cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anglosfèra
Anglosfèra periferica
A aquel grop, se pòt restacar los rics païses del golfe persic qu'an recebut d'importantas communautats forestièras qu'utilisan l'anglés coma lingua franca.
De mai, i a tanben un nombre de personas pro important que mestreja l'anglés coma lenga forestièra.
Referéncias
- recensament 2011 Austràlia rencensament australian 2011
- rencensament american e estimacions 2007 http://www.census.gov/hhes/socdemo/language/data/acs/ACS-12.pdf
Miquèl Averós
Miquèl Averós (Castras, 21 de decembre de 1933) es un pintre figuratiu occitan. Es tanben un militant occitanista de la primièra ora a mai d'èsser esperantista.
Biografia
Miquèl Averós comencèt la pintura quand aviá sonque catòrze ans. Son òbra se pòt veire tanben dins las illustracions de qualques libres coma l'Uèlh del pastor de Joan Baptista Fornièr Fa de mòstras cada annada coma per exemple: trenta variacions sus la mapa d'Occitània o Mila e una variacions sus la crotz occitana. Son engatjament occitanista l'a portat a refusar de se mostrar a París (França). Foguèt l'autor de la benda dessenhada Badaluna, publicada per l'IEO Arièja (1998). Ara demòra a Lesinhan de las Corbièras.
Ligams extèrnes
Sit-galariá del pintre (en francés)
Land (Alemanha)
Lei Länder (singolar Land) son deis Estats federats de la Republica Federala d'Alemanha. Despuei 1990, l'Alemanha es dividada per 16 länder.
Juaye-Mondaye
Juaye-Mondaye en normand ( Juaye-Mondaye en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
Juaye-Mondaye A situat a sèt quilomètres al sud de Bayeux, en lo Bessin e a vint-quatre quilomètres de Can. La municipalitat a traversat pel Aure.
Juaye-Mondaye est située à sept kilomètres au sud de Bayeux, dans le Bessin et à vingt-quatre kilomètres de Caen. La commune est traversée par l'Aure.
Istòria
La abbaye Sant-Martin #èsser fondada en 1202 après #qu'una ermita, Turstin, i aja decidit de se retirar sul « mont de Ae » #que #venir « mont Deï », de contunh « Mondaye ». I aguèt pres per divèrses autres religioses #que #fondar la comunitat monastique de l'òrdre dels Prémontrés. Lo primièr abbé es Roger de Juaye, al cap del abbaye fins en 1215. Los fraires fondan una léproserie accolée al monastèri. Al sègle, coma tota la region de Bayeux, la abbaye escapa pas pas al conflicte entre catòlicos e protestants, los religioses lor cal fugir, lo abbé a assassinat. Mas la Contra-Reforma restaura l'òrdre en lo Bessin e la vida religiosa coneis un nòu essor fins a la Revolucion francesa. Al sègle, lo abbaye se dòta d'una glèisa diboishada per Eustache Restout. En 1791, los chanoines #èsser temporairement caçats del monastèri. Cal esperar 1858 per veire los prémontrés reinvestir los luòcs. Caçats a nòu l'an 1903, es dempuèi 1921 #qu'ocupan definitivament lo abbaye.
A la creacion de las costats, Juaye siás cap de-luòc de costat. Aquel costat a suprimit en lo moment del redécoupage cantonal del an IX (1801).
En 1857, Juaye (448 abitants l'an 1856) absorbeix Bernières-Bocage (248 abitants) e Cobèrt (321 abitants), e ven Juaye-Mondaye.
L’abbaye Saint-Martin fut fondée en 1202 après qu’un ermite, Turstin, ait décidé de se retirer sur le « mont d’Ae » qui devint « mont Deï », puis « Mondaye ». Il fut rejoint par plusieurs autres religieux qui fondèrent la communauté monastique de l’ordre des Prémontrés. Le premier abbé est Roger de Juaye, à la tête de l’abbaye jusqu'en 1215. Les frères fondent une léproserie accolée au monastère. Au siècle, comme toute la région de Bayeux, l’abbaye n’échappe pas au conflit entre catholiques et protestants, les religieux doivent fuir, l’abbé est assassiné. Mais la Contre-Réforme restaure l’ordre dans le Bessin et la vie religieuse connaît un nouvel essor jusqu'à la Révolution française. Au siècle, l’abbaye se dote d’une église dessinée par Eustache Restout. En 1791, les chanoines furent temporairement chassés du monastère. Il faut attendre 1858 pour voir les prémontrés réinvestir les lieux. Chassés à nouveau en 1903, c'est depuis 1921 qu'ils occupent définitivement l'abbaye.
À la création des cantons, Juaye est capluòc de canton. Ce canton est supprimé lors du redécoupage cantonal de l'an IX (1801).
En 1857, Juaye (448 habitants en 1856) absorbe Bernières-Bocage (248 habitants) et Couvert (321 habitants), et devient Juaye-Mondaye.
Logicial
Un logiciau (var. logicial ) es un ensemble de sequéncias d'instruccions interpretablas per una maquina informatica per tractar un ensemble de donadas. Es de còps acompanhat per una documentacion qu'explica son foncionament. Lei logiciaus determinan lei pretzfachs que pòu realizar un ordinator e organizan son foncionament. Donan donc son utilitat foncionala a un ordinator. N'existís mai d'un tipe diferent segon lei besonhs deis utilizaires.
Istòria
La premiera teoria vertadiera sus lei logiciaus foguèt donc prepausada en 1936 per lo Britanic Alan Turing (1912-1954) dins un article intitulat On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem. Òbra majora dau sègle XX, aqueu tèxte es la basa de l'informatica modèrna. Entraïnèt lo desvolopament dei premiereis ordinators que foguèron utilizats, tant per leis Aliats que per leis Alemands, durant la Segonda Guèrra Mondiala. Dins aquò, aquelei maquinas utilizan pas encara de logiciaus. Per modificar sa programacion, èra necessari de modificar son arquitectura intèrna en modificant lo cablatge intèrne.
L'etapa decisiva vèrs l'invencion dau logiciau modèrne foguèt l'invencion dau premier lengatge d'assemblatge en 1949 per l'informaticiana Kathleen Booth. Completat per lo trabalh de Grace Hopper (1906-1992), aquela invecion menèt a l'aparicion dei premiers lengatges de programacion coma lo COBOL (1959). Permetent de redigir de programas sensa se preocupar de la programacion maquina de l'ordinator, aquelei lengatges informatics permetèron de desvolopar la creacion e l'usatge de logiciaus. En 1972, l'invencion dau lengatge C, relativament simple e rapide d'executar, accelerèt aquela evolucion e l'usatge de logiciaus venguèt la règla sus leis ordinators. Aquò entraïnèt una importanta diversificacion dins lei tipes de logiciaus e l'aparicion de companhiás importantas especializadas dins la concepcion e la comercializacion d'aquelei programas.
Lo BIOS
thumb|right|Afichatge de l'ecran d'acuelh d'un [[BIOS en 1999.]]
Lo BIOS (Basic Input/Output System) es un tipe de logiciau fòrça particular qu'es enregistrat sus una memòria mòrta (ROM). Assegura l'interfàcia entre lei partidas materialas (hardware) e leis autrei partidas logicialas (software) de l'ordinator. Permet a l'ordinator de realizar d'operacions de basa coma l'identificacion dei periferics d'intrada/sortida, dei memòrias e dei cartas d'extension connectats a la carta maire. Lo BIOS s'ocupa tanben de gerir lei conflictes d'atribucion dei ressorsas maquina entre lei diferents periferics installats.
Dempuei 2005, sus certanei modèls d'ordinators, lo BIOS es estat remplaçat per l'UEFI (Unified Extensible Firmware Interface) que permet de gerir de foncions suplementàrias (interfàcia grafica melhorada, gestion de sistèmas operatius multiples...) e d'utilizar de discs d'una capacitat superiora a 2,2 To.
Lei sistèmas operatius
thumb|right|Ecran d'acuelh d'[[Ubuntu, un sistèma operatiu traduch en occitan.]]
A lor aparicion, lei sistèmas operatius èran de sistèmas complèxs que necessitan d'intrar d'instruccions mai o mens claras amb un clavier. Durant leis ans 1980, lei conceptors remplacèron l'ecran tèxte e lei comandas clavier per una interfàcia grafica e una navigacion soritz. Certanei sistèmas prepausèron tanben una gestion « multifenèstra ». En 1990, lo succès de la version de Windows entraïnèt la generalizacion d'aquelei foncionalitats.
Lei sistèmas operatius modèrnes ofrisson de possibilitats nombrosas. Permèton de crear de rotinas de manipulacion e gestion de l'interfàcia grafica, de la soritz, dei fichièrs, dau sòn... etc. Asseguran tanben la gestion de pretzfachs complementaris coma lei paramètres de connexion Internet, la seguretat o l'interfàcia entre lei programas e lei periferics. Enfin, certanei sistèmas, especialament Windows, dispausan de moduls complementaris dedicats a la gestion de videojòcs.
Lei logiciaus aplicatius
thumb|right|Imatge de [[Lincity-NG, un exemple de logiciau aplicatiu que fa partida dei videojòcs.]]
Un logiciau aplicatiu, sovent dich « logiciau », es un ensemble de programas que permet de realizar un pretzfach donat amb un ordinator. Per aquò, existís mai d'un tipe de logiciaus aplicatius. Lei pus frequentas son :
Lei logiciaus son creats e liurats a la demanda d'una practica o més sus lo mercat a l'iniciativa d'un conceptor. Lor fabricacion es generalament un procès intellectuau lòng en despiech, dins la màger part dei cas, de l'utilizacion de lengatges de programacion permetent de conjugar la simplicitat de la programacion, la velocitat d'execucion e la portabilitat (es a dire la possibilitat d'adaptar rapidament un logiciau a una autra plataforma informatica). Lo nombre de foncionalitats, la fisabilitat o la qualitat e l'ergonomia generala de l'interfàcia son tanben de paramètres importants dins la concepcion d'un logiciau aplicatiu.
Logiciau e proprietat intellectuala
En causa de l'investiment important necessari per concebre certanei logiciaus, existís un sistèma de proprietat intellectuala destinat a protegir la proprietat dei personas aguent desvolopat lo programa e deis individús l'aguent crompat. Dins lo cas pus simple, lo logiciau es « liure », es a dire que son utilizacion, son estudi, sa modificacion e sa duplicacion en vista de lo difusar son permesas, tecnicament e juridicament.
Dins aquò, dins lo cas de logiciaus produchs per de companhiás esperant un retorn sus l'investissement engatjat, l'utilizacion, l'estudi, la modificacion e la duplicacion d'un logiciau son generalament enquadradas per de règlas estrictas. Aquelei règlas son l'objècte d'un contracte qu'es dich « licéncia de logiciau ». Dins la màger part dei cas, un logiciau d'aqueu tipe es pagant.
Trélévern
Trelêvern en breton ( Trélévern en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Istòria
La municipalitat de Trélévern tira lo sieu nom de la familha de Tréléver ; Familha uèi pana e #que portavan per armas : "embenat de sièis pèças de hermines e de caras". La municipalitat de "Treslever" o "Trezlever", al diocèse de Tréguier, a citat dempuèi 1330 en l'enquèsta del procès de canonisation de Sant-Yves. La forma actuala, Trélévern apareis dempuèi 1426.
Lo 28 de julhet de 1944, la comuna a incendiat pels Alemands.
La commune de Trélévern tire son nom de la famille de Tréléver ; Famille aujourd'hui éteinte et qui portaient pour armes : "bandé de six pièces d'hermines et de gueules". La commune de "Treslever" ou "Trezlever", au diocèse de Tréguier, est citée dès 1330 dans l'enquête du procès de canonisation de Saint-Yves. La forme actuelle, Trélévern apparaît dès 1426.
Au début de 1790, Trélévern va élire sa première municipalité.
Le 28 juillet 1944, la mairie est incendiée par les Allemands.
Ignacio Copani
thumb|200px|thumb|Ignacio CopaniIgnacio Copani (Villa Lynch, Província de Buenos Aires, lo 25 d'octobre de 1959) qu'ei un cantor engatjat argentin. Las soas cançon d'estil simple qu'emplegan imatge umoriiticas e poeticas entà descríver la realitat sociau, politica e istorica d'Argentina. Suportaire deu club de fótlbal Club Atlético River Plate que'u consecrè justament un par d'albums.
Qu'ei mei que mei famós per la soa cançon sus los desapareguts de la Dictatura Argentina Puede que me vean.
Malgré nous
thumb|right|210px|Monument dels Malgré Nous dins lo canton d'[[Obernai, Alsàcia]] Los Malgré Nous (del francés, «contra nosautres» o «de contra nòstre grat») es coma li dison a la generacion de jovents d'Alsàcia e Mosèla (Lorena) que foguèron incorporats per fòrça a l'armada nazi pendent la Segonda Guèrra Mondiala.
Manent e Montaner
Manent e Montaner (Manent-Montané en francés) qu'es ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
Comuna situada en Gasconha sus l'Arrats de davant (nom supausat). vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Per Dauzat e Rostaing, Manent que seré format deu nom germanic d'òme Manno e d'un sufixe tanben germanic -ing. Segon Negre, Manent que vengueré deu gascon manen (possessor deu sòu), vengut nom de persona, puish nom de lòc.
Lengas de Guyana
Guyana es un païs extremament multilingüe, tot ben que sa populacion trespasse pas 745 000 estajants en 2012.
Lo multilingüisme de Guyana es d'una riquesa excepcionala. L'estructura e la diversitat de sas lengas (lengas amerindianas, chinés, hindi, espanhòl...) se pòdon comparar sonque amb las de Surinam, lo seu vesin.
Guyana es un pasmens principalement païs creolofòne que lo creòl es particularament devalorizat. Levat l'anglés e lo creòl guyanés (las doás lengas recampant 85%/90% dels estatajants), las autras communautats jògan pas un ròtle màger e representan aperaquí 15% de la populacion.
Estatuts de las lengas
L'anglés es la lenga oficiala, utilizada dins l'administracion e las escòlas.
Lo creòl guyanés gaudís d'un estatut mai o mens formal de lenga nacionala.
Las lengas amerindianas gaudisson d'un estatut de lengas protegidas dempuèi 2006 Tèxtes de lei originals
Lo portugués e l'espanhòl son l'objècte d'una promocion sostenguda.
Lengas en preséncia
N. B. las fonts estatisticas son paucas e de còps contradictòrias. Un rencensament clar desfauta mas los organismes linguistics internacionals e las informacions localas dònan una idèa mai o mens clara de la situacion linguistica.
Anglés
L'anglés es present dins Guyana tota. Es parlat segon dos varietats (British English and Guyanese English). L'anglés britannic es lo utilizat dins las situacions mai formalas, e l'anglés guyanés dins de situacion de la vida vidanta. Tot ben que aquò siá grossièrament verai, i a una infinitat de situacions intermediàrias que pòdon existir segon lo nivèl d'educacion dels locutors, lo contèxte, los interlocutors....
Segon lo SILrapòrt 2002, l'anglés es sovent imperfièchament mestrejat per la majoritat dels locutors del creòl, coma lo mostrèt l'estudi balhat en ligam. Lo nombre de locutors reals de l'anglés standard deu pas trespassar 60%. Coma lenga mairala l'anglés (guyanés o britannic) es pauc utilisat. Mens de 10% es probable.
Creòl guyanés
Lo creòl guyanés es parlat coma lenga mairala pels Afroguyaneses e pels Indians guyaneses. 75% de la populacion l'auriá coma lenga mairala e mai de 80% l'entendon.
Es parlat mai que mai dins lo nòrd mas sos locutors pòdon èsser rescontrat dins Guyana tota.
Pasmens, lo creòl patís d'un fòrta devalorizacion sociala e d'un imatge negatiu.
Lengas amerindianas
Segon lo recensament 2002, i aviá 68 675 Amerindians (9,2% de la populacion). Eran 40 343 al recensament de 1980. Se lor nombre créis, lor cultura se delita e s'aflaquís. Son victimas d'un procès de deculturacion. Las lengas amerindianas son amenaçadas e lo recent cambiament de 2006 es pas encara sufisent per assegurar la preservacion d'aquelas culturas. 50% dels Amerindians parlan sonque anglés o lo creòl guyanés. Qualques Amerindians parlan tanben espanhòl o portugués. Las lengas amerindianas son parladas bensai per 35 000 personas en 2012 (5% de la populacion).
Segon lo Joshua Project e lo SIL las lengas amrindianas èran en 2000:
- l'akawaio (4 500)
- l'arawak (1 500) mas 15 000 deculturats
- l'atoradà (pauques)
- lo carib (Galibi) (480 en 1991 mas 2 500 deculturats)
- lo macushi (9 500)
- lo mapidian (wapishanan) pauc nombroses
- Lo mawayanà (50 en 1986)
Chaple d'Orador de Glana
thumb
Lengas de Guyana
Lengas amerindianas
- lo patatomà (4 700 en 1990 e 300 deculturats)
Chaple d'Orador de Glana
Lo chaple d'Orador de Glana designa lo murtre, lo 10 de junh de 1944, de la quasi totalitat dels abitants del vilatge lemosin d'Orador de Glana (Occitània) per un destacament del 1èr batalhon de la Panzerdivision Das Reich. Lo bilanç foguèt de 642 victimas. Après uèch ans d'instruccion, 21 soldats, demest los quals 14 Alsacians, compareguèron davant lo Tribunal militar de Bordèu en 1953. Lor condemnacion amodèt protèstas vivas en Alsàcia. Beneficièron d'una amnistia immediata o foguèron lèu liberats, çò que suscitèt de reaccions amaras en Lemosin.
Nom de las 642 victimas
Oradour-sur-Glane
Lengas de Guyana
Lengas amerindianas
- lo pemon (500 en 1990)
- lo waiwai (200 en 1990)
- lo wapishanà (6 000)
Autras lengas
Lo portugués es la lenga mairala de 0,2% de la populacion mas es parlat per un nombre mai important pramor de la proximitat de Brasil.
La communautat chinesa es pauc importanta ( mens de 0,2%) e parla subretot anglés, creòl e cantonés.
L'espanhòl es parlat dins la region de la frontièra amb Veneçuèla. Los Waraus lo practican fòrça (una partida dels Waraus demòra a Venezuelà) e mai encara que lor lenga etnica.
La Chapelle-du-Bois
La Chapelle-du-Bois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
L'Abescau
L'Abescau (Labescau en francés) qu'es ua comuna gascona de Vasadés administrada pr'eu departament de Gironda de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Toponimia
Las atestacions ancianas son : Labescal (1273), Levescal (1279) e Lavescab (1279). Se tracta donc d'un derivat deu mot evesque, avesque, varianta de bisbe (supausada d'origina francesa pr'amor de l'evolucion en -v- deu -p- de l'etime grèc episcopos), damb lo sufixe latin -ale. Lo sens es "propietat de l'avesque de Vasats". L'Abescau es donc un equivalent de Lo Bisbal (Roergue) e de La Bisbal d'Empordà (Catalonha). Las atestacions Labescal e Levescal son influenciadas per lo lengadocian, estant qu'en gascon -l dens aquera posicion èra vocalizat en -u au sègle XIII dempuèi pausa.
L'interpretacion de Bénédicte Boyrie-Fénié es globalament en acòrd dab las de Dauzat e Rostaing (episcopalis), Ernèst Negre e Jacques Astor. Tots supausan que lo nom es motivat per un domeni, un camp o un ostau qu'apartenè a l'avescat.
Istòria
L'Abescau èra pas parròpia e enqüèra a pas de glèisa. Avèva pas d'aglomeracion a la Revolucion e tant vau dire que n'a pas. En hiren pr'aquò una comuna.
Sent Maurzis
Sent Maurzis o Sent Maurzís (en francés Saint-Maurice-des-Lions) es una comuna lemosina, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas limitròfas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Intercomunalitat
Dempuei lo de genier de 2017, Sent Maurzis fa partida de la comunautat de comunas de Charanta Lemosina. Abans la fusion d'intercomunalitats que fòrman la Charanta Lemosina, la comuna fasiá partida de la comunautat de comunas de Confolentés.
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
ESMA
300px|thumb|Entrada de l'ESMAL'Escòla Superiora de Mecanica de l'Armada o ESMA qu'èra un centre de formacion de l'Armada Argentina abans de vòder durant la Dictatura un center clandestin de detencion. Per era que passèn de cap a 5000 desaparaguts e mantuns que partí anestesiats de cap aus Vòus de la Mort (vòu on èran getats adromits dens la mar).
Dab lo retorn de la democracia que clavè las pajas mei òrras de la soa istòria e que vadó musèu de la memòria per un decret de 2004.
Dommartin-sous-Hans
Dommartin-sous-Hans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Frísia (província)
Frísia o Frisa (en frison occidental: Fryslân /ˈfris.lɔːn/; en neerlandés: Friesland /ˈfris.lɑnt/), es una província dei País Bas.
Orges
Orges pòt essèr:
Vòus de la Mort
thumb|200px|left|Aeropòrt de Jorge Newberry, Buenos Aires, punt de despartit deus vòus militarsthumb|200px|Avion de l'Armada ArgentinaLos Vòus de la Mort que hon operacions d'execucions massivas e clandestinas organizadas durant la Dictatura Argentina. Lo presoèrs politics qu'èran anestesiats puish getats d'un avion dens la mar; mantuns còs tornats suu la còta que muishèn per'mor de l'impacte dab la mar.
Irancy
Irancy es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|left|Irancy La terminologia en « i » supausa probablament una aucupacion gallo-romaine. Grands aficionats de vins, los Romains an probablament apreciat a lo sieu just mesure las possibilitats de la situacion géographique de Irancy. La tradicion locala vòl #que i i aja #aver émeutes sagnants pendent la Sant-Barthélémy, que la sang i aja fluït en los carrerons en pendent, #çò qu'explicariá lo nom a caractèr morbide de cèrtas vias, sustot la "carrièra dels mòrtes", situada a la extremitat OèST del pòble. Es dicha #qu'al cors d'una nuèch, las huguenots an assautat lo pòble, an aucit de nombroses abitants e saquejat lo pòble, per représailles. Los còrsses aurián #èsser tirats en los potzes situats tot a la longitud d'aquela "carrièra dels mòrtes".
Nòtas
<references group=N/>
Aisy-sur-Armançon
Aisy-sur-Armançon es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha.
Geografia
Aquel pichon vilatge a mes en los vallées del As, al bòrd de la Armançon e pas luènh del Seren e a situat al encreuament dels Païses del Tonnerrois, del Auxois del Avallonnais e del Nucérien.
Ce petit village est posé dans les vallées de l'As, au bord de l'Armançon et non loin du Serein et est situé au carrefour des Pays du Tonnerrois, de l'Auxois de l'Avallonnais et du Nucérien.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Buffon a efectuat de nombrosas experiéncias en la forja de Aisy-sus-Armançon abans de bastir las Forges de Buffon un pauc mai en amont sus la Armançon.
Buffon a effectué de nombreuses expériences dans la forge d'Aisy-sur-Armançon avant de construire les Forges de Buffon un peu plus en amont sur l'Armançon.
Nòtas
<references group=N/>
Cevins
Cevins en arpitan (Cevins en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saint-Germain-d'Arcé
Saint-Germain-d'Arcé es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Nòtas
<references group=N/>
La Canau
La Canau (Lacanau en francés) es una comuna medoquina de Guiana, lingüisticament gascona, administrada pr'au departament de Gironda de la region de Noèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Lòcs e monuments
thumb|250px
Saint-Ouen-l'Aumône
Saint-Ouen-l'Aumône es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Val d'Oise e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Jean-Bédel Bokassa
Jean-Bédel Bokassa, militar, foguèt president de Centrafrica entre lo 1èr de genièr de 1966 e lo 4 de decembre de 1976, quand se proclamèt emperaire del país, amb lo títol de Bokassa Ièr. Bokassa governèt coma emperaire fins al 20 de setembre de 1979, quand foguèt depausat per un còp d'Estat (amb la participacion activa francesa) e tornèt lo poder a David Dacko.
Les Mées
Les Mées es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Nòtas
<references group=N/>
Garrei
Garrei (Garrey en francés) qu'ei ua comuna gascona de Shalòssa, situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [ga'rrej]. Las fòrmas ancianas que son Sanctus Vincentius de Garrei en latin, aus sègles XI-XII, Garey (mapa de 1638).
Flevoland
Flevoland es una província dei País Bas.
Ambrumesnil
Ambrumesnil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Geografia
Ambrumesnil Es una municipalitat del país de Caux. Se tròba en lo costat de Offranville.
Ambrumesnil est une commune du pays de Caux. Elle se trouve dans le canton d'Offranville.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Comuna formada de la fusion de las municipalitats de Ambrumesnil e de Ribeuf en 1823.
Localement Lo nom de la municipalitat se pronóncia « lo Brumesnil » per étymologie popular a causa de la forma anciana de Aubrumesnil (testificada dempuèi 1264), interpretada « al Brumesnil » d'ont « lo Brumesnil ». Lo toponyme s'analisa : lo mesnil de Audburgis, nom de femna germanique ja trobat en Ambourville (Auborvilla ) e #que se perpétue en lo nom de familha Aubourg #que lo larèr essencial encara en 2009 n'es lo departament de la Seine-Maritima.
Lo anciana comuna de Ribeuf a testificat jos la forma Risbot l'an 1171 e Risbued en 1207. Lo nom a compausat manifestement de l'element both / buth #que significa baraque o vilatge en norrois (Cf. Elbeuf ; Criquebeuf ; Daubeuf ; Coimbot ; Carquebut, Èca.). Lo primièr element es sens dobte lo vièlh anglés o vièlh norrois hris, buisson.
Commune formée par la fusion des communes d' Ambrumesnil et de Ribeuf en 1823.
Localement le nom de la commune se prononce « le Brumesnil » par étymologie populaire due à la forme ancienne d' Aubrumesnil (attestée dès 1264), interprétée « au Brumesnil » d'où « le Brumesnil ». Le toponyme s'analyse : le mesnil d'Audburgis, nom de femme germanique déjà rencontré dans Ambourville (Auborvilla ) et qui se perpétue dans le nom de famille Aubourg dont le foyer essentiel encore en 2009 est le département de la Seine-Maritime.
L'ancienne commune de Ribeuf est attestée sous la forme Risbot en 1171 et Risbued en 1207. Le nom est composé manifestement de l'élément both / buth qui signifie baraque ou village en norrois (Cf. Elbeuf ; Criquebeuf ; Daubeuf ; Coimbot ; Carquebut, etc.). Le premier élément est sans doute le vieil anglais ou vieux norrois hris, buisson.
Ambruç
Ambruç o eventualament Ambrús (Ambrus en francés) es ua comuna agenesa situada dens lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Dauzat estima que lo nom a benlèu la medisha origina qu'Ambronay (*Ambronus, de Ambrones, nom d'un pòble germanic) o qu'Ambrumesnil (dab mansionile). Negre, citat per B. Boyrie-Fénié, aima mèi Ambrosius. Bénédicte Boyrie-Fénié refuta las interpretacions deus collègas (Ambrumesnil ven d' Albericu e Ambrosius auré donat *Ambrois o *Ambruis [*Ambruish ?]). Bénédicte Boyrie-Fénié prepausa una basa amar- [diferenta de l'adjectiu amar ?], que donè amarèr, amaredar, amarec [veire diccionari Palay, p. 32] : lo sens es « terrenh acide, umit, sanhós », justificada per la situacion deu borg enter la ribèra fertila de Garona e la lana. L'evolucion seré *amar-útius (-útius es un sufixe latin de qualitat) > *amaruts > *amruts (sincòpa) > *ambruts (b epentetic que facilita la prononciacion) > ambruç.
D'un punt de vista practic, la question es de saber se l'etimologia donada per Bénédicte Boyrie-Fénié, presentada per l'autora com una possibilitat, justifica d'escriure lo nom Ambruç o pus modèstament Ambrús. Cau notar, en mèi, que la fòrma Ambruns de 1288 demòra inexplicada; benlèu ua ipercorreccion ?
Michaugues
Michaugues es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sant Clemenç (Alèir)
Sant Clemenç (Saint-Clément en francés) es una comuna occitana de Borbonés situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups.
Geografia
Situada al centri de l'Union europèa dempuèi la réunification de la Alemanha fins en 1995.
Située au centre de l'Union européenne depuis la réunification de l'Allemagne jusqu'en 1995.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Istòria
A l'origina, Sant-Clément se trucava Sant-Clément-de detlos-Monts de contunh de detlas-Montanhas. De l'epòca gauloise a la Mièja Edat, se sap pas res de la siá istòria locala. Lo castèl de Beauchênes #que ne demòra pas mai #qu'un torn (a drecha a l'intrada de St Clément) #èsser bastit per Geoffroy de Balzac en 1509. En 1521, ven la proprietat de Texans de Coulanges, qualificada de senhor de Beauchênes. En 1620 aparescan los Roy de Molins, issus d'una granda familha de las Flandres. Jean Roy, senhor de Beauchêne, i aguèt nomenat Aconselhar d'Estat l'an 1662. En 1720, la proprietat passa entre las mans de Senhor Brunet de Évry, marques de Lapalisse, senhor de Chatelmontagne de St-Clément e unas autras tèrras. Lo 22 de decembre de 1754, de passatge a St-Clément, las tropas de Mandrin #assassinar un meunier #que refusait de los indicar l'ostal ont devián se trobar los emplegats de las granjas e de los servir de guida. Mandrin I aguèt pres en mai 1755 e executat lo 26 del mes a Valença. En 1755, Joseph de Évry #far bastir a costat del vièlh castèl un ostal de plaisance. Es de manièra versemblant dins aquel ostal mai modèrn e mai confortable #que #donar la hospitalité a Jean-Jacques Rousseau #que n'èra l'amic e #que ne partejava benlèu las idèas philosophiques. Cap a 1850, lo castèl a vendut al curé Blettery per la soma d'uèch #cent francs.
La municipalitat #portar, pendent la Revolucion francesa, lo nom de Montanha.
En 1849, la municipalitat daissa la siá autonomia communale a lo sieu ancià caseriu, La Chabanne.
En 1929 i aguèt començat lo bastiment d'un barrage d'un volum d'unitat|1200000|mètres cubes d'aiga, i aguèt acabat l'an 1931. Aquel barrage produsit de l'electricitat dins una fabrica situada sus la municipalitat de Chatelmontagne.
À l’origine, Sant Clemenç s’appelait Saint-Clément-des-Monts puis des-Montagnes. De l’époque gauloise au Moyen Âge, on ne sait rien de son histoire locale. Le château de Beauchênes dont il ne reste qu’une tour (à droite à l’entrée de St Clément) fut construit par Geoffroy de Balzac en 1509. En 1521, il devient la propriété de Jean de Coulanges, qualifiée de seigneur de Beauchênes. En 1620 apparaissent les Roy de Moulins, issus d’une grande famille des Flandres. Jean Roy, seigneur de Beauchêne, fut nommé Conseiller d’État en 1662. En 1720, la propriété passe entre les mains de Monsieur Brunet d’Évry, marquis de Lapalisse, seigneur de Chatelmontagne de St-Clément et autres terres. Le 22 décembre 1754, de passage à St-Clément, les troupes de Mandrin assassinèrent un meunier qui refusait de leur indiquer la maison où devaient se trouver les employés des fermes et de leur servir de guide. Mandrin fut pris en mai 1755 et exécuté le 26 du mois à Valença. En 1755, Joseph d’Évry fit construire à côté du vieux château une maison de plaisance. C'est vraisemblablement dans cette maison plus moderne et plus confortable qu’il donna l’hospitalité à Jean-Jacques Rousseau dont il était l’ami et dont il partageait peut-être les idées philosophiques. Vers 1850, le château est vendu au curé Blettery pour la somme de huit cent francs.
La commune porta, pendant la Révolution française, le nom de Montagne.
En 1849, la commune laisse son autonomie communale à son ancien hameau, La Chabanne.
En 1929 fut commencée la construction d'un barrage d'un volume de 1200000 mètres cubes d'eau, il fut terminé en 1931. Ce barrage produit de l'électricité dans une usine située sur la commune de Chatelmontagne.
Attigny (Vòges)
Attigny es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Vaselhas (canton de Saug)
Vaselhas (Vazeilles-près-Saugues en francés) z-es una anciana comuna gigaudiana situada dins lo departament del Naut Léger e la region Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe (region). Dempuèi lo 1èr de genièr 2016, es fusionada amb Esplantats dins la comuna d'Esplantats e Vaselhas.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Lisle-en-Barrois
Lisle-en-Barrois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Deûlémont
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region dels Nauts de França.
Lisle-en-Barrois
Geografia
Lisle-En-Barrois es una municipalitat rurala situat en la conca parisenc a l'extrèm Oèst del departament de la Meuse e a 17 quilomètres de Bar lo Pòrti, entre lo Barrois e lo Argonne.
Lo territòri de la municipalitat es vast (près de 3000 ectaras) e a compausat fòrça majoritairement de bòsques, essencialament domaniales (bòsc domaniale de Lisle-en-Barrois) e situat en la part Oèst de la comuna. Per la rèsta, s'agís de tèrras agricòlas ont se practica l'agricultura intensiva, sustot céréalière.
Le territoire de la commune est vaste (près de 3000 hectares) et est composé très majoritairement de forêts, essentiellement domaniales (forêt domaniale de Lisle-en-Barrois) et situé dans la partie Ouest de la commune. Pour le reste, il s'agit de terres agricoles où se pratique l'agriculture intensive, notamment céréalière.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Chavigny (Aisne)
Chavigny es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region dels Nauts de França.
Geografia
Aquela pichona municipalitat de 153 abitants a situat a mens de 10 km al nòrd-oèst de Soissons. Es un villatge agricòla (céréales, remolatxes, dacses, bovins) situat a flanc de serral, amb a lo-dessus un immens scenari ont s'estendon openfields a pèrda de vista e dejós un ru, dels pâtures e qualques marécages. La municipalitat demòra aperaquí pauc boisée e protegís una pro granda variété de gibier (chevreuil, senglar, faisan, conilh...).
Existís 3 vias d'accèsses en connectant Chavigny a Juvigny, Vauxrezis, Cuisy-en-Almont e un camin goudronné vèrs Cuffies. La rota la mai rapida e sens dobte la mai utilizada per connectar Chavigny a Soissons es #çò que passa per Cuffies. Una anciana via de camin de fèrre connectava lo villatge a Soissons, el pas en rèsta a l'ora actuala que l'estacion (ne nautor del pòble) e un camin forestal vèrs Vauxrezis.
Cette petite commune de 153 habitants est située à moins de 10 km au nord-ouest de Soissons. C'est un village agricole (céréales, betteraves, maïs, bovins) situé à flanc de coteau, avec au-dessus un immense plateau où s'étendent des openfields à perte de vue et en dessous un ru, des pâtures et quelques marécages. La commune reste quelque peu boisée et abrite une assez grande variété de gibier (chevreuil, sanglier, faisan, lapin...).
Il existe 3 voies d'accès reliant Chavigny à Juvigny, Vauxrezis, Cuisy-en-Almont et un chemin goudronné vers Cuffies. La route la plus rapide et sans doute la plus utilisée pour relier Chavigny à Soissons est celle qui passe par Cuffies. Une ancienne voie de chemin de fer reliait le village à Soissons, il n'en reste à l'heure actuelle que la gare (en haut du village) et un chemin forestier vers Vauxrezis.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sètge de Cassanuèlh (1209)
Lo sètge de Cassanuèlh se debanèt en 1209 au començament de la Crosada deis Albigés. Opausèt una armada crosada formada de senhors occitans gascons e auvernhats a la garnison locala. S'acabèt per la victòria dei Crosats que bastiguèron a l'eissida de la batalha lo premier lenhier de la Crosada per lei catars de la ciutat.
Dagmar Hagelin
Dagmar Hagelin qu'èra ua adolescenta suèca despareguda lo 27 de genèr de 1977 a Buenos Aires, alebada e presa de fòrça peu repressor de la Dictatura Argentina Alfredo Astiz. Dada la soa nacionalitat europèa, la soa recèrca qu'avó un impacte mediatic internacionau e que revelè d'un biais innegable la realitat deus camps de concentracion secrets en Argentina e deus desapareguts. Hagelin que ho localizada peu darrèr còp dens un deus mei famós centers clandestins de detencion : l'ESMA.
Qu'èra amiga d'ua montonera de la soa etat : Villa Gesell (l'avèva coneguda peu soa pairastre). Aquesta qu'èra estada sequestrada lo 26 de genèr e que se l'avèva hèita avoar que lo dia seguent qu'arrecebore la vesita d'ua companhera nomada María Antonia Berger. Astiz e los sons que con.honèn Hegelin, vienguda vesitar la soa amiga dab era, la perseguín e la tirèn dessús abans de la cargar dehens un cròfe de veitura.
Lo president deus Estats Units d'America James Carter e lo Papa Joan Pau II que reclamèn per era (dab l'eleccion de Carter lo Estat Units qu'abandonèn la Dictatura argentina qu'avèvan ajudada e sostienguda) e Suècia que trenquè temporariament las soas relacions diplomaticas dab Argentina.
Lo cas que ho jutjat en 1985 mes en 1990 tots los copables que hon graciats peu president Carlos Saúl Menem. Totun aquesta gràcia que ho trencada en 2006 e los copables (enter eths Alfredo Astiz que son jutjats.
Sent Bausèli (Ardecha)
Sent Bausèli (Saint-Bauzile en francés) es una comuna occitana de Vivarés situada dins lo departament d'Ardecha e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Saint-Nizier-sous-Charlieu
Saint-Nizier-sous-Charlieu es una comuna francesa, situada dins lo departament de Léger e la region de Ròse-Aups.
Lo Claus
Lo Claus (Le Claux en francés) z-es 'na comuna auvernhata, situada dins lo departament del Chantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Le Claux en 1504 (en francés), Lou Clau en 1670, Le Clos en 1784, Le Clous (mapa de Cassini, a la fin del sègle XVIII . Lo Claus ven del latin clausum, mas, a causa de l'article, deu èsser d'origina medievala e, probablament, del segond millenari. La prononciacion es [lu 'klaw] (Apchon), [bar 'klaw] (= al Claus, a La Vijairá); lo nom sembla podre èsser utilizat sense article : [a 'klaw] =  a Claus (d'un informator que ditz [lu 'klaw] quand una traduccion li es demandada).
Istòria
La comuna se creèt en 1835, a partir de Chailada.
Nòtas
<references group="N"/>
Beaurepaire (Daufinat)
Beaurepaire ( Beaurepaire en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Geografia
Beaurepaire es a de Grenòble, a  de Lion, a  de Vienne, a  de Rossilhon
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sisco
Siscu en còrs (Sisco en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega‎ e la region de Corsega.
Geografia
Sisco Es una municipalitat de la còsta es del Cap de Corsega, a unitat|14|km al nòrd de Bastia, en lo anciana pieve de Brando. Antany, De 1336 a 1625, las siás comunitats an fach part siá del fief de Brando, siá d'aquel de Canari. Mas de 1483 a 1491 la vallée #formar sòla lo fief de Melchio Gentile. Uèi Sisco es la una dels uèch comunas del costat de Sagro-di-Santa-Giulia.
Sant Desirat (Borbonés)
Sant Desirat (en francés Saint-Désiré) es una comuna occitana de Borbonés situada dins lo departament d’Alèir e la region francesa d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Geografia
Sant-Desirat se tròba a : * de Vallon en Sully
Panorama : truc de la capèla Santa-Agata panorama sus la valoia del Doncas que. Quand lo temps es bon, se pòt distinguir al luènh, lo Puech de Copòla ( d'altituda).
Saint-Désiré se trouve à :
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Luòcs e monuments
Gleisa de Sant-Desirat Capela de Santa Agata Abadia de Bussieira
Limborg (Païses Basses)
Limborg es una província dei País Bas.
Andelnans
Andelnans es una comuna francesa, situada dins lo departament del Territòri de Belfòrt e la region de la Borgonha Franca Comtat.
Geografia
thumb|left|Andelnans, la Savoureuse Lo vilatge a situat sul marge esquèrre de la Savoureuse, riu en en prenent la siá font al Ballon d'Alsace. A èsser de totas tempses un luòc de passatge e de comunicacion, en principi amb una via romaine en en connectant Danjoutin e Sevenans de contunh la rota de Belfòrt a Montbéliard, la linha SNCF Belfòrt-Delle, la via del camin de fèrre a via estrecha dins 1913 e 1948, lo canal de Montb&eliard a la auta Sòna e, dempuèi la fin dels ans 1970, lo autoroute A36. Dempuèi aquela epòca, lo territòri De la municipalitat situada entre lo autoroute e la Savoureuse a èsser condicionat en una vasta zòna comerciala e artesanala. Divèrses lotissements ne an permesas la aument de la populacion del vilatge qu'se passat de 397 abitants en 1962 a 1267 en 2010.
Denain
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais. .
Geografia
Denain Se situa en lo departament del Nòrd, es la vila-centri de la Comunitat d'aglomeracion de la Pòrta de l'Enaut. Es a una desena de quilomètres al sud-oèst de Valencianas, a 45 minutas de Brusselles e a una ora e demie de París. Es desservie pel A2, la RN45, lo CD40, lo CD440 e la CD955. Es egalament desservie per la ret SNCF e per un canal a grand gabarit (Escaut) acollidor dels vaissèls en provenent de la region parisienne, de Belgica, de Olanda e de Alemanha.
Denain se situe dans le département du Nord, elle est la ville-centre de la Communauté d'agglomération de la Porte du Hainaut. Elle est à une dizaine de kilomètres au sud-ouest de Valenciennes, à 45 minutes de Bruxelles et à une heure et demie de Paris. Elle est desservie par l'A2, la RN45, la CD40, la CD440 et la CD955. Elle est également desservie par le réseau SNCF et par un canal à grand gabarit (Escaut) accueillant des bateaux provenant de la région parisienne, de Belgique, de Hollande et d'Allemagne.
Istòria
thumb|Le maréchal de Villars
Leonardo Favio
thumb|200px|Leonardo FavioLeonardo Favio (Luján de Cuyo, Província de Mendoza, lo 8 de mai de 1938) qu'ei un cantaire, compositor, actor e realizator argentin.
Com cantaire que ho un deus purmèr a interpretar baladas romanticas en America Latina, au cors de las annadas 1960 e 1970.
Com realizator que he dus filmehèra presats : Crónica de un niño solo e El romance del Aniceto y la Francisca.
Durant la soa vita que ho hèra engatjat au costat deu peronisme.
Empèri Mongòl
L'Empèri Mongòl èra un empèri d'origina nomada fòrça estendut qu'existiguèt durant lei sègles XIII e XIV. A son apogèu, s'estendiá de la mar de Japon ai regions èst d'Euròpa e teniá lo contraròtle de Siberia, de China e de l'Orient Mejan. A son apogèu vèrs la mitat dau sègle XIII, sa superficia èra egala a, siá 22% dei tèrras emergidas, e sa populacion es estimada a aperaquí 100 milions d'abitants. Es generalament considerat coma l'empèri pus grand de l'Istòria umana. Sa formacion acomencèt ambé l'unificacion dei tribús mongolas nomadas realizada per Genghis Khan en 1206. Gràcias a son organizacion militara, lei Mongòls capitèron de conquistar rapidament la màger part dau continent asiatic. Aquò permetèt l'establiment d'un periòde de patz relativa a travèrs d'Asia (Pax Mongolica) e lo desvolopament dau comèrci dins lo continent. A partir de la mitat dau sègle XIII, l'Empèri acomencèt de se devesir entre estats independents diferents que conoguèron d'evolucions pròprias. Existiguèron fins a la fin de l'Edat Mejana.
L'unificacion dei tribús mongòlas
thumb|right|Estats e frontieras principaus en Asia avans lo començament de l'expansion de l'Empèri Mongòl.
Au sègle X, la region compausada de la Mongolia modèrna, de Manchoria e dau nòrd de China èra sota lo contraròtle de la dinastia Liao. Rebutada en 1125 per la dinastia Jin fondada per lei Jurchens, laissèt la plaça a una tièra d'estats e de tribús independentas. Per exemple, lo planestèu mongòl èra devesit entre cinc confederacions tribalas. De conflictes nombrós se debanèron entre l'estat Jin e aquelei tribús. Lei Jin foguèron capables de batre lei Mongòls en 1161 mai poguèron pas realizar la conquista de lor territòri.
En 1189, Temujin capitèt d'unificar tornarmai la confederacion Khamag qu'èra devesida après un periòde d'anarquia acomençada en 1171. Lei Mongòls èran alora devesits entre cinc ensembles principaus qu'èran lei Naimans, lei Merkits, lei Tatars, lei Khamags e lei Keraits. Aliats ai Keraits, Temujin obtenguèt un premier succès sus lei Merkits tre lei premiereis annadas de son rèine. A partir de 1200, gràcias a una reorganizacion de sei fòrças, poguèt acomençar la conquista de sei vesins. Lei Merkits foguèron tornarmai batuts en 1200. Puei, en 1203, foguèt lo torn dei Keraits e dei Naimans. Enfin, lei Tatars se deguèron replegar vèrs l'oèst après una tièra de desfachas. Entre 1203 e 1206, Temujin deguèt faciar l'oposicion dau cap merkit Jamukha que foguèt finalament capturat e tuat. Temujin foguèt adonc nomat cap dei Mongòls per lo Kurultai e prenguèt lo títol de Genghis Khan.
La formacion de l'Empèri per Genghis Khan
thumb|Extension de l'Empèri Mongòl durant lo rèine de [[Genghis Khan.]]
thumb|right|Retrach de [[Genghis Khan.]]
Après l'unificacion dei tribús mongòlas, Genghis Khan reinèt fins a sa mòrt en 1227. Reorganizant la lèi de son estat e sei fòrças armadas, mandèt una tièra de campanhas militaras victoriosas per conquistar lei regions vesinas. En fòra de son organizacion militaras, sa politica li permetèt de tenir pus aisadament sei conquistas. D'efèct, divèrseis elements de sa politica limitèron lei revòutas e favorizèron l'integracion dei regions conquistas dins l'Empèri en formacion : Ansin, Genghis Khan capitèt la conquista de l'Empèri tangut (1209 puei 1227), de la mitat nòrd de l'estat Jin (1215), dau Khanat Kara-Khitan (1218), de la partida nòrd de l'Empèri Khwarezmian (1221) e acomencèt la conquista de China. D'expedicions importantas foguèron tanben dirigidas còntra lei regions orientalas d'Euròpa. Avans sa mòrt, Genghis Khan organizèt la division de l'Empèri entre seis eiretiers e la regéncia foguèt assegurada per son fiu Tolui fins a la nominacion d'un Khan novèu.