cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Drech public
Lo drech public per país
La nocion de drech public es acceptada per fòrça sistèmas juridics. Mai qu'es pas la meteissa pertot. En França, ven sustot de la separacion de las autoritats judiciarias e administrativas (lei del 16 e 24 d'agost de 1790), al motiu pas juridic mas politic (mesfisança del poder dels jutges, dempuèi l'Edat Mejana) ; aquela concepcion es ligada a la concepcion francesa de la separacion dels poders. Dins los païses de drech anglosaxon, aquela teoria es fòrça limitada per diferéncias de concepcion juridica.
En França
La separacion entre l'òrdre administratiu e l'òrdre judiciairi nais en França amb la lei del 16 e 24 d'agost de 1790, qu'enebís als tribunals judiciaris de «pertocar, de qualque manièra que siaga, las operacions dels cors administratius» : en aplicacion d'aquesta lei, los diferents amb l'administracion relèvan dels tribunals administratius, que foguèron longtemps limitat al Conselh d'Estat et li son sobordenats.
Ortografia
Lo tèrme ortografia ven del grèc orthos (drech) e graphia (letra) ; se referís a la manièra corrècta d'escriure los mots d'una lenga, segon de règlas precisas e convencionalas.
Dins la nòrma lingüistica d'una lenga, cal distinguir:
Cal pas confondre los concèptes d'ortografia (grafia codificada) e de grafia en general (tot sistèma convergent d'escritura per una lenga donada, comprenent de formas codificadas —o ortografia— e atanben de formas non codificadas).
Sòrga (Vauclusa)
Sòrga es un ribiera d'Occitània que raja en Provença e que se parteja en dos en avau de L'Illa de Sòrga per donar dos braç: la Sòrga de Veleron e la Sòrga d'Entraigas. Aquelei se deveson en plusors desenas de rivets : la Sòrga de Monclar, la Sòrga dau Pont de la Sabla, la Sòrga dau Travèrs, la Sòrga dau Molin de Josep, la Sòrga de la Faibla, la Sòrga dei Molins, la Sòrga de Trentin, etc.
Totei s’escolan dins la plana dei Sòrgas (entre L'Illa de Sòrga e Avinhon). Lei braç principaus d'Entraigas e de Veleron se rejonhon per se traire dins Ovesa a Bedarrida.
Latin vulgar
Lo latin vulgar, o latin popular (en latin : sermo vulgaris, « lo lengatge popular »), es un tèrme que conten los dialèctes vernaculars latinizats qu’existissián, subretot, dins las províncias occidentalas de l'Empèri romain fins a que, aquestes dialèctes, s'alunhen sempre mai del latin, sián gradualament transformada en lengas romanicas primitivas. Se considèra que la mutacion, començada vèrs lo sègle II amb de rèstes de cambiament precedent, s’acabèt vèrs lo sègle IX.
Aqueste sociolècte se destriava de la lenga literària del latin classic que siá dins sa prononciacion e son vocabular que dins sa gramatica. Tampauc cal pas lo confondre amb lo « latin contemporanèu », parlat e escrich per unas personas lo revandicant coma Lenga internacionala, qu’es de fach un latin classic aumentat de tèrmes necessaris a la comunicacion modèrna.
Unes aspèctes del latin vulgar apareguèron a l’escrich sonque a la fin de l’Empèri, mas es probable que d'autras ajan existit dins lo latin parlat, al mens dins las formas basilèctas del latin, plan d’ora.
Dins gaireben totas las definicions, l « latin vulgar », o « latin popular », aparéis coma una lenga subretot parlada e rarament escricha, lo latin escrich demorant mai pròche de latin classic. I a de bonas rasons per pensar que lo latin parlat s’asclèt en dialèctes divergents venent del substrat de las lengas italocelticas pendent aqueste periòde. Pas degun transcriguèt lo parlars quotidians dels latinofons penden lo quite periòde, e aquestes qu’estudian lo latin vulgar devon donc lo far utilizan de metòdes indirèctes.
La coneissença del latin vulgar ven de tres fonts màger. Primièra, la lingüistica contrastiva pòt servir a tornar bastir sas formas sosjacentas a partir de las lengas romanicas atestadas, per enseguida notar cossí diferisson del latin classic.
Puèi, los solecismes e los usatges non classics, encontrats a l’escasença dins unes tèxtes en latin tardièr, enlusiva lo biais que parlavan lorq autors.
Descripcion
drecha|vinheta|Lo Cantar de Mio Cid es lo tèxte Mai precòç d'una longor considerabla qu’existís en castelhan medieval e marca los començaments d’aquesta lenga, destriada del latin vulgar. Lo nom « vulgar » significa « comun »: ven del mot latin uulgaris, que significa « comun » o « çò qu’es del pòble ». L'expression de « latin vulgar », inspirada de l'expression sermo uulgaris, utilizada per Ciceron. Pels latinistas, « latin vulgar » a diferents sens :
D’òbras literàrias escrichas dins un registre familièr, que datan de l'epòca del latin classic, permeton tanben d'entreveire çò qu’èra lo latin vulgar. Dins las comèdias de Plaute e de Terenci, los personatge son sovent d’esclaus que gardan de formas basilèctas primitivas del latin. Se pòt tanben citar lo dialòg dels afranquits dins lo Cena Trimalchionis de Petròni.
Los diferents desvolopaments del latin vulgar aguèron per resultat la formacion graduala de las diferentas lengas romanicas. Lo latin vulgar demorèt la lenga populara fins a que de novèlas formas localizadas se sián alunhadas las unas de las autras, per formae de novèlas lengas. Aquesta transformacion s'acabèt quand l'intercompreneson venguèt impossibla.
Se considèra qu’es a partir del sègle III que lo latin vulgar comencèt a cambiar de biais important, subretot dins son vocabulari e dins sas declinasons. Per exemple, equus foguèt remplaçat pel mot celtic caballus, per venir caval.
Dos documents son considerats coma simbolics del passatge del latin vulgar cap a las lengas romanicas. L premièr es un compte-rendut del tresen concili de Tors, en 813: per èsser comprensibles, los prèires foguèron ordonats de donar lors predicacions dins las lengas vernacularas localas, en rustica lingua romanica o dins un dels dialèctes alemands. Pel primièr còp, lo latin vulgar foguèt percebut atal clar, dins un document escrich, coma una lenga diferenta del latin classic.
De desena d’annadas mai tard, Nithard transcriu dins son Istòria dels filhs de Loís le Pietós lo jurament d’alliança fach en 842 per Loís l Germanic a son fraire Carles lo Calvet (Jurements d’Estrasborg) en lenga romanica e non pas en latin. Es lo primièr tèxte escrich en roman. vinheta|Extrach dels juraments d’Estrasborg Extrach del tèxte:
Traduccion:
Es donc entre lo sègle VIII e X que le latin auriá acabat d’èsser comprés coma lenga de comunicacion correnta. M. Banniard, se piejant sus las òbras de sociolinguistica retrospectiva, dona:
Lo latin vulgar es donc un tèrme collectiu emplegat per descriure un grop de dialèctes avent de caracteristicas localas sens pasmens èsser necessàriament comuns, mas son tecnicament una « lenga » dins lo sens classic del tèrme.
Vocalas
Los cambiaments fonetics mai prigonds èran una novèla organizacion de son sistèma vocalic. Lo latin classic possedava detz vocalas destriadas: de versions longas e cortas d'[i], [e], [a], [o], [u], e tanben tres diftong : [aʊ̯̯̯], [aɪ̯̯] et [oɪ̯̯]. La longor de las vocalas aviá una volor fonemica.
I aviá tanben de versions longas e cortas d'[y], manlevadas al grèc ancian. Aquesta vocala existián pas que pels letrats. Lo pòble prononciava [i] o [u].
Los diftongs [aɪ̯̯] et [oɪ̯̯] se monoftonguèron al sègle I AbC en [ɛː] e [eː], respectivament. [aʊ̯̯̯] demora encara mas de biais non unifòrme: l'alteracion del [aʊ̯̯̯] en [o] es atastada a partir del sègle I AbC<abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">. (per l'exemple de Claudius Pulcher adoptèt lo nom de Clodius per seguir la prononciacion populara), mas s’encontra en latin tardièr, a çò nòstre, en retroroman e dins los parlars del miègjorn d'Itàlia; lo portugués manten de formas intermediària (ou, oi). Dins las autras lengas, se reduch a [o] après que los [o] e [oː] originals subiguèron d'autres cambiaments.
Donc, lo sistèma de detz vocalas del latin classic (sens comptar los diftongs e [y] d'origina grèga) se transformèt en un sistème ont las longors de las vocalas avián pas pus de valor fonemica. Qu’èra pas pus obligat de metre l’accent sus de vocalas e donc de las far mai longas que d'autras, se podava metre l'accent sus de sillabass, en accentuant cèrtas d'entre elas, çò que se fasiá fòrça mens en latin classic. E, metre l'accent sus las sillabas accentuadas aguèron tanben coma resultat que las sillabas non accentuadas aguèron tendéncia a venir mens distinctas. Mai, de cambiament se debanèron suls sons de las sillabas accentuadas. Totes aquestes cambiaments acabèron en un sistèma novèl de vocalas: i aviá âs set qu’èran accentuadas (sièis en roman, cinc en sarde) e tanben cinc fonèmas vocalicq non accentuats.
Las vocalas que faguèron nàicer l’aclapament de l'« o » e l'« e » brèus se revelèron instablas dins la lengas filhas e aguèron tendéncia a se transformar en diftong. Focus (que l'accusatiu es focum) (fogal) ven lo mot general en protoroman per « fuòc », remplaçant ignis, mas son « o » brèu se transformèt en diftong; de diftongs diferents apareguèron dins las lengas eissidas del protoroman (lenga rebastida):
Consonanta
La palatalizacion del latin /k/, /t/ e sovent /g/ èra gaireben universala en latin vulgar; los sols dialèctes romans que coneissián pas èran de varietats du sarde. Donc, lo latin caelum, prononciat /kaelu(m)/ /k/) ven ciel /sjɛl/, céu /ˈsɛu/ en portugués e cèl /ˈsɛl/ en occitan: los tres començant amb /s/. Las semivocalas latinas èran V, prononciada /w/, coma dins vinum) e I (prononciat /j/, coma dins iocunda ; se transformèron en /v/ e /dʒ/, respectivament. Tanben, las consonantass /b/, /w/ e /v/, entre de vocalas, se fusionavan sovent en un son intermediari: /β/.
Las lengas romanicas occidentalas apondèron una vocala epentetica al començament dels mots que començavan per una s + autra consonanta. Lo mot latin spatha venguèt donc espada (occitan, espanhòl e portugais), e espasa occitan e catalan, per una probabla estapa intermediària espassa, la ' ss ' volent donar la ' th ' latina). Mas, las lengas romanicas orientalas gardèron las règlas d'eufonia apondent l'epentèsi a l'article precedent quand Lo caliá. L'italian garda donc l'article la devant spada mas transforma l'article il en lo devant spaghetto.
Lo genre del latin cambièt de torn dins las lengas filhas quand perdèron las consonantas finalas. En latin classic, las terminasons -us e -um mostrava lo destriament entre los substantius masculins e neutres dins la segonda declinason ; un còp -s e -m levat, los neutres fusionèron amb lo masculins ; aqueste procediment foguèt complet dins las lengas romanicas. Per contra, unes plurals neutres coma gaudia (joies) tornèron èsser analizats coma de singulars femenins. La pèrda de -m final èra un procediment que sembla aver començat d’ora. Atal, dins l'epitaf de Lucius Cornelius Scipio Barbatus, mòrt vèrs 150 AbC., Se legís TAVRASIA CISAVNA SAMNIO CEPIT, que se seriá escrich atal en latin classic: Taurāsiam, Cisaunam, Samnium cēpit. Pasmens, lo -m final sempre s’escriviá dins la lenga literària mas tractat di biais mut per la scansion en poesia.
Attestacion dels cambiaments
Existís de mòstras d’aquestes cambiaments dins l ' Appendix Probi, un recuèlh de glòsa datant del sègle III que prescrivon las formas corrèctas del latin classic per de formas vulgaras. Aquestas glòsas descrivon:
Fòrça formas que los autors de l’Appendix Probi critiquèron se revelèron prolifics dins las lengas romanicas; e oricla, non auris, la forma classica, es la font d'oreille en francés, d ' orella en catalan, d ' oreja en espanhòl, d ' orecchio en italian, d ' ureche en romanés, e d ' orelha en portugués. L’occitan gardèt « aurelha ».
Lexic
De mots venent del latin classic foguèron escartays del lexic del latin popular. Equus, classic, foguèt remplaçat partot per caballus « caval marrit », mas equa « èga » demora (egua en catalan, yegua en espanhòl, égua en portugués, iapă en romanés, èbba en sarde). Tamben, aequor « mar » cedèt pertot a mare. Se trapa adrecha una lista non exhaustiva de mots que se trapavan sonque dins lo lexic classic e aquestes que foguèron productius dins las lengas romanicas.
De mots, escartats dins las lengas romanica, tornèron èssser malevadas al latin classic coma mots sabents. Los cambiaments lexicals toquèron tanben las particumas gramaticalas de basa del latin ; fòrça desapareguèron sens daissar de rèstes dins las lengas romanicas coma que an, at, autem, donec, enim, ergo, etiam, haud, igitur, ita, nam, postquam, quidem, quin, quod, quoque, sed, utrum e vel.
Pasmens, que lo latin popular e lo latin classic èran pas que, pendent d’annadas, de nivèls diferents de la mèsma lenga, unas lengas romanicas gardan de mots latins Que d’autras an perdut. Per exemple, ogni « cada » en italian garda omnes. D'autras lengas utilizan de contunhators de totus (totum a l'accusatiu) per exprimir lo mèsme sens: tutto en italian, tudo en portugués, todo espanhòl, tout en francés, tot en catalan, occitan e en romanés.
Sovent, de mots latins, manlevats a una epòca mai recenta, costejan de formas eritadas mai evoluadas. Los desvolopaments fonetics esperats (o lor abséncia) son una indicacion qu'una de las formas foguèt manlevada. Per exemple, fungus, accusatiu fungum en latin vulgar « campairòl, fongi » ven fungo en italian, fong en catalan, fongo en portugués et hongo en espanhòl (f → h coma en gascon). Pasmens, hongo parteja l'espaci semantic amb fungo, que mòstra, per son manca de cambiament vocalic, que tornèt èsser manlevat al registre sonhat del latin.
A vegada, un mot latin classic es gardat amb son euivalent del latin popular. En latin vulgar, caput daissèt sa plaça a testa (que significava a l'origina pòt, una metafòra correnta per l'Euròpa occidentala: cup « tassa » en anglés mas Kopf « tèsta » en alemand) dins una lengas romanica occidentalas coma l francés e l'italian. Mas, l'italian, lo francés, l'occitan e lo catalan e lo romanés gardèron caput jos las formas de capo, chef e cap respectivament.
Las glòsas de Reichenau, escrichas dins las marges d'un exemplar de la Vulgata, explican l’evolucion dels mots.
Cambiaments gramaticals :
Mots que cambièron de sens:
<references group="N" />
Disparicion del sistèma casual
Los cambiaments sonors que se debanavan en latin popular aflaquissián lo sistèma casual del latin classic e acabèron per remandar lo sistèma de declinasons pròpri al latin. Seguent l’intenabilitat del sistèma casual après aquestes cambiaments fonetics, lo latin popular venguèt d’una lenga sintatica en une lenga isolanta. Alara, l'òrdre dels mots es un element necessari de la sintaxe.
La pèrda de la longor fonemica vocalica e lo cambiament sonor de AE /ae/ a E /ɛ/ al subjècte d'un substantif modèl del tèma en -a ne foguèron de factors. Se passa de quatre formas (rosa/rosam/rosae/rosā) capa doas (rosa/rose).
L'eliminacion complèta del cas se fasèt gradualament. L'ancian francés gardava encara una distinccion entre lo nominatiu e l'oblic (« cas-sujet/cas-régime ») fins al sègle XIIe o XIII. L’occitan ancian gardava la mèsma distinction entre cas subjècte singular/plural (CSS e CSP) e cas regim singular/plural (CRS e CRP) pels noms e articles, per exemple l’article defenit donava: lo (CSS e CRS), li (CSP), los (CRP). Lo romanés garda encara un cas genitiu-datifu e de rèstes d’un vocatifu.
La distinccion entre lo singular e lo plural èra marcada de dos biais diferents dins las lengas romanicas. Al nòrd e a l’oèst de la linha Massa-Senigallia, lo singular se diferenciava du plural Utilizant un s final, qu’èra present dins los ancians plurials accusatius dels substantius masculins e femenin de totas las declinasons. Au sud e a l'èst de la linha linha Massa-Senigallia, la distinccion entre singular e plurial se marcava per de cambiaments des vocalas finalas, comme en italian estandard et en romanés, que garda e generaliza las distinccions que se marcavan sus de plurials nominatius dels tèmas en a e en o.
Articles definits
Los articles definits èran antan de pronoms demonstratius o d’adjectius ; se pòt comparar l ‘evolucion de l’adjectiu demonstratiu latin « ille », illa », « illud » dins las lengas romanicas: las diferentas formas faguèron formas los « lo » e « la » occitan, « le » e « la » francés, « il » e « la » en italian, « el » e « la » catalan e espanhòl (amb per ambedoas una estapa anteriora « lo » per « el »). Los articles portugueses « o » e « a » venon de la mèsma font, mas avent subit un atenuacion/desapareission de la ' l ' iniciala. Sus aqueste punt de la formacion, lo sarde seguís encara una autra dralha, prenent son article de la base de « ipsu(m), « ipsa » (su, sa). Gaireben totas las lengas romanas plaçan l'article abans lo substantiu, mas lo romanés lo met après, e donc se dich « lupul » (lo lop) e « omul » (l'òme) : de « lupum illum » e « homo illum ».
Aquest pronom es sovent utilizat dins de tèxtes precoces d’un biais que tend à suggerir que lo demonstratiu latin perdava sa fòrça. La Bíblia dicha Vetus latina conten un passatge disant : « Est tamen ille daemon sodalis peccati » (Lo diable es un companh del pecat) dins un contèxte qud suggerís que « ille » aviá pas que lo sens d’un simple article. Lo fach que calguèt traduire dels tèxtes sacrats qu’èran primièr escrich en grèc ancian, qu’utilizava un article definit, encoratjava benlèu lo latin crestian de causir un mot per lo remplaçar. Viatge d'egeria utiliza « ipse » dins lo mèsme biais: « per mediam vallem ipsam » (« pel mitan del val), que tend a mostrar que lo mot « ipse » ja s’aflaquissiá.
Articles indefinits
« Unus, una » (un, una) dona l'article indefinit pertot. Se veson ja en latin classic; Ciceron escrich « cum uno gladiatore nequissimo » (amb un gladiator pro immoral). Aqueste suggerís que lo mot « unus » aviá ja tendéncia a remplaçar « quidam » per significar « un cèrt » o « cèrts » a partir del sègle I AbC.
Los genres: disparicion del neutre
Los tres genres grammaticals del latin classic foguèron remplaçats per un sistèma de dos genres dins las lengas romanas (amb excepcions). En latin, lo genre es en partida una question d’acòrdi, unes substantius prenent de formas d’adjectius e de prenoms, e en partit un afar d’inflexion, amb diferents paradigmes associats amb lo masculin/femenin, d’un costat, e amb lo neutre, d’un autre.
Lo neutre del latin classic èra normalament absorbat de biais sintactic e morfologic pel masculin. La confusion sintactica començava dins los graffitis pompeians; se vei « cadaver mortuus » puslèu que « cadaver mortuum » (cadavre mòrt) e « hoc locum » Puslèu « hunc locum » (aqueste luòc). La confusion morfologica se vei subretot dins l’adoption de la terminason « -us » (« -Ø » après « -r ») dins la declinason dicha « o » : per Petròni, se trapa « balneus » per « balneum » (banh), « fatus » per « fatum » (lo sòrt), « caelus » per « caelum » (cèl), « amphiteater »per « amphitheatrum » (amfiteatre) e, al contrari, « thesaurum » per « thesaurus » (tresaur).
Dins las lengas romanicas modèrnas, la terminason nominativa « -s » foguèt abandonada, e totes los substantius de la declinason « -o » s’acaban en -UM > « -u »/ « -o »/ «-Ø » : MURUM > « muro » en italian e espanhòl, « mur » en catalan, occitan e francés « CAELUM > « cielo » en italian e espanhòl, « ciel » en francés, « cel » en catalan e « cèl » en occitan.
Al subjècte d’unes substantius neutres del tresen grop, lo radical oblic èra la forma productiu dins las lengas romanicas; dins d’autres cas, es la forma nominativa/accusativa, identic en latin classic, que subrevisquèt. I a de bonas rasons per dire que lo genre neutre subisiá la pression a partir de l’Empèri roman. Per exemple, « (le) lait » (francés), « (lo) lait / lach » en occitan, « (o) leite » (portugués), « (il) latte » (italian) e « lapte(le) » (romanés), mas « (la) llet » (catalan), « (la) leche » (espanhòl), totes venent del nom./acc. neutre «lacte » o acc. masc. « lactem », de las formas non estandards mas attestada ; la forma nominativa e accusativa estandarda èra « lac ». D’autras formas neutras foguèron conservadas dins las lengas romanicas: « nom » en catalan, occitan e francés, « nome » en portugués e italian gardan totes « nomen » (nominatiu/accusatiu latin) puslèu que la forma radicala oblica * « nominem », la font de « nombre » en espanhòl.
L'Esla
L'Esla (Lisle en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [‘lɛjlɒ]. Las fòrmas ancianas son Leyla, Leylla, sens data, dins la segonda partida dau segle XII, Castrum de la Isla, sens data, Ecclesia Sancti Martini de Lailla, sens data, Insula, en latin, sens data, Layelle. Lo nom representa lo mot occitan isla, illa, dau latin insula, emb l'article. L'origina d'Eila es diferenta. L'Esla es pas exactament dins una illa o una peninsula, tanben, Lo site de las comunas de Dordonha dona au nom lo sens de « vilatge en riba d'aiga »; dau tandís, l'afluent de Drona, la Donzelle (nom francés sus la mapa, seriá la Dosèla), es un moment parallèla au cors de l'aiga mestra, davant de la júnher, ,.
Beck
Beck Hansen, nascut Bek David Campbell e mai conegut coma Beck (Los Angeles, 8 de julhet de 1970) es un cantaire, cantautor e multiintrumentista american.
Latin vulgar
Los genres: disparicion del neutre
De formas coma « l’uovo fresco » (l’uòu fresc) / « le uova fresche » (los uòus fresc) en italian fan sovent l’objècte de justificacion qu’aurián un plural irregular en « -a » (eteroclisis). Mas, Es tanben corrècte de dire qu’ « uovo » es tot simplament un substantiu neutre regular (ovum, plurial ova) e que las terminasons caracteristicas per de mots acordant amb aquestes substantius es « o » al singular e « e » al plural. Atal, se pòt dire que de substantius neutres contunhan en italian e en romanés.
Aquesta formacions èran correntas subretot per estalivar de formas irregularas. En latin, los noms d’arbres èran sovent femenins mas se declinavan sovent segon lo paradigme del 2d grop, qu’èra dominat pels substantius masculins e neutres. « Pirus » (perièr), un substantiu femenin que la terminason sembla masculina, ven masculin en italian (« (il) pero ») e en romanés (« păr(ul) »). En francés, occitan e espanhòl, foguèt remplaçat pels desviaments masculins « (le) poirier », « (lo) perièr » e « (el) peral » e en portugués e en catalan, los decviaments son femeninas « (a) pereira », « (la) perera »). « Fagus » (fag), un autre substantiu femenin, es concervat dins una lengas coma masculin, en romanés « fag(ul) », l'occitan « lo fag/fau/hau » e lo catalan « (el) faig » ; d’autres dialèctes foguèron remplaçadas per de formas adjectivalas « fageus » o « fagea » (faja/fageda), d’ont l’italian « (il) faggio », l’espanhòl « (el) haya », e lo portugués « (a) faia ».
Coma d’abitud, las irregularitats demoran mai longtemps dins los tèrmes mai sovent utilizats. De la 4a declinason, « manus » (la man) es un autre substantiu femenin amb una terminason masculina. « Manus » donèt « (la) mano » en italian e en espanhòl, « (la) mà » en catalan, « (a) mão » en portugués ; aqueste darrièr garda son genre femenin quitament se demora en aparéncia masculin. Levat los substantius « eteroclitics » en italian e en romanés, las autras lengas romanicas majoras an pas cap de rèste dels substantius neutres, mas an de pronoms neutres: francés « celui-ci, celle-ci, ceci, ça, ce, cela » ; espanhòl « éste, ésta, ésto (« celui-ci, celle-ci, ceci ») ; italian « gli, le, ci » (« d’el(a), lo (la) de »)) ; catalan « açò/això », « allò » ; occitan « o », « ba », « aquò », « aiçò » ; portugués « todo, toda, tudo » (« tot », « tot(a) causa »).
De varietats de l’asturian mantenon de terminasons pels tres genres coma per « bon » (bonu, bona, bono).
L'espanhòl a un neutre, d'un cèrt biais, en « lo », l’article neutre, qu’es utilizat sistematicament amb los noms que la substéncia es abstracha: « lo bueno », (lo bon), « lo importante » (l’important). « ¿ Sabes lo tarde que es ? », literalament « Sabetz lo tard qu’es ? » mai idiomaticament, « Sabetz quant es tard ? ». Al subjècte dels pronoms, en mai « él, ella » i a tanben lo neutre singular « ello ». Per exemple « Me acuerdo de ello », se traduch per « me’n recòrdi », o « ¡ a ello voy ! » equivalent de « i veni », utilizat dins un expausat quand arriba una explicacion Mai o mens esperada/demandada.
Multiplicacion de las preposicions
Pendent que lo latin perdava son sistèma de cas, de preposicion començava a colomar lo manca. En latin familièr, la preposicion « ad », seguida de l’accusatiu, s’utilizava a vegada coma substitucion de datiu.
L'assimilacion de « ad » dins « ´ppatre » es pas gaire susprenenta, la « D » e la « P » essent las doas d’occlusivas.
o
Advèrbs
Lo latin classic de mai d’un sufixes diferents, per transformar d’adjectius en advèrbs: « carus » (car), « care » (carament), « acer » (viu, dur, agut, acre), « acriter » (durament), « creber » (sovent, adj.), « crebo » (sovent, adv.). Totes aqueste sufixes desviacionals foguèron perduts en latin vulgar, e los advèrbs se formavan de biais sistematic per sufixacion d’un ablatiu femenin, « -mente », l’ablatiu de « mentis », significant « d’un eseprit ». Donc, l’advèrb formar a partir de « velox » (aviat) ven « veloce mente » e pas pus « velociter ». (« Veloce mente » volgava dire primièr pas que « d’un esperit aviat » abans de s’interpretat coma « rapidament »). Aquò explica lo fach que dins las lengas romanicas, los advèrbs regulars apondon gaireben sempre lo sufixe « -ment(e) » a la fin de la forma feminina de l’adjectiu, e « mentis » ven pas qu'un sufixe. Aqueste cambiament contunha quitament pendent lo sègle I AbB, e aquesta construccion paréis mai d’un còp per Catul, l'occurréncia mai coneguda se trapan dins Poesias, VIII :
Vèrbs
Las formas dels vèrbs foguèron plan mens tocadas que los noms per l'erosion deguda a las pèrdas foneticas. De fach, un vèrb actiu espanhòl sembla fòrça a son aujòl latin, que l’accent tonic fòrt del latin vulgar (aqueste del latin classic èra fèble) causa frequentament l'accentuacion de diferentas sillabas dins las difererntas formas conjugadas d’un vèrb. Donc, pasmens se las formas dels mots les formes des mots contunhèsson a evoluir foneticament, las distinccions d’entre las formas conjugadas d’un sol vèrb s’utilizan pas tròp.
Una autra seria de cambiaments contunhava Pendent lo sègle I, la pèrda de las consonantas finalas. Se pòt legir dins un graffiti a Pompèi « quisque ama valia » (en latin classic: « quisquis amat valeat », viscan los amoroses). Al perfièch, las lengas romanicas generalizèron sovent la terminason -aui, subretot dins lo primièr grop, çò que menèt a un desvolopament interessant; d’el vejaire fonetic, la terminason essent tracta coma lo diftong /au/ puslèu que de conténer una semivocala /awi/, e lo /w/ foguèt sovent suprimit e participant donc pas al cambiament de /w/ a /v/. Donc, los mots latins amaui e amauit venguèron, dins diferentas lengas romanicas naicentas, *amai e *amaut : amé, amó (espanhòl) e amei, amou (portugués).
Trencant lo contunh de mai de 1000 ans de la votz activa, la votz passiva foguèt entièrament perduda dins la lengas romanicas, E foguèt remplaçada per de vèrbs auxiliars, de formas d’« èsser » amb un participi passiu o per de vèrbs pronominals impersonals.
Un autre grand cambiament sistemic èra lo desvolopament d’un novèl temps futur, fondat sus de vèrbs auxiliars. Es possible que lo remplaçament del temps futur latin auriá estat causada per la fusion fonetica de las /b/ e /v/ intervocalicas. En efièch, una tala fusion auriá fach de tal biais que de formas dels futur coma amabit venguèron identicas e de formas del perfièch coma amauit. Lo desvelopament de la novèla forma analogica poiriá aver respondut a un besonh de passar las ambiguïtats atal sorgidas. Al començament, un novèl futur se formava a la basa del vèrb auxiliar habere, *amare habeo, literalament « Ai d’aimer », l'aspècte d'obligacion s'avliguèron amb lo temps per desaparéisser gradualament la gaireben sempre. Aquesta construccion foguèt contractada en un sufixe novèl futur dins las lengas romicas:
Se pòt constatar que lo sufixe futur de las lengas romanicas, subretot lo portugués, èra a l’origina un mot independent. Quitament aquesta lenga apond de pronoms dirèctes e indirèctes Coma d’infixes a l’interior de quita temps futur : aimerai = amarei ma t’aimerai = amar-te-ei de amar + te [te] + (eu) hei = amar + te + [h]ei = amar-te-ei.
Talamanca de Jarama
Talamanca de Jarama es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
.spot
("punt", en anglés) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana Amazon. Es en servici dempuèi lo 19 de febrièr de 2016.
7 de julhet
Decèsses
Vejatz tanben:
Vernòls
Vernòls (Vernols en francés) es una comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Vernòls
Ni Dauzat e Rostaing, nimai los Féniés dison pas ren de Vernòls e lo plaçan pas dins la lista dels derivats de vèrn, del gallés uerna, « vèrnhe, sanha », benlèu perqué sembla provesit d'un sufixe latin, -olum ( > òl) e non pas celtic. Mas lo gallés uerna a d'eiretèirs dins las lengas romanicas e un sufixe latin es acceptable. Lo vialatge es sus un replanat en triangle que domina de 40 m de tèrras que saguèron possiblament sanhosas.
.lds
(acorcha de Last day's saints, "Sants dels darrièrs jorns" en anglés) es un nom de domeni generic depausat pels Mormons. Es en servici dempuei lo 19 de novembre de 2014.
Vernòls
Vernòls
En realitat, lo sufixe -ol(s) es una reinterpretacion de quicòm mai, çò que las atestacions presentas dins lo Dictionnaire topographique du Cantal (1897) pròvan amb evidéncia : Vernops, en 1329, Vernop, Verno, Vernomps, al sègle XIV, Bernops, en 1430, Vernos, en 1443, Vernols, en 1445, Vernompe, en 1595, Vernots, en 1667, Vernol, en 1704, Vernolz, en 1707, Vernox, en 1784, Vernols (mapa de Cassini). Entre la finala en -ops (-òps) e la en -omps (-òmps), la prumeira es probablament la pus etimologica e -m- ajudava a l'articulacion de -ps final en la renfortissent. La prononciacion [-ɔts] de -òps, grafiada -ots o -ox, es regulara (p e t son d'oclusivas sordas).
Se la prononciacion es [-ɔ], la grafia es *Vernòps, mas a Sent Sadurnin se ditz [ver'nɔl] e a Pradèirs [ver'nɔw] o [ver'nɔr] (amb una -r finala leugeira); aquelas informacions dels testimònis, pauc espontanèas, son benlèu d'adaptacions de la fòrma francesa.
Cézerat
Las fòrmas ancianas son Sazarat, en 1329, Sézerac, en 1508, Raveirac, en 1618 (veire Laneyrat, l'atestacion es de meima origina), Cézerat, en 1673, Cézerac, en 1675, Cézerat-de-Vernolz, en 1707.
Cézerat sembla foneticament aparentat a Ceserac, mai qu'a Ceyzériat e, se n'es aital, seriá lo resultat del nom latin d'òme Caesar, sense rapòrt amb Juli Cesar, (o Caesarius, mas chaldriá que i saguèsse absorbit) segut delh sufixe -acum, latinizacion delh sufixe gallés -āco(n). Pasmens, la fòrma orala modèrna permetriá de verificar aquela interpretacion. Per de rasons climaticas, un derivat de cicer arietinum (lo céser) es exclús. Cézerat, benleu Ceserac en occitan, èra doncas probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mestre, eventualament Caesar (o Caesarius ?).
Laneyrat
Las fòrmas ancianas son La Neyrac, en 1517, La Neirac, en 1518, La Veyrat, Raveyrat, en 1595, Lanayrat (mapa de Cassini).
Laneyrat poiriá ben èsser Lanairac e venir, coma Lanéria e Lanneray, d'un nom latin d'òme Lanarius, amb lo sufixe gallés -āco(n). . Laneyrat èra doncas benleu una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mestre, eventualament Lanarius.
Nòtas
<references group="N"/>
Vergonha de prene l'avion
La vergonha de prene l'avion (en suedés : flygskam) es la vergonha que seriá ressentida per una persona sensibilizada a la proteccion de l'environament d'aver a se desplaçar en avion, un mòde de transpòrt connegut per son impacte climatic mai important que d'autres mejans de transpòrt e donc d'accelerar lo rescalfament climatic.
Joan Coromines
Joan Coromines i Vigneaux  (Barcelona, 21 de març de 1905 - Pineda de Mar, 2 de genièr de 1997), foguèt un lingüista catalan dels mai famoses principalment als Païses Catalans e mai internacionalament. L'òbra lingüistica e etimologica d'aqueste erudit representa un dels monuments mai preciós de la lingüistica e l'onomastica catalana amb la publicacion de son obratge Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana e de l'Onomasticon Cataloniae, una collecion d'uèch volums.
Biografia
Joan Coromines i Vigneaux nasquèt en 1905 dins una familha amonedada de Barcelona. Son paire èra l'avocat, politic e escrivan Pere Coromines i Montanya e sa maire la pedagòga Celestina Vigneaux i Cibils, d'origina gascona. Èra l'ainat dels tres enfants de la familha, sa sòrre Júlia (1910-2011) venguèt psicologa e son fraire Ernest (1913-1992), matematician.
Estudièt a la Facultat de Filosofia e Letras de l'Universitat de Barcelona, e a l'encòp seguiguèt de corses dins mantuna vila europèa entre 1925 e 1929. Visquèt aital qualque temps a Montpelhièr ont se refugièt, qu'aviá manifestat veementament son ostilitat a la dictatura de Primo de Rivera, e i coneguèt Grammont e Millardet. Anèt tanben a Madrid, ont faguèt son doctorat, e puèi a Zuric en 1929 per estudiar amb Jakob Jud. En 1930 comencèt a trabalhar a l'Institut d'Estudis Catalans e l'an seguent publiquèt sa tèsi doctorala de tematica occitana, lo Vocabulario aranés. Foguèt aquel meteis an, en 1931 qu'entamenèt l'escritura de son òbra màger, l'Onomasticon Cataloniae. Sa coneissença del basc li valguèt d'èsser nomenat academician onorari de l'Académia Reiala de la Lenga Basca en 1994.
Kapshagai
thumb|550|Plaja dau lac de Kapshagai Kapshagai (Қапшағай, Kapshagai en cazac; Капчага́й en rus) es una vila de la Província d'Almaty, en Cazacstan, situada en riba dau riu d'Ili, a 76 km au nòrd d'Almaty. Se bastiguèt dins leis annadas 1960 en meteis temps que la restanca de Kapshagai subre Ili. La retenguda de Kapshagai, grand lac artificiau de 1847 km2 e d'una capacitat de 28 km3, es venguda un luòc de lesers presat de la populacion d'Almaty.
En 2009, la vila aviá 39,485 abitants.
Mot
Un mot es un grop de caractèrs delimitat per dos blancs tipografics. En lingüistica, la nocion de "mot" es donc pro vaga perque depend sovent de las convencions ortograficas, per exemple, s'òm escriu saique en un mot o sai que en dos mots (en teoria aquelas doas ortografias son corrèctas segon la nòrma classica d'Alibèrt).
La lingüistica prepausa doncas, en luòc de la nocion de "mot", la nocion mai exacta de lexèma, que se definís coma una unitat foncionala e autonòma dins lo lexic d'una lenga. Ansin, saique (que siá escrich saique o sai que) es un lexèma.
Heillecourt
Heillecourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Vauclusa (omonimia)
Vauclusa pòt èsser:
Republica de China (Taiwan)
Taiwan (nom corrent) o Formosa (nom tradicional europèu) es una illa e un estat d'Asia e de l'ocean Pacific (entre la Mar de China Orientala e la mar de China Meridionala). Lo nom oficial de l'estat es Republica de China: aquel estat ocupa de fach l'illa de Taiwan e d'illons pròches (illas Penghu o Pescadores, illas Matsu, illa de Jinmen o Quemoy) mas revendica tot lo territòri continental de l'estat chinés. Aital la Republica de China (Taiwan) se pausa coma concurrenta de la Republica Populara de China (continent). Pasmens existisson a Taiwan de fòrças politicas que prepausan d'abandonar aquela revendicacion sus China tota.
La capitala es Taibei (o Taipèi).
Fleròvi
Lo fleròvi (ancian nom provisòri ununqüadi o ununquadi, de simbòl Uuq) es un element quimic, de simbòl Fl e de numèro atomic 114.
Republica de China (Taiwan)
Lo gentilici es taiwanés -esa (correntament) o formosan -a (tradicionalament).
.書籍
(pr. shòsequi, "libre", en japonés, Punycode .xn--rovu88b) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana Amazon. Es en servici dempuèi lo 19 de febrièr de 2016.
Republica de China (Taiwan)
De la Preïstòria a la conquista japonesa
La preséncia umana en Formosa data d'au mens 30,000 ans (Òme de Zuozhen). Vèrs 4,000 av. JC, de populacions austronesianas s'installèron sus l'illa. Fins au començament dau sègle XVII, desvolopèron una cultura pròpria que demorèt independenta de China.
Lei Portugués descurbiguèron l'illa en 1542. En 1626, leis Espanhòus dei Filipinas mandèron una expedicion qu'explorèt lo litorau. I fondèron la vila de San Salvador e i establiguèron de missions crestianas. Lei Olandés comencèron pereu de colonizar l'illa. Per aquò, sostenguèron l'installacion de populacions chinesas. Pasmens, aquela iniciativa se revirèt còntra seis autors car, en 1662, leis Olandés foguèron expulsats de Formosa per Zheng Chenggong. L'illa foguèt alora integrada au sen de l'Empèri Ming fins a sa conquista per lei Qing en 1683.
Leis autoritats chinesas sostenguèron l'installacion d'òmes chinés que se maridèron amb de fremas aborigènas. Au començament dau sègle XIX, la populacion agantèt ansin dos milions d'abitants. Pendent la guèrra francochinesa, Formosa foguèt bombardada e somesa au blocus per la marina francesa. Aquò permetèt au govèrn centrau de comprendre l'importància estrategica de l'illa que recebèt l'estatut de província. Pasmens, China perdiguèt Formosa dètz ans pus tard a l'eissida de la guèrra sinojaponesa de 1894-1895.
Lo periòde japonés
Japon gardèt lo contraròtle de Formosa de 1895 a 1945. Premiera colonia nipona, deviá venir un modèl de desvolopament economic e recebèt una atencion particulara. Ansin, lei Japonés menèron una importanta reforma agrària que permetèt de crear una classa de païsans proprietaris. Construguèron tanben d'infrastructuras e d'industrias, çò que foguèt a l'origina d'una importanta aumentacion dau nivèu de vida. Enfin, modernizèron lo sistèma educatiu.
Lo refugi dei nacionalistas chinés
thumb|right|Evolucion de la guèrra civila chinesa entre [[1946 e 1950.]]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, l'illa foguèt ocupada per lei tropas de la Republica de China. Tractant leis abitants coma de « collaborators », leis espolièron d'una partida de sei bens entraïnant d'esmogudas en febrier de 1947. La repression entraïnèt la mòrt de 10,000 a 30,000 e decimèt l'elèit e lei captaus locaus.
En 1949, lo govèrn nacionalista de Chiang Kai-shek, vencut sus lo continent, se retirèt sus l'illa amb dos milions de soudats e de refugiats. Formosa, tèrme pauc a pauc remplaçat per « Taiwan » dins lo corrent deis annadas 1960, e quauqueis illas vesinas venguèron alora lo còr de la Republica de China. Dins un contèxte marcat per de tensions vivas entre Taiwanés e Chinés, lo Kuomintang (KMT) mantenguèt son regime dictatoriau e installèt son govèrn a Taibei.
Lo desvolopament economic
Darrier bastion deis anticomunistas chinés, Taiwan recebèt rapidament una importanta ajuda de part deis Estats Units. D'efèct, en mai d'un tractat d'assisténcia mutuala signat en 1954, la flòta estatsunidenca assegura dempuei leis annadas 1950 de patrolhas en Mar de China per empedir una ataca chinesa. Dins lo domeni economic, leis Estatsunidencs financèron largament la remesa en marcha de l'industria taiwanesa. Encoratjèron tanben leis investiments japonés, çò que permetèt un desvolopament fòrça important de l'economia taiwanesa.
La democratizacion e lo raprochament amb la China Populara
Après la mòrt de Chiang Kai-shek en 1975, son fiu Chiang Ching-kuo li succediguèt. En 1987, un an avans son decès, metèt fin a la lèi marciala. Foguèt remplaçat per un Taiwanés sòci dau KMT dich Lee Teng-hui. Contunièt de liberalizar la societat e autorizèt lei viatges de Taiwanés sus lo continent. En revènge, refusèt la proposicion de Pequin de tornar integrar China amb un estatut especiau.
En 2000, l'illa conoguèt sa premiera alternància democratica amb la victòria dau Partit democrata progressista (DPP) de Chen Shui-bian. En despiech d'un discors independentista, lo president novèu contunièt de negociar amb Pequin. Tre 2004, perdiguèt sa majoritat parlamentària au profiech dau KMT. En mai d'aquò, foguèt afeblit per un viatge de son Premier Ministre en China onte signèt d'acòrds regardant un futur procès de reünificacion.
En 2008, lo KMT reconquistèt la presidéncia amb Ma Ying-jeou. Aquò permetèt de perseguir una politica prudenta de raprochament amb la China Populara. Sostenguèt pereu l'aumentacion dei cambis comerciaus entre l'illa e lo continent. Pasmens, un projècte de liure cambi mau definit inquietèt la populacion e lo KMT foguèt finalament batut ais eleccions de 2016. Lo Partit democrata progressista[DPP reprenguèt lo poder amb un programa de reformas economicas e socialas.
Andicap
Lo tèrme andicap designa la limitacion de las possibilitats d'interaccion d'un individú amb son mitan, causada per una deficiéncia provocant una incapacitat, permanenta o non, menant a un estrès e a de dificultats moralas, intellectualas, socialas e/o fisicas.
Lo tèrme d' andicap se referís tanben a las dificultats de la persona andicapada fàcia a son mitan en tèrmes d'accessibilitat, d'expression, de compreneson o de percepcion. S'agís tant d'una nocion sociala que d'una nocion medicala. Aquelas limitacions d'activitat e de participacion demorant variablas segon los contèxtes nacionals o societals.
L'andicap tòca 80 milions de personas en Euròpa e 650 milions dins lo mond entièr, veire un miliard de personas segon lo Rapòrt mondial sus l'andicap de l'OMS e de la Banca Mondiala. La prevaléncia de l'andicap es estimat a 15 % de la populacion mondiala, e dins 80% dels cas seriá d'andicaps invisibles.
Terminologia e definicion
L'andicap es une nocion « complèxe, evolutiva, multidimensionala e controversiada ».
Lo mot « andicap » ven de l'expression anglesa hand in cap significant « man dins lo capèl ». Dins l'encastre d'un tròc de bens entre doas personas, caliá tornar establir una egalitat de valor entre çò qu'èra donat e çò qu'èra recebut: atal aquel que receviá un objècte d'una valor superiora deuriá metre dins un capèl una soma d'argent per restablir l'equitat. L'expression pauc a pauc se transformèt en mot puèi aplicat al domèni esportiu (corsas de cavals) al sègle XVIII. En ipisme, un andicap correspondava a la volontat de donar tant d'escasenças a totes los partents en impausant de dificultats suplementàrias als melhors.
Pendent de la fin del sègle XX, la nocion d'andicap evoluèt. L'andicap se definissiá en oposicion a la malautiá e centrat sus l'individú. En 1980, l'epidemiologista Philip Wood definisiá atal un vejaire medical de l'andicap que foguèt adoptat per l'Organizacion Mondiala de la Santat. Aquela definicion mai tard tornèt èsser formulada per inclure son aspècte estructural e social
Lo site oficial de l'OMS definís atal los andicapats: « Los andicaps son un tèrme general recobrissent de deficiéncias, una limitacion de l'activitat e de restrenhements contributius » e menciona tanben:
deficiéncias
Una deficiéncia es una
Las deficiéncias son de problèmas del còs, d'escarts al respècte de la situacion normala. Las lesions de las estructuras anatomicas e la limitacions de las foncions organicas e psiquicas son diagnosticadas. Pòdon èsser la consequéncia (lo simptòma) d'una malautiá, mas n'es pas la quita malautiá. Per exemple, una pèrda de l'ausida pòt èsset la consequéncia d'una patologia (otiti, encefalitis, gautissons), d'un traumatisme, d'una anomalia genetica o de la vielhesa.
Una dimension subjectiva, « es a dire de çò que ressentís la persona qui viu de situacions d'andicap » s'apond a las tres autras que son « la modificacion del còs », « la limitacion fonctionala », e « los obstacles dins la vida videnta ».
Se las deficiénças an sempre una causa organica o psiquica, recobrisson un domèni mai espandit que la nocion de treble o de malautiá, doncas una deficiéncia deu pas necessàriament èsser considerada coma una malautiá; pòt tanben èsser lo resultar d'un traumatisme d'origina extèrna (accident, agression, ferrida de guèrra...).
Limitacions d’activitats
Lo domèni de l'andicap se referís a las malautiás, ferridas mas tanben als trebles psiquics, a las anomalias congenitalas o geneticas, veire als efièchs de l'edat, de la grossessa, del biais de viure (alcoòl, Obesitat), que pòdon provocar de deficiéncias o d'apondre en mai als efièchs d'una deficiéncia. Per exemple l'impacte d'una deficiéncia motritz sus las possibilitats de desplaçament poiriá èsser agravat pel demai de pes.
Mitan
Lo mitan o los factors contextuals an un impacte considerable sus l'andicap. Designan l'ensems dels aspèctes del mond ont viu un individú e qu'an una influéncia sus las situacions de vida que la persona andicapada es confrontada. Son los factors contextuals, coma l'accés al suènh (las ajudas tecnicas e protesis), l’accessibilitat dels bastits e de las organizacions, la legislacion en vigor. Es tanben l'actitud de las institucions e de l'ensems de la societat sus las deficiéncias de l'individú.
Tipologia de l'andicap
Aquelas tres tipologias de l'andicap son pas adoptats pels organismes internacionals mas se pòt destriar:
De legislacions fan la distinccion entre andicap mental, andicap psiquic, e andicap cognitiu. L’OMS ela, emplec lo tèrme de « retard mental » per l'andicap mental.
E mai, cal destriar l'especificitat de las personas poliandicapadas, es a dire que conjugan mai d'un andicaps.
Tielmes
Tielmes es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
Andicap
Classificacion internacionala dels andicaps
La classificacion internacionala dels andicaps (CIH), creada en 1980, s'apièja suls trabalhs del doctor Philip Wood, epidemiologista de l'Universitat de Manchester qu'analisa l'andicap en tres punts : la deficiéncia, l'incapacitat, e lo desavantatge social o lo quita andicap.
Gal Gadot
thumb|Gal Gadot en 2016 Gal Gadot (en ebrèu: גל גדות‎‎; 30 d'abril de 1985) es una actritz e modèla israeliana. Venguèt famosa mondialament tre 2008 gràcias a son ròtle de Gisele Yashar dins la sèria de films The Fast and the Furious. Son succès cresquèt quand interpretèt en 2016 la supereroïna Wonder Woman dins lo film Batman v Superman: Dawn of Justice. Serà lo personatge principal del film Wonder Woman en 2017.