Olduvaian desvolopat B, inscrich ena etapa de cotunhacion: embarra bifaces petites e estranhes més plan de otís esclatats. Se coneish sustot en eth nivèu II. Er Olduvaian desvolopat C a sigut identificat ena part superior deth nivèu IV e comporta ua proporcion creishent de bifaces (7,2%) atau coma de petits otís esclatats.
º  L'Auchelian d'Olduvai ei deth miei deth nivèu II e d'aperaquí 1,3 milions d'annades. Qu'ei, evidentaments, plen de bifaces e achadors que, totun, decreishen en profit d'otís petits e esclatats.
Es principaus materies prumères utilizades en Olduvai son d'arroques volcaniques (basalt, trachyandesita, fonolita, nefelinita ) e qüarsita. Eth gneiss a sigut tamben utilitzat més d'ua forma anecdotica. Aué toti aguesti materials son laguens ua ratlla de 13 quilometres ath torn dera amassada des branques des gòrges d'Olduvai.
Referéncies
º Leakey, L.S.B. (1951), Olduvai Gorge (Tanganyika) - A report on the evolution of the hand-axe culture in Beds I-IV, Cambridge, University Press, 164 p.
Cabildo de Salta
Lo Cabildo de Salta qu'ei un edifici cloniau de la capitala de la província deu medish nom.
Gòrjas d'Olduvai
Referéncies
º Leakey, M.D. (1994), Olduvai Gorge - vol. 5 : Excavations in Beds III, IV and the Masek Beds, 1968-1971, Cambridge, avec la coll. de D.A. Roe, Cambridge University Press, 327 p.
Cabildo de Salta
L'edifici present que ho bastit au sègle XVIII ; que ho la sede de l'autoritat administrativa enter 1626 e 1880 annada qui ho venut e parciaument avalit après.
Gòrjas d'Olduvai
Referéncies
º (en) Phillip V. Tobias, Olduvai Gorge, volume 4: The skulls, endocasts and teeth of Homo habilis, Cambridge University Press, 1991.
Cabildo de Salta
Que ho restaurat en 1945 dab la partcipacion de l'arquitècte Mario Buschiazzo (egaument restaurador de l'Ostau de Tucumán e deu Cabildo de Buenos Aires).
Gòrjas d'Olduvai
Article junhut
º La théorie d'Olduvai
Cabildo de Salta
Uei qu'acessa dus musèu istorics.
Unitat d'Òc
Unitat d'Òc es un movement que fedèra localament en Òlt e Garona e Gironda de militants politics occitans venguts d'orizonts divèrses (PNO, PÒC o independent). A acabat de foncionar dempuèi lo cambiament de sègle.
Gòrjas d'Olduvai
Pàgina web
º  Animation expliquant la formation des dépôts d'Olduvai
Enwan
L'enwan es una lenga edoïda parlada en Nigèria. Per Blench (2019), l'enwan fa partida d'un continuum dialèctal amb l'igwe e lo sasaru.
Localisacion
L'enwan es parlat dins la zòna de govèrn local d'Akoko-Edo de l'Estat d'Edo.
La Chaumeta
La Chaumeta (La Chomette en francés) z-es una comuna auvernhata situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe.
Dracy-lès-Couches
Dracy-lès-Couches es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Geografia
Vilatge viticole.
Village viticole.
Torrescárcela
Torrescárcela es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Dracy-lès-Couches
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Tedirac
Tedirac (Thédirac en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Valhadolid (província)
La província de Valhadolid es una província de Castelha e Leon e de l'Estat espanhòu. Sa capitala es Valhadolid.
Tedirac
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Betton-Bettonet
Betton-Bettonet en arpitan (Betton-Bettonet en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region d' Auvèrnhe Ròse Aups.
Geografia
Betton-Bettonet A situat prèp de Chamoux. Lo marc es verdoyant, los païsatges càmbian harmoniosament segon las estacions.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Virming
Virming es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Cindré
Cindré es una comuna francofòna de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Courmayeur
Courmayeur (Croméyeui en francoprovençal) es una comuna italiana aupenca de la nauta region de la Val d'Aosta. Famosa localitat toristica ivèrnala e estivala dels Aups, sul territòri comunal se tròba la montanha pus nauta d'Itàlia e d'Euròpa centrala, lo Mont Blanc, en comun amb lo territòri limitròf de francés de Chamonix.
Geografia
Situat al pè dem Mont Blanc, es la darrièra vila abans d'arrivar en França pel Tunèl del Mont Blanc (que la religa a Chamonix); es traversat per la Dora Baltea, un flume que nais del jonhent de doas aigas, que caduna travèrsa una de las doas vals accessiblas dempuèi Courmayeur: la  Val Ferret e la Val Veny. Es a aperaquí 27 quilomètres al nòrd-oèst d'Aosta. Es la comuna pus a l'oèst (6 ° 48'03 '' ) de la region de la Val d'Aosta, e la segonda pus granda. Es tanben la sola comuna d'Itàlia d'aver una frontièra a l'encòp amb França e Soïssa, emai que i aja pas de vias de transit menant directament sul territòri soïssa.
L'emboden del Mont de La Saxa, al dessús del masatge du même nom et tanben vesedor dempuèi los masatges d'Entrèves e de La Palud, es considerat coma un dels embodens pus interessants d'Itàlia (8,4 millions de mètres carrats) e es sos observacion per de geològs del mond entièr, mai que mai après la recenta acceleracion de son movement.
Figueruelas
Figueruelas es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Brenelle
Brenelle es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo 28 de mai de 1918, lo 1er Bataillon del 156ème Regiment de Infanterie Francés a combatut los Alemands del 10ème Còs d'Armada. O manca d'òmes e de munitions a pas pas permeses als nòstres Peluts de gardar lo pòble. Cap a 7h00 del matin après una cauda resisténcia los Franceses s'an replegat cap a Ciry-Salsogne e lo molin de Quincampoix. L'enemic a dintrat a Brenelle en gròssas massas en caminant al coide a coide.
Le 28 mai 1918, le 1er Bataillon du 156ème Régiment d'Infanterie Français a combattu les Allemands du 10ème Corps d'Armée. Le manque d'hommes et de munitions n'a pas permis à nos Poilus de garder le village. Vers 7h00 du matin après une chaude résistance les Français se sont repliés vers Ciry-Salsogne et la moulin de Quincampoix. L'ennemi est entré à Brenelle en grosses masses marchant au coude à coude.
Jurnhac
Jurnhac (Jourgnac en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Senta Liurada (Savés)
Senta Liurada (Sainte-Livrade en francés) es ua comuna gascona de Comenge, en Savés, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Jurnhac
Sos abitants s'apelan los Jurnhacauds.
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Jurnhac en Nauta Vinhana
Michelle Bachelet
thumb|250px|Michelle Bachelet en 2013 durant sa campanha electorala Verónica Michelle Bachelet Jeria (Santiago de Chile, 29 de setembre de 1951) es una politiciana chilena. Foguèt presidenta de Chile de 2006 a 2010 & 2014 a 2018.
Senta Liurada (Savés)
Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada en Savés a 32 km a l'Oèst de Tolosa.
Bertés
Bertés (Berthez en francés) es una comuna gascona de Vasadés administrada pr'eu departament de Gironda de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Lo borg, situat sus l'axe Lengon-Granhòs recentament adobat, es quasi au ras d'Auròs e avè pas que quauques bastiments. Dens las annadas 2010, las construccions d'ostaus individuaus an cambiat son aspècte e explican en partida la creishença demografica de la comuna. Dempuèi lo recensament de 1982, la populacion comunala es estada multiplicada per 2,5. La periurbanizacion (que tanben ha créisher la vilòta prèpa) explica aqueth càmbiament rapide.
Toponimia
Per Dauzat e Rostaing, Bertés es probablament derivat deu nom d'òme germanic Berto, damb lo sufixe -ensem.
Bénédicte Boyrie-Fénié dona una atestacion medievala : Bretenx (Ruffatus de ~) (1274). Lo nom aurè donc coneishut una metatèsi (càmbiament de plaça de l'r, benlèu per atraccion deus pichons noms Bèrta o Bertomiu) e l'etimologia serè benlèu lo cognomen Britto o Brittus, associat au sufixe germanic -ingos, remplaçat [après lo sègle XIII] pr'eu sufixe latin -ense(m) (usadura fonetica pui analogia : *Bertencs > *Bertens > Bertés).
Ringeldorf
Ringeldorf en alemannisch (Ringeldorf en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Istòria
Al segond torn de la eleccion presidenciala de 1974, Valéry Giscard de Estaing a reculhit 100 % dels sufragis (48 votz sus 48 sufragis) en aquela comuna. En remerciement, lo nòu president s'a retut a Ringeldorf l'an seguent, la municipalitat a pel continuament rebatejat la siá carrièra principala en lo sieu onor.
Per contra, en 1981, lo president en sortint a pas recebut « que » 46 votz sus 47 sufragis, #çò qu'a valgut dins lo vilatge un article intitulat « #Qu'es l'elector d'esquèrra de Ringledorf ? » En l'edicion del Mond datat del 12 de mai de 1981 (pàg. 9).
Al segond torn de la eleccion presidenciala de 2007, Nicolas Sarkozy i a reculhit lo sieu melhor score amb 95,08 % dels sufragis (58 votz sus 61 exprimits).
Au second tour de l'élection présidentielle de 1974, Valéry Giscard d'Estaing a recueilli 100 % des suffrages (48 voix sur 48 suffrages) dans cette commune. En remerciement, le nouveau président s'est rendu à Ringeldorf l'année suivante, la commune a par la suite rebaptisé sa rue principale en son honneur.
En revanche, en 1981, le président sortant n'a reçu « que » 46 voix sur 47 suffrages, ce qui a valu au village un article intitulé « Qui est l'électeur de gauche de Ringledorf ? » dans l'édition du Monde datée du 12 mai 1981 (p. 9).
Au second tour de l'élection présidentielle de 2007, Nicolas Sarkozy y a recueilli son meilleur score avec 95,08 % des suffrages (58 voix sur 61 exprimés).
Reims-la-Brûlée
Reims-la-Brûlée es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Canton d'Aucun
Eth canton d'Aucun qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha, de Bigòrra e de Lavedan situada dens eth arrondiment d'Argelèrs de Gasòst, eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Eras 10 comunas que son despuish 2015 dens eth canton d'Era Vath deths Gaves (burèu centralizator Argelèrs de Gasòst). 9 comunas que son tanben totas dens era comunautat de comunas deths Pirenèus Vaths deths Gaves (residéncia Argelèrs de Gasòst), despuish 2017; eras autas duas que son dens era CC bearnesa deu País de Nai. Era lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon. Eth canton qu'utiliza eth article pirenenc.
Istòria
Eth canton que's creè pendent la Revolucion. Lo son prumèr nom qu'estó canton d'Asun (caplòc a Arrens puish à Aucun) en 1790, vienut d'Aucun en 1801.
Anboto
right|250px Anboto es una montanha del País Basc situada en Biscaia. Es lo punt culminant del massís del meteis nom. Lo som s'elèva a una altitud de.
Es una mola immensa de calcari recifal compacte de color gris; a de rèstas de coralhs colonials massisses e de grandas cauquilhas d'ustras.
Baishac e Calhau
Baishac e Calhau (Beychac-et-Caillau en francés) es una comuna bordalesa de Guiana administrada per lo departament de Gironda e la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Ricardo Lagos Escobar
Ricardo Lagos Escobar, avocat, economista e òme politic n. 1938 foguèt president de Chile entre 2000 e 2006.
Castèths (Gers)
Castèths (Castex en francés) qu'es ua comuna gascoa, situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat e los Féniés, Castèths que veng deu latin castellum, « castèth hòrt », , shens precision suu nombre (singular o plurau). Segon Negre, Castèths que representa lo gascon castèth « borg fortificat » au singular o au plurau. Se lo nom es au plurau, s'ageish de la pluralitat deus castèths o deus poblants (*los castèths = los abitants de Castèth) ? Pr'aquò, i a ua auta possibilitat e lo plurau qu'es benlèu ua aparéncia : çò qu'escriven dab -ths o -x en francés representa benlèu la prononciacion anciana deu gascon -th, quauquarren com [-tʃ] o [-tj], atirat, avant de disparéisher, per la prononciacion enqüèra viva [-ts] e qu'atau se sauvè. Lo cas que pòt estar diferent deu de Portèths o de Castèths Andòrta, en Gasconha periferica, on l'explicacion pus probabla es un gentilici shens sufixe (*los portèths, *los castèths) qui passè après au toponime.
Sent Partèm
Sent Partèm (Saint-Parthem en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Igwe
L'igwe es una lenga edoïda parlada en Nigèria. Per Blench (2019), l'igwe fa partida d'un continuum dialèctal amb l'enwan e lo sasaru.
Croàcia
Croàcia (en croat Hrvatska) es un país de l'Euròpa Meridionala, dins lei Balcans, es la pàtria dau pòble croat e tanben forma un estat ont lei croats an una plaça preeminenta. Es en riba de la mar Adriatica au sud-oèst e confronta leis estats d'Eslovènia, Ongria, Serbia, Bòsnia e Ercegovina e Montenegro. A una superfícia de 56 542 km2 e una populacion de 4,496,869 estatjants (2004).
La capitala es Zagrèb.
Lo gentilici es croat -a.
Lo Reiaume de Croàcia
Lei pòbles eslaus a l'origina dau pòble croat arribèron dins la region de Drava e de Sava dins lo corrent dau sègle VII. Per se protegir de la menaça avara, acceptèron la senhoriá dei Francs. Au sègle IX, Trpimir I (845-864) utilizèt la rivalitat francobizantina per s'emancipar e venir duc de Croàcia. Puei, Tomislav I (910-928) prenguèt lo títol de rèi en 925 ambé l'acòrd dau papa.
Lei luchas d'influéncia entre catolics e ortodòxs foguèron una menaça importanta per l'estabilitat dau reiaume. Pasmens, lo catolicisme s'impausèt a cha pauc e venguèt un simbòl important de l'identitat croata. Lei rèis de Croàcia deguèron tanben faciar l'expansionisme dei Habsborg lòng de sa frontiera septentrionala e resistir ais ambicions bizantinas e venecianas sus lo litorau. Dins aquò, a la fin dau sègle XI, la mòrt dau rèi Dmitar Zvonimir (1076-1089) entraïnèt una grèva crisi de succession e una intervencion ongresa dins leis afaires croats. Pauc a pauc, leis Ongrés prenguèron lo contraròtle dau país e en 1102, lo rèi d'Ongria Kálman signèt ambé lei Croats leis acòrds dichs Pacta conventa. Donavan la corona croata au rèi d'Ongria segon un sistèma d'union personala. En cambi, leis Ongrés gardavan son autonòmia e seis institucions.
Lo partiment entre Otomans e Habsborg
Lo Reiaume d'Ongria s'afondrèt après la batalha de Mohács e foguèt partejat entre Àustria e l'Empèri Otoman. En Croàcia, lei Turcs capitèron d'ocupar l'èst (Eslavònia) e lo sud dau país mentre que lei tropas dei Habsborg prenguèron lo contraròtle de la region de Zagrèb. Aquela situacion demorèt en plaça fins au sètge de Viena (1683).
Après sa desfacha a l'entorn de la capitala austriana, leis Otomans comencèron de recular e abandonèron lo nòrd d'Eslavònia en 1699 e lo sud en 1718. Enterin, Venècia renforcèt sa preséncia en Dalmàcia. Per protegir la region còntra un retorn dei Turcs, lei Habsborg i creèron una marcha fortificada e organizèron de transferiments de populacions croatas e sèrbas per n'aumentar la populacion. Aquò es a l'origina dei populacions sèrbas de Croàcia.
Durant lei guèrras revolucionàrias, Àustria annexèt Venècia en 1797 e sei territòris croats de Dalmàcia. Après una brèva parentèsi francesa de 1809 a 1813, la totalitat de Croàcia passèt tornarmai sota dominacion austriana en 1814 ambé la desfacha de Napoleon Bonaparte.
L'emergéncia dau nacionalisme croat
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, lo nacionalisme croat faguèt son aparicion e prenguèt rapidament una gròssa importància au sen d'un Empèri Austrian en declin. D'efèct, en març de 1848, la revolucion ongresa foguèt imitada en Croàcia. Pasmens, lei Croats crenhavan leis intencions ongresas e lo governador Josip Jelacić reüniguèt una dieta per defendre lo mantenement de l'Empèri Habsborg. Destituit en junh per lo govèrn centrau que voliá contentar leis Ongrés, Jelacić foguèt restablit dins sei foncions en setembre e lei tropas croatas participèron a la lucha còntra lei liberaus e leis insurgents ongrés.
Après lo compromés austro-ongrés de 1867, Croàcia, franc de Dalmàcia, fasiá partida dau domeni ongrés. Un an pus tard, la remembrança de la guèrra de 1848-1849 permetèt ai Croats de negociar ambé leis Ongrés un estatut d'autonòmia inspirat per lei Pacta conventa de 1102. Lo país gardèt sa dieta, l'usatge de sa lenga e divèrseis institucions coma son sistèma d'educacion ò son sistèma judiciari. Per lei questions comunas ai Croats e ais Ongrés, Croàcia obtenguèt de deputats au sen dau parlament ongrés.
En consequéncia de la politica repressiva de Budapèst, la màger dei nacionalistas croats se raprochèron de seis omològs sèrbes per defendre l'idèa d'un estat gropant totei leis Eslaus dau Sud. Ansin, en 1915, se formèt un « Comitat Iogoslau » que demandèt l'ajuda deis Aliats per s'afranquir dei tutèlas austrianas e ongresas.
Lo Reiaume d'Iogoslavia
Lo Comitat Iogoslau de Londres aguèt un ròtle major dins lei negociacions que permetèron la creacion d'un « Reiaume dei Sèrbes, dei Croats e deis Eslovèns » sota la dinastia Karadordevic. Montenegro jonhèt lo projècte, maugrat l'oposicion de son rèi, e lei tractats de patz de la Premiera Guèrra Mondiala fixèron lei limits dau país.
Pasmens, Sèrbes e Croats s'opausèron rapidament sus l'organizacion d'Iogoslavia. D'efèct, lei Sèrbes, qu'avián luchat victoriosament còntra leis Austrians e lei Otomans, volián crear un estat centralizat a l'entorn de Serbia e demenir lei diferéncias entre lei diferents pòbles dau reiaume. Au contrari, lei Croats èran en favor d'un estat federau eissit de l'associacion liura de plusors nacions distintas. Stjepan Radić e son Partit Païsan Croat defendiguèron aquela posicion e venguèron la premiera fòrça d'oposicion dins lo corrent deis annadas 1920.
En 1929, lo rèi Alexandre I suspendiguèt la constitucion e instaurèt un regime autoritari (subrenomat la « dictatura reiala »). En Croàcia, de movements nacionalistas s'agitèron per demandar mai d'autonòmia e en 1934, lo rèi foguèt assassinat per l'organizacion Ustachi d'Ante Pavelić. Aquò entraïnèt la formacion d'una regéncia que deguèt s'ocupar de la question religiosa, fònt de tensions importantas entre catolics (Croats e Eslovèns) e ortodòxs (Sèrbes). Per exemple, en 1935, la signatura d'un concordat ambé la papautat entraïnèt l'excomunicacion dei deputats sèrbes qu'avián votat lo tèxte per lo clergat ortodòx.
La Segonda Guèrra Mondiala
La Segonda Guèrra Mondiala foguèt un periòde fòrça sorn per Iogoslavia. D'efèct, en causa de sei divisions intèrnas, lo país èra pas lèst a combatre e una temptativa de raprochament ambé lo Reiaume Unit entraïnèt son invasion e sa capitulacion entre lo 6 e lo 17 d'abriu de 1941. Puei, Hitler e Mussolini devesiguèron lo territòri per contentar lei revendicacions dei país vesins, per afeblir Serbia e per formar una Croàcia faissista que son govèrn foguèt fisat a Ante Pavelić.
Pasmens, la reorganizacion dei Balcans per l'Axe foguèt mau acceptada per lei populacions localas, especialament per lei Sèrbes. Rapidament, dos movements de resisténcia se formèron e menèron una guèrra acarnada còntra leis Ustachis e lei fòrças d'ocupacion. Lo premier foguèt fondat dins lo nòrd de Bòsnia per lo coronèu Draza Mihailovic. Dichs Tcheniks, sei combatents èran generalament sèrbes, favorables a la monarquia, anticomunistas e ostils ai Croats. Lo segond movement apareguèt après l'invasion alemanda de l'URSS. Organizat per lo Partit Comunista de Josip Broz Tito, recrutava sensa se preocupar de l'origina etnica de sei partisans. Per complicar mai la situacion, una guèrra civila comencèt entre lei dos corrents de la resisténcia en novembre de 1941.
Aquelei combats destruguèron lo país e causèron la mòrt d'aperaquí 1,7 milions de personas. D'efèct, per privar lei partisans dau sostèn popular, Alemanha, Croàcia e seis aliats generalizèron sensa succès leis execucions massivas de civius e lei destruccions de vilatges. La participacion activa deis Ustachis a la « Solucion Finala » entraïnèt tanben la mòrt d'aperaquí 30,000 judieus, 40,000 Tziganes e un nombre mau conegut de Sèrbes (entre 300,000 e 600,000). Ansin, a la liberacion, de desenaus de miliers de Cheniks collaborators e d'Ustachis foguèron chaplats per lei partisans.
La Federacion d'Iogoslavia
Après la victòria còntra Alemanha, lo prestigi de Tito e una epuracion violenta permetèron la victòria dei comunistas ais eleccions de novembre de 1945. La monarquia foguèt abolida e remplaçada per una federacion de republicas socialistas. La Republica socialista de Croàcia gropava la Croàcia e l'Eslavònia medievalas, Dalmàcia e Istria. Sa populacion èra relativament omogenèa maugrat la preséncia d'una minoritat sèrba (12% de la populacion).
Après la disparicion de Tito, una presidéncia viranta lo remplacèt mai una crisi economica grèva entre 1978 e 1988 minèt lei relacions de solidaritat entre lei republicas. En particular, lei doas republicas pus ricas — Eslovènia e Croàcia — volián redurre sa participacion au budget federau ò demenir leis ajudas destinadas ai republicas pus pauras. En parallèl, Serbia s'engatjèt, sota la direccion de Slobodan Milosevic, sus una politica nacionalista centrada sus la question de Kosova.
En 1990, d'eleccions generalas se debanèron dins totei lei republicas iogoslavas. En Croàcia, aquò permetèt l'instauracion dau multipartisme e l'escrutinh veguèt la victòria dau partit nacionalista Union Democratica Croata (HDZ) de Franco Tudjman. Una constitucion novèla foguèt adoptada en decembre que prevesiá lo drech per Croàcia de quitar la federacion. Aquò inquietèt la minoritat sèrba dau país que proclamèt una region autonòma a l'entorn de la vila de Knin.
Lei guèrras de Iogoslavia e lo periòde Tudjman
Iogoslavia s'afondrèt en 1991 e la question dau partiment de son territòri alimentèt una guèrra civila murtriera durant quatre annadas. En Croàcia, onte la vida politica foguèt dominada per Franco Tudjman fins a 1999, aquò entraïnèt de destruccions importantas dins lei regions centralas e orientalas, una expulsion d'una importanta partida de la minoritat sèrba e l'independéncia dau país dins lei limits de la RS de Croàcia.
Lo govèrn croat capitèt d'organizar una armada nacionala a partir dei milícias croatas, dei fòrças de polícia e de militars raliats. En aost de 1991, aquò permetèt d'arrestar la progression dei Sèrbes qu'avián ocupat l'Eslavònia Orientala e plusors regions centralas (Banija e Krajina). Pasmens, a partir de 1992, lo còr dau conflicte se desplacèt en Bòsnia onte la question dau partiment territòriau èra encara pus complèxa. Croàcia capitèt d'i ocupar lo quart sud poblat de Croats e s'alièt ambé lei Musulmans còntra lei Sèrbes.
Leis atrocitats dei guèrras de Iogoslavia (netejatge etnic, bombardaments de civius... etc.) entraïnèron rapidament d'intervencions estrangieras. Inicialament pauc eficaças, comencèron d'afeblir Serbia a partir de 1993 ambé l'adopcion d'un embarg totau per lei Nacions Unidas. Puei, en 1995, après l'execucion de plusors miliers d'abitants de Srebrenica per de milícias sèrbas, l'OTAN intervenguèt dirèctament dins lei combats. En Croàcia, aquò permetèt a l'armada nacionala de reconquistar tot lo territòri de la RS de Croàcia e entraïnèt la desfacha dei Sèrbes. Aperaquí 25,000 personas èran estadas per lei combats, principalament durant la premiera annada de la guèrra. 200,000 Sèrbes foguèron tanben expulsats dau país.
Après la guèrra, Franco Tudjman foguèt tornat elegir a la presidéncia en 1997 e gardèt lo poder fins a sa mòrt dos ans pus tard. Fòrça autoritària, sa politica interiora entraïnèt l'emergéncia d'una oposicion democratica. Regardant leis afaires estrangiers, mantenguèt son país dins lo camp occidentau e comencèt de preparar l'adesion a l'Union Europèa.
Lo periòde Mesić
De 2000 a 2010, la vida politica e l'evolucion de Croàcia foguèron dominadas per lo president Stjepan Mesić. Sòci dau HDZ aguent romput ambé Franco Tudjman a prepaus de la politica bosniaca, capitèt de democratizar lo país, de reglar la question malaisada de l'eiretatge politic de son predecessor e d'obtenir l'adesion croata a l'Union Europèa.
D'efèct, Mesić deguèt compausar amb un païsatge politic complèx marcat per leis annadas de guèrra. Ansin, se son premier cap dau govèrn èra eissit d'un partit de senèstra, leis enquistas dau Tribunau Penau Internacionala per l'èx-Iogoslavia (TPIY) còntra plusors generaus croats entraïnèron una victòria dau HDZ en 2003. Pasmens, assumissent leis atrocitats de la guèrra de 1991-1995, acceptèt de presentar d'excusas oficialas a Serbia e retirèt mai d'un generau de l'armada. Aquò li permetèt de depausar la candidatura oficiala dau país a l'UE en 2003. Puei, una cooperacion ambé lo TPIY li permetèt de far avançar aqueu projècte e d'assegurar l'ancoratge de Croàcia au blòt occidentau (adesion a l'OTAN en 2009).
Croàcia dempuei 2010
Stjepan Mesić laissèt la presidéncia au sociau-democrata Ivo Josipović en 2010. En revènge, lo govèrn foguèt dirigit per Jadranka Kosor (HDZ) e la drecha fins a 2011. Aqueu periòde foguèt marcat per l'adesion a l'Union Europèa que foguèt aprovada per referendum e venguèt efectiva lo 1 de julhet de 2013. En 2015, Kolinda Grabar-Kitarović (HDZ) venguèt presidenta.
Ringendorf
Ringendorf en alemannisch (Ringendorf en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Perilla de Castro
Perilla de Castro es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Interlingue
Interlingue o occidental (nomenat aital entre 1922 e 1947) es una lenga artificiala creada per Edgar von Wahl, un dels primièrs esperantistas. Von Wahl nasquèt a Tallinn, uèi Estònia e alavetz província de l'Empèri Rus, dins una familha de lenga alemanda. Aviá, coma se pòt veire, de bons motius per èsser un dels precursors de l'esperanto, e los sieus conselhs foguèron seguits per Zamenhof. Sens formacion academica especifica, aviá instint lingüistic.
Oficièr de la marina de guèrra, optèt pel partit zarista en la Revolucion de 1917. Après lo trionf dels soviets, s'exilièt en França, en cambiant lo sieu nom de familha en De Wahl.
Començaments
Las activitats de l'idiòma e los sieus usatgièrs pòdon se veire a travèrs de la revista Cosmoglotta, la que se comencèt a publicar en 1922 a Tallinn, Estònia jol nom de Kosmoglott. La lenga que de Wahl anoncièt aquel an èra lo produch d'ans d'experiéncias personalas jol nom d'auli (de "lenga auxiliar" en anglés, auxiliary language), la qu'usèt entre 1906 e 1921 e se ganhèt lo subernòm de "proto-occidental". Pendent lo desvolopament de l'idiòma de Wahl expliquèt lo sieu enfoc en una carta a un conegut, lo Baron de Orczy, escricha en auli:
De Wahl s'escriguèt tanben sovent amb lo matematic italian e creador del Latino sine flexione, Guiseppe Peano, e foguèt apreciat per la siá seleccion de vocabulari internacional, en escrivent que:
Estancament e resorgiment
thumb|Nombre 326 de Cosmoglotta entath periòde de gèr en deseme de 2020. Encara que la migracion de tantes usatgièrs al interlingua aviá afeblit grèvament al interlingue, la consecutiva casuda de l'activitat foguèt graduala e se produsiguèt pendent decènnis. Cosmoglotta B quitèc de publicar-se dempús de 1950 e era frequéncia de Cosmoglotta A comencèc a amendrir gradualment: un còp cada dus mesi dempús de 1952 e dempús un còp per trimèstre dempús de 1963. Auti bulletins en interlingue contunhèren d'aparéisher pendent aguest temps, coma Cive del Munde (Soïssa), Voce de Praha (Checoslovaquia), Sved Interlinguist (Suècia), International Memorandum (el Règne Unit), Interlinguistic Novas (França), Jurnale Scolari International (França), Bulletine Pedagogic International (França), Super li Frontieras (França), Interlingue-Postillon (1958, Alemanha), Novas de Oriente (1958, el Japon), Amicitie european (1959, Soïssa), Teorie e practica (Soïssa-Checoslovaquia, 1967), i Novas in Interlingue (Checoslovaquia, 1971). Barandovská-Frank crei que la diminucion de l'interès en Occidental-Interlingue se produsiguèt en ensems amb lo vielhiment de la generacion que primièr se sentiguèt atracha per autres idiòmas planificats (tradusits de l'esperanto):
L'activitat en lo interlingue atenguèt lo sieu ponch mai bas pendent lo decènni de 1980 e de principis de la de 1990, quand la publicacion de Cosmoglotta va cessar pendent qualques ans. Del temps que lo numèro 269 se publiquèt en 1972 après publicar un còp per sason entre 1963, lo numèro 289 s'atenguèt pas fins a l'estiu de 2000 per una mejana de mens d'un numèro per an. Segon Harlow, "en 1985, lo darrièr periodic d'Occidental, Cosmoglotta, quitèt de se publicar, e se sona que lo sieu editor, lo Sr. Adrian Pilgrim, Descriguèt a l'occidental coma un 'idiòma mòrt'". Un decènni mai tard, un documentari en 1994 per Steve Hawley e Steyger sus idiòmas planificats presentèt al parlant del interlingue Donald Gasper coma "un dels darrièrs parlants que demoravan de l'idiòma occidental".
Coma foguèt lo cas d'autres idiòmas planificats, l'arribada d'Internet estimulèt la renaissença de l'occidental. L'an 1999 se fondèt lo primièr Yahoo! Group En occidental, Cosmoglotta aviá començat a publicar de manièra intermitent nauament e l'idiòma se convertiguèt en un tèma de discussion en la literatura sus idiòmas auxiliars. Un exemple es The Esperanto Book publicat en 1995 per Harlow, qual escriguèt que l'occidental aviá una enfasi intencional en las formas europèas e que qualqu'uns de los sieus principals seguidors adoptèron una filosofia eurocèntrica, la que causa pòt aver empachat la siá difusion. Aital e tot, l'opinion opausada èra tanben comuna en la comunitat e l'occidental ganhèt adeptes en fòrça nacions, compresas las nacions asiaticas. Lo 2004 s'aprovèt una Wikipedia en interlingue. En los darrièrs ans se son represes las reünions oficialas de parlantas de l'idiòma: una en Ulm en 2013, una autra a Munic en 2014 amb tres participantas[101] e una tresena en Ulm l'an seguent amb cinc.
Era literatura en occidental a coneishut un resorgiment tre er an 2021, damb naui libres publicadi en occidentau, tant originaus coma traduccions, escriti ena sua majoritat peth occidentalista Vicente Costalago. Ei eth cas de Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas, Antologie hispan e Fabules, racontas e mites. Eth madeish autor publiquèc Li tresor de Fluvglant e Antologie de poesie europan en 2022. En generau, es sues òbres an estat arrecebudes damb cèrt entosiasme peth public.
Literatura
La majoritat dels tèxtes literaris en occidental, tant originales coma tradusits, son estats publicats en Cosmoglotta. Autres tèxtes son estats publicats en la revista Helvetia, e d'autras, en mendre quantitat, coma libres.
Broussey-en-Blois
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Raja (omonimia)
Una raja pòt èsser :
La Verrie
La Verrie es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Nòtas
<references group="N"/>
Ávila (província)
La província d'Ávila es una província de Castelha e Leon en Espanha. Sa capitala es Ávila.
Traspinedo
Traspinedo es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Batalha de Hattin
thumb|right|Representacion de la batalha dins un manuscrit dau sègle XIII.
Lo combat foguèt entraïnat per l'aumentacion dei tensions entre Jerusalèm e Saladin dempuei la mòrt dau rèi Baudoïn IV (1174-1185). Maugrat de divisions intèrnas importantas, lo rèi Gui de Lusinhan capitèt d'unificar lei fòrças deis estats crosats per atacar Saladin qu'esperèt son adversari au sud-oèst dau Lac de Tiberiàs. Avans lo combat, preparèt la region en empoisonant lei fònts ò en incendiant la vegetacion. Ansin, lei Crosats aguèron de dificultats per s'avitalhar. Alassats, organizèron una posicion defensiva onte foguèron atacats per lei tropas de Saladin. I opausèron una viva resisténcia mai foguèron finalament obligadas de capitular franc d'un còrs de cavalariá dirigit per Ramon III de Tripòls que poguèt rompre l'enceuclament per s'escapar.
La batalha s'acabèt per una victòria majora de Saladin. D'efiech, en despiech de pèrdas importantas fòrça importantas dins son armada, anientèt la màger part dei fòrças militaras dau Reiaume de Jerusalèm e poguèt ne'n començar la conquista sistematica. En particular, poguèt prendre Beirot (6 d'aost), Ascalon (4 de setembre), Gaza (5 de setembre) e Jerusalèm (2 d'octòbre). Pasmens, lo pòrt de Tir li resistiguèt permetent l'arribada de la Tresena Crosada.
Teissiu
Teissiu (Teyssieu en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Espècia menaçada
thumb|right|Simbòl « en perilh » de la [[lista roja de l'UICN|lista roja de l'Union internacionala per la conservacion de la natura.]]
Una espècia menaçada ò espècia en perilh es una espècia animala ò vegetala aguent un risc averat de disparicion a tèrme cort ò mejan. Lei critèris permetent de'n establir la lista pòdon variar e existís donc de classificacions nombrosas adaptadas ai nivèus internacionau, nacionau e locau. Dos sistèmas son pasmens mondialament reconeguts e utilizats :
Istòria
thumb|right|Estats aguent ratificat la convencion CITES en [[2010.]]
Tre la fin dau sègle XIX, de naturalistas s'interessèron a l'estudi deis espècias disparegudas a l'escala regionala coma, per exemple, James Edmund Harting (1841-1928) que mencionèt en 1880 lei cas dau lop e de l'ors dins leis Illas Britanicas. Pasmens, l'idèa de'n defenir una lista mondiala apareguèt pas avans 1949. Foguèt l'òbra de l'Union internacionala per la conservacion de la natura (UICN), organizacion fondada en 1948 per protegir la natura en gropant estats e ONG. Comportava 14 mamifèrs e 13 aucèus e lo nombre d'espècias i figurant aumentèt lentament. En 1958, solament 26 mamifèrs i èran inscrichs.
Per faciar aqueu limit, lo president dau Comitat per la sauvagàrdia deis espècias (CSE), lo coronèu Leofric Boyle (1899-1999), prepausèt en 1959 una classificacion ont èra atribuït a cada espècia un estat de conservacion definissent lo nivèu de dangier relatiu a sa subrevida. Cinc ans pus tard, en 1964, aquò menèt a la creacion de la lista roja deis espècias menaçadas que foguèt establida a partir dei donadas dau CSE publicadas per l'UICN. Aquela lista es uei un otís fòrça utilizat per descriure l'estat de la fauna e de la flòra regionala e mondiala en prepausant un inventari exaustiu dins mai d'un domeni. Referéncia majora, es mesa a jorn per un consòrci gropant l'UICN, lo CSE e d'organizacions coma la Zoological Society of London, BirdLife, la WWF ò Ocean Conservancy.
Dins aquò, la lista roja a ges de caractèr juridic e permet pas de luchar còntra lei causas de la disparicion deis espècias. La definicion d'un tau quadre es definit per la Convencion sus lo comèrci internacionau deis espècias de fauna e de flòra fèras menaçadas d'extinction (CITES) que foguèt adoptada per 80 estats reünits en 1973 a Washington. Eissit de la comprenença de la menaça representada per l'òme, aqueu tèxte a per objectius de regular lo comèrci deis espècias menaçadas e d'empedir sa subresplecha. De mai, de linhas de conduchas son prepausats per assegurar la proteccion deis espècias menaçadas e tres annèxs permetèron de'n establir una lista oficiala. En 2016, 183 estats avián signat aqueu tractat.
Principis generaus
La lista roja de l'UICN es un sistèma d'evaluacion exaustiva de totei leis espècias conegudas. Per aquò, un dei sèt estatuts de conservacion es atribuït a cada espècia. Permet d'evaluar l'amplor dau risc d'extinction de l'espècia a un instant donat.