cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fibra optica
Davancièrs
vinheta|Illustracion venent d'un article de La nature de 1884 per Jean-Daniel Colladon. A l'epòca de la Grècia antica, lo fenomèn del transpòrt de la lutz dins de cilindres de veire seriá ja conegut e utilizat pels artesans del veire per crear de pèças decorativas. Mai tard, las tecnicas de fabricacion utilzadas pels artesans venecians de la Renaissença per realizar los millefiori semblarián fòrça a las tecnicas actualas de fabricacion de la fibra optica. L'utilizacion del veire en conjoncion amb la lutz es donc pas recenta.
La primièra demonstracion scientifica del principi de la reflexion totala intèrna la faguèron los fisicians soís e francés Jean-Daniel Colladon a Genèva e Jacques Babinet a París al començament de las annadas 1840. L'irlandés John Tyndall tornèt relizar l'experiéncia fàcia a la Societat Reiala Britanica en 1854. a l'epòca, l'idèa de corbar la trajectòria de la lutz, de quin biais que siá èra, èra revolucionària que los scientifics consideravan que la lutz viatjava pan qu’en linha drecha. Lor demonstracion consistissiá a guidar la lutz dins un rag d’aiga versant d'un trauc a la basa d'una sèrva. Passant la lutz dis lo giscle, aquela seguissiá plan l’arcadura del rag d'aiga, atal mostrant que se podava desviar sa trajectòria rectilinèa. Alara establiguèron lo principi de basa de la transmission per fibra optica. Ensguida, fòrça invencions utilizant lo principi de la reflexion totala intèrna esperiguèron; coma los jòcs d’aiga luminoses o la fibroscopia utilizant de dispositius transportant la lutz dins de cròses del còrs uman.
Lo primièr assag de communicacion optica la faguèt Alexander Graham Bell, un dels inventors de telefòn. Ralizèt pendent las annadas 1880 lo fotofòn. L’aparelh permetava de transmetre la lutz sus una distància de. La votz, amplificada per un microfòn, fasiá vibrar un miralh que rebatissiá la lutz del solelh. A près de al delà, un segond miralh captava la lutz per activar un cristal de selèni e reproduire le son desirat. Lo receptor de l’aparelh èra gaireben identic a aquel del primièr telefòn. Quitament se foncionava plan en terren descobèrt, Lo metòde foguèt pauc utilizat. La pluèja, la nèu e los obstacles qu’empachavan la transmission del senhal condamnèron cette l’invencion, quitament se d’esperel considerava lo fotofòn coma son invencion màger, que permetava una comunicacion sens fial.
Primièras realizacions
esquèrra|vinheta|Fais de fibras opticas pels rets metropolitans. La possibilitat de transportar la lutz lo long defibras de veire prima foguèt expleitada pendent la primièra mitat del sègle XX. En 1927, Baird e Hansell assajèron de realizar un dispositiu d'imatges de television amb de fibras. Hansell faguèt brevetar son invencion, mas foguèt pas jamai veraiament utilizada. En 1930, Heinrich Lamm capitèt a transmetre l'imatge d'un filament de lampa electrica amb un assemblatge rudimentari de fibras de quartz. Pasmens, èra encora malaisit a l’epòca de concebre qu’aquelas fibras de veire pòscan dintrar en aplicacion.
La primièra aplicacion eficaça de la fibra optica foguèt realizada al començament de las annadas 1950, quand lo fibroscòpi flexible foguèt inventat per Abraham van Heel e Harold Hopkins. L’aparelh permetava la transmission d'un imatge lo long de fibras de veire. Foguèt subretot utilizat en endoscòpia, per observar l'interior del còrs uman, e per inspectar de soduras dins de reactors d'avion. Malaurosament, la transmission podava pas se realizar sus une granda distància essent donada la mala qualitat de las fibras utilizadas. En 1957, lo fibroscòpi (endoscòpi flexible medical) es inventat per Basil Hirschowitz als EUA.
Argun (omonimia)
Argun que pòt estar:
Fibra optica
Primièras realizacions
Lo primièr sistèma de comunicacion telefonica optica foguèt installat al centre vila de Chicago en 1977. S’estima dempuèi 2005 mai de 80 % de las comunicacions de longa distància son transportadas lo long de mai de 25 milions de quilomètres de cables de fibras opticas pertot pel mond. La fibra optica, dins una primièra fasa (1984 a 2000), se limitava a l'interconnexion dels centrals telefonics, sol eles demandavan de fòrts debits. Mas, amb la baissa dels còsts provocada per sa fabricacion en massa e los besonhs creissent dels particulars en fòrça naut debit, se pensa dempuèi 1994 a la far venir pels particulars : DFA, FTTH, FTTB, FTTC, etc...
Principi
Quand un rai luminós dintra dins una fibra optica a un dels tèrmes amb un angle que cal, conéis de multiplas reflexions totalas intèrnas. Lo rai se propaga alara fin a l’autre tèrme de la fibra optica sens pèrda, fasent un percors en zigzag. La propagacion de la lutz dins la fibra pòt se far amb fòrça pauc de pèrdas quitament se la fibra es corba.
Una fibra optica es sovent descricha segon dos paramètres :
vinheta|Principi d'una fibra optica saut d'indici.
Saut o gradient d'indici
Existís subretot dos tipes de fibras opticas qu’utilizan lo principi de la reflexion totala intèrna: la fibra de saut d'indici e la fibra de gradient d'indici. Dins la fibra de saut d'indici, l'indici de refraccion cai subte d'uno dins lo còr d’una valor mendre dins la gaina. Dins la fibra de gradient d'indici, lo cambiament d'indici es fòrça mai progressiu. Un tresen tipe de fibra optica utiliza lo principe de la benda interdita dels cristals fotonics per relizar lo guidatge de la lutz, puslèu que la reflexion totala intèrna. De talas fibras son nomenadas fibras de cristals fotonics, fibras microstructuradas. Aquelas fibras presentant abitualament un contraste d'indici fòrça mai naut entre los diferents materials (mai sovent la silici e l'aire). Dins aquestas condicions, las proprietats fisicas del guidatge diferent sensiblament de las fibras de saut d'indici e de gradient d'indici.
Dins lo domèni de las telecomunicacions opticas, lo material privilegiat es la silici purissima que presenta de pèrdas opticas fòrça fèblas. Quand l'atenuacion es pas lo principal critèri de sélection, se pòt tanben realizar de fibras opticas en matèria plastica. Un cable de fibras opticas conten mai sovent mai d’una fibra, cada fibra condusent un senhal o dins un sol sens (mòde simplex), o dins los 2 sens (mòde duplex); dins lo darrièr cas, 2 longors d'onda (o mai) son utilizadas (al mens una per sens). Quand una fibra optica es pas encara alimentada, se dich fibra optica negra.
Fibras monomòdes e multimòdes
alt=|vinheta|Fibras multimòdes e monomòdes. Las fibras opticas pòdon èsser classificadas en doas categorias que lo diamètre de lor còr e la longor d'onda utilizada: las fibras monomòdes e multimòdes.
Fibras multimòdes
Las fibras multimòdes (dichas MMF, per Multi Mode Fiber), foguèron las primièras sul mercat. An per caracteristica de transportar mai d’un mòdes (trajèctes luminoses). A causa de la dispersion modala, se constata un estirament temporal del senhal proporcional a la longor de la fibra. En consequéncia, son utilizadas unicament per de bas debits o de cortas distàncias. L’estirament modal pòt pasmens se minimizar (per una longor d'onda donada) en realizant un gradient d'indici dins lo còr de la fibra. Son caracterizadas per un diamètre de còr de desenas a de centenas de micromètres (los còrs en multimòdes son de 50 o pel bas debit). Pasmens las fibras mai recentas, de tipe OM3, permeton d'aténher lo Gbit/s sus de distàncias de l'òrdre del quilomètre. Las longas distàncias pòdon èsser cobèrtas pas que per de fibras opticas monomòdes.
Fibras monomòdes
Per de mai longas distàncias e/o de mai nauts debits, melhor s’utiliza de fibras monomòdes (dichas SMF, per Single Mode Fiber), que son tecnologicament mai avançadas que mai primas. Lor còr primissim admet atal pas qu'un mòde de propagacion, lo mai dirècte possible es a dire dins l'axe de la fibra. Las pèrdas son donc minimas (mens de reflexion sus l'interfàcia còr/gaina) qu’aquò siá per de fòrça nauts debits e de fòrça longas distàncias. Las fibras monomòdes son per aquò adaptadas per las linhas intercontinentalas (cables sosmarin). Una fibra monomòde a pas de dispersion intermodala. Pasmens, existís un autre tipe de dispersion : la dispersion intramodala. Son origina es la largor finida del tren d'onda d'emission qu’implica que l'onda es pas estrictament monocromatica: totas las longors d'onda se propagan pas a la meteissa velocitat dins lo guida çò qu’induch un alargament de l'impulsion dins la fibra optica. Tanben se nomena cromatica (cf. mai naut « Dispersion cromatica »). Aquelas fibras monomòdes son caracterizadas per un diamètre de còr de solament unes micromètres (lo còr monomòde es de pel naut debit).
Longor d'onda de copura e frequéncia normalizada
La longor d'onda de copadura es la longor d'onda \lambda_c sota que la fibra es pas pus monomòde. Lo paramètre es ligat a la frequéncia normalizada, notada V, que depend de la longor d'onde dins lo void \lambda _0, del rai de còr a de la fibra e dels indicis del còr n_c e de la gaina n_g. La frequéncia normalizada es exprimida per:
Una fibra es monomòde per una frequéncia normalizada V inferiora a 2.405. D’abacs donan la constanta de propagacion normalizada, notada B, segon la frequéncia normalizada pels primèrs mòdes.
La frequéncia normalizada dona una indicacion dirècta sul nombre de mòdes qu'una fibra pòt conténer. A mesura que V aumenta, lo nombre de mòdes suportats par la fibra aumentarà. Se pòt mostrer a partir de las valors asimptoticas de foncions de Bessel per un grand argument que lo nombre total de mòdes suportats per una fibra de saut d’indici, M, serà donat aproximativament (per V >>> 1) per:.
Fibra optica de silici
La primièra estapa es la realizacion d'una « preforma » : barra de silici purissima d'un diamètre d’unes centimètres. Existís un grand nombre de procediment per concebre una preforma, d’intèrnes coma lo metòde PCVD (plasma chemical vapor deposition), o extèrnes coma lo metòde VAD (vapor axial deposition).
Lo metòde de MCVD (Modified Chemical Vapor Deposition) es lo mai utilizat: un tube substrat es plaçat en rotacion orizontala dins un torn veirièr. De gases son injectadas a l'interior e van se pausar a l'interior jos l'efièch de la calor producha per un calamèl. Aqueles gases van modificar las proprietats del veire (per exemple l'alumini permet d'aumentar l'indici de refraccion. Las sisas pausadas son enseguida vitrificas al calamèl. Enseguida lo tube es caufat a nauta temperatura, e tornarà se tancar sus se meteis per formar la preforma.
L'operacion de manchonatge permet enseguida d’apondre una sisa de silici a l’entorn de la preforma per obténer lo ratio còr/gaina desirat per la futura fibra.
La societat Alcatel devolopèt una tecnologia proprietària APVD (Advanced Plasma and Vapour Deposition) per remplaçar l'operacion de manchonatge qu’es fòrça cara. Lo procediment APVD (comunament nomenada recarga plasma) consistís a far fondre de granas de quartz natural purissim sus la preforma primària amb un calamèl plasma inductiu. L'associacion del procediment MCVD e de la recarga plasma per la fabricacion de fibras opticas monomòdes faguèt l'objècte d'una publicacion en 1994 per la societat Alcatel. Lo procediment concernat consistís subretot a noirir lo plasma en granas de silici naturals o sintetics amb un compausat addicional fluorat o clorat meclat a un gas portaire (brevet FR2760449 de 1998). Aquel procediment de purificacion constituís la sola alternativa coneguda de renda a las tecnicas de depaus extèrne.
Pendent la segonda estapa, la preforma es plaçada en naut d'una torre de fibratge d'un quinzenat de mètres de naut. Lo tèrme de la preforma es alara dins un forn portat a una temperatura vesina de 2 000 °C. Es alara transformada en una fibra de centenats de quilomètres, amb una velocitat de l'òrdre del quilomètre per minuta. La fibra es enseguida revestida d'una dobla sisa de resina protectritz (aquesta sisa pòt èsser pausada per la torre de fibratge, just après l'estirament) abans d'èsser enrotlada sus una bobina. la sisa es particuliarament importanta per parar de tota umiditat, que la fibra ven copadissa dins l’umiditat : l'idrogèn interagís amb la silici, e la mendre flaquesa o microtalh es amplificat.
Caracteristicas
Los principals paramètres que caracterizan las fibras opticas utilizadas per las transmissions son los seguents:
Atenuacion
L’atenuacion caracteriza l’aflaquiment del senhal pendent la propagacion. Sián P_0 e P_L las poténcias a la dintrada e la sortida d’una fibra de longor L. L’atenuacion lineària se traduch alara per una descreissença exponenciala de la poténcia segon la longor de fibre (Lei de Beer-Lambert) :
ont \alpha es lo coeficient d’atenuacion lineària.
Lo coeficient \alpha_{dB} es sovent exprimit en dB/km e ligat a \alpha per.
Lo principal atot de las fibras opticas es una atenuacion extrèmament fèbla. L’atenuacion varia seguent la longor d’onda. La difusion Rayleigh limita alara las performanças dins lo domèni de las cortas longors d’onde (domèni del visible e del pròche ultraviolet). Un pic d'absorpcion, degut a la preséncia de radicals -OH dins la silici, poirà tanben èsser observat a l’entorn de. Los progrèsses mai recents dins las tecnicas de fabricacion permeton de reduire lo quite pic.
Las fibras de silici coneisson un minim d'atenuacion vèrs. Aquela longor d’onda del pròche infraroge serà donc privilegiada per las comunicacions opticas. Ara, la mestresa dels procediments de fabricacion permet d’aténher correntament una atenuacion tan fèbla que a  : après  de propagacion, demorarà donc encora 1 % de la poténcia inicialament injectada dins la fibra, çò que pòt èsser sufisent per una deteccion. Se se vol transmetre l’informacion sus de milirats de quilomètres, caldrà realizat una novèla amplificacion periodica del senhal, mai sovent amb d’amplificators optics que son a l’encòp simple e fisable.
Dispersion cromatica
La dispersion cromatica es exprimida en ps/(nm·km) e caracteriza l'escalonament del senhal ligat a sa largor epectrala (doas longors d'onde diferentas se propagan pas exactament a la meteissa velocitat). Aquela dispersion depend de la longor d'onda considerada e resulta de la soma de dos efièchs: la quita dispersion del material, e la dispersion del guida, ligada a la forma del prerfil d'indici. Es donc possible de la minimizar en adaptant lo perfil. Per una fibra de silici, lo minim de dispersion se situís rs 1,300-1310 nm.
Debit de transmission
Lo recòrd actual de debit de transmission foguèt establit per NEC e Corning en laboratòri en setembre de 2012. Es de (1 000 terabits per segonda, o un milion de gigabits per segonda o 125 000 gigaoctets per segonda) sus una distància de.
Velocitat de transmission
La nocion de velocitat de senhal dins una fibra es distincta d’aquela del debit (velocitat de transmission de la donadas), confusion largament espandida dins la premsa. La velocitat del senhal dins la fibra es globalament la meteissa per la fibra optica e lo cable de coire; es de gaiereben 70 a 75 % de la velocitat de la lutz dins lo void,. De fibras experimentalas cravas, atengan de velocitats pròches de 99 % de la velicitat de la lutz.Sus las transmissions de granda distàncias, la velocitat de transmission es alentida per la preséncia de fòrça repetidors necessàris per torna metre en forma lo senhal, quitament se las novèlas tecnologias entièrament optcas limitan aquel alentiment. Per demonstracion, la laténcia teorica d'un ligam informatic Noumèa-París es de 90 ms. Es mesurada en practica 280 ms après un trajècte de mai de 20 000 km de fibra optica sosmarina, que lo senhal es amplifiat de contunh e tornat plaçat en forma. L'alunhament dels servidors jòga donc de biais defavorable sus la laténcia.
Non linearitat
Un canal de transmission se dich non lineari quand sa foncion de transferiment depend del senhal de dintrada. L'efièch Kerr, la difusion Raman e l'efièch Brillouin son las principalas descripcions de non linearitat dins las fibras opticas. D’entre las consequéncias dels efièchs non linearis, i a l'automodulacion de fasa, de mesclas de quatre ondas intra e inter canals.
Dispersion modala de polarizacion (PMD)
La dispersion modala de polarizacion (PMD) es exprimida en ps/km½ e caracteriza l'escalonament del senhal. Lo fenomène es degut e de mancas dins la geometria de las fibras opticas que provòca una diferéncia de velocitat de grop entre los mòdes se propagant sus diferents axes de polarizacion de la fibra optica.
Connector de fibra optica
Las fibras son mai sovent ligadas als equipaments terminals amb de connectors de fibra optica.
Principe
Quin sistèma de transmission d’informacion que siá ten un emetor e un o mai receptors. Dins un ligam optic, doas fibras son sovent necessàrias; l’una tracta l’emission, l’autra la recepcion. Es tanben possible de concentrar emission e recepcion sul meteis brin, aquesta tecnologia es utilizada per exemple dins los ret d'accès als abonats (FTTH); l’equipament de transmission es alara un pauc mai car.
L’informacion es portada per un supòrt fisic (la fibra) nomenat « canal de transmission ». Als tèrmes, dos transpondors partenaris escambian los senhal, l’emetor traduch los senhals electrics en impulsions opticas e lo receptor reliza la foncion invèrsa: liga los senhals optics e los traduch en senhal electric. Pendent son percors, lo senhal es atenuat e desformat: suls ligams de granda longor (desenats o centenats de quilomètre), de receptors e amplificators plaçats a intervals regulars permeton de gardar l’integritat del messatge.
Emetor
L'emetor optic (transpondor) a per foncion de convertir d’impulsions electricas en senhals optics menats al còr de la fibra. Mai sovent, la modulacion binària del senhal optic es una modulacion d’intesitat obtenguda per la modulacion del senhal electric dins la diòda o lo lasèr.
Los emetors utilizats son de tres tipes :
Receptor
Los receptors o detectors optics utilizan lo principi de l’efièch fotoelectric. Dos tipes de compausant pòdo èsser utilizats: los fototransistors e los fotodiòdes. Los fotodiòdes PIN e los fotodiòdes d’avalanca son las mai utilizadas que son pauc carestiosas, simplas d'utilizar e amb de performança que cal.
Multiplexor
Coma dins totes los sistèmas de transmission, se vol transmetre dins la mèsma fibra optica un maxim de comunicacions d’originas diferentas. Per pas trebolar los messatges, son menats sus de longors d’onda diferentas: es lo multiplexatge en longor d’onda o WDM (wavelength-division multiplexing). Existís diferentas tecnicas de multiplexatge caduna adaptada al tipe de transmission sus fibra optica (transmission longa distància o bocla locala per exemple) : Dense WDM (fòrça senhals amb de frequéncias fòrça raprochadas), Ultra WDM (encara mai), Coarse WDM (mens de canals mas mens carestiós)…
Prospectiva
Ara, se sap realizar de rets entièrament optics, es a dire que son pas d’assemblatges de fibras opticas ligadas las unas a las autras per de nuclèus electrics. Los comutators, los multiplexors, los amplificators existisson en version entièrament optic. Es ara un enjòc màger que la rapiditat de las transmissions sus fibra optica es tala que los golets se trapan dins l’electronica dels nuclèus dels rets.
Dins las telecomunicacions
La fibra optica, mercé a las performanças que dona, es sempre mai utilizada dins los rests de telecomunicacions. Amb lo vam d'Internet e dels escambis numerics, son utilizacion se generaliza per venir a çò del particular. Los operators e entrepresas foguèron los primièrs utilizaires de fibras opticas. Agrada plan a l'armada per son insensibilitat a las IEM (Interferéncias Electromagneticas) mas tanben qu’es leugièr.
Cal destriar las fibras multimòdes e monomòdes. Las fibras multimòdes son reservadas als rets informatics de cortas distàncias (datacenter, entrepresas e autres) alara que las fibras monomòdes son installadas per de rets de fòrça longas distàncias. son per exemple utilizadas dins los cables sosmarins intercontinentals.
Arribant dins los otals privats via los rets FTTH, la fibra optica pòrta un melhor dins las telecomunicacions als subjèctes dels debits e servicis.
Dins los rets informatics
Istoricament, los rets informatics locals o LAN, que permeton de ligar de pòstes informatics que fins alara podavan pas comunicar entre eles, foguèron bastits amb de rets cables a basa de fials de coire. L’inconvenient màgers d’aqueles cables es que son fòrça sensibles a las perturbacions electromagneticas quinas que siá (ascensors, corrents fòrts, emetors). Dins de mitan de fòrta concentracion d'ondas radio, ven malaisit d'utilizar aquela mena de cables quitament los blindant per los protegir o ne torsadant per parelhs per atenuar las perturbacions. Un inconvenient màger dels cables electrics es l'atenuacion rapidisssima del senhal que pòrtan amb la distància. Quand se liga dos equipaments alunhats sonque d’un centenat de mètres (per ligat dos bastits entre eles per exemple), lo senhal es fòrça atenuat a l'autre tèrme del cable.
Levat cas particulars ligats per exemple a de constrenchas electromagneticas especificas, los rets locals (unas desenas de mètres) son mai sovent realizats amb de coire. Quand la distàncias entre doas maquinas aumenta, utilizar una fibra optica ven interessant : se pòt ligar per fibra optica dos bastits, o realizar en l'utilizant un anèl del ret informatic local, regional, continental, o intercontinental.
La fibra optica foguèt introducha dins los rets informatics per resòlvre diferents punts fèbles dels cables de coire : la lutz qu’i circule es pas sensibla a las perturbacions electromagneticas e s'atenua fòrça mens aviadament que lo senhal electric transportatt sus coire. Se ligan tanben de biais fisable de sites distants d’unes centenats de mètres, veire de desenas de quilomètres. La fibra demora eficaça dins de mitans perturbats, a de debits al mens detz còps superiors als rets de cables, mas par un còst mai sovent superior. vinheta|Fibra multimòde utilizada dins un ligam Fibre Channel (lo connector SC foguèt levat). Tipes :  Dins los rets informatics (coma amb lo parelh de coire) las fibras van sovent per doas: l'interfàcia d'una maquina utiliza una fibra per mandar de donadas e l'autra fibra per ne recebre. Pasmesn es possible de realizar un ligam bidireccional sus una sola fibra optica. Diferents tipes de fibras opticas son uèi utilizadas dins los rets informatics:
En medecina
Un tipe d'endoscòpi, nomenat fibroscòpi, utiliza la fibra optica per menar l'imatge de la zona d’explorar fins a l’uèilh del mètge realizant l'examèn exploratòri.
Los decòrs luminoses utilizant de fibras opticas plasticas son utilizats dins las salas de terapia Snoezelen, a l’encòp dins los plafonds o per estimular lo tocar pels brins de las fibras.
Amplificacion optica
vinheta Las fibras dopadas son utilizadas per amplificar un senhal. Se trapan taben dins los lasèr de fibras. Las fibras de dobla gaina son sempre mai utilizadas pel pompatge optic de nauta poténcia.
Captors
Après d’òbras de recercas dins las annadas 1980, las fibras opticas pòdon èsser utilizadas dins lo domèni dels captors :
Esclairatge e decòrs
A partir de las annadas 1990, la fibra optica es utilizada per menar la lutz sur un camin d’unes desenats de centimètres dempuèi una font luminosa cap a l'objècte de mostrar, permetent de realiza d’esclairatges ponctuals e discrèts, amb pauc de rais infraroge, limitant atal lo risc d’auçada de temperatura a l'interior d’una veirina per exemple, e que damatja las òbras d'art.
La fibra optica plastica es utilizada per de motius decoratius dins los ostals: cèls estelats, junts dels malonatges, etc.
Textils luminoses
Teissuts amb d'autres fials textils (coma los naturals de coton o de seda, los quimics de viscòsa o los sintetics de poliestèr), de fibras opticas pòdon permetre de crear un teissut textil luminós. Lo procediment de creacion es lo seguent: las fibras opticas son teissuts (mai sovent dins lo sens de cadena) amb d'autras fials textils (dins lo sens trama) ; son enseguida connectadas a una font luminosa de tipe LED a un dels tèrme ; après se realiza un tractament fisic (sablatge), quimic (solvant) o optic (lasèr) sus la superfícia per desgradar la superfícia de las fibras. Aquò permet al rai luminós se propagant dins la fibra optica de poder èsser difuzada per la superfícia. Per donar un escalairatge omogenèu tot lo long de la superfícia del teissut luminós, la superfícia de la fibra deu èsser mens degradas dins las zonas pròche de la font luminosa, per donar mens de punts de sortida a la lutz, e mai degradas dins las zonas alunhadas de la font luminosa.
En connectant lo teissut luminós a de LED de diferentas colors, un escalairatge de color diferenta se pòt realmizar. La color dels fials textils teissuts amb las fibras opticas es tanben un paramètre permetent de far variar la color del teissut.
En delimitant de pixèls connectats de biais independent a de fonts luminosas LED de tres color roge, verd e blau (RVB), un escran flexible textil luminós se pòt realizar. vinheta|De rais luminoses sortisson que l'angle d'incidéncia amb la gaina es tròp naut. Los textils luminoses fibrats per d’aplicacions en medecina, per exemple al sen de tractament contra los càncers de la pèl. De metòdes coma la fotoquimioterapia utiliza de textils alimentats per lasèr. Permeton d'activar des fotosensibilizators (porfrina, clorofilla, etc.) dins l'organisme dels pacients per destruire las cellulas cancerosas. Pasmens, la tecnologia de difusion de la lutz es plan diferente en l’escasença: pendent lo trenatge amb un autre textil, s’enròtla la fibra a l’entorn d’aquel de biais que la fibra siá tòrta. I a donc pas pus de reflexion intèrna, la lutz pòt s'escapar de la fibra optica.
(708) Raphaela
(708) Raphaela es un asteroïde.
Saint-Pierre-les-Étieux
Saint-Pierre-les-Étieux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bernadeta Sobirós
thumb|right|200px|Bernadeta Sobirós
thumb|200px|left|Eras paraulas occitanas dera Verge marcadas sus era hontthumb|200px|left|Paraulas de la Verge "Anatz béver ena hont"
Santa Bernadeta, deth son nom vertadèr Maria Bernada Sobirós (en francés Bernarde-Marie Soubirous),, vaduda eth 7 de genèr de 1844 a Lorda, morta eth 16 d'abriu de 1879 a Nevers, qu'èra hilha d'un molièr de Lorda e que ho canonizada pera Glèisa Catolica per'mor d'estar estada 18 còps eth testimòni d'aparicions dera Verge Maria, ena petita tuta de Massavielha enter eth 11 de heurèr e eth 16 de julhet de 1858.
Tà designar er objècte deras soas visions, Bernada qu'emplegava eth tèrme "aquerò". Com era lenga mairau de Bernadeta Sobirós b'èra eth occitan deths Pirenèus gascons, qu'ei en aquera lenga (segon eth credents) qu'era auré parlat era Verge. Bernada non parlè d'aver vist era Verge abans qu'aquera diguèsse era frasa "Que soi era immaculada concepcion". Pendent ua d'aqueras aparicions, Bernada que cavè eth sòl tà préner aiga. Era aiga d'aquera hont que ho rapidament reputada tà èsser miraculosa. Qu'ei en occitan qu'ei marcada ara hont miraclosa ena grafia originau Que soy era immaculada councepciou. Desempuish era debuta deth sègle XXI, un panèu tradusit en mantuas lengas que cita eras autas paraulas dera Verge : "anatz béuer ena hont e v'i lauar" (escrivudas : Anat béouè en a hount et vi laoüa).
Prion
250px|thumb|right|Traucs microscopics caracteristics dels teissuts afectats pel prion Un prion (de l'anglés proteinaceous infectious particle only, particula infecciosa facha solament de proteïna) es un agent infecciós d'estructura autoreplicativa pas associada a ges de tipe d'acid nucleïc.
Bernadeta Sobirós
Purmèras aparicions
Dijaus 11 de heurèr de 1858, en companhia dera soa sòr Maria (1846-1892), dita Toineta, e de Joana Abadia, ua amiga, Bernada que va pera riba esquèrra de Gave tà amassar òs e lenha. Deth hèit dera soa santat precària, qu'esita a imitar era soa sòr e era soa amiga qui traucan era aiga glaciau deth canau deth Molin. « Hè coma nosautes ! » çò diguèron eras duas hilhas. Qu'ei alavetz surpresa per un brut, "coma un còp de vent". Que leva eth cap cap era tuta de Massavielha. Que i vedó ua lutz doça. En aquera lutz, qu'apareish ua beròia enfant, de talha petita, vestida de blanc, soridenta, qui hè eth signe dera crotz. Bernada que recita eth son capelet. Era vision que hè signe d'aprochar. Bernada que gausa pas. Era vision desapareish, shens que nat paraula estè estada prononciada. Bernada conta era soa aventura a eras soas duas companhas. E Toineta, qui avèva promés de non díder arren, conta tot a era soa mair. Eras duas sòrs recebon ua volada de còps de bastons.
Prion
Lei prions son de simpleis estructuras proteïcas fòrça mai simplas que lei virus. Lor replicacion se basa en la transmission de particulas presentas d'un òste infectat a un autre pas infectat. L'interaccion de particulas prionicas amb de particulas presentas dins l'òste produtz un cambiament dins l'estructura tridimensionala de la proteïna en passant d'una forma sana e amb una foncion especifica dins lei cellulas a una forma infecciosa. Totei lei cas descrichs fins ara son descobèrts en çò dei mamifèrs. La transmission se produtz per ingestion de viscèras o sistèma nerviós d'individús de la meteissa espècia (canibalisme rituau dins lo cas del kuru en Papoa-Nòva Guinèa), o per consomacion entre individús d'espècias diferentas, maugrat qu'es pas encara dau tot ben demostrat qu'aquela transmission siá efectiva. L'infeccion per lo prion provòca de malautiás coma l'encefalopatia espongiforma bovina o la malautiá de Creutzfeldt-Jakob produsent de neurodegenerescéncias irreversiblas. En 1997, Stanley B. Prusiner recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina per sa descobèrta.
Grisy-sur-Seine
Grisy-sur-Seine es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Respenda de la Peña
Respenda de la Peña es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Yiddish
Lo yiddish (API: [ˈjiːdɪʃ], de còps ortografiat yidish o jiddish e tanben sonat judeoalemand), es una lenga germanica derivada de l'aut alemand, amb un apòrt de vocabulari ebrieu e eslau, que foguèt la lenga de las comunitats josievas ashkenazim d'Euròpa Centrala e Orientala.
De totas las lengas josievas, lo yiddish es aquela que coneguèt la pus granda expansion geografica : onze milions de personas, siá dos terces dels Josieus del mond, la parlavan abans la Segonda Guèrra Mondiala. Lo Genocidi dels Josieus pels nazis sonèt los classes d'aquesta lenga.
Dus lengas
thumb|left|250px|Mapa dels dialèctes yiddish entre los sègles XV e XIX.
Chaudèl
Lo chaudèl (en francés, échaudé) es un pastisson triangular d'anís originari de Roergue (Avairon). Lo nom ven d'escaudar (passar per d'aiga calda), que fa referéncia a la siá coseson dobla. La pasta se fa còser dos còps -coma un biscuit- la primièra d'elas escaudada en aiga. Son faches amb de farina, d'anís o de fenolh, d'aiga e de sal. Existisson tanben de variantas amb de mèl, de sucre o d'uòus. Los chaudèls se pòdon manjar amb de causas doças (glacet, confitura, etc), o amb de causas saladas (formatge Rocafòrt o de cabra). Es tipic los trempar amb de vin doç e los manjar plan freg.
S'agís d'una recèpta anciana, ja citada sus un escrich de l'an 1202 que disiá: "panes qui dicuntur eschaudati" (pans apelats escaudats=chaudèls). Una tradicion orala ditz qu'un fornièr d'Albi apelat Joanot foguèt qui aguèt l'idèa d'apondre d'anís als pastissons qu'ofrissiá al rei.
Gyé-sur-Seine
Gyé-sur-Seine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Arenc
Los arencs (Clupea spp.) son un genre constituit per 15 espècias de peisses teleostèus, de color blava e natius de las aigas atempradas e pauc prigondas de l'Ocean Atlantic e la Mar Baltica. Fan de grands cardumens. L'arenc adulte viu en nauta mar e de nuèch puèja fins a la superfícia per s'i noirir de plancton. A de dents pichonas, mas sas branquias foncionan coma una crivèla, que li permet de capturar d'animals pichons en colant l'aiga qu'empassa quand nada. La feme met mai de 40,000 uòus annalament e los escampa dins l'aiga: se depausan sul jaç marin e fòrça son engolits per de peisses e d'autres predators; los que capitan de subreviure genèran de creaturas pichonas que pojan vèrs la superfícia atrachas per la lutz. En Euròpa, lor pesca se fa dempuèi las epòcas preïstoricas e, pendent las darrièras annadas, las capturas son estadas tan incontrarotladas que lor nombre s'es considerablament redusit. Pòdon aver una talha fins a 45 cm de longor e lor abitat es lo nòrd de l'Ocean Atlantic.
Economia de Jamaica
Lo torisme es actualament la principala activitat economica de Jamaica. Lo país tanben ten de resèrvas importants de baucita, mineral d'alumini, e un clima favorable a l'agricultura, principalament cana de sucre, banana e cafè.
Lerga (omonimia)
Lerga pòt designar:
(709) Fringilla
(709) Fringilla es un asteroïde.
Joffrey Lupul
thumb|250px|Joffrey Lupul en 2011 Joffrey Douglas Sheldon Lupul (Edmonton, Canadà, 23 de setembre de 1983) es un oqueiaire canadian. Jòga actualament amb los Toronto Maple Leafs.
Confucianisme
vinheta|Lo Liji, libre classic dels rites del confucianisme
Lo confucianisme es un ensemble de doctrinas filosoficas, moralas, politicas e, dins una mendra mesura, religiosa eissidas de l'òbra atribuïda au filosòf chinés Confuci (551-479 avC). A l'origina de plusors corrents de pensada diferents, aquel ensenhament exerciguèt una influéncia considerabla en China ont a impregnat totei lei domenis de la vida, e mai en Corèa, en Vietnam, en Japon e dins lei vilas dau Sud-Èst Asiatic pobladas per de comunautats chinesas importantas. Tre lo sègle II avC, lo confucianisme s'establiguèt coma la doctrina d'Estat per lo poder imperiau. Concurrenciat per lo taoïsme e lo bodisme durant la premiera partida de l'Edat Mejana, lo confucianisme oficiau integrèt d'elements eissits d'aquelei religions per desvolopar un sistèma metafisic. Prenguèt ansin un aspècte pus religiós. Dich neoconfucianisme, aqueu confucianisme renovat remplacèt lo confucianisme ancian coma ideologia d'Estat fins a la disparicion de l'Empèri de China en 1911. Pasmens, en despiech de criticas de còps violentas, la pensada confucianista contunia d'aver una influéncia prefonda sus la societat chinesa.
Lo confucianisme es basat sus un ensemble d'obratges canonics ancians e de commentaris escrichs per Confuci eu meteis ò per de discípols jutjats importants coma Menci. Son objectiu iniciau es de melhorar l'èsser uman en prepausant un sistèma educatiu e una morala de seguir. Au finau, l'objectiu ultim de Confuci es de crear e de mantenir una societat armoniosa. Ansin, lo respècte dei rites sociaus, l'obeïssença ai superiors (assimilats au « paire ») e la benvolença envèrs leis inferiors ocupan una plaça importanta dins lo confucianisme. L'aspècte religiós dispareguèt dins lei premiers movements confucianistas car lei dieus e lei creaturas subrenaturalas, transformadas en vertuts ò en principis, èran pas indispensables. Aquò cambièt amb l'adopcion dau confucianisme coma ideologia oficiala e amb lo neoconfucianisme. Pasmens, en despiech d'aqueleis evolucions, lo divin aguèt jamai un ròtle centrau dins leis escòlas confucianistas. Ansin, lei confuceans pòdon aisament seguir lei precèptes edictats per Confuci e sei discípols e aquelei d'una religion pus tradicionala coma lo bodisme ò la religion tradicionala chinesa. Aquela plasticitat explica qu'es malaisat de definir lo nombre actuau de confuceans dins lo mond. Tanben, explica l'integracion dau confucianisme dins mai d'un sincretisme.
La formacion dau confucianisme
thumb|right|Pintura de Confuci e de sei discípols realizada au sègle XIX.
Lei relacions entre lo confucianisme e Confuci (551-479 avC) son tèunas. D'efiech, se l'existéncia de Confuci es pas contestada per leis istorians, una partida dei racòntes que lo regardan es considerada coma legendària car sa premiera biografia foguèt escricha quatre sègles après sa mòrt per Sima Qian (145-86 avC). De mai, fau nòtar que Confuci eu meteis sembla d'èsser estat un foncionari relativament anonime que viatjèt en China sensa trobar de pòstes a la mesura de seis ambicions. Seis idèas se difusèron pauc a l'excepcion d'un ceucle de discípols qu'organizèron sa pensada après sa mòrt.
Leis Analèctas de Confuci son probable l'òbra pus pròcha de sa pensada. Es una compilacion de conversacions, de questions e de respònsas ò d'elements biografics realizada per de discípols. Son rasonament i es generalament exprimit amb de tautologias e d'analogias. Aquò es una diferéncia importanta a respècte dei filosòfs europèus dau meteis periòde qu'utilizavan puslèu la deduccion e la lèi de non contradiccion.
Lo periòde dei commentaris
L'estructuracion d'un sistèma de pensada vertadiera foguèt l'òbra dei discípols de Confuci ò, pus probablament, dei discípols dei discípols. Lo premier qu'es conegut es Zi Si (vèrs 483-402 avC), un felen de Confuci, qu'es l'autor supausat dau Zhong Yong (« Lo Mitan invariable »). Aqueu tractat es una compilacion de tèxtes de Confuci e de commentaris redigits per Zi Si. Considèra que per aver una societat e un Estat armoniós, cada individú dèu èsser fidèu a la natura pròpria liada a sa posicion sociala. Aquò permetriá d'agantar un estat serenitat e de limitar seis escarts a un ensemble de sentiments conformes ai circonstàncias. Aqueu tèxte venguèt subretot important a partir dau sègle IX dins lo quadre d'una volontat politica de promòure lo conformisme sociau e la moderacion.
L'idèa de publicar de commentaris de l'òbra dau mèstre foguèt fòrça popular dins lei mitans confucianistas, especialament dins lo contèxte intellectuau florissent dei Cent Escòlas de Pensada. Ansin, après Zi Si, Menci (vèrs 380-289 avC ) e Xun Zi (vèrs 298-238 avC) s'impausèron coma lei doas figuras centralas dau periòde d'afiermacion dau confucianisme dins l'esfèra intellectuala chinesa. Lei dos òmes desvolopèron seis aspèctes etics e politics, estudièron la natura umana e luchèron còntra lei corrents de pensada concurrents. Dins aquò, s'acordèron pas sus la natura umana, considerada coma intrinsècament bòna per Menci e fondamentalament marrida per Xun Zi, e sus l'importància sociala dei rites per mantenir l'educacion e l'armonia.
Brenon
Brenon (Brenon en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Situat au nòrd dau departament a proximitat dau limit deis Aups de Provença Auta, Brenon es un vilatge relativament isolat que joís d'un clima mediterranèu refrejat per l'altitud. Integrat dins lo Pargue Naturau Regionau de Verdon, fa tanben partida de la Resèrva Naturala Geologica d'Auta Provença. L'abitat li es tradicionalament dispersat e la seuva mediterranèa d'altitud cuerb mai de 90% dau territòri comuna. L'existéncia dau vilatge es mencionada en 1342 dins un document que sinhala son restacament a la vigariá de Castelana per lo còmte de Provença. Totei lei recensaments demografics organizats mòstran una comunautat rurala pauc poblat que son istòria precisa es pauc coneguda. A son apogèu, avans lo començament de l'exòdi rurau, agantèt 135 estatjants en 1831. Son declin foguèt lòng e fòrt fins a un minimom de 14 abitants recensats en 1990. Dempuei aquela data, la populacion demòra fòrça febla mai es en leugiera aumentacion : 29 en 2014 e 25 en 2019. Pasmens, Brenon es totjorn menaçat per la desertificacion.
Confucianisme
Lo periòde dei commentaris
Un dei discípols de Xun Zi, Han Fei Zi (vèrs 280-233 avC), aguèt una gròssa influéncia durant lo periòde d'unificacion de l'Empèri per Qin Shi Huang. Personalitat majora dau corrent legista aparegut au sègle VIII avC, Han Fei Zi èra un noble que desvolopèt una pensada politica fòrça autoritària a partir de la vision negativa de l'òme de son mèstre. Considerava necessari un govèrn fòrt fondat sus de lèis conegudas per tota la populacion e capable d'impausar l'òrdre au sen de la societat. Aquela vision foguèt largament sostenguda per leis emperaires fins a l'emergéncia dau neoconfucianisme e menèt a l'establiment d'un sistèma absolutista. Uei, lo legisme es considerat coma un corrent diferent dau confucianisme mai aquela posteritat de Xun Zi indica l'existéncia de liames importants entre lei dos movements a aquela epòca.
Lo confucianisme Han
Lo confucianisme subrevisquèt a la destruccion dei libres ordonada per Qin Shi Huang gràcias a la memorizacion d'obratges importants per de sabents e a de redescubèrtas d'exemplaris esconduts ò oblidats. Pasmens, durant la premiera partida dau periòde Han, leis emperaires sostenguèron puslèu lo huanglao, un movement inspirat per lo taoïsme e lo legisme. Aquò cambièt durant lo rèine de Han Wudi (141-87 avC) qu'adoptèt una certana forma de confucianisme coma ideologia d'Estat en 136 avC. Aquela decision èra probablament motivada per la volontat d'afeblir lo grop deis intellectuaus huanglao recampats a l'entorn de l'emperatritz doariera Du.
Pasmens, lo confucianisme promogut per Wudi integrava d'elements eissits d'autreis escòlas de pensada chinesas coma lo yin e yang, lo qì e lei cinc elements presents dins lo taoïsme e dins lei crèires tradicionaus. De mai, gardèt d'aspèctes autoritaris dau legisme jutjats necessaris au foncionament de l'administracion e de la justícia e, per de rasons de coeréncia, completèt ò tornèt escriure leis obratges perduts. Se l'estudi e la conoissença dei Classics venguèron lo còr dau sistèma educatiu e la basa dau recrutament dei foncionaris, lo confucianisme Han organizèt lo culte imperiau dau Cèu qu'èra supausat reagir d'un biais positiu ò negatiu ai accions de l'emperaire e mandar de signes interpretables per lei savis. Confuci venguèt l'imatge dau « savi absolut » e foguèt quasi transformat en divinitat. Aquò menèt a l'aparicion de movements confucianistas esotericomagics que cerquèron de messatges e de signes esconduts dins lei tèxtes dau canon.
Aqueleis evolucions suscitèron l'oposicion d'un grop de confucianistas opausats a l'irrupcion dau subrenaturau. Preferiguèron se gropar a l'entorn de tèxtes descubèrts durant la segonda mitat dau sègle II avC dins l'ostau de Confuci. Per elei, Confuci èra solament un òme modèl e una exegèsi racionala dei Classics èra preferibla a la deificacion operada per lo poder. Yang Xiong (53 avC - 18 apC) es una figura majora dau corrent. De debats opausèron lei doas escòlas mai lo confucianisme imperiau contunièt de predominar dins leis estudis oficiaus.
La formacion dau neoconfucianisme
Après la casuda de la dinastia Han au començament dau sègle III apC, China conoguèt de periòdes d'invasion e de division fins a la reünificacion dau país per dinastia Sui en 581. Pasmens, lei Sui foguèron reversats tre 618 per lei Tang que gardèron lo poder fins a 907. Durant aqueu periòde, lo confucianisme Han, desenant dich « Escòla dei letruts », gardèt son ròtle coma ideologia d'Estat e lei concors imperiaus basats sus lo canon confucean. L'institucionalizacion dei concors menèt a una fixacion dei Classics menada durant lo rèine de Tang Taizong (626-649) per dispausar d'una basa establa. Pasmens, se lei rites èran totjorn observats a la cort, divèrsei tradicions educativas foguèron l'objècte d'una certana desafeccion de part deis elèits. La difusion e lo succès dau bodisme en China a partir dau sègle VIII e lo desvolopament de l'influéncia dau taoïsme foguèron lei causas principalas d'aqueu declin.
Durant lo periòde Song (960-1279), de grops de letruts rebutèron leis aspèctes jutjats antisociaus dau bodisme coma lo celibat e l'abséncia de se. Vouguèron tornar plaçar l'èsser uman au centre d'un cosmòs mantengut en plaça per la bòna conducha e per lo respècte dei vertuts confuceanas. Aquò menèt au desvolopament dau neoconfucianisme que foguèt principalament definit per Zhu Xi (1130-1200). Lo neoconfucianisme desvolopèt un sistèma metafisic per respòndre e se diferenciar dau bodisme e dau taoïsme e donèt una importància novèla ais escrichs de Menci sus la natura fondamentalament bòna de l'èsser uman. Lo canon confucean foguèt ansin transformat per Zhu Xi per i integrar lei commentaris de Menci e li donar sa forma actuala. Pasmens, gardèt d'emprunts ancians (yin e yang, qi...) e lei promotors dau neoconfucianisme acceptèron d'integrar d'elements bodistas e taoïstas considerats coma positius a sa pensada.
Lo neoconfucianisme venguèt l'ideologia oficiala de l'Estat au sègle XIV e o demorèt fins ai temptativas de reformas dau començament dau sègle XX. En Zhu Xi, lo cosmòs es representat coma l'ensemble Cèu-Tèrra dei confucianistas dei sègles precedents mai i integrèt tanben lo taiji, simbòl taoïsta representant tota la creacion. Aquò menèt a l'integracion dins la pensada confucianista d'una partida dei règlas d'interpretacion dau taiji, generalament fondadas sus l'estudi minuciós dei Classics e l'investigacion atentiva dei fenomèns. Favorizèt tanben l'adopcion de règlas d'observacion quasi scientificas e, pauc a cha pauc après la mòrt de Zhu Xi, a de practicas d'introspeccion. D'efiech, coma la natura umana es bòna, accedir a aquela natura permet d'accedir dirèctament a una morala perfècta. Lo neoconfucianisme se difusèt dins lei país vesins de China (Japon, Corèa, Vietnam...) onte foguèt l'objècte d'interpretacions e d'adaptacions localas. Dins aquò, se la dominacion dau neoconfucianisme foguèt gaire contestada fins a la disparicion de l'Empèri, de pensaires coma Li Zhi (1527-1602) prepausèron de visions contestatritz durant aqueu periòde.
Lo confucianisme dempuei 1912
Après l'abolicion de l'Empèri en 1912, lo confucianisme perdiguèt sa plaça d'ideologia oficiala de l'Estat chinés. Durant lo periòde maoïsta, en particular durant la Revolucion Culturala (1966-1976), Confuci foguèt l'objècte de criticas acèrbas. Foguèt tanben associat amb lo manescau Lin Biao (1907-1971) accusat d'aver assaiat de reversar Mao en 1971. Pasmens, dins lei fachs, lo confucianisme contunia d'influenciar prefondament la societat chinesa. D'efiech, la cèrca dau ben collectiu, la volontat de mantenir l'armonia dins la societat e lo sistèma de gestion dei relacions interpersonalas fondat sus lo paternalisme e sus la pietat filiala son compatibles amb lo sistèma politic actuau de China, compres dempuei son evolucion vèrs lo capitalisme.
En parallèl, lo neoconfucianisme mantenguèt son influéncia en Taiwan, en Hong Kong e dins lei comunautats de la diaspòra chinesa. De mai, de filosòfs an contuniat de commentar lei tèxtes dau canon e de prepausar d'adaptacions de sa pensada, especialament per tenir còmpte de la question environamentala. Un exemple de pensaire d'aqueu corrent es Tu Wei-ming (nascut en 1940) que prepausa un modèl d'etica per la comunautat mondiala.
Uchau (Vauclusa)
Uchau (Uchaux en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.