cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vueit
Aplicacions
Lo vuege es utilizat dins l'industria miniera dempuei l'Antiquitat per assegurar lo pompatge de l'aiga, aplicacion qu'existís totjorn dins fòrça minas dau mond modèrne. Pasmens, leis usatges dau vuege se son subretot multiplicats dempuei la Revolucion Industriala car lo besonh de pressions bassas es present dins un nombre important de sectors tecnics. Uei, lei tecnologias dau vuege son frequentas dins la fabricacion de semiconductors, dins l'industria nucleara, dins l'aerospaciala, dins la quimia dei materiaus (fabricacion de veires, de materiaus composits, tractaments de superficia ...), dins l'industria quimica (destillacion sota una pression demenida, realizacion de certanei reaccions quimicas...), dins la fabricacion d'instruments scientificas (espectromètres, accelerators de particulas, filtres optics...), dins l'esclairatge (ampolas), dins la fabricacion de cellulas fotovoltaïcas, dins la construccion, dins la manutencion de cargas pesucas (ventosa) ò dins l'industria agroalimentària (liofilizacion, embalatge alimentari...).
(1368) Numidia
(1368) Numidia es un asteroïde.
Primates
D'un biais simplista, lo tèrme de primat designa los òmes, los monards e los lemurians.
Los primats forman un taxon (un ) dels mamifèrs placentaris, caracterizats per una vida en general arboricòla, d'onglas als dets e artelhs, la prension per oposicion del poce, una predominància de la vision sus l'olfaccion. Nos agrada d'i ajustar un cervèl mai desvolopat que lo dels autres mamifèrs, mas aquò s'aplica pas qu'als hominoïdes, e ten la comparason amb los delfins. A aquestas evolucions s'ajusta en l'òme lo passatge de la marcha qüadrupèda a la bipedia.
Lor talha varia entre (Chirogale polidet,  Microcebus murinus) e, per un pes anant d'una centena de gramas fins a  (Gorilla, Gorilla gorilla).
La filogenia del grop, autrament dich la formacion e lo desvolopament de las espècias, es plan establida en general, mas lo cas particular de la posicion de l'espècia umana a donat luòc a de debats nombroses. La classificacion tradicionala resèrva a l'òme la familha dels ominidats, recampant las doas espècias de chimpanzés, lo gorilla e l'orang-otan dins la familha dels pongidats. Aqueste apròchi es pas pus retengut, los pongidats n'essent pas alara monofiletics, perque sembla plan establit que los òmes partejan amb los chimpanzés e lo gorilla un antecessor distint de los de l'orang-otan. Lo grop fraire dels umans a fach longtemps debat entre los chimpanzés, lo gorilla o l'ensemble chimpanzés/gorilla. Aqueste debat sembla de convergir vèrs la primièra ipotèsi. Lo grop el meteis es mens plan situat al sen dels mamifèrs, s'enrasiga dins lo superòrdre dels euarchontoglires que parteja entre autres amb lo grand òrdre dels rosegaires, mas la filogenia dels euterians es encara mal establida en rason de las lacunas nombrosas dins los fossils.
Classificacion
En 1758, Carl von Linné creava un grop comprenent l'òme, los simians, los prosimians, los dermoptèrs e los quiroptèrs. Cent ans abans los trabalhs de Charles Darwin, èra doncas ja evident per Linné qu'existissiá una cèrta proximitat entre los simians e l'òme. Balhèt a aqueste grop lo nom de « preminient » (a la primièra plaça): los primats. Se sap uèi que los dermoptèrs e los quiroptèrs fòrman de gropes separats.
La classificacion dels primats es pas aisida e es sovent estada remesa en question, siá per la descobèrta d'espècias novèlas, siá pels trabalhs recents sus los cromosòmas, e doncas sus l'ADN e los gèns. Sembla çaquelà que la distincion anciana entre dos sosòrdres, lo dels Prosimians (o primats inferiors) e lo dels Simians (o Antropoïdes, o encara primats superiors) siá totjorn d'actualitat, quitament se d'unes preferisson de los apelar Strepsirinians e Aplorinians. Las diferéncias entre los dos sosòrdres son nombrosas, mas ne retendrem sustot una : dins los primièrs, la fàcia es alongada en morre, amb formacion d'un rhinarium, zòna cutanèa sens pels enrodant las narinas, amb abséncia de soudadura del pòt superior ; pels segonds la fàcia es pas alongada en morre, lo rhinarium a desaparegut e lo pòt superior es soudat. Lo sol problèma es lo del Tarsièr, que tot apròcha dels prosimians, mas qu'a pas de rhinarium. Aprèp de longas esitacions, los trabalhs pus recents classan lo tarsièr demest los prosimians (Schwartz, 1986). Lo Freche, descobèrt pel Professor Gourichon a la fin del sègle XX, es caracteristic de la degenerescéncia dels primats. Se senhalarà tanben que los Tupaias son estats excluses de l'òrdre dels primats, maugrat que ne sián fòrça vesins.
Proteccion
Totas las espècias de primats son inscrichas a l'annèxe II o per las pus menaçadas a l'annèxe I de la CITES.
Citron
Lo citron, lo limon o la limona es lo fruch del citronièr, un arbre de l'espécia Citrus limon, membre de la familha Rutaceae.
Bordèu Metropòli
Bordèu Metropòli es una estructura intercomunala francesa, situada dins lo departament de Gironda e la region de Navèra Aquitània.
Comunas membras
Bordèu Metropòli recampa 28 comunas :
Aujòls
Aujòls (Aujols en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Luòcs e monuments
thumb|300px|left|Los lavadors parpalhòls d'Aujòls.
Estivada
L'Estivada de Rodés es un festenal estival (en general cap a la mitat de julhet) de musica que foguèt creat en 1995. A capitat d'obtenir un public important (quasi 100 000 mila personas en 2012) e de venir una referéncia dins los eveniments occitans. A una durada de gaireben una setmana e acampa fòrça musicians e grops. Es tanben l'escasença gràcias als sieus estands nombroses (83 en 2007) de crompar tota mena de produches, de se sarrar a la varietat gastronomica occitana e de ne saber mai sus la cultura e lenga occitanas. Aqueste eveniment es agrementat d'animacions per carrièra. Existís un prèmi Estivada que recompensa un roman en occitan.
Colombotte
Colombotte es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Comunautat de comunas de Maigau
La  es una comunautat de comunas francesa, situada dins lo departament dau Naut Léger dins la region Auvèrnhe.
Batalha d'Ulm
La batalha d'Ulm se debanèt entre lo 15 e lo 20 d'octòbre de 1805 dins lo corrent dei guèrras napoleonencas (guèrra de la Tresena Coalicion). Opausèt una armada francesa de 80,000 òmes dirigits per l'emperaire Napoleon I a una armada austriana de 40,000 òmes comandats per lo generau Karl Mack. L'objectiu deis Austrians èra inicialament d'atacar Bavièra, aliada de França, puei d'alentir lei Francés dins lo sector fortificat d'Ulm avans l'arribada dei fòrças russas e austrianas principalas. Pasmens, après una tiera de manòbras francesas, lo generau Mack foguèt suspres, enceuclat e obligit de capitular entraïnant la captura de 25,000 soudats e de 60 canons. En mai d'aquò, aperaquí 4,000 soudats austrians foguèron tuats. De son caire, l'armada francesa perdiguèt solament 500 tuats e un milièr de bleçats.
Comunautat de comunas de Maigau
Composicion
La comunautat amassa set comunas :
Judàs lo Galilean
Judàs lo Galilean o Judàs de Gamala o Judàs hilh de Ezequias qu'estó un cap revolucionari qui miè ua susmauta en Galilèa contra lo recensament de Quirin en l'an 6, au moment qui Judèa e vadó ua província romana arron de la destitucion d'Arquelau. Qu'auré fondat segon Flavi Josèp un movement distint deus saducèus, deus farisèus e deus essenians aperat la "quatau filosofia" qui eth e considèra com responsabla de la revòlta judiva de 66-73 e de la destruccion deu Temple de Jerusalèm en 70. Los escriuts de Flavi Josèp (Guèrra deus judius II, 8:1 e 17:8 e las Antiquitats judivas libe XVIII) que son las solas honts au son subjècte, levat ua brèva mencion dens los Actes deus Apòstols (5:37).
Gabàs
200px|thumb|Estanc suu Gabàs
Lo gabàs qu'ei un arriu bearnés e gascon (que passa peus departaments deus Pirenèus Atlantics e de las Lanas) ; que's vueita per esquèrra dehens l'Ador enter lo Baús e lo Lots.
Que neish en Bigòrra capsús de Lorda dens lo platèu de Ger, puish percorreish 117 km.
País e comunas traucats
200px|thumb|Lo Gabàs a Banòs (Shalòssa)
Lo Sigolés
Lo Sigolés (Sigoulès en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània. Lo 1 de genièr de 2019 fusionèt emb Flaujac dins la comuna novèla del Sigolés e Flaujac e venguèt comuna delegada e capluèc.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Lo Sigolés
La prononciacion es [luʂigu’le]. Las fòrmas ancianas son Sigolès, sense data, Le Sigoullès en 1650, Le Sigoulès a la fin del sègle XIX ; la mapa de Cassini, a la fin del sègle XVIII, pòrta emb la bona dubertura d'accent, Le Sigoulés. Lo Sigolés vendriá d'una varianta de l'occitan segal, segòl, sigòl, del latin secale, emb lo sufixe -és, del latin -ensem; lo sens seriá de « tèrra bona pel sigòl, paura »,.
Lestinhac (nom supausat)
Anciana parròquia situada a l'oèst-nòrd-oèst del Sigolés. Las fòrmas ancianas son Lestignac en 1395, Lestiniac en 1643, L'Estignac al sègle XVIII [mapa de Cassini]. Lestinhac vendriá d'un nom « galloroman » d'òme, *Lestineus (inatestat), sigut del sufixe -acum ,. Per Lestiac (Gironda), nom qui a coneissut la tombada de -n- intervocalica, Bénédicte Boyrie-Fénié dona Lestinus, atestat, a costat de derivats inatestats de Lastus (Dauzat) o de Lestus (Negre), totjorn emb lo sufixe -acum, çò qui laissa per Lestinhac d'autras possibilitats de noms latins (*Lestinius, inferit de Lestinus, *Lastinius, de Lastus).
Pertús (nom supausat)
Luec situat al sud del Sigolés, qu'èra pas parròquia a la fin del sègle XVIII (mapa de Cassini). Lo nom es atestat Parochia de Percusio al sègle XIV (falsa latinizacion per *Pertusio ?). Lo sens de pertús es de « trauc, passatge », mas la mapa non permet gaire de n'en assegurar la versemblança topografica (luec situat sus un travèrs, a mièja penda).
Intercomunalitat
De 2003 al 1èr de genièr de 2017, Lo Sigolés èra capluèc de la comunautat de comuna dels tuquets del Sigolés (SIREN 242401255). Desempuèi es dins la Comunautat d'Aglomeracion Brageiraguesa.
(1374) Isora
(1374) Isora es un asteroïde.
Pakicetus
thumbPakicetus qu'ei un mamifèr fossil terrèstre e aquatic considerat com lo tanhent mai ancian conegut deus ajòus deus cetacèu.
Tamarit de Llitera
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Tamarite, Tamarit, Tamariht, Tamareto, Tamaretro, Tamarete, Tamaret e Tamarito.
Bèrg
Toponimia
La prononciacion es [bɛrk] al Bacon. Representa logicament lo gallés *bergo-, « mont », de l'indoeuropèu *bhergh, cf. per exemple la Montagne de Berg (en francés) en Ardecha. Lo nom es motivat per un puèg de 1164 m (desnivelacion de 70 m solament, mas preséncia en fòrma de morre fòrça aparenta ).
Istòria
Lo primièr de genièr 1973, Bèrc foguèt estacada al Bacon (fusion-associacion), amb Arcòmia, e la comuna novèla venguèt Los Monts Verds. Lo 17 de julhet 1990, la fusion-associacion se mudèt en fusion simpla.
Administracion
Lo darrèr cònsol de Bèrc foguèt lo sénher Bénézet.
.jcp
(de J. C. Penney, entreprenaire american) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 30 de març de 2016.
Plansòlas
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
La prononciacion d'un informator de Faugièras (coneissença passiva de l'occitan) es [plan'zɔlɔ]. A verificar.
Le Breuil
Le Breuil en arpitan (Le Breuil en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Cap de traça d'aucupacion a pas testificat pendent lo periòde romaine, tant al nivèl archéologique que bibliographique. Totun, una villa de Broalias a mencionat dempuèi lo en lo cartulaire de Clunhic.
« Aquel jourd’huy 26 de setembre 1739 a #èsser bénitte una campana apertenenta a la parròquia del Breuil per Messire Bayard archiprêtre del Arbresle e curé de Bully acompanhat guariguèsse de Bagnols, vicari dudit Breuil e Messire Jean-Baptiste Champagny sacerdòt d'aquel dioceze.
La ceremònia s'es facha dins la glèisa dudit Bagnols. An nomenat ladite campana Messire Louis Hector de Cholier chevalier comte de Cibeins baron de Albigny senhor de Bully … e Madama Jeanne Marguerite PUPIL veusa del Sr. Joseph Barthélémy Hesseler baron de Bagnols e de Marzé senhor del Bòsc de Oingt … e unes autres luòcs. »
N.B. : Lo eurtografe de l'epòca a #èsser respectada !
(1375) Alfreda
(1375) Alfreda es un asteroïde.
Le Breuil
Istòria
Veire lo luòc de l'associacion CGM (Cercle de généalogie de Mions) (69780) #qu'a estudiat la généalogie ascendent e descendent de la familha PUPIL * Cercle de généalogie de Mions
Aucune trace d'occupation n'est attestée pendant la période romaine, tant au niveau archéologique que bibliographique. Toutefois, une villa de Broalias est mentionnée dès le dans le cartulaire de Cluny.
Relevé aux Archives du Rhône F°38 E supplément 162 GG 3 (187 feuillets) période 1732–1762
« Ce jourd’huy 26 septembre 1739 a été bénitte une cloche appartenante à la paroisse du Breuil par Messire Bayard archiprêtre de l’Arbresle et curé de Bully accompagné des curés de Bagnols, vicaire dudit Breuil et Messire Jean-Baptiste Champagny prêtre de ce dioceze.
La cérémonie s’est faite dans l’église dudit Bagnols. Ont nommé ladite cloche Messire Louis Hector de Cholier chevalier comte de Cibeins baron d’Albigny seigneur de Bully … et Dame Jeanne Marguerite PUPIL veuve de M. Joseph Barthélémy Hesseler baron de Bagnols et de Marzé seigneur du Bois d’Oingt … et autres lieux. »
N.B. : l’eurtografe de l’époque a été respectée !
Voir le site de l'association CGM (Cercle de généalogie de Mions) (69780) qui a étudié la généalogie ascendante et descendante de la famille PUPIL * Cercle de généalogie de Mions
Era Barta d'Arribèra
Era Barta d'Arribèra (Labarthe-Rivière en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge, en Nebosan, situada en eth departament dera Hauta Garona e era region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
.yun
(acorcha de "Yunnan", província de China) es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuèi lo 30 de març de 2016.
Plèctre
vinheta|200px|Quauques plèctresLo plèctre qu'ei ua punta utilizada entà puntejar las còrdas de certas instruments de còrdas puntejadas e mei que mei la mandolina e lo laüts (e, tots los instruent de las loas familhas), las citaras lo clavecin (qui cada còrda b'ei povesida deu son plèctre) e a còps la guitarra (mei que jazz e ròc).
Lo plèctre que pòt estar hèit de husta, d'evòri, de plastic o d'ecalha de tortuga.
Saint-Sauveur-le-Vicomte
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Didelphidae
thumb|300px|Marmosops incanus.
Sariga es un nom donat als mamifèrs marsupials americans de la dels didelfidats (Didelphidae). Lo mai gròs es la Sariga de Virginia (Didelphis virginiana), que se pòt trobar dins totes los Estats Units. L'airal de distribucion dels didelfidats s'espandís de la mitat sud dels Estats Units al nòrd d'Argentina. La màger part de las sarigas son arboricòlas ; los pès prensils son provesits d'onglas robustas. La sariga a de mors nocturnas e arboricòlas ; es un predator de reptils, d'ausèls e de mamifèrs pichons. Las femèlas "sarigan" aprèp 8 a 14 jorns de gestacion ; lo pichon viu puèi durant mai de cent jorns dins lo marsupium (pòcha sul ventre) de sa maire.
Classificacion
Son devesits en doas sosfamilhas : los Caluromyinae e los Didelphinae
Sembla que lo clichat famós (al pròpri e al figurat !) de la sariga que pòrta sos pichons enrotlats sus sa coa concernís pas que lo grop dels filanders.
Dommartin-lès-Vallois
Dommartin-lès-Vallois es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Antany, Una municipalitat nomenada Tres Vallois reagrupava las municipalitats actualas de Dommartin-lès-Vallois, Los Vallois e Sens-Vallois.
Jadis, une commune nommée Trois Vallois regroupait les communes actuelles de Dommartin-lès-Vallois, Les Vallois et Sans-Vallois.
Agéncia d'Exploracion Espaciala Japonesa
thumb|right|Lògo de l'Agéncia d'Exploracion Espaciala Japonesa.
L’Agéncia d'Exploracion Espaciala Japonesa, sovent dicha JAXA, es l'agéncia espaciala nacionala de Japon. Fondada lo 1 d'octòbre de 2003 per la fusion de tres agéncias espacialas pus ancianas. Es encargada d'organizar e de metre en òbra lei programas espaciaus japonés civiu e militar. En particular, s'ocupa de la concepcion, de la construccion e l'utilizacion dei lançaires e dei satellits civius, scientifics e militars utilizats per lo país.
Ans 1920
../.. | Ans 1890 | Ans 1900 | Ans 1910 |  Ans 1920 | Ans 1930 | Ans 1940 | Ans 1950 | ../..
Istòria
20px 1920 : pichona epidèmia de pèsta a Marselha (aperaquí 40 mòrts). A l'ora d'ara, es la darriera epidèmia d'aquela malautiá en Occitània. 1920 : en Belgica, extension dau drech de vòte ai femnas per leis eleccions comunalas. 1920 : dins la colonia britanica de Bechuanaland, creacion de dos conseus consultatius representant leis Africans e leis Europèus.
1929 : afondrament dei mercats financiers estatsunidencs – centre de la finança mondiala dempuei la Premiera Guèrra Mondiala – entre lo 24 e lo 29 d'octòbre. Causada per l'especulacion (aumentacion fòrta dei capitalizacions borsieras dei país principaus sensa liame vertadier amb l'aumentacion de la produccion industriala), entraïnèt una crisi economica fòrça grèva amb un afondrament de la consumacion, deis investiments e una situacion deflacionista qu'empachèt tota represa economica.
Cultura
1920 : publicacion dau roman Nosautres de l'escrivan rus Ievgueni Zamiatine (1884-1937). Depinta la vida d'un èsser uman dau futur dich D-503 que participa a la construccion dau vaissèu espaciau destinat a convertir per fòrça lei civilizacions extraterrestres au bonur descubèrt per l'Estat Unic. Premiera còntra-utopia literària, aqueu libre aguèt una influéncia importanta sus lo desvolopament de la sciéncia-ficcion. 1922 : començament de cavaments menats per Leonard Woolley dins lei vestigis de la ciutat d'Ur. thumb|[[Chichén Itzá en 1892.]] 1923 : autorizacion donada per lo govèrn mexican de menar de cavaments e de trabalhs de restauracion dins lei vestigis de la ciutat-estat maia de Chichén Itzá.
Sciéncias e tecnicas
1921 : desvolopament dau vaccin BCG còntra la tuberculòsi per lei biologistas Francés Albert Calmette (1863-1933) e Camille Guérin (1872-1961). 1922 : premiera descripcion de l'estructura dei polimèrs a l'origina dei matèrias plasticas per lo quimista alemand Hermann Staudinger (1881-1965). Aquò li permetèt de recebre lo Prèmi Nobel de Quimia 1953.
1923 : Edwin Hubble (1889-1953) capitèt de demostrar l'existéncia d'estèlas dins la « nebulosa espirala » d'Andromèda (M31). Aquò permetèt de provar l'existéncia de galaxias similaras a la Via Lactèa.
1923 : demonstracion de l'existéncia dau foton, que son existéncia foguèt conjecturada en 1905 per Albert Einstein (1879-1955), per lo fisician estatsunidenc Arthur Compton (1892-1962). 1923 : desvolopament per lo mètge danés Thorvald Madsen d'un vaccin còntra la cacalucha. 1924 : sostenença de tèsi de Louis de Broglie (1892-1987) onte foguèt prepausat per lo premier còp d'associar una onda a cada particula (teoria confiermada per l'experiéncia de Davisson-Germer en 1927) marcant la fondacion de la mecanica ondulatòria a l'origina dau formalisme modèrne de la mecanica quantica. De Broglie obtenguèt lo Prèmi Nobel de Fisica 1929 per aquelei trabalhs. 1924 : lo veterinari francés Pierre Descombey capitèt de fabricar lo premier vaccin eficaç còntra lo tetanòs. Pasmens, destinats ais animaus, necessitèt encara de recèrcas suplementàrias per l'adaptar a l'èsser uman (→ 1926). 1925 : gràcias a de mesuras realizadas amb de sonars, l'existéncia de la dorsala medioatlantica foguèt confiermada. Aquò permetèt pauc a pauc a la comunautat scientifica d'acceptar la teoria de la tectonica dei placas prepausada per Alfred Wegener (1880-1930). 1925 : premiera descripcion de l'efècte de « tamís molecular » per Weigel et Steinhoff a partir de l'estudi de l'absorpcion mai ò mens rapida per lei zeolitas de l'aiga, dau metanòu, de l'etanòu, de l'acid formic, de l'acetona, dau benzèn e de l'etèr. 1926 : publicacion per Erwin Schrödinger (1887-1961) dins leis Annalas de Fisica d'un article fòrça importanta a prepaus dau problema de quantificacion dei vectors pròpris. Aqueu trabalh marquèt una etapa importanta dau desvolopament de la mecanica quantica modèrna e foguèt a l'origina deis equacions de Schrödinger. Aplicat a la teoria atomica, aquò permetèt de desvolopar lo modèl atomic de Schrödinger. En 1933, Schrödinger foguèt guierdonat dau Prèmi Nobel de Fisica (partejat amb Paul Dirac) per aqueu trabalh. 1926 : après l'invencion dau premier vaccin veterinari còntra lo tetanòs en 1924, un grop format de Pierre Descombey, Gaston Ramon e de Christian Zoeller capitèt d'adaptar lo vaccin a l'èsser uman. Aquò permetèt de generalizar la vaccinacion a la màger part de la populacion e lo tetanòs es uei vengut una afeccion relativament rara dins lei país desvolopats — en revènge, dins leis ans 2000, causava totjorn la mòrt de 500,000 personas per an.
1927 : debanament de l'experiéncia de Davisson-Germer (bombardament d'una buta de niquèl per d'electrons per observar una figura de difraccion). Permetèt de confirmar la teoria enonciada per lo premier còp en 1924 per Louis de Broglie (1892-1987) de la dualitat onda-particula. Aquela confirmacion foguèt una etapa majora dins la construccion de la teoria quantica modèrna. Clinton Joseph Davisson obtenguèt lo Prèmi Nobel de Fisica 1937 per aquela experiéncia. 1927 : totjorn dins lo camp dei consequéncias de l'aparicion de la mecanica quantica, premiera enonciacion dau principi incertitud de Werner Heisenberg (qu'obtenguèt lo Prèmi de Nobel de Fisica 1932 per aquela teoria). Aquò foguèt una autra etapa decisiva de l'establiment de la mecanica quantica modèrna. 1927 : premiera utilizacion d'una radiòsonda per lei meteorològs francés Robert Bureau (1892-1965) e Pierre Idrac (1885-1935). Aquel aparelh permetiá de transmetre dirèctament d'informacions sus l'atmosfèra gràcias a una liason radiò.
(1376) Michelle
(1376) Michelle es un asteroïde.
Leszek Miller
Leszek Cezary Miller, scientific e òme politic n. 1946, foguèt primièr ministre de Polonha entre 2001 e 2004.
Sègle XIV abC
../.. | sègle XVI abC | sègle XV abC | sègle XIV abC | sègle XIII abC | sègle XII abC | ../..
Istòria
Sègle XIV : dins lo nòrd de Mesopotamia, emergéncia progressiva d'una poissança importanta a l'entorn d'Assur. Menant d'incursions regularas vèrs lo sud, afebliguèron pauc a pauc la posicion de Babilònia dins la region. Sègle XIV : en Mesoamerica, data probabla dau premier usatge de favas de cacau per produrre una bevenda fermentada. v. 1368 : començament d'una guèrra entre leis Ititas e Mitanni. Prenguèt Alèp e i establiguèt un estat vassau (→ 1360). v. 1366 : presa d'Ugarit per leis Ititas. Dins aquò, la vila gardèt sei liames comerciaus amb Egipte. 1366-1330 : rèine d'Assur-Uballit I en Assiria. Aqueu periòde veguèt una aumentacion considerabla de la poissança assiriana. En particular, estendiguèt son influéncia en Mitanni e en Babilònia (→ 1332). v. 1360-1354 : après sa revirada de 1368 avC còntra leis Ititas, lo rèi Tushratta de Mitanni reüniguèt una importanta coalicion (Mitanni, Alèp, Alalakh, Qatna, Qadesh e Damasc) per rebutar seis adversaris vèrs lo nòrd. Ugarit demorèt en fòra de l'aliança e se favorizèt puslèu leis Ititas. Aquelei darriers susprenguèron lei coalizats gràcias a de movements inesperats e prenguèron Alèp, Washshukanni e Karkemish. Aquò afebliguèt grèvament Mitanni que venguèt un enjòc dei luchas entre Ititas e Assirians. 1336 : en Orient Mejan, una epidemia (benlèu la pèsta) causèt un nombre important de victimas. Entre lei pus importantas, se fau nòtar lo rèi Suppiluliuma I que foguèt remplaçat per Arnuwanda II. 1333-1332 : pauc a pauc minorizada per lo desvolopament de l'influéncia assiriana a Babilònia durant lo rèine de Burna-Buriash II (1359-1333 avC), l'aristocracia cassita se revoutèt, eliminèt Kara-hardash, felen d'Assur-Uballit I e nomèt coma Nazi-Bugash (1333-1332 avC) coma rèi. Pasmens, lo sobeiran assirian capitèt de prendre lo contraròtle de la vila. Nomèt Kurigalzu II (1332-1308 avC), son felen, per lo remplaçar. 1308-1275 : rèine d'Adad-Nirari I en Assiria. Sobeiran energic, menèt rapidament plusors campanhas militaras còntre sei vesins (→ Sègle XIII avC).
Cimòrra
Cimòrra (Simorre en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Toponimia
Ni Dauzat e Rostaing, nimei Negre non disen arren de Cimòrra. La grafia dab C- qu'ei donc mau segura. Que sembla basada sus l'etimologie hornida per Lucien Babonneau, lo celto-ibèr (sic) Cimogorra, Cimo « remarcable », Gorra « hautor » (véser Istòria). La semblança de la segonda sillaba dab Calahorra, anciana Calagurris, qu'atira l'atencion. Que sembla un toponime bascoïde, benlèu posterior a l'invasion vascona deu sègle VI, o eventualament explicable per un establiment euscarica antic.
Istòria
En 1836, qu'incorporèn la comuna de Baillasbats (mei d'ua grafia) a Cimòrra. Baillasbats qu'ei ua anciana parròpia (espiar a 4-5 km au nòrd-nòrd-oèst de la vila). La glèisa Sent Valentin e lo cementèri que son conservats.
Lòcs e monuments
thumb|left|200px|Glèisa de Cimòrra. thumb|left|200px|L'entrada de la glèisa
Fourneaux-le-Val
Fourneaux-le-Val es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
.nissay
(de ニッセイ Nissei, companhiá japonesa d'assegurança vida) es un nom de domeni generic depausat per la Nippon Life Insurance Company. Es en servici dempuèi lo 30 de març de 2016.
Cixi
thumb|right|L'emperatritz Cixi en [[1902.]]
Ris
Lo ris es la grana de divèrsas espècias de cerealas coma Oryza sativa (ris asiatic) o mens comunament Oryza glaberrima (ris african). Coma cereala, es l'aliment de basa mai consomat per una granda partida de la populacion umana mondiala, especialament en Asia e en Africa. Es la tresena denada agricòla mai produita mondialament (ris, 741,5 milions de tonas en 2014), après la cana de sucre (1,9 miliard de tonas) e lo milh (1,0 miliard de tonas). Lo ris es la cultura vivrièra pus importanta per çò que concernís la nutricion umana e l'apòrt caloric, fornissent mai d'un cinquen de las calorias consomadas dins lo monde pels umans. Existisson nombrosas varietats de ris e las preferéncias culinàrias varian segon las regions.
Cixi
Cixi (29 de novembre de 1835, Pequin - 15 de novembre de 1908, Pequin) es una emperatritz chinesa de la dinastia Qing. En 1861, après un complòt intèrne a la Ciutat Enebida per la succession de l'emperaire Xianfeng, capitèt de prendre lo poder en China. O gardèt fins a sa mòrt en 1908. Aqueu periòde foguèt marcat per una alternància entre lei temptativas de reformas de l'Empèri, l'aumentacion deis ingeréncias occidentalas e lei manifestacions d'oposicion conservatritz ò tradicionalista ai reformas. L'Empèri Qing contunièt donc son declin e s'afondrèt definitivament tres ans après la mòrt de Cixi.
Ris
Lo ris, una monocotiledonèa, es normalament cultivat coma planta annadièra, e mai que dins las zonas tropicalas, pòsca subreviure coma una planta renadiva. La cultura del ris es ben adaptada als païses e a las regions de feble cost de man d'òbra e de fòrtas precipitacions, car sa cultura fa mestièr d'un trabalh intensiu e de fòrça aiga. Pr’aquò, lo ris pòt èsser cultivat praticament ont que siá, quitament en zona de montanha amb l'utilizacion de sistèma de cultura sus de faissas per contrarotlar l'aiga. E mai que lo ris siá originari d'Asia e d'unas regions d'Africa, de sègles de comèrci e d'exportacion lo faguèron venir corrent dins lo mond entièr.
Là metòde tradicionnal de cultura del ris consistís a aigar los camps pendent o après la plantacion dels joves plants.
Cixi
La presa dau poder
En 1861, la multiplicacion dei desfachas durant la Segonda Guèrra de l'Òpi (1856-1860) e dei revòutas intèrnas (Taiping, Nian, Dungan, Panthay) entraïnèron la mòrt de Xianfeng, probablament victima d'una depression. Durant son agonia, dos grops s'opausèron per prendre la direccion dau govèrn. Lo premier èra centrat a l'entorn de dos cosins favorits de l'emperaire, Yi e Zheng. Lo segond èra centrat sus lo prince Gong e lo cap de la garda imperiala, Rong Lu. Cixi fasiá partida dau segonda grop. Capitèt de raubar lo sagèu imperiau permetent de valider lei decisions de l'emperaire. Aquò permetèt a sa faccion d'annular la decision de Xianfeng de fisar la regéncia ai princes Yi e Zheng. Après una temptativa mancada d'assassinat per recuperar lo sagèu, lei caps de la premiera faccion foguèron obligats de se suicidir ò, pus simplament, foguèron executats.
Lei conjurats placèron l'eiretier oficiau Tongzhi, lo fiu de Cixi, sus lo tròne. Gong foguèt nomat conselhier de la corona. Lo raliment de l'emperatritz Ci'an permetèt de legitimar aquela presa dau poder. Formalament, Ci'an assegurèt la regéncia fins a sa mòrt en 1881. Mai, dins lei fachs, Cixi, venguda emperatritz doarièra, èra desenant lo centre dau poder chinés gràcias a son mestritge deis afaires intèrnes dau Palais Imperiau e de l'Empèri.
Ris
Lo nom de ris salvatge es generalament utilizat per las espècias dels genres Zizania e Porteresia, que son a l'encòp salvatges e domesticats, e mai que lo tèrme pòsca servir tanben per de varietats primitivas o non cultivadas d'Oryza.
Cixi
La modernizacion impossibla de l'Empèri
Pasmens, lo rèine de Tongzhi marca una certana renaissença de l'Empèri Qing. D'efiech, se Cixi èra globalament conservatritz, encoratjèt lei movements de modernizacion tecnologica e militara. Per aquò, s'apielèt sus lo prince Gong que menèt lo govèrn de 1861 a 1884 e de 1894 a 1898 e sus Li Hongzhang que foguèt lo ministre principau de 1884 a 1894. Dins aquò, ausèt pas afrontar lei faccions tradicionalistas. Pauc a pauc, aquò bloquèt totei lei projèctes de modernizacion. L'Empèri contunièt ansin son declin coma l'illustra la signatura dei tractats inegaus e la performància marrida de l'armada chinesa durant la Premiera Guèrra Sinojaponesa (1894-1895).
Blocada entre lei reformators desirós d'adoptar lo modèl japonés e lei conservators radicaus, Cixi foguèt brèvament escartada dau poder per Guangxu en junh de 1898. L'emperaire capitèt de l'arrestar per ordonar la mesa en òbra d'un programa de modernizacion accelerada de l'Empèri (reforma dei Cent Jorns). Pasmens, Guangxu perdiguèt rapidament totei sei sostèns en causa dau radicalisme de seis idèas. Lei conservators e lei reformators moderats s'alièron donc per restablir lo poder de Cixi. Lo 21 de setembre de 1898, Guangxu foguèt ansin declarada incapable de governar e estremat dins la Ciutat Enebida.
Dins aquò, la desfacha dei « Boxaires » aviá eliminat una partida importanta deis elements conservators e tradicionalistas que dominavan la vida politica chinesa. De mai, lo tractat de patz signat en 1901 per permetre l'evacuacion de la capitala per leis Occidentaus demandava la mesa en òbra d'accions modernisatritz coma lo melhorament dei condicions de navegacion fluviala. De mai, l'amplor de la desfacha dei « Boxaires » – qu'assaièron sovent d'atacar au còrs a còrs de tropas equipadas d'armas de fuòc – laissava desenant pauc de dobtes sus lo retàrd tecnologic chinés. La fin dau « rèine » de Cixi foguèt donc tornarmai un periòde de reformas amb la transformacion dei programas escolars (abolicion dau concors imperiau en 1905), lo retorn de reformators a de pòstes importants, lo mandadís de missions d'observacion en Euròpa, la creacion de conseus de captaus provinciaus e lo projècte de convocar una assemblada nacionala en 1917. Pasmens, Cixi moriguèt en 1908 sensa veire la fin d'aquela politica. L'emperaire Guangxu moriguèt un jorn avans ela. Lo regime imperiau subrevisquèt pas a aquelei disparicions e s'afondrèt en 1911.
Seicheprey
Seicheprey es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
Aperten al costat de Thiaucourt-Regniéville e al arrondissement de Toul.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|left|La Fontaine americana. Preséncia gallo-romaine.
Seicheprey A #èsser represes a las fòrças alemandas al començament del mes de setembre 1914, après un combat a la baïonnette, pel 15 Regiment de Infanterie partit de Albi çò 7 aout 1914. Aquel regiment fasiá partida de la 16 Còs d'Armada jol commandement de la generala Tavèrna. I aviá participat lo 20 aout 1914 a la batalha de Sarrebourg e lo 25 aout 1914 a aquela de Rozelieures. Lo general Seville, en comandant de la Brigada, li caliá èsser aucit al cors del compromís. Aquel regiment, associat a las fòrças anglesas, li caliá patir de pesadas pèrdas en lo moment de la batalha del en sortint de Ypres al començament del mes de novembre 1914.
Lo 20 d'abril 1918, la 26 division de infanterie Americana i patís lo sieu bateg del fuòc. Après aver-i patit un bombardement de artillerie, los alemands pòrtan una ofensiva. Lo combat #èsser una déroute per las fòrças americanas. La division i aguèt 650 ferits e 100 presoèrs, e los alemands 160 mòrts. Es pendent aquela batalha que Stubby, lo can mai decòr de la Primièra Guèrra mondiala, #que lo mèstre n'aperteniá 102 regiment de infanterie americana, i aguèt ferit a la pauta.
Présence gallo-romaine.
Seicheprey a été repris aux forces allemandes au début du mois de septembre 1914, après un combat à la baïonnette, par le 15 Régiment d'Infanterie parti d'Albi le 7 aout 1914. Ce régiment faisait partie du 16 Corps d'Armée sous le commandement du général Taverna. Il avait participé le 20 aout 1914 à la bataille de Sarrebourg et le 25 aout 1914 à celle de Rozelieures. Le général Seville, commandant de la Brigade, devait être tué au cours de l'engagement. Ce régiment, associé aux forces anglaises, devait subir de lourdes pertes lors de la bataille du saillant d'Ypres au début du mois de novembre 1914.
Le 20 avril 1918, la 26 division d'infanterie Américaine y subit son baptême du feu. Après avoir subi un bombardement d'artillerie, les allemands mènent une offensive. Le combat fut une déroute pour les forces américaines. La division eut 650 blessés et 100 prisonniers, et les allemands 160 morts. C’est durant cette bataille que Stubby, le chien le plus décoré de la Première Guerre mondiale, dont le maître appartenait 102 régiment d’infanterie américaine, fut blessé à la patte.
Le village a été fortement endommagé par la guerre de 1914-1918.
Palluau
Palluau es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group="N"/>
Batalha dei Piramidas
La batalha dei Piramidas se debanèt lo 21 de julhet de 1798 dins lo corrent de la Guèrra de la Segonda Coalicion. Opausèt l'armada francesa d'Orient dirigida per lo generau Bonaparte (20,000 òmes) a una armada mameloca comandada per Murad Bey (entre 25,000 e 50,000 òmes). S'acabèt per una victòria aisada dei Francés que perdiguèron mens de 300 soudats (29 tuats e 260 bleçats) e destruguèron lei fòrças advèrsas (20,000 tuats segon Napoleon) franc d'un pichon còrs de cavalariá que prenguèt la fugida ambé Murad Bey. Aquela victòria entraïnèt tanben la conquista dau Caire.
(1369) Ostanina
(1369) Ostanina es un asteroïde.
Larzac
thumb|right|250px|Païsatge de Larzac Larzac (en occitan ancian: (l')Arzac) es un causse situat al sud-èst de Roergue e al sud del Massís Central e que fa partida d'un ensems mai grand sonat los Grands Causses. Sa vila principala es Milhau.
L'economia de Larzac es mai que mai agricòla, basada sus l'elevatge de fedas per la produccion de formatge de Ròcafòrt. Lo causse es traversat per l'autorota A75 que lo famós viaducte de Milhau n'es un element. La linha de camin de fèrre Besièrs-Nussarga passa a l'oèst del causse.
(1370) Hella
(1370) Hella es un asteroïde.
Malafogassa d'Augès
Malafogassa d'Augès o Malafogaça e Daugés ò Malafogaça e Augés  (Mallefougasse-Augès en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
Lo vilatge de Malafogassa es situat a 700 m d'altitud sus lo pendent sud de la Còla de Lura.
Istòria
La localité apareis per las primièras fes en las chartes l'an 1274 (Malafocacha), mas una motte castrale a bastit dempuèi lo al luòc-dich Consonoves (dicha Consonavis a aquel moment ). Aperten als vicomtes de Sisteron fins en 1045. La motte es en principi partejat entre la abbaye Sant-Victor de Marselha e los chanoines de Forcalquier, a donat de contunh a la abbaye Sant-André-de-Villeneuve-los-Avignon (1118),.
Las tres comunitats villageoises (Augès, Consonoves e Mallefougasse) levavan de la viguerie de Forcalquier.
Augès, Aparegut en los chartes en 1274 (Augetum), compte 62 abitants en 1765.
En 1807, lo vilatge de Consonoves (8 bastidas viscudas l'an 1698 ) a ligat a Mallefougasse. Una placette darrièr de la glèisa en perpétue lo remembre.
thumb|right|Monument als mòrtes de la [[Primièra Guèrra mondiala, en l'escalièr darrièr de la glèisa]]
En 1973, la municipalitat de Augès en via de desertització fusiona amb Mallefougasse, la notícia comuna en prenent lo nom de Mallefougasse-Augès.
Au, l’abbaye Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon y possédait en outre l’église de Consonove, et en percevait les revenus. La même abbaye possédait les prieurés Saint-Georges d’Augès et Saint-Jean-Baptiste de Mallefougasse. L’église de Mallefougasse passe à l’abbaye de Cruis, et enfin est rattaché avec cette abbaye à l’évêché de Sisteron, qui perçoivent les revenus attachés à cette église,.
Gitano
Gitano pòt designar:
(1371) Resi
(1371) Resi es un asteroïde.
Bandurria
La bandurria qu'ei un instrument espanhòu de còrdas puntejadas caracteristic de las tunas. Qu'ei provesit de 12 còrdas (en vertat 6 còrdas doblas) e que's jòga au mejan d'un plèctre.
Malafogassa d'Augès
Istòria
Les trois communautés villageoises (Augès, Consonoves et Mallefougasse) relevaient de la viguerie de Forcalquier.
En 1807, le village de Consonoves (8 bastides habitées en 1698 ) est rattaché à Mallefougasse. Une placette derrière l’église en perpétue le souvenir.
Judy Garland
Frances Ethel Gumm, dicha Judy Garland (1922-1969), foguèt una actritz celèbra dels Estats Units d'America. Foguèt tanben cantaira.
Malafogassa d'Augès
Istòria
thumb|right|Monument aux morts de la [[Première Guerre mondiale, dans l’escalier derrière l’église]]
Judy Garland
Filmes
(Títols en anglés)
Malafogassa d'Augès
Istòria
En 1973, la commune d’Augès en voie de désertification fusionne avec Mallefougasse, la nouvelle commune prenant le nom de Mallefougasse-Augès.
Triada
Ua triada qu'ei un ensemble de tres personas, de tres idèas, tres causas estretament ligadas, tres unitats o tres divinitats; p. ex.:
.sina
("china", en latin) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 30 de març de 2016.
Sent Bonet las Tors de Merle
Sent Bonet las Tors de Merle (Saint-Bonnet-les-Tours-de-Merle en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
.xihuan
( 喜欢, "aimar", en chinés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 30 de març de 2016.
Saint-Barthélemy (Sèina e Marna)
Saint-Barthélemy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Cimairòls
Cimairòls ([si'mei:rɔl]; Simeyrols en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Saint-Barthélemy (Sèina e Marna)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Cimairòls
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Saint-Barthélemy (Sèina e Marna)
Nòtas
<references group=N/>
Cimairòls
Toponimia
La prononciacion es [ʂimɛj’rɔl]. Las fòrmas ancianas son Sanctus Amandus de Simeyrols en 1053, Cimeyrol al sègle XVIII. Cimairòls seriá format [del resultat] del latin cyma, « cima » e del sufixe -ariolum (Dauzat e Rostaing), çò que Chantal Tanet e Tristan Hordé escrivon estranjament : ancian occitan cimièr, « partida nauta », emb lo sufixe -iol, al plural; lo sens general es de « pichonas linhas de crèstas (acrins) » ; lo site de las comunas de Dordonha explica lo sens del nom : « seguda de cimas, linha de crèstas », en acòrdi emb los precedents.
(1372) Haremari
(1372) Haremari es un asteroïde.
Sègle XIII abC
../.. | sègle XV abC | sègle XIV abC | sègle XIII abC | sègle XII abC | sègle XI abC | ../..
Istòria
Sègle XIII : emergéncia d'una dinastia poderosa en Elam a l'entorn de la vila de Susa. Sègle XIII : en Mesopotamia, premiera mencion deis Aramèus, un pòble semitic que viviá au nòrd d'Eufrates. 1308-1275 : en Assur, rèine de Adad-nerari I que marquèt la restauracion de la poissança assiriana amb de succès importants còntra Babilònia au sud e Mitanni a l'oèst. Annexèt una partida d'aqueu darrier. Dins aquò, aquelei victòrias inquietèron leis Ititas e leis Egipcians que concluguèron un acòrdi de patz a la fin deis ans 1270 per faciar aquel expansionisme. 1275-1245 : rèine de Salmanazar I en Assiria. Durant aqueu periòde, capitèt de rebutar leis atacas d'una coalicion formada per leis Ititas e leis Egipcians. 1245-1208 : rèine de Tukulti-Ninurta I, rèi d'Assíria. Rèi guerrier, contunièt d'estendre son reiaume vèrs lo sud au detriment de Babilònia. thumb|Esquèma generau dei migracions dei Pòbles de la Mar
Sciéncias e tecnicas
v. 1300 : dins la region indiana, descubèrta – probablament realizada d'un biais independent – d'un metòde de produccion de fèrre. v. 1300-1200 : aparicion de l'escritura alfabetica d'Ugarit.
Universidad Católica de la Santísima Concepción (Chile)
L’Universidad Católica de la Santísima Concepción (UCSC) es una de las universitats de la vila de Concepción, Chile. Foguèt fondada en 1991 e a un nombre total d’estudiants de 7 626 (2011).
Era Broquèra
Era Broquèra (en francés Labroquère) qu'es ua comuna gascona de Comenge, en Nebosan, situada en eth departament dera Nauta Garona e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Era Broquèra qu'èra de Nebosan, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Tolosa. Eth vocable dera glèisa, annèxa de Vathcrabèra, qu'es Sent Sebastian. En 1790, Era Broquèra qu'èra deth canton de Sent Bertran, a partir de 1888 canton de Barbasan per càmbiament de caplòc.
Brunswick (Bassa Saxònia)
Brunswick (Braunschweig en alemand, Bronswiek/Brunswiek/Brönswiek en bas-saxon) es una vila de Bassa Saxònia, Alemanha. Sa populacion èra estimada a 245,131 abitants, en 2007. Sa superfícia totala es 192,13 km².
thumb|330px|left|Mercat de Brunswick.
Ereditat
L’ereditat (del latin hereditas, « çò que s'erita ») es la transmission, al sen d'una espècia viventa o d'una linhada de cellulas, de caracteristica d'una generacion a la seguenta. Los mecanismes de l'ereditat sona al còr de la teoria de l'evolucion que permeton l'acumulacion de las variacions al fil de las generacions que mena a l'aparicion de novèlas espècias. En general, s'associa l'ereditat als gèns tals coma foguèron descobèrts per Gregor Mendel mas d'autres mecanismes dichs non mendelians e epigenetics pòdon tanben intervenir dins la transmission dels caractèrs biologics.
S'agissent d'espècias animalas, èsser uman comprés, l'ereditat pòt concernir de trachs fisics mas tanben comportementals pasmens s'aquestes darrièrs pòscan tanben èsser acquesit per aprendissatge o imitacion. La tansmisson dels caractèrs acquesits faguèt l'objècte de fòrça controversias dins l'istòria de la pensada evolucionista, subretot dins son aplicacion a l'òme e dins los ensags eugenistas.
Vajaire general
vinheta|Fotografia de l'iris d'un uèlh uman
Lo fenotipe combina ereditat e factors environamentals
Se nomena fenotipe, l'ensemble dels trachs que se pòt observar per un individú : lo fach d'aver los uèlhs bruns es un trach fenotipic que resulta del fach qu'aqueste individu possedís l'allèle "uèlhs bruns" dins son genotipe. Pasmensns, fòrça caracteristicas fenotipicas son pas dirèctament lo rebat d'un genotipe particular. Mai sovent los trachs son lo resultat d'una combinason de factors ereditaris transmeses pels gèns e de factors environamentals intervenent pendent la vida de l'individú. Per exemple, la color de la pèl depend a l'encòp del genotipe e de l'ensolelhament, alara se pòt pas dire que lp bronzatge es ereditari. Mas la capacitat de bronzar, es a dire a produire de melanina, es ereditària qu'es governada per de gèns qui son transmeses d'una generacion a l'autre.
Las basas biologicas de l'ereditat
esquèrra|vinheta|La molecula d'[[Acid desoxiribonucleïc|ADN es lo supòrt de l'ereditat genetica.]] Lp principal supòrt de l'ereditat es donc los gèns. Lo mecanisme per que l'informacion genetica es transmesa repausa sus la molecula d'acid desoxiribonucleïc mai conegut jos l'acronime ADN. Aquesta longa molecula es un polimèr compausat de basas nucleïcas. La sequéncia d'aquestas basas nucleïcas dins la molecula d'ADN codifica l'informacion genetica al biais que la sequéncia de las letras dins una frasa forma de mots que li donan son sens. Son de troces particulars de la molecula d'ADN que forman los gèns, los diferents allèles correspondant a de sequéncias pròchas mas pas estrictament identics del gèn. Quand una mutacion se realiza que transforma la sequéncia d'ADN, s'obten donc un novèl allèle que se traduirà, sul plan fenotipic, per una modificacion del trach biologic contrarotlat pel gèn mutat. S'aquesta mutacion es transmesa als descendants alara lo novèl allèle pòt, al fil, de las generacions s'espandre dins la populacion.
Los mecanismes coneguts per l'ereditat biologica son de diferents tipes :
Una significacion que evoluiguèt
Plan avant d'èsser utilizada dins un encastre biologic, la transmission ereditària descriguèt un fach juridic : un fèu, un títol, un ofici podavan èsser ereditaris, es a dire transmes per eretatge. Cal donc èsser fòrça prudent dins l'usatge d'aqueste tèrme. Es just de dire que lo mestièr es ereditari dins une societat ont es fabre lo filh de son paire. Aquò significa de segur pas que los descendants sián geneticament de fabres.
Se destriar l'Ereditat sociala (o aquesida) e l'Ereditat genetica (o innata).
Dins l'Ereditat aquesida, se traparà totes los caractèrs fòra de la genetica que venon de l'imitacion o de l'oposicion als parents e al mitan social frequentat : la lenga mairala, la cultura, las valors, lo mestièr, la fortuna, las idèas politicas…
L'ereditat innada concernís pas que los caractèrs genetics transmes pels parents. L'utilizacion del tèrme ereditat en biologia se faguèt pas que place pendnet lo sègle XIX. Atal Louis Pasteur parla d'ereditat per la transmission de particulas infecciosa entre doas generacions de parpalhon. Parla d'« ereditat congenitala » per sosentendre lo caractèr genetic (lo tèrme genetic existissiá pas a l'epòca).