cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mongeta
Diferents noms de la mongeta
Lo nom grèc phaseolus puèi latin faseolus es a l'origina del nom de la mongeta dins las autras lengas romanas: italian fagiolo, espanhòl frijol, portugués feijão, catalan fesol, romanés fasole, dins las lengas eslavas : rus fasolya, polonés fasola zwykła, e tanben en albanés fasule e en turc fasulye. Mongeta se dich en grèc modèrne φασολάκια, φασόλι.
En francés lo tèrme haricot vendriá del nom italian araco, qu'es pas mai utilizat, e es de metre en relacion amb aracos citat per Plini lo Vièlh, e de arachos citat per Teofrast, e designava benlèu una autra leguminosa europèa.
En espanhòl, los tèrmes alubia e judia venon de l'arabi loubia, que designava a l'origina la ''Vigna unguiculata subsp. cylindrica'' e que a foguèt transpausada a la mongeta qunad aquela se substituiguèt a la precedenta. Lo tèrme habichuela deriba de haba (fava). Poroto, en espanhò del Chili, ven el directament del purutu Quíchoa.
Junker
Un junker èra un noble proprietari terren de Prússia o d'Alemanha Orientala. Èra tanben un grade de la taula dei Rengs dins l'Empèri Rus.
Mongeta
Diferents noms de la mongeta
En breton, lo nom fav eissit del mejan breton faff ven del latin faba, es utilizat per la mongeta coma per las faves Vicia faba. E es abjectivat : fav-glas (coletet), fav-sec'h (mongeta sèca), fav-munut (favarilh), fav-marc'h (fabas caval=per l'alimentacion animala), fav-brezil (favas del Brasil=mongeta), fav-gall (favas francesas=fèvas) ,
Dins las lengas germanicas, los noms de mongeta deriban d'un tèrme germanic ancian, bauna, designant a l'origina una fava : alemand Bohne, anglés bean, neerlandés boon, norvegian Hagebønne, suedés böna… Bean en anglés e Bohne en alemand son de gnerics designant tota leguminosa de grana longa,e es sovent abjectivat per precisar: kidney bean, Gartenbohne…
Al Japon, la mongeta se nomena Ingen mame, o Sasage dins la region de Tohoku (al nord-èst del país). Mas la « monjetas rojas » fòrça emplegadas dins la gastronomia japonesa son de mongetas azukis (genre Vigna).
Al Kenya, se dich ukunde en swahili per la mongeta en general e de dengu per las lentilhas.
La cultura de la mongeta
La mongata se multiplica per semenason, sus un terren laurat terrain pendent l'ivèrn e après un passatge de motocultor a la prima.
Coma totas las leguminosas, la mongeta demanda pauc de fertilizacion azotada, mercé a la preséncia de nodositats simbioticas dins las raices que permeton l'assimilacion de l'azòt de l'aire. Pasmens segon las sèrvas dels sol e de precedents, e tanben las exportacions de la cultura, foncion del rendement, une fumada adaptada pòt èsser necessària, subretot fosfo-potassica. D'ensags mostrèron qu'una femada azotada podava donar de resultats positius. La mongeta, mai, es mai sensible a las mancas en diferents oligoelements, coma lo coire, molibdèn, manganès, zinc, e  pauc tolerant a la salinitat.
Es una plantea fòrça sensibla al freg; lo fulham gèla a partir de - 1 °C. Cal esperar per la semenason que la temperatura mejana atenga 15 °C, fin d'avril en clima mediterranèu, fin de mai jos climt continenta. Las fòrtas calors, mai de 32 °C son prejudiciablas a las mongetas, fasent avortar las flors e tecas.
La mongeta preferís los sols neutres (pH optim egal a 6,5), mas s'accomoda de sols mai basics. Per una bona levada, cal pas tròp enterrar las granas e evitar las tèrras que cachan tròp, en efièch, pendent la germinacion, los cotiledons son levats fòra de tèrra per la creissença de la radicèla.
En cultura d'òrt d'ostal, la semenada, en clotets o en regas, se fa sovent amb de granas d'en primièr banhadas. Lèvan mai o mens lèu, cal alara binar un primièr còp puèi un segond 15 jorns mai tard en calçant los pés fins al nivèl de las primièras fuèlhas e creant una rega per asagatge. Pòt èsser util de palhar.
En cultura de plen camp, per obtenir una levada reguliara, l'emplec de semenadors pneumatics monogranas es conselhat; permeton de contròtlar de biais precis l'escartament de las granas e la densitat de la semenadas, factor important del rendement, e tanben la prigondor d'enterrament de las granas.
La granda cultura, mecanizada, cultiva pas que las varietats nanas, evitan atal lo paisselatge de las variatats ramairas.
Culhida
La culhida se fa, seguent las varietats, dos meses e mièg a tres meses après la semenada per la culhida en granas sècas, a partir de 40 jorns per la culhida en tecas immaturas.
Per la culhida en granas sècas, se cal esperar que las tecas vengan jauna mas pas complètament sècas, per eviter lor deiscéncia. Lo taus d'umiditat de las granas ideal al moment de la culhida se situas a 15-16 %, alara que s'auça a 50 % a lor maturitat fisiologica.
Dempuèi los ans 1970, la culhida en tecas de las mongetas amjatot foguèt tanben mecanizadas mercé a la realizacion d'amassairas especificas.
Pels Amerindians, es tradicionalament cultivat en companhiá del milh e de la cogorda (se nomena aquela associacion las Tres sòrres, lo primièr utilizat per paisselar la mongeta e la cogorda de cobrisol, alara que las nodositats de las raices de la mongeta fixan l'azòt de l'aire, fasent prefeitar las tres plantas d'aquela fertilizacion). La mongeta es tanben conegut per èsser repulsiu pel dorifòr.
Los enemics de la mongeta
Las culturas de mongetas son subjèctas a fòrça atacas de destrucis e malautiás que pòdon provocar d'important damatges sens mejans de luta apropriadas. S'estima atal qu'en Africa tropicala mai de 50 % de la produccion se pèrd cada an.
Destrucis
vinheta|Pé de mongeta atacat pelTetranychus urticae Fòrça destrucis son susceptibles de s'atacar a las culturas de mongetas e tanben las granas servadas, coma de gasteropòdes, d'insèctes, acarians t nematòdes. vinheta|Granas de mongetas parasitadas per l'Acanthoscelides obtectus Los cagaraulas e los limacs pòdon destruire complètament los brots.
Lo tetranychus urticae es acarian jaune qu'ataca lo fulham los ans de secadas, provocant sa decoloracion e l'apareisson de tacas blanquinosas.
La Phorbia platura, qu'ataca diferentas plantas d'òrt e cerealas, fa de damatge sus la plantulas per sas larvas que rosegan los cotiledons e borron terminal, provocant l'atrofia e la mòrt de las plantas. La luta demanda lo tractament de las semenadas e dels sol per mai d'un insecticids.
La Jamaia e Pontairaud
La Jamaia e Pontairaud (La Jemaye-Ponteyraud en francés) es, dempuèi lo 1èr de genièr 2017, una comuna novela d'Occitània situada en Perigòrd, dins lo departament de Dordonha e la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània. A naissut dau regropament de las doás comunas de La Jamaia e Pontairaud, vengudas chascuna de las comunas delegadas.
Mongeta
Destrucis
La'Acanthoscelides obtectus Say) es un pichon coleoptèr que la larva, que viu a l'interior des granas de mongetas servadas, podent causar de damatges importants, li es especific. Aquel insècte a besonh d'una temperatura superiora a 14 °C per se desvolopar. S'encontra de condicions favorablas, fins a quatre generacions podent se seguir dins un estòc de granas e mai d'una larvas pòdon ocupar simultanèament la quita mongeta . La luta contra aquel destruci cal de tractaments insecticids sus las culturas destinadas a la culhida de granas, que sus las granas servadas, per fumigacions jos vuèg.
La Jamaia e Pontairaud
Geografia
La Jamaia es una comuna quasi entierament doblauda, Pontairaud a mai de culturas.
Mongeta
Malautiás
Fòrça malautiás criptogamicas, bacterianas o viralas son susceptiblas de tocar las culturas de mongetas.
La Jamaia e Pontairaud
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Mongeta
Malautiás
L'antracnòsi de la mongeta, deguda a un fongi filamentós, Colletotrichum lindemuthianum, provòca de necròsi, jos forma de tacas negras sus las fuèlhas, que pòdon s'espandre sus las tijas e las tecas. De varietats resistentas a èsser seleccionadas.
La grassa de la mongeta, dugut a de bacterias coma Pseudomonas syringae pv phaseolicola e Xanthomonas campestris pv phaseoli, se traduch per l'apareisson de tacas oliosas de color jaune iranjat sus la fuèlhas, las tecas e las granas. La prevencion passa par l'utilizacion de semenças sanas.
Lo poiriment de las semanadas se deu a de fongis. La rovilha de la mongeta se deu a Uromyces appendiculatus, lo poiriment gris a Botrytis cinerea, la sclerotiniòsi o poiriment blanch a Sclerotina sclerotiorum e la malautiá del pé de la mongeta a Fusarium phaseoli. L'oïdium american de la mongeta, se deu a Erysiphe polygoni, e tòca sonque la regions caudas del Mond nòu.
Lo mosaïc comun de la mongeta, se deu a un virus, se transmés per las semenças pels pesolhs. Provòca l'aparéisson sus la fuèlhas de botiòlas, mas o mens descoloradas, presentant un aspècte de mosaïc, e d'enrotlament del tèrme de las foliòlas. La luta passa per la causida de varietats resistentas. Lo mosaïc jaune de la mongeta, autre malautiá virala, es mens frequenta que la precedenta. Lo mosaïc daurat de la mongeta existís pas qu'en America tropicala.
The Carpenters
The Carpenters èra un grop de soft rock, format a Downey (Califòrnia), en julhet de 1968 e dissolgut en 1983. Ne fasián partida: Karen Carpenter e Richard Carpenter.
La Jamaia e Pontairaud
Toponimia
Per chasca anciana comuna, veire a La Jamaia e a Pontairaud.
Bâlines
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Lo nom es atestat Baslinae, en latin, en 1130. Vendriá benlèu de *Basilinae (villae) del nom grèco-latin d'òme Basilius e sufixe -inum.
La Jamaia e Pontairaud
Istòria
La comuna de La Jamaia e Pontairaud es una comuna novela creada lo 1er de decembre 2016 per préner efech au 1er de genier 2017.
Demografia
Per l'evolucion demografica de chasca anciana comuna, veire a La Jamaia e a Pontairaud.
Luecs e monuments
Veire a La Jamaia e a Pontairaud.
Territòris Britanics d'Otramar
Lei Territòris Britanics d'otramar son un ensems de 14 territòris sota la sobeiranetat britanica que fan partida deis illas britanicas. Son lei vestigis de l'empèri coloniau britanic. Aquelei territòris an generalament una autonòmia importanta, una talha limitada e una populacion febla. Certanei son revendicats per d'autreis estats.
Aquelei territòris son :
Mongeta
Mojans de luta
La luta contra los destricis e las malautiás repausa sus la combinason de diferents metòdes: l'emplec de varietats resistentas et de semenças sanas, levadas de gèrmes patogèns, tractats pels fongicids, la vernalizacion (passatge per un periòde de congelacion o freg constant) la rotacion culturala que permet d'evitar lo retorn tròp rapid de mongetas o d'autras leguminosas sus la meteissa parcèla, un asagatge mestrejat e sens excès, l'utilizacion d'auxiliars de culturas contra los acarians, o l'emplac de fongicids e d'insecticids adaptats.
Rendement
Los rendements son ara de 2,5 à 3 tonas/ha en Peitau-Charantas. Son donadas de 2,68 a 3,88 tona/ha en 90 a 108 jours pels comitat ontarian de las leguminosas de granas (Canadà).
Conferéncia d'Olmütz
La Conferéncia d'Olmütz (o tanben Tractat d'Olmütz o Umiliacion d'Olmütz) èra una conferéncia diplomatica se debanant lo 29 de novembre de 1850 entre Àustria, Prússia e Russia. Marquèt la fin dau conflicte diplomatic deis annadas 1849-1850 entre Àustria e Prússia. Lei Prussians deguèron acceptar totei lei condicions austrianas, especialament la disparicion de l'Union d'Erfurt e l'evacuacion de l'estat d'Èssa Cassel, sota la menaça d'una invasion menada per leis Austrians e seis aliats alemands.
Mongeta
Rendement
Per las mongetas sècas, lo rendement mejan a nivèl mondial s'establís a 7,4 q/ha (FAO, 2006), a 15 q/ha en Euròpa a 1 t/ha en Amrica, mas pòt s'auçar a 50 q/ha per de mongetas ramairas dins la melhoras condicions. Pels cotelets los rendements dins de condicions optimum pòdon aténher 7 a 8 t/ha per las varietats nanas e 14 a 16 t/ha per las varietats de ramas.
Rèstes azotats
En fin de cultura, de las mongetas demoran de rèstes azotats dins le sol que riscan d'èsser lessivats en l'abséncia de cultura successiva pendent l'ivèrn seguent. De culturas intermediàrias de crucifèras o de graminèas son alara indicadas per prene los nitrats. Pasmens aqueles rèstes existisson jos forma de proteïnas inclusida dins la atèria organica e fòrça mens subjèctes al lessivatge ivernal que de l'azòt mineral. Las temperaturas fèbles empachan la mineralizacion e dons la liberacion de l'azòt mineral, que se pòt alara servar per la cultura seguentas que va l'absorbar dempuèi la prima.
Varietats cultivadas
vinheta|396x396px|Varietadas francesas de mongetas de la fin del sègle XIX. Fint: Les plantes potagères, Vilmorin-Andrieux et Cie, 2a ed, París 1891 Son censadas paln fòrça varietats localas de mongetas. Mai de 14 000 cultivars foguèron repertoriadas. Le principal conservatòri d'aquelas varietats es lo Centre internacional d’agricultura tropicala (CIAT) situada a Cali en Colómbia.
Dins lo catalòg europèu de las espècias e varietats, figuran mai de 1400 varietats inscricha de mongetas, mai de 230 (près de 200 nans e de 40 à ramas) per la França e 115 pour l'Itàlia.
Dins l'encastre del Phaselieu Project, una classificacion europèa dels tipes comercial de la mongeta, que s'agís de varietats comercializadas o gardadas dins las bancas de gènas, foguèt establida. Comprend una cinquantena de tipes destriats en nòu grops segon la color de las granas : blanc, blanc pigalhat, crèma, brun, jaune, ròse, roge, porpre e negre.
De varietats amerindianas son encara disponiblas, coma la mongeta ramairas Kahnawake, rara e cuntivada dins de comunautats, en companhiá de sas sòrres, per de gents se vodant a la preservacion d'aquelas plantas tradicionalas.
Des varietats de mongeta ramaira son cultivadas sonque per los flors o lors granas decorativas.
Critèris de seleccion
Fòrça caractèrs destrian las varietats cultivadas de mongeta. S'agís d'en primièr de critèris relatius a la portada de la planta e de critèris morfologics al subjècte subretot de las granas: color, talha, forma.
Las varietats modèrnas, qui sont le plus souvent des linhadas puras, se destrian taben per lor capacitat de resisténcias a las malautiás e lors rendements. Gaireben totes son ara resistentas a l'antracnòsi e al mosaïc comun.
La seleccion portèt tanben sus de critèris de precocitat, de productivitat, de gropament de maturitat (per facilitar la culhida mecanizada).
Pels cotelets, l'abséncia de fial e de pergamin es un critèri important, e tanben las caracteristicas de la teca (finesa, longor, rectitud e color).
Las principalas varietats
Se destrian per la color de las grans mas tanben dels cotelets e mongetas secas nanas o de ramas :
Tipes de mongetas secas e mièjasecas per la color
esquèrra|vinheta| Diferentas colors de granas
Cotelets
vinheta|cotelets Las varietas de cotelets se destria en dos genres: las mongetas culhidas a l'estadi precoç e las mongetas manjatot.
Los primièrs son de cotelets de fial e pergamin culhits a l'estadi precoç, que permet d'obténer de cotelets « extra-fins ». Passat aquel estadi, los fials apareisson e permeton pas pus la consomacion coma cotelet. Aquela plantas son las mai aborivas. Las tecas, de seccion cilindrica, longas, estrecha, son mai sovent verd escur, a vegada pigalhada de violet o de porpre. Aquelas varietats que la cultura se fa sempre a la man e cultivan dins los òrts d'ostal o las culturas jos sarra.
Las mongeta manjatot son de varietats sens pargamin que se pòdon consomir en teca a l'estadi de la grana gaireben desvolopada. Las tecas, de seccion ovala, mai courtas, son de color verd o jaune, o a vegada porpre. Son aquelas cultivadas pels professionals.
De varietats mai recentas son eissidas de crosament entre aqueles dos grops. Las tecas pareisson a aquela dels cotelets de culhida precoça en verd mai clar. L'apareisson del fial es mai tradièra que pels darrirèrs.
Aquelas varietats pòdon èsser nanas o de ramas. vinheta|Mongeta ramaira vinheta| Mongetas ramairas 'phénomènes' maturas
En Occitània
La  " mongeta tarbesa " (labèl roge e IGP) qu'a tradicionalament coma paissèl de milh, mantengut per l'associacion interprofessionala la mongeta tarbesa a  Tarba (Gasconha);
Sens appellacion d'oficialas i pasmens la " mongeta de Castèlnau d'Arri", ingredient de basa del caçolet de Castèlnau d'Arri, lo " lingòt díel país Arièja " e la " mongeta milh del Bearn " cultvat sus de milh. Es l'ingredient de basa de la garbura. Sa promocion es assegurada per l'Association dels productors de la mongeta milh de Bearn.
En Euròpa
En Catalonha i a la mongeta del ganxet, lo fesol de Santa Pau, etc (AOP) e en Espanha la Faba asturiana, mongeta blancas cremosas de talha granda de la varietat tradicionala Granja asturiana, ingrédient obligatòri de la fabada asturiana e Judias de El Barco de Avila.
En Itàlia, i a lo Fagiolo di Lamon della Vallata Bellunese, Fagiolo di Sarconi e Fagiolo di Sorana.
Espècias vesinas
vinheta|Panièrs de mongetas sus un mercat al Guatemala
Produccion
En 2006, la produccion mondiala de mongetas, segon las estatisticas publicadas per la FAO, s'aucèt a 28,6 milions de tonas, amb 19,6 de mongetas sècas (68 %), 6,4 de mongetas frescas (22 %) et 2,6 de cotelets (9 %). En 2002, Los chifre èran de respectivament de 25,7, 18,3, 5,7 e 1,7 milion de tonas. Entre 1961 et 2006, la production totala de mongetas doblèt passant de 14,4 a 28,6 millions de tonas, e contunhan amb un taus de 1,5 % per an.
Aqueles chifre s son pas exaustius que prenon pas en compte los òrts d'ostal o l'ortalanatge d'autoconsomacion, per exemple dins los païses en desvolopament, que dintran pas dins los circuits comercials. Tanben i a confusion, que dins unes païses se considèra coma mongeta de granas de l'espèciaVigna (niebe, mongeta mungo, mongeta azuki…). Las chiffras concernissent las mongetas fresca en teca o destecadas vendudas atal suls mercats.
Per la mongetas sècas, la produccion mondiala s'estima a 19,6 milions de tonas en 2006 (font : FAO). La superfícia totala consacrada a aquela produccion èra gaireben de 26 milions d'ectaras per un rendement mejan de 7,4 quintals per ectaras. Los quinze primièrs païses representan mai de 80 % del total mondial. Los tres primièrs, Brasil, Índia e China repréesentan 44 % del total e los sièis primièrs (los precedents mai Birmania, Mexic e EUA) près dels dos terces.
Escambis internacionals
Los escambis de mongata sèca son de gaireben 2,5 milions de tonas (FAO, 2005) ási 13 % de la produccion mondiala.
Los principals exportators son la China, la Birmania, los EUA, lo Canadà e l'Argentina. Aqueles cinc païses realizèron en 2005 los tres quarts de las exportacions totalas.
Los principals païses importators son l'Índia, los EUA, Cuba, lo Japon, lo Reialme Unit e lo Brasil. Aqueles cinc païses realizèron en 2005 38 % d'importacions totalas. Los dos primièrs païses productors de mongetas sècas, lo Brasil e l'Índia, son pas autosufisants e figuran d'entre los principals importators. Los EUA son a l'encòp exportators e importators.
Un fenomèn recent es lo desvolopament dins unes païses african certains de la cultura de costelet per l'exportacion cap a l'Euròpa. Aquel fenomèn concerniguèt d'en primièr l'Africa orientala, coma lo Kenya, mai recentament l'Egipte, puèi los païses del Sahèl e l'Afrique del Nòrd (Marròc).
Organismes de recercas
La mongeta es una cultura d'ortalanatge d'autoconsomacion de base dins fòça païses d'America latina e d'Africa.
Diferents organismes internacionals foguèron creats per desvolopar la cultura d'aquela plant ae melhorar sas performanças nutricionalas e agronomicas.
Lo centre internacional d’agricultura tropicala (CIAT) que lo sèti es a Cali (Colómbia) es un dels quinze centre de recercas dependent del Grop consultatiu per la recerca agricòla internacionala (CGIAR). Sas activitats se centran sus quatre tipes de culturas : mongetas, maniòc, ferratges tropicals e ris.
En Africa, l’Aliança panafricana de recercas sus la mongeta (PABRA, Pan-African Beans Reasearch Alliance) es un consòrci format d'organismes internationals de recercas: Eastern and Central Africa Bean Research Network (ECABREN), Southern Africa Bean Research Network (SABRN) e CIAT, qu'amassant detz e uèit païses de l'Africa subsahariana (Angòla, Burundi, Cameron, RDC, Etiopia, Kenya, Lesotho, Madagascar, Malawi, Moçambic, Rwanda, Africa del Sud, Sodan, Swaziland, Tanzania, Oganda, Zambia e Zimbabwe). L’Aliança a per tòca de melhorar la securité alimentària, los revenguts e la santat dels agricultors paures en fonts sul continent african.
En Euròpa, lo projècte Phaselieu (acronime de Improvement of sustainable Phaseolus production in Europe for human comsumption, melhoracion de la produccion durabla de Phaseolus en Euròpa per la consomacion umana) volent entre autre establir un catalòg de las fonts geneticas del genre Phaseolus. Aquel projècte sostengut financièrament sotengut per la Commission europèa s'cbèt en 2001; amassava detz païses europèus (Alemanha, Austria, Belgica, Espanha, França, Itàlia, Païses Basses, Portugal e Reialme Unit) mai Israèl.
Consomacion
drecha|vinheta|Conservas de mongils en bocals de veire La mongeta constituís un aliment de basa per de populacions de païses en desvolopament, per exemple en America latina e en Africa orientala. Coma totes los legums secs, es moirissent, enrgetic (ric en feculents mas paure en grassas) e constituís un ingredient pauc car de fòrça recercas tradicionalas. Se conserver aisidament e longtemps jos forma de granas sècas, que presenta pasmens l'inconvenient d'èsser banhats e cuèchs per venir digèst.
Es un dels legums mai consomits al mond. En volum de produccion, las mongetas (cotelets compreses) arriban al segond reng après la trufa, lo maniòc, la tomata, lo caulet, la ceba, lo nham, lo congombre, la banana de còire e l'aubergina e es la primièras de las leguminosas consomidas de sèca (hors soja) fòra del pese, lo céser le pois, lo niébé e la fava.
En 2000, la consomacion de mongetas sècas al nivèl mondial es estimat a 2,2 kg pe abitant e per an, amb fòrta variacions segon los continents : America latina, 9,4 kg, America del Nòrd, 5,5 kg, Africa, 2,2 kg, Asia, 1,3 kg, Euròpa, 0,7 kg (font FAO).
Es una de las esoècias que pòt concentrar de metals pesucs, que deuriá donc pas consomir quand la planta buta dins de tèrras polluidas per aqueles metals.
Utilizacion en alimentacion umana
Las mongetas balhan de proteïnas, de glucids e de fibras alimentàrias, e de sals menarals, contenon fòrça pauc de lipids.
Las mongetas contenon d'oligasacarids (raffinòsa, estaquiòsa). Aqueles darrièrs, mal digerits dins l'intestin prim, son descompausats per la flora bacteriana de l'intestin gròs e son la causa de flatuléncias a la consomacion de las mongetas. L'inconfòrt digestiu pòt èsser diminuat per l'utilizacion d'enzims especifics (practica correnta en America de l'America del Nòrd), lo trempatge prealable de las granas, una incorporacion graduada de l'alimentacion, e d'autras practicas alimentàrias. Coma son rics en glucids complèxes, la mongetas sècas son consideradas coma de sucres lents (indèx glicemic = 42 - al respècte del pan blanc = 100).
Las mongetas contenon de compausats antinutricioals: Los mai importants son las fitatas, saponinas, lectinas que fan lo digestion malaisida. Las granas de mongetas sècas blancas tanben de faseolamina, qu'es un inibitor de l'alfaamilasa, enzim qui permet la transformacion de l'amidon en sucre dans l'intestin. Aquela proteïna es eficaça coma complement alimentari destinar a lutar contra l'excès de pes.
Consomits abans coseson, las granas e lo pericarp de la mongetas (Phaseolus vulgaris L.) pòdon provocar de trebles digestius (vomits, diarrèas e alteracion de la mucosa intestinala). Se deu a la preséncia, subretot dins las granas de mongetas rojas, d'una proteïna agglutinant los glubuls roges, la fasina o fitoemagglutinina, qu'es inactivada per la coseson.
Coma d'autras leguminosas, la mongetas contenon tanben de fitoestrogèns.
Fòrça men car que la vianda, rics en proteïnas, las mongetas son a vegadas consideradas coma la « vianda del paure ». Las proteïnas de las mongetas per lor taus en unes aminoacids essencials, coma la lisina, e dins una mendre mesura la metionine e lo triptofan. Complètan fòrça plan de las cerealas, sunbretot del malh, paures en lisina, dins un regim a basa de milh practicada tradicionalament pels Amerindians. En America centrala lo plat tradicional mescla ris e mongetas (arroz con habichuelas, o arroz con frijoles en espanhòl, arroz e feijão en portugués)
Las monjetas presentan un interés dins l'alimentacion umana. Coma fòrça leguminosas en granas, dona un sentiment de sacietat. Son rics en fibras e en minerals. Lor indici glicemic es fèble. Lor consomacion contribuís a far mermar lo taus de colesteròl, e tanben lo risc d'accident cardiovascular.
Mòdes de consomacion
La consomacion de la mongeta se fa jos tres formas: de granas sècas, de granas frescas o de tecas (cotelets).
Las mongetas sècas son lo biais de consomacion tradicional, lo sol que practicavan los Amerindians qu'an domesticat la planta. Tirant pas que 12 a 14 % d'umiditat, es una forma aisida de servar, mas que demanda un trempatge abans coseson per la tornar idratar. La consomacion de las mongetas sècas de las mongetas mermèt fòrça dins los païses occidentals. Se las pòt trissar en farina.
Las mongetas de granas frescas e mièja frescas (de destecar) son culhidas abans maturitat complèta, a gaireben 50 % d'umiditat e sovent venduts entecas de destecar.
Los cotelets son venduts coma legums verds (près de 90 % d'umiditat) qu'es comercializat fresc, en conserva o en surgelats. Se consumisson cuèchs, cauds, coma acompanhament classic de fòça plats, o freg, amb de vinegreta. La consomacion s'espandiguèt subretot dins los païses occitentals, seguent lo vam del manjar « leugièr ».
La fuèlhas son a vegadas consomidas, per exemple en America centrala o en Africa, coma aliment de famina.
En medecina populara
Se fa una utilizacion en coccions de la planta e cataplasmes resolutius de farina de sa grana.
Lei Grands Carmes
Les Grands Carmes es un quartier dau segond arrondiment de Marselha que son nom ven dau convent dei Grands Carmes. Compren lo quartier non oficiau dau Panier e la carriera de la Republica.
Es lo quartier d'origina dau poèta Victor Gelu. Sa fornariá familiala li demorèt fins qu'ai annadas 1970 e foguèt puei abalida per bastir l'estacion Juli Guesde de la linha 2 dau Mètro.
Lo sèti dau Conseu Regionau de Provença-Aups-Còsta d'Azur s'atròva au pè dei Grand Carmes, virat devèrs la Pòrta d'a-z'Ais.
Lo canton de Marselha Lei Grands Carmes es un dei cantons administratius dau Conseu Generau dei Bocas de Ròse.
EHESS
l'EHESS (École des hautes études en sciences sociales) (Escòla des las nautas estudis en sciéncias socialas) qu'a publicat informacions sus las comunas actualas e ancianas de França; sus lo sit http://cassini.ehess.fr/.
La Poma (Marselha)
La Poma es un quartier de Marselha, dins lo onzen arrondiment. S'atròva au Plan de Padeu, sus la riba drecha de Vèune, environat per lei quartiers Sant Pèire, Sant Joan dau Desèrt, lei Calhòus e Sant Marcèu.
Ar Bonoù
Ar Bonoù en breton (Le Bono en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Mor-Bihan e la region de Bretanha.
La Poma (Marselha)
Son nom ven d'una anciana tavèrna que sa reputacion èra tala que finiguèt per nommar lo quartier tot, sus lo mesme modèl que lo Panier.
Construccion aeronautica
La construccion aeronautica amassa los mestièrs de la concepcion, de la fabricacion e de la comercializacion des aeronaus, tals que los avions o los elicoptèrs. Es una de las activitats del sector aeronautic e espacial.
La Poma (Marselha)
Lo canton de Marselha La Poma es un dei cantons administratius dau Conseu Generau dei Bocas de Ròse.
Patmos
thumb|400px|Vista de Patmos Patmos es una illa grèga de Dodecanès, al sud-èst de la mar Egèa, al sud de Samos, a l'oèst de Lipsi e al nòrd-oèst de Leros. L'illa a la forma de tres illas del nòrd al sud, la mai granda al nòrd, e son unidas per dos istmes. La capitala es Patmos o Chora dins l'illa centrala, prèp de son pòrt Skala.
A l'epòca classica, la ciutat de Patmos èra dins la partida nòrd de l'illa e la partida sud forma lo cap Amazonium.
Dins aquela illa foguèt faidit Sant Joan a la fin del reilme de Domician (96) e aquí compausèt l'Apocalipsi. Una cauna de l'illa es lo luòc supausat ont recebèt sas revelacions.
Dins l'illa i a fòrça convents e glèisas e las rèstas d'un ancian castèl.
Possession de Ròdes foguèt romana e bizantina, e i passèron los cavalièrs de Sant Joan de Jerusalèm (aprèp de Ròdes) vèrs 1310 e los otomans en 1533. En 1912 foguèt ocupada pels italians e enclusida al Dodecanès e en 1948 venguèt grèga.
Hauthaget
Hauthaget (Hautaget en francés) qu'ei ua comuna gascona de Comenge situada en eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [hawta'yét] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : Hotaget en 1790, Hautaget (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII). Hauthaget es pas citada en 1387, que deu estar representada per Buret.
Hauthaget qu'es format deth gascon haut, deth latin altus, e haget « bòsc de haus/hais/hags »,.
Anguilha
thumb|right|Localizacion d'Anguilha dins leis Antilhas.
Anguilha (Anguilla en anglés e oficialament) es un territòri britanic d'otramar situat dins leis Antilhas. Es compausat d'un archipèla de 102 km² que son nom vèn de son illa principala d'una superficia de 96 km². Sa capitala es The Valley. Dempuei 1980, aqueu territòri tèn una autonomia importanta e lo ròtle quasi unic de la metropòli regarda la defensa militara.
Lo Mont Olivet
Montolivet es un quartier dau dotzen arrondiment de Marselha.
Montolivet s'atròva sus la riba senèca de Jarret, en fàcia dau quartier dei Chartrós e pròchi de l'estacion de la Forratgiera de la linha 1 dau Mètro.
Lo canton de Marselha Montolivet es un dei cantons administratius dau Conseu Generau dei Bocas de Ròse.
Ada Colau
thumb|250px|Ada Colau en 2020 Ada Colau i Ballano (Barcelona, 3 de març de 1974) es una activista sociala, politiciana e ensagista catalana. Venguèt famosa dins l'estat espanhòl en 2012 coma portavotz de la Plataforma d'Afectats per l'Ipotèca (PAH) a Barcelona, que ne foguèt cofondadora, e tanben a nivèl estatal. Es dempuèi lo 13 de junh de 2015 consola de Barcelona.
Beltzuntze (Marselha)
Beltzuntze o Belsunce es un quartier de Marselha, que s'atròva dins lo premier arrondiment, dins l'ipercentre de la ciutat, entre la Canabiera, la Pòrta d'Ais, lo Pòrt Vièlh e lo Baloard d'Atenas.
Beltzuntze es conoissut per lo nombre de sei boticas de vestits, mai tanben per la preséncia de la Bibliotèca Municipala de la Vocacion Regionala de Marselha, installada dins leis ancians locaus dau Teatre de l'Alcazar.
Prenguèt puei lo nom de Beltzuntze, en omenatge a l'Avesque de Beltzuntze e dau ròtle positiu que juguèt dins l'episòdi da la Pèsta Granda de 1720.
Lo cors es cantat per Victor Gelu, dins sa cançon Leis Omes dau Cors e, mai recentament, per Bouga, dins la cançon Belsunce Breakdown.
Lo canton de Marselha Beltzuntze era una circonscripcion electorala dau Conseu Generau dei Bocas dau Ròse.
Montginebre
Montginebre o Mon[t]ginevre o Montgenevre (Monznèiver en piemontés ; Montgenèvre en francés; Monginevro en italian) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups e la region Provença-Aups-Còsta d'Azur..
Lei Gallardón
La Lei Gallardón es lo nom popular, tirat del nom del ministre de la justícia espanhòl Alberto Ruiz-Gallardón, que recebèt la lei, aprovada pel govèrn espanhòl conservador de Mariano Rajoy lo 20 de decembre de 2013, que limita la possibilitat d'avortar sonque dins los cases de viòl e de perilh de santat de la maire. Son aprovacion significa un retorn a la situacion anteriora e invalida la lei implantada en 2010 pel govèrn socialista de Rodríguez Zapatero. Es estada criticada dins mantun sector de la societat catalana e mai per qualques elegits del Partit Popular.
Antecedents
Durant l'etapa de la Generalitat de Catalonha republicana presidida per Lluís Companys, lo director general dels servicis sanitaris e socials, Fèlix Martí i Ibáñez un mètge anarquista, promulguèt una lei de l'avortament, demest las mai progressistas de l'Euròpa d'aquel temps, que foguèt aprovada lo 25 de decembre de 1936.
Aqueste retorn a la situacion anteriora èra ja presenta dins lo programa electoral del PP. Qualque temps aprèp l'aprovacion de la lei, se faguèron sentir de criticas de mantun sector social, politic e mai al sen del quite partit del govèrn. Dins l'Union Europèa, l'iniciativa trobèt tanben d'oposicion.
Lei Tres Lutz
Lei Tres Lutz es un quartier dau dotzen arrondiment de Marselha, a la poncha èst de la vila.
En francés, aqueu quartier s'anomena Les-Trois-Lucs, per encausa de la pèrda de la cedilha dau c (que s'escriviá Lei Tres Luç ) dins lei documents cadastraus d'avans la Revolucion Francesa.
Lo canton de Marselha Lei Tres Lutz es un dei cantons administratius dau Conseu Generau dei Bocas de Ròse.
Composicion d'una equipa de rugbi de XV
right|400px
Una equipa de rugbi de XV es compausada de quinze jogaires avent de pòstes plan definits. Uèit d'entre eles son los avants, repartis en tres linha: dos pilars e un talonaire en primièra linha, dos segonda linha, dos tresena linha ala e un tresena linha centre en tresena linha. Los sèt autres son los arrièrs amb une nosada compausada del mièg de mesclada e del mièg de dubertura, quatre tres quarts (dos al centre e dos a las alas) e un arrièr.
Primièra linha (1, 2 e 3)
Los jogaires numerotats 1 e 3 son los pilars esquèrra e drech. Dins las mescladas, acòstan lo talonaire e constituisson la primièra linha. Lor ròtle principal es de butar en mesclada e de "desencombrar" pendent regropaments o mesclanhas per aparar o recobrar lo balon. Pendent las tòcas, se vei mai sovent lo talonaire lançar lo balon e los pilars portar los sautaires. Mas dins lo rugbi modèrne, es totjorn mai rare de vire los jogaires de primièra linha lo balon a la man, mas subretot de placar de contunh. Son los jogaires dels mai pesucs de l'equipa; la seuna velocitat e tecnica de passa son tanben d'avantatges.
Lo talonaire es a l'ora d'ara sovent considerat coma un quatren tresena linha. Mai aviat e explosiu, se vei sovent crear de brècas aprèp las terriblas cargas dins lo ridèl defensiu advèrs. Per jogar talonaire, a quin que siá nivèl, lo coratge es una valor de primièra. En efècte, amb las seuna postura de sacrificat pendent las dintradas en mesclada, s'a de ligar amb los seus dos pilars, drech e esquèrra, puèi que la confisança dins aqueles darrièrs es importanta. Mas lo ròtle primièr d'un talonaire es, de segur, de talonar lo balon quand es introduch dins la mesclada. Aquel gèste deu èsser aviat e biaisut per que lo balon atenga aviadament los pès del tresena linha centre, sens trebolar lo trabalh de las segonda linha. Lo talonaire es doncas sovent un menaire d'òmes que deu saber metre en confisança los seus avants. Es doncas pas rare que lo talonaire capiteneja l'equipa.
Qualques pilars: Jason Leonard(ANG), Wilson Whineray(N-Z), Os du Randt(AFS), Nicolas Mas(FRA), Jean-Pierre Garuet-Lempirou(FR), Christian Califano(FR),Sebastian Bozzi(ARG), Tendai Mtawarira, Sylvain Marconnet, Martin Castrogiovanni
Quelques jogaires al pòste de talonaire: Sean Fitzpatrick(NZ), Keith Wood(IRL), John Smit(AFS), Brian Moore (ENG), Anton Oliver (NZ), William Servat(FRA), Keven Mealamu(NZ),Camille Chat(FRA), Raphaël Ibañez(FRA) Dimitri Szarzewski
Segonda linha (4 e 5)
Los segonda linha (numèros 4 e 5) son tradicionalament los mai grands jogaires de l'equipa. Participan activament a la butada pendent las Mescaladas, desencombran dins los regropaments per aparar o recobrar lo balon, e saltan mai sovent en tòca. Los cinc de devant representant la poténcia de combat de l'equipa. Se pòt remarcar un jòc diferent del N°4, e del N°5. En efècte, lo numèro 5 es considerat coma un vertadièr motor en mesclada, qu'utiliza la seuna poténcia per far avançar lo seu molon, e se trapa mai sovent arrancar de balons a l'adversari que lo numèro 4. Aquel darrièr es puslèu considerat coma un jogaire mobil, capable de jogar balon a la man, e es doncas mai tecnic que le numèro 5. Pasmens, aquelas diferéncias son pas encora plan marcadas. Lo pòste de segonda linha es sovent considerat coma un pòste ingrat perqu'es rare de veire un segonda linha marcar d'ensags, o simplament aver un balon dins las mans. Pasmens son essencials al sen d'una equipa, tanben al nivèl psicologic que fisic.
Qualques segonda linha: Fabien Pelous(FRA), Colin Meads(NZ), John Eales(AUS), Martin Johnson(ANG), Frik Du Preez(AFS), Willie-John McBride(IRL), Malcolm O'Kelly(IRL), Lionel Nallet(FRA), Ali Williams(NZ),Rimas Alvarez Kairelis(ARG), Bakkies Botha(AFS), Victor Matfield(AFS)
Tresena linha (6,7 e 8)
En tresena linha, i a dos tresena linha ala e un tresena linha centre.
Los tresena linha ala, (numèros 6 e 7), son de jogaires a l'encòp poderoses e mobils, fòrça aisits pels placatges per defendre eficaçament sus l'adversari. Lo parelh d'alièr es sovent compausat d'un jogaire long de talha sautaire en tòca e d'un autre, mai balès, que lo ròtle, en mai de placar, es de gratar o d'alentir las sortidas de balon de l'equipa advèrsa dins las mesclanhas. Lo pòste de tresena linha centre es mai sovent tengut per un jogaire d'experiença e de granda talha, possedant pron de reculada e d'autoritat per orientar lo trabalh dels seus equipièrs pendent las mesladas. Lo "neorugbi" privilegiant los jogiares totjorn mai denses, los tresenas linhas se fan sovent remarcar pendent la partidas pels seus placatges sovent destructors e las cargas suspoderosas. Es per aquò de jogaires se revelèron a l'escala internacionala, a causa de lor fisic puslèu de lor tecnica. Pensam alara a Sebastien Chabal o Henry Tuilagi.
Qualques tresena linha ala: Francois Pienaar(AFS), John Jeffrey(ESC), Jerry Collins(NZ), Neil Back(ANG), Michael Jones(NZ), Fergus Slattery(IRL), Josh Kronfeld(NZ), Richie McCaw(NZ), Thierry Dusautoir(FRA), Graham Mourie(NZ), Jean-Pierre Rives(FRA), Serge Betsen(FRA).
Qualques jogaires al pòste de tresena linha centre: Buck Shelford(NZ), Zinzan Brooke(NZ), Lawrence Dallaglio(ANG), Morne du Plessis(AFS), Walter Spanghero(FRA), Brian Lochore(NZ), Hennie Muller(AFS) Abdelatif Benazzi(FRA), Imanol Harinordoquy(FRA).
Mièg de mescalada (9)
Qualques jogaires a aquel pòste: Jérôme Gallion(FRA), Morgan Parra(FRA), Dimitri Yachvili(FRA), Byron Kelleher(NZ), Pierre Mignoni(FRA), Danie Craven(AFS), Joost van der Westhuizen(AFS), Nick Farr-Jones(AUS), George Gregan(AUS), Jacques Fouroux(FRA), Gareth Edwards(GAL), Justin Marshall(NZ), Sid Going(NZ),Agustin Pichot(ARG), Piri Weepu(NZ)
Mièg de dubertura (10)
Lo mièg de dubertura (o obreire, numèro 10) dirigís lo jòc: mai sovent, aprèp un regropament, una mesclada o una tòca, recèp lo balon del mièg de mesclada e, mercé a la seuna posidion mai reculada, possèda una melhora vision del jòc que li permet de causir cossí utilizar lo balon. Li cal decidir se frapa del pé, pòrte lo balon o lo passa. Possedís mai sovent un bon jòc al pé que li permet de trapar de tòcas o de metre en dificultat l'adversari, mas es pas totjorn el que frapa las penalitats e transformacions dins una equipa. La transmission 9-10 (mesclada-dubertura) es sovent la clau du bon foncionament d'una equipa. 9 e 10 forman la nosada.
Qualques mièg de dubertura: Phil Bennett(GAL), Naas Botha(AFS), Mark Ella(AUS), Barry John(GAL), Diego Dominguez(ITÀ), Jack Kyle(IRL), Michael Lynagh(AUS), Ian McGeechan(ECO), Cliff Morgan(GAL), Bennie Osler(AFS), Hugo Porta(ARG), Jonny Wilkinson(ANG), Stephen Larkham(AUS), Carlos Spencer(NZ), Grant Fox(NZ), Ronan O'Gara(IRL), Daniel Carter(NZ), Alan Williams(BEL), Francois Trinh-Duc (FRA)
Tresens quarts centre (12 e 13)
Los centres (12 e 13): primièr e segond centres, en foncion de lor proximitat amb l'obreire, ensajon de perforar la defense advèrsa combinant tecnica, velocitat e poténcia, o de fixar lors adversaris per servir los tres quarts ala. Lo primièr centre pòt tanben, s'es performant al pé, agir coma un segond obreire. Lo second centre mai sovent un pauc mens rapid e mens poderós; fa la transition amb los alièrs.
Qualques exemples de jogaires de centre: Aurélien Rougerie(FRA),Jo Maso(FRA), Brian O'Driscoll(IRL), Danie Gerber(AFS), Tana Umaga(NZ), Yannick Jauzion(FRA), Mike Gibson(IRL), Tim Horan(AUS), Philippe Sella(FRA), Ashley Cooper(AUS), André e Guy Boniface(FRA), Maxime Mermoz(FRA), Gonzalo Canale(ITÀ)
Tres quarts ala o alièrs (11 e 14)
Los alièrs esquèrra (11) e drech (14) son al tèrme de linha d'ataca. Son sovent d'una talha mai pichona, lor velocitat deu lor permetre de contornar la defense advèrsa. Son tanben de finissors, generalament los melhors marcaires d'ensags. En defensa, constituisson lo tresen ridèl e ajudan l'"arrièr" a contraatacar.
Qualques alièrs: Jonah Lomu(NZ), David Campese(AUS), Damian Penaud(FRA), Gerald Davies(GAL), Bryan Habana(AFS), John Kirwan(NZ), Rory Underwood(ANG), Christophe Dominici(FRA), Vincent Clerc(FRA),Shane Williams(GAL).
Arrièr (15)
L'arrièr (15) deu aligar de capacitats de defendeire amb aquelas d'atacant. En defensa, es lo darrièr barri avant la linha dels pals e demòra sovent en arrièr per recèbre los balons frapats del pé per l'equipa advèrsa e començar la contrataca. En ataca, pòt judar l'ofensiva de l'equipa venguent en susnombre entre los tres quarts: se dich alara que s'intercala.
Qualques arrièrs: Christian Cullen(NZ), Don Clarke, George Nepia(NZ), JPR Williams(GAL), Gavin Hastings(ESC), Andy Irvine(ECO), Serge Blanco(FRA), Pierre Villepreux(FRA), Jason Robinson(ANG),André Joubert(AFS),Thierry Ruet(FRA), Maxime Médard (FRA)
De notar
Las denominacions « mièg » e « tres quarts » venon de la division originala del prat en uèit linhas: los avants constituián las tres primièras linhas, los « miègs » constituián los quatren e cinquen que la nocion de mièg (4/8), puuèi venián los « tres quarts » (6/8), e fin fanala l'arrièr (quatren quart, o « quart arrièr »). Los resultats d'una equipa dependon sovent de las performanças dels jogaires que ne compausant la colomna vertebrala (se dich pòstes claus), es a dire l'axe central 2-8-9-10-15.
Expressionnisme abstrach
thumb|right|Pintura expressionista abstracha d'[[Alexander Calder (1898-1976).]]
L’expressionisme abstrach es un corrent artistic originari de la vila de Nòva York que foguèt actiu de la fin de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) au començament deis ans 1960. Se desvolopèt dins lei domenis de la pintura, de l'escultura e de la fotografia. En partida finançat per la CIA per contrar lo realisme socialista sovietic, lo movement es caracterizat per una gròssa diversitat amb de tendàncias coma : Pasmens, en causa de la diversitat dau movement, plusors pintres majors de l'expressionisme abstrach pòdon pas èsser integrats dins aquelei categorias.
Au nivèu istoric, l'expressionisme abstrach aguèt una certana importància car, dins lo contèxte de la destruccion d'Euròpa après 1945, permetèt a Nòva York de venir la capitala mondiala de l'art en plaça de París. Dins lo corrent deis ans 1960, lo movement dispareguèt en causa de sa febla unitat (desvolopament de sei brancas intèrnas) e de l'aparicion de tendàncias novèlas coma la volontat de trabalhar de motius geometrics (art concrèt...) ò, au contrari, de desvolopar d'arts sensa figuras construchas (abstraccion lirica...).
Plan de Padeu
Lo Plan de Padeu es un plan en riba de Vèune que l'es bastit dessús lo quartier marselhés de la Poma.
Batalha de Custoza (1848)
La batalha de Custoza se debanèt dau 24 au 25 de julhèt de 1848 durant la premiera guèrra d'indepéndencia italiana entre lei fòrças de l'Empèri d'Àustria e aquelei dau Reiaume de Sardenha. S'acabèt per una victòria austriana que permetèt a Viena de reconquistar sei possessions dins lo nòrd d'Itàlia.
Ferrières (Sòma)
Ferrière (Sonme) en picard (Ferrières en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Après la Revolucion, la parròquia ven una annèxa d'aquela del vilatge vesin, Bovelles.
Après la Révolution, la paroisse devient une annexe de celle du village voisin, Bovelles.
Nòtas
<references group=N/>
Megalit
thumb|[[Stonehenge, monument megalitic qu'es un sèti toristic major dau Reiaume Unit.]]
Un megalit (del grèc ancian: μέγασ "grand" e λίθοσ "pèira") es un monument de pèira format de blòts rocassós de dimensions gròssas assemblats sensa mortier ni ciment. Lo tèrme s'aplica generalament a de monuments preistòrics ò antics mai certanei civilizacions ne'n realizèron fins a l'Edat Mejana. Segon lei periòdes, divèrsei pòbles bastiguèron de megalits e se'n troba sus totei lei continents.
Cinematica
La cinematica es la disciplina de la fisica qu'estúdia l'ensemble dei movements possibles sensa se preocupar dei causas d'aquelei movements. La cinematica modèrna s'es estructurada a partir de 1700. Lei nocions d'espaci, especialament la geometria, e de temps i ocupan una plaça importanta. Uei, contèn plusors especialitats coma la cinematica dau ponch, la cinematica dau solid ò la cinematica dei fluids e es una disciplina importanta en engèni mecanic.
Masargas
Aqueu quartier que s'atròva au sud de la vila, a la perfin dau Baloard Michelet (que s'acaba per un obelisc dich de Masargas) es un ancian quartier de productors de frucha e liumes. Aviá la tòca de porgir sa produccion a la vièlha ciutat de Marselha. Demòran encara de productors encuei, emai s'es quasi tot urbanizat lo quartier.
Masargas es un dei darriers quartiers de Marselha avans que d'entamenar lo camin devèrs lei Calancas.