cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Malaquita
La malaquita es un minerau de color verd viu qu'a una duretat de 3,5-4,0 e una densitat de 4,05. Es formada de carbonat idratat de coire (simbòl quimic : CuO3(CO3)2(OH)2) cristallizat segon un sistèma monoclinica de classa prismatica. Lei cristaus son fòrça rars e la malaquita forma generalament d'agregats fibrós ò de massas compactas. Son esclat es veirenc ò sedós.
Fabian Gottlieb von Bellingshausen
thumb|right|Fabian Gottlieb von Bellingshausen.
Malaquita
La malaquita se troba coma minerau segondari dei zònas d'oxidacion dei jaciments de coire. Pòu èsser associada ambé l'azurita, lo coire natiu, la cuprita, la limonita ò la calcita. Es utilizada coma minerau cuprifèr segondari, coma pèira de decoracion e, a passat temps, coma pigment.
Fabian Gottlieb von Bellingshausen
Fabian Gottlieb von Bellingshausen (20 de setembre de 1778, Ösel - 25 de genier de 1852, Kronstadt) es un amirau e un explorator rus de la premiera mitat dau sègle XIX. Es famós per aver menat una importanta expedicion d'exploracion dins l'Ocean Austrau en 1819-1821 que permetèt de confiermar l'existéncia d'Antartida lo 27 de genier de 1820. Durant aqueu viatge, descurbiguèt plusors illas antarticas coma l'Illa Alexandre I ò l'Illa Pèira I. Après aquelei missions, participèt a la Guèrra Russoturca de 1828-1829. Venguèt vice-amirau en 1830 e prenguèt lo comandament d'una esquadra de la flòta de la Mar Baltica. En 1839, foguèt nomat governador militar de Kronstadt e amirau de la Marina Imperiala. En parallèl, recebèt divèrsei guierdons scientifics e foguèt nomat sòci de la Societat de Geografia en 1845.
Bierge
Bierge es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Fabian Gottlieb von Bellingshausen
En onor de sei descubèrtas, son nom es estat donat a un nombre important de luòcs ò d'estructuras geograficas coma la Mar de Bellingshausen dins l'Ocean Austrau, l'Illa Bellingshausen dins leis Illas Sandwich dau Sud, lo Glacier Bellingshausen en Antartida, la Placa Bellingshausen (una placa tectonica fusionada amb la Placa Antartica), un atòl en Polinesia Francesa ò lo cratèr lunar Bellingshausen.
Émile Pouytès
Émile Pouytès (Rius de Menerbés, 1èr de junh de 1924-Montredon de las Corbièras, 4 de març de 1976) es un vinhairon e sindicalista occitan tuat au moment d’una manifestacion viticòla en 1976.
Biografia
Vinhairon a Arquetas, Emile Pouytès participava al movement de protèsta dels vinhairons de 1976. Lo 4 de març, los vinhairons decidiguèron de far barricada al pont de camin de fèrre de Montredon. L’òrdre de repression venguèt de París, retransmés pel prefècte de region, que lo prefècte d’Aude èra considerat coma favorable als vinhairons. Joël Le Goff, commandant de CRS, foguèt tuat per un tir a distància d’un caçaire, finalament liberat en 1981. Émile Pouytès, lo tuèron a 400 mètres de la barricada, que sembla qu’agachava sens manifestar. La nòva de sa mòrt arrestèt la protèsta.
Omenatge
Mai d’una carrièra Emile Pouytès existís en Occitània: a Cavairac, Peiriac de Menerbés...
Auricalcita
Se troba coma minerau segondari format per l'alteracion de mineraus de coire ò de zinc. Es donc generalament associat ambé de mineraus de coire e de zinc, especialament de sulfurs. A ges d'interès economic.
Chailly-en-Bière
Chailly-en-Bière es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bisaurri
NB. Cal descastelhanizar lo títol.
Fosgenita
La fosgenita es un minerau incolòr a l'estat pur e jaune ò brun en preséncia d'impuretats. A una duretat de 2,0-3,0 e una densitat de 6,5. Es formada de clorocarbonat de plomb (simbòl quimic : Pb2CO3Cl2) cristallizat segon un sistèma trigonau de classa trapezoedrica. Lei cristaus naturas son generalament prismatics e an un esclat adamantin.
La fosgenita se troba coma minerau segondari dei zònas d'oxidacion dei jaciments de plomb. Pòu èsser associada ambé la galena e divèrsei mineraus de ganga. A ges d'interès economic.
Saint-Péravy-la-Colombe
Saint-Péravy-la-Colombe es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Geografia
Una part del territòri de la municipalitat alberga la basa aeriana 123 Orléans-Bricy.
Une partie du territoire de la commune héberge la base aérienne 123 Orléans-Bricy.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Le Vernet (de Siula)
Le Vernet o Le Vernet de Siula (en francés e oficialamant, le Vernet, Vernet o Vernet-sur-Sioule) z-es un vilatge occitan d’Alèir, que z-èra una comunautat e que devenguèt una comuna en 1790. Aparteniá al canton de Sant Porçanh de Siula.
Toponimia
Le (article bas auvernhat) Vernet, cf. latin Parrochia de Verneto (s. XIII).
Los noms de tipe Vernet son compausats dau gallés verno-, verna, « vèrn, vèrne, vèrnhe » e dau sufixe collectiu (latin) -etum (Dauzat e Rostaing) o que venon dau gallés uerneton, « verneda, vernheda, vernet, vèrnha » (Delamarre).
Rainvillers
Rainvillers es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Rainvillers A situat en la vallée de la Avelon e dissimulat en un écrin de verdure. Blotti Contra lo tuc del Mont Roge e traversat pel riu de Rainvillers, lo vilatge a dominat pel bòsc de Belloy, vast bòsc communale. Dempuèi divèrses ans, Rainvillers se liga a valoriser lo sieu entorn e la siá arquitectura locala.
Vestigis de la villa romaine de las Orgeries. Castèl 16ème. Eglise En brique.
Rainvillers est situé dans la vallée de l'Avelon et dissimulé dans un écrin de verdure. Blotti contre la colline du Mont Rouge et traversé par la rivière de Rainvillers, le village est dominé par le bois de Belloy, vaste forêt communale. Depuis plusieurs années, Rainvillers s'attache à valoriser son environnement et son architecture locale.
Vestiges de la villa romaine des Orgeries. Château 16ème. Eglise en brique.
Saint-Martin-Rivière
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region dels Nauts de França.
Quilomètre carrat
Lo quilomètre carrat es una unitat de superfícia dau Sistèma Internacionau d'Unitats. A per simbòl km. Se definís coma l'aira d'un carrat que sei costats mesuran un quilomètre de longor. Lo quilomètre carrat fa partida deis unitats derivadas dau Sistèma Internacionau.
Conversions
right|thumb|250px|Un carrat d' descompausat en 100 carrats d', que cadun d'elei a una aira de.
Vejatz tanben
Quadratmeter
Frépillon
Frépillon es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Val d'Oise e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Ronald Golias
Ronald Golias (São Carlos, 4 de mai de 1929 - São Paulo, 27 de setembre de 2005) foguèt un actor brasilièr.
Vega
Vega ò Alpha Lyrae es l'estèla principala de la constellacion de la Lira. Dempuei la Tèrra, es la cinquena estèla pus lusenta dau cèu nocturna. Es una estèla relativament jova que se situa a 25,3 annadas lutz dau Soleu. Tèn un disc de poussa en rotacion que podriá unei planetas en formacion.
Mairanas
Mairanas (Meyrannes en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Jinn
Un jinn es una creatura subrenaturala eissida dei mitologias semitas. Son polimorfas e generalament invisiblas. Pòdon influenciar l'esperit uman.
Edward Bransfield
Edward Bransfield (vèrs 1785, Cork - 31 d'octòbre de 1852, Brighton) es un navegaire e explorator irlandés de la premiera mitat dau sègle XIX. Oficier de la Royal Navy, es famós per son viatge dins l'Ocean Austrau menat en 1819-1821. Lo 30 de genier de 1820, tres après l'explorator rus Fabian Gottlieb von Bellingshausen, descurbiguèt doas montanhas situadas lòng dau litorau d'Antartida. Aquò permetèt de confiermar l'existéncia dau continent. Durant aqueu viatge, descurbiguèt egalament la Mar de Weddell e plusors illas antarticas. Pasmens, en despiech d'aqueu succès, son viatge suscitèt pauc d'interès au Reiaume Unit e la fin de vida de Bransfield es mau coneguda.
Lo Mont Bransfield, una montanha situada a la poncha de la Peninsula Antartica, foguèt nomat en son onor per Jules Dumont d'Urville.
Cabris
Cabris (Cabris en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Daillecourt
Daillecourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Ancienne seigneurie des Choiseul-Beaupré d'où sont sortis les Choiseul-Daillecourt, les Choiseul-Gouffier et les Choiseul-la-Beaume
Illas Turcas e Caïcas
populacion 9 400 Densitat 51 ab./km 2 Las illas Turcas e Caïcas son un territòri d'otramar del Reialme Unit.
Blecua y Torres
Blecua y Torres es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Amniota
Los amniòtas son un grop de tetrapòdes vertebrats (animals de quatre cambas amb colomna vertebrala) qu'an d'uòus adaptats al mitan terrèstre. Incluson los mamifèrs (sinapsids) e sauropsids (reptils e aucèls), e sos aujòls fossils.
Boltaña
Boltaña es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Departament de Pò
Lo departament de Pò la es un ancian departament francés, dins lo Piemont ocupat de 1802 a 1814. La cubrissiá lo nòrd de las Valadas occitanas.
La prefectura la era Turin.
Division
La era devesit en tres arrondiments:
Merey (lenga)
Lo merey es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron.
Localisacion e dialèctes
Lo merey es parlat dins l'arrondiment de Mérilo del departament de Diamaré, qu'es restacat a la region de l'Extrèm-Nòrd.
Escritura
L'alfabet merey es :
Molay
Molay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bonansa
Bonansa es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Hèira dera Avelana
Era Hèira de Sant Laurenç, actuauments tanben coneishuda per Hèira dera Avelana ei ua hèira que se celèbre a Riudoms (eth Baish Camp, Catalonha) cada an era dusau dimenjada d'agost.
Leadhillita
La leadhillita es un minerau de color incolòr a l'estat pur e blanc, verd, blau ò gris en preséncia d'impuretats. A una duretat de 2,5-3,0 e una densitat de 6,55. Es formada de carbonat sulfut anidre de plomb (simbòl quimic : Pb4(CO3)2SO4(OH)2) cristallizat segon un sistèma monoclinic de classa prismatica. Lei cristaus naturaus son generalament pichons e tabulars. Son esclat es resinós e adamantin.
Hèira dera Avelana
Era sua origina se tròbe eth 1599, quan se comencèc a celebrar ua hèira agrària e pagesa eth dia 10 d'agost, dia de Sant Laurenç.
Leadhillita
La leadhillita se troba coma minerau segondari eissit de l'alteracion dei mineraus de plomb. Pòu èsser associada ambé la cerusita, la fosgenita ò l'anglesita. A ges d'interès economic.
Hèira dera Avelana
Dempús deth 1981, tanben se la nomente Hèira dera Avelana e ei dedicada ad aguest frut sec e aute productes locaus. Era fin ei potenciar eth consum d'aguest frut sec, qu'ei un des principaus productes agricòles conreat a Riudoms e en Baish Camp, en tot hèr conéisher as visitants diferenti formes d'utilizar aguest frut shut, tant ena codina coma era pastissaria, atau coma en bevenda.
Ara hèira tanben s'i pòden trobar atraccions tant entà petiti coma entà grani. Enquiath 2015 es atraccions se metien en pati dera anciana escòla Beat Bonaventura Gran, mès eth 2015 se decidic meter-les a un gran solar que i a en carrèr des avelanièrs.
Actuauments debane pendent era dusau dimenjada d'agost, maugrat qu'es actes prealables comencen mès lèu.
Pendent era hèira, eth dimenge pera tarde, se realize era tradicionau corsa de portaires de sacs de avellanes.
Marennes
Marennes es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas. Lo 1èr de genièr de 2019, fusionèt amb Hiers-Brouage per formar la comuna novela de Marennes-Hiers-Brouage.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Obesitat
thumb|right|250px|Tres tipes de siloetas e torn de talha: "normal", "en subrepés" e "obès" L'obesitat qu'es definida com un indici de massa corporau de mei de 35. Se aqueste indici qu'es mei de 40, que parlam d'obesitat mobida.
L'indici de massa corporau
Qu'es un apèr luenh d'estar perhèit, mes que balha totun ua idèa sus la massa grassa de quauqu'un. Qu'es calculat ende destriar la massa per la talha au carrat: M / (T*T)
Epidemiologia de l'obesitat
thumb|right|Percentatge de la populacion mondiala masculina tocada per l'obesitat. thumb|right|Percentatge de la populacion mondiala femenina tocada per l'obesitat.
L'obesitat qu'es ua malaudia deus paìs industrializats. Lo minjar qu'es mei aisit a trobar, mes lo minjar lo mens car qu'es lo de mei petita qualitat, labetz, los praubes déven crompar, aliments dab hèra de greisha, de colesteròu, d'acids gras saturats, de sucres.
Complicacions sociaus
Uèi l'obesitat n'es pas la mòda, los obèses sòfren de discriminacion, que comença jà hens l'escòla e ne vésem pas nat obèse hens publicitat o que son rares hens lo televesaire, qu'es mei mauaist de trobar un trabalh ende un obèse.. Aquò pòt miar entà ua desocializacion.
Kragujevac
Kragujevac (en sèrbe: Крагујевац) qu'ei ua vila de Serbia. 44.01417°N, 20.93944°W
Semens
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Santenay (Loir e Char)
Santenay  es una comuna francesa administrada per lo departament de Loir e Char de la region dau Centre e Vau de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Borau
Borau es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Houtkerque
Geografia
thumb|left|Houtkerque En lo sieu costat e lo sieu arrondissement|180px La municipalitat a situat en la region naturala de la Houtland, entre Lille e Dunquèrca, e près de la frontièra bèlga.
thumb|left|Houtkerque dans son canton et son arrondissement|180px La commune est située dans la région naturelle de l'Houtland, entre Lille et Dunkerque, et à proximité de la frontière belge.
Istòria
Mencionada l'an 1049 jos la forma Holtkerka. Aquel toponyme es issu del vièlh néerlandais holt (modèrn hout), bòsc e kerk, glèisa. Es-a dire « glèisa en bòsc ».
Mentionnée en 1049 sous la forme Holtkerka. Ce toponyme est issu du vieux néerlandais holt (moderne hout), bois et kerk, église. C'est-à-dire « église en bois ».
Rantigny
Rantigny es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Canton de Floirac
Lo canton de Floirac es una anciana division administrativa e electorala francesa, en Bordalés e en Guiana, situada dens l'arrondiment de Bordèu, lo departament de Gironda e la region d'Aquitània, adara de Novèra Aquitània. Creat en 1982, lo suprimiren en 2015. Las comunas de Floirac e Boliac son dens lo canton de Senon, coma entre 1973 e 1982 e Treças es dens lo canton de Crion. La lenga autoctòna es l'occitan gascon bordalés.
Istòria
Pr'amor de la creishença demografica periurbana, trocegèren lo canton de Carbon Blanc en creant lo canton de Senon en 1973, pui, a partir d'aqueth canton, lo de Floirac en 1982.
Vy-lès-Filain
Vy-lès-Filain es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Broto
vinheta|Oto, Broto Broto es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Canis
Lo Canis es un genre de mamifèrs carnivòrs de la  dels canids que recampa los cans dont los dingos, los lops, los coiòts e los chacals. Son coma totes los canids, provesits d'un odorat excellent. Lors pupillas son redondas.
The Stranglers
right|250px|thumb|The Stranglers sus l'empont a [[París (França)|París en França en 1979]]
The Stranglers es un grop anglés de rock britanic de Guildford format en 1974. Es a l'origina compausat de Hugh Cornwell (cant, remplaçat per John Ellis en 1990, puèi per Baz Warne en 2000), del Francés Jean-Jacques Burnel (bassa), de Jet Black (batariá, remplaçat per Jim Macaulay en 2013) e de Dave Greenfield (clavièrs, clavecin ; remplaçat en 2021 per Toby Hounsham pr'amor que defuntèt). Segon las periòdas e los musicians del grop, lor estili a variat entre pop, post punk e quitament new wave (European Female).
Fòrça populars au Reialme Unit e en Irlanda, en Occitània son mai que mai coneguts per lor tube Always the sun en 1987, quitament se endacòm mai lor cançon la mai coneguda es pulèu Golden brown, ambe la sonoritat caracteristica del clavecin jogat per Dave Greenfield.
Charles Wilkes
Charles Wilkes (3 d'abriu de 1798, Nòva York - 8 de febrier de 1877, Washington) es un amirau e un explorator estatsunidenc dau sègle XIX. Es famós per aver comandat una expedicion estatsunidenca dins l'Ocean Austrau de 1838 a 1842. Durant aqueu viatge, explorèt plusors illas de l'Ocean Pacific e la partida importanta dau litorau d'Antartida que pòrta desenant son nom. Pasmens, perdiguèt tanben 2 naviris e 26 marins. A son retorn, foguèt donc jutjat per una cort marciala que lo condamnèt – sensa consequéncias vertadieras – per aver infligit de punicions injustificadas a son equipatge. De 1844 a 1861, redigiguèt lo rapòrt oficiau de sa mission e editèt tanben sei rapòrts scientifics. En 1861, au començament de la Guèrra de Secession (1861-1865), foguèt nomat comandant d'un naviri de la flòta unionista. Lo 8 de novembre de 1861, arrestèt un naviri britanic, lo Trent, qu'èra encargat de menar una mission diplomatica britanica dins la Confederacion. Aquò entraïnèt una crisi entre Washington e Londres. Wilkes foguèt nomat cap d'una flotilha segondària e quitèt lo servici actiu en 1862. Pasmens, foguèt nomat vice-amirau de resèrva en 1866.
La duretat dau comandament de Charles Wilkes auriá inspirat lo personatge dau capitani Achab a Herman Melville.
Fagus
Fagus (fau) es un genre d'arbre de la familha dels Fagaceae. Se compta un desenat d'espècias de faus en Euròpa, en Asia e en America. L'espècia mai espandida en Euròpa es Fagus sylvatica.
Fouligny
Fouligny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Vilatge situat a la jonction de tres vallées : Nied, Marange, Zondrange. Dépendait De l'anciana província de Lorraine. Plan del abbaye de Longeville #que los consagrats n'èran los sires de Raville, Créhange, Varsberg e Helfedange.
Village situé à la jonction de trois vallées : Nied, Marange, Zondrange. Dépendait de l'ancienne province de Lorraine. Bien de l'abbaye de Longeville dont les voués étaient les sires de Raville, Créhange, Varsberg et Helfedange.
Savinhac (omonimia)
Savinhac pòt designar :
Toponimia
Los Savinhac viennent tous de *Sabiniacum, c'est-à-dire de l'anthroponyme roman Sabinius auquel on a adjoint le suffixe d'origine gauloise -acum.
Angós
Angós (Angauste en basco, Angous en francés) qu'ei ua comuna bearnesa. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [an'gus]. Las fòrmas ancianas que son Angos en 1385, Anguos en 1548, Angous en 1673, Angous (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau. Lo nom basco qu'ei Angoze.
Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, qu'arreliga Angós dab un nom (gau ?) d'òmi Anicus, o un radicau Ang-.
Dauzat qu'explica Angós per un radicau celtic anco-, « encrocat » e lo sufixe aquitanic -ossum.
Dens lo diccionari de Simin Palay, citat per Miquèu Grosclaude, p. 39, que i a angòs, angoùs, « gòrja, cluta, passatge estret » e angoù, angous, « augar, brau ».
Miquèu Grosclaude que non pòt hèr arren de las suggestions imprecisas de Rohlfs e i a pas de corba qui justificaré l'ipotèsi de Dauzat. Per angós de Palay, se s'es pas enganat, que sembla estar hangós dab tombada de -h, anormala, mès explicabla per l'influéncia de la lenga basca.
William Ramsay
William Ramsay (n. 2 d'octobre de 1852 - m. 23 de julhet de 1916) foguèt un quimista britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1904. Amb lo fisician anglés John William Strutt, descobriguèt l'element quimic argon, mas tanben l'èli, lo neon, lo cripton e lo xenon. Foguèt laureat de la Medalha Davy en 1895.
130px|left
Fontaine-les-Grès
Fontaine-les-Grès es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
William Ramsay
Biografia
Nasquèt lo 2 d'octobre de 1852 dins la vila escocessa de Glasgow, en essent filh de William Ramsay e Catherine Robertson, e nebot del geològ Andrew Ramsay. Estudièt quimia a las Universitats de Glasgow e Tübingen de en venent professor de quimia del University College de l'universitat de Bristol l'an 1880 e director del meteis a l'an seguent. Lo 1887 se transportèt a Londres ont exerciguèt coma professor de quimia de l'University College de Londres, carga qu'exerciguèt fins la siá jubilacion l'an 1913.
Ramsay Moriguèt lo 23 de julhet de 1916 a la siá residéncia de High Wycombe, situada dins lo comtat de Buckinghamshire.
Fontaine-les-Grès
Geografia
à 19 km au nord-ouest de Troyes sur la route de Paris.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
A la sortida, i i aviá doas comunas : Fontaine-Sant-Georges e Los Grès. Al fil del temps, las doas comunas se son amassats per ne formar pas #qu'una Fontaine-las-Grès.
Au départ, il y avait deux communes : Fontaine-Saint-Georges et Les Grès. Au fil du temps, les deux communes se sont rassemblées pour n'en former qu'une Fontaine-les-Grès.
Tèrra Brigasca
La Tèrra Brigasca (var. loc. Tèra Brigašca), es un territòri occitan de transicion ligura entre l'estat francés e l'estat italian, a l'entorn de l'anciana comuna de La Briga (ara partida entre La Briga dins l'estat francés e La Briga Auta dins l'estat italian) dins la Val de Ròia.
Comunas e fraccions:
Joan XV
thumb|right|Retrach de Joan XV dins la [[Basilica de Sant Pau Fòra lei Muralhas.]]
Joan XV (mòrt lo 1 d'abriu de 996, Roma) foguèt lo 137 papa de la Glèisa Catolica d'aost de 985 au 1 d'abriu de 996. Succediguèt a Joan XIV (984-985) e foguèt remplaçat per Gregòri V (996-999).
Son eleccion aguèt luòc dins un contèxte trebolat entre lo 6 d'aost e lo 6 de setembre de 985. D'efiech, la premiera mitat deis ans 980 èra estada marcada per lei combats de l'antipapa Bonifaci VII per ocupar lo tròne pontificau. De mai, Roma èra d'aqueu temps sota lo contraròtle de Crescentius lo Jove, un patrician poderós qu'influencièt tot lo pontificat de Joan XV e de sei successors.
Regardant leis afaires de la Glèisa, Joan XV assaièt de defendre lo primat dau papa. En particular, intrèt en conflicte amb lo rèi de França, Uc Capet (987-996, a prepaus de la nominacion de l'arquevesque de Reims. En 988, lo rèi i aviá nomat Arnulf, un nebòt de son enemic Carles de Lorena. Aqueu darrier capturèt Arnulf e, en 991, lo rèi reüniguèt un sinòde per depausar Arnulf e lo remplaçar per Gerbèrt d'Orlhac. Joan XV refusèt d'acceptar aqueu metòde e ordonèt la reünion d'un sinòde deis evesques francés e germanics. Se debanèt en 995, unicament amb leis evesques alemands, e demandèt la restauracion d'Arnulf que venguèt efectiva après la mòrt d'Uc Capet.
Camors (omonimia)
Camors que pòt estar:
Batalha de Castilhon
Batalha enter las fòrças anglogasconas miadas per John Talbot e las francobretonas miadas per Carles VII de França. La batalha se debanè lo 17 de julhet de 1453 a Castilhon (de la Batalha). La victòria francesa ad aquera batalha sinha la fin deu poder anglés en Gasconha Septentrionau e la fin de la Guèrra de Cent Ans.
Cujac
Cujac (Cubjac en francés) es una anciana comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Dempuei lo 1er de genier 2017, es comuna delegada e chapluec de la comuna novela de Cujac Auvesera Vau d'Ans emb La Boissiera d'Ans e Sent Pantali d'Ans.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Cupzac, au segle XIII, Cubzacum, latinizacion, en 1365, Cubzac, en 1382. La prononciacion es [ky’za]. Cujac ven d'un nom latin d'òme, Cupitius, derivat de Cupitus, emb lo sufixe -acum, , , latinizacion dau sufixe gallés -ācon. Cujac èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre Cupitius.
Comunas de Vauclusa
Lista dei 151 comunas de Vauclusa per òrdre alfabetic, amb lor còdi INSEE, lor còdi postau principau ansin que lor apartenença aus territòris dau Comtat Venaicin (CV) e dau Principat d'Aurenja (PA). Vejatz tanben la lista dei cantons e la lista dei comunas ancianas.
Independentisme catalan
Eth independentisme catalan ei eth corrent politic que propugna era independéncia de Catalonha, o des Païsi Catalans, de Espanha e França. Era banèra independentista catalana ei era Estelada.
Franquisme
Dempús dera Guèrra Civiu espanhòla, çò Tèsta Nacionau de Catalonha ne ven era principau referéncia. Eth FNC emprenerie ua intensa activitat agitativa e de resisténcia, en tot arribar en collaborar damb es fòrces aliades pendent era Dusau Guèrra Mondiau damb era esperança d'obtier rèdits entara causa catalana damb era victòria aliada contra eth fascisme. Era fin dera guèrra e eth supòrt des poténcies occidentaus a Franco eth çò de nau contèxt de guèrra heireda frustrèc aguesta estrategia, mès era Tèsta prosseguí es sues activitats ath long des següents ans. Siguec a fins des ans 60 que, a compdar des sectors univeritaris dera Tèsta, e dempús d'un intens mès respectuós debat ideologic ath cnjse deth FNC, apareishec çò Partit Socialista de Desliurança Nacionau, fondat er an 1968, d'orientacion marxista. Damb aguest darrèr, s'inície era neishença dera independentisme modèrne que reivindique es Païsi Catalans, damb un compausant ideologic de quèrra: eth Quèrra Independentista. Maugrat açò, a compdar des ans 70, aguest s'organizarie es diferentes faccions, mentre neishien d'auti grops, includides organizacions armades clandestines com EPOCA o Tèrra Liura.
Transicion
Era fin deth franquisme, damb era mòrt de Franco, a banda des libertats de democracia formau artenhuda, es cambiaments que vengueren dempús per rapòrt ara estructura der estat, qu'eth discors oficiau a qualificat de Transicion democratica", supausèren un procès de reforma pactada entre es direccions des partits majoritaris, tèsta era Ruptura democratica que reclamauen iniciauments es instàncies antifranquistes coma era Assemblada de Catalonha, qu'includie entre es sòns punts eth dret ath Autodeterminacion. Atau, dempús deth punt d'enguarda der independentisme era realitat eth procès refortilhèc eth pilar fonamentau dera unitat indissoluble dera "nacion española", e metie era armada espanhòla coma garant d'aguesta unitat, principis consagrats er es prumèrs articles dera constitucion espanhòla de 1978. Er aguest marc, entad independentisme es autonomies catalanes demorèren coma entitats subalternes sense poder politic pròpri efectiu. L’quèrra independentista denoncièc alavetz çò qu'açò significaue, en tot demorar-se soleta n'era denóncia deth regim autonomic. Pendent 16 ans, de 1979 a 1995, desvolopèc ua estrategia de propaganda armada que permetec era aparicion d'un incipient movement sociau e politic qu'artenhec esténer sociauments, peth prumèr còp era era istòria de forma massissa, es posicions explicitaments independentistes. as ans 80, era creacion deth Movement de Defensa dera Tèrra aglutinà majoritàriaments era independentisme politic, enquia qu'a fins d'aguest decenni se dividirie es diferentes faccions, e er an 1992 arreceberie ua importanta secodida repressiva. mentretant Auti movements coma era Crida ara Solidaritat e, a principis des 90, partidi com Quèrra Republicana de Catalonha, evolucionèren cap a posicions independentistes.
Actualitat
Actuaument, er unic partit damb representacion parlamentària que ditz èster independentista ei ERC (Quèrra Republicana de Catalonha), encara que tanben a partits autonomistes damb representacion parlamentària com çò PSM (Partit Socialista de Mallorca), ICV (Iniciatiua per Catalonha - Verdi), o CiU (Convergéncia e Union) i a sectors independentistes, sustot entre es sues joenesses. Ar encastre locau, es Candidatures d'Unitat Populara, impulsades pera Quèrra Independentista, obtengueren 22 còssos eth des eleccions locaus deth 27 de mai de 2007, arribanta èster dusau o tresau fòrce es capitaus de comarca coma Berga o Vilafranca Resultats electoraus des CUP as eleccions deth 27 de mai de 2007, ath delà d'ua vintea mès de representantes es candidatures mès agranisses damb participacion independentista. Eth Quèrra Independentista actuau l'intègren organizacions e partits coma Tà deuant, çò PSAN, eth MDT o es candidatures municipaus CUP, e es organizacions juveniles Maulets e Coordinadora d'Assemblades de Joenes dera quèrra independentista e çò Sindicat d'Estudiants des Païsi Catalans, organizacion estudiantil majoritària as universitats des Païsi Catalans. Tanben i a d'auti grops independentistes com çò Partit Republica Català o Estat Català, de caire mès testimoniau.
Corbin Bleu
thumb|Corbin Bleu (2012) Corbin Bleu Reivers (nascut lo 21 de febrièr de 1989 a Brooklyn, Nòva York) es un actor, cantaire, e dançaire american. Es conegut per son ròtle dins la trilogia High School Musical.
Royville
Royville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Royville I aviá conegut per la siá leitaria, lo camembert de Royville desvelha de remembres en fòrça gents. Lo vilatge accueil dempuèi 2003 los majorettes : " los royvillaises ".
Royville était connu pour sa laiterie, le camembert de Royville réveille des souvenirs chez beaucoup de gens. Le village accueil depuis 2003 les majorettes : " les royvillaises ".
Glucòsa
200px|right|thumb|Molecula de glucòsa La glucòsa o dextròsa qu'ei un glucid e la principau de las aldoexòsas (çò qui vòu díser que compte sheis carbònis e qu'ostenda un grop aldeíd). Lo son simbòl convencionau qu'ei Glc. La glucòsa qu'ei ua hont d'energia per las cellulas. Qu'entra dens la composicion de la galactòsa (lo principau glucid de la lèit), deu glicogèn (qui constitueish ua reserva de glucòsa, e donc d'energia) e de la cellulòsa (a l'origina de la husta e deu papèr).
Canton de Bègla
Istòria
Pr'amor de la creishença demografica, creèren lo canton de Bègla per decret dau 13 de julhet 1973 a partir dau canton de Bordèu-6, pui lo suprimiren en 2014 (aplicacion a las eleccions cantonalas de 2015).
Mefele
Lo mefele es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron.
Localisacion
Lo mefele es parlat dins l'arrondiment de Mokolo del departament de Mayo-Tsanaga, restacat a la region Extrèm-Nòrd. La lenga a quatre dialèctes, lo mefele, lo sirak (sərak), lo mouhour (muhura) e lo chougoulé (shügulé), qu'es lo mai diferenciat
Classificacion
Lo mefele es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca sud del biu-mandara, ont fa partida del grop mafa.
Canton de Legavin
Le canton de Legavin es ua division administrativa de Gasconha e dempuèi 2015 de Lengadòc tanben, situada dens l'arrondiment de Tolosa, le departament de Hauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Damb la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, le canton se conservèc e passèc de 10 a 36 comunas. 7 de las 10 comunas son despèi 2015 dens le canton navèth de Legavin (duas an fusionat desempèi), 2 son dens Tolosa-7 e Plasença deu Toish es burèu centralizator de son canton. Le canton navèth de Legavin compren tanben las 16 comunas de l'ancian canton de Cadors e 13 de las 15 comunas de l'ancian Canton de Granada.
La lenga autoctòna es l'occitan gascon, dens sa varianta orientala, e l'occitan lengadocian, dens sa varianta meridionala.
'''NB. Per rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox son las de la situacion d'abans 2015.'''
Composicion dempèi 2015
vignette|right|Mapa deu canton de Legavin dens la Hauta Garona (dempèi 2015)
Calha (Aups Maritims)
Calha (Caio en grafia mistralenca ; Caille en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Toponimia
Lo nom en occitan ancian es Caylla.
La Despacha del Miègjorn
La Despacha del Miègjorn (oficialament en francés La Dépêche du Midi) es un quotidian regional occitan e francés. Es difusat en edicion papièr e sus internet.
Los articles son principalament redigits en francés, mas de còps en occitan.
La Chapelle-aux-Naux
La Chapelle-aux-Naux es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Crenicichla
Lo genre Crenicichla regropa 81 espècias de peisses de la familha dels Cichlidae. Batrachops Heckel, 1840 e Boggiania Perugia, 1897 ne son sinonims
Artinita
L'artinita es un minerau fòrça rar de color blanc gris qu'a duretat de 2 e una densitat de 2,03. Es formada d'idroxicarbonat de magnèsi (simbòl quimic : Mg2CO3(OH)2, 3H2O) cristallizat segon un sistèma monoclinic de classa esfenoïda. Dins la natura, aqueu minerau forma d'agulhas fòrça finas, d'agregats esferics ò de massas fibrosas. Son esclat es sedós.
Camporrells (Llitera)
Camporrells (en espanhòl, Camporélls) es un municipi catalan de la comarca de la Llitera. Administrativament, es dins la província espanhòla d'Òsca e la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Dole
Dole (etimologicament Dòla) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Borgonha Franca Comtat.
Ferrières-Haut-Clocher
Ferrières-Haut-Clocher en normand (Ferrières-Haut-Clocher en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Geografia
Vilatge del país de Ouche.
Village du pays d'Ouche.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sosdialècte fenolhedés
Lo sosdialècte fenolhedés es un sosdialècte de l'occitan lengadocian que se parla dins lo país de Fenolhedés. Sas caracteristicas particularas ne fan una varietat de continuitat e de transicion cap al catalan. Es pròche del donasanenc e del sosdialècte ariegés de Vic de Sòs. L'influéncia del catalan, fait ja notat per M. Alart se manifesta per la l palatala (lh) a l'iniciala dels mots e l'emplèc de a per e (''andrèt, ascanar, ambraçar, etc.).
Caracteristicas
= Fonetica =
Parabòla de l'enfant borgal de Sant Pau de Fenolhet
Un òme aviá [aviò] dus gojats : le pus jove diguèc a son paire : Mon paire, donatz-me le ben que me revendrà de ma porcion. E lhos-i faguèc lo partatge [partatche] dal siu ben.
Qualquis jorns apèi, le pus jove, s'emportant tot çò qu'aviá, se n'anèc viatjar luènh [lhenc] ; e aquí se mangèc tot son dequé.
Quan s'aigèc tot acabat, una, granda famina [grando famino] venguèc dins aquelh país, e tot i faguèc talament fraitura, que siguèc obligat de se donar amb un òme de l'endrèt, que l'envièt a la siva bòrda, per gardar porquets.
Me cal despertar, anar trobar mon paire, e li dire : Mon paire, è pecat contra'l cèl [contre'l] e davant vos. Ara son pas digne d'èsser apelat le vòstre gojat. Gaitatz-me donc coma un dels [das] vòstris vailets.
Se lhevèc donc e anèc trobar son paire. Èra encara luènh, que son paire le vegèc, pres de compassion, corriguèc e l'embracèc.
Le siu gojat i diguèc: Mon paire, è pecat, etc.
Fasetz venir le vedeth gras e tuatz-le ; mangem e ribotem, perque gardací le miu gojat qu'èra mòrt e es ressuscitat; èra perdut e l'avèm retrobat. E fagueren una bèlha fèsta.
Big Bang
thumb|Vista d'artista dau Big Bang.
Lo Big Bang (pus rarament la Granda Explosion) es un modèl cosmologic que considèra que l'Univèrs actuau es lo resultat de l'expansion e dau refrejament d'un Univèrs iniciau infinidament caud e dens. Aparegut dins lo corrent deis ans 1920-1930, aqueu modèl es una consequéncia dau desvolopament dei calculs relativistas e de lor aplicacion a l'evolucion de l'Univèrs. En despiech de contestacions vivas, s'es pauc a pauc impausat, especialament après la descubèrta d'elements permetent de confiermar l'existéncia de condicions de temperatura e de pression fòrça importantas dins l'Univèrs i a aperaquí 13,7 miliards d'ans. Uei, es acceptat per la màger part de la comunautat scientifica qu'a completat la teoria amb divèrseis apòrts destinats a adaptar lo modèl ais observacions pus recentas.
En particular, a partir de l'observacion dau fons cosmologic difüs, de la matèria visibla e de sa composicion, foguèt desvolopada una cronologia permetent de liar l'Univèrs actuau a la singularitat iniciala. Pasmens, en despiech de son nom de « Granda Explosion », aquela es pas considerada coma un fenomèn explosiu mai unicament coma una epòca de condensacion extrèma de l'Univèrs dins un espaci fòrça reduch. L'origina d'aquela singularitat es desconeguda.
Dins aquò, se lo Big Bang es un modèl popular, demòra contestat e presenta de limits per explicar certanei fenomèns. De mai, certaneis adaptacions prepausadas son basadas sus d'elements de descubrir ò fòrça mau coneguts coma l'energia sorna e la matèria sorna. Ansin, lo Big Bang e quauquei modèls alternatius son totjorn l'objècte de recèrcas importantas de part dei fisicians e deis astronòms.
Lo desvolopament de la relativitat
thumb|right|Retrach d'[[Albert Einstein, autor de la teoria de la relativitat generala.]]
La premiera descubèrta importanta d'Hubble foguèt aquela de la natura extragalactica de certanei « nebulosas » (en realitat, de galaxias). Puei, descurbiguèt d'aqueleis objèctes d'alunchavan de la Via Lactèa amb una velocitat proporcionala a lor distància. Dich lèi de Hubble, aqueu fenomèn es uei considerat coma una pròva importanta de l'expansion de l'Univèrs. Ansin, tre leis ans 1920, l'idèa d'un Univèrs estacionari foguèt invalidada, çò que menèt au desvolopament d'idèas novèlas basadas sus un Univèrs en expansion dempuei de miliards d'ans.
De l'Univèrs estacionari au Big Bang
thumb|right|[[Georges Lemaître en 1933.]]
En mai dei trabalhs d'Hubble, plusors fisicians desvolopèron de modèls relativistas d'un Univèrs en expansion. Lo premier foguèt probablament lo Rus Alexandre Friedmann (1888-1925). En junh de 1922, prepausèt una vision desprovesida dei constantas apondudas per Einstein per estabilizar l'Univèrs. Aquò lo menèt a definir una teoria basada sus un Univèrs en expansion eissit d'una singularitat iniciala. Pasmens, la personalitat pus importanta dins lo desvolopament dau modèl dau Big Bang es lo prèire bèlga Georges Lemaître (1894-1966). Tre 1927, analizèt lei mesuras realizadas per Hubble per definir en 1931 un modèl d'Univèrs en expansion eissit de « l'explosion » d'un « atòm primitiu ».
Lei trabalhs de Lemaître, situats en delà dei limits d'observacion dau periòde, foguèron l'objècte de criticas importantas. D'un caire, foguèron contestadas per de scientifics qu'èran ostils a son aspècte creacionista. Durant aquelei controvèrsia, lo fisician britanic Fred Hoyle (1915-2001) donèt lo nom de Big Bang a la teoria de Lemaître. Inicialament ironica, aquela apelacion favorizèt la difusion dau modèl au sen de la populacion e venguèt lo nom oficiau de la teoria.
La descubèrta dei próvas dau Big Bang
Se la simplicitat dau modèl de Lemaître foguèt un dei factors explicant lo succès de la teoria dau Big Bang, de pròvas observacionalas sostenguèron sa difusion durant la segonda mitat dau sègle XX. La pus importanta foguèt la descubèrta dau fons cosmologic difús en 1964. Anticipat tre 1948, aqueu fenomèn es un raionament electromagnetic relativament omogenèu que s'observa dins totei lei direccions de l'Univèrs. Leis autrei descripcions de l'Univèrs foguèron pas capablas d'explicar son existéncia, çò que menèt a lor invalidacion.
Cantaron
Cantaron (Cantaron en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Big Bang
La descubèrta dei próvas dau Big Bang
Ansin, se lo Big Bang es totjorn regularament contestat per de fisicians prepausant de modèls novèus de descripcion de l'Univèrs, fa uei partida dei sòcles fondamentaus de la sciéncia modèrna. Sa capacitat d'explicar totei lei fenomèns coneguts a l'ora d'ara e d'integrar d'aspèctes novèus renfòrça aquela posicion. Pasmens, lei limits actuaus de la fisica permèton pas d'explicar d'un biais complèt l'origina e lo debanament dau Big Bang e deis etapas de formacion de l'Univèrs Observable. Lo modèl dau Big Bang es donc totjorn una teoria en construccion que pòu encara èsser l'objècte de modificacions importantas.
Lo fons cosmologic difüs
Lo fons cosmologic difüs (ò raionament fossil) es un raionament electromagnetic fòrça omogenèu observat dins totei lei direccions de l'espaci. Demostrada en 1964, son existéncia permetèt ai modèls cosmologics basats sus l'idèa de Big Bang de s'impausar car predisián l'emission d'un tau raionament termic a l'epòca de l'Univèrs primordiau.
Segon lo modèl estandard de la cosmologia, aqueu raionament foguèt emés aperaquí 380,000 ans après lo Big Bang quand l'Univèrs Observable èra pus pichon, pus dens e pus caud (de l'òrdre de 3,000-4,000 K). Refrejat e diluit per l'expansion de l'Univèrs, a desenant una temperatura fòrça bassa d'aperaquí 2,728 K. Es fòrça estudiat per leis astronòms car lei variacions pichonas de temperatura e d'intensitat permèton de collectar d'informacions importantas sus l'estructura e l'evolucion de l'Univèrs.
La nucleosintèsi primordiala
Après la descubèrta de l'interaccion fòrta e de son ròtle dins lei mecanismes de produccion d'energia se debanant dins leis estelas, se pausèt la question de l'abondància de cada element quimic dins l'Univèrs. Doas teorias principalas s'opausavan : la nucleosintèsi estellara e la nucleosintèsi primordiala. La premiera ipotèsi èra puslèu promouguda per lei partisans d'un Univèrs estacionari car, per mantenir l'Univèrs dins aquel estat, una produccion regulara d'idrogèn èra necessària. Au contrari, per lei tenents dau Big Bang, totei leis elements observats èran estats produchs durant la fasa densa de l'Univèrs primordiau.
Uei, lo modèl actuau emprunta d'elements ai doas teorias. Pasmens, aquelei basats sus lo Big Bang foguèron mai capables de s'adaptar ai constrenchas observadas per leis astronòms. Ansin, dins lo modèl estandard de la cosmologia, lei tres elements quimics pus leugiers foguèron produchs per la nucleosintèsi primordiala, la fasa de condensacion de la matèria que se debanèt durant lei premierei fasas dau refrejament de l'Univèrs. Puei, leis elements pus pesucs foguèron sintetizats per lei reaccions termonuclearas estellaras.
L'evolucion dei galaxias
La darriera pròva observacionala en favor dei modèls basats sus lo Big Bang es lor capacitat d'explicar l'evolucion dei galaxias e la formacion progressiva deis estructuras astrofisicas observadas (galaxias, amàs de galaxias...). D'efiech, segon aquelei teorias, lei galaxias se son formadas après lo Big Bang. Durant aqueu procès, lei galaxias èran probablament somesas a d'interaccions nombrosas mai lei galaxias massisas èran raras. Puei, pauc a pauc, leis interaccions gravitacionalas menèron a la formacion d'objèctes pus importants per fusion de galaxias. Òr, aquelei previsions son a l'ora d'ara verificadas per leis observacions realizadas amb lei telescòpis pus poderós.
L'Univèrs actuau
thumb|right|[[Fotografia de galaxias alunchadas realizada per lo telescòpi espaciau Hubble.]]
A l'ora d'ara, aperaquí 13,8 miliards d'ans après lo Big Bang, l'Univèrs es pauc dens e freg amb una densitat mejana de quauqueis atòms per mètre cubic e una temperatura mejana de 2,73 K. D'efiech, s'existís d'objèctes astronomics cauds coma leis estelas, aquelei còrs son separats per de distàncias immensas. Pasmens, l'observacion de l'Univèrs es una activitat importanta per leis astronòms car permet de collectar d'indicis sus son estat e sus son evolucion. Ansin, segon lei conoissenças actualas, leis estelas e lei galaxias èran ja fòrça nombrós mens de 500 milions d'ans lutz après lo Big Bang.
La recombinason
380,000 ans après lo Big Bang, l'Univèrs aviá una temperatura mila còps pus superiora a sa temperatura actuala e una densitat un miliard de còps pus importanta. Dins aquelei condicions, leis estelas e lei galaxias existián pas encara. Pasmens, aquel instant marquèt lo començament de la propagacion de la lutz. D'efiech, durant lo periòde precedent, d'electrons liures empachavan la difusion dei fotons. La causa d'aqueu fenomèn es lo refrejament de l'Univèrs qu'auriez-vous menat à la recombinason entre leis electrons e lei nuclèus atomics per formar leis atòms. Per aquela rason, aquela epòca es dicha periòde de la recombinason.
Coma aquela èra correspond tanben a l'aparicion de la propagacion luminosa, es de còps dicha periòde de decoplatge de la matèria e dau raionament. Lo fons cosmologic difüs data probablament d'aqueleis instants.
La nucleosintèsi primordiala
De 3 minutas a 380,000 ans après lo Big Bang, l'Univèrs èra compausat d'un plasma d'electrons de nuclèus atomics. Lo procès de formacion dei premiers nuclèus atomics es dich nucleosintèsi primordiala. Auriá agut luòc entre 3 e 20 minutas après lo Big Bang gràcias au refrejament de l'Univèrs. D'efiech, quand la temperatura es passada en dessota de 0,1 MeV (siá aperaquí un miliard de kelvins, lei nucleons pòdon se combinar entre elei per formar de nuclèus atomics d'idrogèn, d'èli e de liti.
L'anihilacion electron-positron
La formacion de pareus electron-positron es un fenomèn qu'a luòc d'un biais espontanèu per una temperatura superiora a 0,5 MeV (siá aperaquí cinc miliards de kelvins). Aquelei pareus s'anihilan per de temperaturas inferioras. Ansin, la cronologia de l'Univèrs es marcada per un periòde d'anihilacion electron-positron que comencèt quand la temperatura passèt en dessota de cinc miliards de kelvins. La quasi totalitat dei pareus electron-positron dispareguèron durant aquel eveniment laissant un leugier excès d'electrons.
Tortequesne
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.