cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sanghen
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Pampa
La fauna
Las pampas coneisson una importanta riquesa en espècias. Los animals que pòblan la pampa s'adaptèron amb lo temps a la vida per de vastas espandidas de pradas ventoses. Fins a que d'animals s'anèron viure sos tèrra per escapar als predators. Existís una espècia de chòt que bastisson lo lor nis dins de traucs.
Lo mond animal es subretot constituit d'aucèls, coma de Fringillidae e d'ongulats erbivòrs coma lo guanacó, mena de lama. Los nandos e de lops de crinhièra pòblan tanben las pampas. S'i trapa tanben de capybara, mai grands Rosegaires del mond.
Sanghen
Istòria
Las reinas. Cada an, la parròquia elegissiá una reina vèrge, cargada de la mantenença de la glèisa. La tradicion a desaparegut amb la desaparicion de las vèrges e dels sacerdòts #que presidissián l'eleccion.
Lucas Cruikshank
thumb Lucas Alan Cruikshank (nascut en 1993) es un conegut actor american de comèdias del cinèma.
Sanghen
Istòria
Les reines. Chaque année, la paroisse élisait une reine vierge, chargée de l'entretien de l'église. La tradition a disparu avec la disparition des vierges et des prêtres qui présidaient l'élection.
Pampa
La fauna
Fòrça d'espècias son menaçada d'atudament a causa de las activitats umanas; en mai 15 espècias vegetalas, i auriá 15 espècias de rosegaires e 20 d'aucèls qualificats d'espècis en dangièr.
Voivodat de Lublin
Lo voivodat de Lublin (en polonés : Województwo lubelskie) es un voivodat de Polonha. Foguèt creat lo 1 de genier de 1999. Son capluòc es Lublin. Ten una superfícia de 25,155 km² e teniá en 2003 2,191,000 abitants.
Pampa
La fauna
Dins la pampa i a fòrça cavals e bestials.
Agricultura
Argentina centrala se gausís d'activitats agricòlas performantas e prospèras, amb de culturas butant sus las pampas al sud e a l'oèst de Buenos Aires, fins a Córdoba. Subretot, las quantitats culhidas sus las superfícias dedicadas al sòja sont van establir un recòrd, segon los Servicis d'alimentacion e d'agricultura. Una bona partida d'aquelas superfícias de naute fertilitat son tanben utilizadas per l'elevatge du bestial per las pradas, subretot bovin.
Aquelas regions agricòlas de naute productivitat (de las pampas modificadas par l'òme) son fòrça susceptiblas d'aigadas aprèp de fòrtas raissas.
Voivodat de Mazòvia
thumb|right|Localizacion dau voivodat de Mazòvia.
Lo voivodat de Mazòvia (en polonés : Województwo mazowieckie) es un voivodat de Polonha. Foguèt creat lo 1 de genier de 1999. Son capluòc es Varsòvia. Ten una superfícia de 35,597 km² e teniá 5,136,000 abitants en 2003.
Ilhet
Ilhet (en francés tanplan com en occitan) qu'ei ua comuna gascona de Comenge, ena Vath d'Aura, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
Aute vilatge o quartièr : Areulet.
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei [i'liét] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : De Ylheto, en latin, en 1387, Ilhet (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Dauzat, Negre, Boisgontièr, Ilhet qu'ei un diminutiu d'ilha, « isla », (deth latin insula), varianta absenta deth diccionari Palay, aplicada a un confluent,.
Miquèu Grosclaude qu'accèpta era ipotèsi, dab un chic de dobte.
Assompcion de Maria
Dins los païses de tradicion catolica coma Occitània, l'Assompcion èra una fèsta tradicionala importanta que se festejava lo 15 d'agost, sovent amb de processions dins los vilatges. Es sovent escaissada Fèsta de Nòstra-Dòna d'Agost.
Dins los païses de tradicion ortodòxa tamben es festajada l'Assompcion de Maria lo 15 d'agost, pr'aquò i es apelada Dormicion puslèu qu'Assompcion.
L'Assompcion de la Verge es sens fondament biblic mas es una tradicion fòrt vièlha del cristianisme. Es una fèsta liturgica de la Glèisa dempuèi lo sègle VIII e venguèt dògme de fé en 1950 de pel Papa Pie XII. Es, fins a uèi, la sola declaracion papala que foguèt afermada amb l'infalhabilitat papala.
Kal Penn
vinheta
Kal Penn es un conegut actor American de comèdias del cinèma.
Guèrra totala
La guèrra totala es un concèpte que designa un conflicte que mobiliza totei lei ressorsas disponiblas d'un Estat (fòrças armadas, populacion, economia, politica, justícia, propaganda...). Aquò necessitèt generalament l'instauracion d'una gestion centralizada e autoritària tant dei questions militaras que civilas. Una tala organizacion es donc limitada a de conflictes majors qu'engatjan la subrevida d'un estat ò d'una nacion (guèrras mondialas, guèrras d'independéncia... etc.).
D'un biais paradoxau, en despiech dei destruccions majoras que pòdon entraïnar, lei guèrras totalas son de còps a l'origina d'avançadas socialas importantas car permèton a de classas socialas marginalizadas de participar totalament a l'esfòrç de guèrra. Per exemple, foguèt lo cas en França dei doas guèrras mondialas que permetèron ai fremas d'obtenir lei meteis drechs politics que leis òmes.
Montferrand
Montferrand pòt essèr:
Voivodat de Łódź
thumb|right|Localizacion dau voivodat de Łódź.
Lo voivodat de Łódź (en polonés : Województwo łódzkie) es un voivodat de Polonha. Foguèt creat lo 1 de genier de 1999. Son capluòc es Łódź. Ten una superfícia de 18,219 km² e teniá 2,597,000 abitants en 2003.
Brassy (Nièvre)
Brassy  es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nièvre de la region de Borgonha.
Geografia
Brassy Se situa en lo Morvan, près del lac del barrage de Chaumeçon. La municipalitat fa partida del Parc natural regional del Morvan. #Èsser desservie per una estacion de camin de fèrre a partir de Saulieu.
Brassy se situe dans le Morvan, près du lac du barrage de Chaumeçon. La commune fait partie du Parc naturel régional du Morvan. Elle fut desservie par une gare de chemin de fer à partir de Saulieu.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Anciana Braciacum gallo-romaine, la parròquia a conegut dempuèi 1052.
Henri De Clamecy i #fondar un monastèri bénédictin ligat al abbaye de La Caritat sus Loire.
Brassy #Èsser cap de-luòc de costat fins en 1800 e #èsser désenclavée al per la creacion d'una rota en traversant çò Morvan a partir de Lormes, a l'iniciativa del deputat André Dupin, dicha Dupin Aîné, President de la Cambra dels Deputats jos la Monarchie de Julhet.
En junh 1944, lo castèl de la Chaume de las Val #èsser lo ponch d'adesion de l'estat màger del coronèl Jarry e del capitani Julien, cap dels celèbres maquis Julien, organ de Resisténcia en Morvan.
Ancienne Braciacum gallo-romaine, la paroisse est connue depuis 1052.
Pixie Lott
vinheta
Pixie Lott, nascuda lo 12 de genièr de 1991, es una cantaira, compositritz e actritz britanica. Son primièr single, Mama Do (Uh Oh, Uh Oh), atal coma son 2e single, Boys and Girls, foguèron classats no 1 de las vendas de single al Reialme Unit en 2009.
Brassy (Nièvre)
Istòria
Henri de Clamecy y fonda un monastère bénédictin rattaché à l'abbaye de La Charité sur Loire.
Brassy fut capluòc de canton jusqu'en 1800 et fut désenclavée au par la création d'une route traversant le Morvan à partir de Lormes, à l'initiative du député André Dupin, dit Dupin Aîné, Président de la Chambre des Députés sous la Monarchie de Juillet.
En juin 1944, le château de La Chaume des Vaux fut le point de ralliement de l'état major du colonel Jarry et du capitaine Julien, chef du célèbre maquis Julien, organe de Résistance en Morvan.
Saussissa
thumb|right|[[Fotografia de tres saussissas diferentas.]]
Una saussissa (var. salsissa ) es un produch de carnsalada compausat d'una preparacion, contenent principalament de carn chaplada mesclada amb d'ingredients coma d'espècias e de condiments, qu'es depausada dins un budèu d'origina intestinala ò sintetica. Lo budèu es sarrat a sei dos bots, çò que permet de donar la forma d'un tube a la preparacion e de facilitar son transpòrt.
L'invencion de la saussissa sembla fòrça vièlha car de saussissas son mencionadas dins l’Odissèa d'Omèr, dins de tèxtes romans e dins de documents chinés. Aquò permetiá probablament una conservacion e un transpòrt pus aisats. En causa d'aquela aparicion anciana, lei saussissas fan partida de la gastronomia de mai d'una region e lei variantas son fòrça nombrosas. Fins a la segonda mitat dau sègle XX, èran generalament destinadas a l'alimentacion dei classas pus aisadas. Pasmens, aquò cambièt amb l'aparicion de saussissas industrialas fabricadas a partir de curum de carns comestiblas plaçats dins d'envolopas artificialas.
Jennette McCurdy
vinheta
Arda
Arda foguèt creada, amassa amb la rèsta d'Eä, amb la musica dels Ainur pels filhs d'Iluvatar (çò es los elfs e los umans). Al començament èra un mond plan, los continents avián totes un grand ocean al torn d'eles nomenat, Ekkaia e desseparats per Belegaer, nomentada la Granda Mar. Pendent la Primièra Edat, l'airal nòrd e oèst de la Tèrra Mejana foguèt envasida per Beleriand, masa foguèt destrucha pendent la Guèrra de la Colèra.
Jennette McCurdy
Jennette McCurdy (nascuda lo 26 de junh de 1992) es una actritz e cantaira americana.
Arda
Pendent la Segonda Edat, Numenor se levèt sus la Granda Mar pels Edain. Aquesta illa existiguèt pendent la màger part de la Segonda Edat mas foguèt puèi destrucha pel caractèr orgolhós de lors abitants pendent l'Enebiment dels Valar a l'ora de viatjar amb vaissèl vèrs l'òest, vèrs Aman. Aprés Numenor foguèt destrucha, Arda venguèt mai redonda. Aman finiguèt dins aquel mond e los solets abitants que i poirián arribar serián los elfs, en tot seguir lo camin drech balhat sonque a eles. Del còp qu'aquò se debanava, tanben foguèron creadas de nòvas tèrras e continents. Al sud de la Tèrra Mejana la Tèrra Escura e a l'èst Romenor, la tèrra del Solelh.
La fin de la Tresena Edat venguèt pr'amor de la fin de Sauron car los hobbits Frodo Saquet e Samseny Gamgí destrusiguèron l'Anèl e pr'amor de la fòrça de Gondor e Rohan e lors armadas, irigidas per Aragorn, membre de la Comunautat de l'Anèl. La Quatrena Edat comencèt amb fòrça d'espèr per part dels dunedain car pensavan qu'Aragorn foguèt lo fondator de l'Edat dels Òmes. Mai tard Arda seriá la planeta Tèrra coma la coneissèm uèi lo jorn. J.R.R.Tolkien diguèt en una carta qu'Arda èra la Tèrra, mas dins un temps fictiu.
Voivodat de Lubusz
thumb|right|Localizacion dau voivodat de Lubusz.
Lo voivodat de Lubusz (en polonés : Województwo lubuskie) es un voivodat de Polonha. Foguèt creat lo 1 de genier de 1999. Son capluòc es Gorzow Wielkopolski e lo sèti de la dieta regionala se situa a Zielona Gora. Ten una superfícia de 13,984 km² e teniá en 2004 1,009,005 abitants.
Voivodat d'Opole
thumb|right|Localizacion de la Voïvodia d'Opole.
Lo voivodat d'Opole (en polonés : Województwo opolskie) es un voivodat de Polonha. Foguèt creat lo 1 de genier de 1999. Son capluòc es Opole. Ten una superfícia de 9,412 km² e teniá 1,055,667 abitants en 2004.
Équancourt
Équancourt (Sonme) en picard (Équancourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Fred Stoller
vinheta
Fred Stoller es un conegut actor American de comèdias del cinèma.
Nana roja
La nana roja es lo tipe d'estela pus pichona e pus freda de la sequéncia principala. Las nanas rojas son de luenh lo tipe d'estela pus corrent dins la Via Lactèa, al mens al vesinatge del Solelh, mas en rason de sa febla luminositat, las nanas rojas individualas son de mal observar. Dempuèi la Tèrra, cap estela que correspond a la definicion estricta d'una nana roja es pas vesedoira a uèlh nud. Proxima Centauri, l'estela pus pròcha del Solelh, es una nana roja, tot coma cinquanta de las seisentas estelas pus pròchas. Segon d'unas estimacions, las nanas rojas representan los tres quarts de las estelas de la Via Lactèa.
Eldamar
vinheta|Mapa d'Eldamar, tanplan coneguda coma Valinor dins l'Univèrs de Tolkien. Dins l'univèrs de J.R.R. Tolkien, e mai que mai, dins lo sieu roman Lo Silmarilion, Eldamar, vòl dire "Ostal dels Elfs" en quenya, e es un sinonime de la region d'Aman, ont demòran los elfs.
Eldamar es situat a la region nòrd-orientala d'Aman, pròche a Arda, ont tanben i a l'abadiá del quite nom. Lo territòri d'Eldamar s'espandís a ambedos costats de las montanhas Pelóri, e tanben i son inclusas la granda illa de Tol Eressë a e la region d'Alqualondë. De còps, es nomenada tanplan Elendë.
En aquela region i aviá fòrça vilas e vilatges mas Tirion, bastida sul puèg de Tuna, al mièg del Passatge de la Lutz, èra la princiapala vila dels vaniar e nòldor, e atanben la vila pús granda. Tanben ailà i aviá la fortalesa nòldor de Formenos, en la tèrra de la lutz, e las vilas teleri dels elfs marins d'Alqualondë a la còsta, e Avallonë a Tol Eressëa. Aquela tèrra recep la lutz dels Dos Arbres de Valinor; lo Calacirya o Pas de la Lutz balhava de lutz a la còsta e la Granda Illa, a l'èst de las montanhas.
Eldamar, pasmens, èra plan mai rica e celèbra. Las siás vilas èran bastidas amb de pèiras e de metals precioses. Las colhitas de blat e frucha èran grandas e lors abitants, èran eroses e savants. Òm afirmèt que tanben la còsta d'Eldamar èra plena de diamants, opals e d'autres cristals. Aprés l'Akallabêth e lo Cambiament del Mond e pendent la fin de la Segonda Edat del Solelh, Eldamar foguèt menada dempuèi los Cercles del Mond mai enlà d'ont i poguèsse aver de mortals que poguèssen la damnar.
L'ABADIÁ D'ELDAMAR
Es l'abadiá situada a la còsta centre-orientala d'Aman, sul Belegaer, ont finís lo Calacirya. S'obrís vèrs lo sud e l'illa de Tol Eressëa es al sieu centre. Dempuèi lo Taniquetil òm pòt agachar tota l'abadiá.
Lo nom ven per l'arribada dels Eldar a Valinor e lors vilatges a Tirion e l'Illa Solitària; çò es dire "l'abadiá de l'Ostal dels Elfs".
Jennifer Coolidge
thumb|alt=|Jennifer Coolidge, 2012 Jennifer Coolidge es una actritz de cinèma americana.
Georges Ancely
Georges Ancely (nascut lo 1èr de genièr de 1847 a Tolosa e mòrt en 1919) es un comerçant tolosenc e fotograf amator conegut pels fòrça imatges realizats en Occitània e Pirenèus.
Daniella Monet
vinheta
Georges Ancely
Biografia
Nasquèt a Tolosa en 1847 dins una familha de relotgièrs originari de La Vaur. Lo magazin familhal èra situat al 63, carrirèa de la Poma. Sa familha tanben aviá un ostal de familha al 3, carrirèra de Bolbona.
En 1878 Georges Ancely crompa lo castèl que Jean Sarrus aviá fach bastir (benlèu per Urbain Vitry) al començament del sègle XIX a Sent Miquèl del Tosh. En 1899 a l'escasença d'òbras dins la proprietat, s'escavèt dins una soca d'arbre un bust de Jupitèr Serapis de marbre blanc. Conservat al musèu de Sant Ramon, ara desaparegut.
Familha
Georges Ancely se maridèt amb Marie-Louise Ricous (1856-1927) e aguèron dos enfants, René et Marthe. René Ancely (1876-1966), primièr president de la cort d'apellacion de Pau foguèt un grand colleccionaire del pireneïsme. Après sa mòrt, sa colleccion venguèt a la vila de Tolosa; es ara partejada entre la bibliotèca municipala e lo musèu Paul-Dupuy. Marthe esposa Robert Garipuy, dogan de la facultat de medecina de Tolosa.
Òbra
vinheta|Una carrièra de [[Còrdas en 1887]] vinheta|Lo [[pòrt de la Daurada de Tolosa en 1880]] vinheta|La glèisa de Nòstra dama dels Àngels a [[Cotlliure en 1883]] La curiositat d'Ancely li faguèt fotograficar de subjèctes paln variats, anant de la vida videnta de la borgesia, mas tanben de las gents menudas, a l'urbanisme, als sites arqueologics e païsatges naturals. Illustrèt per exemple lo commençament de torisme dins los Pirenèus e a Biàrritz. Atal se lo pòt comparar a son contemporanèu Eugène Trutat. Mas, simple amator, cercava pas à difusar nimai publicar sas fotografias, fasent sonque de datar e archivar meninosament.
Perfum
Se pòt tanben agir de l'emanacion d'una substància naturala (un extrach de flor per exemple) o creada o creada de nòu amb de diferents aròmas, solvents e fixatius destinats a un usatge cosmetic o per perfumar d'objèctes, d'animals o l'aire interior. Es alara mai sovent fabricat amb d'esséncias vegetalas o de moleculas sinteticas o los dos al còp. L’usatge de perfums par l'Òme es fòrça ancian, proven de la mai nauta Antiquitat.
La nocion de perfum designa ara mai sovent una composicion olfactiva particulara, fòrtament concentrada, prepausada condicionada e de fòrta concentracion olfactiva per diferentas marcas de perfums (Guerlain, Chanel, Estée Lauder…): se ditz tanben extrach. La persona que crea un perfum se nomena perfumaire, o tanben un nas e aquela activitat es la perfumariá.
Etimologia
Lo mòt perfum vendriá de l’expression per fume, benlèu a causa dels usatges tradicionals e ancians de fumigacions sagradas, medicinalas o ritualas (par exemple d'encens o de diferentas substàncias vegetalas).
Los aròmas e perfums dins la natura
Dins lo mond animal, lo sistèma olfactiu ten un ròtle major per fòrça animals, qu'interagís fòrtament amb la comunicacion ormonala ; La reconeissença entre espècias e individús (« mascle - femna », « maire - pichons »), los mecanismes de la reproduccion e unas interaccions socialas (relacions ierarquicas e de Dominacion) ne dependon sovent.
Dins lo mond vegetal, de moleculas odorantas (atrasenta e/o rebutanta, fitormònas) jogant tanben un ròtle major.
Subretot d'interaccions ecologicas fòrtas amb los pollenizators (abelhas, parpalhons, sirfids, eca.) son en partida dependentas de redoléncias floralas ; Lo perfum floral, l'amarum e le caractèr sucrat del nectar - per un dosatge equilibrat de las substàncias atrasentas e rebutantas - que garantisson a las plantas una reproduccion optimala. La redoléncia d'una flor, subretot per aquelas que se fan pollinizar de nuèch (cabrifuèlh per exemple) a un doble ròtle: atraire e menar los pollenizators que son mercejats per de nectar e de pollèn. La planta emet tanben de compausants que fan lo nectar pron amar per que l'insècte ne lève pas tròp o per alunhar de consumidors de nectar que serián pas capables de fecondar aquela espècia. La planta emet tanben de substàncias protectritz per la seuna flor e pels organs d'aquela flor (son de compausats insecticidas e fongicidas toxics coma la nicotina pel tabat. Foguèt mostrat que de brots de tabat salvatge (Nicotiana attenuata) geneticament modificats per produire cap de nicotina o de benzalacetòna o los dos al còp (perfum que contribuís a l'odor del cacau, del gensemin e de la majofa) son plan mens fecondadas e produson fins a 5 còps mens de granas, ,.
Istoric del perfum utilizat per l'Òme
Dempuèi lo neolitic, l'òme se freta amb d'esséncias e aromatas benlèu per impressionar las presas qu'anava percaçar .Fòrça tauletas cuneïfòrmas nos mòstran que l’usatge e lo comèrci del perfum èra conegut pels Sumerians. Totes los pòbles antics ne faguèron una granda consomacion, coma los Egipcians (Alexàndria possedava de grandas fabricas de perfums amb per basa la canèla e d'encens: kyphi, Mendesien; los prèires-perfumaires los utilizavan en fumigacions) e los Grècs que se perfumavan coma los Dieus lo fasián amb ambrosia e per obtenir lor proteccion e benvolença. Quitament s’i aguèt un usarge profane (las femnas l’utilizavan per seduire, los atlètas grècs èran massats amb d'òli perfumada per far créisser la los performàncias, los ostals grècs èran aspergits de perfums qu'aurián agut de vertuts medicinalas), èra subretot utilizat dins la practicas religiosas (ofrendas als dieus que las estatuas èran onchadas, embaumament dels còrs). Las tecnicas de produccion essent rudimentàrias, e lo demorèron fins a la fin de l'Edat Mejana: los produchs èran trissats, bolhits, pregnat de matèrias grassas, e s'utilizava subretot de ruscas, de resinas, de racinas o des matèrias animalas servissent de basa (ex : musc) o de fixators. Un dels parfums mai utilizats èra l’encens, produch d’en primièr a Oman, e que contribuiguèt fòrça a la creacion dels reialmes d’Arabia. Per exemple, l’encens (nomenat « Escalièr del Cèl ») es citat 118 còps dins la Bíblia, que 113 dins l’Ancian Testament. Son tanben citats la cinnamoma, l’acant, la mirra, lo nard, lo realgar, lo safran o la calamèla odoranta. Lo comèrci del perfum tanben faguèt la prosperitat de la vilas fenicianas e grègas. Es lo cas entre autre de Chipre, que de nòu perfums venguèron al vam, utilizant las flors (ròsa, liris, cotèla, gensemin), o encara de Corint, que passa per la ciutat avent comercializat de vases de perfum (ariballas e alabastras). Los Romans contunhèron a utilizar los perfums, mas faguèron pas de novelums, sonque remplaçament de la tèrre cuècha pel veire per la confeccion dels flascons.
L'Edat Mejana crestiana sembla gaire aver fach usatge de perfums (la Glèisa se mesfisiá d'aqueles « artificis del diable »), sonque jos forma d'enguents, pomadas, balmes, crèmas, encens, òlis perfumats, corona de flors e pendent de ceremonias religiosas. Los Arabis, mèstres de las rotas de las espècias, portavan de China e d'Índia d'aromatas e las tecnicas, coma la destillacion desvolopada entre lo sègle IX e XII. Dempuèi l'Edat Mejana nauta, los dignitaris Francs e Lombards receptavan de Bagdad, Còrdoa o Damasc d'aromats e enguents a la basa de perfums fòrça afinats. Importèron d'Índia d'esséncias eissida del pin, de la mirta, le cèdre o la cinnamoma. Pasmens, los Crosats portèron d'Orient d'òlis e pèl perfumats, d'esséncias coma lo musc, l'ambre e lo santal. Lo parfum venguèt alara element d'igièna e de la teleta, quitament se cresiá a las vertuts medicinalas. Aprèp las crosadas, la consomacion sembla aumentar, sobretot jos forma de bolas de sabon e d’aiga de ròsa.
La darrièra revolucion se faguèt vèrs 1860, amb lo vam industrial e publicitari que las consequéncias son considerablas: condicionament fabricat en seriá (fins alara la perfumariá èra sus comanda ), apareisson dels grands magasins que democratizan la perfumariá e subretot arribada dels primièrs produchs de sintèsi, ligadas al desvelopament de la quimia organica (per exemple lo Trèfle incarnat a basa de salicilat d'amil de L.T. Piver en 1896. Paul Poiret creèt en 1911 la marca les Parfums de Rosine, iniciant la generacion dels costurièrs-perfumaires. La perfumariá modèrne èra nascuda. Lo perfumaire que se professionaliza distinguís alara lo luòc de venta de son luòc de produccion (usinas en periferia de las grandas vilas).
Matèrias primièras
La basa del perfum fabricat par l'Òme de l'alcoòl que permet de solubilizar las esséncias e moleculas odorantas.
Matèrias primièras vegetalas
Las mai nòblas son sens dobte la ròsa e lo gensemin, que s'apond la tuberosa e lo rizòma de cotèla. Las autras flors mai utilizadas son la violeta (las fuèlhas subretot), la Flor d'irangièr (o neroli), l'mimòsa, lo narcís e solide la lavanda, sens oblidar l’ilang-ilang, flor originari de las illas de l’ocean Indian. Lo vam d'aquelas flors varia segon los temps. Lors esséncias son a l'ora d'ara mai sovent donadas mai o mens, per de mesclas de moleculas aromaticas sinteticas, çò que ne merma fòrça lo prètz. Los fruchs utilizats en perfumariá son gaireben sonque d'agrums. Constituisson una familha olfactiva nomenadas hespéridés, fòrça presenta dins las aigas de Colonha. I a divèrsas varietats de citrons e d’iranges, coma la limeta e la bergamòta. Los autres fruchs son mai sovent de produchs de sintèsi, lo mai frequentament utilizat es la vanilha. Son fòrça, dempuèi los arbres fins a las èrbas mai modèstas. Dins un arbre o un arbrilhon, se pòt utilizar la rusca o la fusta (canèla, santal, cèdre, beç, gaïac), o encara la resina (encens, mirra, benjoïn, labdanum), veire las mofas que se desvolopan sus las rusca (mofa de casse). Per las plantas, s'utilizan entièras (romanin), o ben preferissèm las fuèlhas (patcholi, verbena), las racinas (vetivèr, gengibre) o las granas (cardamòme, coriandre, fava tonca).
Matèrias primières animalas
Sièis esséncias animalas son utilizadas dins la confeccion de perfums, mai sovent a l'ora d'ara jos forma sintetica perque de questions reglamentària o d’etica empachan lor emplec. An un ròtle de fixators e s'encontran subretot dins los perfums masculins, al mens per las tres primièras.
Matèrias primièras sinteticas
Lo vam de la quimia a la mitat e fin del sègle XIX modifiquèt prigondament la perfumariá e las tecnicas de fabricacion. La sintèsi permetèt als perfumaires d’accedir a fòrça matèrias primièras qu’existisson pas a l’estat natural. De compausats naturals fòrça cars o plan dificils de se procurar foguèron remplaçats per de produchs sintetics. Los compausat sintetics permeton tanben dins de cases de preservar la flora (desforestacion, plantas en via d'atudament…) e la faune (los muscs sintetics preservan los animals coma la civeta o cabrit de musc).
A l'ora d'ara, aquelas moleculas sinteticas representan de la totalitat de las substàncias utilizadas en perfumariá.
Per realizar la sintèsi d’una substància, cal d’en primièr cercar los compausants (moleculas) de l’odor a reproduire en emplegant de tecnicas sofisticadas d’analisi coma l'head space. Dos possibilitats s’ofrisson alara als quimistas: l’emisintèsi o la sintèsi. L’emisintèsi es una tecnica que permet de realizar una sintèsi dempuèi una molecula naturala, tirada d’una esséncia vegetala, ja fòrça pròche d'aquela que se cerca e que se farà de transformacions: vendrà atal totalament identica a aquela desirada. La sintèsi totala, ela, torna crear los còrs dempuèi una matèria fossila eissida de la petroquimia (alcoòl, benzèn, acids, etc. coma per exemple las reaccions d’esterificacion) que correspondon a l'accion d’un acid sus un alcoòl. Una sintèsi demanda a vegada una seriá de reaccions quimicas (esterificacion, ciclizacion: far qu'una molecula lineara venga ciclica, idrogenacion, eca.). Mai i a d’estapas, mai lo produch final ven car.
Extraccion
Se nomena extraccion le processus que permet de transformar en esséncia una matèria primièra. Los exemples en dejos mòstran las formas tradicionalas d’extraccion, e ne prenon pas en compte de metòdes quimics utilizats ara.
Mesclas
Un còp las esséncias obtenguda, es lo perfumaire que farà las mesclas, per de dosatges qu'el sol ne coneis lo secret. Lo perfumaire utiliza per aquò un orguena de perfums, bóstia o estugèl de forma d’orguena contenent una seleccion dels extrachs per mesclar. Puèi lo perfum obtengut serà mesclat a un excipient, mai sovent d'alcoòl, mas tanben d’aiga e mai solvents amb una concentracion mai o mens fòrta segon lo produch que se vòl obtenir.
Familhas olfactivas
Los perfums fabricats per l'Òme son tradicionalament classificats en sèt grandas familhas olfactivas, que los noms pòdon variar segon los vams: Los « florals » son fach a l'entorn d’una o mai sentors floralas. Dins aquela familha, i a de sosfamilhas coma los florals-fruitat (la mai productiva pels lançaments perfumats), los florals-boscat, los florals-verds... Los « boscats » designan de perfums dominats per de nòtas boscadas coma lo vetivèr, lo cèdre, lo santal, lo patcholi... Los « orientals », o ambrats, son dominats per una mescla de vanilha, de notas de balmes e de resinas coma la fava tonca, la comarina o l’opopanax, que se mesclan de nòtas de fusta, d'espècias o de flors. Es una familha fòrça larga, representada tanplan ben per las femnas que pels òmes. La familha orientala compren de sosfamilhas: los orientals buscats, los orientals-vanilhats, los orientals-florals, los orientals-especiats, los orientals-gormands... Los « esperidis » son bastits a basa de rusca d’agrums, e constituisson en principi la dominanta de las aigas de Colonha. Las « falguièras » son bastidas sus un ensems de lavanda, nòtas aromaticas, gerani, vetivèr, comarina, mofa de casse. Son a la basa de fòrça perfums masculins.. Los « chiprats » (o chipres) forman una familha nascuda aprèp la creacion del perfum Chypre en 1917 per François Coty. Son de perfums d'en primièr bastits sus un acòrdi bergamòta nòtas florida (ròsa, gensemin…) e anant cap a un fons boscat / mofe (mofe de casse-patcholi) -labdanum. Los « cuèrs » son de creacions olfactivas remembrant l'odor de cuèr ruscat. Sovent se classa aquela familha, fòrça pichona en tèrmes de lançaments, dins la familha chypre. Es portat indiferentament pels òmes o la femnas. Per donar l'odor del cuèr, s'utiliza de nòtas pirogenèas coma lo beç, l'Isobutil quinoleïna (molecula de sintèsi d'odor cuerda poderosa e leugièrament verda) e tanben d'autres compausants coma las notas animalas, la ciste labdanum, los acòrds tabat o mèl..
Descripcion d'un perfum
Es impossible de descriure un perfum fabricat per l'Òme fasent la lista dels compausants, d’un caire perque son sovent fòrça nombroses, e de l'autre perque lo perfumaire (malgrat de pressions de l’Union Europèa) es pas obligat de comunicar la lista al public. Mas subretot, perqu'i a pas un ligam dirècte entre la quimia d'una odor e la percepcion.
Per contra, es possible de classificar un perfum segon sa familha olfactiva, e de lo descriure en foncion de las notas qu'apareisson a l'utilizar.
Classicament, un perfum se descrit per de nòtas olfactivas que se diferéncian en nòtas de tèsta (aquelas que son ligadas a la primièra impression olfactiva e son las mai volatilas), nòtas de còr (aquelas que constituisson lo còr del perfum e demòran pendent d'oras), e finalament nòtas de fons (aquelas que demòran longtemps aprèp que le perfum se vaporize e pòt demorar de meses sus un vestit).
Per exemple, vaquí la descripcion del perfum Coco de Chanel :
Sauchy-Lestrée
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Dialòg
Lo dialòg es una comunicacion entre mai d'una persona o mai d'un grop de personas. Lo dialòg comprend al minim un emetedor e un receptor. La donada emesa se nomena lo messatge, e lo còdi que n'es est la lenga. La tòca del messatge pòrta lo nom d'objectiu, e se transmet, se fa per de senhals auditius o visuals. L'origina etimologica grega del mòt se referís a un concèpte que sonariá coma "seguir una pensada" (διάλογος : de διά- mejans e -λογος la paraula). Los modèls de l'intelligéncia sociala estructuran l'organizacion del dialòg dins un còs social.
Kevin Hart
thumb Kevin Hart es un umorist e comedian american nascut lo 6 de julhet de 1979 a Filadèlfia, en Pennsilvània. Es conegut per aver interpretat CJ dins Scary Movie 3 e 4.
Dialòg
Literatura
Los istorians de la literatura supausan que Platon introduguèt la nocion de dialòg dins sos tèxtes, tecnica d'escritura que conservèt de sa primièra carrièra d'autor dramatic. Tanben s'inspirèt per aquó dels poètas sicilians Sofron e Epicarme, que l'avián praticticat un mièg sègle de per abans. Los escrichs de Platon contribuèron al succès del dialòg coma genre literari.
Cinèma
Los dialògs son escrichs per un dialoguista que melhora, complèta, arenjar los dialògs del scenario. La foncion pòt èsser complida pel scenarista, mas es tanben possible que los dialògs sián escrichs per una autra persona qu'el.
Filosofia/Teologia
Martin Buber plaça lo dialòg coma un element predominant de sa filosofia: vei lo dialòg coma un majan de dintrar en comunicacion puslèu qu'un ensag de cercar una concluson o d'exprimir de punts de vista. En filosofia, dialogar es pensar a dos. Lo dialòg interreligiós permet d'alaborar un punt de vista religiós comun.
Çò que lo dialòg es pas
Fòrça cedisson dins l'art d'oposar arguments contre arguments. Creson dialogar alara qu'o fa pas, prenon pas lo temps d'examinar los subjètes que se parla i distriant los diferents arguments e las categorias que s'i ligan. Van a la cassa a la contradiccion dins los mots emplegats: es una brega plan mai qu'un dialòg que fan entre eles.
Lo dialòg es pas un discors: un discors es l'enonciat d'una demonstracion, veire d'un avís sus quin que siá subjècte.
Lo dialòg es pas una conversa: una conversaa es una cadena de discors copats e non ligays entre eles per produire un rasonament comun entre los participants.
Voivodat (Polonha)
thumb|right|Extension dei voivodats polonés creats en [[1999.]]
Un voivodat (en polonés : województwo) es una unitat de division administrativa regionala de Polonha. Dempuei lo 1 de genier de 1999, un voivodat agropa l'administracion de l'Estat polonés e l'administracion descentralizada de la collectivitat regionala.
Pichon Rainal
La constellacion dau Pichon Rainard (Vulpecula en latin) es una pichona constellacion pauc luminósa de l'emisfèri nòrd creada dins lo corrent dau sègle XVII per Johannes Hevelius (1611-1687). Es situada au centre dau Triangle de l'Estiu format per Vega, Deneb e Altair. Tèn una nebulosa planetària lusenta e aisada d'observar qu'es la Nebulosa Dumbell (M27).
Osem
Osem Investments Limited (en ebrieu: אסם) e sas filialas, desvolòpa, fabrica, vend, comercializa, e distribuís de produches alimentaris en Israèl, Euròpa, e Estats Units. La companhiá foguèt fondada en 1942, e son sètge se tròba a Shoham, Israèl. Osem Investments Limited fonciona coma una entrepresa filiala de Nestlé.
Jaca (Hauts Pirenèus)
Jaca (Jacque en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Équennes-Éramecourt
Étcheinne-Érinmecourt (Sonme) en picard (Équennes-Éramecourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Jaca (Hauts Pirenèus)
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Équennes-Éramecourt
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
En 1973, las municipalitats de Équennes e Éramecourt fusionan per formar la municipalitat de Équennes-Éramecourt
En 1973, les communes d'Équennes et Éramecourt fusionnent pour former la commune de Équennes-Éramecourt
Jaca (Hauts Pirenèus)
Toponimia
Segon Dauzat, Jaca que vien deu nom germanic d'òmi Jacco.
Équennes-Éramecourt
Nòtas
<references group=N/>
Jaca (Hauts Pirenèus)
Toponimia
Segon Negre, Jaca que seré lo nom d'òmi Jacme, francizat en Jacque. R. Aymard que cred Jaca ei un patronime resultat de Jacobus ...
Miquèu Grosclaude, que cita Jacques Boisgontier : « Los diccionaris qui ignòran la fòrma gascona qu'an volut explicar aqueste toponime per lo nom de persona Jacques (devath la soa fòrma francesa !), çò qui ei absurde. Remarquem simplament, shens voler en tirar conclusions, que lo nom d'aqueth vilatge bigordan ei l'exacte omonime deu de la vila aragonesa de Jaca. » Lo nom qu'ei escur. L'origina deu nom de la vila aragonesa qu'ei desconeishuda. Qu'èra la capitala deus Jacetani o Iacetani, çò qui explica en cap de cas lo nom de la vila.
Corseul
Corsoeut 	 en galò; Kersaout en breton ( Corseul en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Istòria
Corseul - En latin Fanum Martis (« temple de Mart ») - èra la capitala gallo-romaine de las Coriosolites, creada cap a 10 av. J.-C. Als e s, coma fòrça metròpolis regionalas, Fanum Martis càmbia lo sieu nom e pren aquel del vilatge #que n'es la capitala. Aqueles mutations toponymiques an intervengut a una epòca ont la tiença de la Empèri romain se effondrait. S'obsèrva alavetz, entre unes autres elements significatius, una renaissance de las ancianas divinitats gauloises localas en las esculturas religiosas e las inscripcions dédicatoires. Lo cambiament de noms de vila lèva sens dobte un fenomèn del meteis òrdre, ligat a una résurgence dels vièlhs sentiments de appartenance etnic dels pòbles gaulois.
En 2005, dels registres archéologiques an permeses de metre a jorn la villa ancian dels Alleux a Taden, situada près de la ancià vicus Viari e portuaire de Taden. Aquela aglomeracion èra, pendent lo domeni romaine, lo un dels pòrts del cap de-luòc de la vila de las Coriosolites, Fanum Martis, venguda Corseul.
En 2005, des fouilles archéologiques ont permis de mettre à jour la villa antique des Alleux à Taden, située à proximité de l’ancien vicus routier et portuaire de Taden. Cette agglomération était, durant la domination romaine, l’un des ports du chef-lieu de la cité des Coriosolites, Fanum Martis, devenue Corseul.
Sully-Andrieu Pèira
Sully-Andrieu Pèira (Sully-Andriéu Pèiro dins la nòrma mistralenca, Sully-André Peyre en francés) (Lo Cailar, 9 de septembre de 1890 - Aigas Vivas, 13 de decembre de 1961) foguèt un poèta e escrivèire provençau qu'escriguèt en provençau, en francés e en anglés. Foguèt fondator e capolier pendent un quarantenat d'annada de la revista literària'' Marsyas.
Sent Naufari
Sent Naufari (Saint-Nauphary en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Sent Naufari èra de la diocèsi civila de Bas-Montalban, donc de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Montalban e de la senescauciá de Montalban. Tanlèu 1790, Sent Naufari èra del canton de Vilabrumièr. Sent Naufari èra parròquia.
Pendent l'Ancian Regime, Bonrepaus èra de la diocèsi civila de Bas-Montalban, donc de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Montalban e de la senescauciá de Tolosa. Tanlèu 1790, Bonrepaus èra del canton de Vilabrumièr. Bonrepaus foguèt suprimit e incorporat a Sent Naufari en 1810. Bonrepaus èra parròquia.
Fidias
Sa vida es fòrça mau coneguda. Nasquèt en Atenas e participèt a la batalha de Maraton (490 avC). Puei, aprenguèt l'escultura a l'escòla d'Argos ambé Miron e Policlèt. Sa carriera s'estend probablament de 479 a 432 avC.
Protegit de Pericles, es l'autor de plusors òbras majoras dau periòde classic atenenc e aguèt un ròtle major dins la reconstruccion dau Partenon destruch per lei Pèrs en 480-479 avC. En particular, realizèt l'estatua criselefantina d'Atena Partenos e supervisèt l'execucion de plusors frisas dau temple. En 437 avC, anèt a Olimpia onte realizèt l'estatua criselefantina de Zeus olimpian que foguèt considerada coma una dei Sèt Meravilhas dau Mond. Pasmens, a son retorn dins sa ciutat, deguèt faciar plusors accusacions de corrupcion e d'impietat destinadas a afeblir Pericles. Foguèt alora exiliat a Olimpia onte moriguèt.
Enric Pertus
Enric Pertus (en francés Henri Pertus) sieguèt un pintre provençau associat subretot a Tolon e a Nimes. S'illustrèt dins sei tablèus de païsatges, sei gravaduras e sei frèscas que se pòdon veire dins quauquei luòcs publics.
Jennifer Saunders
vinheta
Jennifer Saunders es un conegut actor de comèdias del cinèma.(segur, es un òme!)
Rupert Everett
thumb|250px|Rupert Everett en 2007 Rupert James Hector Everett (Norfolk, Anglatèrra, 29 de mai de 1959) es un actor e productor anglés.
Sauchy-Cauchy
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
Pòble, traversat pel riu Lo Agache e situat sul Canal del Nòrd, a qualques quilomètres de Sauchy-Lestrée e de Oisy-la-Òrta.
Le Thuit
Le Thuit en normand (Le Thuit en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Le nom de cette commune est d'origine norroise et signifie l'essart.
Jordi Cuixart i Navarro
vinheta|200px|Jordi Cuixart e Navarro en 2016 Jordi Cuixart e Navarro (Santa Perpètua de Mogoda, 1975) es un entrepreneire catalan president de Òmnium Cultural.
Venguèt membre d'Òmnium Cultural en 1996, entitat amb la carga de tresorièr puèi de vicepresident e lo 19 de decembre de 2015, foguèt causit coma president a la plaça de Quim Grasilha.
En setembre de 2017 foguèt acusat de sedicion per l'Estat Espanhòl seguent las manifestacions de l'Operacion Anubis. Per aquel motiu, la jutja Carmen Lamela li decretèt la prison preventiva lo 16 d'octòbre. Lo quita President de la Generalitat de Catalonha, e d'autras personalitats e associacions, considèran que Cuixart e Jordi Sànchez coma de prisonièrs politics. Amnistia Internacionala a demandèt sa mesa en libertat immediata.
Kari Wahlgren
vinheta
Kari Wahlgren (13 de julhet de 1977) es una actritz americana de cinèma.
Daniel Radcliffe
200px|right Daniel Radcliffe (n. 23 de julhet de 1989 a Londres) es un actor britanic, mondialament conegut per aver interpretat lo ròtle de Harry Potter dins la seria de filmes del meteis nom.
Hot-dog
thumb|right|[[Fotografia d'un hot-dog estatsunidenc.]]
Lo hot-dog es probablament aparegut durant la segonda mitat dau sègle XIX dins lei quartiers poblats per d'imigrants alemands. L'autor precís de son invencion es desconegut mai Charles Feltman (1841-1910), un fornier installat en Brooklyn, es sovent citat car foguèt a l'origina de la popularitat dau plat. D'efiech, en 1867, aguèt l'idèa de fabricar un carri mobil que li permetiá de grilhar de saussisas qu'èran vendudas dins un pan. Quatre ans pus tard, venguèt proprietari d'un restaurant, lo Feltman's Ocean Pavilion, que foguèt un important succès. A sa mòrt, en 1910, èra lo cap de nòu restaurants que preparavan 40,000 hot-dogs venduts cada jorn. Aqueu succès entraïnèt l'aparicion de concurrents, especialament lei restaurants Nathan's Famous fondats per Nathan Handwerker (1892-1974). Puei, l'influéncia internacionala deis Estats Units favorizèt la difusion dau hot-dog dins lo rèsta dau mond. Aqueu procès entraïnèt l'aparicion de mai d'una varianta.
Erches
Èrche (Sonme) en picard (Erches en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Charles Fleischer
thumb|Charles Fleischer Charles Fleischer es un actor e scenarista american.
Erches
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Patrick Dempsey
thumb|250px|Patrick Dempsey en 2011 a las 24 oras de Mans Patrick Dempsey (Lewinston, Maine, 13 de genièr de 1966) es un actor american. Se faguèt famós internacionalament gràcias al ròtle del doctor Derek Shepherd dins la sèria de television Grey's Anatomy.
Ciutat de las Estelas
Presentacion
Dempuèi los ans 1960, totes los cosmonautas i an preparat lors vòls espacials. A l'epòca sovietica la vila èra secreta, fòrça gardada e isolada del rèsta del Mond. Ara, fòrça cosmonautas russes vivon dins la Ciutat de las Estelas amb lors familhas. Aquela ciutat compòrta totas las installacions necessàrias al foncionament d'una vila.
Mecanica quantica
thumb|Domenis d'aplicacion dei diferentei teorias fisicas.
La mecanica quantica es lo domeni de la fisica que son objectiu es l'estudi e la descripcion dei fenomèns qu'an luòc dins lei sistèmas fisics ais escalas atomicas o subatomicas. Es tanben la partida de la fisica qu'utiliza la constanta de Planck. Apareguda en 1900 a la seguida dei trabalhs de Max Planck sus lo raionament dau còrs negre, es venguda una branca fondamentala de la fisica modèrna.
Lei limits de la mecanica prequantica
thumb|Esquèmas experimentau e teoric dau raionament d'un còrs negre a 5,000 K a la fin dau sègle XIX.
A la fin dau sègle XIX, la fisica classica èra venguda un edifici solid confortat per lei descubèrtas importantas dei periòdes recents. Pasmens, maugrat aquelei succès, èra encara confrontada a un ensemble de problemas insolubles coma l'anomalia de la trajectòria de Mercuri ò la question dau raionament dau còrs negre. En aparéncia segondària, aquelei subjèctes foguèron a l'origina d'una revolucion majora, de 1900 a 1905, que menèt au desvolopament de la teoria de la relativitat e de la mecanica quantica.
Per la segonda, l'estudi dau raionament dau còrs negre per lo fisician alemand Max Planck (1858-1947) foguèt l'element decisiu. D'efiech, lo concèpte de còrs negre èra ben conegut per lei fisicians dau periòde car lo tèrme èra estat imaginat en 1862 per Gustav Kirchhoff (1824-1887). En 1884, una premiera descubèrta, la lèi de Stefan-Boltzmann, aviá permés de descriure una partida de son raionament. D'un biais generau, a la fin dau sègle XIX, èra impossible d'explicar lo raionament observat experimentalament amb lei lèis eissidas de la fisica newtoniana. En particular, lo calcul de l'energia emesa tendiá a l'infinit en direccion de l'ultraviolet (« catastròfa ultravioleta »).
La teoria dei quanta
La formacion de la mecanica comencèt en 1900 amb la publicacion per Max Planck d'un article que prepausava d'explicar lo raionament dau còrs negre en se basant sus un modèl d'emission de la lutz per paquets definits (dichs « quanta »). Dins aqueu sistèma, cada emission èra lo multiple d'una quantitat minimala d'energia que venguèt, pus tard, la constanta de Planck h. Planck aviá inicialament establit aquela teoria a partir de consideracions matematicas, sensa se preocupar dei realitats experimentalas. Pasmens, son idèa permetèt d'explicar lei resultats experimentaus e foguèt donc adoptada.
En 1905, aquela teoria foguèt represa e completada per Albert Einstein (1879-1955) per explicar l'efiech fotoelectric. D'efiech, Einstein la generalizèt ais ondas electromagneticas en prepausant la nocion de foton, un gran de lutz portaire de l'energia hν (amb ν la frequéncia). Après mai d'un sègle de debats acarnats sus la natura de la lutz, aqueu retorn de l'idèa d'una lutz corpusculària suscitèt de reaccions ostilas. Pasmens, un còp de mai, lei resultats experimentaus foguèron en favor d'Einstein.
Dins lo corrent deis ans 1910 e 1920, plusors descubèrtas e teorias venguèron confiermar lei teorias prepausadas per Planck e Einstein. Lei pus importantas foguèron lo modèl d'atòm imaginat per Niels Bohr (1885-1962) en 1913, la dualitat onda-corpuscul descubèrta en 1923 per Louis de Broglie (1892-1987) e la descubèrta de l'efiech Compton entre 1923 e 1925. En particular, lo concèpte de la dualitat onda-corpuscul venguèt un element centrau de la fisica modèrna car permetèt d'amaisar la controvèrsia sus la natura de la lutz.
La mecanica ondulatòria
Pasmens, la teoria aviá encara de dificultats per tractar lei paquets d'ondas. Per faciar aquela dificultat, lo fisician alemand Max Born (1882-1970) prepausèt d'adoptar de metòdes estatistics per estudiar leis atòms. Aquò permetèt de defugir un calcul per cada atòm e menèt au desvolopament d'un important trabalh sus lei probabilitats estatisticas de l'energia d'un sistèma.
La mecanica matriciala
La mecanica matriciala marca la fin dau periòde de formacion de la mecanica quantica. D'efiech, prepausada per lo premier còp en 1925 per Werner Heisenberg (1901-1976), Pascual Jordan (1902-1980) e Max Born, èra sa premiera definicion complèta. Per aquò, melhorèt lo modèl de Bohr en depintant lei proprietats fisicas dei particulas coma dei matriças en evolucion dins lo temps. De mai, es similara a la formulacion de Schrödinger e prefigura la notacion bra-ket de Paul Dirac (1902-1984).
Heisenberg foguèt lo promotor principau d'aquela teoria que li venguèt durant de recèrcas sus lei rais espectraus de l'idrogèn. Suggeriguèt d'abandonar l'idèa d'orbita per descriure lo movement deis electrons. Donèt son article a legir a plusors fisicians e Born i reconoguèt una situacion adaptada a l'usatge de matriças, un objècte matematic encara pauc utilizat en fisica. Jordan, un ancian estudiant de Born, ajudèt fòrça a la formulacion definitiva de la teoria car èra estat l'assistent de Richard Courant (1888-1972), autor d'un obratge publicat en 1924 que conteniá la màger part deis otís necessaris au foncionament de la mecanica matriciala.