cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Carta 08
Un dels autors de la carta, Liu Xiaobo, a recebut en 2010 lo Prèmi Nobel de la Patz.
Angela Orebaugh
Angela D. Orebaugh (1973) es una expèrta en seguretat e entrepreneira americana, especialista del mond de la cibertecnologia.
Muíños
Muíños es un municipi de la província espanhòla d'Ourense e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Pont-sur-Yonne
Demografia
.
Nòtas
<references group=N/>
Amancy
Amanci en arpitan (Amancy en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Geografia
Amancy est une commune située dans la vallée de l'Arve, juste au-dessous de la ville de La Roche-sur-Foron.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Se supausa #qu'una guèrra (Cesar contra las Gaulois/celte allobroges) i auriá #aver luòc a Amanticus. Cesar I auriá vencut.
On suppose qu'une guerre (Cesar contre les Gaulois/celte allobroges) aurait eu lieu à Amanticus. Cesar aurait vaincu.
Elie Wiesel
Eliezer Wiesel, dich Elie Wiesel, nascut lo 30 de setembre de 1928 a Sighetu Marmației (Romania) e mòrt lo 2 de julhet de 2016 a Nòva York (Estats Units d'America), es un escrivan e filosòf american.
Eissit d'una familha josièva ortodòxa e assidica ongresa e de lengas francesa, ebraïca, yiddish e anglesa, consacra una partida de son òbra a l'estudi de la Shoah, que se'n salvèt.
Grand crotz de la Legion d'Onor e comandaire de l'òrdre de l'Empèri britanic, avent recebut als Estats Units d'America la medalha d'aur del Congrés e la medalha presidenciala de la Libertat, fach doctor honoris causa per mai de cent universitats coma per exemple Harvard, Yale, Stanford, Cambridge, Princeton, Columbia, l'École normale supérieure, Oxford, la Sorbona e l'universitat ebraïca de Jerusalèm, recebèt lo Prèmi Nobèl de la patz en 1986.
Son libre La Nuèch domerèt sus la lista de las melhoras ventas del New York Times, The New York Times bestseller list, pendent nòu setmanas de contunh.
Biografia
esquèrra|vinheta|Sighet - L'ostal natal, ara ostal de remembre d'Elie Wiesel. Elie Wiesel a una enfança paura, mas benastruca, , a Sighet, dins la region de Maramureş (Romania) d'en primièr estalivada per la guèrra. Mas en mai de 1944, a 15 ans, coma totes los Josieus de la zona ongresa de Transilvània, es deportat amb sa familha pels nazis a Auschwitz-Birkenau, puèi Buchenwald. I perdrèt sa maire e una de sas tres sòrres, e tanben son paire malaut, amb que passèt tot son temps en deportacion. Lo recit d'aquela captivitat (d'una veracitat discutida) se legís dins La Nuèch. Las doas autras sòrres d'Elie Wiesel, Hilda e Bea, tanben desportadas, subrevisquèron Liberat pels Estatsunians en abril de 1945 arriba a Écouis dins un luòc de transit e passa un desen d'ans en França, a París, ont fa d'estudis de filosofia a la Sorbona. Apatrida, escriu lo quotidian israelian Yediot Aharonot, çò que li permet de percorir lo mond e d'encontrar d'importantas personnalitats, d'artistas, de filosòfs, e de caps d'Estat; ven amic de Francés Mauriac e Golda Meir. vinheta|Elie Wiesel (7n òme jagut sul 2d reng anant cap al bas) pendent la liberacion del camp de Buchenwald. A trente ans, comença a descriure son experiéncia concentracionària, de testimoniar per las victimas de la Shoah. Atal comença una longa òbra literària. En mai d'una quinzena de romans, Elie Wiesel es l'autor de quatre pèças de teatre, fòrça ensags tractant de subjèctes d'actualitat, de judaïsme (amb per exemple la seriá de la Celebracions : assidica, biblica, talmudica, profetica), lo ligam entre totas aquelas òbras se plaçant dins la defensa de la Memòria. Mai qu'un romancièr, un dramaturg o un essagista, Elie Wiesel se definís d'en primièr coma un contaire.
Vengut ciutadan american en 1963, obten una cadièra en sciéncias umanas a l'universitat de Boston. Entre autres sostenguèt la causa dels Josieus d'Union sovietica.
Se maridèt en 1969, a l'edat de 41 ans, dins la Vièlha Vila de Jerusalèm, amb Marion Erster Rose,. Lo mariadatge foguèt celebrat pel rabin Saul Lieberman. Aguèron un filh, Elisha qu'aguèt 2 enfants, Elijah e Shira.
Fondèt en 1980 lo conselh de l'Olocaust american, e denóncia cinc ans mai tard la visita de Reagan al cimentèri militar alemand de Bitburg.
Testimòni al procés Klaus Barbie que se debanèt a Lion de l'11 de mai al 4 de julhet de 1987, inaugurèt lo Centre d'histoire de la résistance et de la déportation lo 15 d'octobre de 1992.
Pendent l'inauguracion del musèu del Memorial de l'Olocaust dels Estats-Units d'America a Washington, lo 22 d'abril de 1993, ensag de sensibilizar lo president dels EUA Bill Clinton a la guèrra de Bòsnia e Ercegovina disent : " Soi anat en ex-Igoslavia. Sénher President, pòdi pas lo dire pas: devèm far quicòm per arrestar lo chaple! " Lo 16 d'abril de 1993, l'Organizacion de las Nacions Unidas avián adoptat la résolucion 819 al subjècte de la mesa en zona de seguretat de la vila de Srebrenica, abitada subretot per una populacion musulma e qu'èra assetjada per las fòrças serbas de Bosnia menadas pel general Ratko Mladić. Lo chaple de Srebrenica se debanarà dos ans mai tard, en julhet de 1995.
Presidèt, a partir de sa creacion en 1993, l'Acadèmia universala d laes Culturas. Recebèt, en 2005, lo Prèmi Lutz e vertat per son accion en favor dels Drechs de l'Òme e del pòble tibetan.
Sas òbras tanben recebèt fòrça prèmis literaris.
Gigondàs
Gigondaç (Gigondas en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Elie Wiesel
Biografia
Lo 12 de març de 2003, escrich dins lo San Francisco Chronicle: " Pasmens se soi opsat a la guèrra, soi favorable a una intervencion quand pas cap d'autra opcion es possibla, a causa dels bescontorns de Saddam Hussein e de sa procrastinacion ". Elie Wiesel afirma creire Colin Powell — " un grand soldat es un òme qu'ama pas la guèrra " — quand afirma que l'armada iraquiana ten d'armas de destruccion massissas. Enseguida regretèt aquela presa de posicion.
En 2010, publiquèt Rashi, esbòç d'un retrach (en març) e son quinzen roman, Ostatge (en agos). En decembre 2010, donèt un concèrt a Nòva York, Memories and Melodies of my Childhood, enregistrat sus DVD.
En 2011, subiguèt una operacion de còr obèrt, e conta son caminament après son operacion dins Còr obèrt.
Lo meteis an, prenguèt lo cap del conselh d'administracion d'Elad, un grop de colons israelians de drecha extrèma droite gerissent un pargue arqueologic situat al còr del quartièr palestinian de Silwan a Jerusalèm. Lo journalista Benjamin Barthe indica : Se l'adesion d'Elie Wiesel a aquela entrepresa es pas una surpresa, a causa de son oposicion fèra a tot partatge de Jerusalèm, pasmens son gèst provoquèt la consternacion dins los cercles pacifistas israelians, persuadits que la judaïzacion de Jerusalèm Èst constituís una bomba de retard ". Elie Wiesel se defend afirmant: "Jamai me mèscli de politica interiora d'Israèl. Solas las excavacions arqueologicas m'interessan". }}.
Moriguèt a Manhattan, lo dissabte 2 de julhet de 2016, à l'edat de 87 ans. ,, , , , , , , ,.
Las funeralhas d'Elie Wiesel se debanèron dins sa sinagòga, la Fifth Avenue Synagogue, sinagòga ortodòxa, dins l'Upper East Side de Manhattan, lo dimenge 3 de julhet de 2016, en preséncia de gaireban 150 personas, amb sa familha, sos amids, de membres de sa fondacion e de caps de la comunautat josieva, , , ,.
Es interrat, après la ceremonia religiosa, al cimentèri de Sharon Gardens, a Valhalla, Comtat de Westchester, Nòva York.
Recompensas e omenatges
Recebèt en 1984 en França de la Legion d'Onor, e venguèt Grand oficièr de la Legion d'onor en 1990 , puèi Grand Crotz en 2001.
Es titulari de la medalha d'aur del congrés dels Estats Units d'America en 1986.
Tanben en 1986 recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz e en 1998, foguèt nomenat « Messatgièr de la patz » de las Nacions unidas.
En 2006, foguèt fach Cavalièr comandaire onorari de l'Òrdre de l'Empèri britanic (KBE).
En 2016, foguèt nomenat Ciutadan d'onor de Jerusalèm.
Veracitat autobiografica
Segon l'escrivan Michaël de Saint-Cheron, Elie Wiesel foguèt criticat per de " personas incalificablas que cercan non pas a solhar mas a demolir l'estatua morala "  qu'incarna, e que torna sus la realitat de sa deportacion. De fach, un subrevivent josieu de la Shoah, Miklos Grüner, un istorian engatjat contra negationista, Pierre Vidal-Naquet, un ancien resistant, Claude Lanzmann, tornèron sus las paraulas d'Élie Wiesel :
Instrumentalizacion de la Shoah
Dins son obratge L'Industria de l'Olocaust, Norman G. Finkelstein repròcha a Elie Wiesel d'instrumentalizar l'Olocaust nazi per defendre, entre autre, la politica israeliana.
Alain Gresh, el,  qualifica Wiesel d' " impostor moral que meritariá un tractament diferent dins los medias ": li repròcha sas posicions sul conflicte israelo-palestinian e sus la question del l'estatut de Jerusalèm, sa crida a la tortura del financièr Bernard Madoff a qui aviá plaçat una partida de sa fortuna, e son discors " adreçat lo 25 d'octobre de 2009 a 6000 crestians sionistats adèptes del pastor John Hagee, un òme qu'a de paraulas omofòbas, mas tanben negacionistas e antisemitas ", e aquò per de rasons financièras.
De cercles pacifistas israelians li repròchan de sosténer l' " espurgament etnic de Palestina " presidant la Fondacion de la ciutat de David, una organizacion non governamentala avent per tòca d' "enforçar lo ligam del pòble josieu de Jerusalèm " pel torisme, l'educacion, las excavacions arqueologicas e l'acquisicion de logtjaments a Jerusalèm.
Dins son autobiografia titulada Ièu, Asimov, l'autor de sciénciaficcion Isaac Asimov critica severament Elie Wiesel eur son filosemitisme e son instrumentalizacion de la Shoah.
Publicada en yiddish
Wiesel escriguèt fòrça articles dins de jornals en yiddish, non publicats en volums. Unes foguèron traduchs e présentats dins d'ensags sus son òbra.
Publicadas en francés
Elie Wiesel tanben participèt non pas a la redaccion de libres mas a lor enriquiment acordant a l'autor un long entreten : D'ensags sus Elie Wiesel contenon d'entretens e/o de tèxtes inedits d'Elie Wiesel :
Publicada en angles
Amb exacte equivalent en francés : Sens equivalent en francés: Amb mai o mens d'equivalent en francés:
Sindròm de Stendhal
vignette|200px|right|thumb|Stendhal, per Johan Olaf Sodemark (1840).
Lo sindròm de Stendhal, apelat maitot " sindròm de Florença ", es una malaudia psicosomatica qui provòca de las acceleracions dau ritme cardiac, daus vertiges, de las sufocacions veire de las allucinacions chas quauqu'unas personas exposadas a una subrecharja d’obras d’art1. Queu sindròm, pro rare, fai partida de çò que podem apelar los trobles dau viatge o sindròms dau viatjaire.
Origina
200px|right|thumb|Florença e lo flume [[Arno (flume)|Arno au niveu daus Officis, dau Ponte Vecchio e dau corridor de Vasari.]]
Rosselhon
thumb|right|Localizacion de Rosselhon dins lo departament dels [[Pirenèus Orientals]]
Rosselhon (Rosselló en catalan) es una comarca catalana situada al sud de França. Perpinhan, la vila mai importanta e capitala, es tanben la vila pus importanta de Catalonha Nòrd.
Rombies-et-Marchipont
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comté
Lo Comté es un formatge francés de la region de Franca Comtat. Beneficia d'una AOC dempuèi 1952, l'afinatge es de 4 mes minimum. Una nòta sus 20 es donat a tot los formatges, de 15 a 20 an una benda verda « Comté extra », una nòta de 12 a 15, una benda bruna « Comté » e los autres an pas l'apellacion Comté. Lo gost a una nòta maximum de 9, la pasta 5, l'obertura 3.5, lo crostage 1.5 e la forma 1.
Nogueira de Ramuín
Nogueira de Ramuín es un municipi de la província espanhòla d'Ourense e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Perquia
Perquia (Perquie  en francés) qu'ei ua comuna occitana de gascona. Administrativament, qu'ei dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània,
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [per'ki]. Bénédicte Boyrie-Fénié que cita ua fòrma anciana Perquie (mapa de 1714).
Bénédicte Boyrie-Fénié qu'explica Perquia ei ua alteracion deu gascon parquia, « cort d'ostau, cort (de la poralha) », mot trobat dens lo diccionari Palai, p. 730. Aquera parròquia deu Marsan qu'estó creada tard près d'ua abadia benedictina que recebó tèrras de l'avesque d'Aira.
Oliulas
thumb|200px|left|Cap de la mairia d'Oliulas ambé l'escut de la vila
Oliulas (Ollioules en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Fai partida de la Metropòli de Tolon Provença Mediterranèa.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Lo site protoistoric (ca sègle -IV) dei Cortinas, a Oliulas, es un dei abitats mai ancians dins la region Tolonenca.
Dana Randall
Dana Randall (Queens, Nòva York, 28 de novembre de 1966) es una matematiciana e informaticiana americana. Es actualament professora d'informatica teorica a l'Universitat de Georgia Tech e son domeni d'especializacion se situa dins l'analisi dels algoritmes per tal de comptabilizar los problèmas en utilizar las cadenas de Markov. Una de sas contribucions principalas dins aqueste airal es un teorèma de descomposition qu'analisa las cadenas de Markov. Sa sòrre ainada es la fisiciana Lisa Randall.
Plais de Benjes
Un plais de Benjes es una formacion vegetala que serv per separar dos espacis de terren, facha de branchas de bòscs mòrt. 'La serv d'abric a la fauna que las dejeccions plenas de granas ne'n faràn un plais nuòu.
Qu'es 'na tecnica descricha per lo quite Hermann Benjes, un ecològ alemand (1937-2007), a la fin de l'annadas 1980.
Gamma Leonis
Gamma Leonis (γ Leo o γ Leonis), coneguda tradicionalament coma Algieba o Al Gieba, es una estela binària de la constellacion del Leon.
Art de l'Ancian Empèri egipcian
L'art de l'Ancian Empèri egipcian que bastí las fondacion de l'art egipcian per los sègles seguents au medish temps qu'illustra las evolucions politicas d'aqueth periòde istoric (dab generalizacion au nòbles e aus notables de l'accès a l'art, a l'origina exclusivament accessible au sol faraon).
Veuilly-la-Poterie
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Centolh V de Bearn
thumb|200px|left|Portan de Santa Fe de Morlans100px|right|thumb|Escut de Centolh V de Bearnright|thumb|200px|Vath de la Tena on Centolh V e's morí durant la reconquesta d'[[Òsca]]Centolh V de Bearn, tanben conegut com Centolh lo Joen, que ho un vescomte de Bearn enter 1058 e 1090. Qu'èra l'arrèrhilh e lo successor de Centolh IV de Bearn (lo vielh), e lo hilh de Gaston III de Bearn, mort en 1053. Durant lo son regnat qu'ahortí l'autonomia de Bearn de cap au poder aquitan, que mantiengó de bonas relacions dab lo Sant Sièti, qu'ajudè Aragon dens la soa reconquista e sustot, que promulguè ua Carta de poblacion per Auloron qui ho a l'origina deu Fòr d'Auloron e donc deus Fòrs de Bearn.
Que comencè la bastida de la glèisa romanica de Santa Fe de Morlans.
Melhan
Pòden har tanben ua confusion énter Milhan, comuna francesa d', en Vasadés, e los Melhan.
Oímbra
Oímbra es un municipi de la província espanhòla d'Ourense e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Comunautat de comunas de las Bastidas de Lomanha
La  qu'ei ua comunautat de comunas francesa, situada dens le departament de Gers. Lo n° SIREN qu'ei 200034726.
Istòria
La comunautat de comunas de las Bastidas de Lomanha que's fondè lo 1èr de gèr de 2013 en agropar la Comunautat de comunas de Terride-Arcadèche (nom qui sembla francés), la Comunautat de comunas Bastidas deu Vath d'Arrats e la Comunautat de comunas Còr de Lomanha.
Composicion
thumb|290px|center|
Pachuca de Soto
Pachuca de Soto o Pachuca (en nahuatl Pachyohcan) es la capitala de l'Estat mexican d'Hidalgo. Sa populacion, en 2010, èra de 267 856 abitants.
Saint-Maurice-d'Ételan
Saint-Maurice-d'Ételan es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Geografia
La municipalitat de Sant-Maurici-de Ételan a situat entre lo Havre e Roan sus la départementale D281, près de las municipalitats de La nòstra-Madama-de-Gravenchon.
Lo vilatge se niche al centre de la primièra sivella de la Seine e domina una vasta plana alluvionaire, lo "Marais".
La municipalitat fa partida del Parc natural regional de las Sivelles de la Seine normande.
La commune de Saint-Maurice-d'Ételan est située entre le Havre et Rouen sur la départementale D281, à proximité de la communes de Notre-Dame-de-Gravenchon.
Le village se niche au centre de la première boucle de la Seine et domine une vaste plaine alluvionaire, le "Marais".
La commune fait partie du Parc naturel régional des Boucles de la Seine normande.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
S'i reconeis l'element germanique e norrois land, al sens de « terren », testificat per en un autre luòc en Normandie e un autre element #que poiriá èsser lo vièlh anglés stēġili « abrupte, escarpé ». Toponyme Vièlh anglés typique, contemporanèu a l'installacion dels grangers anglo-scandinaves al en Normandie. Homonymie Amb Etelan a Catz (Mange).
Saint-Maurice-d'Etelan est cité sous la forme Esteilant en 1050-66.
On y reconnaît l'élément germanique et norrois land, au sens de « terrain », attesté par ailleurs en Normandie et un autre élément qui pourrait être le vieil anglais stēġili « abrupte, escarpé ». Toponyme vieil anglais typique, contemporain à l'installation des fermiers anglo-scandinaves au en Normandie. Homonymie avec Etelan à Catz (Manche).
Paderne de Allariz
Paderne de Allariz es un municipi de la província espanhòla d'Ourense e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Bels Arts (disciplinas)
Los Bels Arts (o las Belas Arts) o Beus Arts o Beths Arts son dins la tradicion academica occidentala un ensemble de disciplinas artisticas. Inclusen istoricament la pintura, l'escultura, l'architectura, la musica, la poesia, lo teatre e la dança.
Se concernen a l'origina los arts plastics, lo terme de beus-arts es emplejat per de las disciplinas diversas segon los paíys e las culturas.
Argentat
Argentat [ard͡zẽnˈtɔ] es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin. Es la vila principala de Sentria. En 1830, fusionet emb la comuna de la Chapela aus Plats.
Geografia e lenga
350px|center|thumb|Argentat dins l'espaci (Lemosin (dialècte)|Lemosin e [[Marchés)]]
Toponimia
Lo nom occitan de la villa se ditz [ard͡zẽnˈtɔ] emb lo [ẽ] que tira sur lo [ĩ].
Mauvesin (Gers)
Mauvesin (Mauvezin en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Ancian caplòc de canton, que s'esten suu costalat entremiei las vaths fertilas d'Arrats e de Gimona. La soa anciana hortalessa, temuda a l'entorn li vauguèt lo son nom de « Mau vesin » (?)
Toponimia
Segon Dauzat, Mauvesin que veng deu latin malum vicinium, dab lo sufixe -anum. Segon Negre, Mauvesin que veng de l'occitan mau e vesin, per designar un vilatge que's sap dehéner contra los vesins. Mauvesin o Malvesin qu'es un toponime mei que mei occitan, d'epòca feodala e de caractèr menaçant e defensiu. Que i a pr'aquò ua familha senhorala Mauvoisin, sortida de Rosny sur Seine.
Lòcs e monuments
thumb|La glèisa
La plaça de la Liberacion es lo còr de la bastida. Lo trepadèr, que forma un bel ensemble arquitecturau, es bordat d'ostaus ancians dambe arcadas ont se remarca la pòsta, « ostau Enric IV » d'estil gascon deu sègle XVI, la comuna, bèla construccion de pèira deu sègle XIX, e lo mercat cobèrt deu sègle XIV.
Sèrras
Sèrras (Serres en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Praepositus de Serris, en latin, en 1283, Prepositura de Serris, en latin, en 1347. Lo sens de sèrra es viu en occitan, es lo d'un puèg o d'una tuca alongada, eventualament dentada; lo mot es considerat coma d'origina prelatina. La sola dificultat es que lo vilatge es dins una ribièra e que los autres Sèrra(s) son justament plaçats sus una sèrra. Lo nom, qu'es al plural e qu'a doncas una valor geografica pus larga, poiriá en teoria se motivar per las montanhas al sud que se veson dempuèi Sèrras, plan pus nautas que las que son al nòrd e que trason doncas l'atencion. O lo vilatge a cambiat d'emplaçament.
Marc Vipsani Agripa
Marc Vipsani Agripa o en latin: Marcus Vipsanius Agrippa (nascut cap a 62 o 63 abC - mòrt en març de l'an 12 abC), foguèt un òme politic roman du sègle Ièr abC que metèt sas qualitats d'òme de guèrra al servici de son amis Octavi, lo futur emperaire August.
Present al costat d'Octavi tre la mòrt de Cesar en 44 abC, Agrippa permetèt per sas victòirias militaras (batalha de Naulòc en 36 abC contre Sext Pompèu Pius, batalha d'Actium en 31 abC contre Marc Antòni) l'afirmacion de l'autoritat d'Octavian, l'installacion del principat e la fin de las guèrras civilas. Durant lo principat, participèt a las novèlas conquistas de l'Empèri, en Ispània (20 e 19 abC) e sul Danubi especialament (13 e 12 abC). Foguèt tanben un sabent diplomat pendant las guèrras.
Agrippa es, amb Mecena, un dels pròches conselhièrs d'August. Foguèt cònsol en 37 abC puèi en 28-27 abC en meteis temps que l'emperaire. Recebèt puèi un imperium excepcional, lo poder tribunitian e assegurèt la coregéncia amb August (recebent quora un, quora l'autre un imperium excepcional en Orient e en Occident), pasmens li demorèt subordonat. Esposèt en tresena nòças la filha d'August, Julia, en l'an 21 abC
Faguèt bastir sul Camp de Mart los primièrs tèrmes a Roma, proprietat privada que leguèt al pòple roman : los Thermae Agrippae. Realizèt a proximitat d'aquestes tèrmes la primièra version d'un temple dedicat a totas les divinitats, lo Panteon de Roma. Faguèt tanben bastir d'autres temples, d'aqüeductes, especialament l’Aqua Julia e l’Aqua Virgo a Roma, de teatres e de portics, tant dins la Vila que dins las províncias, notadament en Gàllia.
Vengut lo filhat de l'emperaire August, que n'aviá esposat la neboda Claudia Marcella l'Ainada aperabans, foguèt lo primièr sògre del futur emperaire Tibèri per Vipsania Agripina, e per sa filha Agripina l'Ainada e sa felena Agripina la Jova, èra a l'encòp lo grand mairal de l'emperaire Caligula, lo rèire grand mairal de l'emperaire Neron, e tanben lo sògre de Germanicus, fraire ainat de l’emperaire Claudi, qu'esposèt en mai en darrièras nòças Agripina la Jova
Pi4 Orionis
Pi4 Orionis (π4 Ori, π4 Orionis) es una estela binària espectroscopica de la constellacion d'Orion. Se tròba a aperaquí 1.050 ans de lutz de la Tèrra e es un dels astres mai luminoses coneguts. Es part de la sèria d'estelas que partejan la designacion de Bayer Pi Orionis.
Energia mecanica
L’energia mecanica d'un sistèma fisic es, en mecanica classica, la soma de son energia cinetica e de son energia potenciala. Coma despend de la velocitat dau sistèma, es pas un invariant galilèu, es a dire que sa valor varia segon lo referenciau d'estudi. Pasmens, dins un referenciau donat, se lo sistème es unicament somés a de fòrças conservatritz, l'energia mecanica es una constanta. Aquò es son interès principau car facilita fòrça la descripcion de certanei movements.
Padrenda
Padrenda es un municipi de la província espanhòla d'Ourense e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Republica Populara de China
La Republica Populara de China, generalament dicha China e de còps China Populara, es un país d'Asia Orientala enviroutat per Russia, Mongolia, la Corèa dau Nòrd, Vietnam, Laos, Birmania, Índia, Botan, Nepal, Paquistan, Afganistan, Tatgiquistan, Quirguizstan e Cazacstan. A tanben de frontieras maritimas ambé Japon, Corèa dau Sud e Taiwan. Es lo tresen país pus estendut amb una superficia de 9,596,961 e lo país pus grand situat totalament sus lo continent asiatic. China es tanben lo país pus poblat de la planeta amb una populacion egala a 1,3 miliards d'abitants. Sa capitala es Pequin.
La Republica Populara de China fuguèt solament proclamada lo 1 d'octòbre de 1949 après la victòria comunista durant la Guèrra Civila Chinesa. Pasmens, la China Populara es l'estat successor de la Republica de China, de l'Empèri Chinés, estat entre lei pus ancians de l'Istòria umana, e de la civilizacion chinesa apareguda a la fin dau milleni IV avC.
La Preïstòria chinesa
Segon lei recèrcas scientificas, lo poblament de China acomencèt i a un milion d'annadas e fuguèt inicialament format per de populacions d' Homo erectus. L'arribada d' Homo sapiens se debanèt i a 75,000 ans e, a partir de 7,500 avC, se desvolopèt una societat agricòla basada sus la cultura de milh e lo norrigatge de pòrc, de chin e de polet. Existiguèt divèrsei culturas neoliticas coma lei de Yangshao (millennis V-IV avC), de Dawenkou (millennis V-IV avC) e de Longshan (milleni III avC). Pauc a pauc, lei tecnicas se melhorèron e apareguèron lo norrigatge de moton e de buòus, la cultura de blat e de ris e la produccion de terralha. Au millenni II avC, aquelei progrès tecnologics donèron naissença a la civilizacion chinesa de l'Edat del Bronze.
Lei premierei dinastias chinesas
Segon l'istòria chinesa tradicionala, la dinastia Xia fuguèt la premiera dinastia chinesa de la fin dau sègle XXIII avC a la mitat dau sègle XVII avC. Pasmens, en causa de la manca de vestigis descubèrts e de documents escrichs, son existéncia es encara mau segura e lei dètz-e-sèt sobeirans Xia an un aspèct fòrça legendari.
La dinastia Shang fuguèt la segonda dinastia chinesa tradicionala e la premiera que son existéncia es demostrada per de vestigis arqueologics. Reinèt de 1750 a 1040 avC. Èra basat sus la cultura de milh e desvolopèt divèrsei trachs caracteristics de la societat chinesa dei periòdes seguents coma lo culte deis ancians e una ierarquia estricta. Lo rèi dominava la societat gràcias a sei foncions religiosas. Existiá una aristocràcia qu'èra cargada de la guèrra còntra lei populacions estrangieras e, de còps, entre elei.
La dinastia Zhou èra originària de la valada de Wei e fasiá partida de la noblesa chinesa. Vèrs la mitat dau sègle XI avC, se revoutèt còntra la dinastia Shang e prenguèt lo poder vèrs 1046 avC. Reorganizèt l'organizacion de l'estat ambé l'installacion d'una novèla capitala a Hao e legitimèt son còp d'estat gràcias a la nocion novèla de mandat celestiau que serà per la seguida adoptada per totei lei dinastias imperialas chinesas. Estendiguèt son poder militar en direccion dau nòrd-oèst e dau sud. Pasmens, la dinastia fuguèt pas capabla d'administrar dirèctament aquelei conquistas e deguèt lei fisar a de vassaus que formèron pauc a pauc de principats independentas. D'autra part, en 771 avC, en causa d'atacas nomadas, lei Zhou deguèron transferir sa capitala de Hao a Luo. Aquò marquèt la fin dei Zhou Occidentaus e lo començament dei Zhou Orientaus que fuguèron rapidament afeblits e perdiguèron la posicion dominanta de la dinastia vèrs 722 avC.
Afeblits, lei Zhous Orientaus poguèron pas empachar l'emergéncia de senhors locaus poderós e la division dau país entre una dotzena de principats. Aqueu periòde acomencèt en 722 avC e se finiguèt en 481 avC. Lo domeni reiau dei Zhou e lei principats centraus de Zheng, de Wei, de Chen, de Song e de Lu formèron lo país centrau que gardèron lei tradicions chinesas. En revènge, lei principats perifericas de Yan, de Jin, de Qin, de Chu, de Wu e de Qi desvolopèron de trachs culturaus novèus au contact d'autrei culturas. Pasmens, lei cambis entre leis elèits de cada Cort permetèron de gardar l'unitat de la civilizacion chinesa e mai d'una idèa novèla apareguèt durant aqueu periòde.
thumb|right|Lei Reiaumes Combatents vèrs [[-260|260 avC.]]
Lo Periòde dei Reiaumes Combatents se debanèt de 481 avC a 221 avC. La data de la transicion ambé lo Periòde dei Primas e deis Autonas es tradicionala. Pasmens, lei progrès tecnologics e politics de l'Edat dau Fèrre chinés au sègle VI avC — melhorament dei tecnicas agricòlas e aumentacion consecutiva de la demografia, generalizacion d'armas novèlas coma d'espasas de fèrre ò d'aubarestas, bastida dei premierei muralhas, conscripcion d'armadas fòrça importantas — entraïnèron d'evolucions majoras e la societat chinesa dau començament dau sègle V avC èra fòrça diferenta de la dau començament dau sègle VI avC.
Lei dinastias Qin e Han
Après sa victòria, Qin Shi Huang formèt un estat centralizat e poderós. Per limitar lo risc de revòuta, obliguèt lei subrevivents de l'aristocràcia dei principats ancians de s'installar dins sa capitala e fisèt la direccion locala de sei territòris a una administracion novèla formada de foncionaris. Un ret de rotas fuguèt tanben bastit entre lei vilas principalas e l'escritura, leis unitats de mesura e la moneda fuguèron uniformizadas. Enfin, a partir de 213 avC, l'emperaire ordonèt la destruccion deis archius istorics per escafar la remembrança deis estats ancians fins a sa mòrt en 210 avC. Son mausolèu e sa tomba, descubèrts en 1974, son fòrça famós gràcias a la preséncia d'una armada de soudats d'argiela de 6 000 òmes supausats protegir lo còrs de l'emperaire còntra leis esperits marrits. Après lo decès de son fondator, la dinastia s'afondrèt rapidament en causa de complòts au sen dau govèrn e dispareguèt en 207 avC.
Lo modèl imperiau establit per Qin Shi Huang demorèt e la division dau país fuguèt brèva. En 206 avC, Gaozu (202 - 195 avC) fondèt la dinastia Han e eliminèt totei sei rivaus en 202 avC après quauqueis annadas de guèrras intèrnas. Lo periòde Han fuguèt fondamentala per China car leis institucions e la legitimitat de l'empèri i fuguèron renfòrçadas. De mai, au nivèu religiós, la demenicion de l'importància donada au sistèma juridic poderós de la dinastia Qin favorizèt lo desvolopament dau confucianisme a partir dau sègle II avC. Aquela poissança novèla permetèt ais emperaires de sostenir una politica militara ofensiva e d'estendre l'influéncia chinesa vèrs lo sud en direccion de Vietnam e vèrs la peninsula de Corèa. En revènge, lei campanhas nordicas còntra lei Xiongnu aguèron mens de succès e venguèron un problema major de la dinastia. En 9, lei sobeirans Han, afeblits après d'annadas de declin au sègle I avC, fuguèron rebutats per Wang Mang. Assaièt d'adoptar una politica de reformas mai l'oposicion de la màger part de l'aristocràcia entraïnèt son assassinat en 23 e la restauracion dei Han. Pasmens, la dinastia demorèt afeblida.
Lei Xiongnu èran un pòble de norriguiers nomadas de l'estèpa asiatica. A la fin dau sègle III avC, federèron unei tribús e prenguèron lo contraròtle de l'Asia Centrala. Venguèron alora una menaça quasi permanenta per la dinastia Han. Gaozu preferiguèt negociar amb elei mai la trèva durèt gaire e divèrsei conflictes frontaliers se debanèron. De 120 a 110 avC, l'emperaire Wudi (141 - 87 avC) assaièt de prendre l'ofensiva mai seis atacas aguèron ges de resultat decisiu maugrat d'avançadas provisòrias lòng de la Rota de la Seda. D'ofensivas ponctualas, de negociacions ambé lo don de donas, d'intrigas per devesir lei tribús entre elei e lo renfòrçament de la Granda Muralha venguèron la basa dei relacions de la dinastia Han — e tanben de dinastias seguentas — ambé lei nomadas asiatics. La menaça xiongu dispareguèt a partir dau sègle I quand la federacion acomencèt de se dissòuvre. Certanei tribú se sedentarizèron lòng de la frontiera chinesa e d'autrei migrèron en Asia e fuguèron integradas per de pòbles turcs. Aquò permetèt ai Chinés d'establir divèrsei protectorats dins lo centre d'Asia. Pasmens, aquela menaça fuguèt rapidament remplaçada per la de la confederacion Xianbei au sègle II.
Regardant lei questions religiosas, lo periòde Han fuguèt caracterizat per una renaissença dau confucianisme que venguèt una basa fondamentala dei tradicions e de la cultura chinesa. En particular, cinc tèxtes — lo Yjeng (subre la divinacion), lo Shujing (subre l'istòria), lo Shijing (subre la poesia), lo Chunqiu (subre lo Periòde dei Primas e deis Autonas) e lo Liji (subre lei rites dau culte deis ancians) — conoguèron un succès fòrça important e venguèron lei « Cinc Classics » que son estudi fuguèt d'ara endavant la basa de l'educacion deis elèits. Ansin, lo confucianisme venguèt la religion oficiala dei servitors de l'estat chinés.
D'autra part, au sen de la societat, lo confucianisme aguèt de consequéncias importantas sus lei relacions entre individús. Encoratjèt la pietat filiala ò lo desvolopament de divèrsei relacions d'obligacions entre superiors e inferiors (paire e fiu, senhor e ministre, fiu ainat e fiu cadet...). Aquò permetèt de renfòrçar lo respèct de la legalitat ò la leiautat dei foncionaris e i apondiguèt d'obligacions moralas, compres per l'emperaire cargat de mostrar l'exemple e de dirigir lo país au profiech de l'interès generau.
La dinastia Han declinèt pauc a pauc a partir dau sègle I en causa de la multiplicacion dei complòts au sen de la Cort entre lei diferentei brancas de l'Ostau imperiau, de la reconstitucion dau poder deis aristocràcias localas capablas de s'opausar a la fiscalitat dau govèrn centrau e d'organizar d'armadas privadas e d'una tièra de revòutas regionalas. A la fin dau sègle II, la demenicion de l'autoritat imperiala s'afondrèt durant la Revòuta dei Turbants Jaunes (184 - 192). La dinastia gardèt un poder nominau fins a sa disparicion finala en 220. Pasmens, tre 208, dispareguèt l'unitat chinesa ambé la division dau país e lo començament dau Periòde dei Tres Reiaumes.
Leis invasions dei sègles III-V
La casuda de la dinastia Han entraïnèt una division de China que va durar fins au sègle VI. Durant aqueu periòde, lo nòrd e lo sud dau país conoguèron d'evolucions istoricas diferentas. Lo nòrd veguèt l'installacion de divèrsei pòbles nomadas asiatics qu'adoptèron rapidament lei tradicions chinesas e formèron de dinastias poderosas que participèron d'un biais decisiu a l'unificacion novèla de China. Lo sud fuguèt relativament esparnhada per aqueleis invasions. En revènge, veguèt de migracions de Chinés meridionaus en direccion de la region bassa dau fluvi Iang Tsé que venguèt lo centre de l'economia chinesa.
Lo periòde dei Tres Reiaumes se debanèt de 220 a 265. Tres reiaumes se formèron après l'afondrament finau dei Han. Au nòrd, se fondèt lo reiaume de Wei a l'iniciativa de Cao Pi (220-226), ancian premier ministre dei Han. En 221, un prince Han dich Liu Bei (221-223) formèt lo reiaume de Shu au sud-oèst de China e, en 222, Sun Quan (222-252) fondèt lo reiaume de Wu. L'administracion imperiala dispareguèt e la feodalitat dominèt leis institucions dei tres reiaumes.
Lo reiaume de Wei capitèt de resistir e de blocar leis atacas dei Xiangbei. Puei, en 263, annexèt lo reiaume de Shu. En 265, una revolucion intèrna i entraïnèt la presa dau poder per la dinastia Jin. Aquela dinastia capitèt en 280 de conquistar lo reiaume de Wu. Pasmens, en causa de la poissança de l'aristocràcia locala, aquela unificacion fuguèt gaire reconeguda e demorèt teorica. En 316, lei Xiongnus Meridionaus installats lòng de la frontiera e vassalizats per lei Han, se revoutèron e ataquèron lo nòrd de China e ne'n prenguèron lo contraròtle. Lei Jin se retirèron dins la region bassa de Iang Tsé. Aquò renforcèt la division entre lo nòrd e lo sud chinés fins au sègle VI.
Lo Periòde dei Dinastias dau Nòrd e dau Sud se debanèt de la disparicion dei Jin en 420 a l'unificacion de China per la dinastia Sui en 589. Lo nòrd fuguèt lo teatre d'una tièra d'invasions nomadas entraïnadas per la destabilizacion prefondas dei pòbles asiatics ai sègles III-V. Ansin au sègle IV, maugrat divèrsei temptativas dei Jin per restaurar sa dominacion dins la region, divèrseis estats gaire estables se formèron e conoguèron de periòdes brèus de dominacion e un afondrament rapide. Aquela instabilitat s'acabèt a partir de 386 quand lei Toba, un pòble d'origina turca, acomencèt la conquista deis autrei principats per unificar tornarmai lo nòrd de China en 439.
Lei Toba prenguèron lo nom de dinastia Wei dau Nòrd e luchèron còntra la confederacion nomada dei Ruanruan. De 523 a 524, fuguèron afeblits per una guèrra civila intèrna entre lei Toba aguent adoptat lei tradicions e lei qu'èran demorats fidèus ai tradicions turcas. Lo conflicte se finiguèt per la division dau nòrd entre lei dos camps que formèron respectivament lei Wei Occidentaus e lei Wei Orientaus. Vèrs 550, lei premiers installèron sa capitala a Chang'an e formèron un estat poderós basat sus lei tradicions administrativas chinesas e lei tecnicas militaras dei pòbles nomadas. En 553, annexèron lo Sichuan actuau e prenguèron lo nom dinastia de Zhou dau Nòrd. En 577, conquistèron lei territòris tenguts per lei Wei Orientaus venguts Qi dau Nòrd d'aqueu temps. Pasmens, en 581, lei Zhou dau Nòrd fuguèron rebutats per lei Sui qu'acabèron la reünificacion de China.
Enterin, lo sud de China fuguèt dirigit per diferentei dinastias que se succediguèron ai sègles IV-V : lei Jin Orientaus (316-419), lei Song dau Sud (420-479), lei Qi dau Sud (480-502), lei Liang (502-556) e lei Chen (557-588). Franc de la region bassa de Iang Tsé, la mitat sud de China èra gaire poblada, dominada per de senhors locaus e de tribús localas autonòma. Lei dinastias dau sud èran donc feblas que sa capitala èra Nankin. Pasmens, protegidas deis invasions nomadas per la resisténcia deis estats dau nòrd ò la rivalitat entre principats nomadas, conoguèron un periòde de patz relativa e veguèron l'arribada progressiva d'abitants dau nòrd.
Un eveniment religiós important se debanèt durant aqueu periòde quand, au sègle II, lo bodisme arribèt en China per la Rota de la Seda. Aprofichant lo declin dei Han e dau confucianisme de la Cort imperiala, se desvolopèt gràcias a la conversion de certaneis envaïsseires au sègle IV. Permetèt de renfòrçar certaneis estats novèus e fuguèt finalament adoptat per de Chinés. En particular, a partir dei victòrias dei Toba, se multipliquèt lei monastèris bodistas. Enfin, au sègle VI, lei Sui permetèron son expansion vèrs lo sud dau país.
Lei dinastias Sui e Tang
Lei Zhou dau Nòrd fuguèron rebutats en 581 per Yang Jian (581-604) que fondèt la dinastia Sui. En 589, finiguèt de reünificar lo país après la conquista dau sud de China levat de la region dau Yunnan actuau que formèt lo reiaume de Nanzhao au sègle VIII a partir de tribús d'origina tai. Durant son rèine e lo de son fiu Yangdi (604-618), una administracion centralizada poderosa fuguèt restaurada e divèrsei chantiers permetèron de redreiçar l'economia e de restaurar la poissança de l'estat coma la bastida de doas capitalas novèlas e lo cavament dau Grand Canau, la restauracion de la Granda Muralha. D'ofensivas militaras fuguèron tanben organizadas còntra lei nomadas Tujue, venguts lo pòble pus poderós de l'estèpa au sègle VI, e en Corèa. Pasmens, una tièra de catastròfas naturalas e de desfachas militaras, especialament en Corèa, demeniguèt lo prestigi de la dinastia e l'afebliguèt. Yangdi fuguèt assassinat en 618 e lei Sui fuguèron rebutats per una revòuta dirigida per Gaozu (618-626), fondator de la dinastia Tang.
La dinastia Tang dirigiguèt lo país fins a la fin dau sègle IX amb un apogèu de sa poissança au sègle VIII. Durant aqueu periòde, va restaurar lo prestigi de l'Empèri e estendre la dominacion e l'influéncia chinesas vèrs l'Asia Centrala. En fòra de son fondator, dos sobeirans aguèron un ròtle important dins lo desvolopament de la dinastia. Taizong (626-649) dirigiguèt divèrsei campanhas militaras e capitèt d'establir unei protectorats lòng de la Rota de la Seda. Xuanzong (712-756) conoguèt un rèine fòrça prospèr, marcat per una produccion culturala remarcabla, fins a la Revòuta d'An Lushan.
Ansin, en 630, lei Tang fuguèron venceires dei Tujue e leis armadas chinesas poguèron tornarmai s'avançar lòng de la Rota de la Seda. Conquistèron lo Bacin de Tarim e installèron quatre garnisons dins la region. Dins leis annadas 650, lei Tujue Orientaus fuguèron tornarmai desfachs e lei Chinés agantèron Bactriana e Sogdiana. En 660, Corèa fuguèt atacada e après de campanhas malaisadas, venguèt un estat tributari dei Tang. Pasmens, tre leis annadas 670, lei Chinés deguèron aparar aquelei conquistas còntra lei Tibetans e còntra d'atacas novèlas dei Tujue. En 744, lei Tujue fuguèron definitivament eliminats per una aliança entre Chinés e Oigors. Pasmens, aquela victòria durèt gaire. En 751, lei Chinés fuguèron desfachs a la batalha de Talas per leis armadas aràbias e la Revòuta d'An Lushan a partir de 755 empachèt d'organizar una contraofensiva.
D'efèct, la Revòuta d'An Lushan (755-763) entraïnèt l'abandon de l'Asia Centrala e de destruccions importantas dirèctament sus lo territòri chinés. An Lushan èra un generau d'origina sogdiana e turca en carga de la principala armada chinesa. Se revoutèt dins la region de Pequin e ocupèt lei capitalas imperialas de Luoyang e de Chang'an. Maugrat son assassinat en 756, lei combats contunièron e lo govèrn demandèt l'ajuda deis Oigors que pilhèron Luoyang. La Rota de la Seda passèt alora sota lo contraròtle deis Oigors e dei Tibetans fins au sègle IX mai lei Tang, d'ara endavant en declin, poguèron pas aprofichar lei dificultats de sei rivaus per restablir lei protectorats chinés.
La fin de la revòuta permetèt ai Tang de restaurar l'autoritat imperiala dins lei regions. L'origina turca d'An Lushan i entraïnèt una reaccion còntra leis influéncias estrangieras. Après la casuda de l'Empèri Oigor vèrs 840, lei cultes estrangiers fuguèron defenduts e, en 845, de mesuras fuguèron adoptadas còntra lo bodisme, son clergat e sei monastèris. Pasmens, aquò empachèt pas la corrupcion e lei dificultats economicas de rosigar lo poder centrau. A partir de la fin dau sègle IX, divèrsei revòutas entraïnèron l'afondrament de l'autoritat imperiala e quand la dinastia Tang dispareguèt oficialament en 907, l'unitat de l'Empèri aviá ja disparegut dempuei d'annadas.
Lo periòde Song
L'afondrament de la dinastia Tang entraïnèt la division de China entre un dotzenau de principats dirigits per de caps militars. Dins la mitat nòrd, se succediguèt de 907 a 960, cinc dinastias basadas a Kaifeng ò a Luoyang : lei Hou Liang (907-923), lei Hou Tang (923-936), lei Hou Jin (936-946), lei Hou Han (947-950) e lei Hou Zhou (951-959). Dins la mitat sud, dètz estats, dich reiaumes, apareguèron e se partejèron la region. Lei pòbles tributaris dei Tang venguèron tornarmai totalament independents coma lei Vietnamians. Enfin, una autra evolucion importanta fuguèt lo desplaçament, tre la fin dau periòde Tang, dau centre demografic de China dau nòrd vèrs lo sud.
Divèrsei pòbles nomadas aprofichèron la fin dei Tang per migrar vèrs lei regions septentrionalas dau país. Lo pus important fuguèt lei Khitan, installats au nòrd de China que prenguèron lo contraròtle de la region de Pequin en 936. En 947, fondèron la dinastia Liao que va adoptar lo bodisme coma religion. Fins a 960, dominèt tanben lo sud de China. Sa poissança militara declinèt a partir de 1125 e lei Liao fuguèron rapidament eliminats per lei Jurchen en 1130. Un estat jurchen se fondèt alora en plaça de l'estat Liao e una partida dei Khitans quitèt la region per fondar l'estat dei Kara Khitai en Asia Centrala.
En 960, lo sud de China se revoutèt sota la direccion dau generau Zhao Kuangyin (960-976) que fondèt la dinastia Song e installèt sa capitala a Kaifeng. Reorganizèt l'administracion centrala e capitèt d'unificar la mitat sud après la conquista dau Sichuan actuau en 965. Son successor contunièt aquela òbra e ocupèt lo reiaume de Wu Yue en 978. Pasmens, lei Song fuguèron pas capables de reconquistar lo nòrd. Au contrari de 1004 a 1044, deguèron negociar d'acòrds de patz ambé lei Liao e lei Tanguts — pòble installat lòng de la Rota de la Seda — e acceptar lo pagament de tribúts. Coma leis autrei pòbles nomadas asiaticas ocupant una partida de China, lei Tanguts adoptèron rapidament lei tradicions chinesas e formèron la dinastia dei Xia Occidentaus.
Lo periòde Song, maugrat la demenicion de la superficia de l'Empèri Chinés, fuguèt un periòde de prosperitat per China gràcias a una tièra de progrès tecnologics en metallurgia, en construccion navala, en armament (polvera...) e en engenhariá, au desvolopament de l'economia e au desvolopament de la cultura gràcias a l'aparicion de l'estampariá e dau papièr. Pasmens, maugrat sa tecnologia militara avançada, la dinastia Song organizèt pas d'armada nacionala poderosa. Au contrari, fisèt sa defensa a d'unitats de mercenaris estrangiers aborrits per la populacion. Ansin, maugrat sa poissança economica, l'Empèri Song demorèt — relativament — feble au nivèu militar e fuguèt jamai en estat de conquistar lei territòris meridionaus ocupats per lei nomadas.
Lei Jurchen èran un pòble altaïc vassau dei Liao. Encoratjats e sostenguts per lei Song, se revoutèron còntra lei Khitan sota lo comandament d'Aguda fondator de la dinastia Jin. Lei Liao fuguèron vencuts en 1125 e dispareguèron rapidament. Pasmens, lei Jin ataquèron lo rèsta de China tre 1126. Conquistèron Kaifeng e capturèron l'emperaire Song mai la dinastia capitèt de se retirar vèrs lo sud fins a un tractat de patz signat en 1142. Aquela patz fuguèt provisòria e una guèrra novèla se debanèt de 1161 a 1165 fins a una patz definitiva entre lei doas dinastias. Puei, lei Jin adoptèron una partida de la cultura chinesa. Desvolopèron un estat basat sus lo modèl administratiu chinés ambé lo mantenement de trachs nomadas (lenga jurchena)que demeniguèron pauc a pauc.