cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lengas papós
Las lengas
Nòva Guinèa es benlèu la region del mond mai divèrsa d'un punt de vista linguistic. Sens comptar las lengas austronesianas i auriá mai de 800 lengas divididas en ipoteticament 800 familhas de lengas qu'aurián benlèu pas cap de relacion entre elas o amb quina autra lenga que siá, plus un nombre larg de lengas isoladas. E mai i agèsse relativament pauc d'estudis de las lengas papós en comparason amb las lengas austronesianas, i aguèt tres ensages preliminars, d'escala larga, de classificacion genealogica per Joseph Greenberg, Stephen Wurm, e Malcolm Ross. La familha mai larga per la region papó es la de las lengas transneoguineanas que constituís la màger part de las lengas papós. Ja que benlèu un quart sonque de las lengas papós foguèron estudiadas menimosament, la compreneson qu'an los linguistas de las relacions d'aquelas lengas entre elas demòra limitida e necessitarà d'esclarziments futurs.
Mai d'una lenga de Flores e de las illas vesinas, e mai precisament la lenga de l'illa de Savu (tanben nomenadas Sabu o Sawu) son abitualament consideradas coma austronesianas, mas contenon un cèrt nombre de mots non-austronesians dins lor vocabulari de basa. D'unes prepausèron qu'aquelas poirián èsser de lengas originalament austronesianas qu'aurián dempuèi manlevat gaireben l'ensemble de lor vocabulari a las lengas austronesianas vesinas, mas cap de connexion amb las lengas papós de Timòr o d'Halmahera es pas estada trobada.
Villanueva de Campeán
Villanueva de Campeán es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Josep Thió
thumb|Josep Thió Josep Thió (Barcelona, 2 de julhet de 1965) es un musician e compositor catalan. Foguèt membre del grop de musica rock Sopa de Cabra, qu'i fasiá lo guitarrista, e mai lo corista e ne compausèt las cançons mai emblematicas coma "L'Empordà", "El boig de la ciutat" o "Camins". Comencèt una carrièra de solista a partir de la dissolucion de la formacion en 2001.
La Grand-Croix
La Grand-Croix es una comuna francesa, situada dins lo departament de Léger e la region de Ròse-Aups.
Tregeneg
Tregeneg en breton ( Tréguennec en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Istòria
La parròquia de Tréguennec se constituissi al, al detriment de las parròquias de Plonéour e de Beuzec-Cap de-Caval (uèi desapareguda).
A implicat en la revòlta de las Casquetas rojas, en 1675. En lo moment de la terribla repression #que seguís, las tropas del pòrti de Chaulnes abatan en Cap de Caval sièis campanals — #qu'un a Tréguennec. S'ignòra #lo que : aquel de la modèsta glèisa del Vièlh-Bourg (alavetz glèisa paroissiale, uèi desapareguda) ? O aquel de la « capèla nòva » (actuala glèisa paroissiale La nòstra-Madama-de-Pitié) ? Se penche mai lèu pel campanal d'aquela darrièra. Se vei d'en un autre luòc, mes al pè del pignon, un blòc de granit talhat en cône tronqué. Poiriá s'agir de la punta d'un ancian campanal.
La paroisse de Tréguennec se constitue au, au détriment des paroisses de Plonéour et de Beuzec-Cap-Caval (aujourd'hui disparue).
Elle est impliquée dans la révolte des Bonnets rouges, en 1675. Lors de la terrible répression qui suit, les troupes du duc de Chaulnes abattent en Cap Caval six clochers — dont un à Tréguennec. On ignore lequel : celui de la modeste église du Vieux-Bourg (alors église paroissiale, aujourd'hui disparue) ? ou celui de la « chapelle neuve » (actuelle église paroissiale Notre-Dame-de-Pitié) ? On penche plutôt pour le clocher de cette dernière. On voit d'ailleurs, posé au pied du pignon, un bloc de granit taillé en cône tronqué. Il pourrait s'agir de la pointe d'un ancien clocher.
Edat del Coire
L'Edat del Coire (var. Edat deu Coeire, Edat dau Coire), tanben apelada Calcolitic (de Χαλκός khalkos 'coire' e λίθος lithos 'pèira') o Eneolitic, es una fasa intermediària entre lo Neolitic (o l'Edat Modèrna de la Pèira) e l'Edat del Bronze. Correspond a mantuna cultura que presentan de caracteristicas clarament diferenciadas, dins lo periòde entre 2500 e 1800 abC. Lo bronze es un aliatge de coire e d'estam e, abans d'utilizar lo bronze, s'utilizèt lo coire. Aquesta epòca es pas ben acceptada pr'amor que los primièrs coires èran generalament de bronze natural. Lo coire foguèt lo primièr metal qu'utilizèt l'èsser uman fa aperaquí 5000 ans, a la fin del Neolitic. L'utilizacion del coire dins la Peninsula Iberica se generaliza fa 4000 ans, en coïncidissent amb los bastiments megalitics e la cultura campanifòrma, representativa d'aquestas culturas calcoliticas e que se caracteriza per la decoracion per zonas. Una autra cultura caracteristica del Calcolitic es la Cultura de la Ceramica Cordada originària del nòrd d'Euròpa. Las doas culturas se desplacèron dempuèi lors implantaments originaris e emigrèron, benlèu butadas, cap a Euròpa (la França e l'Alemanha actualas).
Villiers-sur-Suize
Villiers-sur-Suize es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lors du renouveau des races de cheval de trait pour le travail, la commune de Villiers-sur-Suize fut la première en Champagne-Ardenne à utiliser un trait ardennais pour les travaux légers.
Pomareda
Pomareda (Pomarède en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Parisòt (omonimia)
Cal destriar  :
.qa
.qa es lo nom de domeni d’Internet per Catar.
Referéncias
Toppdomän
Ur (bovid)
L'ur es un Bovid desaparegut, aujòl de las raças actualas de bovins domestics. Son nom scientific es Bos primigenius; sos noms latins son urus o ura.
Istòria
250px|thumb|left|La mapa de l'abitat original de l'ur.
L'ur seriá aparegut en Índia al Pleïstocèn inferior, fa environ dos milions d'annadas. Seriá probablament eissit de Bos platifrons o de Bos acutifrons, coneguts dins las Siwaliks.
Auriá puèi migrat vèrs l'Orient Mejan e la rèsta d'Asia per ganhar Euròpa al Pleïstocèn mejan. La data precisa de sa difusion en Euròpa varia segon las fonts : començament del Pleïstocèn mejan (siá fa environ 780,000 ans), 275,000 ans o 250,000 ans.
Fòrça autors destrian tres sosespècias, largament espandidas a travèrs lo mond ancian :
L'ur foguèt caçat pels gropes de Neandertalians, coma o atèstan las descobèrtas arqueologicas realizadas dins los sites coma Biache-Saint-Vaast o La Bòrda. L'ur foguèt puèi fòrça frequentament representat dins l'art parietal del Paleolitic superior, en particular a Lascauç o Font de Gaume.
Aprèp sa desaparicion dins las autras regions del mond, demorèt pro abondant dins los bòsques d'Euròpa fins a l'Edat Mejana, data a laquala qualques mesuras de proteccion foguèron presas per protegir una cacilha de tria per la noblesa. Èra l'unic simbòl del Principat de Moldàvia (romanés: bour del latin bubalus), e es representat sul blason de Romania e de Republica de Moldàvia. Aquestas mesuras restrenchas demorèron gaire efectivas, e lo darrièr ur salvatge identificat foguèt tuat dins lo bòsc de Jaktorów, en Polonha, en 1627.
La domesticacion de l'ur
La domesticacion de l'ur salvatge, Bos primigenius, remontariá a 8000 ab. J.-C., a l'Orient Mejan puèi en Índia.
Caduna de las tres sosespècias seriá estada domesticada, e seriá a l'origina de raças domesticas : los urs europèus e mejan-orientals (Bos primigenius primigenius) serián a l'origina dels bestials sens bòça domestics (Bos primigenius f. taurus), los urs asiatics o indians (Bos primigenius namadicus) an versemblablament donat lo bestial domestic de bòça, o zèbu (Bos primigenius f. taurus = Bos primigenius f. indicus) e l'ur nòrd-african (Bos primigenius africanus = Bos primigenius opisthonomous = Bos primigenius mauretanicus) poiriá aver contribuit al patrimòni genetic dels bestials domestics africans (per exemple Cluttonbrock 1999) ».
Piedratajada
Piedratajada es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
.jio
(nom de marca del grop RIL) es un nom de domeni generic. , Es en servici dempuèi lo 15 de novembre de 2016.
Ondreville-sur-Essonne
Ondreville-sur-Essonne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
.re
.re es lo nom de domeni d’Internet per la Reünion.
Iga
Iga es un tèrme regional dels causses de Carcin (sinonim d'avenc pels geografs e los geològs) que designa una mena de potz natural, gaire larg, provocat:
.re
Referéncias
Toppdomän
Iga
Las igas pòdon conduire a de cavitats sosterranhas. Las cal pas confondre amb los cròses qu'an de dimensions pus importantas e que se pòdon formar a partir d'esfondraments de dolinas.
Autres còps, las igas servissián de carnièrs als pastres pauc escrupuloses, de depauses de bordilhas, encara de veituras vièlhas... Uèi, aqueles metòdes son sevèrament interdiches per fin de preservar las ressorsas d'aiga potabla.
Villanueva de las Peras
Villanueva de las Peras es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
.reliance
("fisança", en anglés, nom de marca del grop RIL) es un nom de domeni generic. , Es en servici dempuèi lo 15 de novembre de 2016.
.ro
.ro es lo nom de domeni d’Internet per Romania.
Referéncias
Toppdomän
Precession
La precession es lo movement de l'axe de rotacion d'un còrs solid; la precession es lo cambiament de la direccion de l'axe d'un objècte que vira. L'exemple tipic es lo movement d'una baudufa quand son axe de rotacion es pas vertical. I a dos tipes de precessions: la precession per causa de moments de fòrças extèrnas, e la precession sens moments de fòrças extèrnas.
Precession de la Tèrra
Per causa del movement de precession, la posicion qu'indica l'axe de la Tèrra dins l'esfèra celèsta se desplaça en seguissent un cercle barrat cada (an platonic). Lo cercle de la precession a son centre dins lo pòl de l'ecliptica e, per aquò, la posicion dels pòls celèstes càmbia sempre. La precession de la Tèrra es causada per la fòrça gravitacionala de la Luna, del Solelh e de las autras planetas. Lo cambiament de la direccion de l'axe de rotacion de la Tèrra provòca una variacion del plan de l'Equador e, per aquò, de la linha d'interrupcion d'aqueste plan amb l'ecliptica. Aquesta linha soslinha dins l'esfèra celèsta la direccion del punt Aret que retrograda subre l'ecliptica, un fenomèn apelat precession dels equinòccis.
.rmit
(acorcha de Royal Melbourne Institute of Technology, Institut reial de tecnologia de Melbourne, nom d’escòla australiana) es un nom de domeni generic. , Es en servici dempuèi lo 29 de novembre de 2016.
Villanueva del Campo
Villanueva del Campo es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Leugny (Vinhana)
Leugny es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Viena e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
.rs
.rs es lo nom de domeni d’Internet per Serbia.
Referéncias
Toppdomän
.icbc
(acorcha de l'anglés international and commercial bank of China, 中國工商銀行 Zhōngguó Gōngshāng Yínháng, "Banca industriala e comerciala de China", en chinés) es un nom de domeni generic depausat per la Banca industriala e comerciala de China. Es en servici dempuèi lo 13 de mai de 2015.
Tanben veire
.工行
Cultura de Chavín
thumb|right|Zònas d'extension e d'influéncia de la cultura de Chavín.
La cultura de Chavín es una civilizacion precolombiana qu'existiguèt lòng dau litorau peruvian durant lo milleni I avC. Son centre principau èra la region dau vilatge de Chavín de Huántar. Melhorèt lei tecnologias textilas e la metallurgia de l'aur, domestiquèt lo lama e inventèt la premiera forma andina d'art visuau. Politicament, formèt probable un Estat teocratic dominat per un important clergat. Dispareguèt rapidament au començament dau sègle II avC per de rasons desconegudas.
Istòria
L'istòria de la cultura de Chavín es mau coneguda car lei pòbles de la region avián pas lo mestritge de l'escritura. Lei conoissenças actualas sus aquela civilizacion son donc largament eissidas de l'arqueologia. Lei descubèrtas mòstran que la region de Chavín èra un centre economic e religiós. L'influéncia de la cultura de Chavín s'estendiguèt pauc a cha pauc sus la quasi totalitat dau litorau peruvian segon un procès desconegut. La guèrra foguèt benlèu un vector d'aquela propagacion car lei regions vesinas mòstran de traças de cultura guerriera. Pasmens, lei sites de la cultura de Chavín presentan pauc d'edificis defensius e lei combatents figuran rarament dins leis ornaments. Lei rasons de sa disparicion rapida son pas conegudas mai, a partir de 400 avC, la populacion aumentèt e l'abitat rurau evolucionèt vèrs una estructura pus protourbana. Coma fòrça civilizacions de la region, la cultura de Chavín a donc benlèu disparegut en causa de cambiaments climatics e d'una crisi agricòla.
Organizacion politica e sociala
La religion semblava de tenir un ròtle centrau dins la societat de Chavín. Pasmens, lei crèires de la civilizacion son pas coneguts d'un biais precís car leis elements principaus per assaiar de la descriure son lei vestigis de temples e lei gravaduras dau site de Chavín de Huántar. La figura dau jaguar ò dau puma sembla d'aver un ròtle important dins lo culte car es fòrça presenta dins leis ornaments. Dins leis imatges representats, se tròban tanben d'ibrids d'umans e d'animaus (principalament de felins, aucèus e crocodilians) e de representacions de cactus. La religion practicada èra donc probablament politeïsta e, segon lei gravaduras, de rites implicavan de processions, d'actes de divinacion, d'observacions celestialas, de calculs astronomics e de suenhs.
Cultura
La cultura de Chavín es subretot coneguda per lo mejan de sei vestigis. Mòstran un mestritge tecnologic pus avançat que lei culturas vesinas, çò qu'explica l'influéncia importanta de la civilizacion durant son existéncia.
Arqueologia
Lo site principau de la cultura de Chavín presenta de vestigis monumentaus que mòstran un mestritge de la construccion d'obratges complèxs coma de galariás, de canaus, de sistèmas de circulacion de l'aire, d'escaliers, de plataformas, de plaças e de terrassas. Lei dos obratges principaus edificats amb aquelei tecnicas son lo « Temple Ancian » (900-500 avC) e lo « Temple Nòu » (500-200 avC) que foguèron l'objècte de 15 fasas de trabalhs importants. Pasmens, aquela arquitectura monumentala sembla d'èsser limitada ais edificis religiós. D'efiech, leis ostaus, leis entrepaus e lei construccions militaras son raras ò absentas, çò qu'indica una construccion probabla dins un autre endrech ò dins de materiaus peribles.
Lei materiaus utilizats per lei vestigis descubèrts son principalament la qüarsita, lo gres, lo granit blanc e lo cauquier negre. La forma dei bastiments e l'organizacion dau site mòstra una planificacion dau bastit. De mai, l'aspècte de certanei muralhas presenta de signes d'estandardizacion dei tecnicas de construccion.
Sciéncias e tecnicas
La cultura de Chavín es considerat coma una civilizacion relativament avançada de la region andina dau milleni I avC. Au nivèu agricòla, es a l'origina de la domesticacion dau lama. Melhorèt tanben la fabricacion de terralhas, de teissuts e d'objèctes metallics. En particular, desvolopèron de tecnicas novèlas per trabalhar l'aur e descurbiguèron benlèu la metallurgia dau bronze.
Ed Asner
Eddie Asner es un actor e productor american de cinèma.
Pina de Ebro
Pina de Ebro es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Seta
miniatura|esquèrra|wrap|Cais e canals de Seta. Seta (Ceto en grafia mistralenca ; en francés Sète) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània. Es una vila de 0 estajants situada a la broa de la Mar Mediterranèa e de l'Estanh de Taur, au ras dau Puòg de Sant Clar.
.boston
(nom de vila) es un nom de domeni generic geografic. , Es en servici dempuèi lo 29 de novembre de 2016.
Seta
Lo gentilici es setòri, -òria o setòi, -òia (cetòri, cetódi en grafia mistralenca ).
Geografia
Seta es un pòrt de pesca e de comèrci pro important en Mediterranèa, uòi administrat per la Cambra de Comèrci e d'Industria de Seta-Mesa-Frontinhan per la region de Lengadòc-Rosselhon. Es lo segond pòrt mediterranèu d'Occitània aprèp Marselha. Lo pòrt genèra per Seta e las comunas vesinas d'activitats dins los sectors industrial, quimic, metallurgic, agricòla e dau bastiment. Mantuna linha maritima assegura lo transpòrt de passatgièrs cap a Magrèb. L'espòrt local son las ajustas. La competicion mai importanta se debana a la fin dau mes d'agost sul canal reial, es Lo Grand Prèmi de la Sant Loís (mena de campionat dau mond de las ajustas). vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
300px|left|thumb|Panèl de Seta.
Las fòrmas ancianas son : τò Σἰγον [legir Σηπον ?] ὂρoς, al 1er sègle. ap. J.-C. (Estrabon, Geografia IV, 1.6), Σητἰον ὂρoς (Ptolemèu, Geografia II. 10. 2), Setius... mons, Setii iugum, al sègle IV (Avienus, Ora maritima, 608, 609), fiscum ... qui nuncupatur Sita, al sègle XII (?), ecclesiam S. Dii de Seta et locum Sete en 1146 e 1154, de Seta en 1154, 1173-74, fontem de Seta, rocas (varianta : rotas) de Seta en 1202, insula de Seta en 1219, montem de Ceta, sense data [sègle XIII ?], a podio Cete en 1300, terra Cete en 1301, montem Cete en 1303, Cap de Sete en 1570, M. Seyti en 1613, Mont de Sepol en 1622, Cap de Sette en 1626, Cette et Cap de Cette en 1643, Isle de Sette cap a 1683, port de Cette en 1690, Cette en 1708, 1740-60, 1770-72 (mapa de Cassini).
Segon Carles Rostanh, seguit per Hamlin, Seta ven d'un mot preindoeuropèu *set-, « montanha », que designa lo Puòg de Sant Clar, que tresplomba la vila,. La consonanta intervocalica -t- s'es conservada sense passar (regularament) a -d-, pr'amor de l'influéncia de l'escrit o d'una prononciacion particulara.
Lizine
Lizine es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saint-Germain-le-Gaillard
Saint-Germain-le-Gaillard pòt èsser:
Villar de Fallaves
thumb Villar de Fallaves es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Letònia
Letònia (en leton Latvija), oficialament la Republica de Letònia (en leton Latvijas Republika), es una republica de l'Euròpa del Nòrd. Bordada par la Mar Baltica, Letònia es coneguda coma un dels Païses Baltics, amb Estònia e Lituània, que la delimitan al nòrd e al sud, respectivament. A l'èst, parteja sas frontièras amb Russia e Bielorussia.
Sa capitala es Riga e lo gentilici es leton -a.
Arviu
Arviu, (Arvieu en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Letònia
De l'evangelizacion ai conquistas suedesa e polonesa
L'istòria de Letònia es mau coneguda avans lo començament de l'èra crestiana. Lo tèrme « Letònia » eu meteis apareguèt dins lo corrent dau sègle XX per designar lei regions de Livònia e de Curlàndia. Avans l'arribada dei premiers missionaris, de pòbles baltics e finoogrics, largament mesclats e mestissats, i èran installats.
Arviu
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Letònia
De l'evangelizacion ai conquistas suedesa e polonesa
En 1160, de missionaris alemands comencèron d'evangelizar lei Lives de l'embocadura de Daugava mai ne foguèron expulsats en 1198. Un an pus tard, la Glèisa Catolica, a l'iniciativa de l'evesque de Livònia Albèrt de Buxhoeveden, mobilizèt de mejans per evangelizar lo país. Fondèt Riga en 1201 e l'Òrdre dei Chivaliers Pòrta-Gleva en 1202. Lei Pòrta-Gleva comencèron la conquista e la conversion per fòrça dei populacions eslavas (Lives au nòrd, Letes a l'èst, lei Curonians au sud). Pasmens, aquela expansion foguèt limitada a l'èst per la resisténcia dei Rus e, au sud, per aquela dei Lituanians. Puei, en 1236, l'armada dei Chivaliers Pòrta-Gleva foguèt anientada per lei Lituanians a la batalha de Saule e lei subrevivents foguèron integrats au sen de l'Òrdre Teutonic.
Lo regime instaurat per lei Pòrta-Gleva èra de tipe feudau e basat sus lo servatge dei pòbles indigèns. Lei populacions urbanas èran sovent d'origina germanica e liadas au comèrci de la Mar Baltica. En particular, Riga venguèt la premiera plaça comerciala de la Liga Anseatica. Militarament, lo sostèn dei Chivaliers Teutonics permetèt ai Pòrta-Gleva d'acabar entre 1237 e 1290 la conquista de Curlàndia e de Livònia.
Au sègle XVI, l'introduccion de la Reforma (1522), la secularizacion dei Chivaliers Teutonics (1525) e l'expansion rus durant lo rèine d'Ivan IV lo Terrible (1533-1584) afebliguèron l'Òrdre dei Pòrta-Gleva. Grèvament desfachs en 1560 per lei Rus a la batalha d'Ergeme, lei Chivaliers deguèron se plaçar sota la proteccion dau rèi de Polonha-Lituània. En 1561, Polonha annexèt ansin dirèctament Livònia — fòrça menaçada per Russia — e creèt un Ducat de Curlàndia fisat au darrier grand mèstre dei Pòrta-Gleva, Gotthard Kettler. Pasmens, au començament dau sègle XVII, aquò empachèt pas la conquista de la màger part de Livònia per Suècia.
La conquista e lo periòde rus
La division de Livònia entre Polonés catolics e Suedès luterians foguèt a l'origina de la division religiosa actuala dau país entre catolics a l'èst e Luterians dins leis autrei regions. Dins lo corrent dau sègle XVIII, la region foguèt pauc a pauc conquistada per Russia qu'expulsèt lei Suedès en 1710 e prenguèt la partida polonesa en 1772 a l'eissida dau Premier Partiment de Polonha.
Curlàndia conoguèt un periòde relativament prospèr gràcias a l'autonòmia laissada a sei ducs per lei sobeirans polonés. En particular, de marchands de la region participèron au comèrci negrier e lo duc assaièt sensa succès de fondar una colonia sus l'illa de Tobago. Lo Ducat foguèt annexat per Russia en 1795 quand Polonha dispareguèt.
Lei Rus laissèron inicialament sei privilègis ais abitants, especialament ai populacions urbanas germanicas. Pasmens, a partir dau sègle XIX, comencèron de russificar lei populacions localas. Dins aquò, durant la segonda mitat dau sègle, emergiguèt un movement de renaissença culturala menada per d'escrivans letons.
La Premiera Guèrra Mondiala e la premiera Letònia independenta
Durant la Premiera Guèrra Mondiala, leis Alemands ocupèron Curlàndia en 1915, Riga en 1917 e Livònia au començament de 1918. Lei Rus abandonèron aquelei regions au Tractat de Brèst-Litovsk e leis Alemands Baltics assaièron alora de formar un « Ducat de Baltikum » gropant totei lei regions balticas sota l'autoritat de l'emperaire d'Alemanha. Pasmens, après l'armistici dau 11 de novembre de 1918, l'armada alemanda comencèt de se retirar dei país baltics que venguèron un teatre de la Guèrra Civila Russa.
En Letònia, lei Bolchevics prenguèron Riga e Jelgava au començament de 1919 gràcias au sostèn deis abitants desirós d'expulsar l'aristocracia e la borgesiá alemandas. Pasmens, la populacion èra gaire en favor de l'instauracion d'un regime comunista e un conflicte complèx comencèt. Premier, leis Aliats, leis autoritats alemandas e un govèrn provisòri leton nacionalista establit a Liepaja trobèron un acòrd permetent d'alentir lo retirament alemand. Aquò permetèt d'organizar una fòrça letona recrutada per de senhors baltics e de reconquistar Riga en mai de 1919. Puei, leis Aliats decidèron de sostenir la creacion d'una armada letona vertadiera (ostila ais Alemands e ai Bolchevics). Aquela tresena fasa de la Guèrra d'Independéncia de Letònia veguèt de combats entre lo govèrn leton, una armada blanca principalament formada de milicians alemands e lei Bolchevics. En octòbre, una flòta franco-britanica deguèt intervenir per protegir Riga dei Blancs e sostenir la presa de Jelgava per lei Letons. Enfin, en 1920, Russia reconoguèt l'independéncia dau país e lei milicians alemands l'abandonèron.
Sent Cesèrt
Sent Cesèrt (Saint-Cézert en francés) es una comuna gascoa en Savés, situada dens lo departament de la Nauta Garona e de la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Letònia
La Premiera Guèrra Mondiala e la premiera Letònia independenta
En 1922, una constitucion parlamentària foguèt adoptada mai una instabilitat politica recurrenta empachèt la formacion de govèrns estables. Karlis Ulmache foguèt la personalitat politica principala d'aqueu periòde. Cap dau govèrn en 1919-1921, en 1925-1926 e en 1931-1932, organizèt un còp d'estat en 1934. Fondèt alora un regime autoritari que dirigiguèt Letònia fins a l'invasion sovietica de 1940.
Sent Cesèrt
Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada a 34 km al nòrd-oèst de la vila.
Letònia
Lo periòde sovietic
De 1940 a 1991, Letònia foguèt una republica constitutiva de l'Union Sovietica. D'efèct, en 1939, leis acòrds entre Stalin e Hitler permetèron ai Sovietics d'ocupar lo país. L'invasion se debanèt lo 14 de junh e l'Armada Roja ocupèt Letònia sensa combat. L'administracion, l'elèit nacionau e lo clergat foguèron rapidament eliminats e 35,000 Letons foguèron desportats en Siberia. 50,000 Alemands foguèron tanben transferits en Alemanha.
Après la guèrra, l'importància economica dau pòrt de Riga entraïnèt una sovietizacion accelerada de Letònia. La proporcion de Rus au sen de la populacion passèt ansin de 12,5% dins leis annadas 1930, a 27% en 1959 e 34% en 1989. D'Ucraïnians e de Bielorús formèron tanben de minoritats importantas (8% de la populacion en 1989). De mai, lo partit comunista leton foguèt fòrça susvelhat e una purga i foguèt organizada en 1959-1961 per remplaçar plusors caps letons sospichats de « nacionalisme ». Pasmens, lo periòde sovietic permetèt l'industrializacion de Letònia.
A partir de 1989, Letònia comencèt de revendicar la restauracion de son independéncia que foguèt finalament proclamada lo 21 d'aost de 1991. Una partida importanta de la minoritat russa ne sostenguèt lo principi e lo comunista Anatolijs Gorbunovs ne venguèt lo president.
La restauracion de l'independéncia
D'efèct, una lèi adoptada a la fin de 1991 limita l'obtencion dau ciutadanatge leton ais descendents dei ciutadans de 1940. L'objectiu es d'exclure dau jòc electorau lei populacions russas arribadas durant lo periòde sovietic, especialament l'importanta minoritat russa de Riga (oficialament 40% deis abitants de la capitala). Pasmens, aquò a creat un contenciós important ambé Russia que sostèn lei revendicacions politicas dei « non ciutadans » d'origina russa. Ansin, lo govèrn leton deguèt adoptar una modificacion de sa lei electorala en 1995 per permetre l'integracion progressiva dei russofòns. Dins aquò, aquela evolucion es lenta (700,000 « non ciutadans » en 1991, 260,000 en 2015) e causa regularament de problemas au govèrn leton (criticas de l'UE, tensions ambé Russia, trèbols intèrnes... etc.).
En parallèl, Letònia a pauc a pauc integrat lo mond occidentau ambé l'adopcion d'institucions democraticas establas e d'una economia capitalista. En 2004, integrèt l'Union Europèa e l'OTAN. Pasmens, la vida politica es relativament instabla e lo país foguèt durament tocat per la crisi economica de 2008 (recession de -17,7% en 2009). La situacion economica se melhora lentament dempuei 2011.
Govèrn e politica
Letonia es una republica parlamentària. Lo president es lo cap d'Estat, elegit per lo Parlament per un periòde de quatre ans. Lo president designa un primièr ministre, qu'amb son cabinet, forma lo poder executiu del govèrn.
Saint-Amant-de-Nouère
Saint-Amant-de-Nouère es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Letònia
Govèrn e politica
Lo Parlament unicameral leton de 100 escons, lo Saeima, es elegit per vòte dirècte popular cada quatre ans.
Saint-Amant-de-Nouère
Comunas limitròfas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Letònia
Govèrn e politica
Letònia es devesida en 26 comtats apelats rajons ; 7 ciutats an un estat separat.
Saint-Amant-de-Nouère
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Letònia
Organizacion politico-administrativa
Article principal: Organizacion politico-administrativa de Letònia
Saint-Amant-de-Nouère
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Letònia
Geografia
Article principal: Geografia de Letònia 230px|thumbnail|left|Letònia
.rw
.rw es lo nom de domeni d’Internet per Roanda.
Referéncias
Toppdomän
Letònia
Geografia
Localizada dins la còsta orientala de la Mar Baltica, Letònia es situada dins la plana d'Euròpa Orientala. Lo país consistís en una vasta superficia de tèrras planas, cubèrtas per de bòscs, especialament de pins. Lo punt culminant es la montanha Gaiziņkalns, amb 311,6 m.
Lo clima leton es umid, temperat continental, e las temperaturas mejanas varian entre -5 °C e 15 °C. Los rius principals son Daugava, Lielupe, Gauja, e Salaca.
Departament d'Erau
Erau (escrich tanben Eraur) (34) es un departament francés situat en Occitània, dins la region administrativa del meteis nom e la region istorica de Lengadòc.
Letònia
Economia
La Letònia a per sòci comercial principal la Russia, quitament s'amb l'integracion a l'UE s'es dobèrt un mercat potencial novèl de granda importància. Los produchs qu'expòrta lo mai son totes en relacion amb lo peis e son industria.
Departament d'Erau
En 1790, la creacion d'un departament de Montpelhièr es decidida (decrèt del 22 de genièr de 1790). Pren finalament lo nom del flume del meteis nom.
Letònia
Cultura
{| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"> <CAPTION><font size="+1">Fèstas <TR><TH style="background:#efefef;">Data</TH><TH style="background:#efefef;">Nom en occitan</TH><TH style="background:#efefef;">Nom local</TH><TH style="background:#efefef;">Notas</TH></TR> <TR><TD></TD><TD></TD><TD></TD><TD></TD></TR> </TABLE>
Vejatz tanben
19x19px Lista d'articles en relacion amb Letònia
Faget (omonimia)
Vejatz tanben
Haget
Departament d'Erau
Lo gentilici es eraurés, erauresa.
Helen Fielding
Helen Fielding (Morley, Anglatèrra, 19 de febrièr de 1958) es una escrivana e scenarista anglesa. Venguèt famosa mondialament en 1996 gràcias al roman Bridget Jones's diary. Amb lo segond volum de las aventuras de Bridget Jones, Bridget Jones: The Edge of Reason, espelit en 1999, coneguèron un succès considerable, se publiquèron en 40 païses e se vendèron en mai de 15 milions d'exemplars copies. L'adaptacion cinematografica de la sèria coneguèt tanben una capitada espectaclosa mondialament. Fielding publiquèt un tresen volum, Bridget Jones: Mad about the Boy lo 10 d'octobre de 2013.
Pinseque
Pinseque es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Casablanca
Limita a l'oèst amb l'ocean Atlantic, al nòrd-èst amb la província de Ben Slimane, e al sud amb la província de Settat.
Istòria
Casablanca foguèt fondada pels portugueses e aviá per nom Casa Branca en 1575, aprèp la destruccion de la vila d'Anfa, situada sul meteis endrech en 1515. Portugal partiguèt de la vila en 1755 en seguida de l'aumentacion de las atacas de las tribús de las environas.
Pendent lo sègle XIX la populacion comencèt de créisser bravament e lo comèrci maritim aumentèt fòrça. Casablanca venguèt un pòrt important estrategicament pendent la Segonda Guèrra Mondiala e aculhiguèt la Cimera Angloamericana en 1943.
Monuments d'interès
A Casablanca se pòt veire la Mosqueta Hassan II, la mai granda del mond aprèp la de La Mèca; son minaret es lo pus naut del mond, amb sos 210 m de nautor. La faguèt construire lo rei Hassan II e sa construccion s'acabèt en 1993.
Villar del Buey
Villar del Buey es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
.католик
(pr. catòlic, "catolic" en rus, Punycode .xn--80aqecdr1a) es un nom de domeni generic. , Es en servici dempuèi lo 1 de decembre de 2016.
.ru
.ru es lo nom de domeni d’Internet per Russia. Existís tanben lo nom de domeni en cirillic .рф.
Referéncias
סיומת אינטרנט Toppdomän
.كاثوليك
(pr. catholic, "catolic" en arab, Punycode .xn--mgbi4ecexp) es un nom de domeni generic. , Es en servici dempuèi lo 1 de decembre de 2016.
Pèire Pau Cambaròca
thumb|250px|Pèire Pau Cambaròca en 1913 Pèire Pau Cambaròca (en francés Pierre-Paul Camberoque; Montpelhièr, 30 de julhet de 1839 – 2 de decembre de 1915) foguèt un escrivan occitan de Lauragués.
Biografia
Pèire Pau Cambaròca faguèt d'estudis de veterinari a l'Escòla de Tolosa e ne sortiguèt diplomat lo 1 d'agost de 1863. S'installèt coma veterinari a Vilafranca de Lauragués e venguèt consol de la vila. Inventèt un sistèma de ferradura mobila pels buòus.
Lo 30 de decembre de 1888 venguèt cavalièr del Meriti agricòla.
.sa
.sa es lo nom de domeni d’Internet en alfabet latin per l’Arabia Saudita. Lo còdi en alfabet arabi es السعودية..
Pèire Pau Cambaròca
Biografia
Foguèt un dels fondadors en 1895, e lo primièr president, de la Societat de mètges veterinaris de Nauta Garona.
Los Pintanos
Los Pintanos es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Pèire Pau Cambaròca
Biografia
Foguèt membre de l'Escòla Mondina.
.sa
Referéncias
Toppdomän
Schleithal
Schleithal en alemannisch (Schleithal en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Schleithal Es un pichon vilatge en se situant en lo Nòrd del Bas-Rhin a qualques passatges de la frontièra franco-alemanda. Aquela frontièra a definit per la Lauter #que dona d'en un autre luòc lo sieu nom dins la pichona vila de Lauterbourg #que se tròba a la desbocadura amb lo Rhin.
Una particularité notabla es la siá carrièra principala (expedís départementale 244), longa de 3,5 quilomètres, #çò que constituissi un recòrd en Alsace. La pista cyclable #que llom lo vilatge al nòrd, parallèlament a la RD 244, reven al anciana linha de camin de fèrre en connectant Wissembourg a Lauterbourg.
La morphologie urbana del pòble s'explica per dos fenomèns. Lo comun llom los flancs nòrd-es tucs #que voreja. En jos sòl se tròba la cobrís phréatique, fòrça pauc prigonda a aquel endroit. Una linha de potz se diboisha doncas, tròp prigonds a arribar a suls tucs (ont bufa en mai lo vent) e affleurants en la part bassa del pòble.
Schleithal est un petit village se situant dans le Nord du Bas-Rhin à quelques pas de la frontière franco-allemande. Cette frontière est définie par la Lauter qui donne d'ailleurs son nom à la petite ville de Lauterbourg qui se trouve à l'embouchure avec le Rhin.
Istòria
Los primièrs escrits sus Schleithal datan de 1145, mas qualqu'uns pensan que lo pòble data de 631 (an de creacion de la abbaye de Wissembourg).
Lo pòble ven francés après la Revolucion contràriament a una granda part de la Alsace #que tira profit del tractat de Westphalie en 1648.
Les premiers écrits sur Schleithal datent de 1145, mais certains pensent que le village date de 631 (année de création de l'abbaye de Wissembourg).
Le village devient français après la Révolution contrairement à une grande partie de l'Alsace qui tire profit du traité de Westphalie en 1648.
Linha IRT Lexington Avenue
La linha IRT Lexington Avenue es una linha (al sens de tròç del malhum) sosterranha del mètro de Nòva York que servís l'arrondiment de Manhattan. Eissida de l'ancian malhum de l'Interborough Rapid Transit Company (IRT), constituís amb la linha IRT Broadway-Seventh Avenue l'una de las doas mai ancianas linhas sosterranhas del malhum.
Schnersheim
Schnersheim en alemannisch (Schnersheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
La Graverie
La Graverie es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Schnersheim
Geografia
Schnersheim Se situa a aperaquí 18 km del centre d'Estrasburg, sus la rota RD41 en direccion de Saverne.
La Graverie
Geografia
La municipalitat es a la cœur del Bocage virois, sus la Vire.
Lo sud-oèst del territòri a traversat per la expedís départementale 674, anciana rota nacionala 174, #que travèrsa lo bourg de Étouvy vesin e permet l'accès al A84 per l'intrada 40 a Guilberville a Unitat|12|km al nòrd. Al sud, la D674 pres Vire, distant d'Unitat|7|km. Autra anciana nacionala (N177), la D577 en connectant Can a Vire manlèva lo sud-es del territòri e permet un autre accès, cap a Can, a l'A84 per l'intrada 42 a Coulvain. La D311 jonch lo bourg a Burcy al sud-es e la D109 lo connècta al Bény-Bocage al nòrd-es.
La Graverie es totalament en lo conca de la Vire #que limita lo territòri a l'oèst. Lo sieu afluent, lo ruisseau dels Haises, voreja la municipalitat al nòrd, limita esperlongada a l'èst pel ruisseau de la Planche Vittard #que lududes done las siás aigas.
Schnersheim
Istòria
Dempuèi la, Schnersheim reagrupa los municipalitats mancomunats de Avenheim e de Kleinfrankenheim.
A Avenheim i aviá luòc un pelegrinatge als bains de Sant-Ulrich, a l'aiga #que n'an atribuissiá vertus curatives. Aqueles bains an #èsser rénovés l'an 2010.
La Graverie
Geografia
La pluviométrie annala avoisine l'Unitat|900|mm, valor la mai bassa del Bocage virois.
Schnersheim
Istòria
Depuis le 1, Schnersheim regroupe les communes associées d'Avenheim et de Kleinfrankenheim.
La Graverie
Geografia
La commune est au cœur du Bocage virois, sur la Vire.
Schnersheim
Istòria
A Avenheim avait lieu un pèlerinage aux bains de Saint-Ulrich, à l'eau desquels ont attribuait des vertus curatives. Ces bains ont été rénovés en 2010.
La Graverie
Geografia
Le sud-ouest du territoire est traversé par la route départementale 674, ancienne route nationale 174, qui traverse le bourg d'Étouvy voisin et permet l'accès à l'A84 par l'entrée 40 à Guilberville à 12 km au nord. Au sud, la D674 rejoint Vire, distante de 7 km. Autre ancienne nationale (N177), la D577 reliant Caen à Vire emprunte le sud-est du territoire et permet un autre accès, vers Caen, à l'A84 par l'entrée 42 à Coulvain. La D311 joint le bourg à Burcy au sud-est et la D109 le relie au Bény-Bocage au nord-est.
La Graverie est entièrement dans le bassin de la Vire qui limite le territoire à l'ouest. Son affluent, le ruisseau des Haises, borde la commune au nord, limite prolongée à l'est par le ruisseau de la Planche Vittard qui lui donne ses eaux.
Le point culminant (165 m) se situe au sud-est, près des lieux-dits le Brieu et le Parc Pic, sur une pente en limite avec Burcy où le sommet atteint 247 m. Le point le plus bas (79 m) correspond à la sortie de la Vire du territoire, au nord-ouest. La commune est étalée sur quatre vallons correspondant à autant d'affluents de la Vire.
La pluviométrie annuelle avoisine les 900 mm, valeur la plus basse du Bocage virois.
Les principaux lieux-dits sont, du nord-ouest à l'ouest, dans le sens horaire, la Minière, les Quarterons, la Cointerie, la Minotière, la Hoguette, la Maubandière, la Locherie, la Picardière, les Graveries, Guillardel, la Diablère, Cante-Raine, la Vallée, la Larcherie, les Frairies, la Servicière, le Calvaire, la Lande, la Brunetière, la Chapelle aux Huants, la Forge, les Champs Vautier, le Pont du Mesnil, le Queillet, le Parc Pic, le Brieu, le Bas, la Bistière, la Mière, la Carvillière, la Blanquière, la Ruaudière, les Carrières, le Blanc Caillou, la Clouette, la Lande Peschard, le Bourg et la Chapelle Madeleine.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
La Pierre
La Pierre en arpitan (La Pierre en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
L'istòria del bourg se confond amb aquela de l'illustra familha de Monteynard.
L'histoire du bourg se confond avec celle de l'illustre famille de Monteynard.
La Creuse
La Creuse es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Schœnau
Schönau  en alemannisch (Schoenau en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region del Grand Èst ( ancianament d'Alsàcia ).
Luòcs e monuments
La glèisa de Sant Oswald.|thumb|center|200px
Presidents de la Comission Europèa
Lo President de la Comission Europèa a la responsabilitat politica entre lei Comissaris e pòt exigir la demission d'un comissari, s'a l'aprovacion de totei. Actualament e dempuei lo 1èr de decembre de 2019, es Ursula von der Leyen dau Partit Popular Europeu.
Lista dei presidents de la Comission Europèa (1958-actualitat)
La color de la linha indica aproximativament l'ideologia politica dau comissari:
Sainte-Honorine-la-Chardonne
Sainte-Honorine-la-Chardonne es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Groises
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sainte-Honorine-la-Chardonne
Geografia
La commune est aux confins du Bocage flérien. Son bourg est à 1.9 km au nord-est d'Athis-de-l'Orne, à 7.5 km au sud-est de Condé-sur-Noireau, à 9.5 km au sud-ouest de Pont-d'Ouilly et à 11 km au nord-est de Flers.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Cardan
Cardan (Cardan en francés) es una comuna bordalesa de Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son de Costacaisan ?, sense data, cappella de Caradano, en latin, en 1342 e en 1361, Caradan, en 1361. Dauzat, que probable coneishèva pas las fòrmas ancianas, explica que Cardan ven dau nom gallés d'òme Cardus, damb lo sufixe -anum. Lo cas de Delamarre es semblable : la propietat de Cardos, Cardānon (la soca card- sembla atestada e -ānon, que dona lo medish resultat que lo latin -anum, es un sufixe gallés). Bénédicte Boyrie-Fénié explica lo nom per un cognomen Caretus, atestat, e sufixe latin -anu(m) : *Caretanu(m) > *Caradan(o) (assimilacion de e pretonic a a e sonorizacion normala dau -d- intervocalic) > Caradan > Cardan.
Tudèla (Gers)
Tudèla (Tudelle en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, Tudèla que veng deu nom latin de divinitat Tutela. Segon Negre, Tudèla qu'ei ua bastida fondada au sègle XIII; que'u donèn lo nom de Tudèla (Navarra).
Istòria
Tudèla qu'ei ua bastida fondada a [la fin deu] sègle XIII; que'u donèn lo nom de Tudèla (Navarra).
Bill Clinton
William Jefferson Clinton, mai conegut coma Bill Clinton (Hope, Arkansas, 19 d'agost de 1946) es un òme politic american del Partit Democrata que foguèt lo 42 president dels Estats Units d'America de 1993 a 2001. Sa molhèr es Hillary Rodham Clinton.
Pleitas
Pleitas es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Blombay
Blombay es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region de Champanha e Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lhommaizé
Lhommaizé es una comuna francesa dau departament de Viena e de la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Zarbeling
Zarbeling es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region del Grand Èst.
Lhommaizé
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Zarbeling
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lhommaizé
Nòtas
<references group="N"/>
Schœnbourg
Schönburg  en alemannisch (Schoenbourg en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Brasília
Projècte dels arquitèctes brasilièrs Oscar Niemeyer e Lúcio Costa, sa construccion comencèt en 1957. Foguèt inaugurat lo 21 d'abril de 1960 per lo president Juscelino Kubitschek de Oliveira.
Originalament se prevesiá 500,000 abitants, mas uèi l'airal metropolitan n'a mai de dos milions, çò que provoquèt de cambiaments dins los plans e dessenhs originals. En 1987 l'Unesco declarèt la vila Patrimòni Cultural de l'Umanitat, es la sola vila bastida al sègle qu'a recebut aquel onor.
Antartida
<div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 25em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;">
Antartida ò l’Antartic es lo continent pus meridionau de la Tèrra. Situat a l'entorn dau Pòl Sud, es enviroutat per l'Ocean Antartic e per lei mars de Ross e de Weddell. Son nom es d'origina grèga e significa « opposaut a l'Artic ». Postulada tre l'Antiquitat, son existéncia foguèt pas demostrada avans 1820 en causa dei perilhs fòrça importants de la navegacion dins lei mars australas.
A una superficia de 14 milions de quilomètres carrats qu'es quasi totalament cubèrta per un jaç fòrça espés de glaç. Continent pus freg de la planeta, es un desèrt gelat onte lei precipitacions son feblas, especialament dins lei regions interioras. I existís pas de populacions indigènas mai dempuei lo sègle XX, de pichonei populacions umanas permanentas son installadas dins de basas scientificas. La fauna e la flòra son principalament concentradas dins lei regions maritimas e son fòrça despendentas de la mar (aucèus marins, mamifèrs marins, crustacèus... etc.). D'efiech, la vegetacion terrèstra es limitada a de liquens ò de mossas.
Après sa descubèrta en 1820, l'Antartic suscitèt gaire d'interès fins a la fin dau sègle XIX. Puei, venguèt l'objècte de plusors expedicions d'exploracion e de recèrca. Lo Pòl Sud foguèt agantat per lo premier còp en 1911. En 1959, lei principalei poissanças mondialas e lei país vesins dau continent austrau signèron lo Tractat d'Antartida que donèt un estatut particular a la region. Completat en 1991, aqueu tractat enebís leis activitats militaras e l'esplecha dei ressorsas minieras, gela lei revendicacions territòrialas e donan la prioritat ais activitats de recèrca scientifica. En 2016, 53 estats l'avián signat e ratificat.
Geografia fisica
Antartida a una superficia d'aperaquí 14,1 milions de quilomètres carrats e es lo quatren continent pus grand. 98% de sa superficia es cubèrt de glaç permanent. Son relèu pus important es la Cadena Transantartica que va de la Mar de Ross a la Mar de Weddell. Dessepara doas regions que son dichas Antartic Occidentau e Antartic Orientau.
L’indlandsis d’Antartida
La màger part dei tèrras es cubèrta per un jaç de glaç d'una espessor mejana de 1,6 km. Dich Indlandsis d'Antartida, aqueu jaç gropa aperaquí 90% dei resèrvas d'aiga terrèstras (e 70% dei resèrvas d'aiga doça). Dins lei regions maritimas, aquel indlandsis s'estend tanben en mar. I prèn la forma d'un jaç espés flotant de 100 a 1,000 m d'espessor. Aquò es a l'origina de barrieras de glaç que pòdon agantar de talha fòrça importanta. Ansin, per exemple, la Barriera de Ross aviá en 2016 una superficia de mai de 420,000 km², siá mai que lo doble de la superficia d'Occitània.
Lei regions non cubèrtas d'un biais permanent per de glaç se troban principalament dins la Peninsula Antartica. Situada en Antartic Occidentau, es una lònga peninsula que remonta vèrs lo nòrd e que sòrt dau Ceucle Antartic. Es un endrech montanhós qu'es probablament la continuacion deis Andes.