cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Relativitat especiala
Lei problemas de la fisica dau sègle XIX
Ansin, au començament dau sègle XX, èra possible de redurre la fisica a l'estudi de dos ensembles de fenomèns : lei fenomèns mecanicas e lei fenomèns electromagnetics. Pasmens, aquela situacion pausava un problema per lei fisicians dau periòde. D'efiech, lo premier ensemble èra fondat sus leis eqüacions de Newton que supausan d'accions instantanèas quinei que sigan lei distàncias consideradas. Au contrari, en electromagnetica, l'informacion se desplaça a la velocitat de la lutz, es a dire 300,000 m/s. Redurre lei contradiccions aparentas entre aquelei teorias èra donc un objectiu major.
La formulacion de la relativitat especiala
thumb|right|[[Fotografia d'Albert Einstein en 1921.]]
La teoria de la relativament d'Albert Einstein foguèt formulada dins l'encastre d'un movement pus larg assaiant de resòuvre lei problemas de la fisica dau sègle XIX. Hendrik Lorentz (1853-1928) e Henri Poincaré (1854-1912) ne'n foguèron lei doas autrei figuras majoras e sei trabalhs permetèron de completar leis idèas d'Einstein.
Dins sei recèrcas, Einstein s'interessèt inicialament ai sistèmas animats d'un movement rectilinèu e unifòrme avans d'estendre ai fenomèns electromagnetics lo principi de la relativitat galileana dei fenomèns mecanics. Puei, gràcias a una analisi dei fòrças de gravitacion, poguèt alargar son domeni de trabalh a totei lei sistèmas animats d'un movement.
La teoria de la relativitat especiala foguèt publicada en 1905 e foguèt completada en 1915 per la relativitat generala. En despiech de divèrsei contestacions, obtenguèt un succès important e foguèt adoptada per la màger part de la comunautat scientifica. La meteissa annada, Einstein prepausèt a partir de sei teorias una solucion a l'anomalia de l'orbita de Mercuri. Calculèt tanben la desviacion de la lutz deis estèla per lo Soleu e una verificacion experimentala aguèt luòc en 1919. Aquò permetèt de validar l'ensemble de la relativitat qu'es totjorn una teoria en vigor a l'ora d'ara.
Formulacion dei postulats
Tre lei fondaments de la relativitat, Einstein abandonèt lo concèpte d'etèr (e donc de referenciau absolut) e estendiguèt lo principi de la relativitat galileana a totei lei fenomèns. Ansin, lo premier postulat de la relativitat especiala foguèt formulat de la maniera seguenta : « lei lèis de totei lei fenomèns fisics dèvon aver la meteissa forma dins totei lei sistèmas en translacion unifòrma entre elei ». Aquò significa qu'una experiéncia de fisica permet pas d'afiermar que lo sistèma de referéncia utilizada per descriure lo movement es au repaus ò en movement de translacion unifòrma.
Lo second postulat de la relativitat especiala es la traduccion de l'abandon de l'etèr. Es egalament dich principi de la constància de la velocitat de la lutz. Son enonciat es : « la lutz se propaga dins lo vuege dins totei lei direccions amb la velocitat c qu'a totjorn la meteissa valor quin movement de l'observator e de la fònt que siegue ». Aqueu principi es en contradiccion amb la lèi de composicion dei velocitats de la mecanica classica, principi que permet, per exemple, d'afiermar que la velocitat V d'un passatgier caminant a la velocitat u dins un tren circulant a la velocitat v es egala a V = v ± u. Pasmens, existís divèrseis experiéncias que permèton de lo validar.
La relativitat de la simultaneïtat
thumb|Illustracion de la simultaneïtat en relativitat especiala
La nocion de simultaneïtat presenta quauquei particularitats dins l'encastre de la relativitat especiala. Per exemple, supausem un tren fòrça lòng se desplaçant lòng d'un camin de fèrre amb una velocitat constanta. Tot eveniment qu'a luòc lòng de la via ferrada a donc tanben luòc dins un ponch determinat dau tren. Normalament, lei viatjaires utilizaràn lo tren coma referenciau e un observator exterior adoptarà lo ralh.
Se dos ulhauç tòcan d'un biais simultanèu dos ponchs A e B dau camin de fèrre, aquò significa que lei rais eissits dei ponchs A e B se rescòntran dins un ponch M situat au mitan de la distància AB sus lo ralh. S'aqueleis eveniments correspondon tanben a dos eveniments dins lo tren, lo ponch es ben situat au mitan dau segment AB au moment de la formacion dau tròn. Pasmens, en causa dau movement dau tren, lo ponch de rescòntre M' dei rais se desplaça a la velocitat dau tren. Ansin, lei viatjaires diràn que l'ulhauç en avans dau tren a agut luòc avans l'ulhauç aparegut a l'arrier. Dos eveniments simultanèus a respècte dau camin de fèrre son donc pas simultanèus a respècte dau tren, e invèrsament.
Ansin, cada sistèma de referéncia a son temps pròpri e una indicacion de temps a un sens unicament se se precisa lo referenciau d'aquela mesura.
La relativitat de la distància espaciala
Se gardam l'exemple dau tren presentat dins lo paragraf precedent, podèm i considerar dos ponchs determinats A e B e se questionar sus la distància que lei separan. Per aquò, es necessari d'utilizar un sistèma de coordenadas e lo pus simple, es d'utilizar aqueu dau tren. Un observator plaçat dins lei vagons pòu i mesurar aquela distància en linha drecha gràcias a una règla de mesura.
Pasmens, es tanben possible de mesurar la distància entre lei dos ponchs dins lo referenciau dau camin de fèrre. Dins aqueu cas, pòu utilizar lo metòde seguent : pòu determinar lei ponchs A’ e B’ dau ralh situats au nivèu dei ponchs A e B dau tren a un instant t. Puei, mesura la distància entre A’ e B’ dins son referenciau. A priori, i a ges de rason per que lei distàncias AB e A’B’ sigan egalas.
La transformacion de Lorentz
L'utilizacion dei transformacions de Lorentz es l'otís que permet de resòuvre la contradiccion aparenta entre lo principi de la composicion dei velocitats e lo segond postulat de la relativitat especiala. D'efiech, permet de mostrar que la composicion dei velocitats classica utilizava doas ipotèsis non justificadas :
Totjorn amb l'exemple dau tren se desplaçant amb una velocitat v constanta lòng d'un camin de fèrre, es possible de designar per S lo sistèma de referéncia liat au ralh e per S’ aqueu dau tren. Un eveniment quin que siga es determinat dins l'espaci a respècte de S per lei coordenadas (x ; y ; z) e dins lo temps per la valor t. Dins lo referenciau S’, lo meteis eveniment es reperat per lei coordenadas (x’ ; y’ ; z’ ; t’). Segon lei principis de relativitat expausats dins lei dos paragrafs precedents, lei (x ; y ; z ; t) e (x’ ; y’ ; z’ ; t’) son normalament diferentas.
Per assaiar d'establir un liame entre lei dos referenciaus S e S’, es necessari de respectar lei lèis de propagacion d'un rai luminós. Dins lo nòstre cas, aqueu problema es resolut per leis eqüacions seguentas :
y'=y
z'=z
Es aqueu sistèma d'eqüacions qu'es dicha « transformacion de Lorentz ». Permet de verificar la validitat dau segond postulat, es a dire que de rais luminós arribant dins una direccion quina que siga an la meteissa velocitat dins lei referenciaus S e S’.
Per aquò, supausam qu'un rai de lutz es emés dau ponch O, fònt dau referenciau S, a l'instant t = 0. Sa propagacion a luòc conformament a la relacion :
Dins lo referenciau S’, la propagacion a luòc segon una relacion similara :
Puei, amb α, una constanta, aquò permet d'escriure l'egalitat seguenta :
La transformacion de Lorentz permet aisament de respòndre a aquela eqüacion dins lo cas α = 0. Dins aquò, aqueu resultat pòu èsser generalizat se leis aisses de S e S’ son pas parallèls.
Principi
Considerem un relòtge au repaus d'un biais permanent a l'origina x’ = 0 de S’ e siá t'1 = 0 e t'2 = 1 s dos batements consecutius d'aqueu relòtge. La transformacion de Lorentz permet de determinar leis instants t1 e t2 que correspondon a aqueleis eveniments dins lo referenciau S : t_{1} = 0 Dins aqueleis expressions, v representa la velocitat dau relòtge a respècte de S. Dins aqueu referenciau, lo batement dau mecanisme es superior a una segonda. Ansin, lo relòtge i fonciona pus lentament, situacion de còps qualificada de « movement retardant ».
Se la durada dau batejament dau relòtge es Δt' dins lo referenciau ont es au repaus e Δt dins aqueu ont es en movement a la velocitat v, la forma precedenta pòu se generalizar :
Experiéncia teorica de dilatacion dau temps
Per comprendre lei consequéncias de la dilatacion dau temps, es possible d'estudiar una experiéncia teorica implicant un aparelh constituït per una boita portant una fònt de rais luminós S, un mirau M e un relòtge. L'objectiu es de mesurar la durada mesa per la lutz per anar de la fònt S au relòtge (plaçat au nivèu de S) après aver subit una reflexion sus lo mirau. La distància entre la fònt e lo mirau es marcada L. Un aparelh fotografic es plaçat a proximitat dau relòtge per enregistrar un imatge permanent dau quadrant.
center|200px|Aparelh experimentau format d'una fònt de rais luminós, d'un mirau e d'un relòtge.
Se totei lei partidas de l'experiéncia son immobilas, lo rai de lutz percor dos còps la distància L per arribar au mirau e per agantar lo relòtge. Lei fotografias permèton de mesurar una durada de 2L/c entre la partença e lo retorn dau rai. D'un biais pus precís, coma aquel interval de temps es estat mesurat amb lo meteis relòtge, es dich « interval de temps pròpri ».
500px|center|Experiéncia teorica de dilatacion dau temps en relativitat especiala.
Considerem aquela experiéncia dau ponch de vista d'un observator se desplaçant vèrs la senèstra amb la velocitat v. Dins lo referenciau S estacat a aquel individú, lo dispositiu experimentau se desplaça vèrs la drecha a la velocitat v. Supausem que lo rai quita la fònt quand l'aparelh es en posicion (a). La lutz arriba fins au mirau e s'entorna a la fònt. Pasmens, durant aqueu trajècte, l'aparelh s'es desplaçat en posicion (b) e (c). Ansin, lo trajècte seguit per la lutz es lo camin S1M2S3. Se sa durada es egala a Δt, la distància S1S3 es alora egala a v.Δt. Avèm donc :
Dins lo referenciau S, la lutz se propaga amb la velocitat c, çò qu'entraïna S1M2S3 = c.Δt. L'eqüacion precedenta vèn alora :
Avèm ansin mesurat l'interval de temps entre l'emission e la recepcion dau rai luminós dins lo sistèma de referéncia onte l'aparelh experimentau es en movement a la velocitat v, valent a dire dins un referenciau onte lei dos eveniments an luòc a d'endrechs diferents. Un tal interval de temps es dich « interval de temps impròpri ». Se notam Δt aquel interval e Δt’ l'interval de temps pròpri, tornam aver la relacion de dilatacion dau temps presentada au paragraf precedent :
Segon aqueu resultat, la conclusion es que lo relòtge mobil retarda. Aquò es pas faus mai entraïna un problema logic car sembla en contradiccion amb lo premier postulat. S'un relòtge A se desplaça a respècte d'un relòtge B alora A retarda a respècte de B. Pasmens, vist dempuei lo sistèma de referéncia ont A es au repaus, es B qu'es en movement. Dins aqueu cas, es B que dèu retardar a respècte de A.
Per resòuvre aquela contradiccion, es necessari de perpensar a la causa mesurada per lei relòtges : mesuran pas una quantitat dicha « temps » mai un interval de temps entre dos eveniments. Dins lo cas de l'experiéncia teorica, èran la partença e l'arribada d'un rai luminós e i aviá unicament un referenciau ont aqueleis eveniments avián luòc au meteis ponch : lo referenciau de l'aparelh. Òr, es dins aqueu referenciau que lo camin percórrer per la lutz es lo cort.
Experiéncias realas de dilatacion dau temps
Considerada coma una consequéncia fòrça susprenent de la relativitat especiala, la dilatacion dau temps foguèt l'objècte d'experiéncias realas per assaiar de'n observar la veracitat. La premiera foguèt conducha per Herbert Eugene Ives e G. R. Stilwell en 1938. Son principi foguèt de mesurar lei cambiaments de frequéncia dei radiacions emesas per d'atòms en movement rapid. Pasmens, leis efiechs observats èran febles car la velocitat deis atòms utilizats agantava solament 0,5% de la velocitat de la lutz. Lo concèpte de l'experiéncia foguèt donc melhorat per Bruno Rossi e David B. Hall en 1941 e per David H. Frisch e James H. Smith en 1963. Per aquò, utilizèron lei muons dau raionament cosmic.
D'efiech, aquelei particulas elementàrias an una massa egala a 200 còps la massa de l'electron e se desintegran en formant un electron, un neutrino e un antineutrino amb una semivida t1 = 1,53.10-6 s. La conoissença d'aquela durada permet d'utilizar lei muons coma relòtge. A quauquei quilomètres d'altitud, lei muons dau raionament cosmic son relativament aisats de detectar car passan amb una trajectòria verticala amb una velocitat pròcha d'aquela de la lutz. Dins l'experiéncia, s'assaia de mesurar lo temps necessari per que lei muons percorran una distància d'aperaquí 2,000 m gràcias a de relòtges liats au sòu e au relòtge constituït per lei muons elei meteissei.
Leis experimentators assaièron de comparar lei temps de trajècte dei muons dins lei dos referenciaus estudiats. Dins lo cas dei duradas mesuradas per lei relòtges liats a la Tèrra, trobèron premier que la velocitat dei muons mesurats èra en realitat de 99,2% de la velocitat de la lutz en causa d'un efiech de frenatge engendrat per l'atmosfèra. Puei, mesusèron entre lei ponchs situats a 1,910 e 3 m d'altitud una durada egala a : s
Realizèron tanben lo meteis calcul en utilizant lo relòtge estacat ai muons e la formula permetent de calcular lo nombre de particulas N dins un flux comportant un nombre iniciau N0 de particulas en foncion dau temps t :
L'interval de temps pròpri es egau a la durada tp = 0,715.10sup>-6 s e es donc fòrça diferent de l'interval de temps impròpri ti = 6,4.10sup>-6 s calculat dins lo referenciau terrèstre. Pasmens, lo rapòrt tp/ti a una valor quasi identica a la prediccion teorica (0,11 en practica còntra 0,13). Aquò permetèt ansin de demostrar la validitat experimentala de la teoria.
La contraccion dei longors
Lo relòtge liat a la particula mesurariá una durada diferenta e egala a.
Ansin, dins lo referenciau de la particula, la longor L entre lei dos ponchs A e B es egala.
Aqueu resultat exprimís lo fenomèn de contraccion dei longors que mena necessiarament a aqueu de dilatacion dau temps : la longor d'una règla se desplaçant a una velocitat v demenís d'un factor.
La paradòxa dei bessons
La paradòxa dei bessons es una experiéncia de pensada fòrça famosa d'aplicacion dei principis de la relativitat especiala. Foguèt presentada per lo premier còp en 1911 per Paul Langevin (1872-1946).
Descripcion
Se considera dos bessons, inicialament au repaus sus la Tèrra. Lo premier realiza un viatge fins a una planeta vesina a una velocitat fòrça auta avans de s'entornar sus Tèrra. A l'anar, lo besson demorat sus Tèrra vetz totei lei relòtges de la fusada de son fraire retardar. Òr, entre aquelei relòtges, se tròba lo relòtge biologic dau passatgier. La meteissa situacion se repetís durant lo viatge de retorn e, au finau, lo besson de la fusada vèn pus jove que lo besson demorat sus Tèrra.
La paradòxa apareis se consideram lo ponch de vista dau besson embarcat dins la fusada. Per eu, son lei relòtges terrèstres que retardan e, a son retorn sus Tèrra, dèu pensar que son fraire es vengut pus jove. Dins aquò, aquela solucion sembla faussa car lo viatge es pas simetric per lei dos bessons. En particular, a respècte de son fraire demorat sus Tèrra, lo besson de la fusada subís una acceleracion a la fin de l'anar per s'entornar a son ponch d'origina. Ansin, es present a tres eveniments (partença, mieg torn, retorn) còntra dos (partença, retorn) e, per la màger part dei fisicians actuaus, la solucion corrècta de la paradòxa es donc la premiera.
Solucion de la paradòxa
Per explicar la solucion de la paradòxa dei bessons, s'utiliza generalament una simplificacion dau trajècte. Lo besson que quita la Tèrra viatge a la velocitat v dins una premiera fusada s'alunchant de la planeta. Puei, a la fin d'aquela premiera etapa, sauta sus una segonda fusada que s'entorna vèrs la Tèrra amb la meteissa velocitat v. Desenant, avèm tres observators dau movement que son lo besson demorat sus Tèrra e lei pilòts dei doas fusadas.
Dau ponch de vista dau besson restat sus Tèrra, lo viatge a una durada T. L'anar dura T/2 e lo venir T/2. Pasmens, en parallèl, pòu observar lo retard dei relòtges dei vaissèus. Per lo pilòt de la premiera fusada, la durada de l'anar es aquela de l'interval de temps pròpri, es a dire. Idèm per lo pilòt de la segonda fusada per la durada dau retorn. Se lo besson que viatge calcula la durada totala dau trajècte a partir dei declaracions dei pilòts, arribarà a una durada totala de. Coma lo besson demorat sus Tèrra aurà vist lei relòtges dei fusadas retardar, serà d'acòrdi amb aquela valor maugrat son impression d'una durada de T.
Érondelle
Érondé (Sonme) en picard (Érondelle en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Relativitat especiala
Experiéncias sus la paradòxa
Lo resultat presentat au paragraf precedent es acceptat per la màger part dei fisicians. Pasmens, una minoritat o refusa, principalament per de rasons filosoficas. La figura principala d'aqueu corrent foguèt probablament Herbert Dingle (1890-1978) que considerèt l'ensemble de la relativitat especiala coma faussa en causa d'aqueu resultat. Ansin, divèrseis experiéncias foguèron concebudas per assaiar de verificar la conclusion usuala dau besson viatjaire pus jove.
La pus vièlha es fondada sus la compatibilitat d'un certan nombre d'experiéncias independentas e es sovent presentada coma una experiéncia de pensada. Considerem un faissèu de particulas elementàrias d'energia febla que seriá devesit en dos faissèus (representant lei dos bessons). Supausem qu'un dei faissèus siegue arrestat per una placa de matèria absorbenta onte se desintegran en formant d'autrei particulas (representacion dau besson que vielhís). L'autre faissèu viatja fins a una buta onte lei particulas son rebatudas (representacion de l'anar) e dirigits vèrs una segonda placa de matèria absorbenta situada a costat de la premiera (representacion dau retorn e dei retrobadas entre lei dos bessons). Experimentalament, lo faissèu representant lo besson que viatja es mesurat coma pus important que lo premier, çò que pareis confiermar la conclusion de la paradòxa.
Una segonda verificacion es obtenguda en comparant lei resultats de mesuras finas utilizant l'efiech Mössbauer. Dins aqueu cas, se considera dos bessons que realizan l'anar e lo venir a de velocitats diferentas. Lo besson pus rapid es representat per un grop d'atòms excitats de temperatura auta. Lo besson lent es simulat per un grop similar de temperatura bassa. Dins aqueu cas, lo besson rapid vielhís tanben pus lentament que lo besson lent dins la mesura que la frequéncia emesa per leis atòms cauds es pus febla qu'aquela deis atòmes fregs.
Érondelle
Geografia
Implantada a l'Oèst del departament, al encreuament de l'ais Nòrd-Sud en connectant Abbeville a Airaines per la Rota départementale "RD 901" e d'un ais virtual Es-Oèst en connectant Pont-Remy e Huchenneville.
Relativitat especiala
Generalitats
Considerem un ponch M se desplaçant dins un referenciau S amb una velocitat v1 parallèla a Ox. Dins lo referenciau S’, sa velocitat es v’1 parallèla a Ox’. La transformacion de Lorentz mòstra alora que la composicion dei velocitats s'escriu :
Se lei velocitats v e v1 son feblas a respècte de c, se torna trobar la composicion dei velocitats de la mecanica classica : v'1 = v + v1.
Érondelle
Geografia
Implantée à l'Ouest du département, au croisement de l'axe Nord-Sud reliant Abbeville à Airaines par la Route départementale "RD 901" et d'un axe virtuel Est-Ouest reliant Pont-Remy et Huchenneville.
Relativitat especiala
Experiéncia de Fizeau
La lèi de composicion dei velocitats foguèt un dei premiereis aspèctes possibles de verificar d'un biais experimentau per validar la teoria. D'efiech, tre 1850, lo fisician francés Hippolyte Fizeau (1819-1896) aviá realizat una experiéncia permetent de la verificar. Son projècte èra d'estudiar la propagacion de la lutz dins de mitans materiaus immobils e mobils.
Érondelle
Istòria
Erondelle èra un masatge caseriu de la municipalitat de Bailleul (seccion), #que n'i aguèt desligat l'an 1875
Relativitat especiala
Experiéncia de Fizeau
Se l'aiga es immobila dins lei tubes, leis intensitats dei dos faissèus s'addicionan e l'observator vetz unicament lo faissèu iniciau. En revènge, se l'aiga dei tubes se desplaça dins de sens opausats e « entraïnan » lei rais luminós, lei rais passant dins lo tube aguent una velocitat orientada dins lo meteis que la propagacion de la radiacion, arribaràn premier a l'observator. Se lei velocitats son chausidas per crear una diferéncia de camin optic entre lei dos faissèus egala a una mieja longor d'onda, s'obtèn alora un fenomèn d'interferéncias luminosas. Òr, aqueu fenomèn es ben previst per la lèi de la composicion dei velocitats relativista.
Érondelle
Istòria
Erondelle était un hameau de la commune de Bailleul (section), qui en fut détaché en 1875
Relativitat especiala
Velocitat limita
La relacion de la composicion dei velocitats relativista mòstra l'existéncia d'una velocitat limita, impossibla de passar, qu'es la velocitat de la lutz c. Aqueu resultat foguèt observat dins mai d'una experiéncia dins d'accelerators de particulas.
Generalitats
Una autra consequéncia dei postulats de la relativitat especiala es l'equivaléncia massa-energia qu'es sovent resumida per la formula famosa E = m.c². Pasmens, la formula complèta de l'energia cinetica donada per la relativitat especiala es :
Aquela eqüacion permetèt d'unificar dos principis importants de la mecanica classica qu'èran la conservacion de l'energia e la conservacion de la massa. De mai, a partir deis eqüacions de Maxwell, es possible de determinar l'aumentacion d'energia d'un objècte de massa m se desplaçant a la velocitat v' e absorbissent una quantitat d'energia E0 sota forma de radiacions electromagneticas :
Érondelle
Nòtas
<references group=N/>
Relativitat especiala
Generalitats
Segon la definicion de l'energia cinetica, l'energia de l'objècte es alora :
Particula de massa nulla
Una consequéncia deis eqüacions presentadas dins lo paragraf precedentas es de considerar l'existéncia de particulas de massa nulla per poder aplicar la relativitat a la lutz. Dichas fotons, aquelei particulas son lei constituents deis ondas electromagneticas.
Experiéncias sus l'energia relativista
Aquela reaccion es acompanhada per una liberacion de calor de 94 kcal/mol que correspond a la diferéncia de massa entre lei reactius e lo produch. Pasmens, aquela diferéncia es fòrça febla, de l'òrdre de 4.10^-9 g/mol, çò que complica sa deteccion experimentala. En revènge, dins lo cas de reaccion nucleara, lo defaut de massa es pus important e mesurable. Aquò es la basa dei reaccions de fission nucleara utilizada dins lei centralas nuclearas. Per exemple, es lo cas de la desintegracion seguenta de l'urani-239 que desgatja una energia de 221 MeV/mol : 239U → 149Ce + 99Ru
Fòrça de Lorentz e invariància de la carga
Considerem un faissèu de particulas cargadas, per exemple d'electrons emés per un tube catodic. S'aprocham d'aqueu faissèu un fieu percorrut per un corrent electric, observam una desviacion dau faissèu. Aquela interaccion es descricha amb l'introduccion de la nocion de camp magnetic en disent que tot corrent electric engendra la formacion d'un camp magnetic. Tota particula cargada plaçada dins un camp magnetic proporcionala a l'intensitat dau camp magnetic au ponch ont es situada la particula.
Una question importanta de la fisica de la fin dau sègle XIX e dau començament dau sègle XX èra de comprendre l'origina dau segond tèrme d'aquela lèi. Per i respòndre, la premiera etapa de la reflexion dei fisicians foguèt d'estudiar l'efiech dau movement d'una particula sus sa carga. Plusors experiéncias demostrèron l'abséncia de liames entre lei doas proprietats, çò que foguèt resumit per la conclusion : « La carga totala d'un sistèma es pas afectada per lo movement dei portaires de carga ». Divèrsei verificacions experimentalas d'aqueu resultat existisson coma, per exemple, la neutralitat electrica dei moleculas e deis atòms en movement. De mesuras pus precisas foguèron tanben menadas sus d'atòms d'idrogèn e d'èli amb de resultats identics.
Camps electric e magnetic
La teoria de la relativitat establís que lei camps electric e magnetics son d'aspèctes diferents d'un meteis fenomèn. Se consideram un condensator plan immobil format d'armaduras parallèlas portant lei cargas +Q e –Q, lo camp electric entre leis armaduras de largor a e de longor b es parallèl a l'aisse Oy e egau a :
Amb ε0 la permitivitat dielectrica dau mitan considerat.
Dins un referenciau S’ se desplaçant vèrs lei x positius amb una velocitat v, lei cargas se desplaçan vèrs la senèstra amb la meteissa velocitat v. Lei cargas mobilas produson alora un camp magnetic entre leis armaduras. Pasmens, lo condensator es identic dins lei dos cas. Ansin, lo fach que lo camp siegue purament electric ò associat a un camp magnetic despend dau referenciau d'estudi. En particular, dins S’, es possible de mostrar que le camp magnetic B’ es dirigit vèrs lei x negatius e qu'es egau a :
Ansin, dins lo referenciau onte lo condensator es en movement, i a aparicion d'un camp magnetic e aumentacion dau camp electric car lo fenomèn de contraccion dei longors entraïna una demenicion de la distància entre lei doas armaduras e de la superficia deis armaduras elei meteissei. Es possible d'exprimir la valor dau camp electric E’ dins aqueu referenciau :
Lo camp electric dins la direccion perpendiculària au movement es donc aumentat d'un factor.
Se lo condensator es basculat d'un angle de 90° per plaçar leis armaduras d'un biais parallèl au plan Oyz, lo camp seriá parallèl a Ox. Dins aqueu cas, la contraccion dei longors regarda unicament la distància entre leis armaduras. Òr, lo camp electric es independent d'aquela longor. Ansin, seriá identic dins lo referenciau iniciau (au repaus) e dins lo referenciau S’.
Es possible de generalizar aqueu resultat dins lei cas onte son presents un camp electric E e un camp magnetic B :
Aquelei relacions mòstran coma lo camp electric se transforma en camp magnetic, e invèrsament, segon lo referenciau considerat. Ansin, lei camps electric e magnetic correspòndon en realitat a una meteissa quantitat qu'es dicha tensor de camp electromagnetic.
Camp electric creat per una carga ponctuala mobila
Una consequéncia deis eqüacions precedentas regarda lo camp electric engendrat per una carga ponctuala mobila. D'efiech, se se considera una particula immobila de carga q en un ponch (x ; y ; z), congreda un camp electric radiau centrat sus la particula :
Dins un referenciau S’ se desplaçant vèrs la drecha amb una velocitat v, l'expression dau camp electric a t’ = 0 es egala a :
S'aqueu camp es encara radiau, a plus la meteissa valor dins totei lei direccions. En particular, apareis pus fòrt d'un factor dins leis aisses perpendiculars au movement. Ansin, se consideram la forma generala dau camp, lei linhas de camp son pus cortas dins l'aisse dau movement e pus lòngas dins lei direccions que li son perpendicularas.
Voires
Voires es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Dune (Roman)
Dune es un roman de sciéncia-ficcion escrich per Frank Herbert e publicat ais Estats Units d'America en 1965. Es lo premier roman dau ciucle de Dune.
Resumit
L’istòria comença en l’an 10191 après de la creacion de la Guilda espaciala. L'Emperaire Shaddam IV exercís son poder feudau sus tot l'Univèrs conoissut. L'umanitat conquistèt una part granda d'aquel univèrs, gràcia a la mestresa d'una matèria misteriosa batejada l'Espécia, ò lo Mesclum, poderós estimulaire cerebrau permetent a quauqueis umans de multiplicar sei capacitats psiquicas, esperlongant sa durada de vida e permetent lo viatge interstellar. Lo fach que siegue impossibla de fabregar d'un biais artificiau e que s'atròve unicament sus la Planèta Arrakis li dona a l'Espécia a a n'aquela planèta una importància dei grandas.
Dune, la planèta
S'atròva l'Espécia unicament sus la Planèta Arrakis, planèta qu'es un desert gigant e que lei gents que li restan, lei Fremens, sònan Dune. Estent sa particularitat e sa ressorga principala, aquesta planèta es un enjuec d'importància per totei lei grandei familhas de l'Univèrs.
Istoric
La galaxia es estada aperavans lo teatre dau Jihad Butlerian, quora lei umans se desliurèron dau jog dei Maquinas Pensantas e dei robots conscients. Despuei aquela susmauta, tota forma d'intelligéncia artificiala es desenent enebida. Dòmes son ansinta estats especializats dins de tascas aparavans manejadas per lei maquinas. Lei Mentats, mena de conselhiers dei grandei familhas, an una capacitat d'analisi quasi informatica. La Guilda espaciala, ela, remplacèt leis ordinators dins la gestion dei viatges intersellars, emplegant l'Espécia per desmultiplicar sei capacitats mentalas e carcular de trajectòrias segura per la navigacion espaciala.
Paul, lo fiu de Leto e de Dòna Jessica, es format per lei melhors guerriers de l’Empèri (Thufir Hawat, Duncan Idaho, Gurney Halleck) a l’art dau combat au cotèu qu'es, despuei l'invencion dau bloquier Tio Holtzam, l'arma reputada la mai eficaça. En de mai, de per sa maire, mestreja leis ensenhaments dau Bene Gesserit sur lo controròtle dau còs e dau sistem nervós. Possedís tanben de poders de presciéncia e d'analisi Mentat.
L’Emperaire Shaddam IV dona la gestion de la planèta Arrakis, fins ara feu de l'Ostau Harkonnen, a son enemic ereditari, l'Ostau Atreid. En realitat, aquesta manòbra de l'Emperaire es una trapèla per Leto Atreid estent sa popularitat pròchi lo Landsraad, parlament agropant lei grandei familhas de l'univèrs. Leto es assessinat per son metge Wellington Yueh puei liurat ai Harkonnens, assistits per lei tropas d'elèit de l'Empèri, lei Sardaukars. Dòna Jessica e Paul capitan de s'escapar dins lo desèrt, ajudats per lei Fremens menats per Stilgar e lo planetologist imperiau Liet Kynes.
Sota l'influéncia de Liet Kynes, lei Fremens veson alara dins Paul lo Messia qu'anomenan lo Mahdi, aqueu que porgirà la benerança e l'aiga a son pòple. A n'aqueu moment, Paul pren l'escais de Muad’dib e se mete en concubinatge amb una Fremen : Chani, filha de Liet e de Sayyadina dau Sietch Tabr. Dòna Jessica deven ela la nòva Maire Reverenda dau Sietch, après d'aguer trasmudada l'Aiga de Vida, aiga que l'es negat un vèrme gigant que ven de nàisser. Donarà la vida, pauc après, a Alia Atreid, filha dau Duc e sòrre de Paul.
Pauc a cha pauc, au contact de l'Espécia, Paul veirà sa consciéncia s'esclargir fins a aquesir lo don de presciéncia e devenent lo Kwisatz Haderach cercat per lo Bene Gesserit despuei de generacions.
Lei fremens, bailejats per Paul Muad'dib e mestrejant l'art de montar lei vèrmes gigants, menaràn una guerrilla còntra l'Ostau Harkonnen, fins a la batèsta finala que veirà son triomfle sus lei Harkonnens e lei tropas de l'Empèri. Vençut, l'Emperaire es constrench d'acceptar lo maridatge d'aligança entre Paul e sa filha Irulan. La dominacion de l'Ostau Atreid sus l'univèrs acomença.
Influénça en litteratura occitana
L'escriveire occitan Rotland Pecot fa de nombrós còps referéncia au ciucle de Dune dins son òbra poetica, notadament dins lo recuelh Laissarem degun.
Baulme-la-Roche
Baulme-la-Roche es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Pompilh
thumb|250 px|right|Muscles de la camba, que lo pompilh thumb|250 px|Un pompilh vist de perfil.
En anatomia umana, lo pompilh o botelh (var. boteu) designa la partida carnuda e musclada situada entre la garra e lo tendon d'Aquiles, que dona lo relèu a la fàcia posteriora de la camba.
Lo pompilh es sovent subjècte a la rampa, subretot per l'esportiu.
L'estetica del pompilh preocupat pels mascles. Una pèça embourrada, lo pompilh fals, èra ja plaçada sus la partida posteriora de la camba per remplaçar un pompilh insufisent. La protèsi soscutanèa remplaça ara lo pompilh fals.
Dustin Hoffman
thumb|250px|Dustin Hoffman durant la primièra de Quartet a París Dustin Lee Hoffman (Los Angeles, 8 d'agost de 1937) es un actor, comedian e realizador american dels mai famoses. Venguèt celèbre internacionalament gràcias a son interpretacion dins lo film Lo Laureat e sa capitada se faguèt mai intensa amb divèrses films coma per exemple Macadam Cowboy (1969), Little Big Man (1970), Los gosses de palha, Papillon, Marathon Man, Kramer contra Kramer, Tootsie, Rain Man, Hook demest mantun autre. Sas interpretacions foguèron guerdonadas amb un Òscar de melhor actor per Kramer contra Kramer e Rain Man, cinc Golden Globes, quatre Baftas, tres Drama Desk Awards, un Genie Award e finalament un Emmy Award. Dempuèi 2012 se consagra a la realizacion qu'entamenèt amb lo film Quartet.
Bibiana
Bibiana (var. Bubiana ) es una comuna de las Valadas occitanas, en Itàlia.
Dustin Hoffman
Biografia
Sa carrièra comencèt a debon en 1964 quand participèt a une pèça de teatre escricha per Samuel Beckett, En esperar Godot. Durant son interpretacion d'un nazi transvestit e gibós dins Eh ? a Broadway, Mike Nichols lo remarquèt e li prepausèt lo ròtle principal del film Lo Laureat en 1967, çò que li portèt una nominacion a l'Oscar del melhor actor. Hoffman i interpretava lo personatge de Benjamin Braddock, que torna dins sa familha sortida de la nauta borgesiá de Califòrnia aprèp l'obtencion de son diplòma universitari e se vei implicat dins una aventura amb Dòna Robinson, la hemna de l'associat de son paire. En mai de 1969 se maridèt amb Anne Byrne.
En 1982, son interpretacion dins Tootsie que s'i desguisava en femna per trobar un trabalh d'actor e sortir del caumatge li portèt una consagracion internacionala e un enòrme succès comercial, çò que li valguèt una cinquena nominacion per l'Oscar deu melhor actor.
Foguèt operat del cancèr en agost de 2013.
IJsselmeer
thumb|right|260px|L'IJsselmeer. right|thumb|260px|Autorota en l'Afsluitdijk (levada de barrament). L'IJsselmeer («Lac IJssel» en neerlandés) es un estanh artificial dels Païses Basses, environat per las províncias d'Olanda Septentrionala, Frisa e Flevoland, resultat del barrament l'an 1932 de l'ancian Zuiderzee (Mar del Sud, per oposicion a la Mar del Nòrd dempuèi una perspectiva de las islas Frisas) per l'Afsluitdijk, (levada de barrament) que jonh lo nòrd d'Olanda Septentrionala amb Frisa.
Idrologia
L'aiga es evacuada cap a la Mar de Wadden per dos complèxes de resclausas, un près de Den Oever e l'autre a Kornwerderzand. Ambedós permeton en mai lo passatge de vaissèls. L'evacuacion de l'aiga s'a de far amb marèa bassa a mar dubèrta, de sòrta que lo nivèl al dintre del lac siá pus naut e que calga pas pompar l'aiga. Pasmens amb lo futur cambiament climatic se prevei que lo nivèl mejan de la mar de Wadden s'augmente 25 cm, causa que menariá a un doblamment de la quantitat d'aiga a evacuar e complicariá lo procèssus, portant benlèu a reconsiderar las actualas resclausas.
StarCraft
StarCraft es un videojòc d'estrategia de temps reau desvolopat per Blizzard Entertainment. La premiera version foguèt publicada en març 1998 après lei sortidas de Warcraft: Orcs and Humans e de Warcraft II : Tides of Darkness. Amb mai de 11 milions de còpias vendudas, es un dei succès pus importants de l'istòria dau videojòc informatic. Aquò permetèt la sortida d'una extension, StarCraft: Brood War, novembre de 1998 e d'una seguida, StarCraft 2: Wings of Liberty, en 2010.
L'intriga dau jòc se debana au sègle XXVI e cònta lei guèrras qu'opausan tres espècias diferentas per la dominacion dau Sector Koprulu, una region de la Via Lactèa. Lei Terrans son lei descendents de fòrçats originaris de la Tèrra. Lei Zergs son una raça insectoïda modificada per de manipulacions geneticas per assimilar d'autrei formas de vida. Enfin, lei Protoss son una raça a l'origina d'una civilizacion avançada, anciana e conservatritz. Cada faccion dispausa d'unitats que presentan de diferéncias importantas, çò que necessita d'adoptar de tacticas especificas. Aquela particularitat èra una innovacion importanta en 1998 e es un dei factors qu'explica lo succès dau jòc.
StarCraft compren tanben un mòde multijogaire qu'es lo supòrt de competicions professionalas, especialament en Corèa dau Sud.
Sistèma de jòc
StarCraft es un videojòc d'estrategia fondat sus lo concèpte « recoltar-bastir-conquistar » popularizat per lei serias Command and Conquer e Warcraft. De missions de tipe comandò son tanben prepausadas. Lo jogaire i dispausa d'un nombre limitat d'unitats e dèu percórrer la carta per realizar d'objectius segon un scenari determinat. Pasmens, l'innovacion majora de StarCraft foguèt de prepausar tres faccions fòrça diferentas.
Economia
StarCraft demanda au jogaire de recoltar dos tipes diferents de ressorsas per construrre de basas e crear de tropas :
Lo nombre d'unitats disponiblas es limitat per la construccion de depaus d'avitalhament. Cada unitat consuma una partida de la capacitat d'avitalhament dau jogaire. Pasmens, aquela capacitat pòu pas excedir la valor 200 e leis armaments pus poderós necessitan mai d'avitalhaments que leis unitats pus feblas.
Unitats
Leis unitats de StarCraft son dotadas d'un ensemble de caracteristicas : Leis unitats regularas son produchas per lei bastiments de la basa. Per fabricar leis unitats pus complèxas, es necessari de construrre de bastiments addicionaus. Certaneis unitats particularas an l'estatut « d'eròis ». Son marcadas per una color diferenta e son provesidas per de mecanismes scenaristics. Leis « eròis » an de caracteristicas superioras ais unitats normalas equivalentas e correspondon a d'unitats d'elèit ò a de personatges importants de l'istòria coma Kerrigan, Raynor ò Zeratul.
Mai d'una unitat dispausa de caracteristicas suplementàrias :
Protoss
Lei Protoss son una raça guerriera dotada de poders psionics importants. Sus sa planeta d'origina, Aiur, avián un mòde de vida tribau. Sei capacitats psionicas de tria atraiguèron l'atencion dei Xel'Naga, una raça fòrça avançada que protegissiá mai d'una planeta. S'interesavan tanben fòrça a l'estudi dau vivent en vista de crear una vida « perfècta ». Lei Xel'Naga ajudèron lei Protoss dins son desvolopaments. Après quauquei millenaris, lei Protoss venguèron una raça avançada. Pasmens, lei relacions se degradèron amb sei benfactors e lei diferentei tribüs, desirosas de desvolopar son identitat pròpria, s'alunchèron. Lei tensions entraïnèron una revòuta dei Protoss que tuèron per suspresa de miliers de Xel'Naga.
Après la partença dei Xel'Naga, l'unitat de la nacion protoss resistiguèt pas lòngtemps ai desacòrdis tribaus. Durant de sègles, una guèrra civila opausèt lei diferentei faccions. La situacion se reglèt amb la redescubèrta d'un artefacte xel'naga que permetèt de restablir un ancian liame telepatic entre totei lei Protoss. Aquò permetèt de recampar lei Protoss au sen d'una comunautat telepatica unica e de restablir la patz. Una societat de castas foguèt creada per dirigir la nacion protoss. A sa tèsta, se trobèt un « Conclave » format per lei judicators, un grop reduch de Protoss experimentats. La màger part de la populacion jonhèt lei khalais, encargats dau foncionament de la societat. Enfin, lo rèsta formèt lei templiers, una casta militara destinada a protegir Aiur e seis abitants. Lei Protoss que refusèron aquel òrdre novèu deguèron s'enfugir. Considerats coma eretics, fondèron una societat novèla sus la planeta Shakuras e foguèron dichs templiers negres.
Pauc a pauc, lei Protoss adoptèron una filosofia similara a aquelei dei Xel'Naga e comencèron d'explorar l'Univèrs per observar la vida. Pasmens, manipular l'existéncia dei raças descubèrtas foguèt enebit. Es dins aquel encastre que lei Protoss rescontrèron la raça umana dins lo Sector Koprulu. Foguèron lèu intrigats per l'expansionisme uman e per son mòde de vida pauc respectuós de la natura. Pasmens, demorèron fidèus a sa politica de non intervencion fins a l'intrada de patrolhas zergs dins la region. L'analisi dei teissuts organics d'aquela raça novèla mostrèt la preséncia de materiau genetic xel'naga. Aquò foguèt una gròssa suspresa per lei Protoss qu'assaièron de comprendre l'interès dei Zergs per leis umans.
Lei Protoss dispausan d'unitats poderosas dotadas de capacitats ofensivas importantas, d'un bloquier energetic recargable e d'una armadura importanta. En revènge, lo còst d'aqueleis unitats es important e la creacion d'una gròssa armada protoss es donc sovent impossibla. En plaça, es necessari d'organizar una armada pichona, sovent en inferioritat numerica clara. Un autre limit dei Protoss es la necessitat de construrre de cristaus per alimentar sei bastiments. En consequéncia, tota extension d'una basa protoss dèu premier concebre un ret de cristaus.
Zergs
Lei Zergs son originaris de Zerus, una planeta cauda pauc favorabla a l'aparicion de la vida. Èran una pichona raça insectoïda dotada de facultats d'adaptacion de remarca. Aqueu trach intriguèt lei Xel'Naga qu'avián perseguit seis recèrcas après la revòuta dei Protoss. Aquò li permetèt de comprendre l'origina de la resisténcia dei Zergs ai condicions ostilas de Zerus : èran capables d'infiltrar lo sistèma nerviós d'un autre animau per ne'n prendre lo contraròtle. Un sistèma de seleccion genetica dirigissiá totjorn lei Zergs vèrs leis espècias amb un potenciau d'evolucion important.
Pivelats per aquelei caracteristicas, lei Xel'Naga decidèron d'estudiar e de manipular la genetica dei Zergs. Aquò menèt rapidament a la formacion de l'Overmind, una entitat capable d'exprimir la consciéncia collectiva dei Zergs. Aquò entraïnèt la formacion d'una nèbla de Zergs centralizats a l'entorn de l'Overmind que transmetiá seis òrdres per lo mejan de Zergs especializats. La genetica zerg s'adaptèt a aquela transformacion amb l'establiment d'una mena de « barriera mentala » destinada a assegurar lo respècte estricte de la ierarquía. Una autra consequéncia de la formacion de l'eissame foguèt l'aparicion de Zergs especializats dins de pretzfachs especifics.
Per còp d'azard, una raça capabla de viatges galactics s'espotiguèt sus Zerus. Foguèt lèu assimilada per lei Zergs que poguèron s'interessar ai regions perifericas de sa planeta. I descurbiguèron lei Xel'Naga que pensavan a tòrt qu'una ataca èra impossibla en causa de son ròtle decisiu dins l'evolucion zerg. L'ataca durèt solament quauquei jorns e lei Xel'Naga foguèron a son torn assimilats per lei Zergs. Aquò permetèt a l'Overmind d'aquistar totei lei conoissenças de sei creators. Descurbiguèron tanben leis archius que recensavan totei leis observacions xel'naga sus lei raças de l'Univèrs.
Aquò ofriguèt la possibilitat ai Zergs d'identificar leis espècias d'assimilar per perseguir son desvolopament. Pasmens, li permetèt egalament de descubrir l'existéncia e la poissança dei Protoss. L'objectiu major de l'Overmind foguèt desenant de leis absorbir. Dins aquò, avans de realizar aqueu projècte, èra necessari de redurre la diferéncia de poders entre lei Protoss e lei Zergs. En particular, l'Overmind crenhava lei poders psionics protoss. Per aquela rason, s'interessèt ais umans dau Sector Koprulu car lei rapòrts xel'naga indicavan un important potenciau psionic en aquela espècia.
Lei Zergs forman un eissame qu'es compausat de nèblas. L'Overmind es l'expression de la consciéncia collectiva de l'espècia. Seis òrdres son retransmes per una cadena de Zergs especializats. Dins aqueu sistèma, lei pus importants son lei cerebrats qu'asseguran lo comandament efectiu d'un grop de Zergs. A respècte deis autrei faccions, una autra particularitat dei Zergs es son aspècte organic. Totei seis unitats e sei bastiments son d'organismes vivents que son dotats de capacitats de regeneracion que li permèton de garir automaticament après un combat. En revènge, lei construccions zergs dèvon èsser installadas sus una substància especiala, lo creep.
Au combat, leis unitats zergs son generalament mens poderosas que seis adversaris umans e protoss. En revènge, son pus nombrosas car son còst de fabricacion es pus feble. De mai, son tanben generalament pus rapidas. Pòdon donc saturar lei defensas enemigas per li rompre. Enfin, per sostenir aquela estrategia, lei Zergs an quauqueis unitats especializadas dins l'agarriment.
Terrans
Lei Terrans son d'umans originaris d'una populacion de fòrçats expulsats de la Tèrra après de trèbols entraïnats per la subrepopulacion durant lo sègle XXI. Lo contacte foguèt perdut entre lei vaissèus de transpòrt de presoniers e leis autoritats terrèstras. Lei subrevivents arribèron dins lo Sector Koprulu e prenguèron lo nom de Terrans. Sus la planeta Tarsonis, fondèron la Confederacio, un Estat inspirat deis Estats Confederats d'America, que venguèt lèu la poissança umana dominanta de la region. Pasmens, leis umans arribats sus lei planetas Moria e Umoja gardèron son independéncia e fondèron lo Combinat Kel-Morian e lo Protectorat Umojan.