cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Energia nucleara
Propulsion navala
Las naus de propulsion nucleara utilizan un o mai reactors nuclears. La calor producha es transmesa a un fluide caloportaire utilizat per engendrar de vapor d’aiga movent:
Gaireben 400 naus de propulsion nucleara existisson dins lo monde, majoritàriament militaras, subretot de sosmarins, mas tanben de portavions e de crosaires, e qualques naus civilas (brisaglaces). De naviris mercants nuclears foguèron tanben experimentats dins los ans 1960 e 1970 (l’american NS Savannah, l’alemand Otto Hahn e le japonés Mutsu), mas lor espleita èra pas rendabla.
Los còstes d'investiment e d'expleitacion de la propulsion nucleara son importants, aquò la fa pas interessanta per una utilizacion civila. Es vertadièrament interessanta pels usatges militars, e subretot pels sosmarins. Aquela energia permet:
Propulsion espaciala
Qualques naus espaciala coma Voyager emportèron ja de generators nuclears per alimentar lor sistèma electronic. Pasmens, la propulsion nucleara, que siá possible, foguèt pas encara ensajada. Auriá l'avantatge de produire una pojada, plan segur flaca, mas continua pendent tot lo viatge, alara que las naus actualas - levat aquelas utilizant l'energia solara e los motors ionics – pòdon produire solament una pujada iniciala, o qualques ajustaments de trajectòria, a causa de la pichona contenéncia de lors sèrvas.
Reaccions nuclearas explosivas
La poténcia de l'energia nucleara es dins aquel cas utilizada dins las bombas. Las poténcias de las bombas nuclearas van de la quilotona a la megatona d’equivalent TNT. L’energia d’una explosion nucleara se repartís subretot dins l’efèit de buf (onda de tust), l’efèit termic, l’efèit d’impulsion electromagnetic e las radiacions.
Las armas nuclearas son de dos tipes :
La bomba de neutrons es una varianta de bomba termonucleara concebuda per maximizar la part de l'energia emesa jos forma de neutrons; es supausada de destruire las formas de vida a l'entorn de la cibla, tot en provocant un minimum de damatges materials.
Industria nucleara
En comparason amb d'autras fonts d'energia, la nucleara demanda d'investiments inicials fòrça importants, mas aprofiècha d'un còst d'expleitacion mendre per quilowatt produsit, condusent a un flac taus de rendabilitat intèrne: l'investiment dins lo nuclear se deu far dins una politica de cors fòrça long. Aquela expleitacion se fa per de desena d'annadas. Lo còst de l'energia nucleara depend fòrtament de la durada ont l'investiment inicial es amortit, e la prolongacion eventuala de lor expleitacion constituís un enjòc economic fòrça important,.
Lo còst del combustible nuclear es subretot degut a l'enriquiment de l'urani e a la fabricacion dels elements combustibles, que demandan una tecnologia pro complèxa. La part del mineral d'urani dins lo còst de l'energia es flac comparada a aquel de las energias fossils: l'energia nucleara es d'esperela la font d'una activitat industriala especializada. Pels païses que mestrejan l'ensemble del cicle del combustible nuclear, l'energia nucleara permet una independéncia energetica nacionala.
La produccion d'energia nucleara es una activitat de nauta tecnologia, e que demanda un contraròtle rigorós e permanent. Aquel contraròtle se fa per las autoritats de seguretat nacionalas (Autoritat de Seguretat Nucleara en França) o internacionalas (Euratom en Euròpa o AIEA (Agencia de la ONU)).
Debat sus l’energia nucleara
Las aplicacions civilas de l'energia nucleara fan controvèrsia en rason:
Los partisans de l'energia nucleara avançan d'autres arguments:
Los risques e los còstes son pas avalorats del meteis biais pels partisans e los adversaris del nuclear, fan controvèrsia tanben l’utilitat de las aplicacions nuclearas civilas e militaras, en particular de la produccion d’electricitat nucleara e de l'oportunitat d’una sortida del nuclear civil.
Nòtas e referéncias
<References/>
Sciéncias puras
Es sciéncies pures (sciéncias puras) son es sciéncies que se dediquen ath desvolopament de teories scientifiques, sense tier en compde es sues possibilitats d'aplicacion en mon reau. Eth sòn contrari son es sciéncies aplicades que cerquen era resolucion d'ua problematica concrèta, en tot utilizar es coneishements scientifics.
Elsh
Elsh (Elx en catalan, Elche en espanhòl) es una vila de la comunautat autonòma espanhòla del País Valencian. Sa populacion èra estimada a 222,422 abitants en 2007. Sa superfícia totala es de 326 km².
Espacis naturals
La comuna d'Elx abriga d'espacis d'una granda valor ecologica, que l'Hondo, lo Pargue Natural Municipal del Clot de Galvany e lo Pargue Natural Las Salinas. S'i pòt passejar e trobar d'observatòris d'aucèls e un Centre d'interpretacion.
La Palmièra
thumb|right|180px|Vista generala de la [[Palmièra d'Elx.]]
La Palmièra d'Elx es sus la lista del Patrimòni Mondial de l'UNESCO dempuèi 2000, es una granda estenduda de palmièrs que se tròba en plen centre de la vila. Es la palmièra pus granda d'Euròpa, pus espandida que qualques palmièras arabias. La palmièra es compausada de mai de dos cents mila palmièrs. Se ditz que son les Cartagineses que trobèron dins aquelas tèrras de la còsta mediterranèa espanhòla un luòc propici a aquela cultura. L'espècia principala de la palmièra es lo Phoenix dactylifera, menat pels musulmans quand ocupavan la Peninsula Iberica.
L'Òrt del Curat
thumb|left|120px|Lo Palmièr Imperial dins l'Òrt del Curat. Los mai bèls palmièrs e los mai vièlhs se tròban dins l'Òrt del Curat. Son nom ven de son ancian proprietari de 1918. Qualques subjèctes an mai de 300 ans. Cal saber qu'un palmièr pòt viure de 250 a 300 ans. Aqueles palmièrs son de la meteissa espècia qu'aqueles d'Iran. Son de palmièrs datilièrs e fructifican en decembre. Existisson tanben d'autras espècias tropicalas.
Situats dins l'Òrt, sèt pès enòrmes forman coma un candelièr que recep lo nom de Palmièr Imperial en onor a l'imperatriz Elisabeth de Wittelsbach, que visitèt lo jardin en 1894 e declarèt qu'èran digne d'un empèri. 440px|thumb|center|Vista d'Elx
Libertats publicas
Las libertats publicas son de permissions de nivèl legislatiu atribuidas a de categorias generalas de beneficiaris e ligadas amb la possibilitat d'un contraròtle jurisdiccional de nòrmas infra legislativas fautivas (professor Louis Favoreu).
La nocion de libertats publicas pòt èsser definida en referéncia a aquela dels Dreches de l'Òme : contrariament a aquels, que relèven del mond de la filosofia e indiquen lo que deuriá èsser, las libertats publicas apartenguèron en pròpri a l'esfèra del drech, e se limitan a dire çò qu'es. (professor Lebreton).
Se pòt pas definir las "libertats" defòra de l'Estat. Las libertats ne son dichas publicas solament a respècte de l'Estat (dels poders publics). Doncas tota definicion que pren pas en compte lo caractèr limitatiu e negatiu de las libertats dins l'Estat es una definicion incompleta !
En França
Per descriure lor contengut se pòt pas utilizar ni sus la Constitucion ni sus la Declaracion dels Dreches de l'Òme de 1789 ni sul preambul de la Constitucion de 1958 per que aqueles tèxtes que constituisson lo comunament nomenat « blòt de constitucionalitat » establissent una lista de dreches fondamentals que tenon valor constitucionala a la diferéncia de las libertats publicas que tenon solament una valor legislativa. Lo quadre de las libertats publicas es unicament legislatiu doncas per conéisser lo contengut d'aquelas, i a que se referir als tèxtes legislatius. Aquí es lo problèma màger que pausan las libertats publicas puèi que lor caractèr legislatiu fa que son multiples.
Una libertat publica es pas un drech fondamental e viceversa. I a una distincion neta entre las doas nocions, tot coma i a une diferéncia entre dreches de l'Òme e dreches fondamentals.
En França per definir çò que son las libertats publicas, se pòt s'ajudar de
La dignitat de la persona umana
Los dreches intangibles son considerats coma lo nuclèu dels dreches fondamentals, tan importants que los Estats pòdon pas derogar qual que sià las circonstàncias (aital en cas de conflictes armats). Aquel nuclèu es fòrça reduch dins las convencions internacionalas ont se tròba pas mai de 4 dreches intangibles: Es l'estandard minimum dels dreches fondamentals s'aplicant a totes, aital se pòt veire la portada concrèta dels dreches de l'Òme e forman un patrimòni comun de l'umanitat ; son reconeguts a l'encòp per
Lo drech a la vida
Es lo primièr dels dreches fondamentals. Segon lo Comitat dels Dreches de l'Òme de l'ONU, lo drech a la vida es lo drech suprèm de l'èsser uman. Lo seu respècte es la condicion necessari a l'exercici de totes los autres dreches. Mas si aquel es un drech que se pòt pas derogar, i a pasmens de limits.
Una nocion de mal definir
Lo Pache Internacional Relatiu als Dreches Civils e Politics enóncia dins l'article 6§1 : le drech a la vida es inerent a la persona umana. La Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme apond dins son article 2 : "lo drech de tota persona a la vida es aparat per la lei". Mas pas cap de definicion de ço qu'es la vida dins aqueles tèxtes, ni quand aquel drech a la vida comença. Aquela question remanda a de concepcions filosoficas o religiosas a vegadas fòrça antagonistas. Per la Glèisa Catolica, la vida se deu aparar tre la concepcion (oposicion a l'avòrtament). La dificultat d'aquela definicion pausa la question de la lei 75-17, del 17 de genièr de 1975, relativea a l'interrupcion volontari de grossesa. Pel Conselh d'Estat, aquela lei IVG es compatibla amb lo drech a la vida figurant a las disposicions de l'article 2 de la Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme.
La pena capitala es tanben un subjècte fòrça controversiat : d'unes considèran que tot lo mond merita pas lo drech a la vida. Aquò pausa de problèmas vertadièrs per çò que la vida es
Las condicions d'exercici
L'efectivitat del drech supausa de la part de l'Estat d'obligacions positivas : non i a pas solament de s'abstenir de donar la mòrt, ten tanben prendre las mesuras necessàrias a la proteccion de la vida. La dificultat ven dels limits al drech a la vida autorizats per las convencions internacionalas e de l'existéncia de recors a la pena de mòrt. Aital, l'article 6 del Pache Internacional Relatiu als Dreches Civils e Politics autoriza la pena capitala, tot en precisant que pòt èsser impausada pas que per los crimes pus grèus. L'article 2 de la Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme, enebís pas la pena de mòrt puèi que ne prevei la possibilitat ; mas un protocòl additional 6 prevei dins son article 1 que la pena de mòrt es abolida, pas cap de resèrva o de derogacion es autorizada quand los Estats accèptan de ratificar aquel protocòl. Turquia e Russia ratifiquèron mas votèron un moratòri que suspend las execucions capitalas prononciadas.
(1488) Aura
(1488) Aura es un asteroïde.
Libertats publicas
L'enebiment de la tortura e de las penas o tractaments crudèls, inumans o desagradants
Se lo drech a la vida endura qualques excepcions, per contra l'enebiment de la tortura e de las penas o dels tractaments crudèls es considerat coma un enebiment absolut que, segon la Cort Europèa dels Dreches de l'Òme, consacra una de las valors fondamentalas de las societats democraticas en temps de patz coma de guèrra. Los articles 7 del Pache Internacional Relatifu als Dreches Civils e Politics, 3 de la Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme, 2 de la Convencion Americana Relativa als Dreches de l'Òme lo prevei ; Existís doas convencions que concernisson especificament la prevencion de la tortura : Son la Convencion sus la tortura e autres tractaments crudèls, inumans o degradants que foguèt adoptada sens vòta per l'Assemblada generala de las Nacions Unidas lo 3 de decembre de 1984, dintrada en vigor lo 26 de junh de 1987, e de la Convencion europèa per la prevencion de la tortura e de las penas o tractaments inumans o degradants, del 26 de novembre de 1987.
Definicions
I a mai d'una definicion dels tèrmes d'aquel enebiment. Primièr, aquela de la « Convencion contra la tortura » de las Nacions Unidas : la tortura i es definida coma un acte per lo qual de sofrenças agudas fisicas o mentalas son amb intencion infligidas per un agent de la foncion publica, o a son instigacion, dins una finalitat determinada, per exemple per obtenir una avoacion, o coma punicion o intimidacion. Aquela definicion fa referéncia a la practica de la tortura dins lo quadre estatic e considèra pas las autres tractaments crudèls e inumans.
Es del costat de la Cort Europèa dels Dreches de l'Òme que se trapa de definicions pus precisas : l'ensemble dels tèrmes tradutz una gradacion dins las violéncias que pòdon èsser exercidas en contra d'un èsser uman :
L'enebiment de l'esclavatge, de la servitud et del trabalh forcat obligatòri
Pendent lo sègle XX|, la volontat d'eliminacion de l'esclavatge venguèt una preocupacion universala màger, que se tradusiguèt per de fòrça nombroses tèxtes internacionals e nacionals ; una convencion de Genèva relativa a l'esclavatge foguèt signada tre lo 25 de setembre de 1926, que definit l'esclavatge coma la condicion de l'individú sus lo qual s'exercisson los efièches del drech de proprietat, una convencion de l'OIT del 28 de junh 1930 definís tre aquesta epòca lo trabalh forçat.
L'esclavatge
L'article 4 de la Declaracion Universala dels Dreches de l'Òme del 10 de decembre de 1948 o indica amb fòrça fermetat : «Degun non serà tengut en esclavatge ni en servitud ; l'esclavatge e lo comèrci dels esclaus son enebits jos totas las seunas formas». Uèi, totes los Estats del mond an abolit l'esclavatge, lo darrièr Estat es Mauritània en 1980. Al plan regional, l'article 4 de la Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme enebís l'esclavatge e la servitud, l'article 6 de la Convencion Americana Relativa als Dreches de l'Òme pòrta lo meteis enebiment, fins al comèrci de las femnas del trabalh forçat e obligatòri. Los Estats son tenguts de prendre de disposicions al plan intèrne per far aplicar aquel enebiment.
Lo trabalh forcat e obligatòri
Non i es pas evident de distinguir dins de nombrós cas las situacions d'esclavatge e aquela del trabalh forçat. La definicion del trabalh forçat retenguda es generalament aquela de las convencions de l'OIT, la convencion 29 de 1930. Es tot trabalh o servici exigit d'un individú jos la menaça d'una pena calquièra e per lo qual l'individú non s'ofriguèt pas al seu agrat : lo trabalh forçat e obligatòri supausa doncas una constrencha fisica o morala. L'OIT elaborèt lo 17 de junh de 1999 una convencion sus las pus malas formas de trabalh dels mainatges, valables per totes. Aquela convencion, visa totas las formas d'esclavatge, que la servitud per deutes.
Los tèxtes internacionals precisan que la nocion de trabalh forcat e obligatòri non cobrís pas uns nombre de cas limitativament enumerats, coma lo servici militar, lo trabalh dels presonièrs o lo trabalh resultant de las obligacions civicas normalas (exemple los avocats comés d'ofici).
La legalitat de l'incriminacion penala
L'adatge « Nullum crimen, nulla poena sine lege » foguèt afirmat amb fòrça per l'article 7 de la Declaracion dels Dreches de l'Òme et dels Ciutadans que fa referéncia al principi de la non retroactivitat d'una legislacion penala mai sevèra ; veire article 11 de la Declaracion dels Dreches de l'Òme de 1948, 15 del Pache internacional relatiu als dreches civils e politics e 7 de la Convencion europèa dels dreches de l'òme, degun pòt èsser condemnat per una accion que al moment ont foguèt perpetrada constituit pas una infraccion.
Llorac
Llorac es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
L'Estrasseta
L’Estrasseta es un jornau satiric gratuit sus Internet escrich integralament en occitan de Provènça. Es publicat sus la platafòrma Issuu.
Naissèt en 2018. Se definís coma un jornau "de desinformacion e mala fe".
Hinsingen
Istòria
Hinsingen #Far partida fins en 1793 del comtat de Sarrewerden. Aquel pichon territòri del Sant-Empèri romain germanique #qu'aperteniá al XVIIIe sègle als princes de Naussau-Sarrebruck, a pas #èsser ligat a la França #qu'a la Revolucion. #Partejar dempuèi alavetz lo destin mouvementé del departament del Bas-Rhin.
Hinsingen fit partie jusqu'en 1793 du comté de Sarrewerden. Ce petit territoire du Saint-Empire romain germanique qui appartenait au XVIIIe siècle aux princes de Naussau-Sarrebruck, n'a été rattaché à la France qu'à la Révolution. Il partagea dès lors le destin mouvementé du département du Bas-Rhin.
Canton de Plasença
Lo canton de Plasença qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha, situada dens l'arrondiment de Miranda, lo departament de Gers e la region de Miègjorn-Pirenèus, adara d'. 11 de las comunas que son dempuish 2015 dens lo canton de Pardiac-Ribèra Baisha (burèu centralizator Plasença) e de la Comunautat de comunas Bastidas e Vaths de Gers, 3 que son deu canton d'Ador gersesa (burèu centralizator Riscla) e de la Comunautat de comunas Armanhac-Ador (residéncia : Riscla). La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon.
Ala
thumb|250px|Una [[gaveta sus la plaja d'Atlantic City (Nòva Jersei, Estats Units).]] thumb|right|250px|Formas d'alas: a swept wing KC-10 Extender de la [[Basa aeriana de Travis, Califòrnia, recarga en carburant una ala dèlta F/A-22 Raptor.]]
Una ala es una superfícia que s'emplega per produire una fòrça aerodinamica normala a la direccion de movement per desplaçament dins l'atmosfèra de la Tèrra, l'aire o un autre mitan gasós, que facilita lo vòl. L'emplec primièr del mot se fasiá pels membres anteriors dels aucèls, mas son emplec es estat espandit per inclure las alas dels insèctes, las ratapenadas e los pterosaures e puèi las mecanicas fachas per l'òme.
Una ala es una mecanica extrèmament eficaça per generar una fòrça ascensionala.
Eridan
Eridan es lo nom en grèc ancian de Pò. Foguèt utilizat tanben qualques meses per un departament francés, lo departament d'Eridan, lèu renomenat departament de Pò.
Hipsheim
Hipsheim en alemannisch (Hipsheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Cuffy
Cuffy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.
Banyuls de la Marenda
thumb|right|350px|Banyuls de la Marenda vist de la mar Banyuls de la Marenda (en francés Banyuls-sur-Mer) es una comuna de Rosselhon, en Catalonha Nòrd, que administrativament aperten al departament francés dels Pirenèus Orientals e a la region d'.
La Roqueta (Aups d'Auta Provença)
La Roqueta (La Rochette en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Susmauta deus Crocants
La Susmauta deus Crocants qu'estó ua seria de rebellions de paisans debanadas aus sègles XVI, XVII e XVIII. Segon Joan Tarde, cronicaire, canongue teologau e vicari generau de Sarlat, la revòlta qu'auré començat a Cròc, qui l'auré balhat lo son nom. Segon l'istorian Pierre Victor Palma Cayet (1525-1610), los nòbles qu'èran coneishuts devath lo subernom de, indicant qu'èran consagrats a "crocar" lo pòble; la noblessa qu'auré arrevirat lo son chafre suus paisans sediciós. Totun, aqueths que s'estimavan mei de sonà's los (traduccion deu francés) o los  (traduccion deu francés), segon las regions.
Las revòltas de 1593-1595 qu'avón lòc dens lo contèxte de las guèrras de religion en França. A partir de Torèna en Baish Lemosin en 1594, la suslhevada que s'espandí autanlèu en Peirigòrd. Massacrats per la noblessa en junh de 1594, los rebèlles tornar juntèn lo camp deus reialistas. En julhet de 1595, los crocants tornar s'arrevendín e, en seteme, que combatèn la noblessa locau: las batalhas de Sent Crespin d'Auba Ròcha e de Condat de Vesera que metón fin a l'insurreccion. Totun, en Guiana, de 1593 a 1595, que's succedín egaument insurreccions, enquadradas peus notables reialistas, catolics moderats o protestants, partisans d'Enric de Borbon. Las loas reivindicacions principaus qu'èran d'òrdi fiscau e l'influéncia religiosa qu'èra febla. Aqueths crocants qu'avón lo mesprètz de las vilas e los lors enemics principaus qu'estón los caps de la Liga Catolica. Que s'encontrè aqueras rebellions que vadón perilhosas entau poder reiau, atau los crocants de Lengadòc massacrats per las tropas reialistas. Que trobam susmautas similaras en Borgonha, on los vinhairons e's suslhevèn. Ua auta revòlta de crocants que's produsiré mei tard dens lo contèxte de la Guèrra Francoespanhòla: la pression fiscau qu'èra hèra pesuga e los desòrdis qu'esclatèn. La causa purmèra qu'èra la taxa deus tavernèrs (suu vin), mes los insurgents que s'opausèn suu còp a las talhas abusivas e que reclamèn un dèime qui profitèsse unicament aus curats petits per'mor que mespresavan lo clergat haut. La susmauta qu'èra près deus vilatges mes qu'avèva repugnança peu poder centralizador parisenc. En ehèit, en 1636 qu'apareishón suslhevadas contra las talhas dens las campanhas en Engolmés e en Peirigòrd. Antoine Dupuy de la Mothe de la Forêt, un escur gentilòmi, que vadó lo lor cap en 1637. Devath lo son comandament, la guèrra qu'estó ordonada e qu'interdigó lo pilhatge. Aquò qu'estó lo començament d'ua de las guèrras civilas mei granas suscitadas per paisans. Lo duc de la Valeta, enviat peu rei, qu'arribè deu Bascoat dab 3,000 òmis e que metó fin a la revòlta lo 1 de junh de 1637 a la batalha de la Sauvetat de Dròt en Marmandés. Un milèr de crocants qu'estón tuats, mes que s'acordè ua amnistia.
Mes en 1638, Pierre Grellety que prengó la relèva e que contunhè las emboscadas, en tot hòrabandir los sordats deu rei, hèra mei nombrós. En 1642, la susmauta que s'arrestè dab l'amnistia deus rebèlles peu Cardinau de Richelieu, mei preocupat per las relacions dab Espanha.
En junh de 1643, a la mort de Loís XIII, los paisans de Roergue que's suslhevèn. La revòlta miada per Bernat Caumèls, chafrat, que partí de Marcilhac en tot assietar Vilafranca. Devath lo çurgent Joan Petit e lo maçon-auberjaire Guilhèm Braç, que forcèn l'intendent Charreton a signar duas ordonanças, l'ua descargant de las talhas de l'annada tà tot Roergue, l'auta tornant a la taxa de 1618. Hòrts per aquera escadença, los crocants, en gran nombre, tornar assietèn Vilafranca a l'estiu mes qu'estón vençuts peu governador de província. Los miaires qu'estón arrestats. Joan Petit e Guilhèm Braç qu'estón condamnats au suplici de l'arròda. Bernat Caumèls qu'arribè a escapà's e que s'arrepleguè au Castèth de Najac. Las tropas de Mazarin, miadas peu comte de Noalhas, governador de Najac, que prengón Najac. Bernat Caumèls e dus deus sons lòctenents, Ferrièr, e lo tisnèr Matieu Vèrnhes, qu'estón arrestats e condamnats au suplici de l'arròda en octobre de 1643. Lo cap de Bernat Caumèls serà expausat a l'estrem d'ua pica sus ua tor de Marcilhac, d'on èra partida la suslhevada.
Lo 7 de març de 1707, los paisans de bèras parròquias de Carcin que's suslhevèn per las taxas suus contractes de maridatge e los baptismes, pilhant los ostaus deus notables a Floressàs. Lo 15 de març, 400 arrevendits qu'envadín Serinhac. 30,000 òmis que s'amassèn a Caors devath lo nom de. Lo marescau de Montrevel, arribat de Montalban, que dispersè la manifestacion. Lo 2 de mai, 100 paisans qu'estón tuats o blassats peu còs deus. Sheis miaires qu'estón penuts.
Aceths episòdis istorics qu'inspirarén a Eugèni Le Roy lo roman, divèrsas adaptacions deu quau e se harén tau cinèma e tà la television (la darrèra, realizada per Laurent Boutonnat, que sortí lo 17 de genèr de 2007), e a Ferran Delèris lo roman Los Crocants de Roergue , qui conta l'istòria deus crocants de 1643.
Peroxisòma
300px|right|thumb|Estructura basica d'un peroxisòma (en [[anglés)]] Lo peroxisòma es un organet citoplasmic present dins lei cellulas eucariòtas que participa au metabolisme deis acids gras e de d'autrei dei metabolits resultants d'una respiracion aeròbia. Contenon d'enzims (catalasas e oxidasas) qu'ajudan a que la cellula elimine lei peroxids -principalament lo d'idrogèn- espècia quimica fòrça nociva. Complisson doncas de foncions de destoxificacion cellulara. Lei peroxisòmas foguèron identificats coma organet per lo grop de cercaires dau bèlga Christian de Duve, en 1967, après èsser estats descrichs un decenni avans en una tèsi doctorala presentada en Suècia.
Llorenç del Penedès
Llorenç del Penedès es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Saint-Germain-sur-Morin
Saint-Germain-sur-Morin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Nòtas
<references group=N/>
(1489) Attila
(1489) Attila es un asteroïde.
Loisail
Loisail es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ziphiidae
Los zifiids son de cetacèus de dents (Odontocèts) que semblan de dalfins grandasses. Aquestes animals discrets, que s'obsèrva pro rarament en mar, son çaquelà d'una talha plan mai impausanta (de 4 m fins a 12,8 m per la balena de Bird per un pes de 1 a 10 tonas). S'apèla generalament aquestes animals balenas de bèc perque an un ròstre.
Aquesta familha se compausa de mantun genre :
Compòrtament
Las balenas de bèc se noirisson essencialament de calamars e de qualques peisses de nauta mar. Vivon en nauta mar dins totes los oceans del glòbe, abitualament solas o en gropes de doas o tres, mas arriba que cèrtas circulen en tropas de 25 a 40.
Anatomia
Las balenas de bèc son, amb los dalfins d'aiga doça, los cetacèus actuals jutjats mai primitius. Lo bèc que los caracteriza es format per l'alongament de las doas maissas e varia d'una espècia a l'autra : long e ponchut pel tasmacèt de Shepherd (genre Tasmacetus), cort e rabassòt per las espècias del genre Mesoplodon. En rason de lor regim alimentari constituit gaireben exclusivament de cefalopòdes, la màger part dels genres (Hyperoodon, Ziphius e Mesoplodon) an pas que doas dents sus la maissa inferiora. Los Berardius n'an dos parelhs e lo tasmacèt de Shepherd n'a de nombrosas a cada maxillar.
Se pòt determinar l'espècia, l'edat e lo sèxe d'una balena de bèc gràcias a sas dents: lor nombre e lor emplaçament dins la maissa indican l'espècia (vejatz pus naut), las dents que la cavitat n'es emplenada indican qu'apartenon a un especimèn adulte, las que pòrtan de traças d'usança e que son sortidas de la gengiva apartenon a un mascle e enfin, las que son netas e que la pulpa n'es emplenada apartenon a una femèla.
Lo front dels mascles vièlhs presenta sovent un enflament prononciat que pòt blanquir amb l'edat per cèrtas espècias (coma l'iperodon artic).
Rota 35 de l'Estat de Califòrnia
thumb|250px|Carta de SR 35. thumb|250px|Una vista de la rota en [[ivèrn o prima de 2004.]]
La Rota 35 de l'Estat de Califòrnia ( anglés: California State Route 35) o SR 35, coneguda popularament coma Skyline Boulevard en anglés, es una autorota de Califòrnia que travèrsa la cresta dels Monts de Santa Cruz de la Rota 17 cap a la Rota 1, prèp de Daly City. Lo mot "skyline" significa l'orizont, benlèu en referéncia a las vistas d'ambedós còstas de la peninsula ofèrtas per la rota: la baia de San Francisco e l'Ocean Pacific.
Maurens (Gers)
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat, Maurens que veng deu nom germanic d'òme Maurus, Moro, dab lo sufixe germanic -ing. Segon Negre, Maurens que vengueré deu nom germanic de persona Mauringus, shens sufixe.
Saint-Lupicin
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lévigny
Lévigny es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region del Grand Èst.
Les Avanchers-Valmorel
Les Avanchers-Valmorel en arpitan (Les Avanchers-Valmorel en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Geografia
Lo territòri de la municipalitat dels Avanchers a compausat de 13 pòbles separats pel torrent del Morel. A l'oèst se tròba los pòbles del Meiller, de Quaranta Planegis e de Lancheverne, a l'es aqueles del Fey-dessous, del Fey-dessus, de la Grange, del Cornet, del Cap de-luòc, de la Vernaz, de la Charmette, del Pré, del Crey e la station de Valmorel.
Çò Cap de-luòc de la municipalitat es a 1 100 m d'altitud e la station de Valmorel a 1 400 m d'altitud.
Las principalas reünions son lo Crève Cap (2 342 m), lo Niélard (2 559 m) e lo Caval Negre (2 832 m).
Le territoire de la commune des Avanchers est composé de 13 villages séparés par le torrent du Morel. À l'ouest on trouve les villages du Meiller, de Quarante Planes et de Lancheverne, à l'est ceux du Fey-dessous, du Fey-dessus, de La Grange, du Cornet, du Chef-lieu, de la Vernaz, de la Charmette, du Pré, du Crey et la station de Valmorel.
Le Chef-lieu de la commune est à 1 100 m d'altitude et la station de Valmorel à 1 400 m d'altitude.
Les principaux sommets sont le Crève Tête (2 342 m), le Niélard (2 559 m) et le Cheval Noir (2 832 m).
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
(1490) Limpopo
(1490) Limpopo es un asteroïde.
Guillem d'Efak
Biografia
Filh d'un foncionari colonial, lo gàrdia civil Antonio Fullana, a dos ans s'establiguèt a Manacor e en 1964 mudèt a Sabadell – ont se maridèt amb Pepita Albanell Codina – e a Barcelona, ont visquèt fins a 1980, que se mudèt encara, aquel còp a Palma, ont trabalhèt coma guida toristica. En 1965 publiquèt lo primièr disc de la discografica Concèntric. Pendent la siá estapa a Barcelona dobriguèt divèrses cafès teatre (Còva del Dragon, La Cucafera) consacrats a la cançon en catalan.
Trabalhèt la cançon populara malhorquina, lo blues e lo jazz, joguèt a Andòrra, Catalonha, Londres, Mallorca, Perpinhan e Zuric. Enregistrèt divèrses disques, tant amb cançons seuna coma d'autras (Veu de Mallorca, Blues, Balada d'en Jordi Ròca, Cançon de son Coletes, Cançon per les dones, Dissabte).
Moriguèt a Mallorca lo 15 de febrièr de 1995.
Sent German las Vernhas
Sent German las Vernhas (Saint-Germain-les-Vergnes en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Dòma de nèu dels Escrinhs
La Dòma de nèu dels Escrinhs (var. Dòma de nèu deis Escrinhs) es un som aupenc situat en Daufinat. Aprés la Barra dels Escrinhs e lo Som Lory, es lo tresen som mai naut d'Occitània.
Margalef
Margalef es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Pissotte
Pissotte es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Saint-Gilles-Pligeaux
Sant-Jili-Plijo en breton ( Saint-Gilles-Pligeaux en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Lauria
Lauria es una comuna italiana de 11 934 abitants situada dins la província de Potença en Basilicata.
Lunats
Lunats o Lunacs (Lunax en francés) qu'es ua anciana comuna gascoa de Comenge, situada en lo departament de la Hauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Qu'es dempuèi lo 1èr de genèr 2017 ua comuna delegada après que fusionè damb Pegulhan.
Toponimia
Per Dauzat e Rostaing, Lunats que ven deu nom gallés d'òme Lunus damb lo sufixe -ate. Aquera solucion explica mau una finala en -ats, qui demandaré meilèu -atis. Que i a pr'aquò ua auta solucion. Una fòrma d'origina que devèva estar *Lunac. La fòrma actuala es au plurau, çò qui se pòt explicar, a l'imatge de fenomèns coneishuts mèi a l'oèst, on los gentilicis se hasèn sovent sense sufixe. Los *Lunacs qu'èran donc probablament l'ensemble deus poblants de *Lunac, puish aqueth collectiu se seré con-honut damb lo nom deu vilatge e de la parròquia. Cf. Leujac (Tarn e Garona) e Leujacs (Gironda). Cau pas donar tròp d'importància aus gentilicis en francés, sovent artificials, mès aqueste, Lunacaise, Lunacais, sembla marcar un sentiment que Lunac es una varianta de Lunacs. La grafia occitana que poiré donc estar logicament Lunacs.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Lunacs qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de la diocèsi de Comenge e de la senescaucia de Tolosa. Lo vocable de la glèisa qu'es Senta Margalida. Tanlèu 1790, Lunacs qu'èra deu canton de Bolonha de Gessa.
Ciran
Ciran es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Canton de Velinas
Lo canton de Velinas es una anciana division administrativa de Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Brageirac, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, lo canton entièr passèt al canton novèl del País de Montanha e Gurçon (burèu centralizator : Lo Pòrt de Senta Fe e Ponchac). La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian brageiragués, lo gascon e benlèu lo lemosin.
Istòria
Lo canton de Velinas se creèt en 1790, entau coma lo canton de La Mòta de Montravèl e lo canton de Sent Miard de Gurçon. Lo 13 de brumaire an X (4 de novembre 1801), lo canton de Velinas se conservèt en incorporant (probablament) tot lo canton de La Mòta e una partida del de Sent Miard, , ,.
A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton de Velinas fuguèt suprimit.
Oquinavan
L'oquinavan (autonim: 沖縄口 uchināguchi) es la lenga indigèna parlada sus dins lo sud de la illa d'Oquinava. Amb aperaquí 984 285 locutors, aquesta lengua es amenaçada.
Classificacion
L'oquinavan es una lengua de la familha japonica, del grop ryukyuano. Es pròche del conigami, parlado dins lo nòrd d'Oquinava.
(1491) Balduinus
(1491) Balduinus es un asteroïde.
Aigremont (Nauta Marna)
Aigremont es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Marna de la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo vilatge d'Aigremont dètz lo sieu nom (acièr-mos) a la siá posicion sus un tuc anautit e escarpée. A la reünion d'aquela s'elevava antany un solar gotic, banc d'una baronnie #que los senhors n'èran de la una dels mai ancianas e de las mai illustras familhas del Bassigny. Passavan per sobirans e possedissián amb los sires de Clefmont e de Choiseul la mai granda part d'aquela rica contrée.
Possession de las Choiseul de 1310 a 1607
3 espleitacions agricòlas en 2006.
Le village d'Aigremont doit son nom (acer-mons) à sa position sur une colline haute et escarpée. Au sommet de celle-ci s'élevait jadis un manoir gothique, siège d'une baronnie dont les seigneurs étaient de l'une des plus anciennes et des plus illustres familles du Bassigny. Ils passaient pour souverains et possédaient avec les sires de Clefmont et de Choiseul la plus grande partie de cette riche contrée.
Possession des Choiseul de 1310 à 1607
3 exploitations agricoles en 2006.
SpongeBob SquarePants
thumb
SpongeBob SquarePants es un programa de television d'animacion american.
Le Subdray
Le Subdray es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Masdenverge
Masdenverge es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Mas de Barberans
Mas de Barberans es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Nombre d'aur
thumb|250px|La proporcion definida per a e b es dita d'extrèma e mejana rason quand la longor a es a la longor b coma la longor a + b es a la longor a, valent a dire quand (a+b)/a = a/b. Aiçò a luòc unicament se lo repòrt a / b es egal al nombre d'aur. En matematicas e dins las arts, lo nombre d'aur es la proporcion definida inicialament en geometria coma l'unic repòrt entre doas longors a, b talas que lo repòrt de la soma de las doas longors (a+b) sus la pus granda (a) siá egal a aquel de la pus granda (a) sus la pus pichona (b), es a dire quand (a+b)/a = a/b. Lo decopatge d'un segment en doas longors verificant aquela proprietat es nomenat per Euclides decopatge en extrèma e mejana rason. Lo nombre d'aur es uèi sovent designat per la letra φ (phi) en onor de l'escultor Fídias qu'auriá utilizat aquela proporcion per concebre lo Partenon.
Aquel nombre es l'unica solucion positiva de l'eqüacion Es lo nombre irracional: qu'a per valor aproximada NaN. Interven dins la construccion del pentagòn regular e del rectangle d'aur. Sas proprietats algebricas lo ligan a la seguida de Fibonacci e permeton de definir una aritmetica del nombre d'aur font de fòrça demostracions.
L'istòria d'aquela proporcion remonta a un periòde ancian de l'Antiquitat grèga. A la Renaissença, Luca Pacioli, un monge franciscan italian, la met a l'onor dins un libre de matematicas e la nomena divina proporcion en l'associant a un ideal mandat del cèl. Aquela vision se desvolopa e s'enriquís d'una dimension estetica, subretot pendent los sègles XIX e XX ont naisson las expressions de seccion daurada e de nombre d'aur.
Proporcion
250px|center|thumb| Figura 1 Los triangles OAB e OCA son semblables se e solament se las longors a e b respèctan la proporcion d'aur. Lo nombre d'aur a una primièra definicion d'origina geometrica, basada sus la nocion de proporcion. Existís una interpretacion grafica d'aquela definicion, consequéncia de las proprietats dels triangles semblables illustrada per la figura 1. Los segments blaus son de longor a e lo roge de longor b. Dire que la proporcion definida per a e b es d'aur es tanben dire que los triangles OAB e OCA son semblables. Euclides exprimís la proporcion d'aur, que nomena extrèma e mejana rason, del biais seguent : Una drecha es dita copada en extrèma e mejana rason quand la drecha entièra es al pus grand segment coma lo pus grand segment es al pus pichon.
Se a e b son en proporcion d'extrèma e mejana rason, al meteis temps lo repòrt a / b es totjorn lo meteis, aquò balha una novèla definicion del nombre d'aur :
La proporcion (1), que definís la proporcion d'aur, se pòt escriure coma aquò, obtenguda en multiplicant l'egalitat per a / b : Aquò vòl dire que φ es solucion d'una equacion del segond gra. Aquela proprietat balha una tresena definicion :
L'equacion es equivalenta a aquela qu'indica que l'invèrs de l'inconeguda x es egala a x - 1 o encara que lo desvolopament decimal de 1/x es lo meteis qu'aquel de x, que se n'es sostrach sa partida entièra.
Existís dos biaisses per definir lo nombre d'aur, lo geometric que s'exprimís en tèrmes de proporcion e l'algebric que definís lo nombre coma l'unica rasic positiva d'una equacion. Aquel doble aprochadís permet de resòlvre un problèma d'algèbra, en l'ocurréncia una equacion del segond gra, amb l'ajuda d'un metòde geometric, se ditz algèbra geometrica.
Rectangle e espirala d'aur
180px|left|Construccion d'un segment de longor egala al nombre d'aur. Los calculs precedents permeton, amb una règla e un compàs, de dessenhar una proporcion d'extrèma e mejana rason. Lo metòde es illustrat sus la figura d'esquèrra. Se dessenha un cercle de centre C e de rai 1 (en irange). Puèi, de l'extremitat del rai, se construtz un segment (en verd) perpendicular al rai, de longor 1/2, e se traça lo cercle de centre C'  e de rai 1/2. Lo segment blau qu'a per extremitats C e lo punt del cercle C'  dins lo prolongament de C C'  es de longor φ. thumbnail|right|250px|Rectangles d'aur e divina proporcion Aquel metòde permet tanben de construire un rectangle d'aur, es a dire un rectangle que sa longor a e sa largor b son en proporcion d'extrèma e mejana rason. En d'autres tèrmes, un rectangle es dit d'aur se lo repòrt entre la longor e la largor es egal al nombre d'aur.
Per traçar un rectangle d'aur de longor a e de largor b, lo pus simple es de dessenhar un carrat de costat b. En prenent lo mitan de la basa per centre, se traça un cercle passant per los dos vertèxes opausats. L'interseccion de la drecha prolongant la basa del carrat e del cercle determina l'extremitat de la basa del rectangle d'aur. Apareis coma construit per lo rencontre amb un carrat de costat de longor b, d'un rectangle de costats de longor b e a - b, coma o mòstra la figura de drecha. Un calcul rapid pròva qu'aquel rectangle es encara d'aur :
200px|left Es possible de recomençar lo procèssus precedent e d'integrar un carrat de costat a - b dins lo rectangle d'aur de costat b, a - b, coma es indicat sus la figura d'esquèrra. Aquel metòde se pòt prolongar sens fin. Se, dins cada carrat se dessenha un quart de cercle d'extremitats dos costats del carrat, coma sus la figura, s'obten una espirala:
Aquela espirala es un cas particular d'espirala logaritmica. Coma tota espirala d'aquela familha, a una proprietat caracteristica: se A es un punt de l'espirala, l'angle entre la drecha passant per lo centre de l'espirala e A fa un angle constant amb la tangenta a l'espirala en A. Una tala espirala es dita equiangla.
Pentagòn e pentagrama
left|thumb|250px|Figura 3 : Tre que la proporcion d'extrèma e mejana rason es construita, es simple de dessenhar un pentagòn.
Un pentagòn se construtz amb l'ajuda de la proporcion d'extrèma e mejana rason. Siá un cercle de diamètre OP1 e de rai a, illustrat sus la figura d'esquèrra. Se b es lo nombre real pus pichon que a tal que a e b es en proporcion d'aur, e P2, P3, P4 e P5 las interseccions del cercle de diamètre OP1 amb los dos cercles de centre O e de rai a + b e b, alara los cinc punts Pi definisson un pentagòn.
250px|right Lo pentagrama associat, çò es la figura compausada de las cinc diagonalas del pentagòn (cf. figura de drecha), conten tanben fòrça proporcions d'extrèmas e mejanas rasons. S'exprimisson simplament amb l'ajuda de triangles isoscèls que las longors de lors costats son en proporcion d'aur. Aqueles triangles son nomenats triangles d'aur. Son de dos tipes diferents, los jaunes an una basa proporcionala a a e dos costats a b e los iranges an una basa proporcionala a b e dos costats a a. Los triangles escurs son semblables als pus clars de meteissa color, la proporcion entre clar e escur es encara d'aur.
Los triangles jaunes an dos angles de 36°, o lo cinquen d'un angle plat e un de 108°, o los tres cinquens d'un angle plat. Un tal triangle se pòt nomenar triangle d'argent. Los triangles iranges an dos angles de 72°, o los dos cinquens d'un angle plat e un angle de 36°. Amb de triangles d'aur e d'argent que lors costats son totjorn a e b, es possible de pavar totalament un plan euclidian d'un biais non periodic. Un tal pavatge se ditz de Penrose.
Seguida de Fibonacci
Lo calcul dels parelhs de numerators e denominators obtenguts per la fraccion continua balha las valors seguentas (1,1), (2,1), (3,2), (5,3) ...; lo denominator d'una fraccion es lo numerator de la fraccion precedenta. Es tanben egal al nen tèrme de la seguida de Fibonacci (un). Se definís per recurréncia : Los dos primièrs tèrmes son egals a 1 e cadun dels autres es la soma dels dos que lo precedisson. Per obtenir una bona aproximacion del nombre d'aur, sufís de causir una valor de n sufisentament granda e considerar la fraccion un+1/un. En tèrmes matematics, aquò s'exprimís jos la forma seguenta :
La velocitat de convergéncia es granda, la diferéncia entre un+1/un e φ es, en valor absoluda, inferiora a l'invèrs del carrat de un.
Se la seguida de Fibonacci permet de determinar una aproximacion del nombre d'aur, la recipròca es veraia. Segon la formula seguenta :
Entièrs de Dirichlet
Un entièr de Dirichlet se definís coma un nombre real r que se pòt escriure r = a + b φ, ont a e b designan dos nombres entièrs (per exemple, r = 3 - 2 φ); coma \varphi es irracionau, una tala escritura de r es unica. L'ensemble dels entièrs de Dirichlet se nòta ; se r  = a + b φ e s = c + d φ ne son dos elements, alara:
Autrament dich, la soma e lo produch de dos entièrs de Dirichlet son tanben d'entièrs de Dirichlet; es una consequéncia de la relacion quadratica φ = φ +1 verificada pel nombre d'aur. En tèrmes modèrnes, se ditz que l'ensemble, atal provesit d'una addicion e d'una multiplicacion, es un anèl.
En particular, las poténcias de φ son totas de la forma a + b φ (ont a e b son entièrs), e pus precisament:
L'anèl dels entièrs de Dirichlet es lo quadre natural de l'aritmetica del nombre d'aur. Es commutatiu e intègre (intègre significa que lo produch de dos elements diferents de 0 es tanben diferent de 0). De mai, es un anèl euclidian, valent a dire que se i pòt definir una division euclidiana analòga a la de l'aritmetica dels entièrs. Existisson tanben los nombres primièrs de Dirichlet; un element de Z qu'es primièr al sens usual es pas necessàriament primièr al sens de l'aritmetica del nombre d'aur; l'entièr 19, que se pòt escriure coma lo produch de dos entièrs de Dirichlet, n'es un exemple:
Antiquitat
thumb|upright=0.7|Per Thomas L. Heath, [[Platon es lo primièr grèc a ausar estudiar las proprietats d'un nombre escandalós perque irracional, aquel uèi nomenat nombre d'aur.]]
Los istorians considèran que l'istòria del nombre d'aur comença quand aquela valor es l'objècte d'un estudi especific. Per d'autres, la determinacion d'una figura geometrica que conten almens una proporcion se calculant amb l'ajuda del nombre d'aur sufís. La piramida de Kheops (vèrs 2520 ab.C.) ven, segon aquela convencion, un bon candidat per l'origina. D'autres encara, se contentan de las roïnas d'un monument que sas dimensions permetián de s'aprochar del nombre d'aur. Segon aquel critèri, un montet de pèiras jos la mar de las Bahamas es una origina pus anciana. Aqueles vestigis, que lor origina umana e lor datacion son pas certanas son nomenats temple d'Andròs.
Lo primièr tèxte matematic indiscutible es aquel dels Elements d'Euclides (vèrs 300 av. J.-C.). Lo nombre d'aur se definís coma una proporcion geometrica:. Sa relacion amb lo pentagòn, l'icosaèdre e lo dodecaèdre es mesa en evidéncia.
Los istorians s'acòrdan totes sus l'existéncia d'una origina pus anciana, mas l'abséncia de documents d'epòca enebís una coneissença indiscutibla de l'origina. Dins aquel quadre, se pòt far l'ipotèsi que lo nombre d'aur a son origina dins los pitagoricians : aurián conegut e construit empiricament lo dodecaèdre. L'istorian de las sciéncias Thomas L. Heath atribuís la paternitat de la descobèrta a Platon :.