cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oxigèn
Generalitats
La molecula de dioxigèn es formada de dos atòms d'oxigèn liats per un liame quimic doble que son energia es relativament febla (498 kJ/mol) per un liame d'aqueu tipe. Conjugada amb una talha pichona (121 pm de longor), aquò li conferís una reactivitat relativament importanta, especialament amb lei materiaus combustibles, que mena generalament a la formacion d'oxids. De mai, explica lo caractèr exotermic de mai d'una reaccion implicant lo dioxigèn.
Alumini
Toxicologia
Regardant la toxicitat de l'alumini dins l'environament, es un factor de reduccion de la creissença dei plantas dins lei tèrras acidas car lei cations Al3+ son toxics per lei vegetaus. En revènge, aquel efèct es pas observat dins lei tèrras de pH neutre. Dins aquò, lo risc principau per l'environament es eissit dau procès d'extraccion Bayer qu'entraïna la formacion de fanjas rojas corrosivas e cargadas de metaus pesucs toxics. Plusors accidents an ja causat de pollucions grèvas dei mitans aqüatics coma aqueu de l'usina ongresa d'Akja en 2010.
La Lobèra
La Lobèra (Laloubère en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [la lou'bèro] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : La Lobeyra, La Lobera, cap a 1184, La Lobere en 1285, De Lalobera en 1313, De Luperia, en latin, en 1342, de Lupperia, en latin, en 1379, La Lobera en 1429, Laloubere (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).
Segon Dauzat, lobèra que vien deu latin lupus, dab lo sufixe -aria, « lòc frequentat deus lops ».
Oxigèn
Generalitats
Au nivèu fisic, es una substància inodòra, incolòra e sensa gòst. Son ponch d'ebullicion se situa a 90,20 K (-182,95 °C) e son ponch de fusion a 54,36 K (-218,79 °C). Sei formas liquida e solida son blavas.
La Lobèra
Toponimia
Segon Robert Aymard, La Lobèra qu'ei ua seuva on i avèva a l'origina un pavalhon de caça aus lops.
Oxigèn
Ròtle biologic
Dins la biosfèra terrèstra, lo dioxigèn tèn dos ròtles biologics fondamentaus dins lo foncionament dei mecanismes dau vivent. D'efiech, es present tant dins l'atmosfèra que dins lei mitans aqüatics gràcias a sei proprietats de solubilitat dins l'aiga (6,04 mL/L a 25 °C ). I participa a la respiracion dei vegetaus e deis animaus. La premiera es liada a la fotosintèsi e vetz la liberacion de dioxigèn per una reaccion permetent ai plantas de produrre de sucre a partir de dioxid de carbòni, d'aiga e de lutz : La segonda pertòca la respiracion animala qu'es una reaccion globalament contrària a la fotosintèsi e qu'entraïna la liberacion de dioxid de carbòni e d'energia a partir de dioxigèn e de sucre :
La Lobèra
Toponimia
Segon Miquèu Grosclaude, la segonda explicacion de Negre que vien deu diccionari de Simin Palay; saben pas on Palay angó quèrre ua tau definicion. La prumèra explicacion, « arrepaire de lops », que sembla vertadèra, mes que i a avut autas definicions, lo petit nom Lop, hòrt espandit, loba, oronime preindoeuropèu, etc. Lejosne que horneish duas referéncias hòrt curiosas : Nemus vocatum La Lova en 1306 (letra de Helip lo Bèth), Nemus vocatum la Loba alias casa de la Folhosa en 1310, « ua seuva aperada la Loba »; se son exactas, que contiénen un usatge estranh deu femenin (loba e pas lop) e lo nom de Loba qu'i sembla utilizat com nom pròpri. Lo sens deu toponime, deu latin luparia, que demòra de preferéncia « lòc frequentat deus lops ».
Arbre
Racinas
Lei racinas an dos ròtles principaus que son d'assegurar l'ancratge de l'aubre dins lo sòu e d'absorbir de nutriments e d'aiga. Pasmens, pòdon tanben èsser utilizadas per la reproduccion, la defensa ò encara l'estocatge d'energia. Durant la formacion de l'aubre, lei racinas son ansin lei premierei partidas que se fòrman a partir de la grana. Dicha radicula, la racina embrionària permet d'establir un supòrt, de trobar de nutriments e d'absorbir d'oxigèn. Aqueu besonh d'oxigèn disapareis pas ambé la creissença de l'aubre e lei racinas contunian, per la seguida, de necessitar d'oxigèn per subreviure. Quauqueis excepcions existisson coma leis espècias adaptadas a la mangròva.
Oxigèn
Ozòn
L'ozòn (ò trioxigèn) es una substància de formula quimica O3 qu'es formada de tres atòms d'oxigèn. Sa temperatura de liquefaccion es de 161,3 K (−111,9 °C) e sa temperatura de solidificacion de 80,7 K (−192,5 °C). Blau clar a l'estat gasós, es blau sorn sota forma liquida e roge porpre sota forma solida. A una odor similara a l'aiga de javèl e es un gas toxic (CL50 de 8 a 12 mg/m3), corrosiu e comburant.
Descubèrt en 1789 per lo quimista olandés Martin van Marum (1750-1837), es naturalament present dins l'atmosfèra terrèstra. I es generalament produch per l'accion de raionaments ultraviolets ò de corrents electrics sus de moleculas de dioxigèn. Sa concentracion es maximala entre 20 e 40 km d'altitud onte forma un jaç protector còntra lo raionament solar. Pasmens, existís d'autrei procès de formacion implicant de polluents eissits de la combustion de carburants fossils. Relativament instable, l'ozòn a una durada d'existéncia febla e se descompausa per tornar formar de dioxigèn.
Arbre
Racinas
La màger part dei racinas son sosterranhas. Dins lo sòu, pòdon rescontrar d'autreis organismes e, dins certanei cas, desvolopar de relacions simbioticas amb elei. Mai d'un bolet es susceptible d'establir una tala relacion. Aquò permet a l'aubre d'absorbir de mineraus a partir dau bolet. Aquò favoriza la creissença dei racinas e melhora sa proteccion còntra lei predators, lei patogèns ò la pollucion. En cambi, l'aubre dòna divèrsei produchs eissits de sei reaccions de fotosintèsi.
Oxigèn
Ozòn
Dins l'industria, l'ozòn es utilizat per sei proprietats oxidantas e desinfectantas, especialament per produrre d'aiga potabla e per tractar d'aigas corrumpudas. Dins aqueu domeni, son instabilitat es un avantatge important car laissa pas de traças de produchs de tractament dins l'aiga. D'utilizacions segondàrias existisson en medecina (coma desinfectant), en bugadariá, en papetariá (coma agent de blanquiment) e en quimia (dins certanei sintèsis).
Arbre
Racinas
En fòra dei bolets, lei bactèris pòdon tanben formar d'associacion ambé leis aubres. Per exemple, aquelei dau genre Frankia son capables de fixar l'azòt atmosferic qu'es un element important per lo desvolopament dei vegetaus. En particular, dins certaneis ecosistèmas, aquò permet la subrevida d'aubres dins de sòus normalament desfavorables. Enfin, lei rets de racinas d'aubres diferents pòdon se connectar per formar de colonias.
Corris
Corris (Courris en francés) es una comuna lengadociana en País d'Albi situada dins lo departament de Tarn e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Oxigèn
Tetraoxigèn
Lo tetraoxigèn es una espècia quimica de formula O4 qu'es compausada de quatre atòms d'oxigèn. Suggerida en 1924 per explicar certanei proprietats dau dioxigèn liquid, son existéncia foguèt confiermada per d'observacions realizadas entre 1999 e 2006. Es una molecula instabla que sa formacion necessita de pressions d'au mens 20 GPa. Son estructura es encara mau determinada.
Arbre
Aisse vegetau
L'aisse vegetau (ò camba) deis aubres es dich tronc. Lignificat, pòrta la la corona qu'es facha dei brancas, dei ramèus e dei brots e permet de lei mantenir en autor per captar lo raionament solar qu'es indispensable a la subrevida de l'aubre. Lo tronc es generalament drech sensa ramificacion e sa talha aumenta longitudinalament e ortogonalament cada annada. Se lei condicions climaticas son desfavorables (vent, soleu dins una direccion unica...), l'aubre pòu se desformar per optimizar l'espaci disponible. Aquò es fòrça frequent dins lei vents onte lo vent bofa regularament. Lo tronc e lei brancas s'i desvolopan segon la direccion dau vent e l'aubre sembla un drapèu.
Oxigèn
Aiga
thumb|right|[[Fotografia d'una mòstra d'aiga.]]
L'aiga es una substància quimica constituïda de dos atòms d'idrogèn e d'un atòm d'oxigèn. Sus Tèrra, es presenta sota sei tres formas (solida, liquida e gasosa) car sei ponchs de solidificacion e de vaporizacion son respectivament de 0 °C e de 100 °C. Relativament estable, presenta pasmens una reactivitat importanta e es egalament un bòn solvent per lei compausats polars. Es tanben susceptibla de formar aisament de liames idrogèn.
Arbre
Aisse vegetau
La corona permet de sostenir la rama e lei brots. Lei brancas, partidas lignificadas de l'aubre que derivan dau tronc, ne son l'esquelèta. Pòrtan lei ramèus, que pòrtan a son torn lei fuelhas, e lei brots. Lei premiers permèton donc de provesir l'energia necessària au bòn foncionament dei reaccions de fotosintèsi e lei segonds permèton d'assegurar la creissença de la corona per ne permetre lo desvolopament.
Oxigèn
Aiga
L'aiga es una substància indispensabla a la vida terrèstra. D'efiech, es lo constituent majoritari de la màger part deis espècias conegudas amb un percentatge massic mejan de 60% en leis animaus e de 75% en lei vegetaus.
Arbre
Aisse vegetau
Segon lei modèls teorics, l'autor maximala deis aubres es limitada a 130 mètres. Pasmens, au sègle XIX, i aguèt plusors rapòrts depintant d'Eucalyptus regnans de 130 a 140 mètres en Austràlia. A l'ora d'ara, l'aubre pus aut es un Sequoia sempervirens de 115,6 mètres dich Hyperion. Es situat dins lo Redwood National Park en Califòrnia.
Lo còr dau tronc e dei brancas es fach de duramen (ò fusta de còr) qu'es una fusta mòrta, dura e impustrescibla. A l'entorn dau duramen, se tròba l'albenca qu'es una fusta ambé de cellulas viventas. Tendre e de color clar, es un jaç que permet la circulacion de la saba. Après l'albenca, i a lo cambium qu'es format de cellulas cargadas d'assegurar la creissença dau diamètre de l'aubre. Lo jaç seguent es dich liber e permet tanben la circulacion de la saba. Enfin, l'exterior de l'aubre es format dau süver. Cubèrt d'un epidèrma, compausa l'escòrça e assegura la separacion entre lei teissuts vivents de l'aubre e lo mitan extèrne.
Oxigèn
Aiga
Leis utilizacions e aplicacions de l'aiga son innombrablas en causa de sei proprietats fisicoquimicas e biologicas. La pus importanta es son utilizacion coma bevenda tant que per leis umans que per leis animaus domestics. Es tanben força utilizada per leis agricultors qu'an besonh d'aigatge. Enfin, a mai d'un usatge dins la vida vidanta e dins l'industria onte pòu servir de reactiu, de solvent, de liquid de refrejament... etc.
Arbre
Fuelhas
Leis expansions foliaras (fuelhas, escaumas ò agulhas) son generalament d'organes aplatits e vèrds. Gràcias a la clorofilla contenguda dins sei teissuts, pòdon produrre de sucres a partir d'aiga, de lutz e de gas carbonic atmosferic. La reparticion deis organes foliars varia segon leis aubres e pòu èsser :
Oxigèn
Dioxid de carbòni
thumb|right|[[Fotografia de pastilhas de dioxid de carbòni solid en cors de sublimacion.]]
Arbre
Fuelhas
L'organe foliar complèt se compausa de tres partidas principalas que son la gaina foliara, lo pecol e lo limbe. La premiera es sovent reducha a una pichona zòna pus espessa a la basa de la fuelha. Lo pecol es la partida intermediària entre la gaina e lo limbe. En certaneis espècias, es de còps fòrça cort. Pòu pereu èsser completat per d'estipulas d'expansions foliacèas pichonas situadas a son origina.
Lo limbe fòrma la màger part de la fuelha. Son aspèct es fòrça variable ambé de limbes indivís (fuelha simpla) ò de limbes multiples (fuelha compausada). Lo bòrd foliar presenta tanben una gròssa diversitat de formas ambé l'existéncia de limits simples, dentats ò encara lobats. Enfin, lo limbe es percorrut per de nervaduras que son de 	caneladuras permetent lo transpòrt de la saba.
Oxigèn
Dioxid de carbòni
Lo dioxid de carbòni a un ròtle biologic important qu'es consumat per lei plantas per produrre sa biomassa a partir de la fotosintèsi e qu'es regitat per leis animaus. De mai, sa preséncia dins l'atmosfèra congrea un efiech de sèrra que permet de la rescaufar en aumentant sa temperatura. Dins aquò, dempuei lo sègle XIX e la consumacion generalizada de combustibles fossils, sa concentracion es venguda tròp importanta entraïnant una aumentacion de la temperatura globala (rescaufament climatic).
Dins l'industria, es subretot utilizat per la produccion d'engrais e per l'industria petroliera afin de facilitar l'esplecha de jaciments d'idrocarburs. Leis aplicacions segondàrias son fòrça variadas. Sota forma gasosa, lo dioxid de carbòni pòu èsser utilizat en agricultura per favorizar la creissença dei plantas ò en seguretat coma agent d'extincion dei fuòcs. Sa forma liquida pòu èsser utilizada coma caloportaire e sa forma solida pòu servir de refrigerant. Enfin, dins son estat supercritic, es utilizat coma agent d'extraccion en quimia (per exemple, per descafeïnar lo cafè).
Oxids
thumb|[[Fotografia d'un robin (varietat roja de corindon), forma mineralizada d'oxid d'alumini Al2O3.]]
Arbre
Flors
La flor es l'organ de reproduccion deis aubres. La flor complèta es compausada de quatre partidas principalas que son lei sepals, lei petals, leis estaminas e lei carpèus. L'ensems dei sepals e dei petals fòrma lo periant. Se lei sepals e lei petals son identics, son dichs tepales e fòrman lo perigòne. Dins lo cas contrari, lei petals compausan la coròla e lei sepals lo calici (que tèn lo ròtle de proteccion de la basa de la flor).
Leis estaminas son leis organes mascles de la reproduccion. Nombrós, contènon lo pollèn. Lei carpèus son leis organes femèus. En lei conifèrs (Gymnospermae), an una forma aplatida. En revènge, en lei fuelhós, son fusionadas per formar un organe relativament important, dich pistil, qu'ocupa lo centre de la flor.
Pasmens, un nombre important d'espècias d'aubres presenta de diferéncia a respèct dau modèl depintat dins lei dos paragrafs precedents. D'efèct, lo periant es sovent fòrça reduch, especialament en leis espècias adaptadas a una pollinizacion ambé lo vent. De mai, d'autreis aubres an de flors unisexuadas que son dotats d'estaminas ò de carpèus. Dins aqueu cas, l'aubre pòu presentar de flors dei dos sèxes (espècia monoïca) ò d'un sèxe solament (espècia dioïca).
Fruchs e pinhas
thumb|right|[[Fotografia d'olivas que son lo fruch de l'olivier.]]
Oxigèn
Oxids
Un oxid es un compausat associant l'oxigèn amb un element mens electronegatiu. Lo nombre d'oxidacion de l'oxigèn i es egau a -2. Son de substàncias força frequentas a la superficia terrèstra. Per exemple, es lo cas d'un nombre important de mineraus coma lo corindon (oxid d'alumini Al2O3) ò lo qüars (dioxid de silici SiO2). L'aiga e lo dioxid de carbòni, compausats primordiaus dei mecanismes dau vivent, son pereu d'oxids.
Vernuelh en Borbonés
Vernelh en Borbonés (Verneuil-en-Bourbonnais en francés) es una comuna occitana de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Oxigèn
Oxids
Una proprietat de remarca deis oxids es sa capacitat de reagir amb l'aiga per formar d'acids. La quimia deis oxids es pron reducha. D'efiech, sa preparacion es relativament aisada car necessita sovent de grasilhar una substància en preséncia d'aire. De tractaments quimics ulteriors son possibles per eliminar d'impuretats. Pasmens, lo problema per lei quimistas es generalament pas de fabricar d'oxids mai d'asssegurar sa transformacion. En particular, aquela question es centrala dins lei procès de metallurgia destinats a produrre de metaus purs.
Arbre
Fruchs e pinhas
En plaça dei fruchs, lei resinós donan de pinhas. Son formadas d'un aisse que pòrta d'escalhas que se lignifican. Sa basa pòrta leis organs femèus que son dichs bractèas. Dins la màger part deis biologias, lei pinhas masclas e femèlas son diferenciadas. Lei premierei se tròban generalament sus lei brancas bassas e lei segondas sus leis autas. Coma lo pollen pòu pas montar, aquò favoriza la fecondacion a partir d'un autre aubre.
Après fecondacion, lei pinhas femèlas demoran sus l'aubre au mens tres ans per permetre lo desvolopament de la grana. Puei, la secaressa entraïna la dubertura dei pinhas e la liberacion dei granas que son sovent aludas. Aquò permet de conquistar d'endrechs novèus gràcias au vent.
Oxigèn
Oxids
Leis utilizacions deis oxids son variadas en causa de sa gròssa diversitat. Pasmens, es possible de destriar dos ensems. Dins lo premier, se tròban leis oxids aguent de proprietats materialas interessentas (materiaus de construccion, semiconductors, catalizaires quimics...). Lo segond gropa leis oxids servissent de reactius ò d'intermediaris dins de procès quimics (preparacion de metaus, sintèsi organica...).
Arbre
Distribucion
Segon una estimacion de 2015, i aviá, aquela annada, 3,040 miliards d'aubres dins lo mond. Lei seuvas pluvialas equätorialas (46%) e lei seuvas borealas (24%) n'assostavan la màger part. Aperaquí 15 miliards èran estats copats e 5 miliards plantats. D'un biais generau, lo nombre d'aubres demenís dempuei l'aparicion de la civilizacion en causa dau desvolopament de l'agricultura. Segon lo meteis estudi, aquela demenicion seriá de 46% dempuei 10,000 avC.
Trichey
Trichey es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha Franca Comtat.
Oxigèn
Compausats organics
L'oxigèn es un element força present dins lei compausats organics. Entre lei pus importants, se pòdon citar leis alcòls R–OH, leis aldeïds R–CO–H, lei cetonas R–CO–R, leis acids carboxilics R–COOH, leis estèrs R–COO–R, leis anidrids d'acid R–CO–O–CO–R e leis amids R–C(O)–NR2. Divèrsei solvents organics contènon tanben d'oxigèn coma lo fenòl, lo DMF ò lo DMSO.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) foguèt un filosòf alemand. Foguèt influenciat per Baruch Spinoza, Immanuel Kant e Jean-Jacques Rousseau, entre autres. Es considerat coma un dels creators de l'idealisme alemand e un utilizaire de la dialectica.
Oxigèn
Produccion
La produccion d'oxigèn se fa sota la forma de dioxigèn. Plusors procès existisson segon lei besonhs e lei luòcs. Lei metòdes industriaus principaus son :
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Influencièt Karl Marx, Friedrich Engels, Theodor Adorno, Francis Fukuyama e autres.
Oxigèn
Produccion
L'electrolisi de l'aiga es pereu un mejan d'obtenir de dioxigèn. Per aquò, es necessari d'utilizar un corrent continú que permet de recuperar de dioxigèn a un electròde e de diidrogèn a l'autre. Es possible de melhorar lo procès en realizant l'electrolisi de mesclas d'oxids e d'oxoacids.
Enfin, de dispositius son estats concebuts per produrre de dioxigèn dins de situacions d'urgéncia (sosmarins en dificultat, minaires blocats per un afondrament...). Son basats sus de reaccions de descomposicion de superoxids coma lo clorat de sòdi NaClO3, lo peroxid de bari BaO2 e lo perclorat de potassi KClO4.
Trichey
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Pica d'Estats
La Pica d'Estats (en francés Pique d'Estats) es un somal dels Pirenèus situat sus la termièra entre França e Espanha; una part es dins lo departament d'Arièja e l'autra dins la comarca catalana de Palhars Sobeiran.
Amb sos 3143 mètres, es lo trescòl del massís del Montcalm, pasmens son ascencion es de bon far (escalada, glacièr).
Arbre
Distribucion
Lei conifèrs predominan dins lei regions frejas, especialament dins lei regions borealas de taiga que fòrman 29% de la cubertura forestiera mondiala. De situacions similaras s'observan tre qu'augmenta l'altitud e que demenís la temperatura dins lei regions montanhósas. D'efèct, aqueleis endrechs son favorables a d'aubres amb una creissença rapida e un besonh limitat de lutz.
Pica d'Estats
Topografia
thumb|left|Vista dempuèi la Pica d'Estats : [[Estany d'Estats e Estany de Sotllo.]] Situada dins lo massís del Montcalm, al sud d'Ausat dins lo Vic de Sòs, la Pica d'Estats despassa lo pic del Montcalm d'aperaquí dètz mètres. Es lo trescòl del País de Fois (Arièja) e tanben de Catalonha.
Arbre
Distribucion
Lei fuelhós començan de venir nombrós dins lei regions temperadas onte lei precipitacions son sufisentas. Pòdon i formar de seuvas de fuelhós ò de seuvas mixtas en foncion dei condicions climaticas. Enfin, dins lei regions tropicalas e eqüatorialas, lei precipitacions fòrça importantas son fòrça favorablas ai fuelhós que dominan largament aqueu tipe d'ecosistèma.
Pica d'Estats
Topografia
Costat espanhòl susplomba l'Estany d'Estats e l'Estany de Sotllo dins lo Pargue Natural de l'Alt Pirineu. Confronta a l'oèst lo pic de Verdaguer e a l'èst la punta Gabarró.
Lo Canet (Peiregòrd)
Lo Canet es una anciana comuna deu Perigòrd e deu departament de Dordonha, qu'es adara dins la comuna deu Pòrt de Senta Fe e Ponchac.
Pica d'Estats
Topografia
Lo pic se situa dins l'airal del Pargue Natural Regional dels Pirenèus Ariegeses.
Geologia
La Pica d'Estats es un somal granitic.
Arbre
Participacion ais ecosistèmas
Leis aubres, isolats ò en grop, tènon un ròtle fondametau dins leis ecosistèmas terrèstres. D'efèct, un aubre sèrve de supòrt ò de sosta a mai d'un organisme coma de liquèns creissent sus son escòrça, d'aucèus aguent bastit son nis sus una branca ò d'insèctes vivent entre sei racinas. Sei fuelhas, sei flors ò sei fruchs pòdon tanben èsser una fònt de manjar per d'autreis espècias. Per exemple, un estudi recensèt 284 espècias diferentas d'insèctes sus un Quercus robur e 306 d'invertebrats sus un Eucalyptus obliqua.
Quand son gropats per formar de bòscs ò de seuvas, leis aubres son a l'origina d'una gròssa diversitat d'ecosistèmas forestiers. D'efèct, lei seuvas an un ròtle de resèrva de biodiversitat. Per exemple, la Seuva Amazonica assosta 10% deis espècias animalas e vegetalas de la planeta. De mai, lei seuvas permèton de melhorar la qualitat de l'èr, de protegir lei sòus gràcias ai racinas ò de regular lo clima de certanei regions gràcias a son influéncia sus l'evaporacion.
Malautiás e sistèma immunitari
Leis aubres pòdon èsser victimas de mai d'una malautiá. Leis agents patogèns principaus son de bolets, d'organismes pròches dei bolets (oomycota), de virüs, de parasitas, de nematòdes, de protozoaris ò de plantas parasitas. Normalament presents, sovent en quantitats importantas dins l'environament de l'aubre, aqueleis organismes pòdon venir patogèns en causa d'un estrès, d'una bleçadura, d'una ponhedura d'insècte... etc.
Lei simptòmas son generalament constituits de cambiaments de color, d'alteracions d'organismes, de modificacions anatomicas, de produccions anormalas de certanei substàncias e d'alteracions dau metabolisme. Dins certanei cas, pòdon entraïnar la mòrt de l'aubre e d'epidemias au nivèu dei seuvas.
Per faciar aquelei perilhs, leis aubres an un sistèma immunitari. Permet de detectar, dirèctament ò indirèctament, la preséncia de patogèns e d'entraïnar de mecanismes de reaccions per eliminar la menaça. De mai, leis aubres pòdon senhalar l'ataca au rèsta de la seuva, çò que limita lei riscs de generalizacion d'una infeccion. Enfin, certaneis aubres an desvolopat una simbiòsi ambé d'autreis organismes (bolets...) que va lo protegir, generalament en cambi de manjar.
Predators
En fòra dei malautiás, leis aubres dèvon tanben se protegir còntra leis erbivòrs que manjan sei fuelhas ò sa fusta. Per aquò, de mecanismes multiples existisson :
Menaças umanas
Leis aubres son tanben menaçats per leis activitats umanas. D'efèct, l'òme es un utilizator important de fusta, a besonh deis espacis ocupats per lei seuvas per son agricultura e emet una importanta pollucion que menaça lei condicions de vida deis aubres.
La desforestacion es entraïnada per una esplecha tròp importanta de la ressorsa forestiera ò per la necessitat de destrurre la seuva per n'ocupar l'espaci (construccions de vilas, d'infrastructuras, installacion de tenement...). Fòrça anciana, aquela practica pòu entraïnar la disparicion totala de seuvas. Dempuei la Revolucion Industriala, es en cors d'acceleracion. Per exemple, entre 1990 e 2005, aperaquí 3% de la cubertura forestiera mondiala dispareguèt, especialament dins lei regions tropicalas e eqüatorialas.
L'industrializacion es tanben a l'origina d'una importanta pollucion que pòu modificar lei condicions quimicas dins certanei regions. Un cas fòrça grèu es aqueu de la plueja acida. D'efèct, l'emission de polluents acids (acid cloridric, acid sulfuric, oxids d'azòt, oxids de sofre...) entraïna la formacion de precipitacions amb un pH relativament bas (inferior a 5 ). Aquò va entraïnar una acidicacion dei sòus qu'a de consequéncias dirèctas (agressions acidas) e indirèctas (dissolucion e desplaçament dei saus mineraus, desvolopament de certaneis organismes patogèns qu'a besonh d'un mitan acid ...) que van menaçar e tuar leis aubres.
Utilizacions
L'òme utiliza leis aubres per mai d'un usatge dempuei la Preïstòria. Leis usatges principaus l'utilizacion coma matèria premiera ò coma materiau de construccion : Aquò representa un sector important de l'economia mondiala. Ansin, la produccion mondiala de fusta agantèt 3,694 miliards de mètres cubics en 2014. La mitat èra destinada au caufatge (1,862 miliards) e aperaquí un tèrç (1,465 miliards) au ressatge e au placatge. Lo rèsta, 408 milions e 169 milions, èran destinats au trissatge (principalament per faire de papier) e a divèrseis aplicacions industrialas.
Pica d'Estats
Clima
Malgrat l'altitud, possedís pauc de nevièrs.
Arbre
Utilizacions
En fòra d'aqueleis activitats, d'autreis utilizacions economicas deis aubres existisson :
Pica d'Estats
Istoria
La primièra pujada de la Pica d'Estats la faguèron Henry Russell e Jean-Jacques Denjean en 1864.
Vias d'accès
<Gallery> Fichièr:View of pica de Estats from estany Estats.jpg|Vista del trescòl dempuèi l'Estany d'Estats costat espanhòl. Fichièr:Ascension to pica de Estats.jpg|Pas per montar. Fichièr:Pica dEstats submit.jpg|Vista prèpa del trescòl dempuèi lo portet. </Gallery> La montada pòt se far per mai d'un camins.
Arbre
Utilizacions
Enfin, leis aubres an tanben d'autreis utilizacions gràcias a sei foncions ornamentalas ò ecologicas : E per har béròi :
Pica d'Estats
Vias d'accès
La via normala se fa pel refugi del Pinet en dos jorns, una jornada per la caminada d'aprochament fins al refugi. Lo segond jorn se fa l'ascencion.
Arbre
Mitologia
Leis aubres son l'objècte de veneracions dempuei la Preïstòria e apareisson donc regularament dins lei mites e lei religions umanas. La natura de son ròtle es pasmens fòrça variabla. Dins certanei cas, l'estructura dau mond despend en partida ò totalament d'un aubre que lo sostèn (Kalpavriksha dins certanei mitologias indianas, Yggdrasil per lei Vikings).
Lo Canet (Peiregòrd)
Geografia
Lo Canet èra au sud-oèst de la comuna actuala deu Pòrt de Senta Fe e Ponchac; probable qu'èra en majoritat o exclusivament dins la ribièra de Dordonha, perqué lo luèc notat actualament Lo Canet es a quauqua res coma 300 m deu flume.
Arbre
Mitologia
Dins d'autres cas, l'aubre èra associat a la vida de creaturas divinas ò magicas. Ansin, en Grècia, un aubre podiá assostar de creaturas coma lei driadas. De mai, en Grècia, en Índia, en China e dins mai d'un autre endrech, existián de seuvas sacradas qu'èran consideradas coma lo luòc de vida de divinitats. Sovent, gràcias an aquela proteccion, aqueleis endrechs son uei relativament rics en biodiversitat.
Leis aubres pòdon tanben èsser associats a de rites sociaus. Per exemple, en Africa Orientala, certanei pòbles plantan un aubre per celebrar una naissença. Per d'autrei pòbles, coma lei Cèltas en Euròpa ò leis Iroqués d'America, de ceremònias importantas devián necessariament se debanar en dessota d'un aubre de remarca.
Lo Canet (Peiregòrd)
Toponimia
Lo luèc es atestat en 1306, escrit Caneto (en latin); lo nom es un diminutiu de l'occitan cana, deu latin canna, e marca un luèc plen de canavèlas, çò qu'es confòrma a l'altitud (lo Canet es a 15 m) e a la proximitat de la Dordonha (possibilitat d'ancianas sanhas e autres luècs aigassius).
Istòria
Una villa gallo-romana fut descobèrta au Canet.
Coma tota la region de Senta Fe, una bona partida de la populacion èra protestanta. La part deus reformats deminguèt pauc a pauc per conversion (dins lo cas d'un maridatge emb un catolic o una catolica, sovent lo nòvi o la nòvia qu'èra protestanta se virava) e per immigracion de populacions catolicas, que venián sustot de l'interior deu Peiregòrd.
En 1859, las ancianas comunas deu Canet, de La Roqueta (Peiregòrd) e de Sent Avit deu Tisac s'assemblèren dins una comuna novèla que prenguèt lo nom deu Pòrt de Senta Fe. Lo capluèc es au Pòrt de Senta Fe, aglomeracion que contunha la vila de Senta Fe.
Pica d'Estats
Vias d'accès
Pel costat espanhòl l'ascencion se fa dempuèi l'Estany de Sotllo e l'Estany d'Estats. Cal caminar per un pas peirós fins a un portet.
Nòtas e referéncias
<References/>
Canton del Pònt de Salars
Lo canton del Pònt de Salars es una anciana division administrativa de Roergue, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Rodés, lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Dempuèi 2015, Agenh es dins lo canton novèl del Causse Comtal (burèu centralizator : Sebasac), Flavinh dins lo canton novèl del Nòrd Leveson (burèu centralizator : Luc e La Primauba) e las autras sièis comunas dins lo canton novèl de Raspas e Leveson (burèu centralizator : Lo Pònt de Salars). Dempuèi 2017, totas las comunas son de l'arrondiment de Milhau. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian roergàs.
Istòria
Los cantons de Salars (o del Pònt de Salars) e de Flavinh se creèron en 1790 dins lo districte de Rodés.
A las eleccions departamentalas del 22 de març de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-205 del 21 de febrièr de 2014, lo canton foguèt suprimit, mas Lo Pònt de Salars venguèt burèu centralizator del canton novèl de Raspas e Leveson.
Lo 1èr de genièr de 2017, las uèch comunas quitèron l'arrondiment de Rodés per l'arrondiment de Milhau.
Ibrahim Baré Maïnassara
Ibrahim Baré Maïnassara (1949-1999) militar e òme politic foguèt president de Nigèr entre 1996 e son assassinat, lo 9 d'abril de 1999.
Balinghem
Balinghem es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Es près de Balinghem, entre Ardres e Guines #que s'i èra installat lo famós Camp del llençol d'aur, ont #debanar l'amassada dintre François primièr e Henri VIII, dins la frontièra #que délimitait a l'epòca las tèrras de França e de Angleterre, episòdi sustot soslinhat per Louis Barron en la labor #que #redigir en lo moment de la siá traversada de França en 1899.
C'est près de Balinghem, entre Ardres et Guines que s'était installé le fameux Camp du drap d'or, où eut lieu la rencontre entre François premier et Henri VIII, à la frontière qui délimitait à l'époque les terres de France et d'Angleterre, épisode notamment souligné par Louis Barron dans l'ouvrage qu'il rédigea lors de sa traversée de France en 1899.
Ghissignies
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
200px|thumb|left|Lo Écaillon a Ghissignies
Es un pichon vilatge a la cœur del parc natural regional del Avesnois al extremitat sud-es del departament del nòrd. Lo vilatge a caracterizat per un païsatge typique de bocage, constituit de de pradas environadas de barralhas ont fa bon viure, es fòrça apreciat pels visitants per la siá tranquillité e los sieus camins de randonnées pittoresques. Dempuèi 1998, la municipalitat a classificat al se del parc natural regional del Avesnois.
Caubon e Sent Sauvador
Caubon e Sent Sauvador o Cauvon e Sent Sauvador (Caubon-Saint-Sauveur) es una comuna de Vasadés e d'Agenés en Guiana, situada dens lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Ghissignies
Geografia
Ghissignies A traversat pel Écaillon.
Caubon e Sent Sauvador
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Ghissignies
Geografia
200px|thumb|left|L'Écaillon à Ghissignies
Caubon e Sent Sauvador
Caubon
La prononciacion es [kaw'buŋ]. I a pas de fòrmas ancianas.
Ghissignies
Geografia
C'est un petit village au cœur du parc naturel régional de l’Avesnois à l’extrémité sud-est du département du nord. Le village est caractérisé par un paysage typique de bocage, constitué de prairies entourées de haies où il fait bon vivre, est très apprécié par les visiteurs pour sa tranquillité et ses chemins de randonnées pittoresques. Depuis 1998, la commune est classée au sein du parc naturel régional de l'Avesnois.
Caubon e Sent Sauvador
Caubon
Segon Dauzat, Caubon ven deu nom latin d'òme Calvus, « cappelat » (Bénédicte Boyrie-Fénié lo lugís mau e interprèta Calvius ). Astor, citat per B. Boyrie-Fénié, escriu tanben lo cognomen Calvus. Negre, citat tanben per B. Boyrie-Fénié, causís lo nom de persona Calvonius.
Carlos Polistico Garcia
Carlos Polistico Garcia (1896-1971), avocat e òme politic, foguèt president de las Filipinas entre 1957 e 1961.
Ghissignies
Geografia
Ghissignies est traversée par l'Écaillon.
Comunautat de comunas del País de Salars
La Comunautat de comunas del País de Salars es una intercomunalitat, roergata, situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Son còdi SIREN es 241 200 658.
La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian roergàs.
Istòria
La comunautat de comunas del País de Salars se creèt lo 1èr de genièr de 1997.
Lo 1èr de genièr de 2017, las comunas de La Grand Vila e de Saumièg, vengudas de la comunautat de comunas de Viaur Seòr Lagast, dissòuguda, dintrèron dins la comunautat.
Veire tanben
thumb|450px|center|Mapa dels EPCI d'Avairon lo 1èr de genièr de 2019
Olizy-sur-Chiers
Olizy-sur-Chiers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Saint-Maurice (Nièvre)
Saint-Maurice es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Geografia
thumb|left|Mapa de Sant-Maurici de 1878 Saint-Maurice, ou Saint-Maurice-sur-Aron, es situat a la limit del Bazois, plan calcari relativament fèrtil, e del horst de Sant Saulge, tucs granitics bordants las municipalitats de Saint-Saulge e Crux-la-Ville.
La mai granda part de la municipalitat a basat en un tuc alongat en immergint sul Aron (riu en prenent la siá font a Crux-la-Vila e en se tirant en lo Léger a Decize).
A compausat del borg en comprenent una quinzena d'ostals, d'un luòc en comprenant comuna, sala de las fèstas e glèisa, e de divèrses caserius: 'Le Jonceau, La Forêt, Bonnefonds, Vieux Château, Grand Bussy, Petit Bussy, Le Préhaut, Le Domaine neuf, Le Corbier, Montat, Château de Montat e La Queue de l'étang''.
Saint-Maurice, ou Saint-Maurice-sur-Aron, est située à la limite du Bazois, plateau calcaire relativement fertile, et du horst de Saint-Saulge, collines granitiques bordant les communes de Saint-Saulge et Crux-la-Ville.
La plus grande partie de la commune est basée sur une colline allongée plongeant sur l'Aron (rivière prenant sa source à Crux-la-Ville et se jetant dans la Loire à Decize).
Elle est composée du bourg comprenant une quinzaine de maisons, d'une place comprenant mairie, salle des fêtes et église, et de plusieurs hameaux: 'Le Jonceau, La Forêt, Bonnefonds, Vieux Château, Grand Bussy, Petit Bussy, Le Préhaut, Le Domaine neuf, Le Corbier, Montat, Château de Montat et La Queue de l'étang''.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
En 1161, Bernard de Sant-Saulge, avesque de Nivèrns, desgrana en las siás cartas adreçadas a Bernard II, fraire e abbé del Abbaye de Sant-Martin de Autun que la glèisa de Sant-Maurici-lo-Sant-Saulge, « Ecclesiam Sant Mauricio » aperten a lo sieu abbaye. En 1164, lo Pape Alexandre III, refugiat a França, confirma per una bulle aquela possession.
Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat #portar provisoirement lo nom de Maurici-los-Fontaines.
La paroisse s'appelait autrefois Saint-Maurice-les-Saint-Saulge.
En 1161, Bernard de Saint-Saulge, évêque de Nevers, énumère dans ses lettres adressées à Bernard II, moine et abbé de l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun que l'église de Saint-Maurice-les-Saint-Saulge, « Ecclesiam Saint Mauricio » appartient à son abbaye. En 1164, le Pape Alexandre III, réfugié en France, confirme par une bulle cette possession.
Au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune porta provisoirement le nom de Maurice-les-Fontaines.
Tecnologias de l'informacion
thumb|right|Grafic eissit d'un logiciau de tractament de donadas.
Lei tecnologias de l'informacion son lei tecnologias utilizadas per lo tractament e la conservacion d'informacions per lo biais d'ordinators. Aparegudas tre la Preïstòria, son pasmens demoradas limitadas fins a l'aparicion de l'ordinator au sègle XX. D'efiech, dempuei leis ans 1950, lo desvolopament de l'informatica, dei capacitats d'enregistrament de donadas (discs durs... etc.) ò la creacion d'internet an permés una extension dei tecnologias de l'informacion a totei leis aspèctes de la societat modèrna.
De l'Antiquitat ai calculators mecanics
thumb|right|[[Fotografia de la pascalina, premier calculator mecanic foncionau.]]
La recèrca de mejans destinats a accelerar lo calcul ò lo tractament d'informacions es una causa fòrça anciana, apareguda durant la Preïstòria. L'exemple pus ancian identificat a l'ora d'ara es l'òs de Lebombo, datat de 44,200 a 43,000 ans, qu'es un baston de comptatge permetent probablament de seguir lo cicle lunar gràcias a un ensemble de 29 òscas. Pus tard, vèrs 2000 avC, foguèt inventat l'abac en Mesopotamia ò en Egipte.
Lei progrès de la mecanica permetèron la concepcion de maquinas permetent de realizar de calculs a partir dau sègle XVII. La pus anciana es benlèu aquela imaginada per Wilhelm Schickard (1592-1632) vèrs 1623. Pasmens, foguèt jamai fabricada e sei plans mòstran de problemas qu'aurián complicat son utilizacion. Lo premier calculator mecanic foncionau foguèt inventat per lo sabent occitan Blasi Pascal (1623-1663) en 1645. Un vintenau d'unitats foguèron produchas avans l'arribada d'autrei maquinas au sègle seguent. Dins aquò, aquelei calculators èran costós, complèxs d'utilizar e fragils.
Una etapa novèla foguèt passada au sègle XIX amb lei trabalhs dau sabent anglés Charles Babbage (1791-1871) qu'enoncièt per lo premier còp lei principis de foncionament d'un ordinator. Redigiguèt tanben lei plans de plusors maquinas permetent de realizar de calculs. En particular, reprenguèt l'idèa d'utilizar de cartas perforadas per donar d'instruccions e concebre de programas. Pasmens, mau capitèt d'acabar la construccion de sei prototipes, principalament en causa dei limits tecnics de son epòca.
La maquina de Turing
thumb|right|[[Fotografia d'un modèl raprochat d'una maquina de Turing.]]
La maquina de Turing es un concèpte fondamentau dei tecnologias de l'informacion que foguèt definit en 1936 per lo matematician britanic Alan Turing (1912-1954). Es compausada : Aquel objècte es teoric mai permet de formalizar la nocion de calcul e de pausar un limit clar entre lei problemas calculables e lei problemas incalculables. Marquèt una etapa importanta car prefigurèt lei premiereis ordinators.
Lei premiereis ordinators
thumb|right|[[Fotografia de l'UNIVAC I, premier ordinator civiu comercializat.]]
Après la concepcion de l'arquitectura de von Neumann, de desacòrdis devesiguèron sa còla entre partisans e adversaris dau depaus d'un brevet. S'acabèron per una decision de la justícia estatsunidenca que declarèt liure lo concèpte d'ordinator. En parallèl, lei Britanics construguèron en 1948 una autra maquina bastida segon lei principis de bon Neumann. Pasmens, gràcias a Turing, o dotèron dau premier lengatge de programacion. Inovacion majora, permetiá d'intrar un cinquantenau d'instruccions basadas sus lo lengatge uman qu'èran dirèctament traduchas en lengatge binari per l'ordinator. Tres ans pus tard, John Eckert (1919-1995) e John William Mauchly (1907-1980) comercializèron lo premier ordinator civiu (UNIVAC ). Èx-engenhaires trabalhant amb von Neumann, avián fondat la premiera companhiá de concepcion e de venda d'ordinators e foguèron a l'origina d'idèas importantas coma aquelei de programa enregistrat ò de sosprograma.
Dau lengatge de programacion a la multiplicacion deis aplicacions
thumb|right|[[Fotografia d'un IBM 360 utilizat per la NASA dins leis ans 1960.]]
A partir deis ans 1950, lei progrès tecnics comencèron de s'accelerar (aparicion dau transistor, dau circuit imprimit...). Dins aquò, au nivèu dau tractament de l'informacion, l'evolucion pus importanta foguèt la concepcion dau premier lengatge de programacion vertadier per Jonh Backus (1924-2007). Dich Fortran (per l'anglés Formula Translator), permetèt d'escriure de programas informatics qu'èran independents de l'ordinator ont èran enregistrats. Foguèt seguit per d'autrei lengatges coma Lisp (1958), Algol (1958) ò COBOL (1959).
Durant leis ans 1960, aquò permetèt una multiplicacion deis aplicacions informaticas dins lo domeni militar e scientific e dins lei companhiás. En particular, en 1965, lo modèl 360 d'IBM entraïnèt una revolucion gràcias a sa compatibilitat amb d'autrei maquinas. Ansin, s'avans sa sortida, èra possible d'automatizar de pretzfachs gràcias a un ordinator, après sa sortida, venguèt possible de crear de « sistèmas informatics » compausats de plusors maquinas.
La generalizacion dei microordinators
thumb|right|[[Fotografia d'un microordinator deis ans 1980.]]
Lo microordinator (ò ordinator personau) es un ordinator de dimensions reduchas que pòu tenir sus un burèu. La data precisa de son invencion es pauc clara car plusors modèls d'ordinators de burèu foguèron concebuts entre 1965 e 1975. Pasmens, dins lo segonda mitat deis ans 1970, la demenicion dei còsts de produccion engendrada per lei progrès tecnologics autorizèt la comercializacion de microordinators destinats au grand public (Apple II, TRS-80, PET...).
Aquelei microordinators conoguèron rapidament de transformacions importantas amb l'aparicion de logiciaus ò de periferics especializats coma lo tabulari, lo burèu, leis icònas e la soritz. D'efiech, conjugats amb de discs durs mai e mai poderós, permetèron de realizar lo trabalh de burèu ordinari e de tractar de donadas d'un biais eficaç e rapid. Aquela tendància foguèt renfòrçada per lo desvolopament d'internet a partir de la fin deis ans 1990. Uei, lei microordinators connectats au ret informatic centrau d'una companhiá son ansin venguts la nòrma dau trabalh de burèu.
La multiplicacion dei flux d'informacions
thumb|right|Visualizacion d'una partida dei flux de foncionament d'[[internet.]]
Dempuei la fin deis ans 1990, lei tecnologias de l'informacion son regardadas per una aumentacion fòrça importanta dei flux d'informacions. Lo factor principau d'aqueu fenomèn es la mesa en plaça e la creissença d'internet qu'a permés de multiplicar lei cambis d'informacions entre entitats diferentas. L'enregistrament e l'analisi d'aquelei donadas son ansin vengudas un sector economic novèu marcat per l'aparicion dau comèrci en linha ò dei rets sociaus. Aquela evolucion es sostenguda per l'aparicion de supòrts informatics ò de periferics novèus (smartphones, tauleta, escanèr...) e lo melhorament dei mejans de connexion (fibras, wifi...).
Lo codatge de l'informacion
Lo codatge de l'informacion es una dimension fondamentala dei tecnologias de l'informacion. D'efiech, per tractar de donadas, fau lei convertir dins un lengatge comprensible per la maquina. Lo supòrt d'aqueu lengatge son de circuits imprimits que foncionan segon una logica binària determinada per dos estats electronics tradicionalament notats 0 e 1. Amb un còdi de 1 bit, es possible de representar dos estats 0 e 1 siá 21 combinasons. Aqueu nombre aumenta amb lo nombre de bits : 22 per un sistèma de 2 bits, 23 per un sistèma de 3 bits, 24 per un sistèma de 4 bits... etc. Ansin, per representar lei 26 lètras de l'alfabet latin e lei 10 chifras dau sistèma decimau, siá 36 signes, un sistèma de 6 bits (26 = 64 combinasons) es necessari.
Leis algoritmes
Un autre aspècte de la calculabilitat d'un problema es la durada necessària per acabar lo calcul. Per exemple, se fau esperar un ò dos sègles per obtenir un resultat, es conselhat d'abandonar e de definir una autra solucion per o trobar.
Lei lengatges de programacion
Per èsser executat per una maquina de tractament de l'informacion, un algoritme dèu èsser redigit dins un lengatge de programacion. N'existís dos tipes principaus : La concepcion d'un compilator es generalament la basa d'aquela d'un lengatge de nivèu aut car dèu descriure, d'una maniera rigorosa, lei liames amb una instruccion dins un lengatge e sa significacion dins l'autre.
L'arquitectura tradicionala deis ordinators
Leis ordinators son lei maquinas principalas utilizadas per tractar d'informacions. Son principi de basa es l'interaccion entre una unitat centrala e de periferics. L'unitat centrala es principalament facha una memòria centrala e un processor. La premiera contèn lo programa e lei donadas e resultats dei calculs. Lo segond realiza leis intruccions dau programa. Lei periferics son compausats de dos ensembles : leis otís que permèton la comunicacion entre l'òme e la maquina (clavier, soritz, ecran...) e leis elements que permèton l'estocatge de donadas (disc dur, disqueta, clau USB...).
Dempuei leis ans 2010, aquela concepcion, inspirada per l'arquitectura de von Neumann es pauc a pauc remplaçada per de concepcions en parallèl que permèton d'aumentar la poissança dei maquinas. Aquela arquitectura utiliza plusors processors que comunican e cooperan. Coneguda dempuei leis ans 1960, tend a s'impausar car lei calculs requists per lei sistèmas pus modèrnes son venguts fòrça complèxs. Dins aquò, pausa de problemas au nivèu dei materiaus e dei logiciaus que son pas encara totalament resòuguts.
Lei sistèmas operatius
Lei sistèmas operatius son un programa important dei sistèmas de tractament de l'informacion modèrnes. D'efiech, son cargats de gerir lei questions regardant leis intradas e lei sortidas ò lei fichièrs estocats en memòria, çò que permet de melhorar l'utilizacion dei ressorsas de la maquina. Per aquò, permèton d'executar de programas, de legir e d'escriure d'informacions, de manipular de donadas, de comunicar amb d'autreis ordinators e de detectar d'errors.
Valmeinier
Valmeinier en arpitan (Valmeinier en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.