cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pena de mòrt en França
Opinion en França
En 2002, pauc abans l'eleccion presidenciala, un sondatge « confidencial » aviá indicat que 62 % dels Franceses aprovavan « lo principi » de la pena de mòrt « pels crimes mai greus ». Aquò s'inscrich dins un contèxte dificil de faches divèrses que contribuiguèt a l'arribada de Jean-Marie Le Pen al segond torn (lo chaple de Nanterre, l'afar Paul Voise...). Lo Front National demòra encara lo sol partit major en França a prepausar lo restabliment de la pena de mòrt dins son programa, que s'efectuariá amb un referendum.
Nòtas e referéncias
<References/>
Guiseric
Guiseric, Guiseritz dins los documents ancians (Guizerix en francés), qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Autes vilatges e quartièrs : L'Arribèra, la Còsta.
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [guizé'rik] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : Guisiriz, Guiseriz en 1151, Guiseriz en 1154 e 1246, Guiseris en 1205, Guizeriz en 1213, Guisiricz en 1383-1384, Guisiritz en 1405, de Guisarico, de Guizerico, en latin, au sègle XV, Guiziris en 1746, Guiserits en 1790, Guizerits en 1806.
R. Aymard que prepausa dab hòrt de dobtes lo medievau Guisse (citat per Berganton).
Segon Miquèu Grosclaude, i a pas d'explicacion, lo nom qu'ei escur. Lo passatge de Guiseritz a Guiseric que s'explica pr'amor lo nom precedent èra comprés com un plurau.
Finlandés (cavau)
Lo Finlandés es una raça de cavau de sèla e de trach originària de Finlàndia. En 2007, foguèt reconeguda coma raça nacionala.
Unica raça originària de Finlàndia, son istòria es mau coneguda mai son existéncia es atestada dempuei au mens lo sègle XIII. Dins lo corrent dau sègle XVI, de crosaments foguèron realizats ambé de raças estrangieras per aumentar sa talha e sa poissança. Aquò permetèt d'obtenir una raça ben adaptada ai trabalhs agricòlas que foguèt fòrça utilizada fins a la mecanizacion de l'economia finlandesa au començament dau sègle XX. Lo nombre de Finlandés demeniguèt alora de 400,000 individús a 20,000. Pasmens, demorèt utilizat per de corsas de tròt.
Roussent
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Geografia
Roussent es situat dins la bassa val d’Authie e abriga un palun considarat coma un dels pus bèls sites de sanha del nòrd de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Joan Lahita
vinheta|Pertrèit atribuit a Joan Lahita. vinheta|200px|Lo drapèu deus [[Províncias Unidas de Nava Granada (1811-14), puèi adoptat e utilizat per Joan Lahita de 1817 a 1821 a l'Isla de Galveston, Tèxas, Nava Espanha]] Joan Lahita (vèrs 1780-vèrs 1823) qu'ei un pirata, corsari e flibustèr gascon qu'escumiá lo golf de Mexic a la debuta deu sègle XIX. Qu'ei hrair capdèth e partenari de Pèir Lahita.
Com lo son nom ac segereish, la possibilitat d'ua origina e ua vaduda gascoa enter bascoat e Bearn qu'ei sovent considerada. Una neishença a Biàrritz es possibla segon los archius parròquiaus d'aquela vila.
En dehòra de la soa pretigiosa carrèra de pirata, que caup mentàvar la soa adjuda determinanta e de las eficaças entà dar la victòria a l'armada nòrd-americana deu futur president Andrew Jackson contra l'invasion anglesa en 1829.
Sus un plan mei anecdotic, que's descobrí ua sensibilitat progressista, antiescalavagista e sociala e's a la fin de la soa vida au punt de comença a financiar l'òbra de Frederich Engels e de Karl Marx a l'orgina deu moviment comunista.
Capitèl
thumb|right|200px|Capitèl de formas classicas : a : Toscan - b : Doric c : Ionic - d : Ionic modèrne e : Corintian - f : Composit En arquitectura, un capitèl (var. capitèu, capitèth) es un element de forma alargada que corona una colomna e li transmet las cargas que deu portar. D'un punt de vista decoratiu, es lo coronament, la partida superiora d'un postèl, d'una colomna, d'un pilastre, d'un pilar, etc.
Los òrdres arquitecturals classics se reconeisson aisidament per sos capitèls: òrdre toscan, òrdre doric, òrdre ionic, òrdre corintian e òrdre composit.
Metro-Goldwyn-Mayer
Metro-Goldwyn-Mayer Inc. (o simplament MGM) es una granda companhiá americana, dedicada subretot a la produccion e distribucion de filmes de cinèma e de programas de television.
Las seunas principalas filialas èran MGM Studios Inc., United Artists Corporation e Orion Pictures Corporation (aquerida en 1997). En 2005 foguèt aquerida per un grop de companhiás al cap de las qualas èra Sony Pictures Entertainment, que venguèt Columbia Pictures.
Favières (Sòma)
Faviére (Sonme) en picard (Favières en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
(Embarg pas exaustiu !)
(saisie non exhaustive !)
Nòtas
<references group=N/>
Gabinet (govèrn)
Un gabinet es l'ensemble dei collaborators d'un cap d'Estat, d'un ministre ò d'un foncionari important per l'assistir dins l'exercici de sei foncions. Lei poders d'un gabinet varian fòrça segon lei país. Pòdon èsser una instància collegiala de presa de decisions ò un grop de conselhiers e de secretaris que tènon unicament lo ròtle d'assistents.
Gardèras
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [gar'dèros] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : De Garderiis, en latin, en 1342 e en 1379, Garderas en 1429, Garderes (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Dauzat, Gardèras que vien deth germanic wart, « garda > tor de garda > petita hortalessa », dab eth sufixe -ella. Segon Negre, Gardèras que vien deth occitan garda dab eth sufixe diminutif -ella (-èra en gascon), donc petita tor de gaita.
Segon Miquèu Grosclaude, eras proposicions precedentas que conviénen. Gardèras que vien deth gascon garda dab eth sufixe diminutiu -èra, deth latin -ella. Eth sens qu'ei « petita hortalessa ».
Logistica militara
thumb|right|[[Fotografia d'un camp de l'intendéncia militara francesa en 1915.]]
La logistica militara es l'ensemble deis operacions que permèton a una armada de viure, de se desplaçar, de combatre e d'assegurar l'evacuacion dei bleçats e dei presoniers de guèrra. Es una disciplina anciana qu'es probablament apareguda amb la guèrra. Es uei un aspècte fondamentau de la guèrra modèrna.
Demorèt limitada durant de sègles car la requisicion ò lo pilhatge dei ressorsas presents dins lei regions traversadas èran la fònt principala de l'avitalhament de l'armada. La logistica militara modèrna apareguèt en França durant lo rèine de Loís XIV (1643-1715) quand la talha dei fòrças francesas necessitèt de metre en plaça una organizacion especifica per encaminar lei viures e lo materiau vèrs leis armadas en campanha. La logistica modèrna foguèt creada per Napoleon I que definiguèt un quadre complèt per assegurar l'avitalhament de sei tropas (tren de l'artilhariá, trein deis equipatges, servicis d'inspeccion... etc.).
Durant lo rèsta dau sègle XIX, lo desvolopament de l'artilhariá e dau camin de fèrre menèron a una complexicacion creissenta de la logistica. En parallèl, son importància sus l'eissida dei combats aumentèt car son organizacion venguèt pauc a pauc decisiva sus lo debalament deis operacions. Lei guèrras deis ans 1850-1870 (Guèrra de Secession, Guèrra de 1870...) illustran aquela evolucion. Ansin, durant la Premiera Guèrra Mondiala, l'organizacion de la logistica foguèt dirigida per de comandaments especifics e per l'integracion dei constrenchas d'avitalhament au nivèu de l'organizacion dei còrs d'armada. La natura dei doas guèrras mondialas entraïnèt una extension de la logistica ai combats navaus e ais operacions aerianas.
La mecanizacion e l'industrializacion de la guèrra donèron tanben un aspècte prioritari a la logistica militara. D'efiech, la Segonda Guèrra Mondiala foguèt principalament una guèrra economica onte l'eissida dei combats foguèt dictada per lei capacitats de produccion e d'encaminament dau materiau vèrs lei linhas de frònt. Aquelei logicas se mantenguèron durant la Guèrra Freja. Pasmens, durant aqueu periòde, una evolucion novèla apareguèt : desenant, lo nombre de soudats utilizats per formar e assegurar lei linhas logisticas es pus important que lo nombre de soudats presents dins leis unitats de combat. Aquò es una consequéncia de la complexitat e dau còst deis armaments modèrnes (blindats, avions, elicoptèrs... etc.).
Vauban (Marselha)
Vauban es un quartier dau seisen arrondiment de Marselha que s'espandís lòng dau Baloard que li dona son nom.
Lo Canton de Marselha Vauban es un dei cantons administratius dau Conseu Generau dei Bocas de Ròse.
La Plaça centrala dau quartier es la plaça Valèri Bernard, en omenatge au pintor e poèta occitanista.
Verduron
Verduron es un quartier dau quinzen arrondiment de Marselha que costeja l'Estaca.
Es un quartier fòrça popular e emblematic dei famós Quartiers Nòrd de Marselha.
Lo canton de Marselha Verduron es un dei cantons administratius dau Conseu Generau dei Bocas de Ròse.
Trouhaut
Trouhaut es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Gripa espanhòla
thumb|right|[[Fotografia d'un espitau militar estatsunidenc dedicat ai victimas de la gripa.]]
L'origina de la malautiá es desconeguda. China es sovent citada coma region d'aparicion mai aquò es incertan e contestat. Lei premiers cas ben atestats son identificats dins de cas militars estatsunidencs de Kansas en març de 1918. Fòrça contagiós, lo virüs se difusèt en Euròpa en abriu. Pasmens, en causa de la censura militara liada a la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918), l'epidemia demorèt secrèta dins la màger part dei país europèus. Per aquela rason, la malautiá foguèt dicha « espanhòla » car, dins aqueu país, la premsa èra liura de'n parlar. Après aquela data, plusors ondas epidemicas aguèron luòc fins a l'ivèrn de 1919-1920.
Segon leis estimacions actualas, au mens 50% de la populacion umana dau periòde, siá 500 milions de personas , foguèt tocada per lo virüs. Lo nombre de victimas es estimat entre 50 e 100 milions amb una proporcion importanta de personas de mens de 45 ans.
La Ròsa (Marselha)
La Ròsa es un quartier dau tretzen arrondiment de Marselha, a la poncha nòrd-èst de la comuna.
Es a la Ròsa que s'atròva lo tèrme de la linha 1 dau Mètro marselhés.
Lo canton de Marselha La Ròsa es un dei cantons administratius dau Conseu Generau dei Bocas de Ròse.
Ruisseauville
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Le Torpt
Le Torpt en normand (Le Torpt en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Geografia
Situat n'Anautita-Normandie, en lo departament de l'Eure, lo vilatge a situat sul scenari del Lieuvin, en lo costat de Beuzeville (27210). Lo ruisseau dels Godeliers pren la siá font dins aquel vilatge e una station de pompage i a installat.
Situé en Haute-Normandie, dans le département de l'Eure, le village est situé sur le plateau du Lieuvin, dans le canton de Beuzeville (27210). Le ruisseau des Godeliers prend sa source dans ce village et une station de pompage y est installée.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Testificat Jos la forma lo Tròp en 1449, La métathèse de [r] es sens dobte una cacographie per lo Torp en aquel cas.
Tèrme issu del vièlh norrois Thorp « pòble », Emplegat al sens de « granja » o « establiment » en Normandie.
La <  > t finala grafic a ligat a un parasitage dels noms en -tot,  frequents en la region, del norrois topt. Cf. Valletot, Colletot, Èca.
Attesté sous la forme le Trop en 1449, la métathèse de [r] est sans doute une cacographie pour *le Torp dans ce cas.
Terme issu du vieux norrois Thorp « village », employé au sens de « ferme » ou « établissement » en Normandie.
Homonymie avec l'ancien prieuré du Torps en forêt de Brotonne, les différents Torps, Torp, Tourps, Tourp et -tour. cf. Torp à Villers-Canivet (Calvados), Le Torp-Mesnil (Seine-Maritime), Clitourps ou Saussetour à Fresville (Manche), etc..
Peirièras (Agenés)
Peirièras (Peyrière en francés) es una comuna agenesa situada dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Toponimia
La prononciacion es [pe'jɛrɔ] (-r- es de mal prononciar entre dos i). Las fòrmas ancianas son parrochia de Las Perreias, cap a 1300, las Peyrieres, ecclesia Sancti Petri de Las Peyrieras, en 1512, ecclesia Sancti Petri... alias de Pierres, en francés, en 1512, p. de Las Peyreras, en 1520. L'article a dispareissut en occitan e en francés, mas la comuna desira de far restablir lo plural al nom francés oficial. Lo sossòl de tufe es a l'origina de peirièras, çò qu'explica lo nom,.
Belhomert-Guéhouville
Belhomert-Guéhouville es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre.
Geografia
Situat sus un ais viari en connectant Châteauneuf-en-Thymerais a La Loupe, Belhomert es al limit del Thymerais e del Portamantèl. Lo vilatge se situa pas luènh del bòsc de Senonches al nòrd e lo bòsc de Montecôt al sud.
Situé sur un axe routier reliant Châteauneuf-en-Thymerais à La Loupe, Belhomert est à la limite du Thymerais et du Perche. Le village se situe non loin de la forêt de Senonches au nord et la forêt de Montecôt au sud.
Istòria
Lo 1er element Be de Belomer pòt representar lo latin beatus, amb la sonorisation de la consonne dentale t intervocalique, de contunh la siá desaparicion. Beatus Launomarus = Sant Lomer. Nom de persona d'origina germanique.
Reünion realizat de Belhomert d'amb Guéhouville, jol nom de Belhomert-Guéhouville, per Ordonnance Reial del 5 de setembre de 1834 (Archiu Nacional-F 2 II Eure-e-Loir 1, plànol annexat a la minuta) ; la municipalitat de Guéhouville correspond a la seccion de la Gravardière de la notícia comuna.
1090: Hughes Ier, senhor de Châteauneuf-en-Thymerais, i #fondar un monastèri de filhas #que #subsistir fins a la Revolucion.
1795: profanation del cavòt de Étienne de Aligre, cancelièr de França.
Le 1er élément Be de Belomer peut représenter le latin beatus, avec la sonorisation de la consonne dentale t intervocalique, puis sa disparition. Beatus Launomarus = Saint Lomer. Nom de personne d’origine germanique.
Réunion réalisée de Belhomert d’avec Guéhouville, sous le nom de Belhomert-Guéhouville, par Ordonnance Royale du 5 septembre 1834 (Archives Nationales-F 2 II Eure-et-Loir 1, plan annexé à la minute) ; la commune de Guéhouville correspond à la section de la Gravardière de la nouvelle commune.
1090: Hughes Ier, seigneur de Châteauneuf-en-Thymerais, y fonda un monastère de filles qui subsista jusqu'à la Révolution.
Anhalt
thumb|right|Extension dau Ducat d'Anhalt après lei guèrras napoleoncas.
L'Anhalt foguèt un comtat alemand sobeiran membre dau Sant Empèri Roman Germanic puei de la Confederacion Germanica. Vengut ducat en 1806, foguèt integrat dins l'Empèri Alemand.
Timpan (arquitectura)
En arquitectura, un timpan es la superfícia remplissent l'espaci triangular o gable entre un lindal e las arquivòutas. Abitualament correspond a la partida nauta d'un portal.
Etimologicament, lo tèrme (latin tympanum, grèc tumpanum) designa un tambor, una membrana tibat sus una dubertura, dins lo cas la membrana es de pèira, de veiral o de fusta, tibada en travèrs de l'arca.
En l'arquitectura classica e neoclassica, subretot los temples grècs coma lo Partenon de l'Acròpoli d'Atenas, es la zona decorada d'esculturas qu'es dins de lo fronton.
A l'Edat Mejana, ven un espaci mièg circular dins la partida superiora d'un portal romanic o gotica, e sosten la decoracion esculturala.
Pendent la Renaissença e lo Barròc la decoracion escutlturala desapareis.
Hreishindèth
Hreishindèth o Arshindèth [érachindèt/archindèt]. (Fréchendets en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus dera region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [érachindèt] o [archindèt] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : A Frexindet, cap a 1200-1230, De Frayshedet en 1313, De Frexendato, en latin, en 1342, de Frexandeto, en latin, en 1379, Frechendets en 1737-1738, 1767-1769, 1789-1791, Frechendets en Bigorre en 1760, Frechendets (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Dauzat, Hreishindèth que vien deth latin fraxinum, « hrèisho », dab eth doble sufixe -et-ellum.
Segon Miquèu Grosclaude, Arshindèth qu'ei format dab eth latin fraxinum, « hrèisho », dab eth sufixe collectiu -etum e eth sufixe diminutiu -ellum, per un sens globau : « petit bòsc de hrèishos ». Era evolucion que seré : Fraxin(um) + et(um) + ell(um) > fraxin-ed-èth > hrashindèth > arshindèth.
Francis Drake
thumb|right|Retrach de Francis Drake realizat vèrs [[1590.]]
Francis Drake (vèrs 1540, Tavistock - 27 de genier de 1596, Portobelo) es un explorator, un corsari e un òme politic anglés de la segonda mitat dau sègle XVI. Anoblit per la rèina Eisabèu I (1558-1603), aguèt un ròtle important dins l'emergéncia e la formacion de la poissança navala anglesa amb plusors victòrias importantas còntra leis Espanhòus.
Eissit d'una familha de païsans protestants victimas de persecucions religiosas, foguèt plaçat per son paire dins la marina marchandas a 12-13 ans. Vèrs 1560, recebèt una barca coma eiretatge après la mòrt de son capitani e s'engatjèt dins lo comèrci triangular. Durant aqueu periòde, se bateguèt còntra leis Espanhòus e decidèt de venir corsari vèrs 1570. Fins a 1573, menèt plusors expedicions còntra lei colonias espanhòlas d'America e i enregistrèt d'importants succès. Menaçat per una prima de 20,000 ducats , deguèt demorar escondut entre 1573 e 1575.
Pasmens, foguèt convocat per Eisabèu I en 1575 per organizar d'atacas novèlas còntra lei colonias espanhòlas. Dirigida vèrs America e l'Ocean Pacific, aquela expedicion realizèt la premiera circonnavigacion anglesa. Au nivèu militar, l'operacion permetèt la captura de plusors galions e lo pilhatge d'establiments litoraus en Chile e en Peró. A son retorn, lo tesaur entornat per Drake èra superior ai revenguts annuaus de la corona. En 1581, lo navegaire foguèt abobat chivalier per la rèina. La meteissa annada, foguèt elegit premier cònsol de Plymouth e parlamentari.
En 1585, una guèrra novèla comencèt entre Anglatèrra e Espanha. Drake foguèt tornarmai encargat de menar una ataca victoriosa còntra lei colonias espanhòlas d'America Centrala. Pasmens, lo succès de son expedicion menèt lo rèi Felip II d'Espanha a organizar una invasion dirècta deis Illas Britanicas. Vice comandant de la flòta anglesa, Drake participèt a la defensa de l'archipèu còntra l'ataca de l''Invincible Armada en 1588.
Après aquela victòria, Drake e John Norreys recebèron lo comandament d'una flòta destinada a perseguir lei naviris espanhòus en fugida avans d'anar sostenir lei rebèls portugués de Lisbona e d'atacar leis Açòres. Dins aquò, l'expedicion se turtèt a una resisténcia eficaça e foguèt victima de plusors epidemias. Perdiguèt au mens 30 naviris e 13,000 òmes sensa obtenir de succès decisiu.
Aquela desfacha lo privèt de comandament dins la flòta anglesa durant sièis ans. Fin finala, poguèt tornarmai organizar una expedicion en America en 1595. Pasmens, subiguèt plusors desfachas. Moriguèt au larg de Portobelo en genier de 1596 en causa de la dissentariá.
Lo Camp Mars
Lo Camp Mars [ka'mas] es un quartier dau cinquen arrondiment de Marselha, que s'espandís lòng dau baloard Chave fins a Jarret e que parte dau pè de la Plaça Joan Jaurès.
Es attestat segon Mortreuil : Campus Martius XIn (Cartulari de SDant Victor), Ca(m)p Mars 1254 (Archiu Municipaus), ... Camp Mars, 1311 (idem).
Lo Camàs es atraversat per la linha 2 dau tramvia de Marselha que passa sus lo Baloard Chave fins a la Blancarda e parteja lo quartier en dos.
Lo canton de Marselha Lo Camàs es un dei cantons administratius dau Conseu Generau dei Bocas de Ròse.
Tenh
Tenh (Tain-l'Hermitage en francés) es una comuna occitana de Daufinat situaa dins lo departament de Droma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
Toponimia
La taula de Peutinger e los tèxtes mai ancians del cartulari de Rumans pòrtan Tegno o Tecno. L'i alterna amb l'e a partir del s. XIX. Cal restablir "Tenh" e defugir l'apondon toristic de 1920, "L'Hermitage".
Rombly
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Guèrra de las Malvinas
La Guèrra de las Malvinas (var.Guèrra dei/deras Malvinas) o Guèrra de l'Atlantic Sud qu'oposè lo regim de la Dictatura Militara Argentina dab lo govèrn anglés de la Purmèra Ministra Margaret Thatcher entau contròlle de la soberanitat suber l'achipèl de las Islas Malvinas.
A maugrat de la realitat anciana d'aqueth conflicte, ambs gobèrns qu'èran en dificultas dens sengles país e qu'enssagèn de virar se las dab ua guèrra. Los dus govèrns que credèvan que las causas e serèn aisidas entà eths : Anglatèrra qu'avèva ua evidenta superioritat militara mentre que lo govèrn d'ideologia capitalista de la Dictatura qu'èra politicament pròche deus regims anglosaxons d'Anglatèrra e deus Estats Units d'America e, en mei d'aquò, que credèva qu'Anglatèrra qu'èra chic interessada per aquesta colonia pauc defenuda, isolada e costosa. Au cap de l'expulsion de l'armada argentina per las òst britanicas la Dictatura Militara Argentina que cadó e lo Partit Conservator que gavidè Anglatèrra per mantuas annadas après, a maugrat de las soas coentas iniciaus e d'ua tradicion anteriora de govèrns tribalhistas.
Lo pretèxte de la guèrra que ho la revindicacion Argentina de crubar las islas Malvinas d'on las soa populacion e la soa autoritat èran estadas expulsadas per ua invasion anglesa en 1833. A maugrat d'aquesta invasion e de las revindicacions Argentinas, las relacions enter ambs país que demorèn bona e quitament estretas e privilegiadas dinc a la fin de la Segonda Guèrra Mondiau au mens.
Aqueth statu quo que ho rot dab l'expulsion per l'armada anglesa e devath los òrdis de la Purmèra Ministra d'ua enterpresa argentina qui èra estada contractada entà efectuar tribalhs dens las islas Georgia deu Sud per'mor d'aver hissada ua banèra argentina. Ua escalada militara que seguí dant atau a ambs govèrns lo parat de mobilizar las loas opinion publicas e de desbrembar atau las loas mauescadudas respectivas politicas, sociaus e economicas.
A maugrat de çò de previst per la Junta Militara argentina, lo govèrn deus Estats Units d'America, lo lor aligat e sostien dens las loa Guèrra Lèda contre l'esquèrra, que l'abandonè au prohèit d'Anglatèrra, país de medisha origina culturau. L'ajuda americana qu'obliguè l'armada de l'aire argentina e volar hèra baish ; França, aligada dab Anglatèrra, que ho implicada estrategicament e ambigüosamet dens lo conflicte per'mor l'armament argentin qu'èra estat crompat a França. Argentina que ho sostienguda per tots los país americans (a l'excepcion deus Estats Units, de Colómbia, de Trinitat e Tobago e sustot de Chile qui, gavidat peu regim capitalista deu dictator Augusto Pinochet, e èra un enemic d'Argentina e un aligat ideologic d'Anglatèrra e deus Estats Units d'America) ; a maugrat d'estar governada per ua junta de dreta anticomunista, Argentina que ho tanben sostienuda per país comunistas com l'Union Sovietica (cinicament un enemic ideologic mes un partenari economic deus màgers) e per Cuba (solidari d'aqueth país latino american vadut tot d'un còp ostil de cap au monde anglosaxon).
Au cap de las operacions militaras - on participè lo princi Andrew de York - las òst britanicas que tornèn controllar las Malvinas. Lo conflicte que tuè 649 argentins, 255 sordats britanics e 3 kelpers (nom deus colons britanics de las Malvinas).
HEC Paris
HEC School of Management (en francés École des hautes études commerciales de Paris o pus simplament HEC Paris) es una granda escòla francesa situada a Jouy-en-Josas.
Sector terciari
Lo sector terciari es un tèrme economic que designa l'ensems deis activitats que fan pas partida dau sector primari ni dau sector segondari. Es donc generalament format dei servicis.
Kaija Kärkinen
Kaija Hannele Kärkinen, tanben coneguda coma Kaija (Sodankylä, 9 de setembre de 1962) es una cantaira e actritz finlandesa. Es coneguda mai que mai pel fach que representèt Finlàndia durant lo Festival de la Cançon de l'Eurovision en 1991 amb la cançon "Hullu yö" (en occitan: "Nuèch bauja"), e i acabèt 20ena.
Muhammad Ayub Khan
Muhammad Ayub Khan (n. 14 de mai de 1907 a Haripur - m. 19 d'abril de 1974 a Islamabad) foguèt un militar e òme politic paquistanés, e president de Paquistan entre 1958 e 1969.
Sant Lambèrt (Marselha)
Sant Lambèrt es un quartier dau seten arrondiment de Marselha, au bot de l'avenguda de la Cordariá e entre lei quartiers d'Endome e dei Catalans.
Lo canton de Marselha Sant Lambèrt es un dei cantons administratius dau Conseu Generau dei Bocas de Ròse.
Muhammad Zia-ul-Haq
Muhammad Zia-ul-Haq (1924-1988) militar e òme politic, foguèt lo president de Paquistan entre 1978 e 1988.
Palais
Un palais (arc. palatz, ) es una residéncia de talha fòrça importanta qu'èra generalament utilizada coma residéncia d'un senhor de reng superior ò d'un sobeiran. Dempuei la fin dei regimes aristocratics ancians, lei palais son d'ara endavant utilizats coma sètis d'institucions (presidéncia, ministèri, parlament...), de musèus, d'ostalariás ò d'immòbles de burèu (ex. Palai (sic) de Gèu de Vielha, en Aran).
Saint-Éloi (Nièvre)
Saint-Éloi es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo nom de la municipalitat ven de Eligius, celèbre ministre del rei Dagobert, sant Éloi patron dels ferrièrs.
La tèrra de Sant-Éloi i aguèt aquerit pels ducs de Nivèrns en 1559, #seguir alavetz los destinats del duché.
La municipalitat actuala a format de la reünion, entre 1790 e 1794, de las ancianas parròquias de Sant-Éloi e de Chaluzy.
Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat #portar provisoirement lo nom de Lei.
Le nom de la commune vient de Eligius, célèbre ministre du roi Dagobert, saint Éloi patron des forgerons.
La terre de Saint-Éloi fut acquise par les ducs de Nevers en 1559, elle suivit alors les destinés du duché. Elle appartint jusqu'au semble-t-il, aux religieux de Saint-Étienne de Nevers.
La commune actuelle est formée de la réunion, entre 1790 et 1794, des anciennes paroisses de Saint-Éloi et de Chaluzy.
Au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune porta provisoirement le nom de Loi.
Triti
Le triti natural es extrèmament escàs sus Tèrra. L'atmosfèra ne'n conten pas que de traças, formadas per l'interaccion de sos gases amb los rais cosmics. Pòt èsser produit artificialament en irradiant de liti metal o de calhaus en ceramica que contenon de liti dins un reactor nuclear, e es un sosproduit en febla quantitat dins lo fonccionament normal dels reactors nuclears.
Le tritium es utilizat coma font d'energia dins las luses radioluminescentas per las montres, los visaires d'armas de fuòc, nombroses instruments e espleches. Servís dins lo domeni médical e scientific coma traçaire radioactiu. Lo triti servís tanben coma combustible de la fusion nucleara, amb lo deutèri pus abondant, dins los reactors tokamak e dins las bombas d'idrogèn.
Tosny
Tosny en normand (Tosny en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Al temps del duché de Normandie (Xe-XIIe sègle), la familha de Tosny èra importanta.
Au temps du duché de Normandie (Xe-XIIe siècle), la famille de Tosny était importante.
Demostracion matematica
Una demostracion matematica es procediment de deduccion permetent d'establir o de confirmar un ipotèsi matematic.
Lei Cinc Avengudas
Lei Cinc Avengudas es un quartièr dau quatren arrondiment de Marselha.
Son nom ven de sa situacion, estent qu'es a la forca dau baloard de la Liberacion, dau Baloard de la Blancarda, dau baloard Philippon, de l'avenguda dau Manescau Foch e de l'avenguda dei Chartrós.
Lo canton de Marselha Lei Cinc Avengudas es un dei cantons administratius dau Conselh general dei Bocas de Ròse.
Tetramòrf
thumb|Fresca del tetramòrf del Meteora Un tetramòrf (del grèc τετρα, tetra, quatre, e μορφη, morfe, "forma") es una representacion iconografica compausada de quatre elements. La pus frequenta se tròba dins lo monde crestian, la tradicion remonta a l'Ancian Testament, quand lo profèta Ezequiel descriguèt dins una de sas visions quatre creaturas de cara umana, e de còs qu'avián l'aparéncia animal (Ezequiel, 1:10). Una vision fòrça similara apareis dins un passatge de l'Apocalipsi de Joan (Apocalipsi, 4:1-9) que descriu quatre àngels zoomòrfs qu'entornan lo Pantocrator e que los estudis interpretèron dempuèi lo sègle VI, a l'Edat Mejana coma los quatre evangelistas:
En mai de la relacion del Tetramòrf amb los quatre evangelistas, se prepausèt qu'Ezequièl s'inspirèt de l'astrologia zodiacala babiloniana (recordem que quand aquel profèta predicava, lo pòble d'Israèl èra prèp de Mesopotamia, al sègle VI abC, dins las mans de Nabucodonosòr II): l'òme alat seriá Aqüari, lo Leon, seriá Leon, lo buòu seriá Taure e l'agla seriá Escòrpi. Tanben se suggeriguèt que se fa referéncia als quatre elements basics e, lo pantocrator, qu'entornan, seriá l'Etèr o Cinquen element unificador.
Lo tetramòrf e lo pantocrator son una constanta de l'art crestian medieval, tant dins l'escultura coma dins la pintura
Fay (Sòma)
Fayin (Sonme) en picard (Fay en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França.
Geografia
Vilatge picard del Santerre, desservi pel anciana rota nacionala 29 (actuala RD 1029) e situat près del encreuament dels autoroutes e
Village picard du Santerre, desservi par l'ancienne route nationale 29 (actuelle RD 1029) et situé à proximité du croisement des autoroutes et
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Union d'Erfurt
L'Union d'Erfurt (en alemand : Erfurter Union) èra una temptativa d'union deis estats alemands prepausada per lo rèi de Prussia Frederic Guilhèm IV. Una assemblada pertocant lei questions d'organizacions d'aquela union trabalhèt dau 20 de març au 29 d'abriu de 1850 dins la vila d'Erfurt. Pasmens, lo projècte foguèt jamai aplicat en causa de l'ostilitat d'Àustria e de seis aliats alemands. Après l'ultimatum d'Olmütz, Prussia deguèt acceptar de dissòuvre l'Union sensa condicion.
Fay (Sòma)
Nòtas
<references group=N/>
Saint-Firmin (Nièvre)
Saint-Firmin  es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nièvre de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat #portar provisoirement lo nom de Bussy-a los-Amognes.
Au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune porta provisoirement le nom de Bussy-aux-Amognes.
Eth Hrèisho e Eth Hreishet
Lo Hrèisho e Lo Hreishet (Fréchou-Fréchet en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Presuntos Implicados
Presuntos Implicados es un grop musical espanhòl. Aquesta formacion d'estil jazz e blues, creada en 1983 a Yecla mas implantada a València, es compausada de tres membres: la vocalista Lydia Rodríguez (que remplacèt Sole Giménez tre 2008), e los instrumentistas Juan Luis Giménez e Nacho Mañó. Dempuèi la debuta de sa carrièra lo grop a recebut 14 disques de platin.
Eth Hrèisho e Eth Hreishet
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Hrèisho
Era prononciacion qu'ei ['hrèchou] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : De Freysho en 1313, de Fraxino, en latin, en 1326, De Frexo en 1342, Frexo en 1429, Frechou (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Dauzat, Hrèisho que vien deth latin fraxinum, gascon hrèisho (frèishe, etc),.
Non i a cap article.
Hreishet
Segon Boisgontier (Nouvelle Revue d'Onomastique (NRO) n° 21-22. 1993) : Que porrén estar temptats de véder dens aqueth nom un diminutiu deth nom deth vilatge vesin Hrèisho mes eras fòrmas ancianas mes hisables, mes que mes era fòrma Frexiet de 1429 qu'atèstan un sufixe botanic collectiu latin -etum > gascon -et, « hreishet, hreisheda ».
Non i a cap article.
Istòria
Que fusionèn Hreisho e Hreishet avant 1794.
Tomba
Una tomba es lo luòc onte son depausats d'un biais intencionau e definitiu lei rèstas d'un ò d'unei defunts (ò de còps d'un animau), generalament après de funeralhas. Existís dos tipes principaus que son d'inumacion e de cremacion. Lei tombas son generalament gropadas au sen d'un cementèri, d'un camp funerari ò d'una necropòli. Pasmens, pòu tanben se trobar dins un monument coma un palais ò una glèisa.
Nòtas
<references group="Nòta"/>
Ponch critic
Lo ponch critic d'un còrs pur es lo ponch dau diagrama temperatura-pression, generalament notat C, onte s'arrèsta la corba d'equilibri liquid-gas. Es definit per una temperatura critica TC e per una pression critica PC. En delà d'aqueu ponch, es pas possible d'observar de cambiament d'estat liquid-gas e lo fluid es dich supercritic.
Pinairòl
Pinairòl ò Pineiròl, autras grafias Pineròl ò Pinheiròl (Pigneiròu en nòrma mistralenca ; Pinareul en piemontés; Pinerolo en italian), es una comuna italiana de la Província de Turin en Piemont. Doas de sas fraccions, l’Abaia e Taluc, son occitans.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luòc:
Istòria lingüistica
A l'Edat Mejana, lo dialècte occitan vivaroalpenc estendut mai a l'est en Piemont. Uèi comuna de lenga piemontesa amb doas fraccions occitanas, Pinairòl foguèt ancianament partida d'Occitània.
Eraldica
vinheta|senèstra
Nòtas
<references group="N"/>
La Blancarda
La Blancarda es un quartier dau quatren arrondiment de Marselha conoissut per sa gara, la segonda de Marselha que reçaup principalament lei trens en partença per l'èst de la ciutat..
Es previst per la municipalitat de Marselha de faire de la Blancarda un hub de transpòrts collectius. A mai de la gara, la Blancarda dispausa tanben d'una estacion de la linha 1 dau Mètro e d'una estacion de la linha 2 dau tramvia. Dins l'encastre de la LGV que deu rejónher Marselha a Niça existís un projècte de far de la gara de La Blancarda la segonda gara TGV de Marselha.
Lo canton de Marselha La Blancarda es un dei cantons administratius dau Conseu Generau dei Bocas de Ròse.
Frederic Guilhèm IV de Prussia
Frederic Guilhèm IV de Prussia (15 d'octòbre de 1795, Berlin - 2 de genier de 1861, Palais de Sanssouci) èra un rèi de Prussia de 1840 a sa mòrt. Son successor foguèt Guilhèm I.
Congrès de Viena
thumb|right|Traçat dei frontieras europèas après lo Congrès de Viena.
Lo Congrès de Viena èra una conferéncia diplomatica deis estats europèus se debanant a Viena dau 1 de novembre de 1814 au 9 de junh de 1815. L'objectiu principau de la conferéncia èra de traçar lei frontieras d'Euròpa après la desfacha de Napoleon I e de crear un sistèma d'alianças capable de blocar leis aspiracions popularas, especialament lo movement revolucionari francés.
Sean Paul
thumb|250px|Sean Paul al B96 Summerbash en 2012 Sean Paul Ryan Francis Henriques, mai conegut coma Sean Paul (Kingston, 9 de genièr de 1973) es un cantaire jamaican. Ganhèt mantun prèmi coma lo Prèmi Grammy del melhor album de reggae per Dutty Rock en 2004.
Trugny
Trugny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Confederacion Germanica
La Confederacion Germanica èra una federacion d'estats alemands qu'existiá de 1815 a 1866. Plaçada sota la presidéncia de l'Empèri austrian, venguèt rapidàment un luòc d'afrontament diplomatic entre Àustria e Prússia.
Mongeta
La mongeta, lo favòl ,  faiòu  o la fava (Phaseolus vulgaris L.), es una espècia de plantas annalas de la familha de las Fabaceae (Papilionacèas), del genre Phaseolus, cultivat coma legum. Se consomís lo fruch (cotelet, tecon, baneta), o las granas (la mongeta o monja, lo favon o favòl) ricas en proteïnas.
Quand son verds se dison mongeta fina/verda o mongeta baisha (gasc.) o monget m. (gasc.) e faiòu baneta o baneta, favarau o encara closquet, cotelet, tèca, tecon (gasc.) o cluquet (gasc.), las gòuças o las favas verdas (lem.). Quora son secs se sonan esclopets o quincarlòtas. En auvernhat se ditz fava/faba e cotèl de favas/fabas quand son verds.
Aquela planta, originària d'America centrala e d'America del Sud (Andes), jòga un ròtle important dins l'alimentacion umana coma font d'amidon (feculent), de proteïnas e dins la fixacion biologica de l'azòt. Fa l'objècta d'una cultura ortalenca dins de regions d'Africa e d'America latina, alara que dins los païses desvelopats, àa costat d'una produccion limitada dins los òrts d'ostal, se desvolpèt una cultura de plen camp produsent de mongetas sècas per la conserva, o en teca (cotelet). Aqueles darrièrs, que la consomacion se desvelopèt dempuèi lo començament del sègle XX, s'intègran melhor dins la recerca d'una alimentacion mai leugièra. Las mongetas sècas coma los cotelets pòdon èsser de plantas nanas (e es la forma privilegiada en granda cultura), o de ramas donc ramairas amb necessitat de paissèls.
Taxinomia
La mongeta aparten al genre Phaseolus, seccion Phaseolus.
Sinonimia
La primièra descripcion botanica de la mongeta, jol nom de Smilax hortensis, se deu als botanistas Tragus e Fuchs en 1542. Linné aviá classificat las mongetas a son epòca en doas espècias, Phaseolus vulgaris e Phaseolus nanus, destriant atal las formas ramairas e los formas nainas.
Varietats
vinheta|Flors de mongeta Aquelas doas varietats correspondon a dos ecotipes, que sont ligats als grops mesoamerican (vulgaris) e andin (aborigineus), dificils d'entrecrosar. Aquel començament d'especiacion es lo signe qu'avián estat domesticats en parallèl. La varietat aborigineus se destria entre autre per de granas mai gròssas. Tanben existís fòrça cultivars, que cal pas confondre amb las varietats.
Genòme
Coma gaireben totas las espècias del genre, lo genòma de mongeta compren 11 parelhs de cromosòmas (2n=22). Amb 625 Mpb per genòma aploíd, es lo mai pichon de la familha de las leguminosas.
Aparelh vegetatiu
vinheta|Tija volubila La mongeta es una planta erbacèa, annalla, que pòt prene mai d'un tipes de portada segon las varietats. I a dos grands grops, las mongetas ramairas (de ramas), de portada volubila, que son pròche del tipe original, e las mongetas nanas de portada quilhada e mai ramificada. La portada de la plante es subretot determinada per son genòma, mas las condicions ecologicas als diferents estadis fenologiqcs pòdon l'influenciar. Atal, una temperatura cauda (30 °C) a l'estadi de la primièra fuèlha trifoliolada provòca sempre la portada volubila. Se pòt tanbe obténer de plantas de portada intermediària.
La mongeta una raiç principala non dominanta qu'es fòrça rapidament completada de raices lateralas. Las racinas pòdon aténher un mètre de prigondor se lo sol conven. Son lo sèti del fenomèn de « nodulacion », los noduls essent d'excreissença provocadas per l'infestacion per de bacterias del genre Rhizobium. Aquela bacterias vivonen simbiòsi amb la planta: recebon per la sava d'idrats de carbòni e li provesisson l'amòni sintetisat a partir de l'azòt atmosferic. Las espècas principalas nodulant la mongeta son Rhizobium etli e Rhizobium phaseoli. Las condicions optimalas pel desvolopament de las nodositats son une temperatura de 25 a 30 °C e un pH de 6 a 7. La quantitat d'azòt fixada pòt aténher 200 kg a l'ectara.
Las tijas ramairas son pauc ramificadas e s'enròtlan sus lor supòrt dins le sens invèrs de las agulha del relòtge (tijas volubilas « sinistrorsas » ). Pòdon aténher dos a tres mètres de naut. Los tipes nans son mai ramificats, prenent un portada buissonant o quilhat, de 40 a 60 cm de naut. Van melor per la mecanizacion de las culturas.
Las fuèlhas adultas son petioladas, altèrnas e compausadas trifoliadas, de color verd o porpre. Las foliòlas an una forma ovala-acuminada, gaireben losanjadas e an de 6 a 15 cm de long sus 3 a 11 cm de larg. Los petiòls, renflcats a la basa (pulvinus) son munits d'estipulas, e de pichonas estipulas o estipèlas se trapan a la basa dels petiolulas suportant las foliòlas. Las dos fuèlhas primordialas qu'aparesson imediatament al dessús dels cotiledons sont entièras e opausadas.
Aparelh reproductor
vinheta|Estructura de la grana vinheta|Germinacion de la mongeta vinheta|Estadi a doas fuèlhas Las flors son amassada en rasim determints de 4 a 10 flors, naisson a l'aissèla de las fuèlhas. Son de flors ermafroditas, zigomòrfas, de calici format de cinq sepals sòudats presentant cinc dents amassada en doas labras, de coròlla caracteristica dicha « papilionacèa, formada de cinc petals inegals e fòrça diferenciats : l'estendard es lo petal posterior fòrça desvelopat e quilhat, las alas son los dos petals exteriors, e la carèna est formada dels dos petals inferiors, parcialament sòudadas e cobèrts per las alas. La color dels petals varia del blanc verdenc al carmin.
Rougefay
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Zulfikar Ali Bhutto
Zulfikar Ali Bhutto (n. 5 de genièr de 1928 - m. 4 d'abril de 1979) militar e òme politic foguèt president de Paquistan entre 1971 e 1973 e primièr ministre del país entre 1973 e 1977.
Quartiers Nòrd (Marselha)
Lei Quartiers nòrd son la partida nòrd de la vila de Marselha. Si considèra d'un biais generau que lei tretzen, quatorzen, quinzen e setzen constituisson aquelei quartiers.
Son lei quartiers mai paures de Marselha e concentran la màger part dei grands ostalàs d'abitacion.
The Valley
The Valley es la capitala dau territòri britanic d'otramar d'Anguilha.
Rougefay
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Mongeta
Aparelh reproductor
Las etaminas, al nombre de dètz, son dichas diadelfas, es a dire organizadas en dos grops: nòu d'entre elas son sòudadas pel filat, la desena essent liura.
L'ovari, supèr, es format d'un sol carpèl a placentacion parietala. Los ovuls son fixats sus la sutura ventrala.
Las flors essent tancadas (cleistogamia), la fecondacion es subretot autogama. Aquel caractèr facilita la selectcon de linhadas puras e lo manten de varietats establas.
Los fruchs son de tecas deiscentas de forma e de longor variabla. Subretot lor seccion pòt èsser cilindrica, ovala o aplatida. Per unas varietats, se desvolopan d'estructuras fibrosas que forman a un estadi de maturitat mai o mens avançat lo « fial » e lo « pegamin ». Las varietats amb pergamins pòdon èsser consomidas pas qu'en grana, o de cotelets a condicion de culhir las tecas fòrça jovas. Aquelas sens pergamin (manjatot) produson de cotelets consomables a un estadi de maturitat mai avançat correspondent al començament de la formation de las granas.
Cada teca contien 4 a 8 granas de talha, forma e color variabla. La forma mai comuna se ditz « renifòrma », tipic de las mongetas, mas se pòt encontrar de granas mai esfericas. Las granas son mai o mens gròssas, las mai gròssas foguèron seleccionadas dins las varietats de destecar. Per las varietats cultivadas, se compte de 14 a 80 granas per 100 g e 730 a 850 granas per litre. La color de las granas va del blanc al negre passant pel roge e de colors pigalhadas. Las fevetas se destrian per lor color verda. Son de granas exalbuminadas, es a dire sens albumen, que contienon un embrion de dos cotiledons voluminós ont s'acumulan la sèrvas necessàrias a la creissença futura de la plantula abans que lo relai siá pres per las primièras fuèlhas clorofillianas.
Las granas de mongetas secs contenon de fasina e pòdon d'aquel fach se revelar toxics cruds. Aquela substéncia, tanben nomenada fitoemaglutinina se trapa tanben per d'autras leguminosas. Es plan concentrada dins las granas de mongetas rojas. Es degradadas per la calor e eliminat per una coseson de quinze a vint minutas. Es una proteïna de la familha de las lectinas qu'a per exemple la proprietat d'aglutinar los globuls roges. L'intoxicacion a la fasina se manifèsta per de nausèas, de vòmits e de diarrèa.
Origine e difusion de la mongeta
esquèrra|vinheta|Airal de domesticacion de la mongeta 1 - centre mesoamerican 2 - centre andin La domesticacion de la mongeta seriá intervenguda dins dos centres diferents, d'una partida en America centrala (varietat vulgaris) e d'autra partida en America del Sud dins la region andina (varietat aborigineus). Las varietats mesoamericanas se destrian d'aquelas de las Andas, per exempple per la talha de las granas, mai gròssas per aqelas darrièras.
Sa primièra aparéisson dins de sites arqueologics data de 7000 ans AbC al Peró, de 4000 ans AbC. al Tamaulipas (nòrd-èst del Mexic) e de 3000 ans AbC. a Tehuacán (sud-èst de Mexic).
Lo centre mesoamericain, zona ont gaireben totas las espècias de mongetasse trapèron a l'estat salvatge, sembla lo centre màger de difusion de las mongetas e lo centre ont se formèt le complèxe mongeta-milh-cogorda (las "tres sòrres" dels pòble amerindians), qu'enseguida difusèt cap al Nòrd.
La primièra introduccion de la mongeta en Euròpa seriá deguda a Cristòl Colomb que lo descobriguèt a Nuevitas (Cuba) pendent son primièr viatge en octobre de 1492. Enseguida d'autres explorators le descobriguèron en d'autre punts d'American del Nòrd e del Sud. La difusion de la planta en Euròpa se seriá facha pel Vatican. Es Caterine de Medici qui l'auriá introduch en França a l'ecasença de son maridatge amb le roi Enric II de França en 1533. Al sègle XVI de navigators portugueses l'introduguèron en Africa e en Asia.
Diferents noms de la mongeta
En occitan, le terme mongeta (venen de l'aspècte de las monjas) s'imposausèt e tanben en catalan existís.