cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Flamenca
Criticas e edicions
Dens lo son Art d'aimer occitanien, Nelli qu'insiteish suber l'importància capitau de las longas disgrecions pedagogicas au costat de la narracion deus eveniments. Robèrt Lafont eth que parla d'un "abracat practic de la fin' Amor". Per la critica tradicionau, l'idea deu dialòg que's seré inspirada de l'òbra de Pèire de Rogièr qui ho quitament perpausat com un possible autor (çò qui ei chic probable en acceptant la meitat deu sègle XIII com epòca de redaccion). Nelli e d'autes critics que soslinhèn tanben las relacions deu tèxte dab l' Ars Amatoria d'Ovidi (citat dens lo tèxte), mes tanben dab l'òbra deus trobadors Pèire Cardenal e de Guilhem Montanhagòl e tanben dab lo Roman de la Ròsa (e mei que mei dab debuta de la soa redaccion hèita per Jean de Meug) per'mor de l'utilizacion de figuras allegoricas com Amor, Mercés, Caritat, Prètz. De segur l' amor de lonh shens aver vist l'objècte aimat que 'ns manda de cap a la vida de Jaufre Rudèl. Fin finau, que cau soslinhar que Flamenca e desplega lo topos deu castia gilos com justament lo Castia gilos de Raimon Vidal de Besalú (contemporanèu) e Las novas del papagay d'Arnaut de Carcassés.
Alfred Jeanroy que suggereish un autor roergata e, a maugrat de l'anonimat de l'òbra, aqueste que's mentau  dilhèu dens lo tèxte en se bèth presentar devath lo nom de Bernardet (enter los vers 1732 e 1736, dab tots los problèmas pausats per aquesta mena d'identificacion dens un tèxte medievau on Bernardet e poderé estar l'autor, l'escriba, l'interpret orau, un narrator fictiu o tota auta persona).
D'un punt de vista istoric, los senhors de Borbon que's saperavan efectivament e tradicionaument Archimbaut (dens la topografia francesa, la soa vila que s'apera uèi Bourbon-L'Archimbaut) e, segon Paul Olson, que's tractaré dens lo tèxte d'Archimbaut VII de Borbon (Nelli, eth, que suggereish lo VIau) e la causida deu peronatge Guilhem de Nivers e deus lòcs com Flandra e seré tanben istorica e quitament ironica, com ac ei tanben la causida deu senhors qui perden lo tornéis a la fin ; Olson i ved quitament un possible ehèit comic entau public de l'òbra dehens lo contèxte istoric, polititic e religiós de l'epòca. Nelli e Lavaud que bremba lo 30 personatge istorics trobats per Ch. Grimm qui, a despart d'aquò e trobè arguments pro solides per suggerir que lo Nemors deu pair de Flamenca que poderé en vertat estar Namur de Valonia.
Filme
Flamenca que ho adaptada en 1993 en occitan per Michel Gayraud dab lo títol Flamenca e dab un tèxte modernizat per l'escrivan Ives Roqueta.
Referéncias dins la cultura populara
En 2018, la cantaira catalana de flamenco Rosalia Vila Tobella s'inspirèt del roman per lo sieu disc titolat Lo mal querer.
Lahonça
Las comunas tòcatocantas que son Tarnòs e Sent Martin de Senhans dens las Lanas au nòrd, Urcueit a l'èst, Baiona a l'oèst e Moguerre au sud.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [lə'hunsə] en gascon e [le'huntsa] o [le'hunts(e)] en basco. Las fòrmas ancianas que son Lafonce cap a 1150, Lefonce en 1170, Honcia en 1227, Lefonsa en 1249, Laonça en 1264, conventus foncie, en latin, en 1302, Lehonce en 1328, La Nance (mapa deu començament deu sègle XVII, shens data), La Honce (mapa de 1630), La Houce (mapa de 1638), La Honse (mapa de 1651), La Honsse (mapa deu començament deu sègle XVIII), la Honce (mapas de 1714 e de 1733).
Dauzat qu'explica Lahonça per l'ancian francés fonce, « cròs de terren », Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, per (la tèrra) hounse (prigonda).
J.B. Orpustan, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom qu'ei un toponime basco de valor collectiva (-tz), bastit sus lehuntz, « vedilha », o un compausat com ler-un o leher-un, « lòc de pins ». Bénédicte Boyrie-Fénié que nòta las proposicions deus dus prumèrs autors son inadaptadas perqué lo nom ei basco. Atau com escriu J.B. Orpustan, qu'ei un nom fondat sus un vegetau, mès meilèu lehuntz que leher.
Ligams extèrnes
Site oficiau
Bombus
Los bordons son d'insèctes volants del genre Bombus e de la familha dels Apids. Coma l'abelha comuna, las diferentas espècias de bordons se noirisson del nectar de las flors e recòltan lo pollèn per noirir lor larvas. Son de creaturas interessantas per l'òme e la flòra en contribuissent a la pollinizacion.
Se caracterizan per una siloeta calossuda e una pilositat importanta. Se tròban dins las regions frejas e temperadas.
Existís una variacion importanta dins la coloracion dels individús a l'interior d'una meteissa espècia. Un examèn amb la lopa binoculara es de còps necessari per una identificacion corrècta de l'espècia.
Lo nom de fals bordon es balhat al mascle de l'abelha.
Gémages
Gémages es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bliecos
Bliecos es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Senta Orsa
Senta Orsa (Sainte-Orse en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [ʂɛ̃n’turʂɒ]. Lo nom es atestat en 1072, Sancta Ursa, en latin. Dauzat e Rostaing escriven prudentament que Ursa es una senta escura, mas Chantal Tanet e Tristan Hordé constatan que se i a un Sent Ors (latin Ursus), i a probablament pas d'equivalent femenin. Lo site de las comunas de Dordonha supausa que lo nom era probablament sanctus Ursus, puei que fuguet feminizat en senta Orsa, eventualament per influéncia dau mot orsa (femenin de ors), mas l'un vei pas perqué l'atraccion fuguet la dau femenin. Au quite segle XI, benleu que prononciar *sent Órs era pus aisit emb una vocala finala. Lo vocable de la gleisa es Sent Ors.
Rampillon
Rampillon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Crézancy-en-Sancerre
Crézancy-en-Sancerre es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre e Vau de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Borjabad
Borjabad es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon. Aperten a la comarca d'Almazán.
Ipallaja
Una ipallaja es una figura d'esil e de retorica que consistís dins la construccion dels mots ont dos tèrmes son ligats sintaxicament alara que se seriá esperat a veire l’un dels dos ligat a un tresen. thumb|370x370px|L'aliança audaciosa
Definicion
L’ipallaja es une construccion ont dos tèrmes d'un meteis nos sintaxic serián incompatibles sul plan semantic sens l'inversion d'un dels dos primièrs tèrmes amb un tresen tèrme in absentia, o in praesentia dins un segond nos sintaxic. Es un procediment de caracterizacion insolit, qu'atrubuís a un mot çò que caldriá logicament a un autre.
Exemples
« Ibant obscuri sola sub nocte per umbram. » [Avancèron, escurs dins la nuèch solitària, mejans l’ombre]"l’adjectiu « solitari » es pas en seguida un caractèr adaptat à la nuèch e l’expression normala seriá estat: avancèron sols dins la nuèch prigonda. L’escuritat prigonda qu'amaga lo decors balha una solitud. La compenetracion de las sensacions fa benlèu sentir melhor als lectors latins que los personatges son perdut dins l’imensa escuritat de la nuèch qui los permet d'èsser descobèrts e amb que se confondon."« Les habitants de l'orgueilleuse Rome» [los abitants de l'orgulhosa Roma]— Jean Racine"« Δίνης πτερωτὸς φθόγγος »— [Lo son alat de la virolejar per lo son de la virolada de las alas] Aristofanes Los Aucèls 1198
Sègle XIX abC
../.. | sègle XXI abC | sègle XX abC | sègle XIX abC | sègle XVIII abC | sègle XVII abC | ../..
Istòria
Sègle XIX : crisi grèva de la civilizacion de la Vau d'Indus probablament causada per de cambiaments climatics. Entraïnèt lo declin rapide de la civilizacion e l'abandon de la màger part dei vilas importantas. Sègle XIX : formacion probable d'un reiaume amorrita a l'entorn de Kish. Sègle XIX : dins la region dau Peró modèrne, disparicion de la civilizacion de Caral. La causa d'aquela disparicion – que durèt aperaquí un sègle – sembla d'èsser un cambiament climatic important entraïnat per lo fenomèn El Niño. 1894 : presa de Babilònia per una armada amorrita. Son cap, Sumu-abum, i fondèt una dinastia qu'anava subreviure fins a 1595 avC. Pasmens, segon un procès que foguèt pus tard repetit mai d'un còp, leis envaïsseires nomadas foguèron rapidament absorbits per la populacion. 1878 - 1843 ò 1842 : rèine dau faraon Sesostris III. Rèi guerrier, contunièt lo trabalh de desvolopament agricòla de sei predecessors, especialament aquelei començats per son paire dins l'oasís de Faium. Menèt divèrsei campanhas per renfòrçar la frontiera meridionala d'Egipte e empedir leis incursions dei nomadas saharians. En Siria, son influéncia s'estendiguèt fins a Biblòs. 1877 : en Mesopotamia, Larsa acabèt d'importants trabalhs idraulics destinats a desviar certanei canaus alimentant Isin. Aquò agravèt pauc a pauc lo declin de sa rivala (→ 1870 avC). 1870-1866 : en 1870 avC, conquista de la vila santa de Nippur per Larsa. Se la ciutat foguèt reconquistada per Isin en 1866 avC, aquò èra una desfacha simbolica grèva car mostrèt l'abandon de la vila per lei dieus (→ 1828 avC). 1845 : desfacha de Babilònia còntra Larsa. 1843 ò 1842 - 1797 : rèine dau faraon Amenemhat III. Durant aqueu rèine, l'Empèri Mejan agantèt son apogèu economic. Lo faraon contunièt lei trabalhs d'aigatge de l'oasís de Faium e renforcèt tornarmai lei frontieras amb Nubia. En Sinaï, capitèt de crear de colonias minieras semipermanentas pus eficaças que leis expedicions ponctualas mandadas per lei sobeirans precedents. 1837 : en Mesopotamia, Larsa bateguèt una coalicion formada d'Isin, d'Elam, d'Uruk e de Kazallu (→ 1828 avC). 1828 : dins lo quadre de la guèrra quasi permanenta entre Isin e Larsa, importanta victòria de Larsa amb la presa de la vila santa de Nippur. 1823 : començament dau rèine de Rim-Sin I de Larsa. Sobeiran poderós, contunièt la guèrra quasi permanenta entre Isin e Larsa. 1809 : en Mesopotamia, Larsa resistiguèt victoriosament a una coalicion gropant Isin (son enemic tradicionau), Babilònia, Uruk, Rapiqum e Sutum. 1802 : presa d'Uruk per lei fòrças de Larsa. Aquò marquèt un succès important per Rim-Sin I (→ 1794 avC).
Prats de Blèuna Auta
Prats de Blèuna Auta (Prads-Haute-Bléone en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
La comuna de Prats de Blèuna Auta s'estend sus 16 500 ectaras, es compausada de 9 masatges que l'altitud varia entre 800 e 1 450 mètres. Lo capluòc Prats se situa a a 1 048 mètres e la cima pus nauta, la tèsta d'Estròp a 2 961 mètres (dins lo massís dels Tres Evescats) ; es a dire l'importància de son relèu. La comuna es traversada per la Blèuna.
Nesmy
Nesmy es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Istòria d'Afganistan
L’Istòria d'Afganistan es l'istòria dau territòri actuau de la Republica Islamica d'Afganistan. Situada en Asia Centrala lòng de la Rota de la Seda, aquela region a una istòria anciana e fòrça rica que comença tre l'Antiquitat, ben avans l'aparicion de l'estat afgan modèrne que data de 1747.
La Preïstòria e l'Antiquitat
thumb|right|L'[[Empèri Aquemenida e sa conquista per l'armada grèga d'Alexandre lo Grand.]]
La Preïstòria d'Afganistan es encara mau coneguda mai l'èsser uman sembla restar dins lo país dempuei au mens 32,000 ans. Lei vestigis antics pus vièlhs coneguts a l'ora d'ara son situats a Mundigak. Son datats dau milleni IV au sègle VI avC. De migracions arianas vengudas de l'oèst de la region foguèron probablament a l'origina de son premier poblament.
Durant l'Antiquitat, Afganistan foguèt conquistat per lei tropas de Cir II e integrat dins l'Empèri Pèrsa. Aqueu periòde durèt dau sègle VI avC au sègle seguent e foguèt caracterizat per l'introduccion dau zoroastrisme dins la region. A la fin de l'Empèri Pèrsa, Afganistan foguèt conquistat per lei Grècs d'Alexandre lo Grand en 329 avC. Après la mòrt d'Alexandre, lo país venguèt l'enjòc de luchas entre lei dinastias ellenicas dei Seleucides e de Bactriana e la dinastia indiana dei Maurya.
Pasmens, a la fin dau sègle II avC, de migracions novèlas de populacions arianas entraïnèron l'emergéncia d'un estat arian dich Empèri Kuchan. Aquel empèri dominèt Afganistan, Paquistan e lo nòrd d'Índia. Son apogèu se debanèt a la fin dau sègle I e au començament dau sègle II. Unei sobeirans d'aqueu reiaume encoratgèron la religion bodista que conoguèt un succès important en Afganistan. Pasmens, au sègle III, lei Kuchans intrèron dins un periòde de declin e, vèrs 240, perdiguèron Bactriana au profiech de l'Empèri Sassanida. Enfin, au sègle V, Afganistan deguèt faciar leis invasions dei Huns Blancs qu'ocupèron una partida dau país e s'installèron finalament dins lo bacin de Tarim.
L'Edat Mejana
thumb|right|Extension de l'Empèri de [[Tamburlan.]]
Lo començament de l'Edat Mejana foguèt marcat per l'introduccion e lo desvolopament de l'islam ai sègles VII-IX. La disparicion de l'Empèri Sassanida en 651 après sa desfacha còntra leis armadas arabas entraïnèt una division de la region entre de principats organizats segon un sistèma de vassalitat. Au sègle X, la dinastia dei Gaznevidas capitèt de formar un estat poderós a partir dau relarg de la vila de Gazni. Sota la direccion de Mahmud (997-1030), aquela dinastia venguèt la poissança dominanta de la region e formèt un empèri centrat sus l'Afganistan e l'Iran modèrnes. Gazni venguèt ansin un centre culturau major dei sègles X e XI. Pasmens, a partir dau sègle XII, lei Gaznevidas deguèron faciar leis atacas dei Turcs Seldjokids. En 1149, aquelei darriers capitèron de conquistar la capitala de l'empèri e lei rèstas de l'estat gaznevida se repleguèron dins lo nòrd d'Índia onte dispareguèron en 1186.
Aqueu periòde de division s'acabèt rapidament car lo començament dau sègle XIII veguèt l'entraïnament deis invasions mongòlas. Ansin, en 1221-1222, la region foguèt conquistada e pilhada per l'armada de Genghis Khan (1206-1227). Integrat dins l'Empèri Mongòl fins a sa division dins leis annadas 1250, Afganistan faguèt partida de l'Ilkhanat, empèri instable que dispareguèt durant la premiera mitat dau sègle XIV après una tièra de crisis politicas causadas per un còp d'estat.
A partir de 1370, Afganistan foguèt ocupat per lei fòrças de Tamburlan (1370-1405) e faguèt partida de l'Empèri Timurida. Pasmens, aqueu periòde foguèt marcat per de destruccions fòrça importantas, especialament au nivèu dau sistèma d'irrigacion, franc de la region d'Herat que venguèt la capitala de Tamburlan. Aquel empèri subrevisquèt gaire a la mòrt de son fondator. Ansin, la mitat orientala d'Afganistan venguèt tornarmai independenta. En 1504, lo rèi de Kabol, lo Turc Babar, ataquèt e conquistèt lo nòrd d'Índia. I fondèt l'Empèri Mogòl en 1526 e installèt sa capitala a Agra. De son caire, la mitat occidentala d'Afganistan foguèt ocupada per lei Safavidas entre 1506 e 1510.
La formacion de l'Afganistan modèrne
La formacion de l'Afganistan modèrne foguèt un procès que se debanèt ai sègles XVIII-XIX a partir de divèrsei dinastias localas, deis enjòcs de la colonizacion dau monde per lei poissanças europèas e de la revirada deis invasions britanicas dau país.
Ansin, au començament dau sègle XVIII, lo declin dei Safavidas e dei Mogòls permetèt ai tribüs afganas de venir independentas. Après una premiera declaracon d'independéncia en 1707 proclamada per la tribú Galzai, un estat independent se formèt sota la direccion de Nader Chah (1736-1747) que conquistèt lei vilas de Qandahar e de Kabol en 1738. Foguèt assassinat en 1747 mai un dei seis oficiers, Ahmad Khan, capitèt de se proclamar rèi de Qandahar e de formar una dinastia, dicha. Son fiu installèt la capitala a Kabol. Sa mòrt entraïnèt un periòde de crisis intèrnas fins a la presa dau poder per Dust Moamed entre 1818 e 1838. Fondèt a Kabol la dinastia Barakzai e prenguèt la decision de se concentrar sus Afganistan e d'arrestar d'intervenir dins leis afaires indians.
Durant aqueu periòde, Afganistan èra situat entre leis Empèris Rus au nòrd e Britanic au sud. Londres assaièt un premier còp de lo conquistar entre 1839 e 1842. Aquela guèrra s'acabèt per la victòria militara deis Afgans. Pasmens, en causa de crisis politicas intèrnas e de la poissança britanica, Dust Moamed deguèt acceptar una forma de protectorat britanic. En 1878-1880, se debanèt una segonda guèrra que confirmèt aquel estatut e fixèt la frontiera entre Afganistan e Índia lòng de la linha Durand en 1893.
A partir de 1901, lei rèis Habibullah Khan (1901-1919) e Nasrullah Khan (1919-1929) s'opausèron a aquela situacion e assaièron de rompre l'isolament diplomatic dau país còntra leis interès anglés. En 1919, se debanèt donc una guèrra novèla còntra l'Empèri Britanic. Militarament victoriós, lei Britanics deguèron acceptar de reconóisser l'independéncia afgana au tractat de Rawalpindi en 1919 puei au tractat de Kabol en 1921. Après aqueu succès, Nasrullah Khan acomencèt una politica de modernizacion dau país e de seis institucions : proclamèt una constitucion en 1922 (modificada en 1928) puei publiquèt un còdi administratiu en 1924.
La casuda de la monarquia
Lei reformas de Nasrullah Khan se turtèron rapidament a una oposicion importanta que va alentir la modernizacion dau país. Neutre durant la Segonda Guèrra Mondiala, Afganistan venguèt rapidament un enjòc de la Guèrra Freja per lei Sovietics au nòrd e leis Estatsunidencs au sud. De mai, l'oposicion ai reformas demorèt fòrça importanta e la temptativa de democratizacion deis annadas 1960 empachèt leis autoritats de faciar una situacion economica malaisada. Aital, en 1973, un còp d'estat republican entraïnèt la casuda de la monarquia afgana.
D'efèct, en 1929, Nasrullah Khan foguèt reversat per un còp d'estat conservator. Après una guèrra civila, son parent Nader Khan capitèt de prendre lo poder e de venir rèi fins a son assassinat en 1933. Son fiu Mohammed Zaher Chah li succediguèt e demorèt neutre pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Pasmens, emai se lo país deguèt pas faciar lei consequéncias de combats, la retirada d'Índia dei Britanics entraïnèt una crisi economica grèva. Afganistan deguèt donc acceptar l'ajuda dei Sovietics e deis Estatsunidencs e lo país foguèt devesit entre doas zonas d'influéncias au nòrd e au sud. De mai, la maufisança de la màger part deis elèits a respèct dei reformas causèt lo blocatge economic dau país que poguèt pas aprofichar d'un biais eficaç leis ajudas sovietics e estatunidencs. En 1964, una constitucion democratica creèt un Parlament mai leis eleccions confirmèron rapidament lo blocatge politic.
Lei recòltas marridas deis ans 1970 e 1971 entraïnèron alora la fin de la monarquia. Un còp d'estat foguèt organizat per lo cosin dau rèi, Sardar Mohammad Daud Khan. Obtenguèt lo sostèn dei Sovietics e capitèt de reversar lo poder en julhet de 1973. Assaièt alora de fondar un estat republican s'apielant sus la jovença formada dins de país occidentaus.
La revolucion comunista e l'intervencion sovietica
L'estat republican capitèt pas a resòuvre la crisi dau país. Aquò entraïnèt, gràcias au sostèn sovietic, una unificacion de divèrsei partits politics de senèstra. Fòrça populars entre lei joves educats e de còps formats dins lei país desvolopats, lei sòcis d'aquelei partits sostenguèron lo còp d'estat comunista d'abriu de 1978. Un estat comunista se formèt alora e signèt en decembre un tractat d'amistat amb l'URSS.
La presa dau poder per lei Talibans
Après la partença dei Sovietics e la casuda dau regim comunista, lei movements de guerilha assaièron de formar un estat islamista. Pasmens, aquelei movements mau capitèron de partejar lo poder entre elei e una guèrra civila acomencèt entre lei venceires. Entre 1992 e 1993, divèrsei temptativas de negociacions mau capitèron e lei combats entraïnèron una division dau país entre « senhors de guèrra ».
En parallèl, a partir de 1994, lo movement islamista dei Talibans capitèt de renfòrçar sei posicions dins la region de Qandahar que venguèt la basa principala dau movement. Rapidament sostenguts per la populacion dau sud afgan, conquistèron pauc a pauc lo rèsta dau país e prenguèron oficialament lo poder en 1996 après la conquista de Kabol. Gràcias a una aplicacion estricta de la lèi islamica, capitèron de restablir l'òrdre mai seis avançadas entraïnèron una aliança quasi generala deis autrei movements, especialament aquelei deis etnias dau nòrd dau país, còntra elei en març de 1999. Pasmens, maugrat aquela union, lei Talibans contunièron d'avançar e ocupèron la màger part d'Afganistan en setembre de 2000.
La Segonda Guèrra d'Afganistan
A partir deis annadas 1990, lei Talibans deguèron faciar de criticas importantas per lo sostèn donat a certaneis islamistas. Lo pus famós èra Osama Ben Laden qu'èra acusat per leis Estats Units de divèrseis atemptats còntra d'interès estatsunidencs : destruccions deis ambaissadas americanas de Nairobi e Dar es Salaam (1998), ataca còntra lo naviri de guèrra USS Cole en 2000... etc. En represalhas, aguèron ansin luòc quauqueis operacions de bombardaments aerians sus de camps d'entraïnaments sensa consequéncias pus importantas.
La situacion cambièt après leis atemptats dau 11 de setembre de 2001. D'efiech, lo 14 de setembre, leis Estats Units e lo Reiaume Unit exigiguèron l'extradicion d'Osama bin Laden. Lei Talibans refusèron e preferiguèron prepausar la reünion d'una assemblada de notables religiós per decidir dau sòrt d'Osama Ben Laden. Lo 20, aquela assemblada demandèt a Osama Ben Laden de quitar lo país mai lo govèrn taliban vouguèt de pròvas per consentir a una extradicion.
D'aqueu temps, lei premiers soudats estatsunidencs arribèron dins la region. Lo 22, acomencèron d'operacions de reconoissença en Afganistan e, lo 7 d'octòbre, leis aviacions e flòtas deis Estats Units e dau Reiaume Unit comencèron una campanha de bombardament aerian que va entraïnar l'afondrament militar e politic dei Talibans en novembre e decembre de 2001. Lo 5 de decembre, quatre faccions afganas representant la guerilha, lo rèi Zaher Chah, lo senhor de guèrra Gulbuddin Hekmatyar e d'Afgans exiliats en Iran signèron leis acòrds de Bonn per preparar l'organizacion d'un estat novèu. Ansin, lo 4 de genier de 2004, una constitucion novèla prevesent un regim presidenciau fòrt foguèt adoptada. Leis eleccions presidencialas d'octòbre de 2004 veguèron la victòria d'Hamid Karzaï.
Pasmens, entre 2001 e 2005, lo movement dei Talibans capitèt de se reformar. Aprofichant lo sostèn dei populacions dau sud e la corrupcion fòrça importanta dau govèrn centrau, capitèt de tornar formar una guerilha poderosa capabla de s'opausar ai fòrças de l'OTAN. Per faciar aquela menaça, l'Aliança Atlantica aumentèt lo nombre de sei tropas e son ajuda ais autoritats afganas. Dins aquò, aquela estrategia mau capitèt de vencre la guerilha e leis esfòrçs de desvolopament e d'ajuda economics se turtèron tornarmai a una corrupcion endemica. Ansin, au començament deis ans 2010, leis Estatsunidencs e seis aliats acomencèron de quitar lo país e d'encoratjar un procès de negociacions entre Talibans e govèrn centrau per acabar la guèrra e exclure leis islamistas pus radicaus dau poder.
Beutat
La beutat es una nocion umana abstracha.
Konso
Lo konso (autonim ʔaafa ʔa χonsóʔ ) es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Etiopia.
Localisacion
Lo konso es parlat dins lo district especial Segen de la Region dels pòbles del Sud. Lo konso se nomenan χonsitta e apelan la lenga ʔaafa ʔa χonsóʔ.
Classificacion
Lo konso es una lenga coshitica orientala de las tèrras bassas. Fa partida d'un pichon sosgrop apelat konsoïd, que las autras lengas son lo dirasha e lo bussa.
Fonologia
Los tablèus mostran la fonologia del konso amb l'ortografia practica, las consonantas e las vocalas.
Coscós
Lo coscós es un plat berbèr originari del Magrèb. Es a basa de semola de blat dur. Los legums que compausan lo coscós vàrian segon los païses.
Etimologia
Lo mot seksu (vengut kuskus, kuskusūn en arabi d'Africa del Nòrd), existís dins totes lo parlars berbèrs de l'Africa del Nòrd e designa le blat plan modelat e plan rotlat. Seguent las regions, lo mòt a de prononciacions diferentas coma kseksu e seksu. Un autre tèrme que deriva de la meteissa raïç que seksu es lo vèrbe berkukkes, de kukkes « rotlar la semolas » e de ber que significa « doblar lo trabalh per tal d'agrandir los grans ». Taseksut es la passadoira ont se fa coire lo coscós.
Un vèrbe seksek es utilizat pel Toaregs dins lo sens de « passar pel crivel », que remembra l'usatge del sedaç dins la preparacion.
Dins la peninsula iberica
Segon la cercaira Lucie Bolens, l’introduccion del coscós dins la Peninsula Iberica datariá del periòde de la dinastia Berbèra (Almoad), al sègle <abbr class="abbr" title="Treizième">XIII. La popularitat del coscós s'espandís aviadament en Espanha e al Portugal.
Variantas
Seguent las recèptas, geograficas o familialas, e tanben dins los quites païses de Magrèb (Marròc, Argeria, Tunisia…), lo coscós non se cosina pas amb los meteisses ingredients. Atal, al Marròc, lo coscós de legums es gaireben pas jamai servit durant la ceremonias, levat los entèrraments (e dins de regions ruralas e berbèras). Existís, al Marròc, de coscós de fèsta, coma lo coscós tfaya o lo coscós seffa.
Lo coscós es tradicionalament acompanhat de « marqa », mena de bolhon de legums. Se fa amb de lach bolit (elben), o amb de basburre (en arabi l'ben, berbèr ighi) o de lach calhat (en arabi rayb, berbèr ikkil). Lo masfouf es un coscós fòrça fin, tunisian e argerian, burrat acompanhat de peses. Tanben pòt èsser sucrat e garnit de pansas, o aitot de datas. Es abitual d'en manjar pel dinnar. Lo seffa es un plat argerian e marroquin semblant, es un coscós sucrat amb de canèla e d'amètlas.Lo coscós barbouche es un plat tipic del sud Tunisia, es un coscós de tripas e èrbas (fuèlha de coriandre, jolverd), servit amb d'uòus durs.
Lo coscós de mèro, es un coscós de peisson tipicament sicilian, tot coma lo coscós pkaïla o bkaïla (espinarc, en arabi) qu'es un coscós amb espinarcs e carn de buòus. Existís una varianta de coscós amb de grans d'una talha mai importanta : lo « aych ».
Dins l'illòta de Sardenha de San Pietro, poblada de Tabarquins (Geneses d’origina, descendents de pescaires de coralh actiis a Tabarka), se fasiá lo cascà, coscós de legums variats, desprovesit de carn o de peisson.
Lo coscós au peisson o sekssou bel hout (سكسو بالحوت), es un coscós tradicional de la region de Sfax en Tunisia. Se servís amb de tròces de peis, que siá de color blanca a basa de farina o de blat, o encara d'aglans; o mai escur a basa d’òrdi. Lo coscós de peisson es tanben una especialitat de la region de Tenés e de Jijel en Argeria. Le coscós de peisson es tanben preparat al Marròc, ont es una especialitat de las vilas costièras atlanticas.
En Argeria
En mai del coscós tradicional de legums e carn, i a una granda varietat de preparacion de coscosses. Dins cada region, vila e oasi lo coscós es diferent. Atal, dins las regions isoladas, i a de coscós rustics a basa de carns secadas, de coscosses especiats, d'autres de doces e afinats dins las vilas del nòrd, de coscosses amb de produchs marins dins las vilòtas litoralas e de coscosses a basa subretot de plantas dins las regions berbèras. I a tanben de coscosses sucrats-salats o encara totalament sucrats que se nomenan mesfouf o seffa.
Lo Compendion de l'Abaco
Lo Compendion de l'Abaco (tanben escrich de còps que i a Compendion del Abaco) es lo libre pus ancian estampat en occitan (foguèt estampat a Turin en 1492). Es un tractat d'aritmetica e de geometria escrich en niçard per Francés Pelós.
En defòra de l'edicion originala, Robèrt Lafont lo reeditèt en 1967. Tres exemplaris èran coneguts au moment que Lafont ne'n faguèt aquesta edicion : un de la Bibliotèca Nacionala de París (uei la BNF), un de la Bibliotèca Municipala de Niça, e un considerat coma "avalit" dins lo catalòg de la Bibliotèca Nacionala de Turin.
L'edicion originala se clava amb :
''Impreso in Thaurino lo present Compendion de abaco / per meistro Nicolo Benedetti / he mestro Jacobino Suigo de Sancto Germano. / Nel anno 1492 ad Di 28 de Septembrio.''
Se compausa de 82 fulhets.
''Dieu done a mi gratia et sia en son plaser che fassa principi he fin de aquest compendion de abaco de art de arithmeticha he semblantment dels exemples de jeumetria contenguts en los presents sequents capitols, losquals tracteray sub brevibus tant coma a mi sera possible, per che los citadins de la Ciutat de Nisa son subtils e speculatieus en ogni causa et specialment de la dichas arts. Non obstant ordenaray la presente opera per capitols, debitament entendabla a un cascun, per so que las dichas arts son necessari, nedum a merchans, mas ad ogni persona de che condition se vulha sia. Per so vulhas solicitar de aver la copia del present libre, en loqual veyres bel cop de subtilitas, coma s'ensegue apres comensant al present prumier capitol, de nummar, loqual s'ensegue.''
Se clava amb aquelei mots de l'autor sus eu mesme :
Complida es la opera, ordenada e condida Per noble Frances Pellos, citadin es de Nisa, Laqual opera a fach, primo ad laudem del criator Et ad laudour de la ciutat sobredicha, Laqual es cap de Terra Nova en Provensa, Contat es renomat per la terra universsa.
Extrach dau capítol 8
''Nos aven vist e ausit dessus la forma e maniera a trayre la rays cayrada en commun. Mentenent en aquest capitol ieu donaray sufficienta declaration a trobar la rays cubica en commun, coma appar en la declaration et forma apres escricha.''
La maniera de trayre la rays cubica.
''Si tu voles trayre la rays cubica de alcun numbre propausat grant aut petit, pausa prumierament lo numbre propausat per sas differentias. E apres partas aquel numbre aut summa de tres figuras en tres figuras, comensant a la man destra fayre aquella division. Apres comensas operar desota la prumiera figura del derier ternari, sia complit aut non complit. E de la cercas una figura laqual si multiplica per sy cubicament, que leva la valor de totas figuras que stan en drech sobre ello aut plus pres che pora. Et si resta causa, aquel rest pausa en sos certans luecs, coma aves en la regula de partir. Apres che aves tout fach, ensins tripla la figura de la rays, et aquel triple pausa desota la tersa figura apres la rays dever la man destra. Apres deves cercar desota la prumiera figura del sequent ordre una autra figura che cant sera multiplicat ambe la figura de la prumiera rays ambe lo triple, et apres sensa la figura de la prumiera rays ambe aquella summa che sera venguda, et so que venga tengas a part. Apres multiplica aquella figura que aves derierrament per ta rays trobat per se cubicament. E so che per tal multiplicar vendra ajustas ambe la summa que aves tengut a part, per aquella maniera che la prumiera figura d'aquella summa que es venguda per multiplicar la figura de la rays en si cubicament occupo lo prumier luec. [...]''
Melagas
Melagas (Mélagues en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
.
Geografia
Melagas es la comuna mai al sud de l'Avairon, fòrça isolada en la val de Nuèjouls (nom francés : ---> Nuèjols ?) al pè dels Monts de La Cauna. La comuna es sus l'aigavèrs entre la Mediterranèa e l'Atlantica, las aigas de susfàcia de Nuèjols (?), afluent de Dordon de Camarés, van a l'Atlantica, las aigas d'infiltracion van a la Mediterranèa.
Toponimia
Melagas vendriá d'un nom d'òme gallés Melos, Mellos, amb lo sufixe -aca, varianta femenina de -acum, dins un sintagme coma *Mel(l)aca villa. Se lo sufixe -acum, latinizacion del sufixe celtic -*ako-, s'emplega normalament amb un nom de persona, lo caractèr montanhòl e traversut de Melagas fa pensar çaquelà a l'etime preceltic *mel-, o al gallés *metlo, *meclo, totes de caractèr oronimic (que se referisson al relèu e mai que mai als puèges e a las montanhas).
Istòria
En 1871 la comuna d'Arnac se creèt sus de territòris de Melagas e en 1872 foguèt çò meteis per Tauriac de Camarés. Melagas perdèt atal gaireben la mitat de sa vasta superficia e mai de la mitat de sa populacion.
Saint-Nicolas-de-Pierrepont
Saint-Nicolas-de-Pierrepont es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Plesnois
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lumbricina
Lo sosòrdre dels Lumbricina, regropa l'ensemble dels vèrmes de tèrra o lombric siá tretze familhas e mai 6 000 espècias descrichas (e de las Haplotaxida fòrça nombrosas non encara conegudas, subretot dins las regions tropicalas).
Lor diversitat especifica e genetica, lor activitat e lor ecologia ne fan d'actors màger dins l'estructuracion e l'entreten de las proprietats fisicas dels sòls, que lor capacitats e gardar e de purificar l'aiga e dins la qualitat del foncionament dels agroecosistèmas.
Existís pel mond unas espècias semiaquaticas (que respiran periodicament d'aire en superfícia amb un sifon) o subaquaticas (una sola en Euròpa: Criodrilus lacuum).
Densitat e biomassa
Lor preséncia varia segon los mitans. Atal se pòt trobar 10 individús/m² dins un bosc de picèas temperat, 30 individús/m² dins une pradariá magra, 250 individús/m² dins un bosc de fuelhuts o un camp e fins a 500 individús/m² dins una pastura. L’espandiment de fums solides de bovids, dins una proporcion de 50 tonas a l’ectara per annada, aumenta lo nombre de Lumbricus terrestris (anecics) de près de 250 %, lor nombre passant 1000 individús/m², çò que representa 5 tonas de vèrms de tèrra a l'ectara.
Des recensaments mòstran mai sovent qu'aquesta abondança es fòrça mai redusida al sen de las parcelas agricòlas lauradas e monoculturalas o en preséncia de pesticidas. En efièch, dempuèi un sègle, unes terrens passèron de 2 tonas de vèrms de tèrra a l'ectara a 50 kg o mens.
Existís d'espècias aquaticas, per a çò nòstre Criodrilus lacuum.
Classificacion
Los vèrms de tèrra apartenon al grop coelomata, tripoblastic protostomian, a la sosclassa dels Oligoquètas (literalament: qu'an pauc de pels), a l'òrdre dels Haplotaxida e al sosòrdre de las Lumbricina.
Las caracteristicas de morfologia son utilizadas pels sistematicians per classificar los vèrms de tèrra. Aquestas caracteristicas son : la posicion segmentala del clitellum sul còrs, la longor del còrs, sa forma (cilindrica o aplatiat), lo nombre de segments corporals, lo tipe e la posicion de la sedas, la descripcion del prostomium, lo peristomium, la posicion extèrna e la morfologia dels orificis genitals, lo tipe de conflament glandulars sul clitellum.
Anatomia e descripcion
vinheta|200x200px|Anatomia d'un vèrm de tèrra vinheta|Anatomia de la partida abans del vèrm. La cavitat coelomica es metamerizada. Aquestas cavitats son omonòmas, donc regularas amb repeticion de las nefridias e dels ganglions, son mejançadas al nivèl de cada metamèra per un dissepiment e emplidas d’un liquid coelomic que pòt rajar a l’exterior per un pòr dorsal median. Lo còrs es atal constituit d'anèls successius nomenats segments. Aquestes son enrodats d'un musculatura longitudinala e d'una musculatura circulària. Cada segment es mai sovent garnit de quatre parelhs de cortas sedas sus la fàcia ventrala (vèrms temperats) o d'un reng de sedas tot lo torn (nombrosas espècias tropicalas). Aquesta sedas an de talhas e formas variadas segon lo mòde de vida e de locomocion. Los dos primièrs segments e lo darrièr an pas de sejas e an un ròtle particular: punta pel primièr, boca pel segond e anus pel darrièr. Lo primièr segment es nomenat prostomium (tèsta redusida per evolucion regressiva), lo segond peristomium, e lo darrièr pygidium. Es mai aprimat al nivèl del cap e leugièrament aplatat a son tèrme posterior.
De vèrms de tèrra d'America centrala e del Sud pòdon aténher 3 mètres.
Lo tub digestiu es plan elaborat e compren una boca, un faringe que pòt servir de ventosa per tirar los aliments dins las galariás e de trissador. Los aliments passan enseguida dins lo papach, recebon un apòrt de carbonat de calci de las glandulas de Morren, passan dins lo gresièr que contunha lo trissatge e atenh fin finala l'intestin. Es là que se realiza lo complèxe argiloumic. La fòrta activitat microbiana de son tub digestiu permet al lombric de consomar 20 a 30 còps son volum de tèrra cada jorn.
La color del còrs es mai sovent ròse a marron, a vegada irizat amb de rebat violets. Unas espècias son plan colorats (irange o turquesa, subretot per unes Trigaster d'America centrala).
Lo vèrm de tèrra se desplaça dins un movement peristaltic, per contraccions asincrònas dels muscles longitudinals e circulars de segments que prenon pièja sus las cavitats coelomicas. Aquestas deformacions dels segments de l'idroesqueleta permeton la mobilitat de l'animal.
Segon una cresença populara, un vèrm de tèrra trencat en tres donariá naissença à tres vèrms de tèrra. En realitat, copa en dos, una sola partida pòt eventualament subreviure segon la posicion del talh al respècte dels organs vitals que son la tèsta e los organs sexuals. Dins aquesta cas, la partida anteriora pòt reconstituir en partida dels annèls posteriors mancants: aqueste fenomèn d'autotomia seguit de regeneracion, limitat pel vèrm de tèrra, es en efièch sovent confondut amb lo vèrm marin al poder de reneraracion mai important.
Reproduccion
drecha|vinheta|Acoblament en posicion ventrala e tèstas opausada ([[69 (posicion)|cap e cuol), estrechament units per la secrecion mucosa duel clitellum, mas per fòrça espècias la reproduccion clonala parteenogenetica es possible, ]] drecha|vinheta|200x200px|Cocons de vèrm de tèrra (Lumbricus terrestris) Los vèrms de tèrra son totes ermafroditas. Unas espècias son obligatòriament biparentalas, coma lo vèrm de tèrra comun alara que d’autres pòdon se reproduire sens acoblament, per auto-fertilizacion o partenogenèsi.
An un o dos parelhs de testiculs ont dos o quatre parelh de vesiculas seminalas produson los espermatozoïdes que son recampats per d'espermatècas abans d'èsser liberats pels pòrs genitals mascles pendent de la fecondacion extèrna. Lo parelh unic d’ovaris, localizat unes segments mai alunhats dels testiculs, emet d'uòus recampats pels pabalhons dels oviductes puèi liberats pels pòrs genitals femes. L'ermaphrodisme successiu disjunch la copulacion de la reproduccion. La copulacion se realiza mai sovent a la superfícia del sòl o dins lo sòl quand las condicions son favorablas. Los dos vèrms s’acoblan en posicion cap e cuol, estrechament units per la secrecion mucosa del clitellum: aqueste coissinet tegumentari apareguèt a la maturitat sexuala permet de manténer estrechament lo partenari pendent de la copulacion. L'acoblament dura una oras et consistís en un escambi d'espermes emeses pels orificis genitals masles cap a las espermatècas del partenari. Un còp los partenaris separats, aqueste coissinet forma un cocon qu'a una foncion importanta pendent que lo vèrm pren sos caractèrs sexuals femes. Lo vèrm se desengatja en efièch d'aqueste manchon, limpa e passa davans los pòrs genitals femes que recampa los ovules puèi los pòrs genitals mascles contenent los espermatozoïdes del partenari dins las espermatècas. Un còp que le vèrm se desengatgèt completament, aqueste cocon se tampa al nivèl de las doas extremitats. La fecondacion extèrna se realiza dins lo cocon que conten fins a un vintenat d'uòus. Sols un a tres pichona vermets ne sortisson après unas setmanas.
Respiracion e sistèma circulatòri
A causa d'una respiracion exclusivament tegumentària (los vèrms de tèrra ne possedisson pas de palmons), lo còrs deu demorar umid per permetre la respiracion e evitar la desidratacion: se son tegument seca, pèrd sa permeabilitat als gases respiratòris. Aquesta respiracion cutanèa explica que son tegument secrèta una sisa de mucus idrofil que reten l'aiga a son contacte.
Lo sistèma circulatòri compren un gros vaissèl dorsal contractil ont la sang es propulsat cap l'avant. Cinc a set parelhs de còrs laterals tornan prene la sang e l'envian cap enrè dins un vaissèl ventral.
Digestion
Los lombrics ingerisson de la tèrra lo degalhs organics d'origina variada (bacteriana, fongica, animala e vegetala). Trissant los degalhs animals e subretot vegetals, facilitan l'ataca de la matèria organica per la comunautat de fungis e bactèris simbiotics dins lor tub digestiu que sol dispausa d'un equipament enzimatic que permet de decompausar la cellulòsa e la lignina de las plantas. Los lombrics benefician a lor torn d'aquesta digestion parciala que lor procura d'aliments mai accessibles à lors enzimas digestivas mas tiran tanben lor energia de la digestion de lo lors micròbis simbiotics.
Secrètan dins lor tub digestiu de las drilodefensinas qu'agisson coma tensioactius empachant los tanins de las fuèlhas que rosegan de se complexar amb las proteïnas enzimaticas. Sens aquestas drilodefensinas, las fuèlhas mòrtas serián pas digeridas e demorarián sus la superfícia de la tèrra plan de temps, fins a la construccion d'una sisa espesa.
Taxonomia e principalas originas geograficas
drecha|vinheta|Vèrm tropical (Índia) vinheta|Segmentacion vista al microscòpi Òrdre: Haplotaxida; Sosórdre: Lumbricina
Espècias
En França 150 espècias son repertoriadas. Las espècias Lumbricus terrestris (vèrm de tèrra comun), Lumbricus rubellus o Eisenia fetida (vèrm del fems) son los mai frequents.
Unas espècias vivon dins la fusta mòrta e la matèria en decomposicion. D'autres circulan dins lo sòl essencialament orizontalament, e d'autras encara verticalament (son aquestas que daissan de turriculs caracteristicas en superfícia).
Genetica dels Lumbricinae
La ploïdia variabla al sen de cada espècia e entre las espècias alentiguèt longtemps los estudis sus la genetica dels vèrms de tèrra. Las tecnicas modèrnas de biologia moleculara foguèron aplicadas sonque recentaent aplicadas a aquestes animals, malgrat l'interés ecologic e agroecologic reconegut a aquestas espècias. E al començament del sègle XXI, sols los allozimes èran utilizats coma marcaires moleculars d'aquestes organismes, amb lors limitas.
Dempuèi pauc, los progreses del sequenciatge de l'ADN e del Barcoding molecular menèron a prepausar de novèls marcaires utils per, per exemple, estudiar la genetica de las populacions de vèrms de tèrra. De marcaires moleculars microsatellits son atal ara disponibles per una espècias de vèrms de tèrra, coma Allolobophora chlorotica o Aporrectodea icterica Aquestas aisinas mostrèron d'aspèctes insopçonats de la diversitat genetica d'unes grops o espècias (coma Lumbricus terrestris ) e permeton d'explorar melhor l'estructura genetica e lo polimorfisme genetic d'espècias encara mal conegudas coma Allolobophora chlorotica en Euròpa. Deurián tanben permetre de prendre melhor en compte los juvenils (dificils d'identificar dins lo sòl).
Ecologia
vinheta|D'entre unas espècias semiaquaticas d’oligoquètas lumbricidats dep genre Glyphidrilus, Glyphidrilus chaophraya utiliza lo tèrme de sa coa, modificada per prene l’oxgèn atmosferic (Asia) vinheta|Cocon d’un vèrms semiaquatic del genre Glyphidrilus (Asia) Los vèrms de tèrra jògan un ròtle fondamental dins la produccion, l'estructuracion, l'entreten e la productivitat dels sols, boscoses, pradarials e agricòls per exemple, amb de foncions diferentas segon lo compartiment ocupats e lors desplaçaments quotidians o sasonièrs. Participan a la mineralizacion e umificacion del sòl en descompausa la matèria organica, favorisant la biodisponibilitat dels nutriments per las plantas e los microorganismes. Son considerats coma d'espècia clau. Lors capacitats de colonizacion d'abitats novèls e d'espandiment dins lo païsatge e los « pedopaïsatges », los fan presentar coma particularament important en matèria de resiliéncia ecologica dels sòls e l'ecologia del païsatge mas aquestas son encara mal conegudas. Fan l'objècte d'estudis en mesocosma, utilizant de vèrms marcats , o se pièjant (dempuèi pauc) sus d'analisis genetics per exemple , , amb d'òbras que permeton comprene melhor los besonhs dels vèrms de tèrra en tèrmes de connectivitat ecologica , e que confirmèron de facilitacions conspecificas e que se unes axes (canals) son fòrça fragmentant per aquestas espècias, los desplaçaments de sòls son tanben venguts de fonts d'espandiment passiu, amb possibilitat qu'unas espècias venon invasivas fòra de lor ecosistèma original ,.
Categorias ecologicas dels lombricians
Cada espècia a un preferendum marcat per un mitan o de condicions edaficas particularas. En França, Marcel Bouché recensèt 140 espècias de lombricians. Los classiquèt en tres categorias ecologicas, fondadas sus de critèris morfologics (pigmentacion, talha), comportementals (alimentacion, construccion de galariás, mobilitat) e ecologicas (longevitat, temps de generacion, predacion, subrevida a la secada).
Los epigèus, los endogèus e los anecics representan respectivament unes 1, 20 e 80 % de la biomassa lombriciana del sol en mitan temperats.
Ròtle ecologic
Los vèrms de tèrra espandisson de metals, de bactèris e fòrça autres microorganismes e propaguls o reputats indesirables pel compostatge (coma lo bactèri Escherichia coli 0157 ) o l'agricultura (ex : Fusarium oxysporum ) neutres o utils (coma los nematodas coma Steinernema spp. e espòras de fungis micorizators ). Per aquò mercé a lor aeracion e trabalh del sòl, interferisson positivament tanben amb l'activitat e la competicion sosterranha de las plantas pels nutriments. Tenon un ròtle ecologic màger en tèrmes d'aeracion e de microdrenatge del sòl. Dins la restauracion de sòls degradats o contaminats, tenon un ròtle important de pionièras, , amb d'efièchs de bioturbacion que pòdon modificar la cinetica environnementale de certains polluants (Cf. bioaccumulation).
Pasmens, influençarián pauc la diversitat de las espècias presentas mas influéncian de biais diferent la productivitat d'unes tipes o comunautats de plantas. En pradariá de zona temperada, favorizan netament las Fabacèas (leguminosas) que ganhan (+ 35 %) en productivitat en lor preséncia.