cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bulgaria
Lo regime comunista
Aquelei mesuras empachèron pas Jivkov de perdre lo poder en novembre de 1989 dins l'encastre de l'afondrament generau dei regimes comunistas d'Euròpa de l'Èst. Foguèt remplaçat per Petar Mladenov. Lei partits d'oposicion formèron alora una coalicion dicha Union dei fòrças democraticas (UFD) mentre que lo Partit comunista se transformèt en Partit socialista bulgar (PSB). Lei Turcs e lei Pomacs — 150,000 expulsats de 1989 rintrèron entre 1990 e 1991 — formèron lo Movement dei drechs e libertats dei Turcs e musulmans (MDL). En julhet de 1990, una assemblada foguèt elegida per redigir una constitucion novèla. Amb 211 deputats sus 400, lo FSB ganhèt leis eleccions mai de manifestacions obliguèron Mladenov de laissar lo poder a Jeliu Jelev, cap de l'UFD. Puei, en 1991, la fin de la redaccion de la constitucion entraïnèt la fin dau periòde comunista.
Bulgaria dempuei 1991
Dempuei la fin dau regime comunista, Bulgaria conoguèt divèrsei problemas economics e sociaus en despiech de son intrada dins lo camp occidentau (adesions a l'OTAN en 2004 e a l'Union Europèa en 2007). D'efèct, en 1991, leis eleccions foguèron ganhadas per l'UFD e lo MDL (respectivament 110 e 24 deputats còntra 106 per lo FSB) mai lo govèrn deguèt faciar lei condicions fòrça malaisadas de la transicion vèrs lo capitalisme e de l'afondrament de l'economia socialista. Ansin, en 1994, lo FSB ganhèt leis eleccions (125 deputats). Pasmens, mau capitèt a son torn de reglar la situacion e foguèt obligat de desmissionar en 1996 après d'importantei manifestacions popularas. Aquò permetèt un retorn au poder de l'UFD en 1997. Sota la direccion dau Premier Ministre Ivan Kostov, menèt una politica financiera dura per limitar l'inflacion qu'aguèt de consequéncias negativas sus la populacion. Aqueu resultat favorizèt l'emergéncia d'una fòrça politica novèla dirigida per l'ancian rèi Simeon II : lo Movement nacionau Simeon II (MNSII) que prenguèt lo poder ais eleccions de 2001 (120 deputats sus 240). Puei, en 2005, se debanèt una alternància novèla amb la victòria dau FSB que formèt una aliança amb lo MNSII e lo MDL per dirigir lo país. Pasmens, maugrat aquela instabilitat politica, l'economia acommença de se melhorar pauc a pauc mai Bulgaria demora un país fragil.
Leda
Leda es un satellit natural de la planeta Jupitèr. Foguèt descobèrt en 1975 per l'astronòm american Charles T. Kowal que prepausèt aqueste nom trach d'un personatge de la mitologia grèga. Lo nom foguèt acceptat formalament per l'Union Astronomica Internacionala lo 7 d'octobre de 1975.
Bellefonds
Bellefonds es una comuna francesa dau departament de Viena e de la region de Novela Aquitània.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
(1191) Alfaterna
(1191) Alfaterna es un asteroïde.
Passavant-en-Argonne
Passavant-en-Argonne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|Esquèrra|321px|Monument als mòrtes, escultura per l'aumenatge als mòrtes de 1870.
Dessús o massacre dels "mobils de la Marna", lo 25 d'agost de 1870 a Passavant, veire : Daniel HOCHEDEZ, La guèrra franco-alemanda e l'aucupacion en Argonne (1870-1873), Revista Orizonts de Argonne, publicacion del Centre d'estudis argonnais, n° 87, en Junh 2010, http://centretudargonnais.org/horizonargonne87.pdfns
thumb|gauche|321px|Monument aux morts, sculpture pour l'hommage aux morts de 1870.
C'est sur la portion de voie du TGV Est traversant cette commune que la SNCF a battu, de manière officieuse, son propre record du monde de vitesse ferroviaire en atteignant le 12 les 553 km/h. Une tentative officielle devrait être tentée courant avril 2007.
Endofièla
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Reocín
Reocín es un municipi de la província de Cantàbria.
Endofièla
Toponimia
Ni Dauzat nimei Negre non disen arren d'Endofièla. Las fòrmas ancianas son : Andofielle 1569, Andofiella 1570 , Andofiele 1695 , Andoufielle 1724 , Andouffielle 1727 , Andofiel 1783 , Endouffielle 1753/1785 , Andoufielle 1793 , Eudouffielle 1801 , Andofiel 1804 , Endoufielle 1854 , Andoufielle 1857 , Endoufielle 1825/1866.
S'agish probablament d'un nom de lòc de l'Antiquitat tardiva en -villa qu'a miat a -viala en lengadocian, vièla (e gela) en gascon, dambe ua evolucion en -fièla dens la medisha region.
Aestus
thumb|200px|Representacion en copa de la partida superiora d'una fusada Ariana 5, lo motor Aestus es en verd
Charmont (Marna)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ogéviller
Ogéviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
Ogéviller Se situa al bòrd de la Verdurette #que se tira qualques quilomètres mai luènh en la Vezouze #qu'es un afluent de la Meurthe.
La municipalitat fa partida de la comunitat de municipalitats de la Vezouze.
Uèi lo autoroute environa la municipalitat #que #èsser cossí totas los autres, sises sus la RN4, traversada per un flux a formatnum:15000  veïculs/jorn, RN4 ais París-Estrasburg. Dempuèi començament 2007 lo vilatge a doncas trobat la calma per la siá part anautita.
Ogéviller se situe au bord de la Verdurette qui se jette quelques kilomètres plus loin dans la Vezouze qui est un affluent de la Meurthe.
La commune fait partie de la communauté de communes de la Vezouze.
Aujourd'hui l'autoroute contourne la commune qui fut comme toutes les autres, sises sur la RN4, traversée par un flux de 11,000 à 15,000 véhicules/jour, RN4 axe Paris-Strasbourg. Depuis début 2007 le village à donc retrouvé le calme pour sa partie haute.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
"Centre de vida locala" a una epòca ont se vorejaven artesans e de comerçants, sòl un comèrci perduri uèi (una station servicis; esséncia gas, dépannage, épicerie...).
Per existissiá endavant 2 carnisseries, un #forn# de pan, dos épiceries, un perruquer-rellotger, un dentista e un cafè. A informat #qu'après guèrra 12 cafès parsemaient las carrièras de la comuna !
Se pòt descobrir 2 gròsses torns, vestigis d'un castèl de la mièja edat, #que son encara erigides a costat de l'anciana fabrica de Vanneries.
Endofièla
Toponimia
Lo prumèr element es probablament lo nom d'òme Andulfus, fòrma latinizada d'un antroponime gotic citat per Marie-Thérèse Morlet ; l'ipotèsi d'ua assimilacion du [v] de -villa au [f] de l'antroponime per explicar lo passatge de -vièla a -fièla es improbabla, pr'amor de l'exemple de Segofièla, anciana *Seguinvièla. Tà çò qu'es de l'iniciala primitiva An-, sembla qu'estoc estada alterada tardivament en En-, probablament per atraccion deus nombroses toponimes en en + noms de personas atestats dens Gers.
Trescas
thumb|left Trescas (Tresques en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament de Gard e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Endofièla
Toponimia
Lo nom de persona Andulfus se contunha benlèu dens le patronime Andou atestat dens l'oèst occitan a epòca anciana, e segurament dens lo patronime italian Andolfi.
L'hypotèsi d'ua origina gotica du prumèr element es en.hortida per la proximitat de la capitala deus Visigots e peu hèit que l'eretèr de -villa es precedit çò mei sovent per un nom germanic de persona dens los toponimes.
La medisha varianta en -fièla se torna trobar dens Renofièla (nom supausat), anciana parròpia, ara dens L'Isla de Baish, atestada Renoufielle 1595 e 1763, Renouffiel en 1763/1788 , Renouffielle 1753/1785 ) e dens Segofièla (Seguenvilla en 1196 ).
Nogent-sur-Eure
Geografia
Nogent A situat a 12 km de Chartres, a 13 km de Courville-sus-Eure e a 14 km de Illiers-Combray. La municipalitat a vorejat pel Eure.
Nogent est située à 12 km de Chartres, à 13 km de Courville-sur-Eure et à 14 km d'Illiers-Combray. La commune est bordée par l'Eure.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Aestus
L'Aestus es un motor fusada desvolopat dins los ans 1990 per propulsar lo segon estatge de lancaire europèu Ariana 5. Se pòt tornar encendit mai d'un còp, per optimizar la mesa en orbita de cargas utilas.
Nogent-sur-Eure
Istòria
Los abitants d'aquela municipalitat se trucan los Nogentais(ès)
Les habitants de cette commune s'appellent les Nogentais(es)
Riotuerto
Riotuerto (Riutòrt) es un municipi de Cantàbria.
(1192) Prisma
(1192) Prisma es un asteroïde.
Ogéviller
Istòria
País de saules, coma d'unas autras municipalitats d'aquel país d'aiga, la majoritat de las familhas trabalhavan la osier (saules) o lo rotin. Cadun lo ser se afférait a fabricar paniers o unas autras labors de vannerie (veire charpagne).
Dos òmes practican encara la vannerie dins lo pichon vilatge vesin de Réclonville.
Una labor de qualitat e de referéncia a #èsser realizat. Seriá plan tròp présomptueux de dédier a quiconque aquel modèst istoric del pòble.
"Centre de vie local" à une époque où se côtoyaient artisans et commerçants, seul un commerce perdure aujourd'hui (une station services; essence gaz, dépannage, épicerie...).
Auparavant il existait 2 boucheries, une boulangerie, deux épiceries, un coiffeur-horloger, un dentiste et un café. Il est rapporté qu'après guerre 12 cafés parsemaient les rues de la commune !
Pays de saules, comme d'autres communes de ce pays d'eau, la plupart des familles travaillaient l'osier (saules) ou le rotin. Chacun le soir s'afférait à fabriquer des paniers ou autres ouvrages de vannerie (voir charpagne).
Deux hommes pratiquent encore la vannerie dans le petit village voisin de Réclonville.
Un ouvrage de qualité et de référence a été réalisé. Il serait bien trop présomptueux de dédier à quiconque ce modeste historique du village.
(1193) Africa
(1193) Africa es un asteroïde.
Sami Niemi
Sami Niemi (Rovaniemi, Finlàndia, 16 de febrièr 1991) es un sautaire amb esquís finlandés.
Bolonha de Mar
Bolonha de Mar (en francés Boulogne-sur-Mer) es una comuna francesa situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Geografia
Bolohna de Mar es situada dins la region naturala de Bolonhés.
Berbèrs
Los berbèrs o amazighen son un pòble del nòrd de l'Africa. Tradicionalament, parlan las lengas tamazight s de la familha afroasiàtica. La mot berbèr, que s'utiliza mai sovent per far referéncia a aquel pòble, ven del latina barbarus (barbar), alara que lo quite pòble se nomenava amazigh (persona liura, al plural imazighen).
Origina
Alra qu'istoricament circulèron fòrça teorias sus la seuna origina, ara, amb los rèstas nombroses escavats al nòrd d'Africa, se pòt afirmar que los amazighs son presents sul territòri dempuèi la mai nauta antiquitat. Doncas, son considerats coma la populacion autoctòna del nòrd d'Africa. I a de divèrsas teorias qu'afirman l'origina eurasiàtic dels berbèrs; per exemple, dins la regions coma lo Rif del Marròc, i a de populacions amb aspècte europèu (uèlhs blaus o verdes e pel ros o pel roge), coma los rifencs.
Territòri
Demoran en grops compactes, mai sovent dins la montanha, al Marròc (Rif, Atlàs e Sos) e en Argeria (Cabilia, Aurès, Mzab e Hoggar), mas tanben en Tunisia (illa de Djerba, Matmata e d'autras zònas del sud), en Libia (subretot, al djebel Nefussa), Egipte (oasi de Siwa), Mali (nòrd-oèst), Nigèr (nòrd-oèst), e en qualques tribus fòrça limitadas a Mauritània (entorn de Nouakchott), lo Chad e Burkina Faso.
Costumas
Son rarament nomads —levat de grops coma los toarèg—; abitan mai sovent dins d'ostals de tipe mediterranèu amb terrassa e, los de l'interior, dins de tendas de quadrangulara. L'estructura sociala se basa sus la familha patriarcala; organizats en cabilas, son governats per un conselh de ancians (gama'a) e regits per una lei pròpri (qanun) o ensems de tradicions oralas. Son de religion musulmana, desformada sovent per supersticions localas o mesclat amb de rèstas de paganisme. La poligamia i es pauc correnta.
La majoritat dels berbèrs son musulmans sunnitas, quitament se tanben i a agut tradicionalament de minoritats josievas, e sedentaris, levat los toarègs. Son presents a la region dempuèi la preïstòria. A comptar del sègle XI, comencèron a s'assimilar als arabs.
Organizacion
Se dividisson en pòbles (karuba), cadun es administrat per una Djamaa, assemblada de ciutadans dirigits per un amin (cap d'assemblada) e un temman (inspector). Los berbèrs an pas demandat jamai l'autonomia politica, mas la reconeissença de sa cultura coma part integranta dels estats ont son presents.
Ni al Marròc ni en Argeria i d'autonomia intèrna, malgrat que lo 28 de mai del 1995 se creèt al Marròc un Haut-Commissariat à l'amazighité amb de competéncias per desvolopar l'ensenhament en amazigh, mas s'agís d'una mesura politicoadministrativa e pas una reconeissença de jure, de sòrta que son existéncia es precària. En Argeria, reclaman l'autonomia politica e culturala. Los toarèg an sovent recorregut a la lucha armada per l'aténher reconeissença al Nigèr e al Mali.
Origina
Son origina demora fins ara desconeguda, mas es fòrça anciana. Lo fach de trobar d'amazighs de pel ros pòt suggerir que i aguèt una mescla de las populacions de la còsta sud de la Mediterranèa amb de populacions de la còsta nòrd, mas en una epòca tan anciana que se pòt pas determinar. Ara, se trabalha sus la lenga tamazight coma font per apreciar son origina possibla.
Temps istorics
Los berbèrs son ja mencionats dins de tèxtes egipcians. Los libis (libu) o tehenu èran berbèrs; una dinastia (la Dinastia XXII) d'origina libi governèt Egipte dins lo sègle X AbC. Los berbèrs poblèron totas las tèrras a l'oèst del Nil. De rèstes de populacion berbèr a tot lo nòrd d'Africa se son trobats pel desèrt del Sahara. Las fonts grègas e romanas ne fan referéncia tanben. Los geògrafs grècs utilizan de noms que de segur utilizavan pas d'espereles: nasamons e psilles en Cirenaïca e Tripolitana, garamants al Sahara, maculs (machyles) e maxyes dins lo Sahèl tunisian, numids al Magrèb oriental, getuls als confins del desèrt e l'altiplan; maures al Magrèb central e occidental. Entre aqueles pòbles, s'establiguèron de colònias, d'en primièr fenicianas e mai tard cartaginesas e grègas, qu'aguèron pauc d'efièch dins la populacion, levat a l'entorn de Cartage e Cirena. Son unitat foguèt tardièra, mas se constituiguèron fin finala los reialmes dels massils e dels massesils, après Realme de Numidia, e lo reialme de Mauritània. Los dos reialmes desapareguèron absorbits per Roma dins de províncias, dins la primièra mitat del sègle I.
Dominacion romana
La dominacion romana durèt fins al sègle V. Pendent aquel periòde, la romanizacion demorèt superficiala dins las montanhas e lo desèrt, e l'administracion de las tribús correspondava amb los sieus caps. De revòltas foguèron dirigidas per de berbèrs romanizats coma los Tacfarines (17 a 29) e d'autras per de tribús de l'interior. Las principalas revòltas las faguèron los nasamons al temps d'August, los garamants al temps de Domician, dels maures jos Adrian, Antonin lo Pietos e Commòde, dels getuls a la mitan dels sègle III e dels cabils a la fin del sègle III. A mesura que l'autoritat romana se diluissiava, los berbèrs venguèron totjorn mai autonòms e adoptèron de posicions diferenciadas, per exemple lo donatisme dins la província d'Africa. Dins lo sègle IV, la revòlta dels circumcellions foguèt un biais de bagaudas berberas; de revòltas coma aquelas de Firm (372-375) e Gildon (398) mòstra lo particularisme berbèr; mas aquela ostilitat los romans menèt pas a la creacion d'un Estat berbèr, mas que facilitèt la conquista del vandals dins lo sègle V. Los berbèrs se faguèron independents a Mauretania, la Cabilia, l'Aurès, e la Tripolitana, mas desorganizats, alara qu'una partida cooperava amb los vandals e fasiá partida de las seunas armadas.
Dominacion bizantina
La conquista bizantina del reialme vandal (531) donèt lo poder als grècs fins al 642. Los berbèrs s'opausèron als bizantins localament, coma Antalas a la Bizacena, e Yabdas dins l'Aurès. Lo governaire de Justinian I, Salamon podèt véncer la resisténcia amb fòrça facilitada. Après la mòrt de Salamon (643), dins una expedicion contra la tribú berbèra dels Lawatas de Tripolitana, aqueles èran per ocupar l'Africa, mas foguèron justament los berbèrs de l'Aurès qu'evitèron ajudar lo governaire Joan Troglita (546-552). Dins aquel periòde, los berbèrs èran divisats en tres grops principals e autras tribús independentas:
Conquista araba musulmana
Las primièras atacas musulmanas foguèron de simplas expedicions de sacatge que podián dificilament realizar a un domeni permanent. Fins a 670, amb la fondacion de Kayrawan, aquel domeni s'establiguèt pas de bias solid, e mai las vilas costièras venguèron als bizantins coma las zonas montanhosas. Los berbèrs, dirigits pels caps tribals, Kosayla, tuèron Uca ibn Nafi a Tahudha e foguèt format lo primièr grand reialme berbèr (687-690), comprenen la partida màger de Tunisia. Koysala podèt pas gaire resistir, mas lo flambèl foguèt recuelhit per la reina Kahina dins l'Aurès, que foguèt fin finala derrotada en 703.
Pendent lo sègle VIII, los berbèrs se convertiguèron a l'islam. Los berbèrs formèron lo nuclèu de l'armada que conquistèt Ispània, amb al cap lo conquistaire Tariq. Mas se reviscolèron lèu los particularismes e la màger partida dels berbèrs adoptèt las doctrinas kharigitas.
Estats berbèrs musulmans
Lo 740, comencèt la revòlta contra los arabs a l'oèst del Magrèb, dirigida per Maysara; quand o faguèron morrir los seus successors, la revòlta contunhèt e s'espandiguèt per tot lo Magrèb e fins a Ispània. Los arabs patiguèron de divèrsas desbrandas, que la de Khultum ibn Iyad lo 741, que ne faguèron Cairoan, saquejada pels warfadjdjuma sufrits (756); après los hawwara ibadits derrotèron los warfadjdjumas e formèron un Estat ibadit de Tripolitana e Tunisia e part d'Argeria. La division intèrna dels berbèrs los permetèt pas d'aprofechar las siás victòrias e lo cap Abul Khattab foguèt derrotat per tropas arabas vengudas de Siria, que recuperèron Ifriquiya (761). La guèrra contunhèt encara vint ans, a la fin que los arabs n'avián restablit lo seu domeni d'Ifriquiya, mas l'Argeria central, occidental e Marròc, los recuperèron pas mai. Aital, sorgiguèron estats sovent governat pels arabs qu'avián lo supòrt dels berbèrs coma l'imamat de Tahart (761-908), dirigit per la dinastia rustamids; l'emirat de Sidjilmasa (Sigilmasa), governat pels Midrarites o Banu Midrar (772-977); l'emirat de Tilimsan, fondat per Abu Kurra del grop Banu Ifren; l'emirat de Nakur, fondat pels Ghumara; l'estat dels Barghawata, a la còsta atlantica, e ja dins lo sègle IX l'emirat idrissid de Fès, amb lo supòrt del berbèrs miknasa, Sadrata, e Zwagha. Solament los aglàbides (800-909), en fach independentes, reconeguèron la sobeiranetat abbàssida, e se lor calguèt afrontar sovent als berbèrs del sud de los sieus domenis.
dins lo sègle X, los Kutama portèron los soldats necessaris al dai chiit Abu Abd Allah per poder derrotar los aglabidas (909) e fondar l'Estat fatimit. Los fatimits podèren eliminar l'imamat de Tahart (908), mas capitèron pas a dominar lo Marròc, ont se mantenguèron los idrissids amb l'ajuda dels Maghrawa e los Zanata, que per oposicion als fatimits èran de clients dels omeias de Còrdoa. Los fatimits faguèron una fòrta oposicion dirigida per Abu Yazid Makhlad plan Kaydad a lo-Nukkari, l'òme de l'ase (943-947), que per un temps dominèt Ifriquiya, mas lo poguèren derrotar amb l'ajuda dels Sanhadja del Magrèb central. A comptar del 973, amb los fatimits establits a Egipte, se desinteressèt del Magrèb.
Dins d'autras escasenças las tribús berbèrs se disputèron lo poder: a l'èst, los sanhadja suplantèron los kutama e sostenguèron los zirids (973-1167); a l'oèst, desapareguts los idrissids, lo poder passèt als Zanatas, primièr govèrn del país pel compte dels califes omeias de Còrdoa e après pels emirs independents a Fès, ont demorèron fins a l'arribada dels almoravits (1063). Al començament del sègle XI, l'estat zirida se divisèt e al Magrèb central sorgiguèt lo reialme ammadita o dels Banu Hammad, amb capitala Kalat Bani Hamad e après a Bgayet (1014-1152).
A mitan del sègle XII, l'invasion dels nomads Banu Hilal enviats pel califa fatimita impliquava la devastacion d'Ifriquiya e l'establiment d'un domèni arab sus la populacion berbera. Los berbèrs se mesclèron dins las planas e altiplans amb los arabs e abandonèron pauc a pauc la lenga e costumas, e s'arabizèron. Solament los que vivián dins zònas d'accès mai deficil escapèron a aquela tendéncia (Aurès, Cabilia, Atlàs, Rif).
Mas, d'un autre costat, las dinastias dels almoravids o dels almohads serián de dinastias basicament berbèrs e, per un temps, establiguèron lo sieu domeni al Magrèb. Los almoravids èran ajudats pels berbèrs Lamtunas del Marròc del sud, convertits a l'islam dins lo sègle IX. Abu Bakr fondèt Marraquèsh (1070) e Yusuf ibn Tashfin dominèt l'ensems del Marròc, lo Magrèb central e una  partida d'ispània, e Abd Allah plan Buluggin (1086) venquèt los crestians de la peninsula. Mas los califes almoravids capitèron pas a comptar amb los berbèrs per s'impausar coma civilizacions mai desvolopadas e dintrèron rapidament en decadéncia. E, foguèt lo torn dels Masmudas de l'Atlàs, que sostengavan las doctrinas unitàrias dels almohads, e dirigits per Abd a lo-Mumin plan Ali suplantèron los almoravids (1147). Dominèron tot lo Magrèb, en tanben l'emirat hammadid de Bogia e l'emirat zirid d'Ifriquiya, e tanben una partida de Ispània. Tanben, dintrèron en decadéncia fòrça lèu. Los Banu Ghaniya de Mallorca, leials als almoravids, recebèron l'ajuda dels berbèrs del Magrèb central que, d'un autre costat, se desinsteressavan l'independéncia. Lo darrièr almohad, Abu Dabbus, moriguèt lo 1269 sens pas cap de poder, alara que los marinids s'installavan a Fès, los abdalwadits a Tilimsan e los hafsids a Tunis. Aquelas dinastias exercissián un contraròtle plan flac suls berbèrs de las montanhas, ont los Banu Wamannu dins la region de Ouarsenis, los Zwawas a Djurdjura, los Cabils dins lo Constantinés, e las populacions del Zab e lo Djerid, èran en fach independentas; tanben los berbèrs de l'Aurès e de Djebel Nafusa demravan independents. A l'epòca, las populacions berbèras èran tan escampilhadas e en grops pro pichons qu'èra pas mai possible de realizar un grand Estat berbèr al nòrd d'Africa. Son istòria posteriora es aquela de cada grop.
Referéncias bibliograficas
thumb|Familha berber, segon una vision extèrna de 1890.
Nòtas
<div class="reflist references-column-count references-column-count-2" style="column-count: 2; -moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; list-style-type:decimal;">
Las Rozas de Valdearroyo
Las Rozas de Valdearroyo es un municipi de la província de Cantàbria.
Montarlot
Montarlot es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Sent Martin de Jussac
Sent Martin de Jussac (Saint-Martin-de-Jussac en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Les Lucs-sur-Boulogne
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sent Martin de Jussac
Sos abitants s'apelan los sent-martins.
Les Lucs-sur-Boulogne
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Sent Martin de Jussac
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Sent Martin de Jussac en Nauta Vinhana
Les Lucs-sur-Boulogne
Nòtas
<references group="N"/>
Biologia cellulara
Quant a l'istologia, es l'estudi de las cellulas a un nivèl superior, es a dire de lors agençaments en teissuts e de lors interaccions (joncions cellularas simplas, etc.).
Pont Nòu (Caors)
Lo Pont Nòu (localament Pont Nèu o Pont Nuòu) es un dels tres ponts que passan Òlt a Caors.
Los dos autres ponts de Caors son lo Pont de Balandras e lo Pont Loís Felip.
Saint-André-de-Bohon
Saint-André-de-Bohon es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Champsecret
Champsecret es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Roy Orbison
thumb|right|Roy Orbison
Biologia moleculara
Al crosament de la genetica, de la bioquimia e de la fisica, la biologia moleculara es una disciplina scientifica que l'objècte n'es la compreneson dels mecanismes del foncionament de la cellula al nivèl molecular. Lo tèrme « biologia moleculara » designa tanben l'ensemble de las tecnicas de manipulacions d'acides nucleïcs (ADN, ARN), nomenadas tanben.
S'abreuja l'expression biologia moleculara en "biò mòl" o "BM".
Roy Orbison
Roy Kelton Orbison (Vernon, Tèxas, 23 d'abril de 1936 - Nashville, 6 de decembre de 1988) foguèt un compositor, cantaire e musician american pionièr del rock and roll. Se faguèt celèbre entre 1960 e 1964 gràcias a las cançons "Only the Lonely", "Crying", and "Oh, Pretty Woman" e sa carrièra musicala durèt mai de 40 ans. La revista Rolling Stone situèt Orbison en 37ena posicion sus sa lista dels Artistas Màgers de totas las epòcas, e numèro 13 dins sa lista dels 100 cantaires mai importants de totas las epòcas. En 2002, la revista Billboard lo classifiquèt en 74ena posicion dels 600 artistas principals per sos albums.
Biologia moleculara
La biologia moleculara apareguèt al sègle XX, en seguida de l'elaboracion de las leis de la genetica, la descobèrta dels cromosòmas e de l'identificacion de l'ADN coma supòrt quimic de l'informacion genetica.
Après la descobèrta de l'estructura en dobla eliç de l'ADN en 1953 per James D. Watson (1928- ), Francis Crick (1916-2004), Maurice Wilkins (1916-2004) e Rosalind Franklin (1920-1958) la biologia moleculara coneguèt de desvolopaments importants per venir un esplech essencial de la biologia modèrna a partir de las annadas 1970.
Roy Orbison
Biografia
Roy Orbison nasquèt en 1936 a Vernon, una vilòta de l'estat de Tèxas, dins una familha modèsta. Son paire, Orbie Lee Orbison, trabalhava coma mecanician e tanben coma foraire de poses de petròli e sa maire, Nadine Shultz, èra infirmièra. Del temps de la Granda Depression totes dos parents se trobèron sens trabalh e aguèron de mudar pro sovent. La familha s'installèt a Fort Worth quand Roy èra mainatge e i estudièt a l'Escòla elementara Denver Ave. I demorèt pas gaire qu'una epidèmia de pòlio se declarèt e los incitèt a tornar a Vernon. Mai tard, mudèron tornarmai per demorar dins lo vilatge de Wink, a l'oèst de l'estat. Orbison declarèt mai tard qu'èra estat plan content de partir d'ailà que las activitats e lésers i èran plan escasses.
Totes los enfants dels Orbisons patiguèron de problèmas de vista, e coma s'i vesiá pas gaire Roy aguèt de vestir de lunetas correctivas plan espessas tre sa joventut.
Barbados
Barbados (en anglés, Barbados) es un país pichon format per una illa de la Cariba, amb una superficia totala de 431 km².
Sa capitala es la vila de Bridgetown.
Lo gentilici es barbadian -a (o barbadenc -a)..
Istòria
Lo nom de Barbados proven de l'explorator portugués Pedro Campos qu'en 1536 la cridèt Os Barbados. Lo nom li ven dins l'illa per l'aparéncia dels arbres qu'i a en ela, qu'an de longas raïses aerianas en penjant, que li remembravan de barbas. Dempuèi las observacions de Campos en 1536 e 1550, los conquestaires espanhòls capturèron fòrça indigènas d'etnia cariba en los utilizant coma d'esclaus en plantacions. D'autres caribas fugiguèron de l'illa vèrs divèrsas destinacions.
Los marins angleses qu'arribèron en Barbados dins lo decenni de 1620 desembarquèron en l'actual Holetown e trobèron l'illa desabitada. Dempuèi l'arribada dels primièrs colons britanics entre 1627 e 1628 fins a la siá independéncia en 1966, Barbados foguèt continuament jos control britanic. Malgrat aiçò, l'illa gaudiguèt totjorn d'una granda autonomia locala: la siá assemblada comencèt de foncionar en 1639.
Ferran Delèris
thumb|200px|Maison comuna de Saigon, uèi [[Ciutat d'Ho Chi Minh, ont Delèris visquèt après la Segonda Guèrra Mondiala.]]Ferran Delèris (en francés Ferdinand Deleris - Vòrs e Bar, Roergue, lo 23 de julh, de 1922 - La Sanha, Var, lo 19 de febrièr de 2009), es un escrivan roergàs d'expression occitana e francesa.
Barbados
Istòria
Barbados ganhèt l'autonomia politica en 1961 e l'independéncia del Reialme Unit lo 30 de novembre de 1966. Ven una republica lo 30 de novembre de 2021.
Politica
Barbados es una repiblica parlamentària. Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, actualament David Howard Thompson.
Ferran Delèris
Nascut en Roergue dins una familha de bordièrs, fugiguèt en Espanha durant l'ocupacion alemanda. Arrestat per las autoritats franquistas, foguèt liberat mercé a l'edat faussa marcada sus sos faus papièrs. Aital poguèt persègre sa fugida fins en Marròc ont junhèt las fòrças francesas liuras e finiguèt la guèrra coma paracasudista.
Barbados
Politica
Lo Parlament a doas cambras: lo Senat (amb 21 membres) e l'Ostal dels Representants, amb 30 membres.
Ferran Delèris
Après la guèrra trabalhèt en Indochina (ont coneguèt sa molhèr amb qui aguèt dos filhs e una filha) entrò la fin de la preséncia francesa puèi a Madagascar al moment de son independéncia (èra conselhaire del primièr president Tsiranana).
Barbados
Geografia
thumb|right|Mapa de Barbados. Barbados es una illa de 34 km de long e 23 km de larg, amb pauc relèu e de doces vessants cap a la region centrala, mai anautita. Lo punt pus naut es lo Mont Hillaby amb 336 m d'altitud. Barbados es localizada en un punt un pauc alunhat de l'ais de las autras illas de la Mar Cariba, ja dins l'Ocean Atlantic.
Lo clima es tropical, amb una sason de las pluèjas entre junh e octòbre. E mai se òm pòsca creire que l'illa supòrta severas tempèstas e auragans tropicals durant la sason de las pluèjas, vertadièrament aquò es pas aital. L'illa es atenguda d'apròp per qualqu'un d'aquestes auragans amb una mièja de 3,09 ans e o supòrta de plen cada 26,6 ans.
Economia
De veire: Economia de Barbados.
Demografia
Barbados compta una populacion de 280,946 personas (2007), d'eles 90,0% es negra, 4,0% es blanca e lo restant 6,0% es compausat per d'autres grops etnics, coma los asiatics. La lenga oficiala es l'anglés. L'esperança de vida es de 73 ans. Lo promiei de filhs per femna es de 1,65. Lo taus de creissença populacional es de 0,36% annal.
Cultura
thumb|right|Competicion de cricket en Barbados, en 2002. L'influéncia britanica es mai evidenta en Barbados qu'en la rèsta de las illas de la Cariba. Un bon exemple d'aiçò es que l'espòrt nacional es lo cricket, en avent donat l'illa de jogaires de renom en aqueste espòrt.
Existisson doas festivitats d'interès cultural e toristic que se celèbran dins l'illa coma son: lo Congaline Festival e lo Crop Over Festival. Coma arriba dins d'autres païses de la Cariba e de l'America Latina lo carnaval es una celebracion fòrça importanta del calendari. Lo Congaline Festival a luòc durant la darrièra setmana de març e es lo mens considerable dels dos. Lo Crop Over Festival inclutz de competicions musicalas, activitats tradicionalas e se sòl celebrar dempuèi lo començament de julhet fins a la primièra setmana d'agost en fenissent amb una granda desfilada.
La personalitat barbadiana pus destacada a nivèl internacional es la cantaira Rihanna.
Ferran Delèris
Escriguèt primièr en francés, de romans e de libres sobre Madagascar. Son primièr roman en occitan foguèt l'Aucon (1992), seguit per dos autres : Pèire e Maria (1996) e Los Crocants de Roergue (2000).
L'Aucon tracta de la segonda guèrra mondiala dins lo contèxte occitan amb un fons d'istòria de Mafia. Pèire e Maria parla de la Primièra Guèrra Mondiala. Los Crocants de Roergue conta l'istòria de Joan Petit (devengut famós amb la cançon tradiconala e tanben amb la cançon de Los de Nadau : Auròst tà Jan Petit) e tanben la dels crocants de 1643.
Escriguèt tanben una autobiografia, Memòris qu'i contèt son istòria occitana, militara, indochinesa e malgasha.
Moriguèt en 2009 e es sepelit dins sa vila nadala de Vòrs, en Roergue.
(1194) Aletta
(1194) Aletta es un asteroïde.
Anssi Nieminen
Anssi Nieminen (Jyväskylä, Finlàndia, 1968) es un ancian sautaire d'esquís finlandés.
Ruente
Ruente es un municipi de la província de Cantàbria.
1O1
One O One, sovent escrit 1O1, foguèt un projècte anglofòn efemèr de musica house a l'iniciativa del discjòquei‎ e productor bèlga Maurice Joseph Francois Engelen. Lo títol lo mai conegut de One O One es sa version de Rock to the beat, tube en Euròpa en 1988-1989, en realitat una represa contemporanea d'un tròç house de 1988 del discjòquei american Kevin Saunderson.
La version de Rock to the beat per One O One es un tròç emblematic del new beat, es a díser lo resson e la responsa de la còsta continentala (Païses Basses, Belgica e Nòrd de França) a la house britanica. D'aquesta passa, One O One es l'un dels projèctes entremiei los mai coneguts d'aqueste jos-genre dit new beat de la periòda 1987-1989, còsta Confetti's, Bassline Boys e quitament Technotronic, de Belgica tanben.
A part de sigur la version originala americana de 1988 de Rock to the beat per Kevin Saunderson, existís en realitat doas versions europèas per One O One, la segonda version foguèt la comercializada en 1989 en França jol nom One O One Electric Dream (una produccion francesa de Sonia Belolo e Stéphane Belolo), après n'aver tirat los escapolons dels mots Exctasy e "acid !" que geinavan pr'amor d'apologia del consum de drògas distibuïdas en discotèca, remplaçats alavetz per fantasy (creacion, imaginacion) e "new beat !".
Max Planck
Biografia
Nascut dins la vila alemanda de Kiel lo 23 d'abril de 1858, Max Planck comencèt sos estudis de fisica a l'Universitat de Munic en 1874. Los acabèt en 1879 dins la vila de Berlin. Tornèt a Munic en 1880 per far de professor a l'universitat e en 1885 se mudèt a Kiel. En 1889 tornèt a Berlin, ont tre 1892 foguèt director de la catèdra de Fisica teorica. Entre 1905 e 1909 Planck foguèt lo cap de la Deutsche Physikalische Gesellschaft (Societat Alemanda de Fisica).
Recèrcas scientificas
En 1894 entamenèt sas recèrcas scientificas a l'entorn de la radiacion del còs negre. Capitèt d'èsser emplegat per de companhiás electricas per tal de melhorar lo foncionament de l'ampola electrica e obtenir mai de lutz e una consomacion mendra d'energia. En 1899 descobriguèt una constanta fondamentala, la dicha Constanta de Planck, qu'amb ela se pòt calcular l'energia d'un foton. Aquesta meteissa annada descriguèt son pròpri grop d'unitats de mesura basadas sus las constantas fisicas fondamentalas, descobrissent un an mai tard la lei de radiacion de la calor, nomenada Lei de Planck, que explica l'espèctre d'emission d'un còs negre. Aquela lei venguèt una de las basas de la teoria quantica, qu'emergiguèt qualques annadas mai tard amb la collaboracion d'Albert Einstein e Niels Bohr.
Relacion amb Albert Einstein
right|thumb|250px|Primièra [[Conferéncia Solvay en 1911. Max Planck es situat, dins lo reng posterior, segond en començar per l'esquèrra]] Foguèt en 1905 que se publiquèron los primièrs estudis del desconegut Albert Einstein a l'entorn de la teoria de la relativitat. Planck foguèt uns dels escasses scientifics que encapèron immediatament la significacion d'aquesta teoria scientifica nòva.
Planck contribuiguèt tanben considerablament a desvolopar mai la teoria de la relativitat. L'ipotèsi d'Einstein a prepaus de la leugieretat del quantum (lo foton), basada sus la descobèrta de Philipp Lenard en 1902 sus l'efièch fotoelectric, foguèt rebutada a la debuta per Planck, coma tanben la teoria de James Clerk Maxwell sus l'electrodinamica.
En 1910 Einstein precisèt lo comportament anormal de la calor especifica a de temperaturas bassas coma un autre exemple d'un fenomèn que desfisa l'explicacion de la fisica classica. Planck e Walther Nernst per tal de clarificar las contradiccions que se vesián dins la fisica organizèron la primièra Conferéncia Solvay, que se debanèt a Brussèlas en 1911. Pendent aquesta reünion Einstein capitèt de convéncer Planck sus sas recèrcas e sos dobtes. Foguèt a partir d'aquel temps que se bastiguèt una granda amistat entre Planck e Einstein. Aqueste darrièr venguèt professor de fisica a l'universitat de Berlin mentre que Planck n'èra lo degan.
En 1918 recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica pel ròtle jogat dins lo progrès de la fisica amb la descobèrta de la teoria quantica. Dempuèi 1930, e fins a 1937, Planck foguèt cap de la Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften (KWG, Societat de l'Emperador Guillem per lo Progrès de la Sciéncia).
Darrièras annadas
Max Planck moriguèt lo 4 d'octobre de 1947 dins la vila de Göttingen. Aprèp sa mort la KWG cambièt son nom e venguèt la Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften (MPG, Societat o Institut de Planck pel desvolopament de la sciéncia).
Saint-Cyr-Montmalin
Saint-Cyr-Montmalin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Borgonha Franca Comtat, ancianament de Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saint-Caradec
Sant-Karadeg en breton ( Saint-Caradec en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Toni Nieminen
Toni Nieminen (Lahti, 31 de mai de 1975) es un ancian sautaire d'esquís finlandés.
Entratges
Entratges (Entrages en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Moneda
La moneda es un instrument de pagament, en vigor en un endrech e a una epòca donats, que complís lei foncions d'unitat de còmpte, d'intermediari dins lei cambis de bens ò de servicis e de resèrva de valor. Segon lei luòcs e leis epòcas, es tanben un ben public gràcias ai servicis que rend a la societat e un otís d'integracion economic, politic ò sociau.
La moneda es un concèpt fòrça ancian qu'apareguèt per la premier còp a la fin de la Preïstòria, probablament en Anatolia. Per la seguida, i aguèt una difusion progressiva de l'idèa que se debanèt en parallèl d'aparicions independentas. A partir dau millenari IV av. JC, s'escampèt l'usatge de monedas metallicas que foguèron a l'origina dei premierei pèças de moneda au sègle VII av. JC. Aqueu sistèma se difusèt lentament lòng dei rotas comercialas anant d'Asia a Euròpa e foguèt adoptat per lei principalei poissanças de la fin de l'Antiquitat e de l'Edat Mejana.
A la Renaissença, l'invencion dei premierei bancas modèrnas en Euròpa entraïnèt l'aparicion progressiva de la moneda fiduciària que conoguèt una lònga evolucion per venir la forma principala de moneda en circulacion au sègle XX. D'efèct, après la Premiera Guèrra Mondiala, leis estats, durament destabilizats per lei consequéncias economicas dau conflicte, poguèron pas restablir lei sistèmas monetaris basats sus de resèrvas de metaus preciós (principalament d'aur). Puei, en 1971, l'abandon de l'escandau aur per leis Estats Units entraïnèt la generalizacion de la moneda fiduciària a tota la planeta.
En parallèl, lo desvolopament dei bancas entraïnèt una aumentacion dei depaus. Ansin, au començament dau sègle XXI, la màger part de la moneda mondiala es formada per la moneda escripturala que correspond ais escrituras dins lei registres de còmpte bancaris.
Lei premierei monedas
Lo concèpte de moneda sembla relativament ancian coma l'atesta la descubèrta de tròç d'obsidiana datant de 15,000 av. JC qu'èran distribuits au sen de certanei culturas liticas d'Anatolia. L'idèa s'escampèt pauc a pauc e sostenguèt probablament la formacion dei rets comerciaus estructurats de la fin de la Preïstòria. Quatre tipes de monedas primitivas – largament utilizadas fins au sègle XVIII – aparaguèron durant aqueu periòde :
En parallèl, lei premiereis unitats de còmpte apareguèron ambé la formacion dei premiereis administracions vèrs 2,500 av. JC. Sovent derivadas d'unitats de massa coma la mina utilizada dins l'Empèri d'Akkad, permetián una gestion deis impòsts e dei deutes per leis escribas. Pasmens, aqueu sistèma se difusèt pas en fòra deis institucions estatalas avans la fin de l'Antiquitat.
L'expansion de la moneda metallica
Atestat tre lo millenari IV av. JC en Sardenha, l'utilizacion de metaus coma moneda se difusèt pauc a pauc en Mediterranèa e en Orient Mejan. Aqueu sistèma èra generalament basat sus de cambis de lingòts. A respèct deis autrei formas de moneda primitiva, presentavan probablament l'avantatge d'èsser duradís e conservables. En 687 av. JC, lo rèi lidian Gygès inventèt lei premierei pèças de moneda en remplaçant lei lingòts per de tròç d'electrum (aliatge d'aur e d'argent) dotats de caracteristicas identicas (pes, talha...) e d'una marca autentificacion.
L'idèa de Gygès foguèt pauc a pauc adoptada per leis autrei pòbles de la region. Sei successors contunièron de melhorar son invencion ambé l'instauracion dau bimetallisme durant lo rèine de Cresus (560-546 av. JC). La conquista de Lidia per Pèrsia arrestèt pas aqueleis evolucions e leis Aquemenidas adoptèron tanben una moneda bimetallica après la presa de Babilònia en 539 av. JC.
Au sègle seguent, l'adopcion de pèças de moneda per lei ciutats-estats grègas pus importantas, especialament Atenas, permetèt a l'idèa de se difusar dins lo rèsta d'Euròpa. Dins la direccion opausada, vèrs Asia, China adoptèt una moneda de coire durant lo rèine de Qin Shi Huang (221-210 av. JC). Utilizada per pagar lei tropas e leis impòsts, demorèt en circulacion fins a 1837.
En parallèl de son usatge economic, la moneda metallica aquistèt pauc a pauc de ròtles politics e sociaus. Ansin, permetiá d'unificar politicament un espaci economic. Per exemple, foguèt lo cas en China onte l'òbra unificatritz de Qin Shi Huang subrevisquèt a l'afondrament rapide de sa dinastia. En Euròpa, lei pèças romanas, que representavan lo perfieu de l'emperaire, venguèron un otís de propaganda e de glorificacion dei sobeirans. Perpetuat per Constantinòble après la disparicion de l'Empèri d'Occident, lo sistèma monetari roman influencièt lei monedas creadas per leis estats barbars e arabes que se formèron entre lei sègles V e VII. En particular, en 696, leis Omeias adoptèron un sistèma trimetallic basat sus un dinar d'aur fòrça similar au solidus bizantin qu'èra la referéncia internacionala dau periòde.
L'adopcion e la revirada de la moneda papier en China
China foguèt lo premier país qu'adoptèt una moneda de papier a la fin dau sègle X ò a l'inici dau sègle XI. D'efèct, per limitar lo raubament dei quantitats de metaus preciós necessàrias au comèrci, lei Song dau Nòrd emetèron de bilhets dichs jiaozis. Lei premiers bilhets èran pintats sus de supòrts de fusta mai lo papier s'impausèt lèu per la fabricacion.
Adoptat per leis autrei dinastias chinesas dau periòde, lo sistèma conoguèt una utilizacion intensiva per la dinastia Yuan. Aquò entraïnèt una crisi a partir de la fin dau sègle XIV. La dinastia Ming assaièt de reprendre lo contraròtle dei jiaozis en 1374 e ne suspendiguèt la convertibilitat. La valor de la moneda de papier demeniguèt donc pauc a pauc. Puei, au sègle XV, une tiera de revòutas causèt d'emissions importantas qu'entraïnèron l'afondrament definitiu de la valor dei bilhets. Finalament, l'emperaire Ming Renzong (1424-1425) enebiguèt son usatge sota pena de mòrt.
Lo mercantilisme e lei premierei teorias de la moneda
A partir dau començament dau sègle XVI, l'arribada de quantitats gròssas de metaus preciós en provenància dei minas d'America dau Sud entraïnèt una aumentacion dei cambis economics e dei prètz en Euròpa. Dins un periòde dominat per lo mercantilisme (aparegut vèrs 1450) e per lo renfòrçament deis estats, aquò favorizèt lei premierei reflexions sus la moneda e sa gestion.
Lo premier que publiquèt lo resultat de seis estudis foguèt probablament lo monge polonés Nicolau Copernic (1473-1573) qu'emetèt la premiera formulacion de la teorica quantitativa de la moneda. Segon eu, una moneda tròp abondosa pèrd sa valor. Represa en Espanha e en Portugau per l'Escòla de Salamanca, aquela idèa foguèt aprefondada per John Locke (1632-1704) e David Hume (1711-1776). Condamnèt l'intervencion de l'Estat dins leis afaires monetaris e es a l'origina dei concepcions classicas de l'economia modèrna.
Pasmens, dins lei fachs, leis estats dau periòde, especialament Anglatèrra, utilizèron largament l'expansion monetària per sostenir lo desvolopament de l'industria. Lei condicions d'aquela creissença economica (quantitats importantas de moneda e taus d'interès feble) foguèron rapidament descubèrtas per l'Estat e per leis industriaus. Aquò entraïnèt la creacion dei premierei bancas d'emission de bilhets que prefiguravan la moneda fiduciària que remplacèt – lentament – la moneda metallica eissida de l'Antiquitat.
Leis orfèbres banquiers
Pauc a pauc, aquelei certificats venguèron anonims e foguèron utilizats coma mejans de pagament. En 1661, apareguèron lei premiers bilhets europèus vertadiers en Suècia. Autra evolucion, leis orfèbres, venguts banquiers, descurbiguèron qu'èra pas necessari d'aver una resèrva financiera egala a la totalitat dei depaus enregistrats. D'efèct, la conversion dei certificats èra rarament demandada e la banca podiá donc utilizar lei depaus per investir. Ansin, en mai dei certificats de depaus, lei banquiers comencèron d'emetre dei títols de deute e la valor deis emissions passèt rapidament la valor dei depaus.
Aqueu procès entraïnava una creacion monetària de part dei bancas e sostenguèt lo desvolopament economic dau periòde. En parallèl, favorizèt l'utilizacion d'una moneda de papier qu'èra plus dirèctament basada sus de resèrvas de metaus preciós per una partida de l'elèit economic europèu. Pauc a pauc, l'usatge dei bilhets s'escampèt au sen de la societat en despiech de quauquei reviradas coma aqueu de la banca de Law.
L'aparicion dau thaler
En fòra deis inovacions liadas au papier moneda, lei Temps Modèrnes veguèron tanben la reaparicion d'una moneda internacionala que foguèt lo thaler e sei derivats. Aparegut en 1518 dins la region dei minas de Jáchymov en Boèmia, èra una moneda d'argent que foguèt caracterizada per una estabilitat excepcionala fins a sa disparicion au començament dau sègle XX. Adoptada coma unitat de còmpte dau Sant Empèri Roman Germanic, foguèt adoptada ò utilizada per lei país germanics (compres lei regions balcanicas que fasián partida d'Austria), per lei Províncias Unidas, per Anglatèrra e per lei colonias europèas d'America, d'Asia e d'Africa. En mai d'aquò, suscitèt la creacion de monedas similaras en França, en Espanha e dins d'autrei país europèus. Ensems, aquelei monedas d'argent dominèron l'economia durant lei sègles XVII e XVIII.
(1195) Orangia
(1195) Orangia es un asteroïde.