cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Héninel
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Temps (clima)
Lo temps es l'estat meteorologic dels jaces basses de l'atmosfèra.
Chailles
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Divèrses vestigis an #èsser trobats a Chailles sustot dels silex talhats aital coma lo camin d'una anciana via romaine.
A, la municipalitat i aviá conegut jol nom de « Chaeles », #çò que vòl dire luòc pierreux. Fa partida de la ancià diocèse de Chartres. Existissiá en lo bòsc de Russy una capèla dédiée a sant Laurent, bastida pels comtes de Bles, #que #èsser l'objècte d'un pelegrinatge de la a  ; #èsser démolie al començament  e reconstruite pel proprietari de la Chesnaie près de lo sieu sojorn (venguda la capèla del castèl).
Durtòu
Durtòu [dyʁˈto] o [dyʁˈtœɥ] (Durtol en francés) z-es una comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe.
Inondacion
Una inondacion o un aigat es un desbordament d'un corrent d'aiga que submergís lei zonas vesinas. Lo tèrme es sovent estendut ai desbordaments d'obratges artificiaus o de rets d'assaniment.
Durtòu
Nòtas
<references group="N"/>
Chailles
Istòria
Plusieurs vestiges ont été retrouvés à Chailles notamment des silex taillés ainsi que le chemin d'une ancienne voie romaine.
Au, la commune était connue sous le nom de « Chaeles », ce qui veut dire lieu pierreux. Elle fait partie de l'ancien diocèse de Chartres. Il existait dans la forêt de Russy une chapelle dédiée à saint Laurent, construite par les comtes de Blois, qui fut l'objet d'un pèlerinage du au  ; elle fut démolie au début  et reconstruite par le propriétaire de la Chesnaie près de sa demeure (devenue la chapelle du château).
Espeluga deth Bòsc deth Cantet
Er'espeluga deth Bòsc deth Cantet, tanben aperada espeluga d'Espeisha, enas Baronias de Bigòrra, qu'embarra gravaduras parietaus magdalenianas.
Era vath deras Baronias qu'ei un parçan on er'aiga ei present pertot e on e's tròba mes de 400 espelugas, duas deras quaus (aquesta d'Espeisha e aquera deths Shivaus ena Bastida) estón ondradas peths òmis dera Preïstòria.
Que s'orbeish sus er'arriba dreta d'Arròs. Qu'estó descobèrta en 1960 per joens scouts e explorada per Jacques Jolfre.
Pic verd
Lo Pic verd (Picus viridis) es una espècia d'ausèl apartenent a la familha de las Picidae.
Morfologia
Que siá mascle o feme, lo pic verd a la fàcia superiora verda, lo quinque jaune, la fàcia inferiora gris-verd e lo dessús de la tèsta roge. La feme se destria per sa mostacha negra, alara qu'aquesta del mascle es roja, enrodada de negre. Los joves son mai clars e pigalhats.
Aqueste ausèl mesura unes 30 cm de longor e 40 a 45 cm d'envergura, per une massa d'unes 200 g.
Alimentacion
Aqueste ausèl se noirís subretot d'insèctes e de larvas, presas sul sòl. Li agrada fòrça los formiguièrs pels prats, que las formigas representan mai de 90 % de son alimentacion. Dins lo sud de l'Euròpa, s'ataca tanben als bornats en ivèrn. Complèta son alimentacion amb de granas e de baias.
Reproduccion
vinheta|Una ponduda de set uòus d'un pic vert [[Musèu d'istòria naturala de Tolosa|MHNT.]] Aqueste pic cava son nis dins un arbre fulhós (quitament a vegadas dins un pal), pendent al mens doas setmanas. Lo nis es prigond de 20 a 50 cm, e l'orifici de dintrada mesura unes 5 a 7 cm de diamètre. La ponduda (una sola per an) compren de 5 a 8 uòus, blancs, coats pels dos parents pendent une quinzenat de jorns. Los joves demoran unes tres setmanas al nis, puèi, après lor envolada, vivon amb lors parents pendent tres autres setmanas.
Sistematica
L'espècia Picus viridis foguèt descricha pel naturalista suedés Carl von Linné en 1758.
Taxinomia
Segon la classificacion de referéncia (version 3.5, 2013) del Congrés ornitologic internctional, aquesta espècias es constituida de las tres sosespècias seguentas (òrdre Filogenic): Picus vaillantii e Picus sharpei foguèron longtemps considerats coma de sosespècias, mas son ara consideradas coma d'espècias detriadas. Tanben foguèt suggerit que P. v. innominatus, sosespècia fòrça isolada de las autras populacions, poirián tanben èsser una espècia d'esperse.
Al nòrd de la cadena pirenenca existís una zona ont i a d'individús presentant de caractèrs ibrids de plumatge e genetics entre Picus v. viridis e Picus sharpei. En Lengadòc, aquesta zona s'espandís entre Besièrs et Nimes. Dins aquesta zona i a tanben de P. viridis e de P. sharpei; aquestes darrièrs son tan mai rares que s'alunham dels Pirenèus (e inversament pel Pic vert).
Nòtas e referéncias
}}
Francés l'Olonés
vinheta|Retrach d'Olonés en [[1678.]] Joan Dàvid Nau, mai conegut coma Francés l'Olonés, es una pirata, corsari e filibusteir peitavin nascut en 1630 a Les Sablhes d'Olona e mòrt vers 1669 a Río San Juan. Es considerat coma l'un daus piratas les mai cruels e sanguinaris de tots les temps.
Danièl Meier (compositor)
Danièl Meier, bearnés e soísse (Kirchdorf, BE), vadut lo 22 de heurèr de 1934 a Pau e mort a Ortès lo 25 de julhet 2004. Qu'ei un compositor, cap de canteria e cap d'orquèstra. Qu'ei lo fondator de l'Ensemble Vocau Da Camera
Biografia
Que's hè los estudis a l'Escòla Normau de Musica de París. Qu'a lavetz lo parat d'estudiar l'armonia dab Suzanne Pelliot, lo contrapunt e la fuga dab Andrée Vaurabourg, l'òrgue dab Suzanne Chaisemartin e la composicion dab Henri Dutilleux e Maurice Ohana.
Qu'i obteng licencias de contrapunt e de fugua e lo purmèr pretz de composicion.
Nomat en 1969 a la Maison de la Cultura de Bourges, que hè créisher ua activitat de comte har dans lo maine de l'animacion musicau e lo cant corau.
De mei, qu'ei a l'initiativa d'ua programacion qui a invitat artistas màgers d'aquesta temporada e hèit ua part grana a la musica contemporanèa.
En 1975, que dèisha la Maison de la Cultura de Bourges tà consacra's mei intensament a la composicion. Que gavida quauquas annadas l'Escòla de Musica de Tiern en Auvernha, puish ua classa d'armonia, contrapunt, fuga, composicion e analisi au Conservatòri Nationau de Region de Clarmont-d'Auvernha, Que fonda tanben ua associacion de diffusion de la musica de uei qui harà vàder lo Hestenau de las musicas desmesuradas en 1999.
Danièl Meier qu'a recebut mantuas comandas du Ministèri deus Ahars Culturaus, de Ràdio-França e de mantus hestenaus : Avinhon, Ville d'Avray, hestenau estivenc de París, Bordèu, Viena (Austria), Peterborough en Anglatèrra, Ludwigburg en Alemanha.
La soa musica que hè mustra de la soa oposicion a tota traca d'academisme.
Ensenhament
Que gavidé quauquas annadas l'Escòla de Musica de Tiern en Auvernha.
Qu'estó professor d'escritura e de composicion au Conservatòri Nationau de Region de Clarmont-d'Auvernha de 1975 dinc'à 1995.
Òbras
Orquèstra : vinheta|616x616px • Images (1969).
• Ode (1971), creada per e tà l'Orquèstra de Crampa de l'O.R.T.F. en 1972 - durada : 13'30
• Semen (1972), Comanda de l'O.R.T.F. - orquèstra sinfonic, quintet de còrdas sòlo, piano e citara - durada : 17'
• Vitrail I (1979) - Comanda creada per e tà l'Orquèstra d'Armonia de la Polícia Nationau - durada : 12'
• Vitrail II (1981) - 2 flabutas, 2 clarins, 2 clarinetas, 2 bassons, 2 còrns, 2  trompetas, 2 trombònes, 1 tuba - durada : 12'
• Throw Light On (2003) - clarin en la, clarineta baisha e orquèstra sinfonic - durada : 15'
Òbras dab comedian o contaire :
• Les Pâques à New York (1974), tèxte deu Blaise Cendrars - quartet dab 1 comedian (Alain Meilland) e andadas Martenot - durada : 25'
• Au-delà des Falaises (1981), tèxte deu Richard Bach, òbra pedagogica - canteria de mainats, 2 soprani, flabuta, clarin, còrn, piano e percussions - durada : 45'
• Le Petit Prince et la Rose (1991) - 1 contaire, 1 sopràno, canteria de mainats, 2 flabutas, clarin, 2 clarinetas, clarineta baisha, trompeta, còrn, trombòne, tuba, violoncèle e percussions - durada : 45'
• L'Enfant de la Haute Mer (1994), tèxte deu Jules Superveille - contaire e piano - durada : 35'
Ensemble vocau ou Grana Canteria :
• Gloria (1975), Comanda d'Estat - alto sòlo, 11 votz mixtas, flabuta e clavecin - durada : 14'
• Messe Doce Nos Orare (1980), Comanda de Ràdio França - durada : 40'
• Ils sont appuyés contre le ciel (1985), tèxte deu René-Guy Cadou - 15 votz mixtas - durada 4'
• Rondeaux (1987), tèxte deu Mallarmé, Comanda de Ràdio França - canteria a capella - durada : 20'
• Miniatures (1988) - canteria mixta - durada : 10'
• Le Tombeau de Vittoria (1995) - canteria d'òmis - durada : 12'
• Magnificat (1997) - 6 votz de hemnas - durada : 17'55
• O Sacrum Convivium (2001) - 4 votz de hemnas,  durada : 8'
Canterias de mainats :
• Laudato Si (1986) Comanda deus Petits Cantaires de París - canteria de mainats, orquèstra de còrdas, piano e percussion - durada : 32’
• Le Petit Prince et la Rose (1991), tèxte deu Saint-Exupéry - contaire, sopràno, canteria de mainats, 2 flabutas, clarin, 2 clarinetas, clarineta baisha, trompeta, còrn, trombòne, tuba, violoncèle e percussions - durada : 45'
• Quartet de còrdas 1 (1981) - durada : 20'
• Quartet de còrdas 2 sus B.A.C.H. (2000) - durada : 7'30
• Spectre pour un arc-en-ciel (2001) - durada : 9'
• Stabat Mater (2003) - soprano e quartet de còrdas - durada : 20'
Piano :
• Pour un temps sacré (1976) - durada : 30'
• Tout au Long du Jour, (2002) - durada : 30'
• Auseths (1993) - tà 2 pianos - durada : 9'
• Suite pour orgue (1973) - durada : 14'
• Canzone (1992) - durada : 14'
Formacions divèrsas :
• Mosaïque (1966) - mezzo-sopràno, 2 flabutas, 2 percussions, harpa, violoncèle - durada : 14'
Albafuèlha e la Garda
Albafuèlha e la Garda (Albefeuille-Lagarde en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Danièl Meier (compositor)
Òbras
• Cygnes (1969) - flabuta e piano - durada : 14'
Albafuèlha e la Garda
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Danièl Meier (compositor)
Òbras
• Apocalypsis (1971) - sopràno, citara, quintet de còrdas, canteria e orquèstra - durada : pas precisada
• Epi (1973) - quartet de saxofònes- durada : 9'30
• Gloria (1975) - votz alto sòlo, 11 votz mixtas, flabutas e clavecin - durada : 14'
• Et l'Espace dit (1976) - còrn sòlo - durada : 6'
• Mélisme (1977) - clarin sòlo - durada :4'
• Pour un Rituel (1978) - quintet de coire - durada : 20'
• De cap a ... (1981) - 2 guitarras - durada : 12'
• Organum arborescent (1982) - flabuta, clarineta, vriolon, violoncèle e piano - durada : 13'
• Regards perdus ensemble dans un miroir (1982) - vriolon e piano - durada : 10'
• Ecume (1983) - harpa celtica e clarin - durada : 6'
• Prémices de Timbres (1983) - basson, contrabaisha e percussion - durada : 5'
• Tenebrae Factae Sunt (1984), Comanda de Ràdio França - sopràno coloratura e 2 percussions - durada : 35'
• Géménides (1985) - guitarra classica, guitarra electrica e materiau électric - durada : 5'
• Emergence (1985) - basson e piano - durada : 3'
• Laudo Sio (1985) - sopràno, baisha e piano - durada : 3'30
• Pour un rituel II (1985) - quintet de coires, percussion e òrgue - durada : 20'
• Désert (1986) - flabuta de bèc e guitarra - durada : 11'
• Cérémonial pour Aton (1986) - flabuta octobaisha - durada : 6'
• Crypte (1986) - contrabaisha - durada : 8'
• Nevermore (1987) - saxofòne e piano - durée : 32'
• Me voici, je souffre et j'aime (1988) - sopràno, viòla de gamba e òrgue - durada : 6'
• Guion'-Shôja (1989) - sopràno e piano - durada : 20'
• Pneuma (1989) - flabuta traversèra - durada : 6'
• Psaume 23 (1990) - sopràno, tenòr e òrgue - durada : 10'
• Airain (1990) - saxofòne alto- durada :7'
• Chanson de geste (1990) - viòla d'amor e contrabaisha - durada : 5'
• Mine de Joyaux (1991) - sopràno e piano - durada : 11'
• Rivage multiple (1992) - alto e quartet de viòlas de gamba - durada : 17'
• Désert - "Incantation" (1993) - sopràno e arquiluth - durada : 6'
• Portique du Troisième Jour (1996) - sopràno, 2 pianos, 2 percussions - durada : pas precisada
• Trois poèmes (1996), tèxte deu Mallarmé - sopràno, flabuta e harpa - durada : 14'
• Parole Eclatée (1999), tèxte deu Victor Hugo - 2 comédians, violoncèle, 2 percussions - durada : 20'
• Le Temps Effleuré (1999) - vriolon, alto, violoncèle e piano - durada : pas precisada
• Espace Irisé (2000) - clarineta en la e clarineta baisha - durada : 11'
• Agnus Dei (2002) - sopràno et òrgue - durada : 4'30
• Pantomime (2002), tèxte deu Mallarmé - 2 soprani, flabuta, clarin, 2 clarinetas, 2 trompetas, 2 còrns, 2 trombònes, contrabaisha, 2 pianos e percussions - durada : 13'50
• Opus 79 (2004) - violoncèle - durada : 2'20
Quauques interprètas
Pierre-Yves ARTAUD - Anne BARTELONI - Béatrice BERNE - Pierre BIGOT - Claude BONNETON - Pierre COURTHIADE - Olivier DEJOURS - Françoise DESLOGERES - Jacques Dl DONATO - Renaud GAGNEUX - Gérard GARCIN - Isabelle GARCISANZ - Claude GIOT - André GIRARD - Duo HORREAUX-TREHARD - Paul JAMIN - Janos KOMIVES - Alain MEUNIER - Terence MILIGAN - Michel MOLINARO - Josette MORATA - Yumi NARA Quatuor PARRENIN - André PAGENEL - Régis PASQUIER - Jean-Louis PETIT - Jacques TAVERNIER - Guy TOUVRON - Jacques VANDEVILLE - Olivier VERNET
Nòtas
<references group="N"/>
Happisburgh
Happisburgh es un vilatge costièr e una parròquia civila del comtat de Norfolk, dins l'èst d'Anglatèrra, a de North Walsham. Happisburgh es vengut un site arqueologic d'importància nacionala en 2010, quora d'aisinas de selze de mai de  foguèron descobertas, representant la pròva d'ocupacion umana pus anciana del Reialme Unit.
Hornèths
Hornèths (Fornex en francés) es una comuna occitana del País de Fois, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Guèisa
Guèisa (Gueyze en francés) qu'es ua anciana comuna de Gasconha dens lo departament d'Òut e Garona e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Despuish lo 1er de seteme de 1972, qu'es comuna associada de Sòç.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn. Dens la comuna de Sòç, Guèisa qu'es situada a l'oèst de la vilòta. Lo borg qu'es a un gròs km de Sòç.
Toponimia
La prononciacion qu'es ['gɛjzə]. Las fòrmas ancianas son : de Geysa en 1289, ''par. de Gaera en 1293, Bernardo de Gueyda'' en 1305.
Segon Dauzat e Rostaing, Guèisa, sus la Guèisa, qu'es un nom escur. Lo nom de l'aiga que sembla venir deu nom de la comuna. L'origina qu'es benlèu un nom germanic d'òme; l'occitan gèis, « plastre, gip » qu'es improbable.
Eschandalís
Nòtas
<references group="N"/>
Lo rèbe de l'abbé Puyoo
thumb|Edicion de [[Émile Vignancour|Vignancour, 1860]] Pèir d'Esbarrebaca (en francés e dens las honts mei ancianas Pierre d'Esbarrebaque) que ho un escrivan de lenga bearnesa autor de Los gentius de Bearn, o Lo rèbe de labè Puyoo' (<Lous gentius de Bearn, ou Lou rèbe de l'abè Puyoo>), òbra deu sègle XVIII.
Robèrt Lafont que da per aquesta òbra la data de 1768 et que la presenta com ua denonciacion deus faus nòbles de Bearn, e, per aquesta rason, la purmèra edicion que seré estada avalida.
Vignancour, dens la soa antologia Poesias Bearnesas (1860) que ditz atau :
[...] quant au "Rêve de l'abbé Puyòo, que quelques personnes regretteront peut-être de ne pas y voir, on m'excusera, j'en suis assuré, de n'en avoir reproduit que les trente premiers vers, qui, au mérite d'une élégante et grâcieuse facture, joignent celui d'être complètement inofenssifs. Le reste de ce morceau, satyre mordante contre la noblesse de Béarn, est beaucoup moins remarquable au point de vue littéraire, mais on comprend facilement le succés de la malignité qui y était attaché.
("[...] per çò que tànhe au Rèbe de l'abè Puyòo, que aucunas personas regretaran dilhèu de non i pas véder aquí, que'm desencuseràn, que'n soi segur, de non pas aver reprodusit sonque los trenta purmèrs vers, qui au merite d'ua eleganta factura, e juntan lo d'estar completament inofensius. La rèsta d'aqueh tròç, satira mordenta contre la noblessa de Bearn, qu'ei mens remarcabla d'un punt de vista literari, mes que's compren totun aisidament l'escaduda de la malícia qui i èra estacada.'')
Extrèit
A pena dens mon lhèit lo flaunhac dromilhon De mons sens aflaquits prenè possession, Quan l'esprit agitat dens un rève m'esgara A truvèrs monts e prats, auprès d'ua onda clara Qui rotlava sens pena hens un petit balon, Tot pingorlat de flors de mantua color.
En aqueth lòc charmant, cherit de la natura, Ua hemna que i avè d'esclatanta figura ; Tot en era tinè de la Divinitat, Brilhanta com lo só dens sa simplicitat, Non vedèn pas en era inutila parura, Non coneish pas lo fard ni l'art de la coeifura ; Vers era me n'anèi per son charme atirat, ''Qui ètz don vos ce i digói ? Jo que sòi la vertat,'' ''Ce'm respon tantiquan ; tots m'an desconeguda',' Banida de pertot, aquesta solituda, Que m'ofreish lo repaus que l'òmi non vòu pas E vènger lo mesprètz que hè de mons apàs. Hens lo monde non i a que mensonge e que rusa : Lo vici de mon nom quauque còp que i abusa. Enqüèra d'aqueth nom se pren autoritat, Qu'ei l'unic tribut que recèp la vertat.
Susprès jo responói : Vertat tot' adorabla, Tornatz, vietz dissipar lo troble que ns' acabla ; Vietz confónder l'error qui ns' a tots abusats, Ben troberatz mantun qui v' seràn afidats. Enter temps se volètz, per vòsta complasença, Deus gentius de Bearn da'm quauqua coneishença ! Tot be i ei confondut : lo baron, lo cascant, lo jutge, lo vailet, lo nòble, lo manant. Aidatz-me drin, si'vs platz, a suslhevar la tela Qui, shens nada pudor cròp tota la nacela ! B'at harèi puish que m'at demandatz, E tout de suite atau comença la vertat. ''
Mesnil-Domqueur
Mesnil-Domqueur es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Arrondiment de Roan
L'arrondiment de Roan (en francés: Arrondissement de Rouen) es una division administrativa francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region Normandia. Ten una populacion de 636 343 abitants per una superfícia de 1 936,2 km2. Amassa 216 comunas. Lo capluòc n'es la vila de Roan.
Mesnil-Domqueur
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Amaral
thumb|right|280px|Amaral en Sonorama Ribera 2011, [[Espanha.]] Amaral qu'ei un grop espanhòl de pop rock e folk rock format en 1992. Los Membres del grop son: Eva Amaral e Juan Aguirre.
Ferrièras
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [fe'rjɛɾos]. Las fòrmas ancianas son Ferreriis en 1272, Ferieras en 1390, Ferrieras en 1445 e cap a 1460 (Cronica d'Esquerrièr), Ferrerias en 1540. Segon Dauzat, Ferrièras es l'eretièr de ferraria, format del latin ferrum e del sufixe -aria. Segon los autors nombroses citats per Patrici Pojada, l'occitan ferrièra designava una mina de fèr, una mina de fèr o una fondariá, una farga, o una mina de fèr e per extension lo lòc ont la minièra de fèr locala es tractada. Patrici Pojada accèpta aquelas explicacions dels collègas e precisa que mai d'una mina de fèr son atestadas a Ferrièras.
Albiàs
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Arròs (arriu)
Arròs qu'ei un arriu occitan afluent d'Ador.
Que neish ath nòrd deth Còth d'Aspin enas Baronias Gasconas près d'Esparròs. Que trauca eth departament deths Hauts Pirenèus capvath, passant per Borg de Bigòrra, Tornai e Shèla Devath, puish qu'entra en departament de Gers per Montagut d'Arròs e Vilacomdau d'Arròs, abans de vueità's en Ador sus era sua arriba dreta pòc arron de Plasença. Qu'a ua longor de.
Era vath hauta d'Arròs qu'ei un endret remarcable: sus haut o baish, desempuish era resurgéncia aperada eth Uelh d'Arròs, er arriu que s'escorreish ena Gòrja d'Asca. Er'umiditat qu'a permetut eth desvolopament d'un bòsc gran, dab eths sons arbes e eth sons arròcs arrecobèrts de mossas gigantas, de liquèns e de heuguèras, qui'u dan un aspècte tropicau qui'u való eth chafre d'Amazonia deths Pirenèus.
Estelle Harris
Estelle Harris (nascuda en 1928 a Nòva York) es una acrtitz de cinèma americana.
Maresme
Lo Maresme (Maresme en catalan) es una comarca de Catalonha.
Hénin-sur-Cojeul
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Doudeauville
Doudeauville pòt essèr:
Estève de Montalban
vinheta|Litograf de Montalban, ca. [[1888.]] Estève de Montalban (fl. 1691-1695) èra un corsari e cap de filibustièrs (bocanièrs) francés actiu dins Cariba e al larg de la la còsta d'Africa de l'Oèst. Frequentament cridat Sénher de Montalban (nom de familha grafiada Montauban e occasionalament Montauband en francés), escriguèt un raconte de sos viatges ulteriors, en particular sa subrevida a un naufragi. Probablament originari d'Occitània, nascut en 1650 o 1660 en un luòc desconegut e mòrt a Bordèu en 1700 o en 1708.
Istòria
Nascut en 1660, Montalban visita las còstas africanas tre 1676, "avent començat d'utilizar las mars a l'edat de setze ans". En 1690, navègue jols òrdres de son compatriòta corsari francés Mathurin Desmarestz dins la Cariba. Desmarestz donè a Montalban son naviri La Machine (La Maquina) après aver capturat una fregata espanhòla, que Desmarestz conservèt e rebategèt La Ballestrelle. Montalban ordenèt La Machine al larg de Tèrranòva en 1691 après s'èsser separat de Desmarestz, ont a forçat dels marins franceses a la piratariá, e la meteissa annada, a capturat un fòrt anglés a son retorn sus la còsta africana de Guinèa.
Tornarmai Montalban tornèt en Africa. Crosant primièrament los Açòres puèi las Canàrias puèi Cap Verd, mantes naviris li escapan o refusan lo Trois Frères. Reüssiguèt a préner un naviri anglés al larg del cap Lopez primièrament, puèi una segonda presa abans de carenar lo Trois Frères. Al larg d'Angòla, a engatjat un man-of-war anglés de 54 canons qu'a batut lo Trois Frères e comencèt una accion d'abordatge. Los piratas de Montalban an utilizat una excellenta adreça al tir amb de tirs de mosquet per véncer los angleses. Abans que pòsca montar a bòrd de presa, lo capitani del naviri anglés a mes lo fuòc a sos magasèms de podra a canon, provocant una enòrma explosion qu'a destruch los dos naviris.
Montalban es estat grèvament nafrat e getat en libertat mas a reüssit a s'enganchar al varatge abans que cèrtes de sos marins subrevivents o recupèren dins un petit batèl. Gaireben afamats, an navegat cap a la còsta africana ont an encontrat dels indigèns amb los quals Montalban èra familhar. Après los aver convencuts de son identitat ("m'èra impossible de persuadir cap d'entre eles qu'èri lo capitani Montalban, tant èri desfigurat"), encontrèt un prince local que noirís e vestiguèt Montalban e sos òmes, puèi los escortèt fins a cap Lopez ont an assegurat lo passatge cap a Barbados.
Charles de Courbon, comte de Blénac (un administrator colonial santongés) l'a menat amb los qualques membres subrevivents de son equipatge a Martinica en 1696. D'ailà, Montalban es tornat en França. Dos ans mai tard, publiquèt un raconte de son viatge en Africa e escriguèt: "Sabi pas s'ai dich adieu a la mar". Cèrtas sorsas rapòrtan que moriguèt en 1700, d'autres que contunhèt a ordenar dels naviris corsaris franceses fins en 1708.
Òbras
Passa per l'autor d'una Relacion del viatge del sénher de Montalban, capitani de filibustièrs, en Guinèa, en l'annada 1695, la quala es estada publicada en seguida de la traduccion de Casaus, Tiranias e cruseltats dels espanhòls (Amsterdam, 1698, in-12).
Nòtas
<references group="N"/>
Bussières
Bussières pòt essèr:
Tanben:
Leonid Afremov
thumb|Afremov en 2015 Leonid Afremov (en bielorús: Леанід Афрэмаў; Vítsiebsk, 12 de julh de 1955) es un pintor israelobielorús. Las creacions d'aqueste artista que demòra actualament a Boca Raton en Florida, fachas amb de pintura amb òli e penchas amb un cotèl, representan sovent de païsatges o de personas amb de colors fòrça vivas.
Aprenguèt l'art pictural a l'escòla d'art de Vitebsk, que foguèt fondada en 1921 per Marc Chagall en 1921. Demest sos ensenhaires, trobam de grands mèstres de la pintura coma Kasimir Malevitch e Vassily Kandinsky.
Anafòra (gramatica)
L'anafòra (del meteis tèrme grèc, que significa ) vòl dire qu'un membre d'una frasa es objècte d'una referéncia posteriora, dintre de la meteissa frasa o dintre d'una frasa del discors. Es contrari a la catafòra. En gramatica, se pòt produsir l'anafòra mejançant divèrses tipes de mots, coma per exemple los pronòms, determinats advèrbis... Los antecedents d'una frasa de relatiu se pòdon considerar coma d'anafòras.
Joan Pèir Basterretxe
vinheta|Joan Pèir Basterretxe. vinheta|Joan Pèir Basterretxe. vinheta|Blason deus Basterretxe. Joan Pèir Basterretxe (en francés Jean-Pierre Basterrêche) es un armator, corsari, enterprenedor e òmi politic francés, basco o gascon neishut lo 19 de heurèr de 1762 à Baiona e mòrt lo 5 de genèr de 1827 au castèu de Biudòs (Lanas).
Le Fossat
Le Fossat (en francés tanplan com en occitan) es una comuna foissenca situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Epitrocasma
Un epitrocasma ( del grèc ancian epi ("subre, ajustat, mai") et trokhaikos ("coma a la corsa")), es una figura de retorica que consistís en l'accumulacion de mots corts e expressius. Es una figura vesina de l'asindèt per lo caractèr expressiu mas fa partida de las accumulacions.
En latin
Cesar: Veni, vidi, vici.
En francés
Son esprit, strict, droit, bref, sec et lourd in Alfred de Vigny, Stello
En occitan
Diablassas, diablàs, diablassonassas, diablassonàs, diablassons, diablassonetas, diablassonetassons, diablassonets, diablassonetons, diables, diablonassas, diablonàs, diablonassonas, diablonassons, diablonassonets, diabletassas, diabletàs, diabletassonas, diabletassons, diabletassonets, diablons, diablets, diablonetassas, diablonetàs, diabletonassas, diabletonàs, diablonetassons, diabletonassons, diablonetassonets, diabletonassonets, diabletons, diablonets e diabletonets, totes correguèron darrèr la pòrta e se i ranquèron.
in La Covisa d'Enric Gilbèrt.
Autras utilizacions
L'epitrocasma es tanben plan corrent dins l'invectiva, coma accumulacion d'insultas.
Bas Penedés
Lo Bas Penedés (Baix Penedès en catalan) es una comarca de Catalonha.
Guèrras d'Ossetia
Lei Guèrras d'Ossetia son un ensems de conflictes entre la region separatista d'Ossetia dau Sud, sostenguda per Russia e l'estat de Georgia :
Guèrra de Transnístria
La Guèrra de Transnístria se debanèt dau 2 de març au 21 de julhet de 1992 entre lei fòrças separatistas de Transnístria, sostengudas per Russia e divèrsei volontaris, e l'armada de Moldàvia, tanben ajudada per de volontaris. S'acabèt per una victòria transnistriana e la formacion d'un estat de facto independent de Transnístria, totjorn pas reconegut per la communautat internacionala en 2021.
Francesc Xavier Bultó
350px|thumb|Representacion de Paco Bultó dins lo monument que li fa omenatge sul Circuit de Catalonha Francesc Xavier Bultó i Marquès (o jos sa forma espanhòla: Francisco Javier Bultó Marqués), tanben conegut coma Paco Bultó e mai Don Paco (Barcelona, 17 de mai de 1912 – Barcelona, 3 d'agost de 1998) foguèt un entrepreneire catalan. Aqueste descendent d'una familha de la nauta borgesiá catalana, venguda del mond de l'industria textila, venguèt una figura màger del mond del motociclisme que fondèt las entrepresas Montesa (amassa amb Pere Permanyer) e Bultaco.
A mai de son aportacion de primièr òrdre coma conceptor de motocicletas, joguèt un pes considerable dins d'autres sectors de la societat catalana coma la produccion textila, l'industria quimica e farmaceutica e dins la realizacion de maquinas gròssas. Aquela faguèt d'el l'entrepreneire mai important de Catalonha.
Demest los membres de sa familha plan nombrosa, qu'aguèt 10 enfants amb l'aristocrata Inés Sagnier e una multitud de felens, venguèron famoses son filh, Álvaro Bultó, un aventurièr que moriguèt en 2013 del temps que practicava lo paracasudisme extrèm e sos felens, los motociclistas Miki Arpa e Sete Gibernau.
Biografia
Francesc Xavier Bultó nasquèt a Barcelona en 1912 dins una familha amonedada de la nauta borgesiá catalana, lo cabdèt dels sièis enfants de Francesc de Paula Bultó i Sert e Pilar Marquès i Soler. Del costat de sa maire aparteniá a la quatrena generacion de proprietaris d'industria textila, los Marquès, una dinastia d'entrepreneires originaris de Vilanova i la Geltrú, fondada a l'entorn de 1830 pel reiregrand, Isidre Marquès i Riba, qu'aviá fach sa fortuna a Cuba.
La passion de l'adolescent pel mond del motociclisme se revelèt quand encara jove. Ja en 1926, quand aviá tot escàs 14 ans, èra abonat a la revista britanica The Motor Cycle. E quand tornava de l'escòla, passava admiratiu davant las mòtos britanicas Norton, qu'èran expausadss dins una botiga del Passeig de Gràcia, las anglesas de BSA del carrer Provença, o mai las Rudge e Ariel a la cantonada dels carrers de Mallorca amb Pau Claris e finalament, pas gaire luènh, las FN. Foguèt ailà que coneguèt Fernando Aranda, un pilòt famós d'aquel temps, qu'i trabalhava en aprendissatge.
A 17 ans, assistiguèt al Grand Prèmi d'Euròpa de 1929 que se debanava al circuit de l'Ametlla del Vallès, e puèi la proximitat del domeni familial amb lo circuit de Terramar lo portèt a visitar frequentament las pistas de competicion. Aprenguèt a montar a mòto dins un autre mas, e tre que passèt sos 18 ans se comprèt la primièra mòto, una AJS 350, e s'inscriguèt jos l'escais de Patek a sas primièras corsas motociclistas. Sa tecnica particulara e sas qualitats esportivas faguèron qu'en 1935 venguèt Campion de Catalonha e d'Espanha en categoria amator amb una Velocette 90 Plus.
Los primièrs passes dins l'industria motociclista
200px|thumb|Lo primièr modèl, la Montesa A-45(1945) Passionat per la mecanica, Bultó se botèt a estudiar d'a fons aquel domeni. Seguiguèt una carrièra d'engenhaire industrial e mai d'expèrt e se diplomèt. Aviá tot escàs acabat los estudis que decidiguèt de s'associar a un amic e camarada d'estudis, Antoni Barella, per fondar amb un capital de 160.000 pessetas l'entrepresa Barella i Bultó, S.L.. La companhiá se bastiguèt sus de terrenhs de 27.000 m² que son paire li cediguèt a Vilanova i la Geltrú. Aquela fabrica aviá per tòca de fabricar de pistons e de cercles destinats als motors de combustion intèrna. Ulteriorament, l'entrepresa, que son nom èra estat cambiat en Fundaciones Industriales, SA (FISA), capitèt de venir lo principal provesidor de l'industria d'estat d'automocion, e arribèt a mai a exportar en Alemanha aprèp que se foguèsse associada a la firma alemanda Mahle.
Pasmens son insatisfaccion creissiá pauc a cha pauc, son entrepresa èra pas sufisenta per sa vision e passion de l'univèrs de las mòtos. E doncas, aprèp sa participacion a divèrsas corsas per tal de se poder impregnar de totes los elements relatius al foncionament e a la concepcion dels motocicles, decidiguèt que los deviá fabricar el meteis. Pasmens aviá mestièr de qualqu'un mai que dominèsse lo tèma e poguèsse metre en practica sas idèas. Foguèt aital, qu'en 1944, coneguèt Pere Permanyer, un mecanician e entrepreneire barcelonés, que cercava una ajuda financièra per desvolopar son projècte de construire de motors auxiliars per las bicicletas.
La creacion de Montesa
Tre 1944, Permanyer aviá cercat demest las gents de sa familha qualqu'un que poguèsse contribuir financièrament per l'ajuda a desvolopar son projècte de construccion de pichons motors auxiliars per las bicicletas. Un jorn, Josep Antoni Soler Urgell, un de sos amics, li parlèt qu'aviá un conhat que podiá èsser interessat per sas idèas. Li comentèt qu'aquela persona se sonava Francesc Xavier Bultó, e qu'èra un jove engenhaire coproprietari de l'entrepresa Barella i Bultó e qu'a mai èra un afogat de las motocicletas. Tot bèl just aprèp de s'èsser coneguts totes dos decidiguèron, sens que foguèsse mestièr de ne parlar gaire, de s'associar per construire amassa. Las divergéncias entre aqueles joves èra que Permanyer pensava a l'elaboracion de motors mentre que Bultó volia fabricar de mòtos. Aqueste darrièr diguèt a son collèga "Se fasètz de mòtos, podètz comptar sus ieu!", çò que Pere Permanyer acceptèt finalament. Durant las annadas que seguiguèron la guèrra civila totas las matérias primièras èran de mal trobar, e lo material per construire de mòtos èra escàs. Pasmens los dos joves entreneires aguèron d'astre. Un collèga de Paco Bultó, Manuel Giró, el tanben aficionat de mòtos lor vendèt qualquee volants magnetics Bosch qu'aviá importat per ensajar de fabricar de motocicles, mas qu'aviá pas capitat de realizar son projècte. Lor forniguèt tanben d'autres elements e pèças que permetèron de fabricar la forca de la suspension anteriora.
Mai tard, Bultó demandèt a son nebot, Joan Soler Bultó, un velomotor que li aviá fach present fasiá pas gaire. Prenguèron aquel Motobécane B1V2 GR38 crompat a Perpinhan, coma basa per fargar sa primièra motocicleta.
Se maridèt lo 16 de junh de 1947 a Barcelona amb Inés Sagnier i Muñoz, una aristocrata espanhòla, e aguèron amassa 10 enfants: Inés (1948), María Cristina (1949), María de la Esperanza (1951), Ignacio (1951), María (1953), Lucía (1954), Patricio (1957), Juan (1959), Álvaro (1962) e Francisco Javier (1966).
Foguèt enterrat al cementèri de Collserola lo 5 d'agost de 1998.
Guèrras d'Abcazia
Lei Guèrras d'Abcazia son un ensems de guèrras entre la region separatista d'Abcazia, sostenguda per Russia, e Georgia :
Miquèu Behic
vinheta|Blason deus Behic. Miquèu Behic (la fòrma occitana de son nom de familha es desconeguda; Behic o Béhic en francés), neishut lo 23 de noveme de 1739 a Baiona e mòrt lo 10 d'octobre de 1821 a Montroulez, es un negociant, financèr e òmi politic francés e gascon o basco.
Lokmaria-Redon
Lokmaria-Redon en breton ( Sainte-Marie en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Geografia
Santa-Ostal a situat en la vallée de la Vilaine, a la extremitat sud del departament de Ille-e-Vilaine e al limit del departament de Loire-Atlantic, a 8 km al nòrd-es de Redon.
Las municipalitats limitrophes son Redon, Bains-sus-Oust e Renac en Ille-e-Vilaine, Avessac e Sant-Nicolas-de-Redon en Loire-Atlantic.
Los pòbles, dins los ostals de schiste e de granit, se son agropats a las immeditaeses de las marais, #que de còps, l'ivèrn, se recobren d'aiga. Sus las tèrras mai anautitas, pauras e a flor de ròca, de las landes e dels bòsques, aital coma lo bourg mai recent. Ste-Marida es una jove comuna, doncas qu'a coneguda las siás primièras eleccions l'an 1872, data de lo sieu deslligament definitiu de la municipalitat de Bains-sus-Oust.
Del punt d'enguarda de la riquesa de la flore, Sant-Ostal fachas partidas municipalitats del departament en possedint en los sieus desparièrs biotopes çò de mès de taxons, siatz 517 per una mejana communale de 348 taxem e un total départemental de 1373 taxem (118 familhas). Se compta sustot 37 taxem a fòrta valor patrimoniala (totala de 207) ; 18 taxem protegits e 27 apertenent a la lista roja del Massís armoricain (total départemental de 237).
Sainte-Marie est situé dans la vallée de la Vilaine, à l'extrémité sud du département d'Ille-et-Vilaine et à la limite du département de Loire-Atlantique, à 8 km au nord-est de Redon.
Les communes limitrophes sont Redon, Bains-sur-Oust et Renac en Ille-et-Vilaine, Avessac et Saint-Nicolas-de-Redon en Loire-Atlantique.
Guèrras Messenianas
Lei Guèrras Messenianas foguèron un ensems de conflictes entre Esparta e la region de Messenia. S'acabèt per la victòria espartenca e la conquista de Messenia :
Conca de Barberà
Lo Conca de Barberà ( Conca de Barberà en catalan) es una comarca de Catalonha.
Lokmaria-Redon
Geografia
Selon le classement établi par l’INSEE en 1999, Sainte-Marie est une commune rurale monopolarisée qui fait partie de l’aire urbaine de Redon et de l’espace urbain de Nantes-Saint-Nazaire (cf. Communes de Loire-Atlantique).
Les villages, aux maisons de schiste et de granit, se sont groupés aux abords des marais, qui parfois, l'hiver, se recouvrent d'eau. Sur les terres plus hautes, pauvres et à fleur de roche, des landes et des bois, ainsi que le bourg plus récent. Ste-Marie est une jeune commune, puisqu'elle a connue ses premières élections en 1872, date de son détachement définitif de la commune de Bains-sur-Oust.
Du point de vue de la richesse de la flore, Sainte-Marie fait partie des communes du département possédant dans leurs différents biotopes le plus de taxons, soit 517 pour une moyenne communale de 348 taxons et un total départemental de 1373 taxons (118 familles). On compte notamment 37 taxons à forte valeur patrimoniale (total de 207) ; 18 taxons protégés et 27 appartenant à la liste rouge du Massif armoricain (total départemental de 237).
Istòria
Se tròba traces d'aucupacion dempuèi la préhistoire (sus la lande de Guerchmen, darrièr de las Traviaux, se trobavan de monuments mégalithiques, #que las pèiras ne forman lo socle del monument als mòrtes). De contunh #venir los Romains, (vestigis près de la Morinais, camp Romain al Tertre del Brulais); los Francs e los Bretons; e fin finala en 832, los fraires fondators del abbaye St Salvador, #que #favorir lo essor de tota la region de Redon.
Cap als ans 1817, los abitants dels frairies de Nautor de Prain, Pont de Renac e Timouy, en Bains-sus-Oust, tròp aluenhadas de la glèisa #pujar una pétition en favor d'una nòva parròquia. Lo bastiment de la capèla St André, #permetre la creacion de la parròquia Ste Ostal en 1845, de contunh l'edificacion de la glèisa sus la reünion d'un tuc en dominant la Vilaine, en 1855. Fins al començament del XIXe sègle, los Samaritains vivián de l'espleitacion de las ardoisières de la Aparella St Jean e de la Ròca, e de las pacages en las marais de la Vilaine.
On retrouve des traces d'occupation dès la préhistoire (sur la lande de Guerchmen, derrière Les Traviaux, se trouvaient des monuments mégalithiques, dont les pierres forment le socle du monument aux morts). Puis vinrent les Romains, (vestiges près de La Morinais, camp Romain au Tertre du Brulais); les Francs et les Bretons; et enfin en 832, les moines fondateurs de l'abbaye St Sauveur, qui favorisa l'essor de toute la région de Redon.
Vers les années 1817, les habitants des frairies de Haut de Prain, Pont de Renac et Timouy, en Bains-sur-Oust, trop éloignées de l'église montèrent une pétition en faveur d'une nouvelle paroisse. La construction de la chapelle St André, permit la création de la paroisse Ste Marie en 1845, puis l'édification de l'église sur le sommet d'une colline dominant la Vilaine, en 1855. Jusqu'au début du XIXe siècle, les Samaritains vivaient de l'exploitation des ardoisières de La Grée St Jean et de La Roche, et des pacages dans les marais de la Vilaine.
Tarragonés
Lo Tarragonés (Tarragonès en catalan) es una comarca de Catalonha.
Héricourt
Héricourt pòt essèr:
E tanben:
Felip Bequel
Felip Bequel (fl. c. 1650–1669; Philippe Bequel en francés) era un corsari dau seglhe XVII.
Seriá nascut a La Rochela e auriá servit jos les òrdres daus corsaris Maturin Gavarret (Mathurin Gabaret en francés) e François Beaulieu (nom francés; Francés Bellòc en occitan?) dins las annaias 1650, après qué ven lo capitani de son pròpri naviri. Basat dins lo pòrt de Cagway en Jamaïca (que serà famós Port Royal―"Pòrt Reiau"―après sa captura pels anglhés), Bequel obten dau governador D'Oyley la permission d'atacar los convòis espanhòus, lo 13 de decembre de 1659.
Puei, a la demanda de Jérémie Deschamps du Rausset, Bequel utiliza la petita colonia de l'isla de la Tartüa coma basa de sas operacions, fins a çò que los anglés capturan Jamaïca. Tòrna alara a Port Royal chap a la fin de l'annaia 1663, ont es l'un daus primiers corsaris estrangiers a obténer una letra de marca dau governador anglés de Jamaïca.
Supausam que Bequel era basat prèp de l'isla de la Tartüa o sus la còsta de Sent Domenge chap a la fin de las annaias 1660. A servit de pilòt per un esquadron de la marina reiala, jos le comandament dau vici-amiralh le Comte Joan d'Estraias, alara dins las Antilhas en 1669. L'annaia seguenta, a la demanda dau Comte Joan d'Estraias, Bequel e Moïses Vauquelin produsiràn un rapòrt detalhant lors atacas contra Onduras e le Yucatan.
Dins lo corrent de sa carriera de corsari, Bequel auriá navegat emb Francés l'Olonés, subretot durant sas atacas contra Onduras e Nicaragua en 1667 e 1668.
Nòtas
<references group="N"/>
Fòrça centripèta
Aquela fòrça es al sens de Newton una fòrça vertadièra, que poiriá aver divèrsas originas, per exemple:
Sens fòrça centripèta, l'objècte pòt pas tornejar o s'arrèsta de tornejar. Dins l'illustracion del costat, se lo fial se romp, la pelòta s'arrèsta de tornejar e contunha per simple inercia un movement rectilinha, tangent a son anciana trajectòria circulària. Aquel punch de vista es aquel d'un observator situat fòra del dispositiu tornant (coma lo lector que regarda l'esquèma - aquel repari es galilean). Per un observator situat al centre de rotacion e tornejant amb el (lo repari es alara non galilean) l'ejeccion de la pelòta es percebut diferentament, coma l'efècte d'una fòrça dicha fòrça centrifuga (la fòrça centrifuga es dicha fictiva perque interven sonque dins lo repari en rotacion, per interpretar un efècte subjectiu).
Dins un referencial galilean un còrs isolat possèda, s'es en movement, una trajectòria rectilinha uniforma (velocitat constanta). Li far percorrir una trajectòria elliptica torna a lo desviar de contunh, e doncas a li aplicar a tot instant una fòrça dirigida cap al centre de corbadura. Aquela fòrça es alara qualificada de centripèta. Lo caractèr centripèt d'una fòrça es pas intrinsèc, mas li es conferit per son efècte sus la trajectòria de l'objècte. Seriá mai corrècte de parlar de fòrça amb efècte centripèt.
Per construccion, la fòrça centripèta es radiala, dirigida cap al centre de corbadura, e son intensitat es inversament proporcionala al rai de corbadura de la trajectòria du punch d'aplicacion.
Formula de basa
Lo vector velocitat es definit per la velocitat e la direccion del movement. Se la resultanta (es a dire la soma dels vectors) de fòrças aplicadas a un objècte es nula, aquel objècte n'accelèra pas e doncas se desplaça sus une linha drecha a velocitat constanta: lo vector velocitat es constant. Al contrari, un objècte que se desplaça a velocitat constanta e que la trajectòria es un cercle cambia de contunh de direccion de movement. Lo taus de variacion del vector velocitat es alara nomenat acceleracion centripèta.
Aquela acceleracion centripèta \vec a_c depend del rai r del cercle e de la velocitat v de l'objècte. Mai la velocitat es granda, mai l'acceleracion aumenta, tanben mai lo rai es pichon, mai aumenta. De biais mai precís, l'acceleracion centripèta es donat per la formula
ont ω = v / r es la velocitat angulara. Lo signe negatiu indica que la direccion d'aquela acceleracion es dirigida cap al centre du cercle, es a dire opausada al vector posicion \vec r. (Supausam que l'origina de \vec r es plaçada al centre del cercle.) \hat{r} designa lo vector unitari dins la direccion de \vec r.
Segon la Segonda lei de Newton,, la fòrça fisica \vec F deu èsser aplicada a una massa m per produire une tala acceleracion. La quantitat de fòrça necessària per se desplaçar a la velocitat v sul cercle de rai r es:
l'expression foguèt formulada de diferents biais equivalents. Aquí, es lo vector de velocitat angulària. Aquí encara, lo signe negatiu indica que la direccion es dirigida cap a l'interior cap al centre del cercle e dins la direccion opausada al vector rai \vec{r}. Se la fòrça aplicada es mens fòrta respectivament mai fòrta que \vec{F}_c, l'objècte s'introduirá cap a l'exterior respectivament l'interior, se desplaçant sus un cercle mai grand, resp. mai pichon.
S'un objècte se desplaça sus un cercle a une velocitat variabla, son acceleracion pòt èsser divisida en doas compausantas: l'acceleracion radiala (l'acceleracion centripèta) que cambia la direccion de la velocitat e una compausanta tangenciala que cambia l'amplitud de la velocitat.
Exemples
Per un satellit en orbita a l'entorn d'una planeta, la fòrça centripèta es porgida per l'atraccion gravitacionala entre lo satellit e la planeta e agís en direccion del baricentre dels dos objèctes.
Per un objècte ligat al tèrme d'una còrda e tornejant a l'entorn d'un axe de rotacion vertical, la fòrça centripèta es la compausanta orizontala de la tension de la còrda qu'agís cap al du baricentre entre l'axe de rotacion e l'objècte.
Per un objècte en movement circulari unifòrma, aquela fòrça val. v essent la velocitat e r, lo rai del cercle.
Exemple numeric
Exemple: una pelòta de va a 2m·s-1 a una distança de 0,5m du pal central, doncas  una fòrça de 8 newtons (0,8 kgf)