cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guèrra de Kuwait (1990-1991)
L'ofensiva terrèstra
Après sièis setmanas de bombardaments aerians, lei fòrças terrèstras de la Coalicion ataquèron lo 24 de febrier. Per faciar aquel assaut, leis Iraquians avián organizat plusors linhas de defensas lòng de la frontiera sud de Kowait e gardat de resèrvas au nòrd dau país e au sud de Basra. De fòrças desplegadas lòng dau litorau devián empedir un desbarcament e d'unitats plaçadas pus a l'oèst, en territòri iraquian, devián empachar un desbordament. D'efiech, segon lei rumors difusadas per la Coalicion, lo plan èra d'atacar per la frontiera sud de Kuweit e de completar l'ofensiva per un desbordament limitat a l'oèst e un desbarcament a l'èst.
Pasmens, en realitat, lo plan dau generau Norman Schwarzkopf èra fòrça diferent. A l'oèst, lei Francés ataquèron lo flanc drech dei defensas iraquianas. Lei rompèron aisament e poguèron se desplegar per protegir l'assaut principau còntra una còntra-ofensiva venguda dau nòrd. Au sud de Kowait, leis Iraquians capitèron d'alentir, amb de dificultats importantas, lei Coalizats durant lei 25 e lo 26 de febrier. En revènge, a l'èst, poguèron pas arrestar lei Estatsunidencs e lei Britanics que capitèron d'avançar per atacar Kowait per lo nòrd-oèst a partir dau 27 menaçant d'enceuclar un vintenau de divisions.
La retirada iraquiana vèrs lo nòrd se transformèt rapidament en desbranda en causa dei bombardaments aerians e deis atacas coalizadas au nòrd de Kowait. En particular, mai de 2,500 veïculs militars foguèron destruchs lòng deis autorotas 8 e 80 au sud de Basra. Entre 25,000 e 50,000 soudats iraquians foguèron tuats, 75,000 bleçats e 80,000 obligats de se rendre. Solament 70,000 a 80,000 capitèron de s'enfugir mai leis unitats en retirada perdiguèron lor coeréncia. Tre lo 28 de febrier, Saddam Hussein anoncièt acceptar l'abandon de Kowait marcant la fin de la guèrra.
La repression dei revòutas curdas e chiitas
Après la fin dei combats, leis Estatsunidencs encoratjèron d'insureccions dins lei zònas curdas e chiitas d'Iraq per reversar Saddam Hussein. Pasmens, lo govèrn iraquian aviá gardat de resèrvas relativament importantas que li permetèron de mobilizar aperaquí 300,000 òmes sostenguts per 3,500 blindats, 700 pèças d'artilhariá e 350 avions. Ansin, se plusors vilas dau nòrd e dau sud d'Iraq se revoutèron entre lo 4 e lo 15 de març, lei regions centralas demorèron ben tengudas. De mai, lei movements curds èran pas capablas d'avançar vèrs lo sud en direccion de la capitala. Prenguèron pas Kirkuk avans lo 18.
L'armada iraquina decidèt donc de concentrar sei mejans vèrs lo sud. Tre lo 10, prenguèron l'avantatge sus totei lei frònts avans d'intrar dins Basra onte lei combats durèron fins au 17. Puei, se dirigiguèron vèrs lo nòrd. Entre lo 28 de març e lo 3 d'abriu, reconquistèron lei vilas curdas pus importantas coma Kirkuk (28 de març), Erbil (30 de març) e Suleimaniya (3 d'abriu). Pasmens, sota la pression deis Estatsunidencs, lei fòrças iraquianas deguèron arrestar son avança a partir dau 6 laissant ai Curds lo contraròtle d'una faissa au nòrd d'Iraq. Pus tard, en junh e juilhet, leis Iraquians abandonèron Erbil e Suleimaniya après de combats violents còntra d'insureccions popularas.
Consequéncias
La victòria de la Coalicion permetèt de restablir l'independéncia de Kowait. Lei pèrdas umanas de la Coalicion foguèron de 292 tuats e de 776 bleçats per de pèrdas materialas limitadas. La màger part dau còst deis operacions foguèt pagada per l'Arabia Saudita e Kowait.
En revènge, per Iraq, lo conflicte aguèt de consequéncias catastroficas amb la mòrt de 30,000 a 145,000 tuats e la destruccion d'una partida importanta deis infrastructuras dau país. De mai, un important embarg economic foguèt més en plaça per redurre lei capacitats militaras de Bagdad amb una levada condicionada a la reconoissença de la frontiera de Kowait, la fin dau programa de recèrca sus leis armaments balistics e quimics, la reconoissença de son deute exterior e la creacion d'un fons per indemnisar lei victimas de la guèrra. Aquelei condicions foguèron refusadas per Saddam Hussein e mantengudas per l'ONU fins a la guèrra de 2003. En mai d'aquò, doas zònas d'exclusion aerianas foguèron impausadas au nòrd e au sud dau país.
Boisseau (Loir e Char)
Boisseau es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loir e Char e la region dau Centre e Vau de Léger.
John Dramani Mahama
John Dramani Mahama (n. 1958 istorian, expèrt en comunicacion e òme politic, es lo president de Ghana dempuèi lo 24 de julhet de 2012. Vice-president dempuèi 2009, prenguèt la foncion presidenciala après la mòrt del president Atta.
Boisseau (Loir e Char)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
L'Hermitage-Lorge
L'Ermitaij en galò; Peniti-Koedrac'h en breton ( L'Hermitage-Lorge en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Temuco
vinheta|178px|drecha|Escut de Temuco Temuco qu'ei ua vila chilena. Sa populacion qu'èra estimada a 245 347 abitants en 2002. Sa superfícia totau qu'ei de 464 km². thumb|left|300px
Lanchères
Lanchére en picard (Lanchères en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Licinius
Licinius (vèrs 250 - 325) foguèt un emperaire roman dau periòde de la fin de la Tetrarquia que reinèt dau 11 de novembre de 308 au 3 de julhèt de 324. Foguèt nomat August per Galeri e foguèt premier en carga de la mitat occidentala de l'Empèri puei dei regions orientalas. Participèt au partiment de l'Empèri ambé Constantin I e Maximin II Daïa. En 313, s'opausèt au segond que foguèt vencut e participèt a l'adopcion de l'edicte de tolerància religiosa de Milan. Puei, una guèrra acomencèt entre Licinius e Constantin de 314 a 315 que s'acabèt per una trèva mau segura. S'acabèt entre 321 e 323 en causa d'una tièra d'incidents frontaliers. Aqueu còp, lei tropas de Licinius foguèron batudas e l'emperaire d'Orient foguèt capturat en 324. Foguèt executat l'annada seguenta.
Valerius Valens
Valerius Valens (mòrt en 317) foguèt un coemperaire roman de Licinius que reinèt quauquei setmanas de la fin de 316 au començament de 317. Foguèt executat rapidament après sa nominacion per de rasons mau conegudas.
Puerto Montt
vinheta|178px|drecha|Escut de Puerto Montt Puerto Montt es una ciutat chilena, dins la region d'Los Lagos, al sud del país amb 175 938 abitants. Sa superficia totala es de 1 673 km².
Maisoncelle
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Universitat de Concepción
Universitat de Concepción es una de las institucions educativas mai reconegudas de Chile. Son campús principal es situat en Concepción, tenben coneguda coma UDEC. Fondada en 1919, es considerada como uno de los establiments d'ensenhament superior mai ancians de Chile. L'Universitat de Concepción tien un nombre total d’estudiants de 24 767 (2011).
Michel Roquebert
Michel Roquebert (7 d'aost de 1928, Bordèu - 15 de junh de 2020, Tolosa) foguèt un istorian, un jornalista e un escrivan francés especialista dau catarisme e de la Crosada deis Albigés.
Spartacus (filme 1960)
Spartacus es un filme american de Stanley Kubrick sortit en 1960 adaptat del roman eponime d'Howard Fast.
Sinòpsis
73 EbC. Spartacus es un esclau tracian que trabalha dins las minas de Libia. Es remarcat e comprat per Lentulus Batiatus, proprietari d'una escòla de gladiators a Capoa, ont l'entraïna Marcellus que l'inicia al mestièr de gladiator. Fa coneissença amb los autres esclaus, que Draba lo Negre e Crixus. L'interessa tanben Varinia, una dels esclaus que Marcellus dona a vegada en recompensa per una nuèch als gladiators meritoses.
Crassus arriba lèu a l'escòla de gladiators amb tres companhs, doas femnas e un òme, e demanda a Batiatus de far combatre dos parelhs de gladiators fins a mòrt. Espartac es causit per se batre contra Draba dins l'arèna. Es vencut mas Draba refusa de lo tuar e lança son trident cap a la lòtja de los espectators. Enseguida, d'esperel se laça per pujar l'estrada mas Crassus lo daga.
Desgostat de la mòrt de Draba, los gladiators escotèlan Marcellus e se revòltan. Vesent que matará pas la rebellion, Batiatus fugís menant Varinia amb el.
Al Senat de Roma, lo plebeian Sempronius Gracchus, adversari declarat de Crassus, fach votar una mocion donant a Marcus Glabrus, cap de la garnison de Roma e aparat per Crassus, lo comandament d'una armada encargada de matar la revòlta dels esclaus que s'èran refugiats se suls penjals del Vesuvi. Mentretemps, Cesar, ligat amb Gracchus, pren lo comandament de la garnison de la vila. A la partença de l'armada de Glabrus, Antoninus, un esclau poèta de Crassus, s'escapa et part e rejonh los revoltats.
Aqueles venquon l'armada de Glabrus. La tòca d'Espartac es de far traversar l'Itàlia amb los seus òmes, fins al mar ont pagará los piratas cilicians per los far embarcar sus las seunas naus e los portar mai luènh possible de Roma. Al començament del viatge, lo rejonh Varinia, que capitèt sens tròp de mal a se liberar de Batiatus. Venguèron amants e Varinia que lèu s'emprenhèt.
Quand los esclaus arriban sus la còsta, lo cap cilician lor apren que pòt pas los embarcar car Crassus paguèt la flòta per que prenga la mar. Ofrís sonque d'embarcar Espartac, Varinia e qualques autres de sos oficièrs sus la seuna nau personala mas Espartac refusa e lo fa jetar fòra del camp. Va alara afrontar las armadas romanas. A Roma, Crassus promet d'espotir la rebellion a condition que siá nomenat dictator, e lo Senat accèpta malgrat las protestacions de Gracchus. Los esclaus veson lèu la menaça se precisar. L'armada de Crassus arriba de Roma e es ajudada per aquela de Pompèu, qu'arriba de Calàbria, e aquela de Lucullus, qu'acaba d'accostar a Brundisium.
Batiatus, roïnat per la revòlta dels seus gladiators, vòl se venjar de Crassus, qu'accusa d'èsser la causa de son malastre. Torna a Roma e se liga a Gracchus, ara disgraciat. Aquel li dona de l'argent per raubar Varinia e la menar en Gàllia ont será liura. Aprèp lor partença, Gracchus se suicida.
Mentratemps, Crassus que s'èra ligat amb Cesar es a las pòrtas de Roma e ordona a Espartac e a Antoninus de se batre en duèl fins a mòrt. Lo venceire será enseguida mes en crotz. Espartac ganha lo combat e es crusificat prèp dels barris de Roma. L'endeman matin, Batiatus e Varinia sortisson de la vila passant per la via Appia e veson Espartac, encara morrissent sus sa crotz. Varinia li mòstra son filh abans de s'alunhar dins lo carriòt avec son ancian mèstre.
Bàfia
Bàfia [ˈbæfjɔ] (Baffie en francés) es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Amaron
Descripcion botanica
Lo marronnièr d'Índia, arbre de la familha dels Hippocastanaceae, dona un fruch sèc que se dobrís d'esperel. Sa paret es un borsèl espinós. L'amaron es de fach lo nom donat a la grana contenguda dins aquel borsèl, e que sembla fòrça a la castanha. Lo borsèl del fruch conten d'en primièr 3 granas, mas soque una fructifica.
Utilizacions terapeuticas
L'amaron a de proprietats de tonic venós subretot per lutar contra las emorroïdas. L'efècte seriá degut al mens en partida a l'escina. L’extrach d'amaron es tanben prepausat per far desapareisser los plecs jols uèlhs: a causa de son efècte tonic, descongestiona los teissuts, permet la reduccion edematosa e demenís l’apparéncia blava de la pèl. D'autras indicacions son l'insuffiséncia venosa dels membres inferiors coma las cambas pesucas o los pichons ematòmas.
Nòtas e referéncias
<References/>
Robert Abela
(nascut a Sliema lo 7 de decembre de 1977) es un òme politic maltés. Es lo filh del rèire president maltés George Abela.
Lo 28 de març de 2022, en seguida de la victòria de son partit a las eleccions legislativas, ven primièr ministre de Malta.
Tilh (Nauta Garona)
Tilh  (Thil en francés) es una comuna gascona, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Tilh èra de l'eleccion de Lomanha, donc de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescaucia de L'Isla de Baish. Lo vocable de la glèisa es Sent Martin. Tanlèu 1790, Tilh èra deu canton de canton de Granada.
Marnac, au sud de Tilh, èra ua parròquia de la diocèsi de Tolosa e de la senescaucia de L'Isla de Baish.
Comunautat de comunas del Mont Losera
La  es una comunautat de comunas francesa, situada dins lo departament de Losera e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Conteville (Sèina Maritima)
Conteville  es una comuna francesa administrada per lo departament de la Sèina Maritima de la region de Normandia.
Los Ángeles (Chile)
Los Ángeles qu'ei una vila chilena. Sa populacion, en 2002, èra de 166,556 abitants. Sa superfícia totala es de.
Conteville (Sèina Maritima)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
2010 TK7
2010 TK7 es un asteroïde troian de la Tèrra descubèrt lo 1 d'octòbre de 2010. Situat au ponch de Lagrange L4 de l'orbita terrèstra, es lo premier troian de la Tèrra que foguèt observat per leis astronòms. A una magnitud aparenta situada entre 20,7 a 20,8 e son diamètre es estimat a 300 m.
Nòtas e referéncias
.
Chalés
Chalés (en occitan) o Chalais, Chalès (en francés) pòt designar:
Veire tanben
Chalés es la forma nòrd-occitana de Calés.
Campanha de Russia (1812)
La campanha de Russia foguèt una operacion militara menada còntra l'Empèri rus per l'emperaire Napoleon I en 1812. Son objectiu èra de constrénher a aplicar lo blocus continentau còntra lo Reiaume Unit. Per aquò, mobilizèt una armada fòrça importanta (mai de 600,000 òmes ) au sen de l'Empèri francés e de seis estats vassaus.
L'ofensiva principala acomencèt lo 22 de junh e se dirigiguèt vèrs Moscòu. En despiech de l'utilizacion de la tactica de la tèrra cremada e de doas temptativas importantas per arrestar l'invasion a Smolensk (16-17 d'aost de 1812) e a Borodino/La Moskowa (7 de setembre de 1812), lei Rus deguèron se retirar e laissar lei Francés ocupar l'anciana capitala dau país lo 14 de setembre. La vila foguèt pilhada e cremada. En revènge, dins lei regions baltas, capitèron de blocar leis ofensivas francesas en direccion de Sant Petersborg. Ansin, maugrat lei pèrdas infligidas per Napoleon e l'ocupacion de Moscòu, l'emperaire rus refusèt de negociar la patz. Lo 23 d'octòbre, lei Francés deguèron abandonar Moscòu en causa de dificultats d'avitalhament que foguèron rapidament agravadas per l'ivèrn e lo secutament dei convòis francés per de tropas d'irregulars rus. Una retirada fòrça malaisada fins a Polonha se debanèt donc fins au 14 de decembre. L'armada francesa i perdèt de centenaus de milièrs d'òmes e la màger part de son artilhariá e de sa cavalariá. En revènge, capitèt de resistir ai temptativas de l'armada russa de l'anientar definitivament.
La campanha s'acabèt donc per una revirada grèva dei fòrças francesas maugrat de pèrdas pron equilibradas (380,000 per lei Francés, 335,000 per lei Rus). D'efèct, lo prestigi francés èra d'ara endavant fòrça demenit entraïnant una revòuta de la màger part deis estats europèus còntra l'òrdre napoleonenc. De mai, lei Francés avián subretot perdut de fòrças regularas e experimentadas e un nombre tròp important de chivaus per tornar constituïr sa cavalariá. Òr, la tactica napoleonenca necessitava l'utilizacion d'una cavalariá importanta per perseguir e destrurre lei fòrças enemigas vencudas sus lo prat batalhier. Ansin, Napoleon poguèt pas donar un aspèct decisiu a sei victòrias de 1813-1814 e França foguèt finalament vencuda en 1814.
Irpin
Irpin (en ucraïnian: Ірпiнь) es una vila de l'óblast de Kyiv, en Ucraïna. Sa populacion s'enauçava a 62,456 abitants en 2021.
Geografia
Irpin es situada a la broa d'Irpin, un afluent de la riba dreita de Dnièpre, a al nòrd oèst de Kyiv. Irpin fa partit de l'aglomeracion de Kyiv.
Administracion
Irpin fa partit de la municipalitat d'Irpin (Ірпінська міськрада), Irpins'ka mis'krada), que compta tanben tres comunas urbanas : Vorzel, Hostomel e Kotsioubynske.
Istòria
Irpin foguèt fondada en 1899, pendant la bastison del camin de fèrre Kyiv – Kovel, e recebèt lo nom de la ribièra vesina. Pendent la Segonda Guèrra Mondiala, Irpin foguèt ocupada par l'Alemanha nazia del 24 d'agost de 1941 al 6 de novembre de 1943. Ten l'estatut de vila dempuèi 1956.
En març de 2022, durant l'invasion russa d'Ucraïna, faguèt l'objècte de combats entre las fòrças ucraïnianas e las fòrças russas, la vila essent un punt estrategic per prene Kyiv.
Lo 28 de març de 2022, après una brèva ocupacion per las fòrças russas, la vila es represa per las fòrças ucraïnianas ’.
Cavilha (anatomia)
thumb|250px|Los [[ligaments de la partida intèrna de la cavilha.]]
La cavilha es l'articulacion que liga la camba e lo pè.
Batalha d'Avinhon (1218)
La batalha d'Avinhon se debanèt en 1218 durant la Crosada deis Albigés. Opausèt la vila d'Avinhon, vassala dei còmtes de Tolosa, ai fòrças de la Principat d'Aurenja, aliada de la Crosada, dirigidas per Guilhèm I dei Bauç. Lo combat foguèt entraïnat per una temptativa de conquistar la vila per sospressa. Pasmens, aqueu plan mau capitèt e Guilhèm dei Bauç foguèt capturat e executat per la populacion avinhonenca. Sa mòrt èra una desfacha politica importanta per la Crosada car Guilhèm èra son sostèn principau dins lei regions orientalas dau domeni dei còmtes de Tolosa.
Estefania Torkevich-Loquiïanovich
(Стефанія Іванівна Туркевич-Лукіянович, Lviu, 25 d'abril de 1898 - Cambridge, Anglatèrra, 8 d'abrial de 1977) foguèt una musiciana ucraïniana. Compausaira, pianista e musicologista. Sas òbras èran enebidas jos l'ocupacion sovietica.
Òras simfonicas
1. La simfonia non. 1 – 1937
2. Simfonia n°2 (a) – 1952
2. Simfonia n° 2 (b) (version 2a)
3. Simfonia – 1956
4. Tres escòlas simfòniques - 1975
5. Poèma simfonic « La vita »
6. La simfonia espaciala – 1972
7. L'orquèstra Double String
8. L'orquèstra de la Double String Orchestra
Balèts
9. La femna amb las mans desfachas
10. Lo collar
11. Primavera - (Balet dels enfants) 1934-5
12. (a) La nòmfa del bosc – 1964-7 – Belfast
12. (b) La nòmfa del bosc – 1964-7 – Belfast
13. Lancòme – 1976
Opèra
14. Mavka – (non acabat) basat sus la cançon Forest de Lesya Ukrainka
Opèra d'enfant
15. Lo Tsar Okh o Còr de Oksana (1960)
16. Lo jove diable
17. Planta vegetala (1969)
Fòrça òbras
18. Litúrgia 1919
19. Salem a Sheptytsky
20. Per la batalha
21. Tribalhèr
22. Lullaby (Ah, pas cap de pusset) 1946
Lancòme – Instrumental Works
23. 1935 - Sonata per violon e piano
24. (a) 1960 - 1970 - Quartèt d'argila
24. (b) 1960 - 1970 - Quartèt d'argila
25. 1960 - 1970 - Trio per violon, violoncel e violoncel 26. 1960 - 1970 - Quintet de piano
27. 1972 - Trio de vent
Piano òras
28. 1932 - Variacions sus un tema ucraïnés
29. Fantasia: Suite per piano sus de temes ucraïneses 1940
30. Imprompte 1962
31. Lo grotesc 1964
32. Montièra Suite 1966 – 1968
33. Cicle de pièces per enfants 1936 – 1946
34. Carols d'Ucraïna e Shchedrivka
35. Bon jornalet
36. Nadal amb Harlequin 1971
Haucourt (Sèina Maritima)
Haucourt  es una comuna francesa administrada per lo departament de la Sèina Maritima de la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Malamosca
Malamosca, ò de còps Marmosca es un quartier de Marselha que s'atròva dins lo seten arrondiment.
Aqueu quartier es escondut au dintre dau quartier d'Endome, a la poncha oèst de Marselha e au sud dau Pòrt Vièlh e dau quartier dei Catalans
Leis ostaus que li son bastits son d'ancians cabanons ara viabilizats, e si pòu li veire tanben, coma au quartier dau Rocàs Blanc, d'ostaus que si fasián bastir lei capitanis de lòng cors, un còp sa carriera en mar acabada.
Greda
vinheta|Bauces del Cap Blanc-Nez (Pas de Calais, França). La greda es una ròca sedimentària calcària blanca marina de tipe biomicrita, de textura mudstone a packstone, de gran mai sovent prim, tibada, marcanta, porósa e permeabla, e pro pura contenent gaireben pas que de carbonat de calci CaCO🇮🇳 (90 % o mai) e un pauc d'argila. Formada dins las mars caudas e pauc prigondas, es constituida subretot per comol d'algas planctonicas (subretot de coccolithes), que s’apondon en quantitat variabla de fragments d'inocerams, d'equinodèrmes o de briozoaris, e tanben de foraminifèrs. Los comols màger de greda en Euròpa datan de Cretacèu, periòde geologic qu'an la meteissa etimologia.
La greda es un calcari sovent fòrça pur, pòt pasmens èsser marnosa (qunad lo taus d'argila atenh de tauses nauts), glauconiosa ( conten de la glauconia), dolomitica (se conten de recristallizacions de dolomita coma dins la greda de Vernon), o silex, etc. La greda conten mai sovent de nivèls de silex interstratificats. La tufa e de greda micacèu o sablenca de gran fin, de color blanca o crèma a vegada jaunenca, contenent de palhetas de mica blanca (muscovita).
Origina e formacion
vinheta|Coquilha de Coccolithus pelagicus, una espècia actuala de coccolitoforid de l'Atlantica, las placas qu'aquesta coquilha es constituida son las coccolithes. La greda se formèt dins de mars de prigondor mejana (300 m gairebe o mens, coma los plans continentals, los bacins sedimentaris), jol clima caud. Una intensa activitat del fitoplancton provoquèt la sedimentacion d'una fanga micritica (constituida de degalhs microscopics, entre 0,1 e 10 µm) d'esquelets calcics eissits de las mudas de microorganismes marins: son subretot de coccolithes, placas constituissent las coquilhas dels coccolitoforids, que constituisson la greda, mas tanben un pauc de foraminifèrs planctonics e dels espiculs d'espongas. S'i pòt tanben trobar unes macrofossils d'organismes marins coma pichonas coquilhas, mas tanben de clòscs d'orsins, de rostres de belemnita, d'amonitas e mai rarament de peissons e de reptils marins. La greda es un calcari a cimentacion moderada e qu'a pas subís de compression o deformacion fòrça importanta pendent de temps geologics après sa formacion. Las formacions de greda son conegudas sonque del Mesozoïc (a fartit de fa - 300 Ma) mas subretot al Cretacèu, epòca que son nom a la meteissa origina. La greda es coma totes los calcaris lo produch d'un ancian potz de carbòni geologic, e jòga tanben un ròtle important pel cicle del calci. Pedent lo Cretacèu superior (entre -100 e -65 milions d'annadas), d'importantas sisas de greda se pausèron sus l'actual Bacin parisenc qu'èra alara una mar interiora jol clima tropical.
Petrografia
La greda tipica correspond a un calcari mai sovent blanc, gaireben dens e compacte, porósa (10 a 40 % de porositat totala mas rarament mai d'1 % de porositat eficaç). Los fossils de granda talha entièrs o en degalhs (espiculs d' silicisponges, fragments de briozoars, prismes d'inocerams), forman una partida non negligible ont s'associan fòrça microfossils (ostracòds, foraminifèrs) e de nanofossils (Nannoconus, coccosfèrs e coccolits).
Mòstra pas normalament d'estratificacion evidenta, levat quand aquesta darrièra es marcada per de noduls de silex.
Pèira de bastit
La greda es una ròca blanca, tibada, assez leugièra, amb un gran fin e omogenèu. Es fòrça aisida de trabalhar, de ressar e esculptar. Autoriza tanben fòrça fantasiá e permet las estructuras mai elaborarada e aerianas de l'art gotic d'aquesta regions. Son usatge serà anèt fins a las limitas de las possibilitats tecnicas. Los perrièrs an mai sovent causits los bancs mai durs e de bona qualitat per la construccion. Mae es una pèira mai sovent fragila e pauc resistenta fàcia a l'erosion, geladissa.
Selze
Lo selze (var. seuse, frejal ; peirard) es una ròca sedimentària siliçosa fòrça dura formada per precipitacion quimica e constituida de calcedònia gaireben pura e d'impuretats coma d'aiga o d'oxids, aquestes darrièr influissent sus sa color.
Greda
Pèira de bastit
Foguèt utilizada a l'Edat Mejana per l'arquitectura romana. Mas subretot dins l'arquitectura gotica que la greda coneisserà sas oras de glòria arquitecturala. Los monuments mai notables son las catedralas de Beauvais e d'Amians. La "pèita de Vernon" foguèt expleitada fins Roan, París e Chartres ont foguèron utilizadas per las esculpturas mai finas del gotic flamejant. La "pèira d'Avesnes", de las peirièras sosterranhas a l'entorn d'Avesnes-le-Sec, exportada cap a las Flandras e los Païsses Basses dempuèi l'Edat Mejana, subretot per l'escultura arquitecturala decorativa, s'accordant plan amb la brica. La greda èra encara utilizada per l'arquitectura de la Renaissença e dels periòdes barròc e classic d'aquestas regions, coma los ostals de la vila e monuments d'Arràs, de Lilla, e Cambrai.
Selze
Jaces
esquèrra|vinheta|Detalh d'un sisa de selze dins la greda, mostrant lo còr e le cortex de la concrecion. Fòrça abondant, lo selze forma d'accidents siliçoses dins la greda o dins lo calcari jos forma de noduls, e de sòls argiloses (cf. argila de selze), mai sovent eissits d'alteracions de la greda. Es lo cas per exemple Nauta Normandia, en Champanha en Picardia o dins lo Pas de Calais amb los sediments quaternaris (cf. l'ancian diluvium) del plan d'Helfaut.
Greda
Pèira de bastit
Mas jutjada tròp fragila e alterable, la greda utilizada coma pèira de bastit passa d'usatge quand lo desvelopament del transpòrt ferroviari e fluvial permetrà d'importar massissament lo calcari lutecian dins aquesta regions
Selze
Jaces
Se destria dins los jaces mai sovent doas partidas: un còr (o nuclèu) mai escur, gris o negre, e un cortex constituit de calcedonita microporosa espandissent la lutz, que li fa una tinta mai clara.
Greda
Autras utilizacions
Coma fòrça pèire de calcaris, la greda foguèt intensivament explaitada per alimentar los forns de calç, e es encara utiliza per la fabricacion du ciment. La puretat de la greda o una mescla mai o mens importanta d'argila la fa pro bona per aquestas utilizacions.
Selze
Formacion
La formacion del selze es un fenomèn complèxe. Es mai sovent admes qu'aquesta ròca se forma a partir d'aiga de mar o de lac saturat en silici idratada, l'opal que, per epigenèsi, evolua quimicament en calcedonita microporosa, puèi en calcedonita compacta e en qüars.
Greda
Autras utilizacions
La greda e la marna son tanben un dels mai importants amendaments agricòls, es un apòrt alcalin pels camps per melhorar las tèrras tròp acidas. Mai, de bancs de greda son fosfatats e son dons tanben d'engrais.
La greda pura des peirièras de Meudon foguèt utilizada a la fabricacion du blanc de Meudon. La greda pura du cretacèu es utilizada coma material de pintura. Se presenta en bastonets o en parallelepipèds. Son mai sovent aplicadas dirèctament sul papièr. Las gredas grisas son sovent utilizadas per d'esquissas, alara que las greda coloradas permeon un trabalh pròche dels pastèls a l'òli.
Selze
Formacion
Sembla qu'unes objèctes o organismes aja podut contribuir a desencadenar la cristallizacion d'unes selzes. I a per exemple de fossils d'esponga o d'orsin al còr d'unes silex. De discontinuitats dins la fanga (degalhs organics, tunas tapissats de mucus, asclas o fendilhas, zonas de fèbla porositat) servisson sovent de gèrmes sus la paret ont la silici ven a cristallizar.
Dins aqueste ipotèsi, lo nodul se formant - pendent una reaccion autocatalitica lenta - epigeniza los calcaris a l'entoen, es a dire que las moleculas de carbonat de calci son remplaçadas una a una per de moleculas de silici, sens cambiar l'estructura originala de la ròca; tanben lo selze creis al prejudici del calcari. Lo fenomèn de formacion d'un nodul de selze s'acaba quand lo depaus de calcari l'aclapan e lo privan de l'apòrt en silici dissolgut dins l'aiga.
Greda
Autras utilizacions
La greda s'utliza tanben pel bilhard per empachar que limpede lo tèrme de la coa  sus la bilha tustada, permetent atal de lo donar d'efièch.
Selze
Formacion
Los noduls de selze son envolopats d'una ganga mai o mens espessa nomenada « cortex » e compausada d'impuretats (depaus organics, etc.) rebutats cap a l'exterior pendnet la creissença del silex.
Greda
Autras utilizacions
Dins lo nòrd França e en Belgica las peïstorics cavèron la greda per ne levar de gros noduls de silex negre per realizar d'aisinas talhadas caracteristicas del Paleolitic mas tanben de Neolitic
Selze
Petrografia
Lo selze se presente o en forma de ronhons, o en lièchs continús, o en venas copant l'estratificacion. Sa densitat es variabla de 2,57 a 2,67 segon sa riquesa en aiga (opal). Sa color es variabla: gris, blond, jaune camosat, rosat, brun-escur. Sa textura es prima e compacta, çò que lo destria del chert.
Greda
Autras utilizacions
Fin finala, la greda coma ròca porósa abriga lo jaç de la greda, un dels mai grands jaces freatics (aquifèr) d'Euròpa.
Materials semblant a de greda
La greda polverizada e solidificada èra uitizada jos forma de bastons per escriure suls tablèus d'escòla. Ara, las gredas utilizadas per l'ensenhament son facha gip qu'es una ròca salina, mai tendre e omogèn, apondat de pigments per las gredas de color.
Selze
Utilizacion
drecha|vinheta|Lo selze acompanha la brica per crear d'efièches decoratius a [[Saint-Valery-sur-Somme.]] A causa de sa textura criptocristallina (a l'origina de sa facultat de se fraccionner segon de leis constantas e contrarotlablas, formant de caires trencantas: la fractura concoïdala), de sa duretat e de sa preséncia ubiquista, lo silex foguèt utilizat tot lo long de la preïstòria e de la protoïstòria per la fabricacion d'aisinas e d'armas. De malhum comercials se realizan pendent la preïstòria per levar de partidas d'unes jaces locals avent des proprietats particularas. Lo jaç du Grand-Pressigny tanben donèt de longas lamas exportadas fins en Soïssa e en Belgica alara que la Bretanha dona de puntas de sagètas de selze finament obratjadas. drecha|vinheta|Ancian estable del País de Caux, alternant sisa de bricas e de selze. Lo silex tanben foguèt utilizat coma material de bastit dins los païses de sossòl gredoses desprovesits d'autras ròcas duras. E los aparelhatges combinant ronhons de silex e brica succediguèron als pòsts dins las construccions ruralas de Normandia (país de Caux), dins una partida de Picardia e d'ila de França, e tanben dins lo Sud Èst de l'Anglatèrra.
Greda
Materials semblant a de greda
La "greda" dels sartres es a basa de talc (mineral).
Selze
Lo selze e lo fuòc
La percussion d'un selze es tamben una de las tecnicas de produccion del fuòc: tustats contra una ròca rica en fèrre o contra un troç d’acièr, los selzes produson de belugas podent alara èsser fixadas per de materials coma l'esca. Son per aquesta rason nomenat pèira de fuòc o pèirahuec en gascon. Del sègle XVII al XX las pèiras de fuòc, fixadas sus una platina, foguèron utilizadas coma percutor pels fusilhs.
Aidac
Geografia
Qualques vilatges de la comuna son situats sus aqueles platèls, coma Vernuéjol (o Verneuge) o Fialés(?) (fr. Phialeix).
Topominia
Las atestacions ancianas son Avitacum au secle V, Edac au secle XIV.
Selze
Lo selze e lo fuòc
Lo selze pòt donc constituir sonque una pèira de tust coma quina que siá autra, mas la la ròca ferrosa (idealament un sulfur de fèrre, coma la marcassita o la pirita) que provòca lo fuòc, e non pas lo silex. Doas ròcas ferrosas provoquèran una beluga incandescenta, una ròca ferrosa e un silex tanben, mas pas dos silex.
Aidac
Topominia
S'agiguèt d'una formacion toponimica galloromana en -(i)acum sufixe gallés localizant a l'origina, pueis marcant la proprietat. Es precedit dau nom de persona latin Avitus, portat per un autoctòn, d'ont lo sens global de "domeni d'Avitus". 'Quest Avitus es probablament lo nòble arvèrne Eparchus Avitus, devengut brèvament emperaire de Roma e dont la filha Papianèla esposèt Sidòni Apollinar que va eiretar dau domeni que descriu d'alhors.
Vernuéjol (o Verneuge) ven del gallés vernoialum, derivat de "vern".
Nòtas
<references group="N"/>
Luhansk
Luhansk (en ucraïnian: Луганськ, en rus: Луга́нск) es una vila d'Ucraïna e la capitala administrativa de l'óblast de Luhansk. Li disian tanben Vorochilovgrad entre 1935 e 1958 puèi de 1970  1990. Sa populacion s'enauçava a 399,559 abitants en 2021.
A l'encòp russofòna e ucraïnofòna, la vila es revendicada coma capitala pels partidaris de la Republica populara de Luhansk, entitat territoriala autoproclamada après lo referendum del 11 de mai 2014 e pas reconeguda internacionalament levat per Russia.
Geografia
Luhansk es situada en Donbàs, près de la frontièra russa, dins la part orientala d'Ucraïna. Se trapa a  pel camin de fèrre e  per la rota al sud-èst de Kyiv.
Arsure-Arsurette
Nom desconegut en arpitan (Arsure-Arsurette en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Jura e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Arsure E Arsurette fusionan en 1816.
Arsure et Arsurette fusionnent en 1816.
Maon
Maon (Maó en catalan) es una vila situada dins l'èst de l'illa de Menòrca (Illas Balearas).
Istòria
Es encara un dels pòrts de situacion estrategica melhora en Mediterranèa occidentala, totas la seunas ocupacions avent per tòca estrategica aquel pòrt contrarotlant l'oèst de la Mediterranèa, longtemps covesejada pels piratas venguts de totas las còstas de Mediterranèa, mas mai sovent araboberbèrs e turcootomans qu'i trobèron un luòc d'escambi pel comèrci e de progiment o simplament de refugi.
L'illa qu'èra occupada pel reialme d'Aragon aprèp la Reconquista al sègle X foguèt integrada amb las autras illas Balearas dins un efemèr reialme ispanogenés, la vila fuguèt coneguda jol nom aragones de Mayon o Malhon segon las variantas dialectalas e ortograficas de diversas armadas occupantas, abans que foguèt gaireben abandonada (l'illa èra fòrça pauvra e encara pauc desvelopada) e lo otomans tornèron ocupar l'illa e mai tard los britanics. Pasmens la majoritat de las populacions vengudas poblar l’illa aprèp aquela conquèsta foguèt catalana e non aragonesa.
La vila se desvelopèt pas que sonque mercé a son pòrt, perque es la plana a l'entorn del pòrt que se concentrava las activitats desl camps, e doncas la majora partida de la populacion de l'illa, que la concentracion urbana comencèt vertadièrament sonque aprèp la conquèsta crestiana e l'instauracion de la ierarquia nobiliària e del feudalisme a partir del sègle XIII. Pasmens la capitala istorica de l'illa se situava encara dins la vila fortificada de Ciutadella de Menorca qu'èra mai aisit de l'aparar contra las atacas regularas de piratas arabomusulmans (venguts dempuèi Argeria fins a Turquia prene e pilhar aisidament lo pòrt e ravatjar la plana, malgrat la construccion de torres de gaita a l'entorn de l'illa). Aquelas atacas de contunh pels piratas (tanben pels turcs e arabis, los corsaris pagats per França contra las naus anglesas, e segon los periòdes e las alianças, pels reialmes espanhòls e italians se batent entre eles per dominar la mitat oèst de Mediterranèa) s'acabèron vertadièrament sonqu'amb la dominacion anglesa en Mediterranèa.
L’illa e fòrça possessions anglesas en Mediterranèa foguèron tornandas tardièrament al Reialme d'Espanha unificat (qu'aliguèt los ancians reialmes d'Aragon, de Castelha, de Leon, de Galicia, e los territoris espanhòls preses als ancians taífats arabomusulmans dins los actuals Espanha e Portugal, coma los Reialme de Sicila, Gènoa e Pisa e las alianças amb Àustria): Èra essencial per la poderosas flòta anglesa de dispausar d'un pòrt estrategic permetent tanben de progir en aiga e viscoalhas, e tanben aparar la rota cap a Egipte e las Indias britanica: Minòrca èra idealement plaçada, amb son pòrt natural d'accès aisit per copar la rota cap a Egipte e l'Asia orientala a las naus francesas, portuguesas o espanholas e per copar los reialmes italians e autriacs d'una rota cap a l'Atlantic e las Americas.
Al larg del pòrt se passèt una batalha navala entre Angleses e Franceses, en 1756 (gahada per la marina de Loís XV) dins l'encastre de la Guèrra de Set Ans. L’occupacion francesa e la victòria iniciala contra los Angleses durèt pauc, Menòrca tornèt als Angleses (que foguèt escambiada amb Belle-Île-en-Mer alara ocupada pels Angleses) que l'ocupèron longtemps per profeitar d'aquel pòrt estrategic e acabar gaireben amb la pirateria en Mediterranèa, e dempuèi alara contrarotlar las rotas comercialas que faguèron d'Anglatèrra un empèri a la seguida de las potencias ancianas espanhòlas e francesas.
Cultura
Lo 8 de setembre se debanan las Festes de Gràcia.
Castanha
thumb|right|De castanhas thumb|right|Aquelas castanhas son pas encara maduras.
La castanha (var. chastanha, chastinha) es lo fruch comestible del castanh. Sovent se nomena marrons lo fruch de l'arbre empeutat. Los marrons son de castanhas gròssas, redondas e sens separacion, que se devon pas confondre amb l'amaron qu'es toxic. La castanha foguèt longtemps la basa de l'alimentacion umana dins fòrça regions. S'utilizava tanben per l'alimentacion dels pòrcs.
Lo pelon es la pelofa eriçada de picants qu'apara los fruchs. Los diferents mots designant la castanha en Euròpa venon totes del latin Castanea.
Descripcion
Una castanha es formada d'un clòsc prim, solide, brun e brilhant contenent una grana. Lo clòsc es un pericarp de tres sisas classicas de la paret d'un fruch: epicarp, mesocarp e endocarp. La castanha se destaca del clòsc per son hil. A un costat salhent qu'emergís una pichona mata rèsta secada del pistil e de cinc o sèt « estigmatas » florals e qu'apara lo grèlh. Dins fòrça varietats, lo fruch es espotit sus un o dos costats.
La grana es envelopada dins un tegument, una pelòfra rogenca e astringenta (apelada "lo tan" en lemosin) qu'es a l'origina dels tanins que conten, que penètra dins los replecs de l'amètla, e que se deu levar abans de consomir la castanha. Las varietats de castanhas, que lo tegument de la grana separa pas l'amètla, son nomenadas marrons. Lo pes de la castanha pòt variar de 10 a 25 gramas segon la varietat.
Valor nutritiva
La farina de castanha conten mai de 75 % de glucids, çò que ne fa un aliment energetic.
Punts fòrts de la castanha: La castanha es paura en matèria grassa e fòrça paura en colesteròl e sòdi. Es une bona font de manganès.
Consomacion
thumb|right|Castanhas dins sa pelofa. thumb|Marrons cauds thumb|right|Preparacion Las castanhas pòdon se consomir grilhas jos la cendre o dins de padenas traucadas o, mai simplament, bolhidas o grilhadas al forn.
Se pòt tanben las consomir frescas.
Se pòdon confire amb de sucre e cristallizadas (los marrons glaçats, que se vendon subretot a la fin de l'an), mesas dins d'alcòl, cuèchas en confitura o en purèa.
Secadas, puèi molinadas, donan de farina dificilament panificabla que, mesclada, a 30 %, amb de farina de froment se pòt far de pan, de pescajons, de còcas.
Economia
La culhida mondiala de castanhas es de prèp 1 milion de tonas (FAO 2002).
La produccion francesa, localizada subretot en Ardecha (26%), en Dordonha e dins Var, es de gaireben de par an (en 2004, contra  en 1945 ). Aquela produccion cobrís pas l'ensems dels besonhs nacionals, subretot pels produchs transformats, França impòrta de a  alara qu'exporta prèp de.
En 2006, l'INAO reconeguèt l'AOC Castanha d'Ardecha. Una ectara de castanh pòt produire de 1 a de fruch par an (segon las varietats) se vendent en 2009 pel productor entre  e /kg (segon las varietats).
Banhòus (Puèi de Doma)
Banhòus [baˈɲœɥ] (Bagnols en francés) z-es 'na comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e de la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Pau Lafont
thumb|250px|Pau Lafont en 1929 Pau Lafont (en francés: Paul Laffont; Lo Mas d'Asilh, 25 d'abril de 1885 – Rimont, 13 de julh de 1944) èra un politician occitan del país de Fois que foguèt deputat de 1914 a 1930 e puèi senador d'Arièja de 1930 a 1944.
Biografia
Pau Lafont faguèt d'estudis de drech. Passèt lo doctorat e venguèt avocat al tribunal de Tolosa.
Venguèt membre del partit republican radical e se presentèt a las eleccions legislativas del 10 de mai de 1914. Foguèt elegit deputat de l'arrondiment de Sant Guironç per 8.644 vòtes sus 17.395 votaires, quand aviá pas que 29 ans.
Pau Lafont se prononcièt a favor de la delegacion de poders al marescal Pétain lo 10 de julh de 1940. Pasmens l'evolucion del Govèrn de Vichèi li agradèt pas ges e s'engatgèt dins la Resisténcia.
Moriguèt lo 13 de julh de 1944 a Rimont durant los combats que se faguèron per liberar lo país de Fois.
Fenician
Lo fenician es una lenga semitica atudada, e fòrça semblanta a l'ebrèu ancian.
thumb|Lo fenician en Mediterranèa, dins l'antiquitat. Apareguèt en Fenicia (ara la còsta libanesa e siriana), puèi que s'espandiguèt dins lo monde mediterranèu, coma a Cartage.
Seviguèt de substrat dins de lengas eissidas de l'arabi, qu'influencièt.
Moros
Etimologia
La paraula "moro" ven del latin Maurus sortit al sieu torn del grèc mauros (negre o brun), que designava los abitants de la Mauritània anciana; encara uèi en grèc modèrne Mavra-mávri es l'adjectiu masculin-femenin per negre. Sabèm pas clarament se foguèt l'usatge coma adjectiu qu'es a l'origina del gentilici o s'es lo contrari. L'occitan ne sèrva l'adjectiu "maurèl" per designar una color de pèl fosca.
Sètge de Melhan
L'objectiu dei fòrças crosadas èra, après la revirada dau segond sètge de Tolosa (1217-1218), d'obtenir lo raliment d'una partida de la noblesa occitana de Comenge e dei regions occidentalas dau Comtat de Tolosa. Pasmens, aquela armada se turtèt rapidament a l'ostilitat dei populacions e ai tropas dau Comtat de Comenge. Après una tièra d'escaramochas, lei Crosats acomencèron lo sètge de Melhan mai foguèron blocats entre la vila e l'armada de Bernat de Comenge, fiu de Bernat IV de Comenge. En causa d'aquela situacion desfavorabla, la màger part dei Crosats foguèron exterminats franc dei caps, coma Jori, que foguèron capturats per obtenir un recapte o un cambi de presoniers.
Mont Losera e Golet
Mont Losera e Golet (Mont Lozère et Goulet en francés) es una comuna novèla occitana dempuèi lo 1èr de genièr de 2017, situada dins lo departament de Losera e la region. Amassa las comunas ancianas de Banhòu, Bèlveser, Lo Blumar, Chassaradès, Mas d'Aussièira e Sent Julien del Tornèl.
Oscar Mina
Oscar Mina (Sant Marin, 24 de setembre de 1958) es un òme politic santmarinés (Partit Democrata Crestian). Es capitani regent del 1èr d'abril al 30 de setembre de 2022 amb Paolo Rondelli.
Foguèt tanben capitani regent del 1èr d'abril al 30 de setembre de 2009 amb Massimo Cenci.
Boujailles
Boujailles es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Geografia
Boujailles A situat sus una zòna de plateaux del #Jurar #que l'altitud n'es de 800/900 mètres. Lo sòl a constituit de terrens calcaires érodés e en formant de endroit dels dolines. Totun, lo territòri d'aquela municipalitat compren tanben una vasta estenduda de terrens cultivables, de flac déclivité, aital coma de pâturages. Lo vilatge a implantat a la cœur d'una cuvette, #lo que a environat de bòsques de conifères, #que lo bòsc de la Joux, una fòrça polida sapinière.
Boujailles est située sur une zone de plateaux du Jura dont l'altitude est de 800/900 mètres. Le sol est constitué de terrains calcaires érodés et formant par endroit des dolines. Néanmoins, le territoire de cette commune comprend aussi une vaste étendue de terrains cultivables, de faible déclivité, ainsi que de pâturages. Le village est implanté au cœur d'une cuvette, laquelle est entourée de forêts de conifères, dont la forêt de la Joux, une très belle sapinière.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La primièra mencion del vilatge se'n tròba en lo relat del viatge #qu'avián fach enviats de Charles-lo-Chauve a Roma en 862 per n'informar las reliques de Sant Urban e de Sant Tiburce. Sul camin del retorn, #passar pel monastèri de Agaune, per Lausanne, Orbe e Pontarlier per arribar de contunh a "Boujeailles, in villam cui Botgallia nomen èst" ; ailà, seguent la cronica de las Bollandistes, un abitant en sofrint de épilepsie a #èsser guéri après aver-i tocat lo cercueil en barrant los reliques.
Boujailles Levava de la distincion de Chalamont e las siás originas remontan al. Dempuèi aquela epòca, aquel pòble a beneficiat de la siá posicion sus la via en connectant los monastèris de Sant-Bénigne a Dijon a Sant Maurici de Agaune en Valiá.
A partir de la, un ais medieval en connectant Salins a la Soïssa permetiá de encaminar cap a la Itàlia los produchs en provenent de fièras de Champagne (condimentes, seda, coton, articles de luxe) aital coma la sal de Salins.
La justícia de la distincion de Chalamont èra retuda a Boujailles, d'en un autre luòc aiçò èra ailà #que se trobava çò signe patibulaire, aiçò èra ailà tanben #que se trobavan de lòtjas #que la gabelle n'aumentava las intradas del senhor. En 1261, un acte de la ostal de Chalon-Arlay tractava de la reconeissença de l'aguda del fief per Adeline, filha de Hugon de Chalamont e de Vuillat de Chalamont. Qualques ans mai tard, aiçò èra al torn de Henry de Joux e de Guillauma, la siá esposa, de retre aumenatge a la comtesse Laure per divèrsas localités #qu'aquela de Boujailles.
N'A Boujailles, lo passatge de Chalamont servissiá de peatge entre Salins e Pontarlier. Aquela situacion #favorir lo desvolopament del pòble, sustot per la creacion de hospices-relèu.
Sul quite luòc del peatge, lo castèl de Chalamont #èsser erigit a, per la ostal de Chalon, vaillante défenderesse de la Comtat. Jean de Chalon-Arlay, resistent a las temptativas de soumission dels barons comtois de la part del pòrti de Bourgogne Philippe-lo-Hardi, i i aguèt barrat en 1392.
A l'excepcion del passatge de Chalamont, degun autre traça pas subsisteix, en la municipalitat, d'aquela epòca medievala.
Paolo Rondelli
(Sant Marin, 17 de junh de 1963) es un diplomata e òme politic santmarinés (RETE). Foguèt ambaissador als Estats Units.