cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Olocaust (antiquitat)
Dins lo mond ancian
Dins tot lo mond ancian la practica dels sacrificis es de meteissa natura, amb de variantas, e a lo meteis sens. Se practica pertout d'olocausts solennes. Se, en Grècia, l'olocaust es un sacrifici de prètz qu'implica la comunautat entièra, es pasmens pas necessàriament un sacrifici animal : es la comunion sacrificiala qu'es importanta. Pels Josieus, l'olocaust implica lo sacrifici d'un animal.
A l'epòca classica, los sacrificis umans an desaperguts dins l'èst mediterranèu. Demoran a Cartage fins a l'epòca de las guèrras punicas, ont se sacrifica d'enfants en olocaust a Ba'al Hammon dins d'escasenças excepcionalas. Segon Juli Cesar, los Galeses practican tanben los olocausts d'umans,.
Genouillé (Charanta Maritima)
Genouillé  es una comuna francesa administrada per lo departament de Charanta Maritima de la region de Peitau-Charantas.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Bagar-Bihan
Bagar-Bihan en breton ( Baguer-Pican en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Istòria
La parròquia d'Anerar-Pican fasiá partida del doyenné de Dòl en levant del évêché de Dòl e èra jol vocable de sant Martin.
Lo Abbaye La nòstra-Madama del Tronchet al drech de dîmer sus la parròquia. Possedís n'indigne lo bailliage de Vaudoré #qu'a aliéné.
La nòva glèisa es bénie per Claude-Louis de Lesquen lo data|29|d'abril|1833.
La paroisse de Baguer-Pican faisait partie du doyenné de Dol relevant de l'évêché de Dol et était sous le vocable de saint Martin.
l'Abbaye Notre-Dame du Tronchet à le droit de dîmer sur la paroisse. Elle possède en outre le bailliage de Vaudoré qu'elle a aliéné.
La nouvelle église est bénie par Claude-Louis de Lesquen le 29.
Vinon de Verdon
Vinon de Verdon (Vinon-sur-Verdon en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Orville (Pas de Calais)
Orville es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Jacob Hochbrucker
thumb|Mara Antonieta, bèth jogant l'arpa de pedala de simple moviment qu'espand aquesta tecnica Jacob Hochbrucker  (1673 – lo 28 de mai de 1783) que ho un laütièr e factor d'arpa alenan considerat com l'inventor de mecanisme de la pedala de simple moviment (mei tard, Sebastian Erhard invetore lo doble moviment) entad aqueth instrument qui permetó d'obtiéner un instrument cromatic shens besonh de dos o tres rengadas de còrdas, com e's hasèva abans dab arpas triplas o arpas doblas.
Maria Antonieta d'Àustria e los quites hilhs de Hochbrucker que propaguèn aquesta tecnica dens tota Euròpa.
Sebastian Erhard
thumb|Sabastian Erhard thumb|left|Arpa d'Erhard
Sebastian Erhard (tanben conegut en francés com Sébastien Érard - Estrasborg, lo 5 d'abriu de 1752 - Passy, lo 5 d'agost de 1831) que ho un factor de pianos e d'arpas que desvolopè lo mecanisme de las pedalas de doble moviment a l'origina de l'arpa de concèrt modèrna. Qu'ei anben a l'origina deu piano modèrne puish qu'inventè lo mecanisme de doble escapament e tanben que desvolopè l'emplec las pedalas.
Las arpas d'Erhad que hon adoptadas per la Reina Maria Antonieta d'Àustria e per la Cort, rason per laquau Erhad avó de huéger en Anglatèrra durant la Revolucion Francesa.
Son Goku
Son Goku (en japonés: 孫 悟空) es lo personatge principal del manga Dragon Ball, creat per Akira Toriyama. Dins la sèria Goku es un jove saiyan.
Vic-des-Prés
Vic-des-Prés es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Fresnoy-au-Val
Frénoé-au-Val en picard (Fresnoy-au-Val en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
John Bardeen
John Bardeen (n. 23 de mai de 1908 - m. 30 de genièr de 1991) foguèt un fisician nòrd-american premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisica l'an 1956 e 1972, en venent l'unica persona premiada dos còps amb lo Prèmi Nobel de Fisica.
Biografia
Nasquèt lo 23 de mai de 1908 dins la vila de Madison, situada a l'estat nòrd-american de Wisconsin. Interessat en las matematicas dempuèi plan pichon, inicièt los estudis de engenhariá electrica a l'Universitat de Wisconsin l'an 1923, en finalizant los sieus estudis lo 1928. Influit Per lo sieu mentor John Hasbrouck van Vleck recebèt tanben d'influéncias de Paul Dirac, Werner Heisenberg e Arnold Sommerfeld. Agrandiguèt los sieus estudis en fisica e matematicas a l'Universitat de Princeton en se licenciant lo 1936.
Lo 1938 inicièt la siá docéncia universitària coma professor auxiliar a l'Universitat de Minnesòta. Après participar a la Segonda Guèrra Mondiala coma responsabla del laboratòri naval de artilharia, lo 1943 foguèt convidat a participar al Projècte Manhattan mas refusèt l'invitacion.
Bardeen moriguèt lo 30 de genièr de 1991 dins la vila nòrd-americana de Boston.
Jan Křtitel Krumpholtz
Hilh d'un musician militar qui l'ensenhè la musica, que joguè dens l'orquèstra de la Cort deu Comte d'Esterházy e que trabalhè dab Joseph Haydn.
Que trabalhè dab los factors d'arpas Jean-Henri Naderman e Sebastian Erhard entà melhorar e har evoluir aqueste instrument.
Que ho iniciat dens la Francmaçoneria dens la Lògia Saint-Jean d'Écosse.
Que's suicidè en cabussant dens la Seina après que la soa molhèr, Anne-Marie Steckler, arpista e anciana escolana, e l'aja deishat entà partir en Anglatèrra.
Lo darrèr moviment (un Vivace) deu son Concerto per arpa en Fa Major, ostenta lo medish aire de Lei filhetas de Tolon ; Krumholt mentau en haut de la paja qu'ei un "Rondo Allegro qui lo tèma es ua cançoneta de Mr Albanèse". Paroles Vives les fillettes.
Vins de Carami
Vins de Carami (Vins-sur-Caramy en francés) es un vilatge de Provença situat dins lo departament de Var dins la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Panthera leo fossilis
Fòrça òsses foguèron trapats a Mosbach, en Alemanha, puèi se trapèt un especimen gaireben total a Mauer, prèp d'Heidelberg (Alemanha), dins los quites sediments de l'epòca que visquèt l'ominid  Homo erectus heidelbergensis fa 500 000 annadas.
Lo registre mai ancian d'aquesta sosespècia de leon en Euròpa es d'Isernia, en Itàlia, fa aperaquí 700.000 ans. Una maissa d'un leon amb 1,75 milions d'annadas d'Olduvai, en Kenya, es plan semblanta amb la dels leons trapats en Euròpa.
De Panthera leo fossilis o leon primitiu naisserà puèi lo leon de las caunas ara fa 300 000 annadas e d'aqueste puèi lo leon american, lo leon de l'èst siberian e tanben lo leon del nòrd-èst de China.
Descripcion
Lo leon primitiu o Panthera leo fossilis foguèt un leon amb de mesuras semblantas al leon american del Pleistocèn superior. Òm pensa que la sieuna longor maximala poiriá èsser de 2,40 metres, aquò es mièg mètre mai que los leons africans actuals.
Tetiana Chornovol
thumb|250px|Tatiana Chornovol en 2012 Tetiana Mykolayivna Chornovol, tanben de còps que i a Chornovil (en ucraïnian: Тетяна Миколаївна Чорновол o Чорновіл; Kyiv, 4 de junh de 1979) es una jornalista e activista de dreches civics ucraïniana. Aquesta correspondenta dels mejans d'informacion sus Internet, Лівий берег e Українська Правда, foguèt demest los menaires de las manifestacions conegudas coma EuroMaidan que comencèron en 2013. Es famosa per son estil jornalistic aventurièr e per sos rapòrts d'investigacion a prepaus de la corrupcion en Ucraïna.
Lo 25 de decembre de 2013, per encausa de son activisme proeuropèu e fòrça critic amb lo govèrn ucraïnian de Víktor Ianokòvych, Chornovol foguèt victima d'una agression brutala que li laissèt mantuna contusion e subretot lo nas copat. Aquel acte foguèt condemnat per mantun sector politic del país e internacionalament.
Sigismond III Vasa
Sigismond de Suècia ò Sigismond III Vasa (20 de junh de 1566 - 19 d'abriu de 1632) foguèt, de 1587 a 1632, lo cap de la Republica dei Doas Nacions coma rèi de Polonha e Granc Duc de Lituània e, de 1592 a 1599, rèi de Suècia. En Polonha-Lituània, succediguèt a Estève I (1576-1586) e foguèt remplaçat per Ladilas IV (1632-1648). En Suècia, succediguèt a son paire Joan III de Suècia (1568-1592) e foguèt reversat per son oncle Carles IX (1599-1611).
Elegit rèi de Polonha-Lituània en 1587, assaièt de crear un regime d'union personala entre la Republica dei Doas Nacions e Suècia quand succediguèt a son paire en 1592 coma rèi dau reiaume escandinau. Pasmens, leis interès dei dos estats èran relativament opausats en causa d'una tièra de conflictes territòriaus entre elei, d'una religion diferenta e deis ambicions dei senhors locaus. En particular, Polonha revendiquèt unei territòris suedès au sud de la Mar Baltica. Son sostèn au catolicisme minèt sa popularitat au sen de la populacion suedesa e una revòuta menada per son oncle Carles acomencèt en 1598 après l'anòncia de la cession de regions balticas ai Polonés. Vencut, Sigismond deguèt li laissar lo poder e rintrar en Polonha en 1599. Perdiguèt la corona de Suècia après una decision de son parlament e mau capitèt de la reconquistar. Pasmens, mantenguèt sei drechs entraïnant una guèrra lònga fins a 1629 que s'acabèt per una desfacha novèla.
En 1605, assaièt sensa succès de modificar la constitucion de Polonha-Lituània, especialament lo drech de vetò de l'aristocracia. Son objectiu èra de suprimir lo drech de vetò de cada membre de l'assemblada de l'aristocracia au profiech d'un sistèma de vòte majoritari. Puei, de 1606 a 1609, deguèt luchar còntra una rebellion aristocratica. Militarament venceire, Sigismond deguèt pasmens acceptar de mantenir lo statu quo de 1605. En parallèl d'aquela guèrra, Polonha menèt tanben una guèrra còntra Russia. S'acabèt per la cession d'unei territòris en 1618 mai lei dificultats intèrnas dau reiaume l'empachèron d'eliminar la menaça russa qu'anava venir un perilh fòrça important dins lo corrent dau sègle. Enfin, de 1620 a 1621, una guèrra, que s'acabèt sensa resultat decisiu, opausèt Polonha a l'Empèri Otoman.
Lu Buwei
Lu Buwei (vèrs 290 - 235 avC) èra un òme politic de l'Estat chinés Qin. Aguèt un ròtle major durant lo rèine de Zhuangxiang e de Qin Shi Huang, especialament durant la succession entre lei dos rèis. Pasmens, en 238 avC, foguèt indirèctament implicat dins lo còp d'estat de Lao Ai còntra Qin Shi Huang. Participèt a la repression victoriosa de l'insureccion mai son influéncia demeniguèt. En 235, foguèt condamnat a l'exil mai preferiguèt se tuar en plaça.
Cochabamba
Cochabamba es una vila situada dins lo centre de Bolívia, la 4 en populacion totala del país.
Podocarpus
Podocarpus es un genre de conifèr de la familia Podocarpaceae.
Beure
Beure es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Geografia
La municipalitat a situat sul marge sud-es del Doubs, a aperaquí 5 km en aval del centratz vila de Besançon, environada de vallons boisés, #çò que dona a aquel pòble un cachet innegable. Lo ruisseau dels Mercureaux travèrsa lo vilatge e acaba la siá carrièra en lo Doubs, lo sieu nom poiriá evocar l'espleitacion de la aur, lo mercuri en essent utilizat cossí amalgame de l'aur. Divèrses sentiers pédestres travèrsen la municipalitat #que çò GR 59.
La commune est située sur la rive sud-est du Doubs, à environ 5 km en aval du centre ville de Besançon, entourée de vallons boisés, ce qui donne à ce village un cachet indéniable. Le ruisseau des Mercureaux traverse le village et termine sa course dans le Doubs, son nom pourrait évoquer l'exploitation de l'or, le mercure étant utilisé comme amalgame de l'or. Plusieurs sentiers pédestres traversent la commune dont le GR 59.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Una via romaine, #qu'una part n'es visibla sus qualques desenas de mètres, a antany traversat lo pòble. Jules César seriá aital passat per Beure a caval.
Al Mièja Edat, Beure dépendait del senhor de Arguel, #que, al, retia la justícia sul luòc del pòble. Dempuèi lo dels molins banaux son en foncionament, del temps qu'un forn banal e una plaça a peatge an pas mencionat #qu'al.
De la a, la vinha es la principala activitat economica del pòble, los vignerons trabalhavan pel compte del archevêché e qualques bourgeois de Besançon, proprietaris dels parcelles. Las grandas pòrtas dels ostals en plen cintre dels celliers se llauraven sus la carrièra per daissar dintrar carretes e de barrils.
Beure dispausava antany d'una estacion, aquel #que testifica encara lo nom "Carrièra de l'Estacion". L'anciana estacion n'es a l'ora d'ara réaménagée en restaurant voisinant lo redond-ponch principal (RN83 - RD683) de la comuna. L'estacion i aviá situat sus la linha a via métrique espetada de 1910 a 1951 per la Companhiá dels Camins de fèrre del Doubs (CFD) ; connectava l'estacion de Besançon St Paul a la municipalitat de Amathay-Vesigneux, via Cléron. Lo "tacot" #que i circulava passava de Rivotte a Tarragnoz per un tunèl jos la Citadelle #que se'n pòt veire encara las extremitats ; manlevava fins a Larnod-Parca la via actuala de la RN83.
Lo chantier d'una seccion del contournement viari de Besançon (Via de las Mercureaux) a acabat dempuèi pauc e la via a dobèrt a la circulacion dempuèi lo 12 de julhet de 2011. La rota, equipada del primièr radar "tròç" de França, travèrsa una part de la municipalitat, seguenta la vallée de las Mercureaux (en amont del pòble). Lo chantier a grèvament arribat al luòc, los blandas tachetées fins alavetz presentas poirián desaparéisser/desaparéisser, s'agís de la sola populacion d'aquela espècia recensée dins Franca-Comtat.
Uèi la majoritat de las villageois trabalhan en l'aglomeracion de Besançon, mas Beure es lo luòc de qualques pichonas entrepresas industrialas e artesanalas. Las activitats maraîchères e las vinhas pas subsisteixen que de manièra residuala. La mai granda part de las zònas constructibles es a present bastit. L'implantacion de fabricas al bòrd del Doubs e d'un futur magasin de venta al detalh en liure-servici a prédominance alimentaire illustran la pèrda del caractèr rural de la comuna.
Beure désignée Buyres en 1349 est issu du terme germanique bûr, désignant une habitation isolée, évoque l'habitat des castors jadis proliférant sur le ruisseau des Mercureaux. L'histoire de la localité remonte à la nuit des temps. Le cirque rocheux qui la protège, la rivière le Doubs et les ruisseaux dits des Mercureaux ont profité au regroupement des populations, d'abord autour des grottes, puis des gybsières et finalement dans la plaine où la découverte récente de squelettes prouve que le site était habité depuis très longtemps.
Sant Joan de Cornièrs
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : apud locum de Corn ecclesiam S. Johannis en 1099, S. Johanne de Cornis, de Cornis, sense data [sègle XII ?], S. Johannis de Corni en 1330, Beati Johannis de Corni en 1330, prior S. Johannis de Cornus a la fin dau sègle XIV, de Cornis en 1529, de Corniis en 1550, S. Jean de Corniz en 1626, St Jean de Cornies en 1648, prieur de S. Jean de Corgnes en 1668-69, St Jean de Cornier en 1740-60, St Jean de Cornies en 1740-60, en 1770-71 (mapa de Cassini).
Cornièrs se pòt interpretar coma « luòc plantat de sanguins/cornièrs »,. Hamlin interprèta l'etimologia segon las fòrmas ancianas. L'origina èra l'ancian occitan còrn « cornièr, sanguin » (cornus sanguinea) », que lo mot modèrne cornièr remplacèt posteriorament; lo cornièr es un arbrilhon qu'a una fusta fòrça dura, utilizabla dins mai d'un usatge, çò que sembla èsser una justificacion de son ròtle toponimic.
Beure
Istòria
Une voie romaine, dont une partie est visible sur quelques dizaines de mètres, a jadis traversé le village. Jules César serait ainsi passé par Beure à cheval.
Au Moyen Âge, Beure dépendait du seigneur d’Arguel, qui, au, rendait la justice sur la place du village. Dès le des moulins banaux sont en fonctionnement, alors qu’un four banal et un poste à péage ne sont mentionnés qu’au.
L'usine Dubourg implantée depuis le dans le quartier de Gouille le long du Doubs forgeait le fer. Elle a fabriqué certain éléments de la Tour Eiffel.
Du au, la vigne est la principale activité économique du village, les vignerons travaillaient pour le compte de l'archevêché et quelques bourgeois de Besançon, propriétaires des parcelles. Les grandes portes des maisons en plein cintre des celliers s'ouvraient sur la rue pour laisser entrer charrettes et tonneaux.
Beure disposait jadis d'une gare, ce dont témoigne encore le nom "Rue de la Gare". L'ancienne gare est actuellement réaménagée en restaurant voisinant le rond-point principal (RN83 - RD683) de la commune. La gare était située sur la ligne à voie métrique exploitée de 1910 à 1951 par la Compagnie des Chemins de fer du Doubs (CFD) ; elle reliait la gare de Besançon St Paul à la commune d'Amathay-Vesigneux, via Cléron. Le "tacot" qui y circulait passait de Rivotte à Tarragnoz par un tunnel sous la Citadelle dont on peut voir encore les extrémités ; il empruntait jusqu'à Larnod-Gare la voie actuelle de la RN83.
Le chantier d'une section du contournement routier de Besançon (Voie des Mercureaux) est achevé depuis peu et la voie est ouverte à la circulation depuis le 12 juillet 2011. La route, équipée du premier radar "tronçon" de France, traverse une partie de la commune, suivant la vallée des Mercureaux (en amont du village). Le chantier a gravement atteint le site, les salamandres tachetées jusqu'alors présentes pourraient disparaître, il s'agit de la seule population de cette espèce recensée en Franche-Comté.
Aujourd'hui la plupart des villageois travaillent dans l'agglomération de Besançon, mais Beure est le site de quelques petites entreprises industrielles et artisanales. Les activités maraîchères et les vignes ne subsistent que de façon résiduelle. La plus grande partie des zones constructibles est à présent bâtie. L'implantation d'usines au bord du Doubs et d'un futur magasin de vente au détail en libre-service à prédominance alimentaire illustrent la perte du caractère rural de la commune.
Pèrla
vinheta|Pèrlas de diferentas colors e talhas vinheta|Colar de pèrlas Una pèrla es una concrecion calcària, mai sovent de color blanca, fabricada per unes molluscs bivalves (subretot las ustras perlièras). Quand un objècte irritant passa a l'interior del clòsc, l'animal reagís enrodant l'objècte d'un jaç de carbonat de calci CaCO3 jos la forma d'aragonita o de calcita. Aquesta mèscka se nomena nacra.
Autrescòp sonque obtenguda per asard, las pèrles fan al començament del sègle XXI l'objècte d'una cultura que foguèt estudiada pels Japoneses al começament del sègle XX dins los ans 1970. Dempuèi, lo secret de lor tecnica s'espandiguèt dins totes los archipèls de l'ocean Pacific, e la Polinesia francesa n'es lo productor màger en 2010.
Bioquimia
vinheta|Microscopiá electronica d'un kaç de nacre en copa esquèrra|vinheta|Equèma de las jace de nacre, las lamas d'aragonitas son ligadas per un substrat de biopolimèrs (conquiolina) La nacra es un carbonat de calci cristallizat jos forma ortorombica (malhum parallelepipedic) formant de cristals d'aragonita. Aquestes cristals se forman sus un substrat de proteïnas e de sucres complèxes (4-6 %) que li conferís una granda soliditat. S'agís, de fach, d'una biomineralizacion, que pòt servir de mecanisme de defensa al respècte de l'intrusion d'un còrs estrangièr.
Josef W. Wegner
Josef William Wegner (Octobre de 1967) es un arqueològ e egiptològ american. Aqueste professor associat en egiptologia de l'Universitat de Pennsilvània venguèt celèbre quand descobriguèt la tomba de divèrses faraons a Abidos tre 2013. Sas recercas comencèron a èsser recompensadas quand destapèt la tomba del faraon Sobekhotep I en 2013 que de recercas posterioras en genièr de 2014 revelèron qu'èra la del rei Senebkay. Es lo filh de l'astrofisician Gary Wegner.
Longèves (Charanta Maritima)
Longèves  es una comuna francesa administrada per lo departament de Charanta Maritima de la region de Novèla Aquitània.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Manizales
Manizales es una vila de Colómbia, capital del Departament de Caldas.
Zaz
thumb|250px|Zaz durant un festival Rock en Russia en 2012 Isabelle Geoffroy, mai coneguda jol pseudonim artistic Zaz (Tors, França, 1 de mai de 1980) es una cantaira francesa d'estil eclectic mas fondamentalament marcat pel jazz. Venguèt celèbra en 2010 gràcias a la cançon "Je veux", tirada de son primièr album Zaz, que foguèt la cançon preferida dels franceses aquel meteis an.
Pèrla
Bioquimia
La qualitat estetica de la pèrla depend de l'espessor de la nacra (mai importanta quand la pèrla es naturala) mas tanben de la regularitat de la cristallizacion. Sa coloracion es multifactoriala (per ex. espècia del mollusc, nutricion de l’ustra, composicion quimica dels minerals dissolguts dins l'aiga a l'entorn...).
Pelves
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Fluorescéncia
La fluorescéncia es una emission luminosa provocada per l'excitacion d'una molecula (mai sovent absorpcion d'un foton) sul còp seguit d'una emission espontanèa. Fluorescéncia e fosforescéncia son dos formas diferentas de luminescéncia. La fluorescéncia pòt entre autres servir a caracterizar un material.
Pèrla
Istòria de la pèrla
Pendent la preïstòria, "de tombas escavadas del Paleolitic contenon caduna de centenas (veire de milièrs) de pèrlas e/o de coquilhas que serián corduradas suls vestits. Los exemples mai coneguts son aquesta de La Magdalena (Dordonha), de Grimaldi (Itàlia) e de Sungir (Russia). Aqueste site, un campament de plen aire dins l'estepa russa datat d'environ 32.000 ans, abritava la tomba d'un adult e, separada d'el, aquesta de dos enfants inumats ensems. Des milièrs de pèrlas ornavan los vestits dels tres individús."
Fluorescéncia
Diferéncias entre fluorescéncia e fosforescéncia
vinheta|Esquèma fluorescéncia vs fosforescéncia Una molecula fluorescenta (fluorofòr o fluorocròma) possedís la proprietat d'absorbar de l'energia luminosa (lutz d'excitacion) e de la tornar rapidament jos forma de lutz fluorescenta (lutz d'emission). Un còp l'energia del foton absorbada, la molecula se trapa alara mai sovent dins un estat electronicament excitat, sovent un estat singulet, que se nòta S0*. Lo retorn a l'estat fondamental pòt alara se far de diferents biais: o per fluorescéncia, o per fosforescéncia.
Pèrla
Istòria de la pèrla
Una pèrla coneguda  foguèt descobèrta dins d'escavacions d'Oumm al Qaïwaïn per la mission arqueologica francesa als Emirats arabis units. Se situava dins una tomba collectiva, empegada al crani d'un defunt que lo còrs avián estat desplaçat pendent d'inumacions ulterierioras. De datacions al carboni 14 la data de 5500 AbC La preséncia de pèrlas en contèxte funerari èra ja atestada dins la region del golf Persic e de l'ocean Indian, mas jamai abans lo milèn V. A aquèsta epòca, las pèrlas èran mai sovent puasadas sus la lèbra superiora del mòrt; al milèn IV, èran puslèu plaçadas dins sa man.
Fluorescéncia
Diferéncias entre fluorescéncia e fosforescéncia
La fluorescéncia se caracteriza per l'emission d'un foton de biais fòrça rapid. Aquela rapiditat s'explica pel fach que l'emission respècta una de las règlas de seleccion de l'emission de fotons de la mecanica quantica qu'es ΔS=0, çò que significa que la molecula demora dins un estat singulet.
Nurag
Un nurag es una tor bastida de pèire caracteristica de la civilizacion nuragica que s'estendiguèt durant l'Antiquitat en Sardenha e dins lo sud de Corsega. N'existís mai de 7,000.
Pèrla
Joielariá.
Las pèrlas son utilizadas per realizar de joièls dempuèi l'Antiquitat; èran nomenadas las larmas d'Afrodita. Las familhas romanas que n'avián los mejans crompavan a lors filhas una o doas pèrlas cada an, qu'ajan un colar complet a lor majoritat. Lo CIBJO, reconéis quatre categorias de pèrlas : las pèrlas naturalas (fòrça raras), las pèrlas de cultura, las pèrlas compausadas, las pèrlas d'imitacion. A aquò s'apond las doas categorias d'aiga doça o d'aiga de mar.
Nurag
L'estructura generala d'un nurag es compausada de tres jaç de pèire que son clinats vèrs l'interior de la tor e pòu agantar una autor de 20 mètres. Apareguèron vèrs 1600 avC e de bastidas novèlas contunièron fins vèrs 700 avC. A partir d'aqueu periòde, lei nurags novèus venguèron fòrça mai lei construccions precedentas contunièron d'èstre utilizadas fins a la fin de la civilizacion nuragica vèrs lo sègle II avC.
Fluorescéncia
Generalitats
La lutz tornada per la molecula excitada pendent la fluorescéncia pòt èsser de meteis longor d'onda (fluorescéncia de resonança) o de longor d'onde mai granda, veire a vegada mai pichona (absorpcion de dos fotons). Dins los mitan liquids subretot, lo fach que la longor d'onde d'emission après excitacion siá mai granda ven del fach que la molecula torna a l'estat fondamental a partir del nivèl de vibracion mai bas de l'estat excitat (règla de Kasha). Aquela diferéncia es nomenada desplaçament de Stokes.
Nurag
La foncion dei nurags es mau determinada en causa dei diferéncias importantas de dimensions e de luòcs de bastida. Certanei semblan utilizats coma temple, d'autrei coma tor de susvelhança ò fortalessa e d'autrei coma luòc de rescòntre. Ansin, diferenteis ipotèsis existisson e lei nurags semblan en realitat tenir de ròtles variables.
Fluorescéncia
Generalitats
Aquel deplaçament de l'espèctre d'emission cap a de longors d'onde mai nautas, descriu pel desplaçament de Stokes, facilita fòrça la separacion e la deteccion de la lutz de fluorescéncia, senhal especific desliurat pel fluorofor.
Existís una granda causda de fluorocromas, cadun podent èsser caracterizat pels espectres d'excitacion e d'emission.
Lo principi de fluorescéncia es utilizat, entre autres, dins los microscòpis confocals d'escancion làser, los microscòpis de fluorescéncia e los espectrofluoromètres.
Lo fenomèn de fluorescéncia se limita pas a l'emission dins l'espèctre visible, mas concernís tota la gama de l'espectre electromagnetic, per exemple l'emission de rais X (fluorescéncia X).
Minerals podent presentar una fluorescéncia
Adamita, albita, allofana, alunita, ambligonita, analcima, andalosita, anglesita, anidrita, anquerita, antofillita, aragonita, autunita, benitoïta, berlinita, calcita, camosita, carlesita, caroïta, celestina, cerusita,  colemanita, corindon, cristobalita, criolita, danburita, datolita, diaspora, diopsida, distena, dolomita, emimorfita, epidòta, eritrita, estroncianita, eulandita, flogopita, fosgenita, fluorita, fluorapatita, gips, haüyna, jadeïta, laumontita, lussatita, manganaxinita, magnesioaxinita, magnesita, melanoflogita, mellita, microclina, natrolita, okenita, oligoclasa, opala, pectolita, periclasa, prehnita, qüars, rodonita, sau gemma, scheelita, scolecita, smithsonita, sodalita, sfalerita, spinella,  spodumena, tenardita, topazi, torbernita, tremolita, tridimita, uvarovita, variscita, wollastonita, wulfenita, zoïsita.
Dins lo mond vivant
Sovent la fluorescéncia s'obsèrva dins la natura, son mai sovent visibles jol lutz UV. De tals cas son coneguts, entre autres, per de mycotas, de fruchs coma las bananas, de vegetals contenent de quinina coma Cinchona officinalis, d'artropòds coma los escòrpis, de mamifèrs coma los Didelfidats ...
Caracteristicas dels fluorofòrs
Las diferentas caracteristicas dels fluorofòrs son:
Diferentas Aplicacions
vinheta|Arts : lutz negra e substéncias fluorescentas. Del fach que la fluorescéncia se traduch mai sovent per l'emission de lutz visibla a partir d'una font d'energia invisibla (ultraviolets), los objèctes fluorescents pareisson mai luminoses que d'objèctes de meteissa tinta, mas non fluorescents. Aquela propriata es utilizada pels vestits de nauta visibilitat e per las pinturas anticollision de color irange, per exemple, de partidas dels avions, mas tanben per simpla estetica.
La fluorescéncia es tanben utilizada dins lo cas de la lutz negra, font luminosa compausada pas que de gaireben ultraviolets, que fa sortir los blancs e los objèctes fluorescents quand se dona a l'escur, per crear une ambiança especiala.
La fluorescéncia es tanben utilizada amb los rais X La fluorescéncia es tanben utilizada dins d'autras tecnicas d'imatgeria medicalas coma la tomografia optica difusa o permeton de recuperar los fluorurs presents dins un teissit biologic.
Los suslinhadors pausan sul papièr una tinta fluorescenta visibla e resistenta a la lutz sens pasmens amagar lo quita tèxte.
La tecnica de deteccion del mercuri o del plomb per de fluoroionofòrs selectius es tanben una aplication de la fluorescéncia.
Tub fluorescent
Lo tub fluorescent (nom oficial: tub luminescent) es una autra aplicacion plan coneguda. Aqueles tubs son utilizat per l'esclairatge (nomenats « neons » per error: que le gas neon dona una lutz roja). Contenon de gas, mai sovent de vapors de mercuri a basa pression o de l'argon, que dona una lutz ultravioleta invisibla quand son ionizats. La paret interiora es cobèrta d'una mescla de polveras fluorescentas, que fa aquela lutz dins lo domènu visible s'aprochant del blanc. Aqueles tubs an un rendement eletric plan melhor qu'una lampa a incandescéncia classica, es a dire que donan mai de lumens per watt consomit e, donc calfan fòrça mens. Uèi, la forma pòt cambiar e l'electronica permet un rendement encara melhorat. Se trapan alara dins las lampas dicha a economia d'energia remplaçant plan las lampas a incandescéncia classicas (quitament se lor reciclatge en fin de vida es complèxe e car).
Utilizacion
La clorofila a, coma tot los pigments, es fluorescenta. La mesura de la fluorescéncia de la clorofila a, donanda per una plana o un organisme fotosintetic en general, es una aisina poderosa per mesurar l'absorpcion de la lutz e lo foncionament de la fotosintèsi.
D'ensags biologics, utilizan la fluorescéncia fotosintetica coma una mesura indirècta de la toxicitat sus un organisme fotosintetic. La bassa de fluorescéncia de la cloroflla a essent un signe de la bassa de la fotosintèsi e donc de l'efièch d'un polluent sus l'organisme.
Pèrla
Joielariá.
La valor de las pèrlas es determinada per lor forma (simetria), lor brilhància, lor talha, lor color.
Anjouin
Anjouin es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Endre e la region dau Centre.
Pèrla
Joielariá.
Las pèrlas son divisidas en uèit formas de basa : rondas, semirondas, boton, gota, ovala, pera, barròca, bagada.
La brilhància (o lustre de la pèrla) es lo critèri màger dels critèris per jutjar de la qualitat d'una pèrla, subretot pels joielièrs; mas mai la pèrla es grossa, mai se vend car. Las grossas pèrlas perfièchament redondas son fòrça raras, e fòrça cercadas per de colars demai rengs.
L'espessor de la nacra es un critèri determinant la qualitat d'una pèrla. La nacra se pòt considerar coma l'esséncia de la pèrla, que va li donar son lustre, sa color e sa durabilitat. Une nacre espessa permet a la pèrla de gardar durablament sa color e son aparéncia, al contrari la nacra fina que, quitament se pòt èsser fòrça bèla, aurà mai de mal a durar dins lo temps.
La talha de las pèrlas depend fòrça de l'espècia produsent la pèrla. Per las pèrlas de Tahiti, lo govèrn de Polinesiá Francesa fixèt l'espessor minimala a 0,8 millimètre de nacra.
Genocidi cherquès
Lo Genocidi cherquès (o Tsitsekun) i qu'avó lòc dels anys 30 a l'any 1864 'a 1870. Executat peu tsars e molts poblès deyh cherquès qu'estén exterminats au cors de las deportacions e massacres de amplor grana.
Reconeissença internacionala dau genocidi
Parlament dau Conselh Suprèma de Cabardobalcaria
previsualizacionAdyghe exhibits a large number of consonants: between 50 and 60 consonants in the various Adyghe dialects. All dialects possess a contrast between plain and labialized glottal stops. A very unusual minimal contrast, and possibly unique to the Abzakh dialect of Adyghe, is a three-way contrast between plain, labialized and palatalized glottal stops (although a palatalized glottal stop is also found in Hausa and a labialized one is found in Tlingit). The Black Sea dialect of Adyghe contains a very uncommon sound: a bidental fricative [h̪͆], which corresponds to the voiceless velar fricative [x] found in other varieties of Adyghe.
==Vetatz tanben=0
Dives (Oise)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Providencia (Chile)
Providencia qu'ei ua vila de Gran Santiago, Chile. -33.43333°N, -70.6°W
Batalha d'Alalia
La batalha d'Alalia se debanèt vèrs 540-535 avC probablament lòng dau litorau orientau de Corsega entre una flòta formada per lei ciutats-estats focèas de Mediterranèa Occidentala e una aliança gropant Cartage e dei ciutats etruscas (magerament Caere).
Lei causas de la batalha èran multiplas. D'efècte, après la conquista de Focea per lei Pèrsas en 546, una partida importanta de seis abitants avián quitat la vila per s'installar dins sei colonias de Mediterranèa Occidentala, en particular Marselha que venguèt un centre comerciau important. Aquò modifiquèt leis equilibris regionaus e menacèt lei posicions etruscas e cartaginesas. Pasmens, la causa immediata de l'afrontament foguèt la volontat cartaginesa e etrusca de destrurre lo comptador focèu d'Alalia qu'èra vengut una basa de piratas. Aquela ataca entraïnèt una reaccion de l'ensems dei vilas focèas que reüniguèron sa flòta per defendre la colonia.
Lo combat s'acabèt per de resultats mitijats segon leis interès dei diferents camps. De'n premier, lei Grècs gardèron lo contraròtle dau prat batalhier maugrat de pèrdas importantas (40 naviris sus 60 engatjats). Lei pèrdas de la coalicion semblèron tanben importantas, especialament per lei Cartaginés. Pasmens, lo succès tactic grèc foguèt limitat car Alalia èra d'ara endavant impossible de defendre còntra una ataca novèla e lo comptador foguèt finalament abandonat. Leis Etrucs foguèron donc lei venceires principaus de la batalha car poguèron ocupar lo litorau de Corsega. Lei Marselhés, maugrat la desfacha, semblèron tanben contentats per la captura d'un butin fòrça important car mandèron una ofrenda de regraciament fòrça importanta a Dèlfes.
Benoisey
Benoisey es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ouranopithecus
vinheta|Oranopitèc visquèt a l'Euròpa mediterranèa ara fa aperaquí 10 milions d'annadas. Oranopitèc (Ouranopithecus) es un genre escantit d’ominid, descrich en 1977, que demorèt dins los Balcans e en Anatolia pendent la fin del Miocèn, ara fa entre 7 e 10 milions  d’annadas.
ANZUS
L'ANZUS ( « Australia, New Zealand, United States Security Treaty » en anglés) foguèt un pacte militar defensiu signat a San Francisco lo 1 de setembre de 1951 entre leis Estats Units d'America, Austràlia e Nòva Zelanda. Dempuei 1985 e lei refús simultanèus de Nòva Zelanda d'autorizar la preséncia d'armas nuclearas ò de naviris de propulsion nucleara sus son territòri e deis Estats Units d'America d'informar lo govèrn neozelandés de la preséncia d'armas nuclearas sus seis unitats, lo tractat es considerat suspendut Washington e Wellington.
Ouranopithecus
Espècias
Lo genre oranopitèc es representat per doas espècias fossilas :
·        Ouranopithecus macedoniensis, descrich en 1977, que demorèt en Grècia septentrionala e tanben en Bulgaria, ara fa entre 9,6 e 8,7 millions d'annadas ;
·        Ouranopithecus turkae, descrich en 2007, e que demorèt en Turquia, ara fa entre 8,7 e fins a 7,4 millions d'annadas.
Morfologia
L'espècia Ouranopithecus macedoniensis foguèt segon los darrièrs estudis una espècia granda. La sieuna fàcia massissa èra longa e dominada per un arc superciliar prominent. Aviá tanben d’orbitas cairadas. Oranopitèc aviá, coma los umans, los chimpanzés e los gorillas, la particularitat d’aver un òs frontal. L’esmalt de las sieunas dents èra plan mai massís que lo d’autres monards, mas encara inferior al dels parantròps. Las cuspidas èran bassas. Las dents soslinhavan un cèrt dimorfisme sexual. Lo mascle aviá de caninas grandas amb de premolara bassas e talhantas.
Noiridura
La superfícia plan gausida de la segonda molara d’Ouranopithecus macedoniensis fa pensar que la sieuna noiridura basica foguèt, benlèu, dura, coma de noses o de tuberculs.
Filogenia
L’anatomia dentària e faciala d’Oranopitèc entraïna una espècia pròcha dels ancessors dels umans. D’estudis recents situan aquesta espècia dins la sosfamilha dels ominids, qu’inclutz los gorillas, los bonobos, los chimpanzés e tanben los umans.
Oranopitèc es tanben considerat coma un genre pròche de Grecopitèc, amb que es sovent confondut.
Gredon
thumb|Un gredon damb ua goma d'escafar ara extrèma. thumb|Gredons de colors thumb|Un agudagredons o aponchador
Un gredon o cròia ei un utís d'escriptura e dessenh qu'òm guida damb ua man e mèrque un supòrt. Es gredons actuaus que servissen entà escríuer sus papèr o papèr gròs son elaboradi damb un pigment introdusit en un estropatge cilindric. Diferenciam es gredons des plumes estilografiques basicament perque es prumèrs hèn servir pigment solid e es segones tinta liquida. Un auantatge plan caracteristic deth gredon ei que pòt èster escafat damb facilitat, en tot usar entad aquerò ua goma d'escafar.
Eth nòm gredon
Eth nòm gredon en occitan se pronóncie [gɾe'ðu(ŋ)] e en plurau deven [gɾe'ðus]. Quand parlam de gredon mos referim ath gredon que escriu sus eth papièr, pr'amor qu'ei çò mès abituau. Totun, existissen autes caletres de gredons, coma eth gredon de ceramica e eth gredon litografic, adaptadi entà escríuer en supòrts especiaus.
Un sinonim de gredon ei creion, que se pronóncie [kɾe'ju(ŋ)] e en plurau deven [kɾe'jus]. Glaudi Brueis, Jacme Boé e B. Laurenç, des sègles xvii e xviii, son es prumèrs autors occitans que menten aguesta aisina d'escriptura e ac hèn damb era forma creion, recuelhuda en diccionari Lo Tresaur dau Felibritge. Era forma gredon non apareish escrita enquia mès tard. Non sabem s'ei ua evolucion mès tardenca o ben ua forma alavetz minoritària. Ath tot cas, actuaument non i a acòrd sus aguest ahèr. Eth Conselh Generau d'Aran difon er usatge dera forma creion, considerada un francisme per Aitor Carrera Baiget. Quauques-uns seguissen aguesta recomandacion, mentre qu'autes parlants preferissen era forma gredon perque ei mès pròpia.
Se considère que proven deth mot latin creta, que signifique « greda », eth garrotet de gis damb eth qué escriuem en tablèu. Aguesta paraula a derivat tanben tar adjectiu « creiós », sinonim d'« argielós », pr'amor qu'anticament s'auien fabricat gredes d'argiela. Era paraula latina evolucionèc en tot escambiar era [a] per [u]. Era lengua se desplacèc ara partida posteriora dera boca (tara gòrja) e pugèc tà naut. Per influéncia des lengües antiques dera Gàllia, er accent tonic se desplacèc ath finau deth mot, coma ei devengut en citron, per exemple. Alavetz, se cre qu'es paraules creion e gredon èren identiques as començaments dera lengua occitana. Siguec arron que, per un biais, experimentèc ua sonorizacion des oclusives : [k] passèc a [g] e [t] a [ð], e se formèc atau gredon e greda. Per un aute biais, era [t] se transformèc en [j], ua i que diftongue damb era o, per accion d'ua iodizacion, e d'açò resultèc creion.
Autes lengües taben nomenten eth gredon damb un derivat de creta : coma eth francés, crayon, eth piemontés crajon e eth romanés, creion. Mos demanam per qué existís aguest mot en païsi tant aluenhadi e non la trapam pas entremiei. Aguesta arraïtz tanben la trobam en esperanto e er ido, era sua hilha, que l'apèren krajono.
Ena Peninsula Iberica ei diferent. En castelhan trapam era forma lápiz, en galèc lapis, en catalan llapis, en aragonés lapicero, en portugués lápis e en basco arkatz. Aciu auem dues arraïtz. D'un biais arkatz emplegada sonque en basco. Der aute, uns mots derivadi dera paraula latina lapis, que vòu díder « pèira ». Era influéncia deth castelhan en America hec qu'en lengües tant aluenhades d'aguestes coma eth tagalòg, lapis, e er aimara, lapisa, tanben utilizan aguest mot. Atau donques, es mots latins creta e lapis aurien transformat eth sòn significat de « greda » e « pèira », respectivament, entà nomentar eth gredon enes lengües romaniques. En italian mos cau parlar d'un aute mot: matita. Ei ua evolucion dera paraula latina haematita, que vòu díder « ematita », un minerau, compaus d'oxid de hèr que pinte.
En latin se nomente calamus, que proven d'un mot antic, probablement, d'origina indoeuropèa, que persutaue ara cana. Aguesta paraula ipotetica evolucionèc d'un biais tà canna, « cana », e der aute tà calamus, « gredon » o « calam », qu'anticament se hègen damb canes. En aguest sens, i a ua espècia de cana qu'amie eth nòm de calam.
Elaboracion
En prumèr luòc, cau purificar era matèria prumèra, çò ei eliminar totes es substàncies qu'amia mesclades a fin d'obtier un materiau blos e, per tant, damb totes es sues proprietats originaus. En dusau luòc, òm ac mèscle damb argiela e aigua. Era argiela hè qu'era mina sigue pus dura. De contunh, cau dar-li forma, qu'abituaument ei alongada perque atau era manipulacion ne resulte mès aisida. Com mès gròs siga, mès gròssa, serà era règa. Dempús se còtz cadua d'aguestes pèces ath horn. Es tires se cabussen en òli o cèra honuda, que penètre as horats minusculs deth materiau e li garantize ua escriptura mès lisca.
Òm encapsule era mina en un finet cilindre qu'acostume a èster de husta, encara que tanben pòt èster de cellulòsa o de plastic. Eth plastic proporcione comoditat ath moment d'escríuer e encara mès s'ei mofle. Se hè dera faiçon que seguís. Un taulon de gimbro o cèdre d'encés damb diuerses cròques longues e paralleles se braca en forma de listron, e es mines s'inserissen enes cròques. Un aute taulon acanauat se crochete enssús de biais que, entà fenir, sonque cau bracar-lo en gredons individuaus. Finaument s'envernissen e se pinten. Er estropatge dera mina tanben pòt auer forma de prisma ; ei a díder, non cau que sigue tot arredon, bèths uns an cares. Aguestes formes proporcionen ua mielhor aderéncia ena man. Eth nombre de cares des prismes ei a sicap de cada fabricant, mès çò que deven ei qu'es exagonaus e es octogonaus son es mès comuns. Tanben se n'an vist de triangulars e de quadrats, mès son estranhs. Quauaqui gredons an er estropatge de plastic malleable, de manièra que pòt èster deformat facilament tants viatges coma se volgue. Aguesti estropatges estimulen era creativitat, son comòdes, son ergonomics, son actractius e se pòden sauvar en quinsevolhe luòc. thumb|Gredons de colors.
Era màger part des gredons fabricadi as Estats Units se pinten d'auriòu. Segontes Henry Petroski, aguesta tradicion a lors origines er an 1890 quand era companhia austroongaresa L&C Hardmuth s'embarquèc ena fabricacion de gredons a trauès dera planta Koh-I-Noor. Auien eth cogit de fabricar es gredons mès bons e cars dera planeta. Pintauen er estropatge des gredons de color auriòla entà diferenciar-se des autes entrepreses, que non los pintauen pas. Aguest detalh causaue atraccion as consumidors. En pòc temps, toti es fabricants pintauen dejà lors gredons d'auriòu, de forma qu'es consumidors los associauen damb era mèrca de nauta qualitat. En Alemanha se produsic un fenomèn semblant. Era entrepresa alemanda Faber-Castell fabrique hè dejà fòrça ans gredons de nauta qualitat e los pinte de verd. Actuaument, era majoritat des gredons alemands an er estropatge verd. Bèths uns se pinten damb ralhes negres e auriòles.
Usatge
Òm talhe en poncha eth cap deth gredon entà deishar descaperada era extrèma dera mina en forma de pua : aguesta accion se nomente « agudar, aponchar o capusar eth gredon ». Se pòt agudar damb un agudagredons, nomentat tanben aponchador, o ben damb un talhader o ua aisina semblanta. Pendent eth sòn usatge era poncha se va arredonint e arribe un moment en quau cau repetir era operacion a fin d'arténher ua mielhor precision ena règa. Entà regar ua linha òm empare era poncha dera mina sus un supòrt, normaument eth papièr, e en gratar doçament, pinte.
Graduacion e classificacion
thumb|Dus gredons HB : un de grad 2 e un aute de grad 2 e 1/2.
Se fabriquen multitud de tipes de mines disparières: gròsses, magres, dures, doces, escures, clares e tanben de colors. Açò amplifique agudament eth ventalh de possibilitats deth gredon. Tà indicar lors caracteristiques, fòrça gredons son bandeladi per miei d'un sistèma europèu que contemple tres paramètres : era duretat, era escuror, e era finor. S'indique respectivament damb es letres H, B, F. En realitat representen grads de duretat, pr'amor qu'eth mès duro ei tostemps mès clar e eth mès doç ei mès escur. Era F represente un estatge intermiei entre es duros e es doci. Eth gredon estandar entara escriptura ei er HB, d'ua duretat de règa e escuror de pigment equilibradi. Aguest sistèma siguec desvolopat a començaments deth sègle xx e indique eth grad de duretat deth gredon damb ua escala que va de BBB, eth mès doç, enquia HHH, eth mès duro. Com mès letres an, mès duros o doci son. Mens doci que BBB va mercat damb BB, puèi li seguís B, e de contunh vien dejà es duros en tot començar per ua H e aumentar enquia tres. Se volèm hèr dessenh artistic, mos seran de mès utilitat es gredons doci, car permeten pus nuances e mobilitat ena linha. En cambi, se çò que volèm ei hèr dessenh tecnic, un gredon duro mos conferirà mès precision ena règa.
Actuaument, existissen encara mès sòrtes de gredons e a calut amplir era escala de manièra que se'n poguen classificar toti es grads. Atau madeish, en torn de repetir es letres, ara s'i escriuen numèros que van deth nau, eth maxim, enquiar un, eth minim. Er un, totun, s'omèt e se met dirèctament era letra. D'aguesta manièra auram ua escala que va deth 9H, eth pus duro, en tot passar per un H, un F, un HB, er estandar, eth B e eth 9B, que serie dejà eth pus doç. Eth gredon F ei laujuèrament mès duro qu'eth HB. Aguest ei quadre de duretat des gredons :
En revenge, encara i pòden auer mès graduacions. Er ostau Koh-I-noor aufrís vint graduacions de 10H enquia 8B entàs sues 1500 series. Era casa Derwent, peth sòn biais, ne produsís vint entre 9H e 9B e Staedtler ne fabrique dètz-e-nau tipes disparièrs de 9H enquia 8B entàs gredons tipe Mars Lumograph. Es principaus interessadi en ua varietat tant granda de grads son es artistes, pr'amor que perseguissen crear ua gama completa de tons de gris clar e negre. Es engenhaires preferissen gredons mès durs perque reguen linhes mès magres e precises. Aguest hèt se ve reflectit ena faiçon com s'empaqueten es gredons. Per exemple, entà gredons grafics, era companhia Derwent aufrís tres paquets de dotze gredons cada un : Tecnic (graduacion dura de 9H a B), Artistic (graduacion doça de H a 9B) e Dissenh (damb graduacion de 4H a 6B).