Sègle_XIV
Istòria
1296-1302 : aprofichant lei problemas de l'Empèri Bizantin, Venècia ataquèt Constantinòble. Se turtèt a una resisténcia acarnada fins a 1299 car Gènoa mandèt d'ajuda ai Bizantins. Pasmens, après aquela data, la flòta bizantina poguèt pas s'opausar a son adversari e Constantinòble deguèt pagar una importanta indemnitat e cedir plusors illas. 1302 : en Anatolia, abandon de Magnèsia per lei Bizantins. Aquela desfacha empediguèt desenant lei Bizantins de protegir lei zònas ruralas anatolianas, çò qu'entraïna la fugida de miliers de païsans dins lei regions europèas de l'Empèri. 1302 : sensa eiretier, Ivan de Pereslavl leguèt son territòri a Danièl de Moscòu entraïnant un agrandiment important dau Principat de Moscòu. 1303 : destruccion d'una partida de Constantinòble per un tèrratrem. Aquò permetèt a l'emperaire Andronic II de restaurar lo patriarca Atanasi I qu'èra partisan d'una politica anti-corrupcion dura au sen dau clergat ortodòx. 1303 : mòrt dau prince Danièl de Moscòu que foguèt remplaçat per fiu Iuri III. 1304-1305 : engatjament de la companhiá catalana per lei Bizantins. Fòrça eficaç, aquelei mercenaris comencèron una campanha còntra lei Turcs en Anatolia que deguèron se retirar dins lei Monts Taurus. Pasmens, lei relacions marridas entre Grècs e Catalans entraïnèron una revòuta dei mercenaris (→ 1307) e lei Turcs reconquistèron lei territòris perduts. 1306 : mandadís d'una importanta ambaissada en Euròpa per lo negus Wedem Arad (1299-1314). Son objectiu es desconegut mai èra probablament liat a l'establiment de relacions militaras per se defendre còntra leis estats musulmans dau sud-èst de la Mar Mediterranèa. La mission anèt au mens en Roma e en Avinhon mai sei resultats son pas coneguts. Foguèt benlèu a l'origina de la legenda europèa dau Prèire Joan. 1307 : revirada d'una ataca de la companhiá catalana còntra Constantinòble. Pasmens, lei mercenaris pilhèron Tràcia e se dirigiguèron vèrs lei regions europèas de l'Empèri. 1308 : après la retirada de la companhiá catalana, conquista de l'illa d'Imrali en Mar de Marmara per lei Turcs Otomans. I fondèron una basa navala que li permetèt de blocar lei liasons bizantinas entre Euròpa e Asia. 1309 : en Majapahit, mòrt dau rèi Raden Vijaya que foguèt remplaçat per fiu Jayanegara. 1312 : ajudadas per lei Sèrbes, lei tropas bizantinas capitèron de reconquistar Callípolis. 1312 : refús dau rèi Karanbas de contuniar lo pagament dau tribut ais Egipcians previst per lo tractat de 652 renovelat en 1286. Aquò entraïnèt una expedicion militara dei Mamelocs que conquistèron lo Reiaume. Placèron a sa tèsta un prince de la dinastia reiala qu'èra convertit a l'islam, Sayf al-Din Abdullah Barshambu. 1314 : mòrt dau negus Wedem Arad que foguèt remplaçat per son fiu Amda Seyon I. 1315 : abolicion de l'esclavatge dins lo Reiaume de França per Loís X. Lo comèrci d'esclaus foguèt tanben enebit. Aquela lèi aviá per objectiu de liberar lei darriereis esclaus presents dins lo reiaume e d'empedir lo passatge de presoniers eslaus destinats a la venda dins la Peninsula Iberica o en Mar Mediterranèa. Foguèt pas abolida durant lo periòde coloniau mai foguèt pas estenduda ai colonias. 1315-1317 : en França, famina grèva que tuèt probablament de centenaus de miliers d'abitants. 1316 : en Majapahit, revòuta dau generau Nambi que foguèt reprimida per lei fòrças reialas. 1317 : en Makuria, decision dau rèi Sayf al-Din Abdullah Barshambu de transformar la catedrala principala de Dongola en mosqueta. Aquò fasiá partida de la politica d'islamizacion dau Reiaume començada per lo rèi dempuei lo començament de son rèine en 1312. Pasmens, se turtèt a la majoritat crestiana de sa populacion e una guèrra civila comencèt entre crestians e musulmans. Entraïnèt lo declin dau Reiaume que foguèt d'ara endavant gaire mencionat dins lei cronicas. 1318 : aprofichant una crisi de succession dins lo Despotat d'Epira, l'Empèri Bizantin capitèt de conquistar lo sud de la region. 1319: en Majapahit, novèla revòuta militara menada per lo generau Kuti. Pasmens, sensa sostèn popular e aristocratic, foguèt aisament reprimida per lo ministre Gajah Mada. 1320-1322 : en Anatolia, presa d'Esmirna per lei Turcs d'Aydin. Dins la capitala imperiala, la volontat de l'emperaire Andronic II d'escartar lo futur Andronic III Paleòleg de la sucession entraïnèt una importanta revòuta. La guèrra civila agravèt lo declin bizantin e s'acabèt per un acòrdi precari : Andronic II gardèt la direccion de l'Estat e lo prince Andronic foguèt cargat de la defensa dei frontieras (→ 1328). 1320 : en Etiopia, revòuta de Yabika-Egzi dins la region de Tigre. Sostenguda per lo monastèri de Debra-Libanos de Ham, l'insureccion foguèt vencuda per l'armada reiala. Debra-Libanos tombèt en desgràcia, çò que favorizèt lo desvolopament dau monastèri de Debre Damo. 1323 : començament d'una lònga guèrra entre Aragon e Pisa per lo contraròtle de Sardenha. 1324 : represa de la vila anatoliana de Filadèlfia per lo generau bizantin Philanthropenos. v. 1325 : dins la region dau lac Patzcuaro, organizacion d'un estat poderós per un senhor locau dich Taríacuri a l'entorn dei vilas d'Ihuatzio, de Tzintzuntzan e de Pátzcuaro (que venguèt sa capitala). Aquò foguèt a l'origina dau Reiaume Tarasc que venguèt una poissança importanta de Mesoamerica. 1325 : assassinat dau prince Iuri III de Moscòu a l'iniciativa de Dimitri II de Vladimir. Ivan I venguèt prince de Moscòu. 1326 : presa de la vila anatoliana de Bursa per lei Turcs Otomans. La ciutat, situada a mens de 100 km de Constantinòble, venguèt la capitala novèla de la dinastia turc. 1327 : premiera fabricacion d'una arma de fuòc en Euròpa. 1328 : dins l'Empèri Bizantin, reversament de l'emperaire Andronic II per son felen, que venguèt emperaire sota lo nom d'Andronic III, après una brèva guèrra civila. 1328 : dins lei regions russas, lo prince Ivan de Moscòu obtenguèt lo títol de prince de Vladimir e lo drech de collectar l'impòst de part dau khan de l'Òrda d'Aur. Aquò foguèt una etapa importanta dins l'emergéncia de la poissança de Moscòu en Russia. 1328 : après quauqueis annadas de tensions entraïnadas per la represa dei persecucions còntra lei còptes per lei Mamelocs d'Egipte, lo poder egipcian capitèt d'organizar una coalicion larga centrada sus lo Sultanat d'Ifat per atacar Etiopia. Pasmens, la repòsta dau negus Amda Seyon I (1314-1344) foguèt pus rapida e sei tropas conquistèron aisament Ifat e Fatajar. Per assegurar son contraròtle sus la region, Amba Seyon remplacèt lo sultan Haqq-ed-Din per son fraire Sabr-ed-Din que reconoguèt la senhoriá etiopiana. 1328 : assassinat dau rèi Jayanegara de Majapahit siá en causa d'una venjança de son mètge siá en causa d'un complòt de Gajah Mada. Foguèt remplaçat per sa sòrre Tribhuwana Wijayatunggadewi, sostenguda per Gajah Mada que venguèt premier ministre. 1329 : en Anatolia, darriera temptativa bizantina per reconquistar sei províncias asiaticas. Dins aquò, l'emperaire Andronic III foguèt batut per leis Otomans a la batalha de Pelekanon e obligat de pagar un tribut per gardar lo rèsta de sei territòris orientaus (→ 1331). 1329 : per demenir la corrupcion, importanta reforma judiciària dins l'Empèri Bizantin amb la creacion d'una cort suprèma dicha « Jutges Universaus dei Romans ». 1330 : gràcias a una tiera de succès militars, lei Bizantins capitèron d'impausar un tractat de patz ai Bulgars e d'estabilizar sa frontiera septentrionala. 1331 : en despiech de l'acòrdi signat en 1329, leis Turcs Otomans aprofichèron lei trèbols intèrnes bizantins per conquistar Nicèa e i installar sa capitala. 1332-1334 : en Grècia, tiera de guèrras caoticas implicant lei Bizantins, lei Sèrbes e divèrsei principats locaus. Lei Bizantins capitèron d'ocupar Tessalia e lei Sèrbes una partida importanta de Macedònia. 1334 : en Polonha, adopcion d'una politica d'encoratjament a l'installacion dei josieus d'Euròpa per lo rèi Casimir III. L'objectiu èra de desvolopar l'economia dau reiaume e, en causa de la multiplicacion dei mesuras ostilas ai Josieus dins la màger part dau continent, aguèt un succès important. Foguèt ansin a l'origina dei comunautats josievas de Polonha que demorèron dins lo país fins au genocidi nazi deis ans 1940. 1335 : après sa victòria de 1328 e la vassalizacion dau Sultanat d'Ifat, lo negus Amda Seyon I (1314-1344) deguèt reprimir una revòuta organizada per lo sultan Sabr-ed-Din, plaçat au poder per lo negus en 1328, e gropant Ifat, Hadya, Dauro e lei Agao dau lac Tana. Coma en 1328, Amda Seyon I aprofichèt la velocitat de sei tropas per atacar lo premier e ravatgar lo territòri de seis adversaris que foguèron rapidament obligats de se sometre. Sabr-ed-Din foguèt remplaçat per son fraire Gamal ed-Din que reconoguèt la senhoriá etiopiana. Pasmens, coma sei predecessors, assaièt rapidament de se liberar d'aquela tutèla. 1335 : mòrt d'Abu Saïd Bahadur (30 de novembre) e disparicion de l'Ilkhanat que foguèt partejat entre divèrsei senhors locaus. 1336 : aprofichant lei trèbols politics eissits de la fragmentacion de l'Ilkhanat, un grop de Turcomans nomadas formèt la federacion tribala dau Moton Negre.