cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Boda
Fugida e vida ascetica
Siddhartha daissèt Rajagaha e comencèt de practicar amb dos mèstres ermitas. Aprèp dominar los ensenhaments d'Alara Kalama (Skr. Ārāḍa Kālāma), Kalama demandèt a Siddhartha que venguèsse son successor, mas refusèt e se n'anèt aprèp que demorèt insatisfach de las practicas. Venguèt apuèi un disciple d'Udaka Ramaputta (Skr. Udraka Rāmaputra), mas alara que atenguèt un naut nivèl de consciéncia amb la meditacion e que tanben li foguèt demandat de succedir a Ramaputta, foguèt pas encara satisfach del camin, e se ne tornèt anar. thumb|right|Boda de [[Gandhara. Sègles I-II, Musèu Nacional de Tòquio.]] Siddhartha e un grop de cinc companhons, dirigit per Kondanna, s'establiguèron dins un luòc per poder aprigondir qualques practicas d'una austeritat encara mai exigenta. Enseguèron de trobar la illuminacion a travèrs de la privacion de quasi totes los bens del monde, incluses los aliments e la practica d'auto-mortificacion. Aprèp de se trobar a prèp de morir de fam, amb un fruch sec e una fuèlha cada jorn, quasi se neguèt dins un riu pendent lo banh. Siddhartha comencèt tornar a considerar son camin. Alavetz, remembrèt un moment de l'enfança quand observèt son paire al començament de la sason de laurada, e casèt dins un estat meditatiu de prigonda quietud e de concentracion, la jhana.
Illuminacion
Aprèp l'ascèsi, la concentracion, la meditacion e la practica de l'anapanasati, amb aquel dirigiguèt son atencion cap al movement de la respiracion, Siddhartha descobriguèt çò que los bodistas nomenan la via del mièg, un camin que recèrca la moderacion entre los extrèms de l'auto-indulgéncia e auto-mortificacion. Un jorn acceptèt un pauc de ris amb de lach que li ofriguèt una mainada del pòble de nom Sujata, que confondèt Siddhartha amb un esperit qu'esperava que li acodiriá un vòt; tal foguèt l'aspècte fòrça amagrit e lamentable de Siddharta. Arribat a aquel pont, se seguèt jos un arbre, lo figuièr sagrat (Ficus religiosa) posteriorament conegut coma l'arbre bodhi e que se tròba a Buddhagayā (Índia), e decidiguèt que se levariá pas fins a qu'aguèsse pas trobat la Vertat. Kaundinya e los autres quatre companhons, creguèron qu'aviá abandonat la recèrca esperitala e que venguèron indisciplinat, e l'abandonèron. Aprèp 49 jorns de meditacion, a l'edat de 35 ans, atenguèt l'illuminacion. Segon qualques tradicions, aquò se passèt lo cinquen mes lunar e, segon d'autras, lo dotzen mes. Gautama, a comptar d'alavetz, foguèt conegut coma lo Boda o "Lo despertat". Boda de còps que i a se tradusís tanben per "l'Illuminat". Sovent, se fa referéncia dins lo bodisme al Boda Shakyamuni o "savi del clan dels Shakya."
Se pensa qu'atenguèt la comprension completa de la natura e de las causas del patiment uman (que nais de l'ignorància), e de las mesuras necessàrias per l'eliminar. Aquò foguèt nomenat las "Quatre Nòblas Vertats". L'estat suprèm d'elevacion esperitual es lo Nirvana. Posteriorament, sembla que capitèt las nòvas caracteristicas que totes los bodas an.
Segon una de las istòrias reculhidas dins Āyācana Sutta (Samyutta Nikaya VI.1), ont i a lo tèxte del Pali e d'autres canons, immediatament aprèp son illuminacion, Siddharta Gautama se demandava se deviá o non ensenhar lo dharma als èssers umans. Foguèt preocupat pel fach que los èssers umans son dominats per la coardiá, l'òdi e l'engan, serián pas capables de comprendre lo vertadièr dharma, qu'es subtil, prigond e de mal comprendre. Alara, Brahma Sahampati, intercediguèt e li demandèt qu'ensenhèsse lo dharma, a causa que "un poiriá entendre lo dharma". Amb sa granda compassion cap a totes los èssers de l'univèrs, lo Boda foguèt consent per venir un mèstre.
Formacion de la Sangha
thumb|upright|Lo primièr sermon, pintat a [[Wat Chedi Liem, en Tailàndia.]]
Aprèp que foguèsse vengut un illuminat, Boda se trobèt amb dos comerciants nomenats Tapussa e Bhallika que venguèron sos primièrs discípols. Lo boda lor donèt qualques pèls de son cap, se pensa que alara foguèt consagrat al temple de Shwe Dagon, a Rangon (Birmania). Boda temptèt de visitar Asita, e sos ancians mèstres, Kalama e Uddaka Ramaputta, per explicar sa descobèrtas, mas ja èran mòrts.
Anèt a Deer Park, prèp de Varanasi (Benarès), al nòrd d'Índia, e amodèt la ròda del Dharma (dharmacakra) per la liurason de son primièr sermon al grop de cinc companhons amb qui aviá ja cercat l'illuminacion. Aqueles e lo Boda foguèron la primièra sangha, la primièra comunitat de monges bodistas, e atal, foguèt complèta la primièra formacion de las tres jòias o triple tresaur (triratna) –Boda, Dharma e Sangha–, e amb Kaundinya s'atenguèt lo primièr flux complet (sotāpanna) de la via cap al nirvana. Totes cinc lèu se convertiguèron en arahants (disciple), e amb la conversion de Yasa e cinquanta quatre de sos amics, lo nombre d'arahants aumentèt fins a 60 los primièrs dos meses. La conversion dels tres fraires Kassapa e sos 200, 300 e 500 disciples formèron la sangha amb mai de 1000 adèptes, e alara foguèron enviats per explicar lo dharma al pòble.
Se sap pas quina lenga mairala parlava Boda. Los saberuts modèrnes, principalament los filològs, pensan que plan segur los sermons e los ensenhaments se fasián dins una varianta de las lengas indoarianas de l'èst d'Índia, que lo pali n'es una mena d'estandard.
Viatges e mèstres
thumb|left|Un païsatge chinés sus seda ([[Dinastia Tang, 618 ab. C – 907 ab. C) que representa lo jove Sakyamuni se rasant lo cap. Es una de les representacions pus ancianas del Boda Gautama.]] Pendent las darrièras 45 annadas de sa vida, lo Boda auriá viatjat per las planuras del nòrd d'Índia, dins la nauta val de Ganges, dins lo territòri qu'actualament compren Uttar Pradesh, Bihar e lo sud de Nepal. Ensenhèt sa doctrina a una granda diversitat d'individús, dels nòbles fins als dalit o intocables, assassins coma Angulimala e canibals coma Alavaka. Fòrça seguidors d'autras filosofias e religions adoptèron lo messatge de Boda, e aquel fondèt la comunitat de monjas e monges bodistas, la sangha. Atal poguèt contunhar a s'espandir a de milièrs de convertits, après que Boda aguèsse atengut lo Parinirvāna (pali: Parinibbāna) o lo "nirvana complet". Sa religion foguèt dubèrta a totes las raças e classas e prenguèt pas en compte l'estructura de las castas. Tanben foguèt objècte d'atacas de grops religioses d'oposicion, amb de temptativas d'assassinat. thumb|right|Boda amb son protector [[Vajrapani, Gandhara, sègle II (Ostasiatische Kunst Museum).]] La sangha viatjava d'un luòc a un autre en Índia, ensenhant lo dharma, tota l'annada levat los quatre meses de la sason de las pluèjas (vassana). Los ascètas de totas las religions viatjavan pas per pas trepejar o tuar los animals submergits. Pendent aquel periòde, la sangha se retirava dins un monastèri, dins un parc public o dins un bòsc, e èran las gents qu'anavan fins a eles.
La primièra vassana passèt a Varanasi, se constituiguèt la primera sangha. Après, viatgèt a Rajagaha (Rajgir), capitala de Magadha, per visitar lo rei Bimbisara, segon la promesa de Boda aprèp son illuminacion. Foguèt pendent aquela visita que Sariputta e Moggallana se convertiguèron per Assaji, un dels primièrs cinc disciples de Boda, que venguèron sos dos principals ajudants. Lo Boda puèi passèt tres sasons al monastèri de Veluvana Bamboo Grove, dins la capitala de Magadha. Lo monastèri pròche del centre de la vila foguèt un don del rei Bimbisara.
Après la coneissença de l'illuminacion, Suddhodana envièt de delegacions per demandar al Boda que tornèsse a Kapilavastu. Ne mandèt nòu successivament, mas los delegats acabèron totjorn per aderir a la sangha. Oblidavan las causas mondanas e arribavan pas a liurar lo messatge. La desena delegacion, menada per Kaludayi, un amic d'enfància, capitèt a liurar lo messatge. Alara que ja foguèt pas lo periòde del vassana, Boda acceptèt, e dos ans aprèp son illuminacion faguèt un viatge a pè de dos meses cap a Kapilavastu, predicant lo dharma en camin. Quand arribèt al palais reial, lo dinnar èra prèst, alara qu'èra pas convidada, la sangha faguèt un torn per reculhir d'almòina a Kapilavastu. Quand o sabèt, Suddhodana diguèt al Boda que. Boda respondèt:.
Suddhodana convidèt la sangha a dinnar al palais. I aguèt una charrada sul dharma, e aprèp, fòrça membres de la familha reiala rejonguèron la sangha. Sos cosins Ananda e Anuruddha se convertiguèron en dos de sos cinc principals disciples. Son filh Rahula tanben s'uniguèt a la sangha a l'edat de sèt ans. Son frairastre Nanda tanben venguèt un arahant. Un autre cosin, Devadatta, tanben se faguèt monge, mas pus tard venguèt un enemic e temptèt mai d'un còp de tuar Boda.
Pendent la cinquena vassana, Boda s'installèt a Mahavana, prèp de Vaishali. Suddhodana son paire foguèt convertit en un arahant abans sa mòrt. La mòrt rendèt possibla la creacion d'un òrdre de monges. Los documents dins de tèxtes bodistas mòstran que foguèt reticent a ordenar de femnas coma monjas. Sa maire adoptiva Maha Pajapati li demandèt de s'unir a la sangha, mas Siddharta refusèt, e comencèt lo viatge de retorn de Kapilavastu cap a Rajagaha. Pasmens Maha Pajapati amb un grop de damas reialas sakies e koliyans, i seguiguèron la sangha fins a Rajagaha. Boda finalament las acceptèt, cinc ans aprèp la formacion de la sangha, amb l'argument que la capacitat d'illuminacion de las femnas es egala a aquela dels òmes. Pasmens, donèt qualques nòrmas addicionalas a respectar (vinaya). Ananda e Yasodhara venguèron monjas puèi arahants.
Pendent son ministèri, Devadatta, qu'èra pas arahant, sovent temptèt de contradire Boda. Un jorn Devadatta demandèt a Boda de dirigir la sangha. Boda refusèt e declarèt que las accions de Devadatta reflectissián pas lo Triple tresaur. Devadatta faguèt una conspiracion amb lo prince Ajatasattu, filh de Bimbisara, per fin de tuar Boda e d'usurpar la corona de Bimbisara. Devadatta temptèt tres còps de tuar Boda. Lo primièr còp contractèt un grop d'arquièrs, mas quand trobèron Boda se convertiguèron en disciples. Pel segon còp temptèt de far rotlar una gròssa pèira dempuèi un bauç; mas la ròca feriguèt solament Boda leugièrament al pè. Pel darrièr còp temptèt de bandar un elefant mas son plan tanpauc capitèt pas. Devadatta temptèt de far un esquisma a la sangha, propausant de restriccions suplementàrias a las nòrmas del vinaya. Quand lo Boda declinèt la proposicion, Devadatta comencèt de far un esquisma a l'òrdre en criticant lo laxisme de Boda. Atal, temptèt de convertir qualques bhikkhus, mas Sariputta e Mahamoggallana intervenguèron e empachèron un còp de mai, que Devadatta o faguèsse.
Quand Boda atenguèt 55 ans, nomenèt Ananda coma son cap assistent.
Mòrt
thumb|left|Boda dintrant al [[Parinirvana.]] Segon lo Mahaparinibbana Sutta –lo sotra pus long del canon Pali–, a l'edat de 80 ans Boda anoncièt qu'arribava sa fin, lo parinirvana, l'estat en que s'abandona lo còs terrèstre. Après aquò, Boda prenguèt son darrièr repais, amb noiriduras qu'aviá recebut d'un ferrièr nomenat Cunda. Pauc aprèp venguèt fòrça malaut, e prevenguèt son assistent Ananda que lo manjar de Cunda aviá ges de veire amb sa mòrt e que, al contrari, aquel dinnar seriá l'ocasion d'un fòrça grand merit, perque se caldriá remembrar que foguèt l'ultim repais de Boda Mettanando e von Hinüber argumentan que Boda moriguèt d'un infart mesenteric, un simptòma de la vielhesa, e non per intoxicacion alimentària. .
Traches fisics
Boda es un dels escàs savis que se pòt parlar de sas caracteristicas fisicas. Per naissença èra un kshatrīya, la casta dels governants e dels guerrièrs, e foguèt entraïnat coma militar, e segon la tradicion shakya foguèt obligat a capitar las espròvas per demostrar sa valor coma guerrièr per poder contractar un maridatge. Aviá un còs plan corpulent per se demarcar entre los reis e per comandar l'armada. Los bodistas penson qu'aviá "los 32 signes del grand òme" (pali: Lakkhana Mahapurisa 32). Lo brahman Sonadanda lo descriguèt coma:
Un disciple nomenat Vakkali, que vendrà un arahant, foguèt tan obsedit per la preséncia fisica que Boda li deguèt dire que caliá conéisser lo Boda per son dhamma e non pas per son aparéncia fisica.
Malgrat que Boda foguèsse pas representat per ges de retrait fins a l'entorn del sègle I, las caracteristicas fisicas dels bodas totalament illuminats se basèron sus las descripcions del Boda tal coma apareis dins lo Dīgha Nikāya del sotra Lakkhaṇa (D, I: 142). En mai, Yasodhara, la femna de Siddharta, descriguèt a Rahula l'aparéncia fisica de son paire, aprèp lo primièr retorn a son palais princièr, quand aviá atengut l'illuminacion.
Fòrça occidentals assòcian lo nom de "Boda" amb la representacion tipica d'una figura grassa, calveta e sorrisenta. Mas aquela representacion es pas Siddharta Gautama mas Bodai (o Hotei), un monge bodista chinés que visquèt al sègle X.
Filosofia
Buddha es, segon lo bodisme, la denominacion que recebon los individús qu'an realizat sa natura Buddha. A l'ora d'ara aquel nom identifica Siddhārtha Gautama, lo mèstre fondador esperital del bodisme, qu'es considerat coma «lo Boda de la nòstra èra». Una autra accepcion es lo nom d'un èsser uman qu'es "despertat".
A causa d'interpretacions marridas fòrça frequentas, cal dire que lo Boda es pas Dieu. Aquò o diguèt el meteis Boda Gautama, e la meteissa vision globala bodista ditz que l'estat de Boda lo pòdon solament aténher los èssers umans.
Lo Boda Gautama tanben diguèt qu'i a pas ges d'intermèdis entre l'umanitat e la divinitat. Los dieus tanben son regits pel karma. Lo Boda es solament un exemple, un guida e un mèstre per aqueles èssers que devon far lo camin per lor compte, aténher lo despertar esperital e veire la vertat e la realitat talas coma son.
Lo sistèma bodista de filosofia e practica de meditacion es pas ges una revelacion divina, mas puslèu la compreneson de la natura de l'esperit. Totòm pòt i arribar. La vertat se pòt entendre coma dintrar dins la realitat. L'ignorància se pòt eliminar.
Lo despertar del nirvana es la tòca ont totòm pòt arribar. L'escòla Mahayana parla de fòrça bodas e bodhisattvas. Dins lo Tripitaka —lo tèxte fondamental del bodisme— lo boda del futur a lo nom de Maitreya.
Ensenhaments fondamentals
thumb|Boda segut ([[Gandhara, sègle II)]] Qualques sabents creson que qualques parts del Canon Pali e los āgama poirián contenir la substància meteissa dels ensenhaments istorics e, benlèu, las paraulas de Boda. Es pas lo cas dels sotres mahayana posteriors. Las òbras amb escrits primieirencs precedisson lo bodisme Mahayana, e son compresas per fòrça sabents occidentals coma la principala font d'informacion digna de crèdit dels ensenhaments istorics vertadièrs de Gautama Boda.
Qualques uns dels fondaments dels ensenhaments de Gautama Boda son:
-lo patiment es una part essenciala de l'existéncia
-l'origina del patiment es lo desir
-de suprimir lo desir cessa lo patiment
-compreneson corrècta
-conduita corrècta
-subsisténcia corrècta
-esfòrç corrècte
-atencion corrècta
-concentracion corrècta
Existís de desacòrds entre las divèrsas escòlas del bodisme sus qualques aspèctes dels ensenhaments de Boda, e tanben sus qualques nòrmas disciplinàrias destinadas als monges.
Béal Feirste
Belfast (en anglés), Béal Feirste (en gaelic irlandés) o Bilfawstes (en scòts), es la capitala de l'Irlanda del Nòrd, una nacion constitutiva del Reialme Unit, que n'es tanben la vila pus poblada. Belfast es la quatorzena vila pus poblada del Reialme Unit. Es en nombre d'abitants la segonda vila de l'illa d'Irlanda darrièr Dublin, amb una populacion de 333 871 abitants en 2015 (641 638 dins la zona urbana alargada del Grand Belfast). Situada a caval suls comtats d'Antrim e de Down, Belfast fa partit de la província istorica irlandesa d'Ulster. Dempuèi 1888, Belfast ten oficielament l'estatut de ciutat e constituís dempuèi 1998 lo sètge del governament nòrd-irlandés.
Arpa celta
thumb|Arpa celta d'estudi [[Camac]] thumb|100px|left|[[Arpa de la Reina Mary]] L'arpa celta qu'ei un instrument de la familha de las còrdas puntejadas e mei que mei de la familha de las arpas ; qu'ei d'origina irlandesa e tipica de las musicas las culturas celtas (d'Iralanda, Escòcia, País de Gales e Bretanha). En defora de la soa origina, que s'considera com arpa celta las arpas diatonicas desprovesidas de pedalas (en defora d'autas arpas mei especificas o conotada coma las arpa paraguaiana, veneçolana o auta.
Boda
Ensenhaments fondamentals
Segon la tradicion, Boda insistiguèt sus l'etica e la compreneson corrècta. Emetèt de dobtes suls concèptes de la divinitat e la salvacion. Diguèt qu'i a pas cap d'intermèdi entre l'umanitat e la divinitat. Los dieus son somés a la lei del karma, e lo Boda es solament una guida pel mèstre e los èssers que devon far lo camin cap al Nirvana (Pali: Nibbāna), per aténher lo despertar esperital nomenat Bodhi e veire la vertat e la realitat tala coma son. La meditacion bodista es pas revelada pels dieus, mas per la compreneson de la natura de l'esperit, que cada individú deu descobrir en fasent un camin esperital guidat pels ensenhaments de Boda.
Béal Feirste
Belfast foguèt un centre important de l'industrializacion del lin, del tabat, e de la construccion navala — es ailà que foguèt bastit lo Titanic. La vila foguèt tanben fòrça marcada pel conflicte nòrd-irlandés, opausant las communautats catolicas e protestantas. Belfast es uèi una vila en pa'tz qui se desvolopa e se moderniza considerablament.
Arpa celta
Las mei ancianas conegudas que son las arpas gaelicas : l'arpa de Brian Boru, Arpa de la Reina Mary
Qu'ei mei petitat que l'arpa de concèrt e d'un registre mei limitat puish que non pòt pas encadenar totas la tonalitats possiblas ; que pòt cambiar de tonalitat au mejan de petits lhevaders qui, un còp baishats, e hèn pujar d'un miei ton la nòta de la còrda. En bèth arrestar lo jòc (au men per ua man), l'arpa celta que pòt alavètz cambiar de tonalitat. thumb|left|100px|Clau de si bemòl thumb|150px|left|Lhevaders entà cambiar l'acòrd L'aprenedís d'arpa que comença sovent dons per practicar sus ua arpa celta. Entà gavidar mei aisidamenet totas la tonalitats, l'arpa d'escolan qu'ei acordada en Mi bemòl major (dab tres bemòl). Un còp baishats lo tres lhevaders de si, mi e la, l'arpa qu'ei acordada en Do Major.
François Trinh-Duc
François Trinh-Duc (Montpelhièr, 11 de novembre de 1986) es un jogaire de rugbi de XV.
Joguèt a Montpelhièr, a Tolon, al Racing 92 e a l'Union Bordeaux Bègles, e tanben dins l'equipa de França (2008-2018) e amb los Barbarians francés.
Megalneusaurus
Fossils
Es prumèrs fossils d'aguest plesiosaure sigueren trapats en 1898 per Wilbur Knight que l'aperèc damb eth nom de Megalneusaurus rex. Willinston, ath sòn torn, estudièc es despulhes trapades en 1902 e confermèc qu'es pates anteriors d'aguest plesiosaure hèien mès de 2 m de longada. D'autes despulhes trapades dempús s'an perdut (vertèbres, aletes, etc ) e aué es soletes rèstes sus es quals se pòt rebastir era sua esqueleta son era aleta anterior e bèri ues vertèbres e troçi d'uassi pectorals. Un aute especimèn siguec trapat en Alaska mès es mesures son mès petites (ua longada de sonque 3,5 m) e se pòt pas confermar qu'estosse un Megalneusaurus.
Bibliografia
· Williston, S W. 1903. North American plesiosaurs. Part I. Field Columbian Mus. Pub. 2:1-77.
· Weems R E, and Blodgett R B. 1996. The pliosaurid Megalneusaurus: A newly recognized occurrence in the Upper Jurassic Neknek Formation of the Alaska peninsula. Bull. U.S. Geol. Surv. 2152:169-75.
Cibernetica
La cibernetica (en anglés  cybernetics ) es un tèrme, format amb lo grèc κῠβερνήτης ( kubernêtês ) « pilòt, governaire », prepausat en 1947 pel matematician american Norbert Wiener per promòure una vision unificada dels domènis naissents de l'automatica, de l'electronica e de la teoria matematica de l'informacion, coma « teoria entièra de la comanda e de la communicacion, que siá per l'animal coma per la maquina ». De scientifics d'orizonts plan diverses e dels mai brilhants de l'epòca participèron, a l'entorn de las « conferéncias Macy » organizadas de 1946 a 1953, a aquel projècte interdisciplinari : matematicians, logicians, engenhaires, fisiologistas, antropològs, psicològs… Los contorns a vegada fosc d'aquel ensems de recerca s'organisa pasmens a l'entorn del concèpte clau de retroaccion (en anglais  feedback ) o mecanisme teleologic.
Istòria del movement cibernetic
Lo tèrme cibernetic foguèt popularizat en 1948 pel matematician Norbert Wiener dins son obratge fondator de la disciplina Cybernetics, or Control and Communication in the Animal and the Machine; aquel domèni foguèt mai designat « la sciéncia de las analogias mestrejadas entre organismes e maquinas ».
Etimologia
Platon utilizava lo tèrme « κυβερνητική » (kubernêtikê) per designar lo pilòt d’una nau. Los tèrmes, « governar », « govèrn » o « governaire » partejan aquela etimologia comuna amb lo tèrme « cibernetica ».
En 1834, André-Marie Ampère parla de cibernetica per designar l'art de govenar los òmes. S'agís aicí d'una utilizacion politica amb la mèsma basa etmologica, que Norbert Wiener declarera aver pas agut coneissença e utilizèt lo tèrme cibernetica pel primièr còp en 1947. Wiener declara aver fach deribar lo mot cibernetic   del mot grèc Kubernetes, o pilòt, lo mot grèc que fasèm fin finala nòstre mot governaire  .
Los principis
L'utilizacion de las logicas que seràn descrichas per la cibernetica pòt pas èsser datada perque se la pòt ja veire dins de mecanismes antics.
De davancièrs emblematics d'aquelas son lo regulator de bolas de James Watt 1788, que foguèt un dels primièrs mecanismes de retroaccion utilizat dins lo domèni industrial, e lo servomotor per las maquinas de vapor creada per Joseph Farcot (1824-1908) en 1859, que foguèt d'enprimièr aplicada al governalh de las naus (l'accion de la vapor agissent sul piston comandant lo govenalh a partir d'una informacion eissida de la posicion d'aquel).
Alfred Wallace, parlant de la seleccion naturala la descriu la comparant al contraròtle automatic d'un motor de vapor:
Bateson dirà mai tard:
Las teorias
La termodinamica, sovent citada en referéncia per Wiener, es benlèu la sciéncia preexistissenta que pareis mai a la cibernetica. Citarà en particular Rudolf Clausius que desvolopa lo concèpte d'entropia de 1850 a 1865. En 1894, Ludwig Boltzmann fa lo ligamn entre l'entropia e l'informacion remarcant que l'entropia es ligada a d'informacion que n'avèm pas accès. La pensada atomista, filha de l'estructuralisme, faguèt tanben son camin son dins lo domèni de las sciéncias e contribuir als progreses de l'esquematizacion (reduccion) de la diversitat del mond fins a la combinatòria d'elements simples, mai aisit de conéisser pels sistèmas informatics. Se pòt citar d'entre las òbras importantas lo teorèma d'incompletud de Kurt Gödel (1931) e las òbras sus la Maquian de Turing d'Alan Turing (1936).
La fisiologia tenben li donèt fòrça elements. Per exemple, lo principi d'omeostasia, revelat per Claude Bernard puèi estudiat de biais mai prigond per Walter Cannon en 1932, es una basa dirècta de las reflexions preliminàrias de la cibernetica.
La cibernetica es tanben una seguida de la fenomenologia, qu'ausculta los fenomèns per ne comprene l'autonomia e la particularitat, entre auter par la forma per enseguida ne far una autra d'analisi: modelizacion, mecanica...
A partir de 1938, la tèsi de Louis Couffignal L'analisi mecanica, aplicacion a las maquinas de calcular e a la mecanica celèsta, e mai tard son estudi dels sistèmas nervioses amb Louis Lapicque, mòstan un desvelopament en parallèl dels principis de la futura cibernetica.
Encontras scientificas
La primièra cibernetica s'establís dins l'encastre de las conferéncias Macy qu'amassan entre 1942 e 1953 un grop interdisciplinari de matematicians, logicians, antropològs, psicològs e economistas que s'èran donat per objectiu de bastir una sciéncia generala del foncionament de l'esperit. D'entre los participants mai celèbres, i a lo neurofisiologista Arturo Rosenblueth, los matematicians John von Neumann e Norbert Wiener, l'engenhaire Julian Bigelow, lo neurofisiologista Warren McCulloch, lo logician Walter Pitts, lo psicanalista Lawrence Kubie e los antropològs Gregory Bateson e Margaret Mead. Existís per totes los participants es lor interés comun pels mecanismes de causalitat circulària (coma lo concèpte de feedback) qu'estudian dins lors disciplinas respectivas.
Après de la primièra conferéncia de 1942, son publicats en 1943 los dos articles fondators de la cibernetica : « Behavior, Purpose and Teleology » ont Arturo Rosenblueth, Norbert Wiener e Julian Bigelow estudian los modèls d'organizacion sosjacents als comportaments finalizadas e « A Logical Calculus of Ideas Immanent in Nervous Activity » ont Warren McCulloch et Walter Pitts estudian los modèls d'organizacion sosjacents a la percepcion.
Era Toa
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Era Toa qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de la diocèsi de Sent Bertran de Comenge e de la senescaucia de Tolosa. Lo vocable de la glèisa qu'es Sent Sarnin; que i a ua capèra de Senta Arrigonda (nom supausat). Tanlèu 1790, Era Toa qu'èra deu canton d'Aurinhac. Lo nom oficiau de la comuna qu'èra Latou et Gariscan de 1790 a l'an IV.
Pendent l'Ancian Regime, Gariscan qu'èra de Nebosan (país d'estats)], de la diocèsi de Sent Bertran de Comenge e de la senescaucia de Tolosa. Le vocable de la glèisa, annèxa d'Era Toa, qu'es pas coneishut. La comunautat de Gariscan estó suprimida e incorporada a Era Toa tanlèu 1790. Gariscan qu'es au sud o sud-èst d'Era Toa. En demòra pas qu'un castèth d'aqueth nom e un nom sus la mapa qui podè pas estar poblat (expausat au nòrd). Sus la mapa d'Estat-Major (sègle XIX), que i a un lòc nommat Gariscan de dessus, au sud de Lanens, qui sembla correspondre damb Gariscan de la mapa de Cassini (sègle XVIII), indici que Gariscan contunhava pus au nòrd.
Cibernetica
Encontras scientificas
En 1947, Wiener foguèt invitat a un congrès d'analisi armonica a Nancí, organizat per Szolem Mandelbrot, l'oncle duel celèbre matematician Benoît Mandelbrot. Pendent lo congrès, que participèt Louis Couffignal, li foguèt prepausat d'escriure una caracterizacion unificada del movement brownien (processediment estocastic tanben nomenat « procediment de Wiener »). Decidís a son retorn d'introduire lo neologisme Cibernetica dins sa teorizacion scientifica. En 1948, Wiener definís la cibernetica coma una sciéncia qu'estudia pas que las comunicacions e lors regulacions dins los anaturals e artificials.
A partir de 1949, un autre grop interdisciplinari, lo Ratio Club, comença una seria d'encontras informalas per discutir de subjèctes al respècte de la cibernetica. I a William Ross Ashby, William Grey Walter, Alan Turing e Georges R. Boulanger, matematician que foguèt president de l'Associacion internacionala de cibernetica.
A partir de 1950, lo mot cibernetica inclusís dins lo títol de las conferéncias Macy. Lo meteis an, Wiener populariza las implicacions socialas de la cibernetica, figurant l'analogia entre los sistèmas automatics e las institucions umanas dins son succés Cibernetica e societat, sostitulat De l'usatge uman dels èssers umans.
Principis de Wiener
La cibernetica designa d'en primièr un mejan de coneissença, qu'estudia l'informacion al sens de la fisica, dins la definicion que ne dona Norbert Wiener: « Tot coma l'entropia es una mesura de desorganizacion, l'informacion balhada per una seria de messatges es una mesura d'organizacion ». Dins aquel sens primièr, la cibernetica es un apròche fenomenologic qu'estudia l'informacion, son estructura e sa foncion dins las interaccions sistemicas. Çò que se pòt traduire per la sciéncia generala de la regulacion e de las comunicacions dins los sistèmas naturals e artificials. thumb|Representacion d'una bocla de retroaccion (feedback) negativa La cibernetica descricha per Norbert Wiener es un mejan d'explicar e de comprene totes los mecanismes encontrats amb unas bricas logicas simplas: Lo feedback es realizat per aquel apròche qu'es indispensable per concebre una logica d'autoregulacion. Alara emergisson de boclas de retroaccion, mecanismes circulars que realizan de sistèmas. Se los sistèmas son revelats per aquela cibernetica (a vegada dicha del primièr òrdre), o son d'en primièr sonque per viá de consequéncia d'un estudi estrictament limitat als escambis d'informacion e a l'evolucion d'aqueles escambis dins o temps. Mai tard se realizarà un paradigma pròpri a l'estudi dels sistèmas tal coma son, la sistemica.
Portats pels participants del movement cibernetic, per gaireben totes los autors màgers dins lor disciplina, los concèptes de la cibernetica difusan rapidament. La cibernetica marca lo moment d'una trencadura epistemologica màger qu'infiencièt prigondament totes los domènis de la sciéncia e los ressons son innombrables.
Lo segond movement cibernetic
Marvin Minsky presenta la primièra cibernetica coma un tronc comun que se será divisat en tres brancas: l'« esimulacion cognitiva » a la Allen Newell e Herbert Simon, l'« intelligéncia artificiala » e la « segonda cibernetica » o teoria dels sistèmas auto organizators.
Morfogenèsi & emergéncia
Alara que la primièra cibernetica estudia cossí los sistèmas mantenián l’omeostasia (morfostasi) per de mecanismes d'autoregulacion, la « segonda cibernetica » del psiquiatre William Ross Ashby e dels biologistas Humberto Maturana e Francisco Varela estudia cossí los sistèmas evoluan e crean de novèlas estructuras (morfogenèsi). Ashby parla d'auto organizacion, Maturana e Varela d'autopoièsi. Aquel estudi de sistèmas alunhats de lor punt d’equilibri s'apròcha d'òbras sus las estructuras dissipadoiras del prèmi Nobèl de quimia belga Ilya Prigogine. A la plaça de se demandar cossí se manten un cert equilibri, s'observa cossí equilibri novèl pòt emergir d'una situacion de desequilibri. Prigogine mostrèt que al contrari a çò que se pensava, dins unas condicions, s'alunhant de son punt d’equilibri, lo sistème va pas cap a sa mòrt o son esclatament mas cap a la creacion d’un òrdre novèl, d’un estat novèl d’equilibri. Las situacions extrèmas recaptan la possibilitat de crear una estructura novèla. Aquí se vei la possibilitat de recrear de vivent, de l’organizar ont a aviá pas mai que caòs.
Lèu s'empleguèt tanben lo tèrme d'emergéncia per designar tant las novèlas fòrmas, mas tanben las proprietats e procediments novèls qu'apareisson pendent la reorganizacion espontanèa d'un sistèma. Aquel tipe de fenomèn a vegada met en jòc, mai qu'una reorganizacion del sistèma, una organizacion a un gra superior de complexitat. Per imatjar, ont i aviá un sistèma de 5 elements en interaccion, los vesèm se gropar en sosistèmas de 2 e 3 elements, d'esperles en relacion.
Inclusion de l'observator
Dins la cibernetica de segond òrdre, que se realiza amb Heinz von Foerster a partir de 1950-1953 amb las darrièras conferéncias Macy, l’observator s’inclusís d'esperel dins lo sistèma observat. Coma o dich von Foerster,. Dins aquel sens, aquela concepcion de la cibernetica es une composanta importanta del constructivisme radical. La cibernetica de segond òrdre a per tòca l'elaboracion d'un metòde de descripcion « universala » comuna als diferents camps de la sciéncia. Foerster precisa que:
Per William Ross Ashby,.
Cibernetica e sistemica
thumb|Exemple de representacion de l'evolucion de l'estabilitat d'un sistèma L'implicacion de la cibernetica dins la sistemica es istoricament mai ligada al « segond movement cibernetic ». En efèit, se segon Norbert Wiener la cibernetica estudia sonque los escambis d'informacion (perque es « çò que dirigís » las logicas dels elements comunicants d'ont lo mot cibernetica), dins son evolucion qu'engendrarà la sistemica, se reintègra las caracteristicas de las composantas del sistèma, e se reconsidèra los escambis d'energia e de biais independent dels escambis d'informacion.
Atal, amb l'assimilacion de las teorias ciberneticas per la sistemica, se menèt a comprene los mecanismes d'autoregulacion dels sistèmas coma de procediments de feedback negatiu per tòca empachar una deviacion. Los sistèmas ciberneticas visan a mantenir un estat establa viable d'interaccion al sen d'environaments cambiadises mejans un procediment estocastic d'assags e decas.
En França, Joël de Rosnay foguèt d'entre los primièrs a popularizar los grands tèmas de la cibernetica e a los aplicar a l’apròche sistemic de la complexitat : cellula, còs, vila, economia, ecosistèma.
Varietat d'un sistèma
thumb|La lei de la varietat indispensabla: un principi que mòstra que la regulacion al sens estricte d'un sistèma reclama un sistèma de contraròtle que la complexitat deu èsser egala o superiora a aquela del sistèma a gerir. La nocion de sistèma s'aplica a tot procediment, que siá fisic, quimic, biologic, economic o social. Atal per exemple, una entrepresa o quitament caduna de las partidas qui la compausa (division, servici, talhièr,...) pòdon èsser considerada coma un sistèma.
Se pòt modelizar la complexitat d'un sistèma per la varietat dels estats diferents qu'aquel sistèma es susceptible de prene. Quand se fusiona mai d'un sistèmas, lors varietats (o complexitats) ne s'addicionan pas, se multiplican entre elas.
Lo contraròtle d'un sistèma consiste a li associar un autre sistèmas que lo ròtle serà de mantenir tan bas que possible, la varietat dels resultats (o objectius). Per exemple, lo sistèma a estudiar essent una veitura, lo sistèma de contraròtle serà son conductor. L'objectiu es alara de mantenir quasi constant l'escart entre lo veicul e la broa del camin, tot lo long del viatge.
Se constata alara que la varietat dels resultats o objectius (V0) ne pòt èsser mendre que : La varietat dels resultats essent minim, sonque pòt mermar se la varietat del sistèma de contraròtle aumenta.
La cibernetica assimilada a son aplicacion tecnica
Dins son camp d'aplicacion, la cibernetica pòt significar lo mejan d'organizar los escambis per los far mai eficaces, e menar fins a l'extrèma lo mejan de contrarotlar mai eficaçament. Lo mot cibernetica es a vegada interpretada coma un metòde, que passa per la quita sciéncia mas que la liga a l'utilizacion que ne fa. Alara se trapa le mot cibernetica expression del mejan de contraròtle, rejongan atal la definition d'Ampère.
Per exemple, Louis Couffignal, participant del primièr movement cibernetic, la definirà atal (en 1953 o 1956 segon las fonts): Georges R.Boulanger, president de l'Associacion Internacionale de Cibernetica, matematician format a las disciplinas de la tecnologia, enoncia que definís la cibernetica coma.
Lo mot cibernetica es sovent utilizat daissant de costat lo principi scientific d'accès a la coneissença, e es confondut amb çò qu'estudia, es a dire lo mejan de contraròtle.
Tanben i a a vegada un sosentendut de contraròtle de la persona umana al sens de manipulacion, e tanben le sosentendu d'utilizacion per l'Estat de la manipulacion de las massas. Es tanben donc un tèrme polemic que jos aquel angle a pas pus res a veire amb son origina scientifica. Se pòt supausar que lo títol de l'obratge de Norbert Wiener de 1950 Cybernetics and Society, The Human Use of Human Beings (cibernetica e societat, l'usatge uman de l'èsser uman) es dins la dralha d'aquel vejaire.
Posteritat
La multiplicitat, la diversitat e l'importança dels desvelopaments de la coneissença consecutius a la cibernetica son inestimablas a l'ora d'ara, establissent una de las avançadas mai grandas de la pensada scientifica al sègle XX, que la traça, segon l'escandal dels ans 1950 se trapa ara ligat als tèrmes de « revolucion cibernetica » e a la fortuna universala del prefixe « ciber ». Son citats aicí pas que los desvelopaments directament consecutius al movement cibernetic:
Lo cas de las sciéncias socialas
Una branca de l'escòla de pensada cibernetica, que se pòt ligar a l'Escòla de Palo Alto, se formèt subretot jol vam de Gregory Bateson. Aquel darrièr organisava de conferéncias en parallel de las conferéncias Macy per far passar aquel corrent de pensada dins las sciéncias socialas, de l'antropologia cap a la psicanalisi. Es una referéncia en matèria de terapia familhala per exemple, e fòrça definicions actualas de la cibernetica i son ligadas.
La descripcion d'una organizacion es donc adeqüada sonque se s'inclutz una description de las constrenchas exerçadas pel contèxte e lo mitan sus sas possibilitats d'accion (comportament, foncion e processediment), d'agençament (estructura) e de porvenir (evolucion). Es çò meteis pel comportament concebut coma un bastit organizat d'activitats, de la cellula fins a la maquina e a las institucions, passant per l'animal et l'òme, la societat. L' « equifinalitat », formulada per Ludwig von Bertalanffy, designa un mèsme estat final que se pòt aténher dempuèi diferents estats inicials, mejans diferentas dralhas e amb diferents mejans. En d'autres tèrmes, d'efèits identics pòdon aver de causas diferentas. Es una mena de seguida convergenta Ludwig von Bertalanffy, ''General System Theory. '' . La « multifinalitat » dins la teoria dels contèxtes d’Anthony Wilden, en tèrmes de causas e d'efèits, enoncia que de causas identicas pòdon produire d'efèits diferents dins una mena de seguida divergenta.
Cinema
La Cybernétique, film escrich e realizat per Jean-Marie Piquint. Conselhièr scientific, lo professor Georges R. Boulanger, doctor en sciéncia matematica de la Sorbona, president de l'Associacion internacionala de cibernetica, professor a l'ULB (Universitat de Brussèlas).
Sciéncia ficcion
La cibernetica fuguèt a l'origina del nom del personatge del ciborg en sciéncia-ficcion. Ciborg es la contraccion de l'anglés « cybernetic organism » (organisme cibernetic). Los concèptes emergissent de la cibernetica son plan presents en sciéncia-ficcion e los exemples son nombroses (una partida importanta de las òbras d'Isaac Asimov, amb los robòts e la psicoistòria, lo film Blade Runner, lo manga Gunnm, eca...).
Ne resultèt, en evocant lo mot cibernetica, dins lo lengatge corrent, une emprenta ligada al prefixe ciber que se trapa dins ciberespaci per exemple, e a vegada plan alunhat de sa definicion primièra.
Sègle IX abC
../.. | sègle XI abC | sègle X abC | sègle IX abC | sègle VIII abC | sègle VII abC | ../..
Istòria
thumb|right|Representacion de l'expansion [[feniciana en Mediterranèa.]] 911-891 : rèine d'Adad-nerari II en Assiria. Marquèt lo començament d'un lòng periòde d'expansion de l'Empèri Assirian que durèt fins ais ans 650 avC (→ sègle VII avC). De mai, durant son rèine, capitèt de transformar Babilònia en una mena de protectorat. 883-859 : rèine d'Assurnazirpal II, rèi assirian, que desplacèt la capitala a Nimrud (878 avC) e que menèt plusors campanhas victoriosas còntra lei reiaumes aramèus sirians. Capitèt d'impausar lo pagament d'un tribut regular maugrat la resisténcia deis Aramèus de Damasc. De mai, la somission de Karkemish permetèt desenant ais Assirians de dispausar de pòrts lòng dau litorau mediterranèu. 853 : en fàcia de la volontat de Salmanazar III d'annexar lei principats sirians tributaris de l'Empèri Assirian, formacion d'una coalicion larga (Damasc, Hama, Israèl, divèrsei ciutats-estats fenicianas, divèrsei tribüs arabas) amb lo sostèn d'Egipte. Leis Assirians s'impausèron a la batalha de Qarqar mai foguèron pas capables d'esplechar aquela victòria. De mai, organizèron ges de campanha importanta dins la region avans 841 avC. 850 : combats indecís entre Assiria e Urartu, probablament causats per l'inquietud suscitada per l'emergéncia dau segond reiaume. thumb|right|Extension de l'[[Empèri Assirian entre lei sègles IX e VII avC.]] v. 850-840 : lo rèi assirian Salmanzar III capitèt de menar plusors incursions còntra lei ciutats de Fenicia qu'acceptèron de pagar un tribut en cambi de sa partença. Israèl foguèt tanben obligat d'acceptar un acòrdi similar. Pasmens, leis Aramèus Damasc resistiguèron victoriosament a tres sètges en 848, en 841 avC e en 838 avC. 840-830 : en Urartu, rèine de Sarduri I. Aqueu periòde confiermèt l'emergéncia dau reiaume coma poissança importanta au nòrd de Mesopotamia. Veguèt tanben l'installacion de la capitala a Tushpa. 827-820 : importanta revòuta au sen de l'Empèri Assirian. Menada per lei vilas e l'aristocracia bassa, foguèt finalament vencuda per Shamshi-Adad V (825-811 avC). Pasmens, de trèbols recurrents demorèron fins ais ans 810. 820-815 : guèrra novèla entre Assiria e Urartu (ajudat per lei Medes). Urartu capitèt de resistir e lei Medes deguèron pagar un tribut. 815-812 : guèrra entre Assiria e Babilònia. Venceire, Shamsi-Adad V se proclamèt eu meteis rèi de la vila (amb lo títol de « rèi d'Akkad e de Sumèr »). 814 : segon la legenda, fondacion de Cartage per lei Fenicians. 808 : acabament de la conquista assiriana dei reiaumes aramèus de Mesopotamia Auta.
Sciéncias e tecnicas
Sègle IX : aparicion de la produccion de fèrre en China.
Lista dei cònsols d'Ais de Provença
Lei Cònsols d'Ais de Provença:
Guitarra baisha
thumb|200px|Guitarra baisha electricaLa guitarra baisha (var. guitarra baissa) qu'ei un instrument de còrdas puntejadas de la familha de la guitarra mes plan diferent per'mor d'estar acordat com la contrabassa. Com la contrabassa pòt comptar dab 4, 5 o quitament 6 còrdas. Popularizadas peu jazz peu ròc devath la soa fòrma electrica, qu'existeish totun tanben devath ua fòrma classica qui pòt jogar dens ua orquèstra de plèctres.
(1432) Ethiopia
(1432) Ethiopia es un asteroïde.
Rémeling
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
[[Categoria:Comuna de Imatge:cap [[Categoria:Comuna de cap
Flottemanville
Flottemanville es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bonastre
Bonastre es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Sinopliosaurus
Sinopliosaurus ei un genre de pliosaurid damb sonque ua soleta espècia, Sinopliosaurus, que demorèc pendent eth cretacèu, hè d'aperaquí demest 110 e 100 milions d'ans en China. Er olotipe IVPP V4791 siguec trapat ena formacion Napai, en Fusui (China).
Sinopliosaurus fusuiensis siguec descrit originauments coma un Sauropterygia, en 2008 per Buffetaut, Suteethorn, Tong e Amiot. Siguec classat coma dera familha de Siamosaurus, trapat en Tailàndia. Açò hè qu'er espaci geografic des espinosaurids en Asia s'espandís de China a Tailàndia e Japon.
Referències
· L.-h. Hou, H.-k. Yeh, and X.-j. Zhao. 1975. Fossil reptiles from Fusui, Kwangshi. Vertebrata PalAsiatica 13(1):24-33.
· Buffetaut, E., Suteethorn, V., Tong, H. & Amiot, R. (2008) An Early Cretaceous spinosaur theropod from southern China. Geol. Mag. 145 (5), pp. 745–748.
Aizelles
Aizelles es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Herbitzheim
Herbitzheim  en alemannisch (Herbitzheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Herbitzheim faisait partie de la ligne Maginot aquatique. Sport L'équipe de foot de Herbitzheim " FCH " (Football Club d'Herbitzheim) à deux équipes sénior. Ils sont en collaboration avec Oermingen.
Istòria
Los fils naturales de Pépin, Charles Martel, #favorir amb d'unes autres princes la naissença de la celèbra abbaye de Reichenau, fondada l'an 724 per l'avesque missioner Pirmin (Permin, Perminius, Primenus, † 753), e #qu'obtendrà las siás cartas de noblesa jos las Ottoniens. Pirmin #Fondar de divèrses monastèris. En Alsace i a Murbach (728), #que fonda amb lo pòrti franc Eberhard, #que dòta lo monastèri de grands domenis fins a la Soïssa (ont fonda benlèu lo monastèri de Pfäfers (Fabaria, Pfaefers)) mas tanben Herbitzheim (de Heribodesheim, « luòc herbeux » d'unas autras fonts parla de :sojorn del cap de las armadas font abbé Lévy, 1893), cap a 740, dins l'ancian comtat de Sarrewerden (uèi Sarre-Union), #que ne dependrà de nombroses domenis : Oermingen, Salzbronn, Keskastel… e #qu'a desaparegut. Ancian pont amb 16 arcs  #èsser detruit 1965.
Le fils naturel de Pépin, Charles Martel, favorisa avec d'autres princes la naissance de la célèbre abbaye de Reichenau, fondée en 724 par l'évêque missionnaire Pirmin (Permin, Perminius, Primenus, † 753), et qui obtiendra ses lettres de noblesse sous les Ottoniens. Pirmin fonda plusieurs monastères. En Alsace il y a Murbach (728), qu'il fonde avec le duc franc Eberhard, qui dote le monastère de grands domaines jusqu'à la Suisse (où il fonde peut-être le monastère de Pfäfers (Fabaria, Pfaefers)) mais aussi Herbitzheim (de Heribodesheim, « lieu herbeux » d'autres sources parle de :demeure du chef des armées source abbé Lévy, 1893), vers 740, dans l'ancien comté de Sarrewerden (aujourd'hui Sarre-Union), dont dépendra de nombreux domaines : Oermingen, Salzbronn, Keskastel… et qui a disparu. Ancien pont avec 16 arches  fut detruit 1965.
L'Iscla del tresaur
Sinòpsi
Quand Jim Hawkins dobrís lo còfre de Billy Bones, sospeita pas que partirà qualques jorns mai tard luènh dels sieus e de l’albèrga familiala, a bòrd de l’Hispaniola, cap a l’Iscla del Tresaur. Mas las causas se debanaràn pas coma cal pel jove aventurièr qui deurà especialament afrontar Long John Silver, un cosinièr sanguinari, e sos compaires.
L’Iscla del Tresaur, lo roman mai conegut de Robert Louis Stevenson, influencièt l’imaginari de fòrça legeires.
Cellula (biologia)
200px|right|thumb|Cellula procariòta (bacteri), on e's ved l'ADN (jaune) banhant libre dens lo citoplasma
Era cellula qu'ei era unitat biologica minimau dotada d'un metabolisme qui era permet de créisher e se reprodúser mercés aus elements exteriors qu'ingereish en tot eliminar eras deishas e eths produts toxics.
Eth nom de cellula que's refereish au hèit qu'ua cellula biologica que dessepara un mitan intracellular (eth citoplasma, on e banhan eths organets dera cellula) e un mitan extracellular mercés a ua membrana lipidica (qui regula eths escambis enter eths dus mitans). Dehens la cellula, reaccions metabolicas que's realizan mercés aths sons pròpis enzims.400px|left|thumb|Copa d'ua cellula eucariòta on e's ved lo (2) [[nuclèu (biologia)|nuclèu (qui acesa l'ADN organizat en cromosòmas e lo (1) nucleòl) e los autes organets : un (3) ribosòma, ua (4) vesicula, un (5) reticulum endoplasmic granulós, un (6) aparelh de Golgi, ua partida deu (7) citoesquelet, un (8) reticulum endoplasmic lis, (9) mitocondrias, ua (10) vacuòla, lo (11) citoplasma. (13) centriòl]] Cada cellula que possedeish un cabau genetic marcat suber eth son d'ADN. Aqueth ADN qu'ei era hont der'informacion qui permet de sintetizar eras proteïnas (e, enter eras, los enzims) d'era cellula.