cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Canton de Vilarial
Lo Canton de Vilarial es una anciana division administrativa situada en Perigòrd e en Agenés, dins l'arrondiment de Vilanuèva d'Òut, lo departament d'Òut e Garona en region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Las 13 comunas son adara dins lo canton del Naut Agenés Perigòrd (e tanben dins la Comunautat de comunas de las Bastidas en Naut Agenés Perigòrd). La lenga autoctòna es lo lengadocian brageiragués, qu'apèlan perigòrd.
Istòria
Las comunas del canton èran màgerment de la jurisdiccion de Vilarial o dins la de Montaut (Bornèl e Montaut). Las de la jurisdiccion de Vilarial èran en pichona partida en Agenés : Vilarial, Sent Estèfe de Lézenne, Devilhac, dins l'archipreirat de Vilarial, Estrada (comuna de Devilhac) dins l'archipreirat de Fumèl. La màger part de la jurisdiccion de Vilarial èra en Perigòrd, diocèsi de Sarlat : Sent Martin del Dròt, París o Parisòt (comuna de Vilarial), Trolhac, Parrancuèch, Sent Cibornet (comuna de Sent Martin de Vilarial), de l'archipreirat de Capdròt, Ribas e Masièras, de l'archipreirat de Palairac, Dodrac e Naressa, de l'archipreirat de Bonhagas. Aquelas parròquias èran tanben de la subdelegacion de Castilhonés. Precisem que Bòrn èra dins son canton abans 1801, que compreniá tanben Montaut e Bornèl.
Menèrba (Lengadòc)
Menèrba (Minerve en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. Capitala istorica de Menerbés, es uèi situada dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc. Fa partida dels "Vilatges mai polits de França".
Lo gentilici es menerbés -esa. (de verificar : s'agís d'un usatge provençal).
Geografia
left|thumb Lo vilatge medieval es quilhat subre un puèg rocós isolat per doas ribièras, Cessa al sud e Brian al nòrd. L'aiga a cavat lo calcari e atal, a format de canhòns estreches. Lo vilatge es quilhat sus un esperon a la confluéncia del dos rius. Abans d'arribar al pè del vilatge, Cessa travèrsa dos ponts naturals, lo pont grand  (long de 228m e naut de  6 m a 28 m), e lo pont pichon ( long de 126 e naut de 15 m). A l'entorn de Menèrba s'espandisson los causses, replanats calcaris traucats de baumas, d'avencs, de galariás e asclats de falhas e de diaclasas.
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : ante kastro Minerba en 873, de castello Minerba, cap a 1002, Wilhermo de Minerba, de Minerba en 1127, ecclesiae S. Stephani Minervae en 1135, de Minerba en 1146, 1165, de Menerba en 1351, a la fin del sègle XIV, Menerbe, Minerbe en 1487, Ménbe en 1518, Minerbe, Minerbes en 1609, Minerve en 1740-60 e en 1770 (mapa de Cassini).
Menèrba èra un luòc de culte galloroman; Menèrba ven del nom latin de la divessa Minerva, divessa de l'intelligéncia, de la saviesa e de las arts,.
Istòria
A l'Edat Mejana, la ciutat de Menèrba es potenta. Mas, al mes de junh de 1210, los crosats arriban per combatre l'eretgia catara. La plaça es jutjada inconquistabla, Simon de Montfòrt installa quatre catapultas (la mai coneguda se sona "la Malvesina") e comença de bombardar intensivament la vila. A la fin del mes de julhet, al mièg de las roïnas, los estajans se rendon, vencits  per la calor, la sèt, las malautiás. Cent quaranta perfièches que vòlon pas abjurar lor fe, son cremats [3]. Per ne saber mai se pòt agachar la vidèo del CRDP de Tolosa (en occitan). Aquela istòria inspirèt Leon Cordas, nascut a Menèrba, qu'escriguèt en 1984 un drama sonat Menèrba 1210. En 1984 foguèt jogat sul sit.
Luòcs e monuments
thumb La candela : pan de muralha del castèl del sègle XIIIen
La glèisa Sant Esteve : sègles XIen e XIIen. S'i trapa un autar de marbre blanc, un dels mai ancians  en França, datat de 456
La pòrta dels templièrs, carrièra dels martirs
La barbacana
La colomba : escultura de  Jean-Luc Séverac, monument per la patz en remembrança dels catars victims del lenhièr de 1210
La Malvesina : còpia del trabuc mai potent del sètge de 1210,
Lo musèu Hurepel : prepausa de dioramas (figurinas  d'argila mesas en scena) que contan l'epopèa catara.
Lo musèu d'arqueologia e de paleontologia : s'i trapan las pèças trobadas dins Brian coma de trilobits de 500 milions d'annadas que son los fossils los mai vièlhs de França. Son tanben expausats d'òsses de dinausaures.
Personalitats ligadas amb la comuna
Leon Còrdas
Mancieulles
Mancieulles es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
En 1817, Mancieulles de l'anciana província del Barrois sul Woigot. A aquela epòca i i aviá 187 abitants repartits dins 35 ostals.
Los sieus abitants an trucat los Mancieullois.
En 1817, Mancieulles de l'ancienne province du Barrois sur le Woigot. À cette époque il y avait 187 habitants répartis dans 35 maisons.
Ses habitants sont appelés les Mancieullois.
Golpejas
Golpejas es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Leynes
Leynes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Geografia
center|thumb|upright=2 Leynes a situat a unitat|15|km}} al sud de Mâcon, en la vallée de la Arlois, suls darrièrs contreforts del massís central. Lo vilatge voreja Chasselas e Chânes e a èst proximitat immediata de la Ròca de Solutré e del vilatge de Fuissé. Leynes E Chasselas formen un amphithéâtre sus la vallée de la Arlois. La vista orientada cap al sud se llaura dempuèi lo serral oèst (ont a situat lo bourg) suls monts vallonnés de Sant-Vérand e Sant-Amor. Dempuèi lo serral es, se domina la plana de Saône amb mai luènh los monts del Bugey e los monts del Lionès. Fin finala, cèrts jorns, se percep clarament a l'orizont lo mont Blanc illuminat pel sol couchant. A lo-dessus del bourg, lo Bòsc de Fay ofrís un superbe panorama. L'orientacion d'aquel luòc #que forma lo ponch culminant d'una pendenta progressiu sud-nòrd ne fa un endroit réputé per la practica del cerf-en volant e del aéromodélisme.
center|thumb|upright=2 Leynes est situé à 15 km au sud de Mâcon, dans la vallée de l'Arlois, sur les derniers contreforts du massif central. Le village côtoie Chasselas et Chânes et à est proximité immédiate de la Roche de Solutré et du village de Fuissé. Leynes et Chasselas forment un amphithéâtre sur la vallée de l'Arlois. La vue orientée vers le sud s'ouvre depuis le coteau ouest (où est situé le bourg) sur les monts vallonnés de Saint-Vérand et Saint-Amour. Depuis le coteau est, on domine la plaine de Saône avec plus loin les monts du Bugey et les monts du Lyonnais. Enfin, certains jours, on aperçoit clairement à l'horizon le mont Blanc éclairé par le soleil couchant. Au-dessus du bourg, le Bois de Fay offre un superbe panorama. L'orientation de ce site qui forme le point culminant d'une pente progressive sud-nord en fait un endroit réputé pour la pratique du cerf-volant et de l'aéromodélisme.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
(878) Mildred
(878) Mildred es un asteroïde.
Patrick Poivre d'Arvor
thumb|right|200px|Patrick Poivre d'Arvor en 2009 Patrick Poivre d'Arvor, PPDA, (nascut a Rems lo 20 de setembre de 1947) es lo jornalista francés mai conegut. Presentèt a la television lo jornal de 20 oras de France 2 de 1976 a 1983, e lo jornal de TF1 de 1987 a 2008. Es escrivan e escriu tanben amb son fraire, Olivier Poivre d'Arvor. Son nom d'ostal es 'Poivre', mas 'd'Arvor' es lo nom d'escrivan de son pepin auvernhat (lo paire de sa maire), l'escrivan Jean-Baptiste Jeuge. Amb sa femna, Véronique Poivre d'Arvor (nascuda Véronique Courcoux, a Tarba), a cinc enfants : Dorothée (1962), Arnaud (1973), Tiphaine (1975-1975), Solenn (1975-1995) e Morgane (1981). A un filh amb Clara Chasal, François Chazal Poivre d'Arvor (1995).
(879) Ricarda
(879) Ricarda es un asteroïde.
Thun-Saint-Martin
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Dolly Parton
Dolly Rebecca Parton (Sevierville, 19 de genièr de 1946) es una cantaira americana de country e tanben actritz de cinèma. Es una de las artistas musicalas mai famosas e a compausat mai de 3.000 cançons, que las mai conegudas son "I Will Always Love You" (interpretada tanben mai tard per Whitney Houston), "Jolene", "Coat of Many Colors","9 to 5", e "My Tennessee Mountain Home".
(880) Herba
(880) Herba es un asteroïde.
Annemasse
Anemâsse en arpitan (Annemasse en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region d' Auvèrnhe Ròse Aups.
Cosa (Teròl)
Cosa es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Maizières-lès-Metz
Maizières-lès-Metz es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Gomecello
Gomecello es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Maizières-lès-Metz
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Conselh regional
vinheta|Tendéncia politica majoritària e nombre d'elegits per Conselh regional (après las eleccions de 2021). En França, lo Conselh regional (var. Conselh regionau) es l'Assemblada elegida d'una collectivitat territoriala sonada region.
Las primièras eleccions dels Conselhs regionals se tenguèron en 1986.
Literatura occitana
Leis autreis epòcas majoras de la literatura occitana son liadas au declin de la lenga entraïnat per la conquista francesa d'Occitània. Son de periòdes de renaissença que veguèron una florison d'autors novèus capables de produrre d'òbras de remarca sensa arribar d'enraiar la demenicion progressiu de l'usatge de l'occitan. La premiera aguèt luòc dins lo corrent dau periòde barròc, la segonda dau començament dau sègle XIX a la Premiera Guèrra Mondiala e la darriera durant lei decennis 1960 e 1970. Foguèron marcadas per la creacion dau Felibritge en 1854 e per lo trabalh de Frederic Mistral (1830-1914) que recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura 1904 per l'ensems de son òbra.
Emergéncia
La literatura occitana apareguèt dins lo corrent dau sègle IX ò dau sègle X dins de circonstàncias mau conegudas. Per de rasons desconegudas, d'autors d'aqueu periòde comencèron d'abandonar l'usatge dau latin, lenga deis elèits dempuei lo periòde roman, au profiech dau lengatge dau pòble. Aquela transicion foguèt progressiva que quauqueis expressions occitanas apareguèron pauc a pauc dins de tèxtes latins. Ansin, l'òbra pus anciana ben identificada coma escricha en occitan es lo conjur Tomida femina qu'èra probable utilizat per demenir lei dolors de la jacina. D'autrei fragments d'òbras confirman lo desvolopament de la literatura occitana durant aquela epòca. Dins aquò, son fòrça incomplèts e lo destriament entre lei formas medievalas de l'occitan e dau catalan i es pas totjorn aisat.
Lei premiers tèxtes literaris que son ben coneguts datan de la segonda mitat dau sègle XI coma la Cançon de Santa Fe ò Las, qu'i non sun sparvir, astur. Dins aquò, son a l'origina d'un autre problema pertocant l'emergéncia de la literatura occitana car mòstran l'existéncia, en Occitània, d'un mestritge fòrça important de la poesia que prefigura aqueu de la poesia dei trobadors de l'Edat d'Aur. En particular, sei principalei tematicas, especialament l'amor, son ja presentas e la literatura occitana sembla ansin a sa bèla cima tre son aparicion, çò que sembla impossible.
La literatura occitana dei sègles IX a XI dèu donc èsser lo fruch de la madurason d'una tradicion literària pus anciana que son origina es totalament desconeguda. Segon certaneis ipotèsis, foguèt benlèu influenciada per la literatura araba d'Al Andalús mai un mecanisme indigèn pòu pas èsser excluch. Dins totei lei cas, lo premier trobador « oficiau », lo duc d'Aquitània Guilhem IX (1071-1126), visquèt a la fin dau sègle XI e au començament dau sègle XII. Son òbra marquèt lo començament de l'Edat d'Aur de la literatura occitana.
L'Edat d'Aur
L'Edat d'Aur de la literatura occitana correspond au periòde dei trobadors e agantèt son apogèu durant lo sègle XIII.
Contèxte generau
La poesia lirica foguèt lo genre dominant de l'Edat d'Aur. Foguèt probable inspirada per la poesia latina medievala car mai d'una metafòra presenta dins lei tèxtes occitans se tròba tanben dins leis òbras deis autors latins de l'Edat Mejana. De mai, la màger part dei trobadors, que fasiá partida de l'elèit intellectuau, deviá necessariament conóisser lo latin.
Pasmens, a respèct dei poètas latins, lei trobadors arrestèron de s'adreiçar a d'entitats abstrachas coma la saviesa. En plaça, innovèron ambé l'adopcion de la frema coma subjècte e destinatària de seis òbras. Ansin, considerèron la frema, objècte inferior dins la concepcion crestiana, coma una persona digna d'amor e d'amistat. Aquò èra una rompedura importanta ambé leis ideaus medievaus dau monge e dau chivalier. D'efiech, se lo fin' amor èra pas opausat a la religion, èra un ideau laïc e cortés. De mai, demandava una perfeccion novèla qu'èra opausada a l'egoïsme individualista.
Tèmas principaus
La poesia lirica dei trobadors aguèt tres tèmas principaus que son l'amor, l'actualitat e lo debat. Dins aquò, lo premier demorèt pus prestigiós qu'èra dirèctament liat au fin' amor. Plusors obratges teorics foguèron ansin escrichs per n'explicar lei règlas e i destriar lei nocions importantas regardant l'argumentacion (la razon), lo vocabulari (lei motz) e lo son (la melodia, la musica e la metrica). De mai, la poesia trobaresca demandèt rapidament de demostrar la perfeccion de l'amor gràcias a la perfeccion, la novetat e l'inventivitat dei tecnicas literàrias e musicalas. Aquò donèt ansin naissença a plusors estiles diferents de cançon :
L'actualitat èra sustot tractada ambé lo genre dau sirventés que permetiá de parlar de politica, d'atacar un enemic, de sostenir una expedicion militara (especialament una crosada) ò de plorar una disparicion. A respèct dei cançons, lo sirventés èra donc un poèma rapide destinat a un public larg. Son estile èra donc generalament simple e clar e l'autor podiá normalament pas i cercar una metrica novèla. En plaça, prendiá generalament aquela d'una cançon preexistenta ò, pus rarament, d'un autre tipe d'òbras coma la pastorèla.
Enfin, lo debat èra cantat segon un ensems de reglas generalament consideradas coma divertissentas. Dich jòc partit ò partimen, aqueu genre permetiá a dos autors de s'escometre. Per aquò, lo premier provocava lo segond e li demandava de chausir entre lei doas proposicions d'una alternativa sovent comica e mai grotesca. Aqueu genre permetiá probable, a la diferéncia dei dos autrei, una certana improvisacion.
Lei trobadors principaus
Lei trobadors fasián partida de l'elèit culturau de son epòca que sabián escriure. Certanei èran senhors de territòris poderós coma lo duc Guilhem IX ò lo còmte Gaston Fèbus (1331-1391) e d'autreis èran de letruts relativament paures (chivaliers, clercs, marchands, artesans...). Pasmens, dins sei cançons, totei se considèran coma egaus entre elei.
L'usatge destria generalament plusors generacions de trobadors. Aquela dei precursors gropa Guilhem IX, Eble II de Ventadorn (1086-1155, Marcabru (vèrs 1110 - 1150), Jaufré Rudèl (vèrs 1113 - 1148 ò 1170) e Cercamon (actiu entre 1132 e 1150). Son òbra es parcialament coneguda car la màger part de sei tèxtes es perduda. L'amor cortés foguèt son tèma principau, especialament per Jaufré Rudèl que depintèt son amor impossible per la comtessa Odièrna de Trípol e que participèt – segon la legenda – a la Segonda Crosada per la rescontrar. Pasmens, i trobèt la mòrt, çò qu'inspirèt la pèça La Princesse lointaine d'Edmond Rostand (1868-1918) e l'opèra L'Amour de loin de Kaija Saariaho (nascut en 1952). Lo trabalh de Marcabru es pereu relativament ric qu'es l'autor de la premiera pastorèla coneguda, que foguèt un precursor dau trobar clus e que critiquèt lo fin' amor dins plusors sirventés. Enfin, la totalitat dei tèxtes d'Eble de Ventadorn es malurosament perduda mai son influéncia sus la premiera generacion foguèt atestada per mai d'un testimòni dau periòde.
L'epopèia
A respèct de la poesia, l'epopèia medievala occitana es relativament mau coneguda. Son origina es benlèu liada a una tradicion de racòntes istorics eissida de l'Antiquitat Tardiva ò de l'inici de l'Edat Mejana. Apareguèt ansin, coma la poesia lirica occitana, entre lei sègles IX e XI e dispareguèt vèrs la fin dau periòde medievau. Plusors tèxtes marcan aquela epòca coma lo Roncesvals qu'inspirèt probable la version francesa d'aquela cançon ò lo Roman d'Arle.
Lo roman
Lo roman foguèt un genre pauc practicat per leis escrivans occitans dau periòde medievau e per ne complicar mai l'estudi, la màger part deis òbras es perduda. Lei tèxtes coneguts apareisson ansin fòrça isolats e es malaisat de'n veire l'origina e leis evolucions.
Lei pus importants son lo roman de Jaufre, Flamenca e Guilhèm de la Barra. Lo premier es l'unic roman dau cicle arturian escrich en occitan e sembla datar de la fin dau sègle XII ò dau començament dau sègle XIII. Es clarament inspirat per la literatura francesa mai la construccion dei dialògs amorós mòstra una adaptacion au public occitan ambé l'integracion de reglas eissidas dau fin' amor. Flamenca, roman dau sègle XIII, es considerat coma lo prototip dau roman d'amor cortés. Pasmens, presenta tanben de trachs innovants, especialament dins la presentacion d'aspècts psicologics novèus. Enfin, Guilhèm de la Barra es un roman de chivalier escrich en 1318 per Arnaud Vidal de Castèlnòu d'Arri. Son racònte es centrat sus leis aventuras d'un chivalier obligat de s'enfugir dins un país exotic.
En fòra dei romans, leis escrivans occitans publiquèron tanben de nòvas coma Castia gilos dau Catalan Raimon Vidal de Besalú (premiera mitat dau sègle XIII) e Las nòvas del papagai d'Arnaut de Carcassés (premiera mitat dau sègle XIII) que contan l'infidelitat legitima de fremas victimas de marits gelós. Fau egalament l'existéncia de Nòvas del heretje que depinta un debat entre un predicaire catolic e un catar.
La literatura religiosa
La literatura religiosa es una tradicion anciana de la literatura occitana que data au mens de la Cançon de Santa Fe (sègle XI). En despiech dau desvolopament dau fin' amor, se mantenguèt gràcias ai comandas dau clergat. Lei pus famosas son probable La vida de Santa Enimia de Bertrans de Masselha (sègle XIII), qu'es compausat de 2,000 vèrs octosillabics, e la Vida de la benaurada sancta Doucelina. Aquela darriera, escricha per Felipina de Porcelets (sègle XIII), èra destinada a esmòure e permetèt de favorizar la beatificacion de la religiosa.
Lei sègles XIV e XV : l'Èra escolastica
Après la dominacion de l'Inquisicion sus tot lo territòri occitan, lei letras d'òc saràn dobtadas d'èste lo veïcul de l'eresia, qu'es de còp verai, emai auràn d'èstre mai ortodòx per èstre toleradas. Aqueu pensament constant paralisa l'espontaneïtat e la libertat d'expression dei letras d'òc.
La poesia d'aqueste periòde es alora majoritàriament religiosa e didactica. Una dei obras lei mai representativas de la poesia d'aqueste periòde es la Vida de Sant Honorat dau trobador niçard Raimon Feraut.
Lo Consistòri del Gay Saber
L'Edat mejana foguèt tanben un periòde que la lenga occitana i foguèt provesida d'una dei premièras acadèmias modernas : lo Consistòri del Gay Saber fondat en 1323. Mai que d'un poètas s'acampèron perqué volèron restablir un cèrt lirisme aprés la crosada contra lei Albigés au sègle XIII. De rics borgés tolosencs s'organizèron un concors literari en lenga d'òc (lei Joc Florals), que li recompensèron cada anada un trobador amb una violeta daurada d'aur fin. Lei pèças coronadas per lo Consistòri si sònan Jòias del Gay Saber. Es la plus anciana societat literària d'Euròpa.
Dos autors si desmarcan mai que mai : Raimon de Cornet, poèta dau trobar clus, e Arnaud VIdal, autor dau roman de cavalariá Guilhem de la Barra.
Un autre obratge foguèt fòrça important dins l'istòria literària occitana : lei Leys d'Amors, redigidas per Guilhèm Molinier, que son lo còdi oficiau dau Consistòri. Substituisson l'inspiracion libre de l'Edat d'aur per l'escolastica e l'ortodoxia, e lo Consistòri velharà de que la lei siegue aplicada. Si tracta d'un doble e constant pensament de l'ortodoxia religiosa e de l'ortodoxia literària que una impausa l'autra.
Lo periòde barròc e la Premiera Renaissença
Lo periòde barròc durèt dau sègle XVI au sègle XVIII. Es caracterizat per l'exageracion dau movement, la subrecarga decorativa, leis efiechs dramatics, la tension, l'exuberància, la grandor e – de còps – lo contrast. En Occitània, donèt naissença a una resurgéncia literària qu'es dicha « Renaissença » segon una expression de Robèrt Lafont. Comencèt dins lo corrent dau sègle XVI dins un contèxte lingüistic marcat per l'acabament de la conquista francesa de la quasi totalitat dei territòris occitans, per l'adopcion dau francés coma lenga oficiala en 1539 e per lo mantenement de l'occitan dins la vida vidanta. Son debanament es complèx qu'aguèt luòc d'un biais separat e independent en Gasconha, en Provença e a Tolosa.
Lo movement gascon
La Renaissença en Gasconha foguèt marcada per la figura de Pèir de Garròs (1525/1530 - 1581) que son objectiu afirmat èra de tornar restaurar lo prestigi de la literatura occitana. Ansin, i apliquèt lei principis de la Pleiada francesa, refusèt d'escriure en francés e s'interessèt a de genres poetics diferents d'aquelei dau Nòrd. Son òbra es dominada per sa traduccion dei Saumes e per sei Poësias gasconas. Son estile èra basat sus l'eloquéncia simpla de vèrs eroïcs e l'usatge d'una lenga populara rica. Inspirèt plusors autors coma Sallusti deu Bartàs (1544-1590), Arnaut de Saleta (1540 - 1579 ò 1594), Guilhèm Adèr (1567-1638) e Joan Giraud d'Astròs (1594-1648).
Lo premier, qu'escriviá en francés e en gascon, se destrièt amb un dialòg entre lei musas francesa, latina e gascona rivalizant entre elei per aculhir lei rèinas de França e de Navarra. Arnaut de Saleta èra un captau e un religiós que traduguèt lei Saumes en gascon au profiech dei protestants. Guilhèm Adèr èra un mètge autor d'un lòng tractat scientific (en latin) e sustot d'un poèma d'aperaquí 3,000 vèrs, dich Lou Gentilome gascoun, sus lo rèi Enric IV. Enfin, lo darrier èra un poèta amb un estile fòrça variat inspirat per Virgili. Son òbra principala es Lo Trimfe de la lengua gascoa que met en scèna un dialòg entre lei quatre sasons. Element de remarca, dins un tèxte, comencèt de denonciar la vergonha que començava d'aparéisser dins certanei sectors de la societat.
Lo movement provençau
En Provença, lei condicions de la Renaissença foguèron fòrça diferentas d'aquelei de Gasconha. D'efiech, apareguèt a la Cort d'Enric d'Engoleime dins un mitan fòrça catolic, favorable ai principis de la Pleiada e influenciat per la literatura italiana. Sa figura principala es Loís Bellaud de la Bellaudièra (1543-1588). Son òbra es fòrça variada e s'interessèt a de tematicas divèrsas coma l'espèr, l'enueg, lo suicidi, l'impaciéncia, l'imaginacion, l'amor, la fantasiá. Publiquèt tres recuelhs que son dichs Obros et rimos provenssalos (164 sonet a prepaus d'un empresonament), Dondon infernau e Passa-temps (151 sonets que son una cronica de sa vida as Ais). Aguèt dos discípols que marquèron prefondament la poesia provençala que son Robèrt Rufi (1542-1634) e Pèire Pau e l'orientèron vèrs de tèmas centrats sus la celebracion dau país e una sensualitat sovent ironica.
Autrei regions
Dins lo rèsta d'Occitània, la Renaissença veguèt pas l'emergéncia de movements seguits. Pasmens, i aguèt plusors autors isolats que son trabalh agantèt una certana celebritat. Lo principau foguèt Joan de Valès qu'escriguèt Virgili desguisat o l'Eneïda burlesca, una pèça borlesca, en 1648. D'un biais generau, lo teatre popular occitan foguèt relativament vigorós durant lo periòde barròc. Certaneis escrivans assaièron tanben de publicar d'òbras situadas dins de genres pus seriós coma Nicolau Fizes (1648-1718) qu'es probable l'autor de l'Opèra de Frontinhan presentat durant lei celebracions de la Patz de Nimega.
Francés de Corteta (1571-1655) si destria per sei pastoralas Ramonet e Miramonda emai que per l'adaptacion d'un passatge de Dòn Quichòte au teatre, Sancho Pança al palais dels ducs.
Lo teatre d'òc
Lo teatre esta fòrça popular en Occitània durant tot lo periòde. Dos fogaus si destrian mai particularament : lo de Bezièrs e lo d'Ais-de-Provença.
A Besièrs, de numerosas pèças son jogadas lo jorn de l'Ascension pendent lei fèstas dei « Caritats ». Cèrtas son pas que de simples paradas, d'autrei de vertadièras comèdias ò tragi-comèdias. Lo dramaturg notable associat au teatre de Bezièrs es Francés Bonnet, autor de L'Istòria de Pepezuc, pèça que mete en scèna l'arquetipe dau soldat fanfarron gascon. Si sabe que Molière foguèt influenciat per lo teatre occitan e joguèt sus scèna en Lengadòc. L'escritura dei replicas dau personatge de Lucette en lengadocian dins Monsieur de Pourceaugnac mòstra ben que mestrejava la lenga occitana.
Lo teatre d'Ais es representat per de figuras coma Glaudi Brueis e son disciple Gaspard Zerbin, autors de comèdias.
Dos genres foguèt particularament representats dins lo teatre d'òc :
Districte de Namakkal
Lo districte de Namakkal (en tamol, நாமக்கல் மாவட்டம் nāmakkal māvaṭṭam) es un districte de l'estat de Tamil Nadu en Índia.
Administracion
Lo capluòc del districte es la vila de Namakkal. Lo districte foguèt creat en 1996, en destacant son territòri del districte de Salem.
Demografia
Al recensament de 2011, la populacion del districte èra de 1 726 601 abitants. La populacion èra partejada entre 59,68 % d'abitants rurals e 40,32 % de ciutadins.
thumb|left|340px|Palmièrs a Thiruchengode
Frank Sinatra
Francis Albert "Frank" Sinatra (prononciacion: /fɹæŋk sɪˈnɑːtɹə/; Hoboken, Nòva Jersei, 12 de decembre de 1915 – Los Angeles, 14 de mai de 1998) foguèt un cantaire e actor estatunidenc. Long de sas cinc decadas d'activitat, enregistrèt mai de 1.300 cançons per quatre companhiás discograficas.
(881) Athene
(881) Athene es un asteroïde.
Literatura occitana
Lei cercaires
A partir de la fin dau sègle XVIII, de cercaires comencèron d'estudiar l'istòria e la lenga dau sud de França. I descurbiguèron rapidament la cultura prestigiosa dei trobadors de l'Edat Mejana qu'èra d'aqueu temps largament oblidada. Lo trobador venguèt alora « a la mòda » e lo subjècte atraguèt d'istorians dei pòbles e de medievistas. Son òbra contribuïguèt a la reconstitucion de l'istòria d'Occitània e de sa cultura e foguèt ansin lo preludi a l'emergéncia dau Felibritge.
Lo premier d'entre elei foguèt probable lo poèta e filològ Fabre d'Olivet (1767-1825) que rescontrèt un certan succès ambé seis obratges Lo Trabador, una mena de roman istoric, e La Langue d'oc rétablie dans ses principes constitutifs, una gramatica e un lexic occitan. Francés Rainoard (1761-1836) menèt un trabalh similar en parallèl. Pus rigorós, laissèt una òbra marcada per una importanta antologia de la poesia dei trobadors (Choix des poésies originales des troubadours) e un lexic qu'a totjorn una gròssa importància a l'ora d'ara (Lexique roman). Pasmens, lo fondator de la cèrca scientifica sus la lenga d'òc es sovent considerat coma Simon Juda Onorat (1783-1852). Mètge, naturalista e, sustot, lexicograf redigiguèt un diccionari francés-occitan que foguèt lo modèl dau Tesaur dau Felibritge.
Leis estudis istorics foguèron tanben tocats per la mòda dei trobadors, çò que menèt a la redescubèrta de la Crosada deis Albigés e de seis atrocitats. Tres istorians ne son lei figuras majoras : Augustin Thierry (1795-1856), Claude Fauriel (1772-1844) e Jean-Bernard Mary-Lafon (1810-1884). Thierry faguèt partida dei premiereis istorians qu'utilizèron de fònts originalas per son trabalh. Desvolopèt una teoria explicant leis antagonismes istorics de son epòca per l'existéncia de « raças conquistairitz » e de « raças conquistadas ». L'adaptèt a l'istòria de França que foguèt resumida a un combat entre un nòrd franc imperalista e racista e un sud romanizat pacific e tolerant. Claude Fauriel defendèt tanben aquela tèsi e editèt la Cançon de la Crosada en 1834. Es tanben l'autor d'una Histoire de la Gaule Méridionale, depintant leis orrors de la Crosada, e d'una Histoire de la poésie provençale. Enfin, Mary-Lafon escriguèt la premiera istòria d'Occitània dins son Histoire politique, religieuse et littéraire du Midi de la France depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours. Aqueu trabalh scientific trobèt pereu un ecò dins l'òrdre donat per Napoleon III de reculhir totei lei cants populars de França. D'efiech, aquò permetèt d'enregistrar un gròs nombre de còntes, de poèmas e de cançons occitans.
Una florison d'autors
Lo trabalh d'erudicion sus l'istòria d'Occitània e sus sa lenga favorizèt a partir de 1820 l'aparicion d'un important movement d'autors. Lor retrach tipic es aqueu d'un captau cultivat amorós de la lenga d'òc ò aqueu d'un artesan aculturat en francés e donant d'importància a sa lenga. La florison aguèt luòc dins totei lei regions occitanas. Dins lo premier ensems, se tròba lo marqués Gustau de la Fara-Alès (1791-1846) que son cap d'òbra foguèt lo roman Las castanhadas, publicat en 1844, qu'inspirèt mai d'un autor cevenòl. Joan Josèp Mariús Dieulofet (1771-1840), poèta provençau famós per la puretat de sa lenga, ne fa partida tanben partida. Escriguèt de còntes, de poèmas e de fablas e trabalhava sus un diccionari francés-occitan. Son òbra pus coneguda es lo poèma Lei Manhans de 1819.
Dins lo segond grop, se pòdon citar lo Marselhés Victor Gelu (1806-1885) e, sustot, l'Agenés Jansemin (1798-1864). Lo premier s'inspirèt de la societat de la Ciutat Focèa per metre en scena de personatges de la vida vidanta, ne denonciar lei vicis e assaiar de lei corregir. Participèt tanben a la creacion dau jornau satiric La Sartan. En revènge, refusèt totjorn de jonhér lo Felibritge en despiech de mai d'una propòsta. De son caire, Jansemin aguèt una gròssa influéncia en Lengadòc onte suscitèt de vocacions nombrosas. En particular, sei poèmas li permetèron d'obtenir una fama nacionala e sei lecturas publicas venguèron d'eveniments capables d'atraire un public important. Sei tèxtes son reünits dins Las Papilhòtas.
Programas e principis dau Felibritge
Après la renaissença desorganizada de la premiera mitat dau sègle XIX, un grop d'autors decidiguèt de s'estructurar segon lo modèl de la Pleiada francesa. Aquò donèt naissença au Felibritge e a un movement poderós que marquèt prefondament la literatura occitana fins a la Premiera Guèrra Mondiala. Fondat en 1854, lo movement voliá restaurar la lenga provençala, restancar son declin e promòure la cultura occitana. Existís totjorn a l'ora d'ara. Son organizacion li permetèt de prepausar la premiera codificacion modèrna de l'occitan (la grafia mistralenca) e de donar una visibilitat novèla a la literatura occitana dins un contèxte d'avançada dau francés.
Frederic Mistrau
Frederic Mistrau (1830-1914) domina largament lo periòde dau Felibritge qu'es un poèta major de la literatura occitana e europèa de la segonda mitat dau sègle XIX. Son cap d'òbra es lo poema tragic de dotze cants dich Mireio, publicat en 1858, que foguèt a l'origina de sa celebritat. Pasmens, es egalament l'autor de plusors autrei tèxtes de remarca coma Calendau, Lis Isclo d'or, Nerto, La Rèino, Lou Pouèmo dóu Rose e Lis óulivado. Collectèt tanben lei còntes tradicionaus de Provença e, sustot, foguèt l'autor d'un diccionari francés-provençau, Lou Tresor dóu Felibrige, qu'es totjorn a l'ora d'ara lo diccionari occitan pus ric.
En 1904, recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura per l'ensems de son òbra.
Josèp Romanilha, Teodòr Aubanèu e Fèlix Gras
Mistrau foguèt pas l'unic felibre que rescontrèt lo succès durant sa carriera. Entre lei pus famós de sei contemporanèus, se pòdon citar Josèp Romanilha (1818-1891), Teodòr Aubanèu (1829-1886 e Fèlix Gras (1844-1901). Lo premier es sustot demorat famós per son influéncia majora sus la codificacion de la nòrma mistralenca, sa participacion a divèrsei jornaus e son sostèn a la publicacion de l'Armana prouvençau.
Aubanèu, considerat coma lo poèta pus prefond dau Felibritge, publiquèt en 1860 La mióugrano entre-duberto que foguèt ben acuelhit per la critica mai condamnat per seis amics catolics. Aquò menacèt son estampariá e marquèt una lònga pausa dins sa carriera. Esperèt ansin fins a 1885 per publicar son segond recuelh Li fiho d'Avignoun que foguèt tornarmai durament atacat per la Glèisa. Moriguèt l'an seguent.
Fèlix Gras aguèt pas de problemas similars qu'èra un republican ben afiermat. Subrenomat lo « Felibre Roge », s'interessèt subretot au roman. Son cap d'òbra es una epopèia, dicha Li Rouge dóu Miejour, que conta lo viatge dau batalhon revolucionari marselhés vèrs París en 1792. L'obratge foguèt celebrat per lo Premier Ministre William Ewart Gladstone e foguèt traduch dins plusors lengas. Seis autreis òbras majoras son Li Carbounié, Toloza (poema epic sus la Crosada) e, subretot, La Paplino.
Autreis autors majors dau periòde
A la fin dau sègle XIX, lo Felibritge s'èra estendut ais autrei regions d'Occitània. D'un biais generau, s'embarrèt dins un provincialisme caracterizat per la celebracion dau terraire e l'amor de la lenga e de la tradicion que foguèt, en partida, a l'origina de sa revirada. Pasmens, contunièt tanben de revelar d'autors de remarca. Per exemple, foguèt lo cas dau pintre, gravador e escrivan Valèri Bernard (1850-1936). Capolièr dau Felibritge de 1909 a 1919, assaièt de promòure una lenga susceptibla d'unificar totei lei dialèctes occitans e lo catalan. Aquò donèt naissença a un parlar mixt entre la grafia mistralenca e la futura nòrma classica. Son cap d'òbra es La legenda d'Esclarmonda, poèma de dotze cants editat en 1925. Puei, precursor de l'occitanisme modèrne, fondèt, en 1930, la Societat d'Estudis Occitans, remplaçada, en 1945, per l'Institut d'Estudis Occitans.
En Bearn, se pòu citar lo poèta Miquèu de Camelat (1871-1962). Fòrça influenciat per Frederic Mistrau, escriguèt tres epopèias e dramas de vèrs. La premiera, Belina (1899), es considerada coma la Mireio gascona. Leis doas autrei pèças, Mourte e Bibe (1920) e Lòla (1939), fan egalament partida deis òbras majoras de la literatura occitana. Pasmens, Camelat se limitèt pas au teatre e publiquèt tanben de novèlas e participèt activament a la revista Reclams.
En Losera, lo Grelhet (1865-1941), istòrian e director del jornal "La crotz de Losera"  apiasonava  l' Armanac de Losera en 1899 e escriguèt los tres tòmes dels "Contes del Gevaudan". Sas reviradas de "las Fablas de la Fònt en lenga nostra" son famòsas.
Enfin, una autra figura majora d'aqueu periòde foguèt aquela de Josèp d'Arbaud (1874-1950) que son cap d'òbra es lo roman La bèstio dóu Vacarés que conta lo rescòntre entre un èsser fantastic au fisic de satire e un gardian.
La rompedura ambé lo Felibritge
Tre la fin dau sègle XIX, certanei felibres comencèron de se raprochar dau modèl catalan qu'obteniá mai de resultats que lo Felibritge. En particular, un grop format d'August Fourès (1848-1891), d'Antonin Perbòsc (1861-1944) e de Prospèr Estieu (1860-1939) s'engatjèt ardiament dins aquela via e prepausèt d'establir una grafia pròcha d'aquela dei trobadors e dau catalan. Aqueu trabalh arribèt en 1935 a la premiera definicion de la nòrma classica de Loís Alibèrt (1884-1959). S'enseguiguèt una lònga « guèrra dei grafias » entre la grafia mistralenca, la grafia occitana e certanei sistèmas pus locaus. Aquò afebliguèt l'occitanisme e lo conflicte, que sembla d'ara endavant largament ganhat per la nòrma classica, èra pas encara totalament acabat au començament dau sègle XXI.
La multiplicacion dei genres
Après la Segonda Guèrra Mondiala, coma pendent lo periòde felibrenc, la lenga contunièt de disparéisser en despiech de l'aparicion d'autors de remarca. En particular, dins lo corrent deis ans 1960-1970, aguèt una novèla florison literària de remarca que constituís la Tresena Renaissença de la literatura occitana.
Sei figuras majoras ne foguèron Max Roqueta (1908-2005), Joan Bodon (1920-1970), Bernat Manciet (1923-2005), Marcela Delpastre (1925-2005) e Robèrt Lafont (1923-2009). Pasmens, en mai de l'òbra d'aqueleis autors majors, foguèt sustot marcada per la diversitat dei genres practicats qu'anavan dei formas classicas coma la poesia (Sèrgi Bec, Ives Roqueta, Renat Nelli...), lo roman (Pèire Pessamessa...) ò lo teatre (Claudi Alranc, Andrieu Benedetto...) a de formas pus novèlas coma la cançon modèrna (Claudi Martí, Patric, Mans de Breish, Maria Roanet, Joan Pau Verdier...).
L'òbra dei cinc figuras majoras dau periòde se destria per sei tematicas de portada universala e per son eclectisme. D'efiech, plusors d'entre elei foguèron romancier, poèta e dramaturg. Es lo cas dau Lengadocian Max Roqueta que son òbra es fondada sus l'esplendor dei garrigas, sus la consciéncia dau temps e dau non-ren e sus d'univèrs tragics e serens. Caracteristicas de la literatura occitana dei sègles XIX e XX, aquelei tematicas son probable lo rebat de la situacion de la lenga e de la cultura occitanas. Son cap d'òbra es lo recuelh de novèlas Vèrd paradís que foguèt publicat dins lo corrent deis ans 1960-1970. Joan Bodon, egalament de Lengadòc, èra sustot un romancier e un contaire. Son òbra se concentra sus la descripcion d'un mond rurau format de febles, d'umiliats e d'excluchs. L'eissida i es generalament marrida (vin, mòrt, foliá, fugida...) e lo ton de sa pròsa es sovent pessimista mai tendre. De mai, son trabalh se destria per sa qualitat lingüistica e son parlar servís sovent coma modèl.
Bernat Manciet èra pas originari de Lengadòc mai dei Lanas. Escriguèt ansin dins un dialècte landés qu'es de còps fòrça opac en causa de son ultralocalisme. Pasmens, son òbra es fòrça rica que foguèt poèta, romancier, dramaturg e pintaire. Depintèt principalament lei roïnas de la guèrra, l'estraç de l'òme modèrne e la disparicion dau país occitan. Seis òbras pus importantas son lo recuelh de poesias Accidents, lo roman Lo gojat de noveme e lo poèma L’enterrament a Sabres. Marcela Delpastre èra una païsana de Lemosin que foguèt principalament poetessa. Bastiguèt la sieuna cosmogonia e assaièt de depintar la vida de la tèrra dins de frasas sovent lòngas que son de còps similaras a de psaumes. Es tanben l'autor d'una autobiografia que conta sa jovença au sen d'un mitan païsan disparegut.
Enfin, l'òbra dau Provençau Robèrt Lafont es probable la pus rica que regarda la literatura, la cèrca scientifica e lo combat politic (movement Volèm viure al païs). D'efiech, aguèt una influéncia majora dins la revendicacion regionalista e realizèt plusors viatges en Catalonha, en Itàlia, en Alemanha ò en Àustria. Trabalhèt tanben sus la redescubèrta de la literatura medievala e sus de questions de lingüistica. Ansin, sa bibliografia se compausa d'un centenau de libres e d'un milier de publicacions. Regardant son òbra literària, foguèt romancier, poèta e dramaturg e director de divèrsei revistas.
La literatura occitana dau sègle XXI
Au començament dau sègle XXI, la literatura occitana conoís una situacion totjorn similara an aquela dei dos sègles precedents marcada per lo paradòxa entre lo declin continú de l'usatge de la lenga e una produccion totjorn relativament rica. Ansin, a l'ora d'ara, doas generacions d'escrivans occitanas son activas. Son fòrça dinamicas en matèria de poesia mai totei lei genres son representats, compres lei pus modèrnes coma la benda dessenhada. La premiera, nascuda dins lo corrent deis ans 1960, es dominada per de figuras coma Sèrgi Javaloyès (nascut en 1951), que son òbra es marcada per la guèrra d'Argeria (L’Òra de partir) e per son installacion en Bearn (lo poema epic Sorrom Borrom). Au sen de la segonda, se destrian Aubin Bonnet, Aurelià Lassaca e Estève Salendres que son nascuts durant lei decennis 1980.
Javier Sanz
Javier Sanz (Madrid, 1965) es un escrivan espanhòu, autor de divèrsei guidas toristicas e de reportatges dins lei mejans de comunicacion, e sensiblament de l'òbra Respònsa a la Letra de Jèsus au Papa (Respuesta a la Carta de Jesús al Papa) (Barcelona: Ed. Planeta, 2002 ISBN 978-84-08-04469-7), amb epilòg de Fernando Sánchez Dragó, una recèrca centrada dins lo desvolopament dei religions a l'Orient Mejan a l'Antiquitat.
(882) Swetlana
(882) Swetlana es un asteroïde.
Ecliptica
thumb|right|350px|L'ecliptica e sa relacion amb l'[[eqüator celèst e l'axe de rotacion de la Tèrra.]]thumb|350px|Se vei lo plan de l'ecliptica sus aquesta fotografia pressa en [[1994 per la nau espaciala Clementine. Aquela vista estonanta revela (de drecha a senèstra) la Luna esclairada per lo clar de Tèrra, lo Soleu se levant sus la fàcia esconduda de la Luna, e lei planetas Saturne, Mart e Mercuri (lei tres ponchs a senèstra).]]
Dau ponch de vista geocentric, l’ecliptica es lo grand cercle sus l'esfèra celèsta representant la trajectòria annuala dau Soleu vista de la Tèrra. Dau ponch de vista eliocentric, se tracta de l’interseccion de l'esfèra celèsta amb lo plan geometric de l’orbita terrèstra a l'entorn dau Soleu (o plan ecliptic)
Leis expressions de plan de l'ecliptica e de plan ecliptic, sinonimas, designan lo plan contenent lo centre de gravitat dau Soleu e lo centre de gravitat de la Tèrra virant a l'entorn dau Soleu; aqueu plan se projècta a l’infinit e sèrv a definir un sistèma de coordenadas per localizar leis estelas
La màger part dei planetas dau Sistèma Solar an una orbita gaire enclinada subre lo plan de l'ecliptica. Lo Zodiac s'atròba tanben de lòng d'aqueu plan.
Lo plan de l'ecliptica es enclinat, a respècte de l’eqüator celèst, d’un angle dich enclinason de l'ecliptica e que vau environ 23° 27'; aquel angle mesura l’enclinason de l'axe de rotacion de la Tèrra a respècte de la normala au plan de son orbita. Per quant au plan orbitau de la Luna, es enclinat d’aperaquí 5° a respècte de l’ecliptica.
Puei que i a environ 365,24 jorns dins una annada e 360 gras dins un cercle, lo Soleu sembla de se mòure de lòng de l'ecliptica d'aproximativament 1° per jorn. De segur, aqueu movement d’oèst en èst es contrari au movement aparent d’èst en oèst de l'esfèra celèsta.
L’ecliptica e l’eqüator celèst se copan en dos ponchs, diametralament opausats. Se ditz equinòccis ai moments que lo Soleu apareis en aquelei ponchs (valent a dire, dau ponch de vista eliocentric, quand la Tèrra es en aquelei ponchs de son orbita). A aquelei moments, jorn e nuech duran cadun 12 oras (environ) en totei leis endrechs dau glòbe terrèstre. Un dei dos ponchs d'interseccion, dich ponch vernau, correspònd a la posicion de la Tèrra sus son orbita a l'equinòcci de printemps e sèrv de ponch de partença per lei mesuras angularas dei ponchs de l'ecliptica. Au ponch pus septentrionau de l’ecliptica, se li ditz solstici d’estiu dins l’emisfèri Nòrd e solstici d'ivèrn dins l’emisfèri Sud. Aquelei denominacions s'escàmbian quand lo Soleu es au ponch pus meridionau de l’ecliptica.
Lei ponchs onte l'orbita d'un astre dau Sistèma Solar rescòntra lo plan de l'ecliptica s'apèlan nos. Dins son movement a l'entorn de la Tèrra, que vira a l'entorn dau Soleu, la Luna rescòntra tanben lo plan de l'ecliptica en dos nos. S'una luna novèla o una luna plena se produtz au passatge en un nos, ne resulta un eclipsi, qu'en aqueu cas Luna, Tèrra e Soleu son alinhats dins lo plan de l'ecliptica. Es per amòr que se i obsèrva leis eclipsis que lo plan de l'ecliptica es nomenat ansin.
Províncias Unidas del Centre de l'America
vinheta|237x237px|Mapa dels païses que conformèron las Províncias Jonhudas del Centre d'America cap a 1860. Las Províncias Unidas del Centre de l'America o Estats Federats del Centre de l'America foguèron un Estat qu'existiguèt entre lo 1 de julhet de 1823 e lo 22 de novembre de 1824, quand se cambièt lo nom a Republica Federala del Centre de l'America.
Jouy-sur-Morin
Jouy-sur-Morin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Viking
L'expansion vikinga
L'expansion vikinga es la forma pus visibla dau fenomèn viking de la fin dau sègle VIII a la fin dau sègle XII. Sei causas son pas conegudas precisament mai uneis ipotèsis permeton de desgatjar unei paramètres explicatius. Leis objectius d'aquela expansion evolucionèron segon leis epòcas. Aquela èra foguèt donc devesida entre divèrsei periòdes segon lei caracteristicas presas per leis expedicions vikingas.
Unei causas son avançadas per explicar l'expansion vikinga, especialament son caractèr violent. D'efèct, de relacions comercialas existián dempuei lòngtemps entre lei pòbles dau nòrd d'Euròpa e leis estats pus meridionaus coma l'Empèri Roman. Generalament, lei marchands nòrdics s'installavan dins lei vilas de la region durant la sason comerciala sensa causar de problemas. Òr, a partir de la fin dau sègle VIII, aquelei relacions s'acabèron pauc a pauc per se transformar ocasionalament dins certanei regions en operacions de pilhatge o meme de conquista militara.
Lo segond factor important d'expansion foguèt l'afebliment de l'Empèri Carolingian a partir de la mòrt de Carlesmanhe en 814 en causa de sa division e dei luchas intèrnas entre sei senhors. Aquò demeniguèt l'eficacitat dei govèrns centraus e empachèt de concentrar de tropas sufisentas per susvelhar lei costats o defendre lei ponchs alunchats dei sètis senhoriaus. De mai, la mager part deis autoritats localas o centralas preferiguèron negociar lo retirament dei Vikings en cambi dau pagament d'un tribut dich Danegeld. Enfin, lei luchas intèrnas dei senhors francs presentavan una possibilitat d'emplech per de mercenaris vikings qu'èran rarament contraròtlats corrèctament. La situacion èra similara en Anglatèrra onte lo país èra devesit e lei sobeirans locaus fòrça febles.
Debanament
Lo premier periòde se debanèt aperaquí de 800 a 850. En causa de la crisi politica de l'Empèri Carolingian, tròp estendut per èstre defendut eficaçament e devesit entre leis eiretiers de Carlesmanhe en 840, e de la division deis estats anglés, lei marchands vikings acomencèron pauc a pauc de pilhar lei regions mau protegidas. Aquelei pilhatges èran pas organizats a una escala granda e lo motor principau èra l'oportunitat. Quand lo país èra corrèctament defendut, lei Vikings contunièron seis activitats comercialas normalas. En fach, durant toei lei sègles dau fenomèn viking, l'objectiu principau dei Vikings èra d'aquistar de richessas d'un biais o d'un autre.