cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cosina azerbaitjanesa
S'agís d'una cosina populara d'ostal, transmesa de maires a filhas e que los noms dels plats i fan referéncia a als ingredients principals e la siá manièra de los cosinar, o eventualament al nom del luòc ont es caracteristic de los preparar d'aquela manièra. Compren a l'ora d'ara de carn de bestial bovin e ovin, malgrat qu'abans la de caval e la de camèl èran abitualas tanben. Ten, de mai, nombrosas recèptas amb peisses d'aiga doça, uòus, produches lactats, ortalécias, granatges (ris pilaf e blat en forma de pan e pasta) e fòrça frucha fresca e seca. Dels animals se'n manjan tanben las tripas e los menuts, e s'emplega tanben sa graissa per cosinar. I a una ampla varietat de pichonas pastissariás tipicas de la gastronomia orientala, que compren baklavas, halvas, èca., en mai de marmeladas e sorbets per beure. Entre las bevendas cal notar las vòdkas, qu'en mai d'èsser begudas se pòdon usar coma begudas medicinalas.
Plats
Un manjar tipic azerbaitjanés compren divèrsas fuèlhas d'èrbas frescas, pan (chorek), una ensalada de cornishons amb tomata, aital coma iaort e formatge.
Carn e peis
La carn mai apreciada es la de feda e de galina, coma per exemple lo pol. Lo peis, mens present, es lo que se poirà pescar a la ribièra o sustot a l'estanh, mai que mai lo coregon blanc e, d'avesat per fèstas, lo salmon. Sovent tant la carn coma lo peis se còsen a la braçariá e se servisson en astilhas e acompanhats de verdugalh, mas los podèm tanben trobar talhats a bocins e integrats dins d'amanidas o plan cosuts a la coquèla amb verdugalhs (trufa, tomata e ceba).
Qualqu'uns dels plats mai famoses de l'Azerbaidjan son lo peis preparat amb èrbas e salsa; lo dolma, lo moton acompanhat de ris e èrbas; ellavangi, un ragost de pol amb nòus e d'espècias; lo qutab, un rotlèu amb moton, formatge e vegetals; e lo tika kabab, astilhas de moton amb vegetals. Lo plat nacional es lo pilaf de ris amb safran.
Vegetals
Las èrbas frescas coma la menta, lo coriandre, l'anet, l'abelhana, lo jolverd, l'estragon, lo pòrre, la cibola, la frigola, la majorana, la cebola e los creisselons son fòrça populars e acompanhan sovent los plats principals de la taula. Las amanidas de verdugalh e ortalécias crusas son fòrça frequents, e generalament totas contenon lo binomi tomata e cogombre. Las dolmas son d'ortalécias farcidas de ris o de carn. Lo tetu son de verdugalhs marinats, coma per exemple caulet flòri, caulet, pastenaga, tomata, èca.
Pan e companatges
Lo pan tradicional es lo lavach. Es oval, fòrça prim e plan, sens crosta, e se còtz a la paret d'un forn especial que se sona ténder, qu'es catat dins tèrra e a una forma cilindrica.
Bevendas
En Azerbaidjan, lo tè negre es la bevenda nacionala. Las bevendas mai abitualas durant los repaisses, a despart de l'aiga, son las begudas gasosas, los chucs de fruches e lo tè. Entre las begudas alcoolicas, son las vòdkas, las bièrras e los vins.
Pèiramala
Pèiramala (Peyremale en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Cruesa (omonimia)
Cruesa pòt èsser:
Colomièrs Rugbi
vinheta|Colomièrs Rugbi (en blau) contra [[US Dacs]] Colomièrs Rugbi, ancianament Union Esportiva Colomièrs, es un club professional occitan de rugbi de XV fondat en 1915 e basat a Colomièrs dins lo departament de la Nauta Garona. Jòga a l'Estadi Michel-Bendichou (7 470 plaças). Jòga dempuèi 2013 dins la segonda division francesa professionala de rugbi de XV: Pro D2.
Lemosin (dialecte)
Lo lemosin es un dialecte nòrd-occitan que s'espandís en defòra daus limits actuaus de la region de Lemosin dins la meitat nòrd dau departament de Dordonha (24) e la meitat est de la Charanta lemosina (16) a l'est d'Engoleime. Es estat rarament classificat coma lenga independenta, mas lo còde ISO 639-3 e l'enciclopèdia de las lengas Ethnologue an abandonat lo còde lms, uei utilizat coma còde ISO 639-6 per lo dialècte lemosin.
Espaci
La separacion entre lemosin e auvernhat au levant es mens segura, se fai tant sus daus criteris fonetics coma lexicaus. Per çò qu'es de la fonetica, lo lemosin consèrva mielhs las vocalas e palataliza mens las consonantas.Sus lo terren, lo lemosin es parlat dins cinc departaments: la quasi-totalitat de Cruesa (au sud-oèst, Borgon Nuòu, Benavent, la Nauta Vinhana, Corresa, dins la partida de Dordonha au nòrd d'una linha que passa un pauc au dessús de Salanhac, de Las Eisiás, entre Brageirac e Moissida per rejúnher la separacion òc-oïl a Puei Narmand (çò qu'inclutz una pita partida de Gironda) e enfin las contradas de Confolent e Montberol en Charanta. Una pita partida entre Bòrt e Ausança aperten au domeni auvernhat, l'apartenéncia d'Ussèl a un o autre domeni es contestada . Après Borgon Nuòu a l'est, un basculament pro franc vèrs l'auvernhat, que s'accentua a mesura qu'òm s'aluenha de Borgon Nuòu e que aprueismam d'Aubuçon. A partir de Pont a Riom, lo parlar es fortament influençat per lo dialècte auvernhat. L'apartenéncia d'Ussèl a l'un o l'autre domeni es contestada.
Lo limit entre la parladura lemosina e lo lengadocian passa, amb zònas onte se barrejan, traversant d'èst en oèst los cantons de Vilafrancha de Lopchac, La Fòrça (Perigòrd), Vila Amblard, Vergt, Albuga, Sent Cibran, Sarlat, Carluç.
Adonc lo lemosin se pòt caracterizar de dos biais: modificacion de l'importància relativa entre los sistemas consonantics e vocalics en favor dau darrier per eliminacion de las consonantas finalas emb de las palatalizacions moderadas. D'un autre pan, especificitat relativa que, dins quauques cas, lo restacha aus parlars peitavins o aumens a un grop “atlantic”.
Variacion intèrna
Lo lemosin se pòt partir en tres zònas dialectalas plan diferenciadas: lo bas lemosin (o miegjornau) d'un costat, lo naut lemosin e lo marchés de l'autre.
Bas lemosin
Lo bas lemosin es mai pròpche foneticament de l'occitan meridionau. Son sistema consonantic es bèucòp mens afectat; se las palatalizacions son nombrosas e variadas, a una relativa conservacion de las consonantas finalas: l’s demòra davant consonanta (quitament dins un grop sintactic) emb una realizacion que vai de [s] a [h] (aspiracion) en passar per un son que sembla la “jota” espanhòla, sonat constrictiva velara [x], l’l finala es pas vocalizada, au limit s'amudís simplament (prononciada se realiza [l] o [r]). Per consequéncia lo sistèma vocalic es maitot mens perturbat qu'en naut lemosin. Lo bas lemosin fai un triangle e recuebre la quasi totalitat de Corresa e, en Peiregòrd, la contrada de Montinhac.
Marcha
La Marcha es una region d'interferéncia entre los parlars occitans e francés, mas l'estructura de la lenga demòra tot parier occitana (vejatz Creissent). Quò es un parlar de mau definir, considerablament atomizat onte n'òm pòt trobar daus conservatismes curiós au mitan de mots peitavins. Se caracteriza per un grand nombre de palatalizacions e la reduccion daus diftongs.
Dau ponch de veüda linguistic consideram que la Marcha ocupa la rasa nòrd de la Nauta Vinhana (contrada de Manhac-Laval) e una bona part de Cruesa (contradas de Dun, Garait).
Naut lemosin
Lo demorat dau domeni constituís lo naut lemosin qu'es lo pus espandut e intermediari entre lo bas lemosin e lo marchés. A la diferéncia daus autres dialèctes, en lo naut lemosin lo comportament de las èssas en posicion de còda sillabica sembla dependre mai dels fonèmas precedents que daus seguents. Aprèp una consonanta amb realizacion fonetica o una semivocala, las èssas s’amudisson totjorn:
Es de notar que Peiregòrd a quauques particularitats per comparason aus ranvèrs de Lemòtges, subretot dins sa partida oest. Es sovent pus conservator mas, tot parier, foneticament pus pròpche dau naut lemosin que non pas dau bas lemosin.
Influéncias
Las evolucions divergentas (es a dire au còp las influéncias exterioras e las evolucions comparablas a certanas especificitats d'un domeni vesin) per las pus importantas an doas originas: una francesa, l'autra auvernhata.
L'influéncia de l'auvernhat en Cruesa e lo nòrd-est de Corresa es benleu pus sensibla. Se traduís per una creissença de las palatalizacions, una frequéncia mai granda de [œ] coma evolucion de diftongs o de vocalas e daus passatges de -er- a [ar].
Una influéncia meridionala se tròba maitot. Fòra los trachs que constituissen lo bas lemosin fau notar una remontada, tre qu'a Lemòtges, de la realizacion de /v/ en [b] per quauques mots isolats e maitot de quauques ca o ga per cha o ja.
Istòria
Los estats de la lenga escricha en Lemosin an segut l'evolucion e los accidents que coneguèt l'ensemble de la comunitat occitana. Coma dins l'ensemble dau domeni occitan, l'unitat e la coeréncia relativas de 'queu sistema se mantenen en lemosin, après la deschasença literària que seguet la Crosada daus Albigés, dins los escrichs de las ciutats, mas comencen de s'alterar a mesura que lo francés fai son aparicion dins los tèxtes juridics e administratius.
'Quela reculada de l'occitan escrich debuta en Lemosin per lo nòrd dau domeni au mitan dau segle XV. Dau mesme còp, sa grafia subís de mai en mai l'influéncia dau francés. La francizacion de l'escrich oficiau, ’chabada dins lo prumier quart dau sègle XVI, entraïna la desparicion de tota grafia especificament occitana. Es interessant a 'queu perpaus de comparar, en Peiregòrd, las grafias dau Libre Negre de Peireguers (començament dau segle XV) e dau rituau de 'quela diocesi (environs de 1500).
D'aura enavans, la notacion de la lenga se fai en utilizar lo sistèma fonografic dau francés, chascun trobant son biais de solucion a las dificultats presentadas per son aplicacion a la fonologia dau lemosin, en defòra de tota nòrma comuna.
Entau s'establís una situacion que durará d'aicí au sègle XIX. En perdre la tradicion escricha, Lemosin a perdut dau còp lo sentiment d'unitat linguistica e de comunitat culturala, e benleu mai que dins d'autras parts dau domeni occitan. Es plan remirable qu'après estre estat lo centre prumier de l'espandida poetica daus segles XII e XIII e aver donat sa marca e mai son nom a la koinè literària occitana, Lemosin se ten a l'escart de las renaissenças daus segles XVI e XVII, e presenta pas gaire d'òbras escrichas avans la debuta dau sègle XIX.
Dins la segonda meitat dau segle XVIII, lo movement d'interès que se desvolopa dins los mitans letrats per la poesia daus trobadors e s'acompanha d'una curiositat per los dialèctes contemporaneus se manifesta en Lemosin per lo trabalh de Dom Leonard Duclou, monge benedictin de Sent Maur, que faguet un Dictionnaire de la langue limousine, et parallèle ou comparaison de cette langue avec plusieurs langues tant anciennes que modernes, ouvrage qui peut servir à l'intelligence des anciens auteurs français. Dins quel obratge, Dom Duclou se preocupa d'establir una ortografia fondada sus l'etimologia. Mas 'queu sistema repausa sus de las concepcions plan fantasiosas de l'etimologia, en defòra de tota pensada de comunitat linguistica occitana, e demoret lo fach de son autor. L'alienacion de la consciéncia linguistica es pro marcada dins lo títol e dins los termes dau permés d'estampar: “...considérant que ce dictionnaire a été composé dans la vue d'accélérer les progrès de la langue française et de la rendre familière dans la province.”
D'aicí a l'espandida en Lemosin dau movement felibrenc, los autors contunhan de se farjar una grafia personala en utilizar lo sistema dau francés.
L'espelida felibrenca tòrna balhar en Lemosin, emb lo sentiment de dignitat e d'unitat de la lenga, la consciéncia dau besuenh de nòrma ortografica. L'adaptacion daus principis de la grafia dicha “mistralenca” au lemosin es facha per Camille Chabaneau dins sa Grammaire limousine de 1876.
Mas las dificultats d'aplicacion d'un sistema concebut per lo provençau rodanenc a d'autras formas dialectalas apareissen.
'Quò es en Lemosin que la recercha ortografica fuguet represa a quela epòca per l'abat Josep Ros, Majorau dau Felibritge en 1876. Dins sa comunicacion a la Societat Arqueologica de Besièrs, en 1876, e dins sa Grammaire limousine de 1895, Josep Ros perpausa de tornar a la fonografia “classica” de l'Edat Mejana: en notar -a la finala atòna femenina, nh la palatalizacion d’n, en restituir -r a l'infinitiu.
Mas 'quela reforma fuguet mau aculhida dins lo Felibritge. En Lemosin mesme, Josep Ros ne será pas segut pertot e en Peiregòrd, Benoit e Lavaud, presentan lor Abrégé de grammaire périgourdine en 1932 dins la grafia de Chabaneu.
La recercha dins los sens qu'aviá indicat Josep Ros, represa en Lengadòc per Prospèr Estieu e Antonin Perbòsc, tròba son abotiment dins lo sistema establit dins sa Gramatica occitana (1935) per lo lengadocian Loís Alibèrt e dins l'accion de la Societat d'Estudis Occitans puei de l'Institut d'Estudis Occitans que, dempuei 1945, a entreprés l'adaptacion de la reforma d'Alibèrt aus autres dialectes: provençau en 1951 per Robèrt Lafont, gascon en 1952 per Alibèrt, Pèire Bèc e J. Bozet.
Lemosin, que fuguet mens tocat per las polemicas que faguet nàisser quela reforma dins lo Felibritge, fuguèt pus long a se drubir a l'influéncia de l'IEO. 'Quò fuguèt d'en prumier l'òbra de Josep Migòt, per sos trabalhs de recercha linguistica e d'adaptacion de la reforma d'Alibèrt au nòrd-occitan e per son accion personala pres d'escrivans coma Marcela Delpastre e de la revista corresiana Lemouzi.
Lemosin [Lemouzi], en Corresa, e l'escòla felibrenca lo Bornat, de Peiregòrd, adòptan los principis de la grafia de l'IEO. 'Quo es la qu'es seguda aura per tots los que se botan a escriure en occitan e qu'es aplicada dins l'ensenhament oficiau de la lenga.
Fonetica e fonologia
La vocala posteriora semidobèrta es sovent realizada [ɒ] en posicion atòna.
Dins tota un franja dau naut lemosin, entre lo Nòrd dau Peiregòrd, Charanta e lo Sud de la Nauta Vinhana, lo fonèma /a:/ es realizat /æ:/.
I a de las vocalas intrinsècament lonjas (que la lonjor lor ven d'una consonanta desapareguda coma /a:/ venent de /a/+/s/ dins « nastre » [na:tre]), de las vocalas ocasionalament lonjas (que s’eslongen en posicion tonica coma [e:] dins « lebre » [‘le:bre]). Tot parier, lo trach de quantitat jòga pas de ròtle fonologic (permet pas de diferenciar dos mots entre ilhs solament sus 'queu critèri) dins lo sistèma vocalic lemosin, manca dins un petit nombre de cas isolats.
Aquò permet de comprene mielhs en lemosin d’una part la frequéncia daus oxitòns (mots accentuats sus la finala) e d’autra part las remontadas d’accent sus la penultima dins daus mots que son accentuats sus la darriera dins d'autres dialèctes.
Aquesta descripcion s’aplica pas a tot l’ensemble dau domeni dialectau lemosin mas nonmàs a una larja partida centrala, laissant las tauveras dialectalas mai confòrmas emb l’accentuacion generala occitana. Lo naut lemosin e lo bas lemosin son larjament tocats per queu fenomen, quand lo peiregòrd (coma jos-dialecte) sembla i eschapar.
Labializacion de las vocalas nautas /i, u/ en [y] a proximitat d'una consonanta labiala:
A proximitat d'una consonanta labiala (/p, b, m, f, v/), las vocalas nautas /u/ e /i/ son sovent labializadas en [y] en posicion pretonica. Per exemple: primier [pry'mje], crivèu [kry'vew]~[kry'vœw]. Quò pòt tanben afectar la vocala dau radicau de vèrbs quoras passa en posicion atòna, en particular dins los infinitius en -ir, ont la vocala grafiada "o" se pronóncia sovent [y] en posicion pretonica quand es adjacenta a una consonanta labiala: morir [my'ri], cobrir [ky'bri], fornir [fyr'ni]. Quò es particularament lo cas en naut lemosin.
Inventari de las consonantas dau lemosin:
Las fricativas alveolaras /s, z/ son sovent realizadas pòstalveolaras o quitament palatalas [ ʃ, ʒ ] dins fòrça parlars.
Las consonantas presentadas dins lo tablèu coma africadas /tʃ, dʒ/ presenten fòrça variacion entre jos-dialèctes. Pòden èsser realizadas pòstalveolaras  o alveolaras [ts, dz]. Dins daus parlars que i a, son reduchas a de las fricativas, que pòden èsser palatalas [ʃ, ʒ] (dins la Marcha, per exemple), alveolaras [s, z] (dins fòrça parlars dau Peiregòrd) o interdentalas [θ, ð] (coma dins la Dobla, en Peiregòrd).
Maugrat tot, se manten en generau l'oposicion de ponch d'articulacion entre las fricativas originalas (/s, z/) e las eissudas de la desafricacion de /tʃ, dʒ/. Dins quauques parlars (coma dins la valada de l'Eila, en Peiregòrd), s'obsèrva una inversion de ponch d'articulacion: /s, z/ son realizadas palatalas ( [ ʃ, ʒ ] ) e /tʃ, dʒ/ coma de las fricativas coronalas ([s, z] o  [θ, ð]  ).
Las nasalas s'opausen nonmàs en posicion d'ataca sillabica. En posicion de còda, [m], [n] e [ŋ] son allofòns.
En lemosin, coma en generau en nòrd-occitan, i a nonmàs un fonèma rotic, generalament realizat coma una batuda (simpla), maugrat l'implantacion creissenta de l'R uvulara francesa. Las -r finalas son mantengudas dins fòrça sufixes (en -or, -ador, per exemple), amudidas dins los infinitius en -ar e -ir, mas generalament vocalizadas en [j] après E: lo ser [sej], valer [vɔlej], èsser [essej].
Tractament de las -s- (graficas) en posicion de còda:
[a:] parteja fòrça caracteristicas emb la vocala a tonica: timbre tens e lonjor. Alaidonc pòt atirar tanben los autres correlats de l’accent tonic: bastir ['bati], nascut ['naky], las belas filhas [la be'la fi'ja], chantas [sõn'ta]. Quand [a:] pòrta l’accent tonic, pòt perdre en lonjor.
Quand i a una consonanta amudida a la fin dau mot, tot se passa coma se i èra pas: un piquet [ym pi'kɛ] / dos piquets [du: pi'kej].
Se fa la ligason fonetica entre "La Marieta 'ribava au prat" /ri'bavowpra/ o "Perqué pas beure un còp ?" /perkepabëyrỹko/ mas se ditz "Sirá oblijat" /siro ublidza/ amb iatus (per causa de la tonica) o "(Nos) vam a Obasina" /a owbazino/ o ben amb una /d/ per eschivar l'iatus, /ad owbazino/, segon los parlars.
Present de l'indicatiu
1a sg.: -e
2a sg.: normalament -as per los vèrbs en -ar e -es per los autres, mas tendéncia a generalizar -es a totas las conjugasons
3a sg.: -a per los vèrbs en -ar, Ø o -e per los autres
2a pl.: -atz per los vèrbs en -ar, -etz per los autres
3a pl.: -en
Imperfach
- verbs en ar:
1a sg.: -ave / -ava
2a sg.: -aves / -avas
3a sg.: -ava
1a pl.: -àvem / -avam [a'vam] (TDF)
2a pl.: -àvetz / -avatz [a'va] (TDF) / -aviatz
3a pl.: -aven / -avan (TDF)
- autres verbs:
1a sg.: -iá (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
3a sg.: -iá (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
1a pl.: -iam (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
2a pl.: -iatz
3a pl.: -ián (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
Preterit
1a sg.: -í- / -ei / -ère
2a sg.: -ères / -èras
3a sg.: -èt
1a pl.: -èrem / -èram
2a pl.: -èretz
3a pl.: -èren
Futur
2a sg.: -ràs
3a sg.: -rá
2a pl.: -retz (-ratz)
3a pl.: -rán
Condicionau
1a sg.: -riá (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica)
3a sg.: -riá (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica)
1a pl.: -riam (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica)
2a pl.: -riatz (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica)
3a pl.: -rián (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica)
Subjontiu
Present:
2a sg.: normalament -es per los vèrbs en -ar e -as per los autres, mas tendéncia a generalizar -es o -as a totas las conjugasons segon los parlars
3a sg.: -e per los vèrbs en -ar, -a per los autres
2a pl.: -etz per los vèrbs en -ar, -atz per los autres
Imperfach:
1a sg.: -èssa / -èsse
2a sg.: -èssas / -èsses
3a sg.: -ès / -èssa / -èsse
1a pl.: -èssem / -èssam / -essiam
2a pl.: -èssetz / -èssatz / -essiatz
3a pl.: -èssen
Imperatiu
2a sg.: -a per los vèrbs en -ar, Ø per los autres
1a pl.: -em per los vèrbs en -ar, -am per los autres, mas tendéncia a generalizar -em a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
2a pl.: -atz per los vèrbs en -ar, -etz per los autres (mas tendéncia a generalizar -atz a totas las conjugasons dins quauques parlars)
Participi Passat
-at(s) / -ada(s) per los vèrbs en -ar (i a esitacion pel vèrb faire entre fait e fach, s'emplega lo plus sovent fait al masculin, mas facha al femenin)
-it(s) / -ida(s) per certans vèrbs en -ir
-és / -esa(s) per certans vèrbs en -er e en -re
Participi Present
-ant per los vèrbs en -ar
-(iss)ent per los vèrbs en -ir
-ent per los vèrbs en -er e en -re
'Quelas formas son raras. Lo gerondiu se fai pus sovent de la faiçon seguenta: "en" + infinitiu
Conjugason dels vèrbs ÈSSER-ÈSTRE-ESTAR / FAR
Indicatiu:
- Present: sei, sès, es, som (sem), sètz, son
- Imperfach: ère, ères, èra, èram, èratz/èretz, èren/èran
- Preterit: fugu- o sigu- + terminasons regularas
Shabti
thumb|100px|left|Hemna oshebti Un Shabti o Oshabti qu'ei ua estatueta sepelida dens un tombèu de l'antica Egipte entà servir lo defunt dens la soa existéncia après la vita terrèstra.
Maxey-sur-Meuse
Maxey-sur-Meuse es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Copa del mond de rugbi de XV
vinheta|301x301px|Lo trofèu de William Webb Ellis La Copa del mond de rugbi de XV es una competicion internacionala de rugbi de XV que se debana totes los quatre ans dempuèi 1987. Es dobèrta a totas las federacions reconegudas per World Rugby. La primièra edicion se debanèt en 1987 en Nòva Zelanda e Austràlia.
Solas quatre nacions figuran al palmarés de la Copa del mond. La Nòva Zelanda, ganhèt tres còps en 1987, 2011, 2015. Austràlia en 1991 e 1999 e Sud-Africa en 1995 e 2007 emportèt caduna la competicion dos còps. Anglatèrra a ganhat l'espròva en 2003, sol país de l'emisfèri Nòrd a s'apoderar del trofèu planetari. França es estada presenta tres còps en finala (1987, 1999, 2011), sens pas jamai ganhar. Cap autra nacion accediguèt a la finala.
Lo trofèu recompensant lo venceire d'aquela competicion es sonat William Webb Ellis Trophy, en omenatge a l'estudiant que, segon la legenda, auriá inventat lo rugbi en 1823.
Lo país organizaire de la Copa del mond es designat per World Rugbi. Japon organizèt la mai recenta edicion en 2019. Per 2023, lo país òste serà França.
Lemosin (dialecte)
Conjugason dels vèrbs ÈSSER-ÈSTRE-ESTAR / FAR
- Futur e condicionau: se- o si- + terminasons regularas
Subjontiu:
- Present: siá/saie, siàs/saias, siá/saie, siam, siatz, sián/saien
- Imperfach: fugu- o sigu-- + terminasons regularas
Participi passat: estat(s) / estada(s)
Participi present: essent / estent / estant
Lo vèrb èsser/èstre/estar se conjuga totjorn emb eu mèsme dins la lenga literària, mas la lenga populara tend a far la diferéncia entre "èsser estat (dins un endrech)" e "aver estat" per las autras accepcions tipicas dau vèrb.
Conjugason del vèrb AVER
AVER: [o'vej] o [o'jej] (tendéncia a far tombar la -v- intervocalica dins totas las formas e a la remplaçar per una [j] antiiatica)
Dins las formas que comencen per una a- atòna son sovent subjèctas a l'aferesi (ex: aguèram ~ 'guèram)
Indicatiu:
- Present: ai, as, a, avem/am, avetz, an
- Imperfach: aviá, aviàs, aviá, aviam/atz, aviatz, avián
- Preterit: agu- + terminasons regularas
- Futur e condicionau: au- terminasons regularas
Subjontiu:
- Present: aia/aja, aias/ajas, aia/aja, aiam/ajam, aiatz/ajatz, aian/ajan
- Imperfach: agu- + terminasons regularas
Imperatiu: coma lo subjontiu present
Participi passat: agut(s) / aguda(s) o 'gut(s) / 'guda(s)
Participi present: avent / aguent
Conjugason de quauques autres vèrbs irregulars
- Veire: vese, veses, vei/ved, vesem, vesetz, vesen
- Creire: crese, creses, crei/cred, cresem, cresetz, cresen
- Anar ('nar): vau, vas, vai, vam, vatz*, van
- Dire: dise, dises/ditz (interrogatiu), ditz, disem, disetz, disen
- Faire/Far: fatz (fasètz)
Subjontiu present:
- Poder: puèscha, puèschas, puèscha, puescham, pueschatz, puèschan
- Voler: vuelha, vuelhas, vuelha, vuelham, vuelhatz, vuelhan
- Prene: prenha, prenhas, prenha, prenham, prenhatz, prenhan
Imperatiu:
- Dire: dija/dis, ditz, disem, disetz, disen
Morir:
- Condicionau: moririá [mej'rjo]
- Participi passat: muèrt(a) / mòrt(a)
Parabòla de l'enfant prodig
En plusors versions lemosinas http://books.google.fr/books?id=gKlkW2OJNhQC&pg=PA494&lpg=PA494&dq=%22patois+limousin%22&source=bl&ots=RN99Z7GPsl&sig=pApSgDMd7oAuJzfqS-JlkV1ze2E&hl=ca&sa=X&ei=MrodU9asCoap7Qb1xYGQBA&redir_esc=y#v=onepage&q=%22patois%20limousin%22&f=false
Expression de l'ora
Seguís siá lo sistèma meridional de la Romània: Son las tres, Son las dotze exceptat per Es una ora, siá lo sistèma general occitan: Cinc oras e detz, Sèis oras manca sèt (de verificar).
Çai que delai, lo sistèma pus frequent es lo seguent:
- Xh00: quò es [kej]~[kwej] X ora(s) [ex: 5h, 17h: quò es cinc oras (dau matin, de l'après-miègjorn); 1h, 13h: quò es una ora (dau matin, de l'après-miègjorn)
- entre Xh01 e Xh29: quò es X ora(s) (passada(s) de/d') + nombre de minutas [ex: 17h20: quò es cinc oras (passadas de) vint (de l'après-miègjorn)
- Xh15: quò es X ora(s) (passada(s) d') un quart
- Xh30: quò es X oras e demiá
- entre Xh31 e Xh59: quò es X+1 oras manca + nombre de minutas [ex: 1oh50: quò es onze oras manca diètz (dau matin/mandin)
- Xh45: quò es X+1 oras manca un quart
15 de decembre
Decèsses
Veire tanben :
Dordonha (omonimia)
Dordonha pòt èsser:
Cruesa (aiga)
Cruesa  es una aiga d'Occitània (Lemosin) e de França. Travèrsa los departaments de Cruesa, d'Endre, d'Endre e Léger e de Vinhana, e las régions Novèla Aquitània e Centre e Vau de Léger.
Es un afluent de Vinhana e doncas un sosafluent de Léger.
Geografia
La ribièra a una longor de e ten la font dins lo departament de Cruesa, a  d'altitud, près del luócdit « Chirat » sul replanat de Miuvachas, sul territòri de la comuna del Mas de L'Artija, puèi s'escola vèrs lo nòrd-oèst.
Son jonhent amb Vinhana, se situa a, près del luòc dit « Bèc de Doas Aigas », sul territòri de las comunas de Port-de-Piles (Vinhana) e de Ports (Endre e Léger).
Sèrra de l'Estèla
La Serra de l'Estèla, en portugués Serra da Estrela, es la mai nauta sèrra del Portugal continental, e la segonda dins lo territòri de la Republica Portuguesa (lo Pico (Açòres), es un pauc mai naut). Situada suls districtes de Guarda e de Castelo Branco, a travèrs de las comunas de Seia, Manteigas, Guarda, Gouveia, Celorico da Beira e Covilhã, son altitud maximum es de 1993 m. Per aténher los 2000 m foguèt bastida una torre de 7 m.
Se nomenava Montes Herminus (Hereminus Mons) dins la Roma Antica e foguèt lo brèç del guerrièr lusitanian Viriato.
Lo trescòl, la Torre, se situa dins lo concelho (municipalitat portuguesa) de Seia, districte de Guarda. Tanben a Seia se situa l'estacion d'esquí de Vodafone, l'unenca estacion d'esquí de Portugal. Las temperaturas mai bassas de Portugal son registradas a la cima da Serra, (-20 °C en ivèrn).
Dins la Sèrra de l'Estèla se situa lo Pargue Natural de la Sèrra de l'Estèla
Francés cadian
thumb|right|Paneu bilingue franco-anglés a l'entrada de la [[Loïsiana.]]
Pascal I
Pascal I (mòrt lo 11 de febrier de 824) foguèt lo 98 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 25 de genier de 817 au 11 de febrier de 824. Succediguèt a Estève IV (816-817) e foguèt remplaçat per Eugèni II (824-827).
Nascut en Roma, èra abat dau monastèri Sant Estève de la vila avans son eleccion. Dins lo corrent de son pontificat, contunièt la politica de sei predecessors ambé lo mantenement de l'aliança ambé lei Francs que li permetèt d'obtenir Sardenha e Corsèga. Contunièt tanben d'acuelhir lei monges orientaus exilats en causa de la crisi iconoclasta qu'afectava l'Empèri Bizantin.
Francés cadian
[[Fichièr:Louisiana French 2000.svg|thumb|Percentatge de locutors daus francés cadian e/o standard dins las diferentas parròfias loïsianesas :
]]
Thieux
Thieux pòt essèr:
Francés cadian
A costat dau francés cadian exista lu creòl loïsianés, parlat per la comunautat nègra e venent dau francés populari veïcular de l’epòca coloniala (coma lu creòl antilhés), qu'era la linga maternala daus plantadors e de La Novela Orleans mas restreint per l’esseniau a las parofias d'Orleans, de St-Bernard, de St-Tammany, de St-Charles, de St-Jean-Baptiste, de Jefferson, de Bâton-Rouge-Ouest, de Pointe-Coupée, d'Avoyelles, de Ste-Marie, d'Iberia, d'Assumption e de St-Landry. Lu creòl, a la seguida de la fusion de las comunautats francofonas, a exerçat 'na influencia sus lu francés cadian.
Eslovíncia
Eslovíncia (en cachob, Słowińskô) es lo nom del parçan que s’i parlava l’eslovinç, una lenga eslava sovent agropada amb lo cachob. Es ara dins l’estat polonés.
Francés cadian
Uèi, lu français cadien es de mai en mai rare, e desjà, lu francés dau Mississippí a disparegut dempuei la fin de las annadas 1970, coma lu francés dau Missorí.
Sèrra de l'Estèla
Lo formatge de la Sèrra de l'Estèla, es considerat coma un del melhors formatge de Portugal. Tanben i se troba una raça de cans originari de la Sèrra de l'Estèla.
Pantón
Pantón es un municipi de la província espanhòla de Lugo e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Thieuloy-Saint-Antoine
Thieuloy-Saint-Antoine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Jol Ancian Regim, lo vilatge dépendit de Sant-Maur, i aguèt de contunh donat l'an 1138 al abbaye de Lannoy.
I aguèt ligat, après la Revolucion, a Sant-Maur de 1826 a 1832
Sous l'Ancien Régime, le village dépendit de Saint-Maur, puis fut donné en 1138 à l'abbaye de Lannoy.
Il fut rattaché, après la Révolution, à Saint-Maur de 1826 à 1832
Mar del Nòrd
La mar del Nòrd es una mar epicontinentala de l'ocean Atlantic, situada al nòrd-oèst d'Euròpa, e que s'espandís sus una superficia d'environ 575,000 km².
600px|Ocean e mars d'Euròpa
Paradela
Paradela es un municipi de la província espanhòla de Lugo e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Misson
Misson (en francés tanplan com en occitan) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.5|left|Misson.
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [mi'suŋ]. Las fòrmas ancianas que son Sanctus Johannes de Mizon aus sègles XI-XII, Mizonum, en latin, aus sègles XI-XII, Amizo, Misso en 1105, Misson en 1120, Amizo en 1176, Missõ (mapa de 1638), Misson (mapa de 1714).
Dauzat e Rostaing que pensan a un nom gau d'òmi Micius o Mittius, dab lo sufixe -onem.
Grimonviller
Grimonviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Misson
Toponimia
Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, que causeish lo nom germanic d'òmi Amizo(n).
Grimonviller
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Misson
Toponimia
Bénédicte Boyrie-Fénié qu'arreliga Misson a Mison, près de Sisteron (castri Misonis en 988, de Misso en 1030, de Missone en 1292, de Mison en 1475). L'autora qu'accèpta lo nom germanic Amizo emplegat sol au cas regime, Amizone, dab ua aferèsi posteriora. Las fòrmas dab ss que son ua dificultat.
San Didero
San Didero es una comuna italiana de la Ciutat Metropolitana de Turin, dins la region de Piemont.
Confronta las comunas de Condove, Bruzolo, San Giorio di Susa, Borgone Susa, Villar Focchiardo
Anápolis
Anápolis es una vila de l'estat brasilièr de Goiás. Sa populacion èra estimada a 325 544 abitants en 2007. Sa superfícia totala es 918,4 km².
Roman Roslovtsev
Roman Petrovich Roslovtsev (en rus: Роман Петрович Рословцев; Moscòu, 1 d'octobre de 1979) es un comptable e activista civic rus. Participaire a las protèstas contra la vulnerabilizacion de la libertat d'expression dempuèi 2013 per mejan de passejadas per la capitala russa en portar una masqueta amb la cara de Vladímir Pótin, èra estat arrestat mantes còps. En sentir que son secutament vendriá mai grèu demandèt lo drech d'asil a Ucraïna lo 22 d'agost de 2016.
Per Osir
thumb|200px|Piramidas de Per Osir Per Osir (uei Abosir, en grèc : Βούσιρις - Bosiris -)que ho ua ciutat de l'ancian Egipte. Que ho ua necropòli durant l'Empèri ancian e qu'èra revindicada per l' V dinastia.
Matricaria recutita
vinheta|Flor de matricària camomilha La Camomilha salvatge, Matricària camomilha, Pichona Camomilha, (Matricaria recutita) es una planta erbacèa annuala de la familha de las Asteracèas e del genre Matricaria. Es a vegada nomenada Camomilha alemanda o Camomilha veraia.
Es une planta medicinala utilizada dempuèi l'Antiquitat grecolatina, nomenada simplament « camomilha » en erboristeria.
Se las cal pas confondre amb doas autras plantas medicinalas, tanben nomenada « camomilha »: la granda camomilha Tanacetum parthenium e la camomilha romana Chamaemelum nobile.
Etimologia
Lo nom de genre Matricaria ven del latin matrix, -icis « 1. reproductritz, feme, 2. matritz » (Gaffiot) e del sufixe -arius, -aria, per allusion a las vertuts emmenagògas de la planta. L'epitèt especifica recutita es une flexion del latin recutitus « circoncís » (Gaffiot) per allusion al fruch sens pappus.
Lo tèrme de camomilha ven del grèc chamaemelon χαμαιμηλον, literalament « poma del sòl », lo perfum de la camomilha pareissent pels Grècs a aqueste de las pomas.
Sinonims
The Plant List accèpta
descricha per Linné e dona una trentena de sinonims.
Istòria
De plantas de tipe "camomilha" foguèron utilizadas dins las farmacopèas de l'Antiquitat que siá en Egipte, Grècia o Roma e los ancians Germans (Warnes, Haries, Jutes, Angles, etc.) coneissián ja sas vertuts medicinalas. Pasmens s'es sovent dificil d'identificar plan las plantas mencionadas dins los tèxtes ancians en tèrmes d'espècis botanicas (una nocion modèrna que comencèt a se precisar sonque al sègle XVIII amb Linné e Buffon), lo latinista Jacques André, trobèt Matricaria recutita jos 16 fitonims diferents (aloitica, anthemis 3, apiana, beneola, chamaemelon 1, eranthemis, etc.).
Lo tèrme de « camomilha » conven a de plantas d'aspècte pro pròche, utilizadas dins les farmacopèas europèas, coma la Matricària camomilha (Matricaria recutita), la Camomilha romana (Chamaemelum nobile) e la Granda camomilha (Tanacetum parthenium).
Les Roches-l'Évêque
Les Roches-l'Évêque es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loir e Char e la region dau Centre.
Matricaria recutita
Istòria
L'encyclopedista roman del sègle I, lo quita Plini lo Vièlh, donavan sièis noms sinonims e precisava que « n'i a tres manas que ne diferisson pas que pel fulham e que passa pas una palma; an de fuèlhas pichonas semblablas a aquesta de la ruda, blancas, color de poma o porpras. » (H.N., livre XXII, 53). Stéphane Schmitt, lo traductor de Plini, indica qu'aquestas « tres » son las tres espècias, ara nomenadas: matricària camomilha Matricaria recutita, matricària dorada Matricaria aurea e Anthemis rosea, la diferéncia de color pòrte en realitat sus la flor, e non pas sul fulham.
Les Roches-l'Évêque
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Matricaria recutita
Istòria
Jos Carlesmanhe, lo capitulari De Villis (De villis vel curtis imperialibus) datat de l'an 812 recomandava la cultura d'un cèrt nombre de plantas d'òrt dins los jardins del domèni reial. Unas d'aquestas, es febrefugia que poiriá èsser la matricària camomilha.
Descripcion
A 2 flors tubuladas (actinomòrfas)
B flor ligulada (zigomòrfa)]] La matricària camomilha es una planta pichona annuala, de tija unica, quilhada (de 20 a ) e ramuda50 cm.
Las fuèlhas plan decopadas son bi- a tripennatisecadas, de segments gaireben filifòrmes, aiguts, largs de 0,3-0,4 mm.
L'inflorescéncia es un capitul solitari, de 10-25 mm. Las flors minusculas se reconeisson a lor odor marcada (l'odor de camomilha es tipic). L'involucre emisferic (a la basa del capitul), es format de bractèas imbricadas, verdencas de marges membranosas. L'axe s'alarga en un receptacle clòt, plan al començament puèi conica, sens palhetas, suq que son fixats dos tipes de flors : - sul disc central jaune verdenc son las flors tubuladas, de 5 lòbs - a la periferia, i a de flors liguladas, de ligula blanca de 6-10 x 2-3 mm, femnas. Las ligulas viran cap al bas, pauc après l'obertura de las flors. Florís de mai a novembre.
Lo fruch est un aquèni subcilindric, plan pichon, de 1-2 x 0,5 mm, a 4-5 còstas ventralas, lissa sus l'esquina, d'un blanc jaunenc, de pappus nul o redusit a una pichona corona.
Se destria per son receptacle vuèg de Matricaria perforata e de ''Tripleurospermum maritima ssp. maritima (= Matricaria maritima'') (que lo receptacle es emplís d'un teissut lasc).
Distribucion
esquèrra|vinheta|Flors La matricària camomilha es largament distribuida en Euròpa, en Asia temperada (Orient Mejan, Asia centrala, de regions de China), l'Africa del Nòrd (Argeria, Marròc). Es indigèna dins totes aquestes païses. Es naturalizada en Austràlia, Euròpa de l'Èst, nòrd d'Índia, America del Nòrd e del Sud. En Euròpa, es particularament abondanta en Ongria e dins los Balcans.
En França, s'encontra dins totas las regions a l'estat salvatge subretot las talvèras, pels èrms, cultivats, subretot fertils, las estèpas salinas o sus sòls sablenc, de bassa altitud. Es una espècia nitroclina, adventícia de las culturas sus argil o limons.
La matricària camomilha es largament cultivada dins fòrça regions del mond : en Ongria, Romania, Bulgaria, Chequia, Eslovaquia, Alemanha, Grècia, Argentina, Egipte e Índia (ont foguèt introducha, fa 300 ans dins lo Punjab e fa 200 ans dins Uttar Pradesh).
Diferéncias entre las tres camomilhas medicinalas
Matricaria recutita se destria de las doas autras camomilhas medicinalas, pel fach qu'es una planta annala, constituida d'una sola tija quilhada. En tisana, es doça alara que las doas autras camomilhas son amaras.
Composicion quimica de l'òli essencial
Aqueste òli es color blava conten mai de 120 substéncia quimicas, : 28  terpenoïdas, 36 flavonoïdas, e 52 autres compausats diferents avent una activitat farmacologica potenciala. Totas aquestas substéncias son de metabolits segondaris de la planta. Los dos constituents actius essencials son (-)-alfa-bisabolòl e chamazulèn, representant de 50 a 65 % del contengut total en òli volatil. A causa de son usatge comercial, l’òli essencial foguèt plan estudiat.
L'òli de flor de matricària camomilha es constituida subretot de sesquiterpènas (75-90 %) e sonque de traças de monoterpènas. Tanben conten fins a 20 % de poliinas (poliacetylenicas).
La composicion varia segon las regions d'origina, segon lo cultivar e las condicions d'obtencion mas gaireben pas influencida per las condicions culturalas. Quatre quimiotipes màger se destrian - tipe A, amb predominança dels oxids A de (-)-α-bisabolòl - tipe B, amb predominança dels oxids B de (-)-α-bisabolòl - tipe C, amb predominança de (-)-α-bisabolòl - type D, amb un taus de 1:1 de (-)-α-bisabolòl e dels oxids A e B de (-)-α-bisabolòl Aqueste òli es constituida per de metabolitas qud son responsables de la defensa  de la planta: d'en primièr las sesquiterpenas alfa-bisabolòl, los oxids A e B de bisabolòl, e lo (E)-β-farnesèn. Aqueste darrièr terpenoïd es un dels compausants de l’aròma fruchat  de la planta, present tant dins la pèl de la poma e d’autres fruchs. Aquò sembla explicar l’etimologiel du mo camomilha: del grèc χαμαίμηλον chamaimēlon, de χαμαί chamai « per tèrra » e μήλον mēlon, « poma ». Los terpenoïds, jògan un ròtle dins la pollinizacion e tanben dins la   proteccion de las  plantas pendent d'agressions pels insèctes erbivòrs, los caçant, intoxicant o atirant los predators d'aqueste insèctes. Lo taus en terpenoïds de la camomilha sembla explicar son accion acaricida,. vinheta|Biositèsi del chamazulèn (3) a partir de la matricina (1) Responsable de la color blava de  l’òli de camomilha, lo  chamazulèn, constituís 2,3-10,9 % de sa taus. Es format a partir de la matricina pendent la distillacion e diminuís pendent l'estocatge e jos l'accion de la lutz. La matricina, una lactòna sesquiterpinica,  seriá susceptible de  possedir coma las autras terpenoïdas mencionadas çai dessús, una foncion protectritz de la planta, qu'aqueste compausats rebotant los  predators erbivòrs.
Presents fins a 8 % de la composicion de la flor de camomilha, los compausats fenolics, en particular de flavonoïds,  donan als florons tubulats del capitul una  color jauna. Los flavonoïds protejan  las plantas  dels  rais UV, dels radicals  liures, patogèns e erbivòrs, e atiran los pollinisators. Atal, la secada provòca dins la camomilha una produccion màger d’un d'aquestes flavonoïds, l’apigenina.
Las flors de la camomilha salvatja, e subretot sos florons ligulats possedissent de benzopirònas associadas a las flavonoïdes, las comarinas, que donant a la planta son odor de fen recentament fenat.
Los metabolits primaris de la Camomilha salvatja,  utilizat directament per sa creissença e desvolpament, foguèron estudiats subretot al respectre de son adapcation als estrès environamentals  : la concentracion en Clorofilla de la planta  demenesís jos l’efièch del coire, de demai d’acid salicilic, e de l’excès d’aiga. Lo deficit en azòt, al contrari, modifiquèt pas lo taus de la planta en clorofila, mas provoquèt una diminucion de las proteïnas solublas dins sas fuèlhas e raices. Diferents acids aminats aponduts al mitan de creissença de la Camomilha estimulan la sintèsi de sas proteïnas e la fan créisser, aumentan lo nombre de sas brancas, lo nombre de capituls e lo pes de sas partidas aerianas.
Proprietats farmacologicas
Un cèrt nombre d'activitats de la matricària camomilha foguèron mosstrat per d'estudis in vitro e in vivo :
Sueguent Bruneton, los resultats dels ensags clinics (sus l'òme) cercant a evaluar l'efièch d'una crèma a basa de matricària camomilha coma tractament de las inflamacions de la pèl e de las mucosas son a vegada contradictòrias e malaisida d'interpretar.
Toxicitat
Las flors de Matricaria recutita son pas toxicas, tanben per l'òli essencial a del bisabolòl. Mas la preséncia possibla de lactònas dins las preparacions a basa de camomilha, pòt provocar per unas personas sensiblas, de dermitas de contacte alergics. Las escasenças ont la Matricaria recutita es formalament mesa en causa semblan puslèu excepcionals.
Usatges medicals e riscs
vinheta|Matricaria flos : flors secadas de matricària camomilha utilizadas en infusion En França, la Nota explicativa de l'Agéncia del medicament (1998) indica qu'es possible de revendicar, pel capitul de la matricària camomilha, las indicacions terapeuticas seguentas: