cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saix
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Halen
Halen es una comuna de la província bèlga de Limborg.
Jars
Jars es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre e Vau de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ham (Belgica)
Ham (Belgica) es una comuna de la província bèlga de Limborg.
Sant Julian lo Pinet
Sant Julian lo Pinet (Saint-Julien-du-Pinet en francés) z-es una comuna velaiesa, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Potençac
Potençac es una anciana comuna occitana de Medòc, situada dens lo departament de Gironda e la region e la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Sant Julian lo Pinet
Geografia
thumb|left|140px|Suc de Jorança
Es una municipalitat de mejana montanha, que culmina a 1188m pel suc de Jorança, en l'extrèm sud del sieu territòri. Entre los autres sucs situats dins la municipalitat se pòt citar lo Suc del òrts (914m), lo Pè de Glavenàs (1045m), un pauc al nòrd del piton rocós que còfa la capèla de Glavenàs), lo suc de Charboneira (|981m) e lo suc d'Alibèrt (939m). Se tròban en partida sul territòri de la municipalitat lo suc de Cornavin (943m) e lo suc d'Aime (1137|m), que son flanc sud-oèst e oèst, respectivament, apertenon a Sant Julian dau Pinet.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Potençac
Istòria
Potençac estut annexat a Sent Arlòdi en 1818, pui transferit a Ordonac en 1845 (L'ancian borg de Potençac es a 1800 m d'Ordonac e a 5 km de Sent Arlòdi).
Anii
L'anii (o bassila) es una lenga kwa parlada en Tògo e en Benin.
Sœurdres
Soeurdres es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Anii
Localisacion
L'anii es parlat dins l'arrondiment de Bassila, dins lo departament de Donga al nòrd-oèst de Benin e a Tchamba, dins la region Centrala de Tògo.
Escritura
L'alfabet anii es :
Hamont-Achel
Hamont-Achel es una comuna de la província bèlga de Limborg.
Saint-Apollinaire (Còsta d'Aur)
Saint-Apollinaire  es una comuna francesa administrada per lo departament de Còsta d'Aur de la region de Borgonha Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Hasselt (Belgica)
Hasselt (Belgica) es una comuna de la província bèlga de Limborg.
Batalha de Spotsylvania
thumb|right|Campanha de Richmond-Petersburg e començament dau sètge de la region per lei Nordistas.
La batalha de Spotsylvania se debanèt dau 9 au 21 de mai de 1864 durant la Guèrra de Secession (1861-1865). Opausèt una armada nordista de 100,000 menats per lo generau Ulysses S. Grant ai 52,000 òmes dau generau sudista Robert E. Lee. S'acabèt per un resultat indecís qu'es generalament considerat coma un succès defensiu sudista.
Lo combat de Spotsylvania es la consequéncia de la batalha de la Wilderness (5-7 de mai de 1864). Après sa retirada d'aqueu sector, Grant assaièt de contornejar lei posicions sudistas per l'èst. Son objectiu èra de capturar lo vilatge de Spotsylvania que comandava un important aisse de comunicacion susceptible de servir a l'organizacion d'un assaut còntra Richmond, la capitala confederada. Pasmens, lei Sudistas devinèron son plan e s'installèron dins de posicions fortificadas a l'entorn de Spotsylvania. Lei combats principaus durèron dau 9 au 13 de mai. Leis Unionistas rompèron plusors linhas defensivas sudistas mai mau capitèron d'esplechar aquelei succès per destabilizar l'armada de Lee.
Fin finala, lo generau Grant arrestèt son ataca. Lei pèrdas dins lei dos camps èran fòrça importantas car lei doas armadas s'encroquèron a sei posicions. Lei Nordistas perdiguèron benlèu 18,400 òmes còntra 13,400 dins lei rengs sudistas. Après lo chaple de la batalha de la Wilderness, lo nivèu dei pèrdas laissava pensar a una fin dei combats sus lo frònt orientau per 1864. Dins aquò, lo Nòrd dispausava de ressorsas per reformar sei tropas e perseguir lo combat. Ansin, après lo 21 de mai, Grant decidèt de contuniar sei temptativas d'enceuclament per l'èst dei posicions de Lee. Aquò menèt a la batalha de North Anna (23-26 de mai de 1864).
Joiselle
Joiselle es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region del Grand Èst.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Hechtel-Eksel
Hechtel-Eksel es una comuna de la província bèlga de Limborg.
Lo Plan d'Orgon
Lo Plan d'Orgon (Plan-d'Orgon en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Nika Melia
Nikanor (Nika) Melia (en georgian: ნიკა მელია; 21 de decembre de 1979) es una jurist e politician georgiano.
Sent Joan le Vièlh (País Tolosan)
Accès
Per la rota departamentale 888, (anciana rota nacionale 88) o rota d'Albi (sortida 14 del periferic de Tolosa).
Istòria
L'origina del nom de Sant Joan vendriá del sègle XII. I aviá un lòc de preguièra fondat pels Cavalièrs de l'Òrdre de Malta, sus de tèrras qu'espleitavan al lòc nomenat Estacabuòu encara uèi.
L'istòria de la comuna es complèxa. Jos lo Regim Ancian, i aviá doas comunautats, installadas dels dos costats del grand camin d'Albi, sus las comunas actualas de Sent Joan le Vièlh e de Sent Joan le Nòu : Belbèze-lès-Toulouse (Bèlvéser de Tolosa ?) e La Cornaudric o Lacournandrie (etimologia evidenta La Cort n'Audric, La Cort (de) n'Audric = la proprietat del sénher Audric'').
Formavan una sola parròquia.
En decembre 1791, l'administracion despartamentala las reüniguèt en una sola comuna novèlament nomenada Saint-Jean de Kyrie-Eleison, del nom de la glèisa, ont se tenián las amassadas municipalas. Malgrat l'oposicion dels abitants, lo Directòri departamental persistiguèt dins l'unificacion mas en cambiant le nom : l'Union.
La comuna actuala de Sent Joan le Vièlh (Saint-Jean en francés) es la porcion del nòrd e de l'èst de la comuna de l'Union e de la parròquia de Saint-Jean-de-Kyrie-Eleison, separada per l'arrestat prefectoral del 4 de decembre 1868 (en seguida de la construccion d'una glèisa novèla dedicada tanben a Sent Joan Baptista). A l'epòca, la comuna èra del canton de Tolosa-centre, passèt en 1973, après la supression d'aquel canton, al canton de Tolosa-15, puèi en 2015 de Tolosa-9
Messier 3
Messier 3 es un amàs globular situat dins la constellacion dels Cans de caça. La magnitud aparenta de l'amàs es de 6,3, aqueste es doncas situat just al-dessús del limit teoric de visibilitat a uèlh nud. M3 es un objècte del catalòg de Messier.
Foguèt descobèrt en 1764 per Charles Messier e foguèt resolgut pel primièr còp en estelas per William Herschel cap a 1784. La primièra estela variabla de l'amàs foguèt descoberta en 1889 per Pickering. En 1953, Allan Sandage descobriguèt d'estelas blavas dins l'amàs.
Corsa ais armaments
Una corsa ais armaments es una situacion caracterizada per una rivalitat intensa entre plusors agents, generalament d'Estats, per aquistar e metre en plaça d'armaments ò de fòrças armadas poderosas. Es una situacion diplomatica perilhosa car la creacion d'arsenaus ben dotats e lo desvolopament dei fòrças militaras aumentan fòrça lo risc de conflicte armat. En revènge, au nivèu tecnic, es sovent un periòde de progrès e de descubèrtas.
Istoricament, l'expression es estacada a la politica militarista dei país europèus entre 1905 e 1914 e a la rivalitat militara entre leis Estats Units e l'Union Sovietica durant la Guèrra Freja. Es de còps utilizada per descriure l'esfòrç militar menat per China e sei vesins dempuei lo començament dau sègle XXI.
Bergholtzzell
Bergholzzall en alemanic(alsacian) (Bergholtzzell en francés e alemand) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Valle-di-Mezzana
Valli di Mezzana en còrs (Valle-di-Mezzana en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Corsega del Sud e la region de Corsega.
Societat secrèta
Una societat secrèta es una organizacion sociala que demanda a sei sòcis d'escondre au mens una partida de seis objectius e de seis activitats. Aquelei societats an generalament d'objectius religiós (catarisme...), filosofics (escòlas filosoficas grègas...), politics (movement Know nothing) o criminaus (màfia...). Son aparegudas durant l'Antiquitat Auta e an generalament de règlas intèrnas pròprias regardant l'intrada de sòcis novèus e lo foncionament de l'organizacion. En causa de sa natura, lei societats secrètas son sovent l'objècte de fantasmas que pertocan sei motivacions, sei realizacions e sei capacitats d'accion.
Lista dels cònsols de Clarmont
Cònsols de Clarmont
Bruille-Saint-Amand
Bruille-Saint-Amand es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Heers
Heers es una comuna de la província bèlga de Limborg.
Saint-Coutant-le-Grand
Saint-Coutant-le-Grand es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Sammarçolles
Sammarçolles es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Viena e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
La Guardèra (Gers)
La Guardèra (Lagardère en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Lo nom Guarda que veng d'un vèrbe germanic wardon, qui donè lo mot germanic wart, « garda », puish « gaita », puish « tor de garda », puish « hortalessa en generau », latinizat en warda o wardia. La Guardèra qu'es lo mot guarda damb lo sufixe -ella,. Per guarda, Negre que dèisha a causir simplament entre « gaita » e « tor de gaita ». La Guardèra qu'es lo mot guarda damb lo sufixe diminutiu -ella > -èra. Lo sens qu'es de « petita tor de gaita ».
Lavukaleve
Lo lavukaleve es una lenga papó parlada a las Illas Salamon.
Localizacion
Lo lavukaleve es parlat dins l'archipèla de las illas Russell, situada a l'oèst de Guadalcanal.
Classificacion
Lo lavukaleve es una de las quatre lengas papós parladas a las Illas Salamon, amb lo bilua, lo touo e lo savosavo. Lo tèrme de papó suggerís pas una afiliacion lingüistica, mas significa que lo lavukaleve es pas una lenga austronesiana. Foguèt sovent perpausat que las quatre lengas papós de las Illas Salamon, que son separadas geograficament, constituïscan una familha linguistica, las lengas salomon central. Pasmens, los elements que qu'establisson aquest ligam son escasses e las lengas son de veire coma quatre lengas isoladas.
Celós
Celós (Celoux en francés) z-es 'na comuna auvernhata situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Celos, al sègle XIV, Celloux, en 1401, Cellouze, en 1556, Esclous (sic), en 1724, Celoux (mapa de Cassini, a la fin del sègle XVIII). Dauzat plaça Celós amb Celhós e Celhac, que explica per un nom latin d'òme Cœlius. Mas Celós mòstra pas traça de -iòd-, en tot cas en prenent al seriós las fòrmas ancianas; chaldriá supausar, çò que Dauzat ditz pas, una varianta Cœlus ? Per Celhac e d'autres luòcs, Xavier Delamarre los explica per un nom gallés d'òme Cellios; mas aquò val pas per Celós, per la mesma rason d'abséncia de -i-. Delamarre evòca pasmens un tèma cello-, « martèl o tustaire », que poiriá convenir, ; demorariá, per Celós, se lo nom es celtic, a trobar un sufixe, de preferéncia autre que lo latin -osus (lo sufixe gallés -sco- , espandit pasmens mai a l'èst, convendriá, mas supausariá un passatge, anterior a l'epòca de l'atestacion delh sègle XIV, de la finala -òs(c) a la finala pus productiva -ós : *Celòs(c) > Celós, suposicion un pauc conjecturala). Lo problèma principal es que la prononciacion actuala, [sœl] (a Lastic e a Solatge) sembla incompatibla amb las fòrmas ancianas. L'auvernhàs pòt pas prononciar de letras coma o o i e doncas [sœl] pòt representar *'s-lo-, siá amb una accentuacion d'origina, siá per reculament d'accent. Mas coma escriure lo nom ?
Nòtas
<references group="N"/>
Marnay-sur-Seine
Geografia
Vilatge champenois, Marnay a situat en la vallée alluviale de la Seine sul marge esquèrre del fleuve. L'orizont cap al Sud es lo lent pujada cap al scenari crétacé de la Champagne pouilleuse. Cap al Nòrd, es la requeiguda de la còsta terciària de la Ile de França. Marnay Es un vilatge a l'abitat agropat amb doas artèries principalas : del Nòrd al Sud es la Granda Carrièra, de l'Èst a l'Oèst es la carrièra del Forn. L'amassa forma una crotz que # débouchent dels carrerons secondaires.
Village champenois, Marnay est situé dans la vallée alluviale de la Seine sur la rive gauche du fleuve. L'horizon vers le Sud est la lente montée vers le plateau crétacé de la Champagne pouilleuse. Vers le Nòrd, c'est la retombée de la côte tertiaire de l'Ile de France. Marnay est un village à l'habitat groupé avec deux artères principales : du Nord au Sud c'est la Grande Rue, de l'Est à l'Ouest c'est la rue du Four. L'ensemble forme une croix sur laquelle débouchent des ruelles secondaires.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo nom "Marnay" vendriá sus el de "Madriniacus" gentilice romain o romanisé. La siá existéncia a testificat per una charte de Charles lo Chauve datada de 859. La polida glèisa de la #èsser la capèla d'un prieuré. De l'epòca renaissance subsisteixen un solar e lo "poutiot", pèira volumineuse,ancian soubassement d'un poteau ont se placardait los édits. Lo prèp canal Terray evoca Joseph Marida Terray, ministre de Louis XV; senhor de La Motte-Tilly pas luènh de la municipalitat, #far creuser aquel canal.
Escossan
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Escozan, Scozan, Eschozan, Esquozan, Escocan, Excuchan, Scutatio, Scuciano, Scutian, Scotian, Scocian, de Excuchano, Escossan, Scossan, entre 1095 e 1208, dau Cartulari de La Seuva, Bernardus de Scuzan, en 1242, Bernardus de Scossan, en 1273,, Sanctus Severinus de Scossan, au sègle XIII, Escossain, en 1285, de Scossano, en 1294, Bernardus d'Escossan, en 1307-1317, Descossan, en 1307-1317, ''a cappella Scossano arch. Benaugensis, en 1326, cappella d'Escossano'', en 1342 e en 1361. Lo nom vendré segon Dauzat d'un nom germanic d'òme Scuzzeo, emb lo sufixe germanic -ing, valable tanben per Escorsens, interpretat coma lo plural de Corsinius per Negre,. Lo sufixe sembla pas estar -ing mès puslèu -anum e Jacques Boisgontier considèra que un nom germanic associat au sufixe -anum es improbable, valà perqué prepausa un nom d'òme galloroman (celtic per Xavier Delamarre) Scottios, o eventualament Scoti(o)s segon Bénédicte Boyrie-Fénié, se per cas las atestacions en -z- avèvan una realitat fonetica. Escoçan(s) seré donc probablament una anciana granda propietat antica qu'avèva per mèste Scot(t)ios, escrit Scot(t)ius en latin,.
Saint-Piat
Saint-Piat es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre.
Geografia
Sant-Piat a situat en vallée del Eure dintre Maintenon (5,5 km) e Chartres (16 km).
Saint-Piat est situé en vallée de l'Eure entre Maintenon (5,5 km) et Chartres (16 km).
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo 27 d'abril de 1783,en sonant los vepres,lo en batent de la gròssa campana s'es desligat,en aucint Ostal Anne GIRARDagée de 50 ans,femna de Emmanuel FEDA vigneron a Grogneul(archiu départementales,registre dels BMS an 1783,vista 69) Pendent la revolucion lo vilatge debaptisé se #trucar Martel lo Val.
Le 27 avril 1783,en sonnant les vepres,le battant de la grosse cloche s'est détaché,tuant Marie Anne GIRARDagée de 50 ans,femme d'Emmanuel MOUTON vigneron à Grogneul(archives départementales,registre des BMS année 1783,vue 69) Pendant la révolution le village debaptisé s'appela Martel les Vaux.
Savosavo
Lo savosavo es una lenga papó parlada a las Illas Salamon.
Localizacion
Lo savosavo es parlat dins l'illa de Savo, situada al nòrd-oèst de Guadalcanal.
Classificacion
Lo savosavo es una de las quatre lengas papós parladas a las Illas Salamon, amb lo bilua, lo touo e lo lavukaleve. Lo tèrme de papó suggerís pas una afiliacion lingüistica, mas significa que lo savosavo es pas una lenga austronesiana. Foguèt sovent perpausat que las quatre lengas papós de las Illas Salamon, que son separadas geograficament, constituïscan una familha linguistica, las lengas salomon central. Pasmens, los elements que qu'establisson aquest ligam son escasses e las lengas son de veire coma quatre lengas isoladas.
Hannonville-sous-les-Côtes
Hannonville-sous-les-Côtes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Geografia
Aquel pichon vilatge se tròba als pès de las còstas de Meuse, e al commencement de la Woëvre.
Ce petit village se trouve aux pieds des côtes de Meuse, et au commencement de la Woëvre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Contreuve
es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region de Champanha e Ardena.
Geografia
Contreuve A situat al confluisson del Aidain e del Indre
Contreuve est situé au confluent de l'Aidain et de l'Indre
Contreuve est situé au confluent de l'Aidain et de l'Indre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bramans
Bramans en arpitan (Bramans en francés) es una anciana comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region d' Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Gala (botanica)
vignette|La [[Andricus kollari pon un uòu a la basa d'un borlhon d'un chaisne qui se defend en far una « gala-notz »]] vignette|Gala de [[Dasineura pyri]] vignette|Borlhon de nosilhera (aulanier) ipertrofiat per lu Phytoptus avellanae. vignette|Gala de [[Mikiola fagi|cecidomiia dau fau en fòrma de pepin d'oranja.]] vignette|Gala « en cigare » de [[Lipara lucens sur 'na cana, formada per un fuseu de fuelhas embricadas.]] vignette|La gala de [[Contarinia loti desforma la flor dau Lotier corniculat.]] vignette|Gala « en fòrma d'ananas » d’[[Adelges cooleyi sur un epiceà.]]
Una gala (dau latin galla que ven de l’indo-european *gel, « redond »), 'pelada scientificament cecidia (mot tirat dau grec κηκίδιον, kêkídion, notz de gala) es 'na excreissancia tumorala estructurada produita sur las tijas, fuelhas, raiç o la frucha de quauques vegetaus, e que se desvelopa autorn daus parasites de la planta que poden estre de las bestias (cecidozoaris induisent 'na zoocecidia), daus champanhòus (micocecidia), de las nematodas (nematocecidia) de las bacterias (bacteriocecidia telas las nodositats d’Agrobacterium sur los rizomes), mai rarament d'autras plantas (cecidofitas induisent 'na fitocecidia). Quilhs parasites son dichs galigenes o cecidogenes (litéralament « que generen de las galas » o « de las cecidias »). Quauqu'uns parasites son dichs galicoles (literalament « que viven dins de las galas »), que sian cecidogenes o non
Reünion
La Reünion (La Rényon en creòl reünionés, La Réunion en francés) es una illa de l'ocean Indian de 2512 km², aperaquí a 700 km a l'èst de Madagascar e a 200 km al sud-oèst de l'illa Maurici. Forma un departament (nº 974) e una region administrativa de l'estat francés. A 706,300 estatjants.
Lo capluòc es Saint-Denis.
Lo gentilici es reünionés -esa.
Geografia
thumb|left|250px|Fòto satellit de l'illa de la Reünion La Reünion es una illa volcanica de l'Ocean Indian. Se formèt fa aperaquí 2 milions d'annadas, amb la naissença d'un massís montanhós culminant al Piton de las Nèus qu'es, amb una altitud de 3070,5 m, lo som pus naut de las Mascarenhas e de l'ocean Indian. Aquel massís forma la part oèst de l'illa, mentre que l'èst es ocupat per un volcan fòrça mai jove, de sonque 60,000 ans, un dels pus actius de la planeta: lo Piton del Fornàs. Lo massís vièlh, que sos volcans son a l'ora d'ara inactius, albèrga tres cirques grands : los cirques de Salazie, Mafate e Cilaos, gigantassas crestas d'explosions volcanicas arribadas fa qualques desenas de milièrs d'ans. Lo massís vièlh es desseparat del massís del Fornàs per una traucada formada per la Plana dels Palmistas e la Plana dels Cafres, via de passatge entre lo nòrd e lo sud de l'illa. L'erosion donèt aquestes relèus volcanics, bauces vertiginós, vabres, rajals, que balhan a l'illa tota sa beutat.
Robert E. Lee
thumb|right|[[Fotografia dau generau Lee en 1864.]]
Robert Edward Lee (19 de genier de 1807, Stratford Hall - 12 d'octòbre de 1870, Lexington) es un generau sudista de la Guèrra de Secession (1861-1865).
Biografia
Oficier de l'armada estatsunidenca, participèt a la Guèrra Americanomexicana au sen de l'engèni. Ostil a la secession, se ralièt pasmens au Sud per fidelitat a son Estat e nomat generau. En 1862, venguèt cap de l'armada confederada engatjada sus lo teatre orientau e, dins una situacion d'inferioritat numerica, infligiguèt de desfachas importantas ai fòrças nordistas qu'assaièron d'envaïr lo Sud ai batalhas de Fredericksburg (1862) e de Chancellorsville (1863). Pasmens, seis ofensivas vèrs Washington foguèron arrestadas a Antietam (1862) e a Gettysburg (1863).
Pargue Nacional de Yellowstone
Lo Pargue Nacional de Yellowstone (oficialament en angles: Yellowstone National Park) es un pargue nacional american situat dins las montanhas Rocosas entre los estats de Wyoming, Montana e Idaho, amb la majoritat de sa superfícia dins lo nòrd-oèst de Wyoming. Establit pel Congrès dels Estats Units e promulgat pel president Ulysses S. Grant lo 1er de març de 1872, Yellowstone foguèt lo primièr pargue nacional dels Estats Units e es largament considerat coma lo primièr pargue nacional del mond. Lo pargue es conegut per sa fauna salvatja e sas nombrosas caracteristicas geotermicas, en particular lo gueisèr "Old Faithful", una de sas caracteristicas mai popularas. Existís nombroses tipes d'ecosistèmas, mas la selva subalpina es pus abondanta. Fa partida de l'ecoregion de las selvas del sud de las Rocosas centralas, centrada sus la zòna del pargue.
Robert E. Lee
Biografia
A partir de 1864, deguèt faciar l'estrategia dau generau Ulysses S. Grant que decidèt de l'atacar sensa se preocupar dei pèrdas. Gràcias a sei ressorsas umanas, lei Nordistas èran capables de tornar formar seis efectius mentre que lei Sudistas avián de dificultats per trobar de renfòrç. En 1864, Lee capitèt de ganhar plusors combats defensius (Wilderness, Spotsylvania, Cold Harbor...) mai son adversari capitèt de renfòrçar sa superioritat numerica. Ansin, en 1865, poguèt rompre lei defensas sudistas e Lee, enceuclat a Appomatox, foguèt obligat de capitular lo 9 d'abriu de 1865.
Pargue Nacional de Yellowstone
Geologia
vignette|Mapa geologica de Yellowstone. Le nom « Yellowstone » (« pèira jauna ») ven de la color de las ròcas del grand canyon de Yellowstone (val en « V ») que se formèt durant las darrièras glaciacions abans d'èsser fortament erodat per la ribièra Yellowstone. Contràriament a las aparéncias, la color de las pèiras ven de l'alteracion idrotermala del fèrre que contenon e non pas del sofre que i es pasmens present. Yellowstone se situa a l’extremitat nòrdorientala de la plana de la Snake River que forma un arc en « U » a travèrs las Montanhas Rocosas. La plana s’estend sus 400 km cap a l’oèst a partir de la vila de Boise dins l'Estat de l'Idaho. La caldeira de Yellowstone es lo pus grand sistèma volcanic d’America del Nòrd. Aparten a la categoria dels « supervolcans » e sas erupcions despassan de luenh las dels volcans « classics ».
Robert E. Lee
Biografia
Après la guèrra, Lee se prononcièt en favor de l'abolicion de l'esclavatge e se ralièt rapidament ais Estats Units. Dins aquò, s'opausèt pauc a pauc a la politica dei venceires dins lo Sud e signèt en 1868 un tèxte per sostenir l'adversari democrata que se presentava a l'eleccion presidenciala còntra Grant, vengut candidat dau camp republican. Es considerat coma lo generau pus brilhant de la Guèrra de Secession e un nombre important de sei campanhas son totjorn estudiadas dins leis escòlas de guèrra modèrnas.
Pargue Nacional de Yellowstone
Originas
La forma arcada de la plana mòstra lo desplaçament que coneguèt la placa nòrdamericana durant los darrièrs 17 milions d'annada. Aquesta placa tectonica se desplaça sus un punt caud del mantèl terrèstre.
Entre uèit e setze quilomètres jos la caldeira de Yellowstone se tròba una cavitat sonada cambra magmatica que conten una massa de magma per l'essencial cristallizada e jos nauta pression. Aquela cambra gigantesca ten una capacitat maximala de a , çò que representa aperaquí la talha del Mont Blanc. Un punt caud es, coma son nom l'indica, un endrech de la crosta terrèstra pus caud que lo resta del glòbe. D'efièch, dins las prigondors del mantèl (la basa del mantèl superior per çò que concernís lo Yellowstone) una colomna de magma pus caud que la normala remonta e provoca la fonda del mantèl situat en dejós de la crosta terrèstra abans de la traucar coma o fariá un bufador amb una placa de fèrre. Aquela butada forma una mena de dòme jos la crosta terrèstra. Un còp arribats just en dejós de la susfàcia, los gases e lo magma en partida refregits formant doncas una cambra magmatica que genera de volcans en defòra de totas zonas de subduccion. Yellowstone se distinguís dels autres volcans per sa forma originala. D'efièch, aquel volcan se manifesta jos la forma d'une caldeira estenduda alara que los volcans classics sont puslèu conics : es çò que se sona una caldeira activa. Yellowstone es en mai lo sol volcan explosiu plaçat sus un punt caud mas es pas la sola caldeira activa.
Natron
Lo natron designa d'en primièr un mineral, lo carbonat de sòdi decaidratat de formula quimica. Mas es tanben una ròca evaporitica qu'a la singulara proprietat, en preséncia d'aiga e d'umiditat, de desvelopar a sa superfícia lo mineral natron (sovent accompanhat d'impuretats).
Aquela ròca a vegada massissa contien subretot de depaus carbonatats e idrogenocarbonatats alcalins de basa de trona, de bicarbonat de sòdi o nacolita e d'autres carbonats idratats, coma le monoidrat de carbonat de sòdi o termonatrita, susceptible de tornar en mitan umid e frescs de carbonat de sòdi decaidratat.
Aquel còrs quimic natural, nomenat autrecòps alcalí mineral, se presenta tanben jos la forma d'una substància blanca, evanescenta e efemèra, que se trapa sus las ribas d'unes lacs sodats, temporaris o permanents, o d'aigas saumastras del desèrt.
Descripcion mineralogica e geotipe
Lo natron foguèt descrich en mineralogia per Wallerius en 1747. La matèria es pasmesn coneguda dempuèi la nauta antiquitat en Egipte.
Lo mot natron, equivalent a soda minerala, soda carbonatada o alcalí fixe mineral, es parent del latin natrium mejans l'alemand es a l'origina del simbòl del sòdi, Na. Lo mot natron nos venguèt per l'arab natrūn, que sembla o aver eiritat del grèc ellenistic nítron, aquela lenga o avent manlevat evidentament al mond egipcian. Segon Rupert Hochleitner existís lo mot grèc ancian natron, parent del verb naptô, significant "lavar".
Segon l'IMA, lo geotipe es lo site de Ragtown, dins l'Estat du Nevada, als Estats Units d'America.
Descripcion fisicoquimica e alteracion
Lo sistèma cristallin del mineral pur es monoclinic. Son esclat es vitrós, transparent a translucid e sa color incolora a blanca. La solubilitat del mineral dins l'aiga pura aumenta amb la temperatura : 215,8 g/litre d'aiga à 20°C, 445 g/litre a 80°C.
Aquel còrs quimic natural potencialament abondant es igroscopic: absorba l'umiditat, es perque los escandalhs netejats a l'alcoòl devon èsser plaçat en saquet o bòstia ermetica, a l'abric de l'aire (umid). Lo natron gorgota banhat dins l'acid cloridric.
Colora la flama en jaune per sos cations Na. Ten a vegada un gost de lessiu, produch basic tipic del comèrci. Sa sabor es alcalina a picanta. Possedís de proprietats antibacterianas.
Lo mineral fa efluéncia a l'aire sec e caud, se transformant en termonatrita   pulverulenta. Per caufatge assecant, es possible d'obtenir de soda nomenada natrit en mineralogia. Es una utilizacion de la ròca generica natron.
Cristalloquimia e cristallografia
Las formas obtengudas al laboratòri per evaporacion d'una solucion aquosa de carbonat de sòdi mòstra la preponderéncia de las fàcias planas (100), (010) e (011), amb aplatiment sus la segonda (O10).
Lo plan dels axes optics es perpendicular a (010).
Occurréncia
Los lacs mai o mens temporàris de las depressions del Sahara, al contrari dels vertadièrs oasis, dispausant sovent que d'una aiga saumastra e salina, rica en clorur de sòdi NaCl aq e en bicarbonat de sòdi NaHCO🇮🇳 dissolguts; alara de natron se forma dins los bacins recebent las aigas de degalh. Es expleitat dempuèi la nauta Antiquitat.
Sa sensibilitat a l'alteracion a l'aire caud e sèc del desèrt es ja mencionada. Lo recuèlh d'aquel mineral instable, format pendent lo refrescament nocturn benlèu pel ròtle de bacterias alinas e alcalinas amolonant e triant en mitan umid los diferents carbonats, deu èsser imperativament realizada amb lo solelh. Aquel rite a l'alba solara de culhida de flors alcalinas explica benlèu sa renommada antica.
Ajaçament
esquèrra|vinheta|Un lac de natron (ròca) dins un ancian cratèri, Tibesti. Lo natron Na🇮🇳CO🇮🇳·10H🇮🇳O es subretot d'origina evaporitica e se forma en tota puretat minerala jos forma d'esflorescéncias subretot pendent l'evaporacion de lacs rics en bicarbonat de sòdi e autres sals de sòdi.
Alfred Lacroix constatava en 1900 pasmens l'existéncia virtuala del mineral natron. Dotava pas que de carbonat de sòdi siá en dissolucion dins l'aiga dels lacs salats de las regions deserticas, per exemple dins las espandidas de Sodan antic, mas tanben dins las fonts termalas carbonatadas alcalinas. Mas cal que la cristallizacion per evaporacion, eficaça se T < 20, siá nocturna dins sos mitans tropicals desertics e se reliza dins de condicions especialas (vent nocturn e del matin, assecament de limon, rosada, casuda termica progressiva de nuèch). Un còp la mar salada assecada, lo natron ven de termonatrita. Plaçat sens proteccion jos las ardors del solelh, lo mineral se pulveriza en termonatrita. Los mineralogistas dison, non sens umor, qu'aquel mineral es subretot en solucion dins los lacs alcalins e sodats.
Lo natron es atestat dins las ròcas ignadas alcalinas, per exemple dins los monts Lozovero, peninsula de Kola en Russia e al Mont-Saint-Hilaire, al Quebèc e tanben dins diferentas ròcas volcanicas e dins de cratèris lunars e supralunars, coma lo cratèri Gusev sus Mart. Per exemple, en Norvègia, pòt èsser present a l'estat primari dins l'ekerita granitica del comtat de Rogaland, lo granit del Buskerud o de Telemark, veire las associacions de cristals romboedrics porfirics amb l'anortòsi.
Lo natron se trapa tanben dins los despauses de las fumaròlas de l'Ètna e del Vesuvi. Alfred Des Cloizeaux l'observèt dins las lavas e las fonts termalas de La Sofrièra en Guadelopa. Se'n pren a l'entorn de las fonts caudas en Turquia e en Itàlia, per exemple a Larderello en Toscana.
De jaces de natron en lièch aparats se trapan en Libia, en Egipte près des lacs Amers, al Chad pels monts del Tibesti, al Kenya, al Botswana, als EUA, per exemple en Califòrnia près de la Val de la Mòrt, en Colorado o Wyoming, en Canadà per exemple a Atlin o près del lac Goodenough, districte de Clinton en Colómbia Britanica, en Austràlia del Sud mas tanben en Turquia e en Itàlia, dins los desèrts alcalins, en Mongolia e en China (Gobi), en Iran, al Tibet, dins los salars de Bolivia e d'Argentina, en Ongria ... vinheta|Un [[Massai|Masaï camina sus una eflorescéncia salina e benlèu alcalina de natron. Es a vegada possible de s'iniciar als dessenhs sacrats o als glifs sus aquelas superfícias.]] La ròca evaporita pòt centéner d'impuretats a vegada consequentas en sals de sòdi, de magnèsi... jos forma de clorurs, de sulfats o de boratas. Las impuretats mai conegudas son lo bicarbonat de sòdi, lo sal gemma e la mirabilita, o lo sal de Glauber dels Ancians.
Es pas absent dels grands despauses d'evaporitas fossilas, coma dins las minas de sals alpinas, per exemple a Bex en Soïssa o a Hall d'Àustria.
Usatge
Fa mai de quatre mila ans, los ceramistas e caucinièrs egipcians decobrigèron qu'en calfant de la silici (sabla), amb de natron assecat e purifiat, transformat en soda, e de calç viva, se realizava una matèria mas o mens vitrosa e transparenta. Apondant d'ingredients o polveras mineralas coloradas a la mescla, aqueles primièrs veirièrs donavan de veires diferentament colorats.
Lo natron, e d'un biais general lo natron purificat e calfat que podèm nomenar soda, èra tanben utilizat pel blanquiment de farda, a la preparacion del cuer e a la sèrva de la carn. Lo natron mòstra de proprietats antibacterianas. Emplegat sec, pòt desidratar las carns, En solucion aquosa, amolís las matèrias organicas.
L'analisi quimica ponderala dona en massa 21 % Na🇮🇳O, 15,4% CO🇮🇳 e 63 % H🇮🇳O. Quitament s'es mens concentrat en soda que lo trona, lo natron es una matèria primièra naturala, localament abondanta, de la soda o carbonat de sòdi, dins l'industria quimica, subretot en Egipte, en Russia e los ancians païses orientals sovietics.
Utilizacion dins l'Egipte anciana
Lo natron èra ja conegut dels egipcians de l'Antiquitat que lo nomenavan neter, de l'ancian egipcian nṯr(ĵ), tèrme que remembra que lo prenián d'un lac assecat dins le desèrt de Nitria. Existissián segur diferentas varietats de natron egipcian : Remarcam qu'aquel emplec generalizat del tèrme neter o sas declinasons o variantas ancianas, s'applica a tota apareisson salina o evaporitica, sovent blanca compacta, fendasclada o filamentosa, sus quina que siá superfícia o paret umida o umidificada. S'utiliza alara l'evolucion de sens per designar la classa dels alcalís o còrs alcalins naturals (mai o mens sovent encrostats) espandida a aquela dels nitrats, e fin finala lo nitre o salpètre.
Utilizavan aqueles produchs per diferents emplecs : Fa mai de quatre mila ans, benlèu quitament cinc lo natron de segur foguèt purificat e servat jos forma solida e seca, los Egipcians, excellents coneisseires de l'art nomenat kemia, observèron la similitud de matèria, entre lo natron purificat, calfat e assecat en vas claus, e la partida solubla dins l'aiga, de cendres de vegetals de quenopodiacèas calcinadas butant sus de tèrras salifèras o salisols identics als mitan dels lacs salats. Se pòt parlar d'identitat al nivèl de la lenga egipciana antica, que lo nom del natron es lo meteis pel mineral que le produch basic preparat. S'agís de la soda, lo primièr alcalí mineral conegut. Los caucinièrs lèu capitèron a far créisser lo poder alcalin de la soda, la calfant amb la calç, es a dire en la caustificant, per obténer de soda caustica.
Utilizacion romana del natron
S'agís mai sovent de la ròca impura, mai sovent a basa de trona e de nacolita, transportada per naus. En mai de la medecina e los produchs de netejatge e/o d'igièna, son los veirièrs e ceramistas qu'utilizan aquela matèria qualificada pel tèrme generic alcalí. Lo natron es un alcalí mineral dels alquimistas.
Expleitacion tradicionala o industriala
La ròca natron èra expleitada dempuèi l'antiquitat mai nauta, los franceses occupant de desèrts africans a la mitat del sègle XIX nomenan los sites d'expleitacion de natronièras. Constatan una activitat de culhida tradicionala, aque se superpausa una expleitacion mai modèrna. De païses, dispausant pas al començament d'industria quimica sofisticada e en consequéncia de desvolopar lo procés Solvay, mantenguèron una culhida minièra de flac cost dins las natronièras e fondada una industria de tractament, de purificacion e de dessiccacion de carbonats, que liura de natron comercial, en realitat de carbonat de sòdi mai o mens pur o sec. vinheta|Contengut d'un sac de natron (matièria culhida mai o mens seca, a vegada carbonat de sòdi anidre e impur) A la Belle Époque, un natromètre es un instrument per mesurar la soda o la potassa dels produichs comercials.
Istòria de la quimia
Lo quimista Claude Berthollet e lo sabents de l'expedition d'Egipte en 1799 estudièron amb interés in situ los depaus dels grands lacs salats egipcians, en particular del natron. Lo primièr postulèt una reaccion de formacion reversibla, dins l'encastre dels equilibris quimics de la quimia lavoisiana: La reaccion invèrsa èra plan coneguda en laboratòri: los sals dels cations calci precipitan en preséncia de carbonat. La reaccion prepausada de formacion dirècta du natron existís, mas esfòrça lenta, dins de condicions evaporiticas e demanda d'aiga-sal fòrça concentradas, raspant vertadièrament per efièch corrosiu (coma l'electroquimic) la ròca calcara encaissanta.
La conversion del sal en soda, al contrari de la proposicion de Berthollet, es fòrça mai deguda a la preséncia d'aigas saumastres portadas per la pluèja del desèrt salin o per de fonts intermitentas, aigas naturalament encargadas en idrogenocarbonat de sòdi HCO🇮🇳 e en clorur de sòdi. Lo rapòrt entre los taus en ions idrogenocarbonats e alcalins, coma Na... e los taus en ions alcalinoterroses Ca e Mg, es crucial per l'evolucion de las aiga-sal naturalas e la formacion des ròcas evaporitas, subretot ors minerals de constitucion primara. La primièra etapa consistís totjorn dins la precipitacion quimica dels carbonats alcalinoterroses, del tipe calcar (calcita/aragonita) CaCO🇮🇳 ea dolomia (Ca,Mg)CO🇮🇳. Dins aquel cas ont los ions idrogenocarbonats e alcalins demoran en concentracions òfrça mai granda que totas la autras espècias ionicas en solucion aquosa, la formacion de sals a basa de carbonat de sòdi, coma lo natron e de NaCl, veire de trona, es la segonda estapa inevitabla.
Heusden-Zolder
0Heusden-Zolder es una comuna de la província bèlga de Limborg.
Ostal (omonimia)
Lo mot ostal (var. ostau) pòt designar :
Paranthropus
Paranthropus (deth gréc para (ath cant) e antropos (uman) ei un genre escandit d’ominins. Tamben conegut coma Australopithecus rosbusti, sigueren ominids bipedes que, de segur, eren descendents des ominids australopithecins gracils, que demoraren hé 2,7 Ma.
Es individús d’aguest genre auien ua anatomia craniodental plan robusta includint era cresta deth crani sagital, com es gorilles, que suggereish uns muscles de mastegatge horts, dab dents tà mastegar es erbes. Totun, Paranthropus auia pas es crestes transversals qu’an es gorilles d’aué.
Discurbiment
Ua partida de crani e de mandibula de Paranthropus robustus siguec discurberta en 1938 per un estudiant, Gert Terblanche, en Kromdraai B (70Km sud-oèst de Pretoria, en Sud-Africa. Siguec descrich coma un nau genre e espécie per Robert Broom deth Musèu de Transvaal. Eth lòc escavat des de 1993 per Francis Thackeray deth Musèu de Transvaal. An sigut datats, com a minim, en 1,95 Ma.
Paranthropus boisei siguec discurberta per Mary Leakey eth 17 de junhsega de 1959 en FLK Bed I en es Gòrjas d'Olduvai, en Tanzania (specimen OH5). Siguec portat ath camp. Quan Louis Leakey ac sabec, diguec qu’eth discurbiment erá notable. Arturaren es escavaments enquia Des Bartlett fotografiéc eth lòc.
Seuilly
Seuilly es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Paranthropus
Discurbiment
Eth fossil siguec publicat en Nature eth 15 d’agost de 1959 més per ua cauma arribaren pas enquia setembre. Alavetz, Louis Leakey plaçec eth fossil ena familha d’Australopitecins de Broom e creec un nau genre pr’açò, Zinjanthropus, espécie boisei. Zinja ei ua paraula arabiga anciana tà aperar era costa de l’Èst d’Africa e boisei ei per Charles Boise, un antropològ benefactor des Leakey. Louis Leakey confirmec eth sòn classament pr’amor que ja auia vint diferéncies dab Australopithecus.
Broom moriguec en 1951, més Dart enquera demoraua. Diguec qu’erá plan content ath cant de Louis Leakey quan aguest mostrec Zinj, que Louis e Mary portauen en ua lata (dempús ua capsa). Louis Leakey auia considerat eth genre Paranthropus de Broom més eth refuséc pr’amor que pensaua que Zinj erá ena famila des Homo més Paranthropus i erá pas. Didia qu’eth tamanh de sòns ulhals erá plan més long qu’es dera familha Homo.
En aquera epoca era paleoantropologia erá encara joen. Pendent era presentacion de Zinj en eth Quatau Congres Pan-african de Preïstorians en julhet en eth Congo belga, Louis auia de liéger un article de Nature. En aguest, diguec que i auia un nau genre. Dart l’ajudéc dab ua blaga que didia “què auria passat se Mrs Ples agués trapat Gojat estimat ua nuech hosca”.
Era batalha deth nom duréc diuersi ans enter Louis Leakey, Le Gros Clark e Sir Wilfrid. Tamben amassec es Leakeys dab eth doctor Melville Bell Grosvenor dera Societat National geographic. Es Leakeys sigueren dempús figures internacionals e aueren pas més de problemes en es fossils que traparen d’aqueth moment endauant. Era question de Zinj passec a éster ua més en eth problema Australopithecus/Paranthropus (sonque aplicada as Australopitecins robustes).
Descripcion
Toti es espécies de Paranthropus eren bipedes. Diuersi d’eres demoraren plan de temps dab espécies Homo (descendents d’Australopithecus ). Paranthropus apareguec prumèr de còp hé 2,7 milions d’ans. Plan d’espécies de Paranthropus auia un cervèth eth 40% deth tamanh d’un uman modern. I auia diuersi tamanhs segons era espécie més plan d’eri eren enter 1,3 e 1,4 m e plan musclats. Paranthropus demoréc en airals dab aforests més que no pas en gers a on demoraua Australopithecus.
Taxonomia disputada
Eth biologista evolucionista Richard Dawkins confirméc que benlèu i auia agut diuerses espécies d’ominids robustes e que sòn nombre e afinitats ei enquera en disputa dab noms coma Australopithecus (o Paranthropus) robustus, Australopitehcus (o Paranthropus o Zinjanthropus) boisei e Australopithecus ( o Paranthropus ) aethiopicus (1).
I a pas de consens scientific sus se aguestes tres espécies son un nau genre, Paranthropus, evolucionat d’Australopithecus o non. Enquia era darrièra meia decada era marjoria de scientifics includien ambdús espécies, Australopithecus e Paranthropus en un nau genre. Aué, ambdús sistemes de classament son utilizats e acceptats ena comunautat scientifica. Totun, A. Robustus e P. robustus son utilizats tà aperar era madeisha espécie e quauques cercaires, dab Robert Broom, més tamben Bernard A. Wood, enquera pensen que i a diferéncies enter Australopithecus e Paranthropus més e que son dus genres (2) (3).
Hets
Era grana partida d’espécies d’Australopithecus coma A. Afarensis, A. Africanus e A. Anamensis s’escandiguéc auans deth neishement d’Homo habilis més Paranthropus boisei e Paranthropus aethiopicus enquera demoraren un temps. Ansin, Paranthropus demoréc dab quauques individús deth genre Homo coma H. Abilis, H. Ergaster e benlèu H. Erectus (4).
Australopithecus afarensis e A. Anamensis ja s’auien escandit ena epoca. I auia diferéncies granes enter Australopithecus e Paranthropus tot e que n’i auia més en es cranis. Es rèstes postcranials son similars. Paranthropus erá bastit dab ua forma craniodental plan més massiua e auia crestes sagitals sus eth crani coma es gorilles. Aguestes ancorauen es muscles temporals de mastegament (4).
Intelligéncia
Es espécies de Paranthropus auien eth cervèth més petit que Homo. Totun, eren més grans qu’es d’Australopithecus. Paranthropus ei relacionat dab otís de pèira ambdús deth sud e er èst d’Africa. Enquera i a debats sus se heren héts e utilizats per aguests Autralopitecins robustes o Homo. Quauqu’uns cren que Homo erá er creador d’otís (5) més i a fossils de mans en Swartkrans, Sud-Africa, que mostren que Paranthropus robustus tamben auia era precision tà hér otís de pèira (6). Plan d’espécies d’Australopithecus auien pas de lenga tà parlar o contrarotlar eth huec més quauqu’uns d’aguests son relacionats dab huec en Swartkrans (5).
Dieta
En 2011 Thure E. Carling, dera Universitat de Utah e sòns collegues, publicaren un estudi en Procediments dera Academia de Sciencies Nacionals (7) dab un trabalh en què confirmauen a travuers d’isotopes de carbon de 24 dents de 22 individús de Paranthropus, qu’aguest demoréc en africa de l’èst enter hé 1,9 milions d’ans e 1,4 Ma. Paranthropus boisei minjaua més plantes dab més C4 qu’autes espécies homo estudiades enquia aué (8).
Referéncies
1.- Dawkins, Richard (2004). The Ancestor's Tale: A Pilgrimage To the Dawn of Life. London: Weidenfeld & Nicolson. p. 77. ISBN 0-297-82503-8.
3.- Wood, B.A. (1994). "Evolution of australopithecines". In Steve Jones, Robert Martin & David Pilbeam. The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 231–240. ISBN 0-521-3270-3 Check |isbn= value (help). Also ISBN 0-521-46786-1 (paperback)
4.- Wood, B. & Strait, D. (2004). "Patterns of resource use in early Homo and Paranthropus". Journal of Human Evolution 46 (2): 119–162. doi:10.1016/j.jhevol.2003.11.004. PMID 14871560.
5.- Klein, R. (1999). The Human Career. University of Chicago Press.
6.- Susman, RL (May 6, 1988). "Hand of Paranthropus robustus from Member 1, Swartkrans: fossil evidence for tool behavior". Science 240 (4853): 781–4. doi:10.1126/science.3129783. PMID 3129783.
7.- Thure E. Cerling, Emma Mbua, Francis M. Kirera, Fredrick Kyalo Manthi, Frederick E. Grine, Meave G. Leakey, Matt Sponheimer, and Kevin T. Uno. Diet of Paranthropus boisei in the early Pleistocene of East Africa; PNAS 2011; published ahead of print May 2, 2011, doi:10.1073/pnas.1104627108 http://www.pnas.org/content/early/2011/04/27/1104627108.full.pdf+html?sid=71bf864d-bcc2-420e-9c3d-6c390c4a31c3
8.- Associated Press report. Study: Ancient 'Nutcracker Man' really ate grass https://web.archive.org/web/20110601011307/http://news.yahoo.com/s/ap/20110502/ap_on_sc/us_sci_nutcracker_man
Sevrai
Sevrai es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Rencurel
Rencurèl es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Hoeselt
Hoeselt es una comuna de la província bèlga de Limborg.
Treffrin
Trefrin en breton ( Treffrin en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Andres
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.