cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antònia Font
Grana part deth sòn atractiu se deu as sues letres, que soent tracten tèmes quotidiani damb imatges estonantes. Açò a hèt que fòrça viatges òm digue que son sorrealistes, maugrat qu'eri refusen aguest adjectiu. Un tèma preferit ei eth der espaci exterior: fòrça còps es protagonistes des sues cançons son astronautas o personatges que viatgen per univèrs.
Joan Miquel Oliver ei eth guitarrista e compositor de totes es cançons e letres deth grop.
Peirosèt
Peirosèt (Peyrouzet en francés) qu'es ua comuna gascoa de Nebosan, situada dens lo departament de la Hauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Peirosèt qu'èra de Nebosan (país d'estats)], de la diocèsi de Sent Bertran de Comenge e de la senescaucia de Tolosa. Le vocable de la glèisa, annèxa de Cassinhabèra, qu'es Sent Supèri. Tanlèu 1790, Peirosèt qu'èra deu canton d'Aurinhac.
Aqueles
Aqueles es un "trio vocal occitan " de Lengadòc creat en 2010. Lo grop es compausat d'Aimat Brees, Matèu Vies e Beneset Vieu.
Pandeli Majko
Pandeli Majko, engenhaire e òme politic n. 1967, foguèt lo primièr ministre d'Albania entre octobre de 1998 e octobre de 1999, e entre 22 de febrièr e 31 de julhet de 2002.
Linares de Mora
Linares de Mora es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Le Ménil-Broût
Le Ménil-Broût es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Expedicion de Sicília
L'Expedicion de Sicília foguèt una operacion militara atenenca que se debanèt en Sicília de 415 a 413 av. JC dins lo corrent de la Guèrra de Peloponès. Son objectiu èra la conquista de Siracusa, ciutat-estat grèga pus poderosa de l'illa, que se preparèt lentament au combat. Ansin, leis Atenencs poguèron desbarcar sensa dificultat e començar lo sètge de la vila. Pasmens, de renfòrç espartencs permetèron de renfòrçar lei defensors puei de menar de còntra-ofensivas. En despiech de l'arribada d'una segonda flòta, leis Atenencs deguèron abandonar lo sètge e sa retirada s'acabèt per un desastre ambé la capitulacion ò la destruccion de tota l'expedicion.
Acid cromic
Dins l'industria, es fòrça utilizat per sei proprietats oxidantas en quimia organica. En quimia analitica, pòu permetre la precipitacion de certaneis ions. A d'aplicacions mens frequentas en istologia coma fixator e en metallurgia per tractar certanei superficias.
Montpaun e Menestairòu
Montpaun e Menesteiròu (Montpon-Ménestérol en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Montpaun
La prononciacion seriá [mũm’paw] Las fòrmas ancianas son Castrum de Montpao, en 1170, Montepavo (latinizacion), en 1178, Monpao au segle XIII, Montepao, en 1273, Monspavo, en 1364, Montpaon (francizacion), en 1533. Lo nom de Montpaun es format de mont (dau latin mons, montis, e paun, dau latin pavo, pavonis, « paun », nom de l'auseu (solucion pauc satisfasenta segon Dauzat e Rostaing) o (segon Tanet e Hordé) nom latin de persona,.
Menesteiròu
Las fòrmas ancianas son Monesteirol, en 1083, Monestayrol, en 1122. Es un diminutiu de monastièr/monestièr, dau bas latin monasterium. La fòrma latina, inatestada, dau nom seriá *monasteriolum e sa motivacion seriá l'existéncia d'un petit monastier o d'un priorat. La prononciacion seriá [menɛjtɛj’rɔw], ,. *Monasteriolum mena puslèu a la grafia Menesteiròu, maugrat la fòrma de 1122, probablament analogica.
Montinhac
Las fòrmas ancianas son Montanhac, au sègle XIII, Castellum de Montignacum, dictum le [?] Petit, sens data, Petit Montinhac, en 1533, Montignac, au segle XVIII. Montinhac es format d'un nom latin de persona, Montanius, e dau sufixe -acum, latinizacion dau sufixe gallés -ācon. Montinhac èra donc benleu una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre Montanius. I a totparier daus Montinhac o Montanhac formats sus un nom comun derivat de mons, montinus o *montaneus, « montanha ». Dins aqueu cas, per Montinhac, seriá pusleu *montaneus, per causa de la prumiera atestacion : l'ancian borg surplomba la ribiera d'Eila.
Vauclaire
Quò'ra un priorat mençonat en 1178 : Capella de Valas (finala pauc clara); lo luec venguet una chartrosa dins la prumiera partida dau segle XIV : Vale clara en 1335. Grafia Vauclara probabla.
Termomètre
Un termomètre es un instrument que permet de mesurar la temperatura. Eissit dau termoscòpi antic, lo termomètre es aparegut dins lo corrent dau sègle XVII a partir dei trabalhs de Galileo Galilei (1564-1642), de Santorio Santorio (1561-1636) e d'Evangelista Torricelli (1608-1647). Lo premier termomètre vertadier foguèt inventat per Ferrand II de Medicis (1610-1670) en 1654.
Lo principi generau de foncionament d'un termomètre es de mesurar l'efiech de la temperatura sus una proprietat fisica conegut d'un sistèma de referéncia. Plusors proprietats son utilizadas coma la dilatacion e la pression d'un còrs (solid, liquid ò gasós), l'evolucion dei proprietats electricas ò magneticas d'un sistèma ò l'evolucion deis emissions electromagneticas d'un còrs (en particular sa color). Pasmens, lei termomètres pus frequents son de termomètres de liquid (mercuri, alcòl) que son basats sus la dilatacion dau liquid dins un tube sarrat.
Leis aplicacions dei termomètres son fòrça variadas amb d'utilizacions dins la vida vidanta, en meteorologia, en medecina, en engenhariá e en sciéncias experimentalas.
Capens
thumb|200px|Capens Capens (Capens en francés) qu'es una comuna lengadociana istoricament, mès lingüisticament gascona, situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada sus l'anciana RN622 e RN117 (ara l'autorota A64, partida sense peatge) a 35 km au sud de la vila sus la riba de Garona au jonhent damb Aunat, au tèrme damb la comuna de Montaut
Accès per l'A64 sortida: 28
vignette|centre|Mapa de Capens e de las comunas prèpas.
Toponimia
Capens que vengueré d'un nom germanic d'òme *Kapo, varianta de Gabo (que correspond auèi a Kapp), damb lo sufixe germanic -ing(os).
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Capens qu'èra de la diocèsi civila de Rius, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Rius, de la senescauciá de Tolosa. En 1790, Capens qu'èra deu canton de Noèr. La glèisa qu'es devath lo patronatge de Sent Estève.
Cauna de las Tornèlas
La cauna de las Tornèlas se tròba a Santa Coloma de Vilanuèva, en Agenés, dins lo departament d'Òlt e Garona. Fa partida de l'associacion nacionala dels espleitaires de caunas obèrtas al torisme (ANECAT).
Geologia
La cauna e sos environs datan del Terciari e pus exactament de la fin de l'Oligocèn (Aquitanian); se formèron al fons de las lònas e dels estanhs que ocupavan la region al nivèl dels plans actuals, fa 30 milions d'ans.
Topografia
Lo long dels de la cauna se tròban de concrecions rocassosas (estalactitas, estalagmitas, colomnas, drapariás e coladas de calcita). Qualques salas an una pagèla de pus de de circonferéncia e  de nautor. Una font cola al fons de la cauna.
Se compausa de sèt salas:
Gas perfiech
Un gas perfiech es un modèl termodinamic de gas que negligís leis interaccions intermolecularas au sen dau gas (levat lei collisions) e que considera coma negligible lo volum ocupat per lei moleculas de gas a respècte dau volum dau recipient contenent lo gas. Es donc un concèpte fòrça adaptat per descriure lo comportament d'un gas reau somés a de pressions bassas.
L'Étrat
L'Étrat es una comuna francesa, situada dins lo departament de Léger e la region de Ròse-Aups.
Vaudeville
Vaudeville pòt essèr:
Rouhling
Rouhling es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Usufruch
L'usufruch es lo drech de se servir d'un ben (demorar un ostal, utilizar de mòbles…) o de ne percebre los revenguts (per exemple encaissar de logièrs, d'intereses o de dividendes), sens pasmens se ne dessasir. En França, se definís a l'article 578 du Còde civil, en Espanha, pels articules 467-490 e 491-529 de Còde Civil, en Itàlia, pels articles 978 e seguents del còde civil.
L'usufruch es l'associacion de dos drechs desmembrats del drech de proprietat : l'usus e lo fructus. Forma un parelh amb la nuda proprietat, que n'es complementari, que consistís en lo tresen drech desmembrat de la proprietat, lo drech d'alienar, o abusus.
Se diferéncia de la proprietat que dona pas lo drech de destruire o d'alienar la causa. Mai, l'usufruch a necessariament una durada, alara que lo drech de proprietat es imprescriptible levat en cas d'usucapion.
Definicion
L'usufruchièr a donc l'usus e lo fructus, mas son drech es limitat per l'obligacion de conservar la substança de la causa per lo tornar a tèrme al nud proprietari que gardèt l'abusus, es a dire la capacitat de vendre, de donar o de destruire lo ben.
Usus : es un mot latin qui significa "usatge" tot coma lo mot "Fructus"  que significa "gausiment". Ensems compausan lo mot "Usufruch", que significa lo drech d'utilizar e de gausir de fruchs, es a dire dels revenguts d'un ben que la "nud proprietat" apartent a una autra persona.
L'usufruch pòt portar sus:
Las obligacions
L'usufruchièt deu permitir al nuda propietari que melhore la causa se fa pas prejudici a la valor de l'usufruch. L'usufructuchièr deu el pagar los impòstes e contribucions que grevan la causa e sos fruchs, e las òbras ordiàrias de la comunautat dels propietaris se cal (lo nuda propietari, las òbras extraordinàrias.)
Derechs e devers del nud propietari
Lo propietari de la causa levada de l'usufruch es lo "nud" propietari; es a dire, lo propietari "desnusat" o desprovist de las mai importantas de las facultats del derech de propiedad. Pasmesn, consèrva unes derechs:
Tèrme de l'usufruch
L'usufruch se pòt atudar per:
Província de Namur
Es una dei cinc províncias valonas de Belgica, situada al sud. La província de Namur cobrís 3666 km2 e sa poblacion s'enauça a 450,000 abitants. Son chapluòc es Namur (Nameur en valon), e sei vilas importantas son Ciney, Dinant, Gembloux e Philippeville.
Geografia fisica
La província s'articula a l’entorn del jonhent Sambra‑Mòsa en quatre zònas, que tres s'estiran de cada part de la valada de Mòsa: l'Ardena, nalta planesa seuvatièra, de cada part de la Mòsa francesa, culmina a l'èst d’aquesta a 505 m a la Crotz Scalha ; la Fanha Famena (la Fanha a l'oèst e la Famena a l'èst), larja depression scistrosa ambé de pradas e de seuvas amb una benda calcària, o Calestiana, al contacte de l'Ardena e richa en fenomenes karstics (baumas a Nismes, Han‑sur‑Lesse e Ròchafòrt) ; lo Condròz, una planesa faita d'una seguida de còlas gresosas (« tiges ») sovent ocupadas per de bòscs o de culturas e de depressions calcàrias (« chavées ») cobèrtas de champs e estiradas d'èst en oèst; la Hesbaye, una planesa cobèrta de sòus limonós propicis a la cultura del froment, de la bledaraba sucrièra, e del colzà.
Torisme e curiositats
Lo torisme es una activitat sostenguda dins la valada de Mòsa e dins l’airau entremieg Sambra e Mòsa (lacs de l'Eau d'Heure, abadiás de Floreffa, Leffa e Maredsous...), las activitats industrialas son localizadas mai que mai de cada part dei valadas industrialas de Sambra e de Mòsa (metallurgia, construccions mecanicas, industria quimica, veirariá), e dins la quita region de Gembloux (construccions mecanicas).
Istòria
La província de Namur es una de las nòu províncias creadas per la Constitucion bèlga de 1831, una de las dètz existentas despuèi 1960 (quand compartiguèron la província de Brabant en Vlaamse Brabant e Brabant Valon). Mai granda que lo reire-departament francés de Sambra e Mòsa, s'es crescuda, al Sud, de territòris venent del departament deis Ardenas (Tractat de París de novembre de 1815). Sei rasas correspondon pas a las del reire-comtat de Namur nimai a las de l'avescat creat sota Felipe II (1559).
Presentacion pel viatjador
Mòsa dintra en Belgica coma fa ‘na vesina, acompanhada longament per doas ribas francesas que cavan en tèrra belga l’entalha de Givet, sol endrèit de França que parla enquèra valon. Mas en província namuresa Mòsa sarà libra e urosa. Sarà ‘na rèina orlada de casaus e de chastèls, animada de batèus de plasença e de pescaires a la linha, florida, copada per lo rambalh gaujós dei restancas.
Laissa a man esquèrra la Francha Seuva e Oignies, lo vilatge dei veusas, que lors òmes morisson vers quaranta ans de la silicòsi di paumons, agantada dins leis ardesièras de Fumay.
La seuva ressontís de la destrau di boscatiers. Lis esclopaires de Cerfontaines e de Nismes lai venon quèrre la fusta per fabricar lis esclòps valons, « les socques wallones », descoletadas coma d’escarpins, tengudas d’una benda de cuèr tachada de cobre.
L’Aiga Blancha, al nòrd, l’Aiga Negra al sud, se rejonhon al nòrd-èst, un pauc al nòrd de Nisme, per formar lo Vihoin, que contunha vers l’èst, per rejónher la Mòsa.
Li senhors de Couvin, arran de l’aiga negra, aimavan chaçar pels gaspalhats poblats de lèbres e de chabròus, puèi ofrir dins lor chastèl ajocat is òrles de l’Aiga Negra de taulejadas qu’an laissat grand remembre. I a pas mai de senhor, i a pas mai de chastèl, mas demòra la « dukasse », la vòta de Couvin, vers la Sant Joan, que s’i minja aitant de pompas coma se’n vèi dins lei kermessas de Breughel : pompas al sucre, a la crèma, is agrassons, is agrimols, cuèita dins la forniau après la fornada de la setmana, e que lis enfants tòrnan de la bocha del forn en se cramant a las platinas inquèra chaudas.
Nismes atira li campaires, a l’entorn de la gisclada de l’Aiga Negra, di gorgs dis Abannets e del Matricòlo. Li mai gausards se riscan dins lei baumas de l’Adugeoir.
Sèm pas qu’a la dintrada de la província e n’avèm ja toti lis aspets : païsatges de ribèiras e de bòsces, un mostier d’aquí d’alai, de fortalesas destruchas e de baumas misteriosas, d’aigas bojolantas que la ròcha engolís o fai gisclar de las prigondors.
Al mieg de tot aquò, la Mòsa, pigra e mairenala, reculhís dins son sen prigond lei ribèiras que s’i escampan, rendudas. Banha lo Prat dis Avocats d’Hastièra, qu’es lo verdier mai bèl de Belgica, s’espestilòga al pè del maine dels comtes de Florennas, cascalha puèi dins la robina que la mena a Waulsòrt.
Tota la valada mosana e lei seuvas vesinas restontisson del galaup di quatre fraires Aymon perseguits per la rancura de l’Imperador Karle Mayne. Puèi, quò sarà Felipe de Borgonha que vendrà chastigar lei ciutats rebelladas, e qu’escamparà a la Mòsa li cendres e li còrs de lors aparadors. Puèi lo Francés envasís l’Ardena, d’Enric IV a Loís Catòrze, puèi ambé li soldats de la Revolucion e li granadiers de l’Empèri. La Mòsa lis arrestèt pas gaire, coma arrestarà pas longtemp tanpauc li regiments alemands de 1914 e lors tancs de 1940.
Pasmens, de vilas a bèl esprèssi per la guèrra gardavan Mòsa : Mariemborg, Felipevila onde Napoleon passèt la nueit amara que seguèt la Batalha de Waterloo. Sobre lis dos òrles se seguissián las torres mèstras, li nalts barris merletats, lei ciutadèlas.
La de Dinant veguèt mai de sang que totas leis autras : dos cents assalts e detz-e-sèt sètis. Li Dinantés èron valents e batalhiers.
D’uèi Bouvignes es pas qu’una de sei borgadas, mas las doas localitats foguèron longtemps rivalas. Bouvignes èra del comtat de Namur, quand Dinant èra del principat de Lieja, sovent en garrolha ambé li Borguinhons.En 1466, Dinant resistèt gloriosament al duc Philippe, e pengèt en efigia son filh, lo comte de Charolais. Aqueste s’embufèt e venguèt assetjar la vila ambé 30,000 òmes d’aquel còp. La prenguèt e la pilhèt durant tres jorns « de tala sòrta que semblava qu’i aguèssa cent ans que la vila estava roïnada ». Li Borguinhons faguèron lhigar uèit cents Dinantés dos a dos per l’esquina, e lis escampèron pel flume.
Après aquela atrocitat la vila se relevèt pasmens, mas li Francés venguèron l’atacar. Enric lo Segond faguèt destoscar e chaplar lis abitadors dins lei quitas glèisias onde s’èron refugiats. Loís XIV esparnhèt la vila. I faguèt demorar Madame de Maintenon, que l’acompanhava dins sas campanhas militaras ; veniá prendre près de guela un moment de solaç quand lei lassièras del sèti de Namur li’n laissavan lo léser.
Dinant patiguèt plan tanben de la guèrra de Catòrze, mas se rescombeliguèt. Èra tot escàs relevada que la guèrra de 1940 la prenguèt coma champ batalhier.
Pasmens, jaguda en riba de Mòsa, la vila es una dei mai embelinairas de tota la valada, ambé sei charrèiras de bricas, sei botigas que dardalhan de cobres jaunes e rotges, lo miralh lise del flume que desdobla la siloeta de la glèisia de Nòsta Dòmna e son campanal a bulbe que Victor Hugo comparava a una gigantesca pichèrra. Pasibla es sa passejada long de l’aiga, a l’ombra de la falesa escalabèrta, fins la Ròcha de Bayard. S’aquò’s ben lo corsier di Quatre Filhs Aymon que copèt lo rochàs d’un còp de bata per lor dobrir lo passatge ? S’aquò’s lo glasi de Renaud que fendèt la muralha de pèira coma un romegàs ? Maudespièit li poetas, lis istorians fan li realistas e l’i veson puslèu l’òbra dis artilhiers de Loís Catòrze, fasent petar la ròcha a la polvera, per elargir la rota e faire passar li canons.
Dinant es una vila gauda qu’aima pas remembrar si malurs. Sap aculir li toristas, ambé sei braçariás nombrosas, si restaurants de las toalhas blanchas, e sas pastissariás onde vendon de « couques ». Lei « cocas » de Dinant son pas lei cocas d’Auvernha, mas de pastissons de pan d’espécia plan sucrats, de la pasta un pauc pesuga e cachada, mas ambé de fòrmas variadas que fan de còps coma de bas releus adornats de flors, de fruchs, de personatges o de païsatges. Li mòlles de « couques » son d’uèi de fusta de perier o de noguier. Dins lo temps èran de cobre.
Puèi Mòsa se fai larja e mondana per arribar a Namur. Vaquí leis isclas e la primièra restanca. E lo pont vièlh de Jambes. Namur a sa ciutadèla sobre lo rochàs, al dessús del jonhent ambé la Sambra que ven de l’oèst, de la província d'Enaut. Aquí demoravan li Gallés Aduatiques que se revoltèron en 57 abans Nòstre Sénher contra Juli Cesar e guel ne vendèt 53,000 coma esclaus.
En 1692, Namur patiguèt un long sèti, bailejat per Vauban. Loís XIV seguiá tot, de lònh, establit a la « Roja Censa » pròche Flawina, ambé Racine e Boileau, qu’i compausèt una òda per celebrar la presa de la vila.
Mai tard, lis Olandés mudèron en ciutadèla lo vièlh « chastial » dels comtes (D’uèi se ditz « le tchestiâ » en valon). La severitat massissa di barris chaucha pas la vila vièlha, mas si-ben la corona coma un gròs joièl simple dins lei còimas sornas de la Marlanha, l’antiga seuva sagrada.
Namur a una crana glèisia-catedrala barròca : Sant Aubin. Conté un tablèu de Van Dyck e un de Jordaens, e darrier lo mèstre autar un bojau de maubre negre chabís lo còr de Dòm Joan d’Àustria, lo jove e gloriós vencedor di Turcs a Lepante.
Aquel bastard, que Carles Quint confessèt a Felipe II sobre son lèit de mòrt, moriguèt efectivament a las pòrtas de Namur, al camp de Bojas, a l’atge de trenta ans. Sopçonèron Felipe II d’avedre provocat aquela mòrt, per gelosiá di succès de son fraire, e lo perigòrd Brantòme afortís que lo jove eròi europèu foguèt empoisonat per de « botinas prefumadas ».
Demòra pas grand causa de la vila de l’Edat Mejana, mas sa cara se retròba inquèra per moments dins lei charrèiras estreitas del barri de la Marcèla, dins sas pèiras d’ensinha escalpradas, e sobretot dins sei viergetas coronadas de flors artificialas dins lors bojaus. Asseguran que la que se tròba a la cantonada de la charrèira Sant Lop data del sègle XV.
Al temps de Carnavau, li gigants de Namur èran li mai vièlhs de Belgica, mas an disparegut en mai de 1940, quand lis Alemands faguèron cramar l’Ostau comunau.
I a pas mai que li vièlhs que se remembran que Namur aviá de tiancaires, de gents que se passejavan ajocats sobre aquessi tiancs, coma li pastres dei Landas. D’uni dison que la Mòsa desbondava sovent e que laissava de nitas, e que sis òrles gaulhavan, e que lis abitadors devián donc s’ajocar sobre li tiancs per s’enfangar pas. Quau sap ? D’autri còntan una brava legenda. Lo comte Jehan aviá assetjat la vila que morissia de fam. Aquela mandèt d’emissaris per demandar mercé. Mas lo comte embufat respondèt : « Pas cap de perdon ! que me lo venguessiatz demandar de pè, a chaval, en barca o en charri ! »
L’endeman, lo comte vesiá s’aturar de son camp li notables de la vila, ajocats sobre de tiancs, « ni de pè, nimai a chaval, nimai en barca, ni en charri. » Riguèt, e la bona umor li essent venguda, faguèt la patz ambé la vila. Desenant, i aguèt pus cap de regausissença a Namur que remembrèssa pas l’incident. Li Namurencs se faguèron tant biaissuts dins l’art de chaminar tiancats qu’inventèron de quitas danças e de jòcs, que fasián sobre lo feirau Sant Romieg, e iquaus assistèron Carles Quint e sis archiducs.
Li darriers tiancaires que podretz veire son pas que de figurants pro pietres venguts per animar lei fèiras. Lo vièlh Namur passa a las trèvas.
Urosament, Namur garda ben son encant un pauc dormissent, dins sei charrèiras orladas d’ostaus de brica plan roja, sei finèstras gentament adornadas, sa passejada a la ciutadèla, seis ombrinas frescas durant li jorns d’estiu, son Teatre de verdura, e son casinò en riba de Mòsa.
Garda tanben sa cusina, bensai la pus fina de Belgica, ambé seis especialitats : leis « avisanças » que son de friands folhetats e claufits de charn, la « jôte » o pureia de caulet, l’ensalada de « crêtons » (de lard gras fondut dins lo vinagre e versat sobre la mai tendra lachuga), la pompa de ris e sobretot lo peis a l’escavesca, anguila o luci, peis de Mòsa, coma que saia, prefumat de bon vinagre, de ferigola, d’escalòta, de cibola, de jolverd, de giròfla, d’estragon e de pebre de Caiena, sens delembrar lo chuc de mai d’un citron. Bevon pas mai la « keute », la bièra d’òrdi de Namur, mai blonda e amara que deguna autra, mas qu’es estada destronada per lei bièras industrialas, liurada a camionats dins lei braçariás de la charrèira de Fèrre.
La província de Namur a la tradicion dei « marchas », que tòcan lei fibras mai prigondas de la sensibilitat populara, per lor mescladissa de caractèr religiós e militar. Lei mai famosas son las de Walcourt, Foy Notre-Dame, Fòssas o Gerpinas.
Se semblan totas pels profanes. Se tracha de passejar sobre un chamin mai o mens long lei relíquias d’un sant o una estatua venerada, dins un cortègi de bandièras e de fanfaras, sota la proteccion d’una escòrta petaradanta e colorada de soldats del dimèrgue.
Aquel biais de faire ven d’una necessitat repetida. Leis armadas d’invasion foguèron nombrosas a passar per la valada mosana. Se compausavan de mercenaris, que rebalavan sovent ambé guessi concubina o ben femna e efants. Chaliá noirir tot aquel monde, e la sòlda veniá pas regularament. Li soldats minjavan lei bèstias di païsans e lor panavan tot çò que pareissiá de valor. Per se gandir d’aquessas rapinas, li vilatges avián degut formar de milícias, assabentadas a la lèsta del manejament de las armas, onde metián toti lis òmes que podián portar la pica o lo mosquet. Aquessas milícias avián de bailes, lo baile del vilatge o l’aubanèl de l’endrèit. Charjats de l’autoritat, volián n’avedre lei marcas exterioras, e se carrèron lèu de quèpis, espanletas, galons. Lis òmes volguèron s’equipar tanben, a lors despens o li de la comuna ; e coma chaliá ben qu’aquela despensa serviguèssa tanben en periòde de patz, coma li valents gardas civics, qu’èran sovent a la pena, meritavan plan tanben d’èsser a l’onor, la costuma s’establiguèt soleta de faire participar la milícia en granda tenguda e en formacion de combat ai regausidas comunalas. La mai brilhanta, qu’atrasiá lo mai de monde, èra la vòta, la fèsta parroquiala, ambé sa procession.
Aquessas processions sortissián de còps de l’auta man del barri protector de la glèisia, – coma a Fòssa, Walcourt, Gerpinas e Foy – ambé lors relíquias preciosas, que podián afiscar la cobeitat di soudards, o la furor dis iconoclastas calvinistas quand lei guèrras religiosas li faguèron venir di País Bas. Alèra li milicians prenguèron lo fusilh per acompanhar Nòsta Dama o lo sant patron de la parròquia, e puèi que rebalavan lo mosquet, ne’n faguèron usatge per espaurugar li possibles panaires e agressors, e per se faire ausir. Res enebrís pas tant coma lo crepitament e l’odor de la polvera, li Chinés o sabián ja. La fola picava dei mans, lis enfants trepinhavan d’estrambòrd, e la procession n’èra dos còps mai genta.
Las encausas an disparegut, mas lis efets demòran. Li soldats dei marchas de uèi son pasmens pas de simples figurants engatjats per l’escasença, son de gents del país. N’i a de totas las edats, e coma s’equipan a lors despens e a l’aflat de lor fantasiá, lis unifòrmas son variats. Li granadiers d’empèri an gardat la favor gràcias al shakò e lo gente dolman de sotachas. Mas quand li Francés fasián la guèrra d’Argeria, li Turcs de fantasiá e li zoaus faguèron d’amators. Lei foncions d’oficier se vendon a l’enquant e l’òsca es pro nalta. Se tracha pas solament de pagar son grade, chau amai n’èsser digne, e la màger part dis oficiers de marchas venon regularament a Namur prendre quauquas leiçons alprès d’un sergent de mestier per poder ambé l’autoritat convenenta faire portar las armas e formar li rengs. Li rites son ancians e li respèctan menimosament. A Walcourt, lis òmes del vilatge de Daussois chaminan primiers per que son estats li sols qu’an pas jamai mancat la procession. La quita annada 1815, a la vilha de Waterloo, quand leis armadas francesas, anglesas, alemandas, enfetavan la region, Daussois mandèt per gardar Nòsta Dama un caporau e quatre òmes en jargau, que portavan pas qu’un brautgi en mena de fusilh. A Fòssas, li Malonés an dreit a la darrièra salva, e permeton pas que se traiguèssa après guessi, la mendra desparada.
La Glèisia es pas totjorn plan contenta d’aquela intrusion de l’armada, ambé sa desplegada rambalhosa e encombranta d’unifòrmas, d’òrdres bramats e sas petadas de mosquetariá. La procession i ganha en pintoresc çò qu’i pèrd en reculhiment e fervor. Mas li « marchadors » se laissan pas menar per lo bot del nas. La fola d’alhors aima plan si soldats. Se passiona tanben per lors manòbras, e guessi las tòrnan faire complasentament, pas solament lo jorn de la fèsta e l’endeman, mas tanben divèrs dimenges a l’avança, coma entrinament. Tot aquò, de segur, s’asaiga abondosament de bièra e de genibre. Mai d’un anticlericau feron, e que minja de curat tot lo sant clame de l’annada, mancariá pasmens pas, lo jorn de la procession, de venir presentar leis armas davant la glèisia e de traire de petadas de fusilh en onor de la vierge e dels sants.
I a una medalha especiala que decernisson i vièlhs qu’an marchat sèt còps a Fòssas. Coma aquela procession se fai pas que cada sèt ans, sèt preséncias representan quand mèma mieg sègle de fidelitat. Amai li medalhats espèran ben que tala constància lor sarà comptada al cèu. Un còp un capelan demandava a un òme, crestian mas pechador, çò que fasiá pel Bon Dieu, e l’òme respondet amb innocéncia e sens galejar : « Marchi cada annada a Walcourt ! »
De segur, lei glèisas de marcha son sovent plan ancianas. La de Fòssa a coma aquò una collegiada del sègle XI, amb un còr remarcable, barrat per una pòrta de cobre ajorat, cap d’òbra di dauradiers de Dinant.
La procession de Fòssas prevista per 1914 se faguèt pas qu’en decembre de 1918, tanlèu la vila deliurada. Dos generaus anglés e belcòp d’oficiers aligats i assistiguèron. Aquò foguèt probablament unic d’i veire de soldats vertadiers, mas podián pas èsser tant marciaus, ni plens de tant d’estrambòrd coma li « turcs » e li gronhards di vint e dos vilatges que cada sèt ans se recampan a Fòssas.
Maicas
Maicas es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Dampierre-en-Graçay
Dampierre-en-Graçay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lei Santei Marias de la Mar
La vila se situa en Camarga, en riba de la Mar Mediterranèa, aperaquí a 1 km a l'èst dau bocau dau Pichon Ròse.
Istòria
thumb|left|200px|La glèisa fortificada. La legenda crestiana cònta qu'un grop d'amics de Jèsus Crist (e entre elei, lei tres Marias, autrament dich, lei Santas) foguèron forabandits de Judèa subre una barca sens vela ni ancora ni timon per èsser perduts e negats en auta mar, mai que Dieu lei menèt aicí, en Provença ont evangelizèron lo país.
L'escrivan latin Rufus Festua Avuenus mençona un oppidum sonat Oppidum priscum Ra au luòc dei Santas de uei.
Au sègle VI un mostier i foguèt fondat.
Un grop de Vikings passèron lo dur ivèrn de 859-860 avant de saquejar la contrada.
En 869 lo còrs de Rotland, Evesque d'Arle, foguèt tornat ai crestians per lei Sarrasins, probablament ai Santas.
La glèisa fortificada foguèt bastida a partir dei sègles XI e XII.
En 1448 subre iniciativa dau rei Rainier, lei relíquias dei Santas foguèron cercadas puei trobadas en preséncia dau legat dau Papa Pèir de Fois. thumb|200px|left|Santa Sara, la verge negra A la Revolucion la glèisa foguèt deteriorada (puei restaurada au sègle XIX).
Au sègle XIX lei Santas venguèron un luòc de romavatge dei gitans qu'i adòran Santa Sara la verge negra.
Lo baron Folco de Baroncelli-Javon s'i installèt e Vincent van Gogh i pintèt lei plajas e lei barcas. thumb|200px|left|La mar dei Santas per Vincent Van Gogh
Geografia
Lei Santei Marias de la Mar se situan en Provença, subre la riba mediterranèa, en Camarga e a aperaquí un quilomètre a l'èst de la desbocadura dau Pichon Ròse. La comuna, fòrça espandida, compren mai que mai de tèrras alluvialas e de paluns. Lei tèrras agricòlas se situan a l'oèst, lòng dau Pichon Ròse e lei paluns a l'èst onte se tròba l'estanh dau Vacarés. Lei Santei Marias de la Mar son religadas a la vila d'Arle, distanta de 38 km, per la RD 570 e a la pichona Camarga vèrs Aigas Mòrtas e Montpelhièr per lo bac dau Sauvatge, lo pònt de Selvareau e lo pònt de Sant Geli. Una pista permet d'accedir au far de la Gachòla e a aquelei de Beauduc e de Faraman. I a pas de gara mai una linha d'autocars publics permet d'accedir totei lei jorns (quitament lo dimenge) a Arle. La comuna viu subretot de l'agricultura, de l'elevatge (cavaus, buòus) e dau torisme. La vila bastida a l'entorn de la glèisa dei sègles XI e XII foguèt longtemps embarrada dins sei barris, e sèrva encara uei de traças d'aqueu passat istoric dins la configuracion de seis andronas sovent estrechas.
Josep Rodríguez Ferrer
Josep Rodríguez Ferrer (Barcelona, 16 de març de 1982) es un filològ, escrivan e professor catalan.
Debutèt coma autor publicat en 2018 amb dos poèmas e lor seguèt un recuèlh de contes l'an seguent. Pasmens, se ne destaca Mentre durin les espelmes (Mentre que demoran las candèlas), son primièr roman, ambientat a Barcelona e editat per Voliana Edicions en 2021. Constituís lo primièr Boys Love escrich en catalan. L'idèa nasquèt dins un cors d'istòria de la literatura catalana LGBTI impartida per Sebastià Portell quand s'avisèt que s'i aviá pas fach cap d'istòria queer amb una fin feliç.
Le Gros-Theil
Le Gros-Theil en normand (Le Gros-Theil en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Theil Ven del ancià francés per tilleul, lo vilatge en avent #èsser aital nomenat probablament a causa d'un vénérable tilleul #que trônait al centre del pòble.
Al, lo cardinala de #Erós crèa al Gròs-Theil una confrérie de caritat.
Theil vient de l'ancien français pour tilleul, le village ayant été ainsi nommé probablement à cause d'un vénérable tilleul qui trônait au centre du village.
En 1343, Philippe de Valois donna le Gros-Theil à son neveu Philippe d'Alençon. La baronnie passa ensuite à la Maison d'Harcourt puis à celle de Lorraine.
Au, le cardinal de Joyeuse crée au Gros-Theil une confrérie de charité.
Gra Fahrenheit
Lo gra Fahrenheit (simbòl: °F) es una unitat de mesura de la temperatura prepausada en 1724 per lo fisician alemand Gabriel Fahrenheit. Conoguèt quauquei modificacions après la mòrt de son inventor per l'alinhar sus lei temperaturas de solidificacion e d'ebulicion d'aiga, sus la temperatura dau zèro absolut e sus lo gra Celsius. La conversion entre gras Fahrenheit e Celsius se fa ambé la relacion T(°F) = 1,8 T(°C) + 323.
Dénia
Dénia es lo capluòc de la comarca de la Marina Alta, al País Valencian, sonada tanben de còps que i a "Marquesat de Dénia".
Carnac e Rofiac
Carnac e Rofiac (Carnac-Rouffiac en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Montagut (Gers)
Montagut (Montégut en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Marcamps
Marcamps es una anciana comuna bordalesa d'Occitània, en Gasconha lingüistica, administrada per lo departament de Gironda, fusionada emb Prinhac e Casèlas en 1965.
Geografia
Lo territòri es relativament traversut, mèi que lo de Prinhac o de Casèlas. Dens la comuna de Prinhac e Marcamps, d'abitat dessarrat accentuat per la periurbanizacion, Marcamps es lo sol borg d'aparéncia tradicionala, enquèra que tot petit.
Toponimia
Marcamps s'explica benlèu per mal camps, « camps meishants », passat a Marcamps per rotacisme. La fòrma gascona seré mau camps, mès lo vilatge es a la periferia deu gascon, près de l'ancian nòrd-occitan passat au gavai desempui e aqueth conservatisme seré pas estonable. Quand la lenga adoptèt la vocalizacion de -l, *Malcamps poscut pas demorar, çò qu'explica la rotacizacion, qu'evitèt entau la vocalizacion.
Francés Febus Ièr de Navarra
thumb|100px|Escut de Francés Febus Ièr Francés Febus de Navarra (1467 - 1483) que vadó comte de Fois e vescomte de Bearn abans d'eretar (aus 12 ans) lo tròne de Navarra de la soa ajòla Alienòr I de Navarra.
Qu'èra lo hilh de Gaston IV de Fois e de Magdalena de França, la sòr deu rei Loís XI de França.
A la soa mort, la soa sòr Caterina qu'eretè los sons títols.
Que's morí joen, emposoat e qu'estó sepelit hens la catedrau de Lescar.
Lista dels presidents d'Eqüator
thumb|130px|Bandièra del president de l'Eqüator. Aquesta es la lista dels presidents e caps d'Estat de l'Eqüator dempuèi l'independéncia, en 1830.
Oroch
L'oroch ( en rus О́рочский язы́к) es una lenga tongoza parlada en Russia, dins la partida orientala de Siberia dins lo Krai de Khabarovsk.
La lenga comptava 8 locutors en 2010 e es gaireben extincta. Los Oroches son encara 600 e parlan mai que mai lo rus. Lo recensament de 2002 comptava pasmens 257 locutors.
Onça
L’onça (simbòl : oz) es una unitat de massa que sa valor varia, segon lei país, entre 24 e 33 gramas. La pus importanta a l'ora d'ara es probable l'onça anglosaxona qu'es egala a 28,349,523,125 g. Pasmens, se pòdon tanben citar l'onça romana que vau 27,264 g, l'onça dau Regim Ancian que sa valor foguèt fixada en 1794 a 30,594 g e l'onça de Tròias (31,1,034,768 g) qu'es l'unitat tradicionala dau comèrci dei metaus preciós.
Gogo (lenga)
Lo gogo es una lenga banto parlada en Tanzania.
Localizacion
Lo gogo es parlat dins l'èst de Tanzania, dins la region de Dodoma e dins lo district de Manyoni de la region de Singida.
Classificacion
Nurse e Philipson (1999) plaçan lo gogo dins un grop ruvu amb lo kagulu, lo zalamo, lo luguru, lo kami, lo kutu, lo vidunda e lo sagara.
Escritura
l'alfabet gogo es:<br/ > a, aa, b, c [], d, e, ee, f, h, i, ii, j [], k, l, m, (mb), mh [], n, (nd), ng' [], ng, ngh [], nh [], nyh [], o, oo, p, s, t, u, uu, v, w []~[]~[], y Las vocalas longas son escrichas dobladas.
Consonanta oclusiva palatala sonòra
Son equivalent sord es c.
Tréauville
Tréauville es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Manzanera
vinheta|Ajuntament de Manzanera. vinheta|Portal de Abajo, Manzanera. Manzanera es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Burgondan
esquèrra|vinheta|Mapa de las lengas de [[Franca Comtat|Francha-Comtat.]] Lo burgondan z'es un dialècte arpitan parlat dins lo miègjorn de la Francha-Comtat, dins lo departament francés dau Dobs.
Se parla vèrs Pontarlier.
.oracle
(de l’entrepresa d’informatica del meteis nom, en anglés) es un nom de domeni generic depausat per Oracle. Es en servici dempuèi lo 3 de març de 2015.
Gascon
Lo gascon qu'ei un dialècte occitan parlat au sud e a l'oèst de Garona, en Gasconha e Bearn. Ua varietat de gascon, l'aranés, qu'ei lenga cooficiau en Catalonha. L'aranés qu'ei oficiaument designat com ua varietat locau d'occitan.
Lo gascon qu'ei ric d'ua grana istòria literària e politica. A despart d'autors màgers com Pèir de Garròs, qu'estó emplegat dens la vita juridica deus país gascons e de Bearn (dens aqueste cas, dinc a la Revolucion Francesa) mes tanben en dehòra : au País de Foish (gavidat peus vescomtes de Bearn) e dens las dependéncias deu Reiaume de Navarra : Hauta Navarra, Baisha Navarra e Sola. Qu'estó tanben emplegat, com lenga de comunicacion e medish com lenga mairana, en hèra lòcs de Guipuscoa.
Extension geografica
Lo maine gascon qu'ei comprés dens un triangle delimitat peus Pirenèus au sud, la mar de Gasconha (Mar Grana) a l'oèst e un tresau costat qui segueish l'arribèra de Garona e d'Arièja, deu nòrd-oèst au sud-èst. En Gironda, au nòrd deu maine, lo gascon (adara dispareishut ad aqueth endret) que's confrontava dab lo santongés, precisament dens los cantons de Borg, Sent Andreus de Cubzac, Fronsac, Liborna e Lussac. Sus dètz quilomètres, enter Taiac e Leis Salas, lo gascon que's confrontava dab lo lemosin. Cinc vilatges perigordins deu canton de Velinas qu'avèvan un parlar qui podèva èster classificat com gascon. Puish, en tot continuar capdavant e capsus, que trobam la termièra dab lo lengadocian. La hita gascon-lengadocian que’s tròba prumèr au nòrd de Garona, puish que va capsus e passa Garona enlà deu costat de Clarmont Devath (Òut e Garona) en tot deishar Sant Ilari de Lusinhan au maine lengadocian. En Tarn e Garona, la termièra lingüistica que segueish l’arriba esquèrra de Garona mès a distància (quauques quilomètres), qu’ei a díser las duas arribas e son lengadocianas, sauv en Aucamvila on lo maine gascon e tòca l’arriu. En Hauta Garona, lo gascon qu’evita Tolosa per l’oèst. Sus l’arriba esquèrra de Garona, Tornafuèlha e La Sauvetat de Sent Gili que son lengadocianas. Totun, dus barris de Tolosa (qui èran autes còps vilatges) que son gascons : Sent Martin de Toish e Sent Simon. De Portèth de Garona a Mauressac, la hita que segueish l’arriba esquèrra de Garona e après que segueish Arièja, haut o baish, en tot passar a l’oèst de Fois e de Pàmias. Bèths parlars de la termièra lingüistica dab lo lengadocian que son ibrids o de transicion, doncas de classificacion discutibla. Aran qu'ei gascon. En sud-oèst, tot lo Biarn qu’ei gascon, sauv Esquiula qui ei bascofòn. En Labord (Bascoat), en mei de l'agglomeracion de Baiona-Anglet-Biàrritz, que son gasconofòns Guishe, Bidaishe, Urt, La Bastida, Càmer e Samas. Que’s parla gascon tanben a Gestars e Ossaranh-Arribarèita en Baisha Navarra e a Montòri en Sola.
Emili Borèl
Felix Edoard Justin Emili Borèl, nascut a Sant Africa lo 7 de genièr de 1871, mòrt a París le 3 de febrièr de 1956, foguèt un matematician, professor a la Facultat de las sciéncias de París, especialista de la teoria de las foncions e de las probabilitats, membre de l'Acadèmia de las sciéncias, e un òme politic, deputat e ministre. Sas accions per la Societat de las Nacions e al sen de son Comitat federal de Cooperacion europèa faguèron d'el un dels davancièrs de l'idèa europèa.
Gascon
Extension geografica
L’aglomeracion Baiona-Anglet-Biàrritz (BAB) qu’ei lingüisticament tan gascona com basca. Qu’ac èra tanben lo cas de Sent Sebastian (Donostia), Hondarribia (Hont Arràbia) e Pasaia (Passaje) deu sègle XII dinc a ua epòca relativament recenta - sègle XX aus Passatges (Passaje - Pasaia). Lo gascon qu’a deishat impremtas de las importantas dens la toponimia d’aqueth parçan de Guipuscoa: Molinao (Molin Nau), Cabo Higuer, Hondarribia (Hontarràbia), Pasaia (Passa(t)je), Monte Urgull (Mont Orgulh), Miramon (Miramont), etc.
Autescòps, lo Blaiés e la majoritat deu Libornés (uèi País Gavai) que parlava lo gascon e confrontava l'occitan aguiainés au nòrd. Pasmens, lo limite ente lo gascon e l'aguiainés es pas segur a causa d'atestacions contradictòrias. Véser occitan sentongés per d'exemples.
Classificacion
Autes lingüistas especialistas deu gascon, com Achille Luchaire, Edouard Bourciez e Kurt Baldinger s’estimavan mes considerar lo gascon com ua lengua per se meslèu que non com un dialècte. Gerhard Rohlfs qu’escrigó (1935): « sens exageracion que’s pòt díser l’originalitat deu gascon de cara au provençau non ei pas mens accentuada que la deu catalan ». Totun, que cau corregir una error qui trobam aquiu e lahòra : lo regretat Joan Coromines, catalan eth medish e aute gran lingüista especialista deu gascon, non compartiva pas aqueth avís. Coromines qu'escrigó a prepaus d'aquera assercion deu romanista alemand : « ''Rohlfs, en tot eméter aquera opinion, que segueish las traças de Bourciez e de Ronjat, mès qu’adopta dab aqueths erudits ua posicion de filològ qui hè los hèits minors, eminentment curiós mès sens amplitud d'importància, qu’aucupan la medisha plaça com los fèits capitaus. Lo gascon qu’a essenciaument lo medish sistema morfologic com los autes dialèctes d’òc, lhevats quauques detalhs peus dialèctes montanhòus […] En tot cas lo gascon n’a pas arren de comparable dab las oposicions […] qui sufeishen ad eras medishas tà cambiar la fisonomia tota d’ua lengua e dà’u un aire estrangèr''. ».
Lo gascon qu'ei un deus dialèctes occitans qui presenta la màger originalitat dens l'ensemble occitan. Sens negar la soa apartenença a l'occitan, dauvuns lingüistas contemporanèus que tractan lo gascon de manièra separada de la rèsta de l'occitan. Qu'ei lo cas, per exemple, de Pèire Bèc qui'u dedica un capitòu especiau dens lo son libe de filologia romanica, a despart de l'occitan, parièr com entau catalan. Qu'èra tanben lo cas de Jacme Allières.
Caracterizacions foneticas
thumb|300px| Mapa d'isoglòssas (segon G. Rohlfs): 1. –LL- < -r-, -LL > -th (AGNELLA > anhèra; AGNELLU > anhèth) 2. F > h (FARINA > haria) 3. R- > arr- (REM > arren) 4. Pèrdia de la –n- intervocalica (LUNA > lua) 5. –ND- > -n- (TONDERE > tóner) 6. [[Metatèsis: PAUPEREM > praube. 7. Expletiu: que vieni 8. Subjontiu preferit au futur aprèp quan: quan lo men hilh sia gran 9. Articles pirenencs: eth (< ILLUM), era (< ILLA) 10. Solucion lexicala maishèra (per gauta) 11. Solucion lexicala tòs (per nauc) ]] La soa originalitat qu'ei sustot fonetica/fonologica. Las particularitats fonologicas mes sovent citadas qui caracterizan guaireben tot lo maine gascon concerneishen lo desvolopament deu consonantisme e son las següentas:
Lo tractament deus diftongs au qu'ei tanben plan soent diferent en gascon per rapòrt au lengadocian centrau.
Dens mantuns parlars gascons, sustot au sud deu maine, que s'i tròban diferéncias mei marcadas dab autas varietats:
Caracterizacions morfologicas e sintaxicas
L'utilizacion de que com enoncatiu que s'acompanha generaument de l'emplec d'un mot plan distint com qui o dont tà hèr servir de relatiu. L'òmi qui/dont vedi qu'ei gran (lengadocian: l'òme que vesi es grand). La koinè gascona a adoptat qui com relatiu meslèu que non pas dont, d'usatge meslèu locau (Lana Gran).
Caracterizacions lexicaus
Au nivèu lexicau per contra, l'originalitat deu gascon per rapòrt aus autes dialèctes n'ei pas hòrt grana; qu'ei rare qu'un mot gascon no's tròbe dens au mensh un aute dialècte. Que cau notar totun, un petit lexic particular d'origina bascoaquitan o iberoromanic, sustot dens los Pirenèus. Segon çò qu'escrivó Gerhard Rohlfs, que podem har ua lista de 48 mots especifics (qu'ei a díser: qui no's tròban en las autas compausantas de l'occitan) comuns au gascon e a l'aragonés, 46 comuns au gascon e au catalan, 30 comuns au gascon e au castelhan, 28 amassan gascon, catalan e aragonés, 24 se tròban tanben en portugués. De mei, que cau menshidà's deus mots qui pòden estar faus amics en gascon e en autas varietats de l'occitan, qu'ei a díser qu'an sens diferents. Per exemple un pantais en lengadocian centrau qu'ei un saunei en gascon, mentre un panteish  en gascon que's ditz plan un panteix o un pantaix en catalan mès en lengadocian centrau qu'ei una cachavièlha. Un saunei en gascon qu'ei un somi o sòmi en lengadocian centrau. De la medisha manièra, panteishar no's vira pas per pantaissar en lengadocian centrau. Un maine en lengadocian centrau qu'ei un bordalat en gascon, mentre un maine en gascon qu'ei un domeni en lengadocian centrau. En gascon, lo domeni que designa ua persona, un propietari, generaument nòble, d'un maine qui's ditz un domèc. En gascon, amagar que pòt voler díser aplegar personas de mala qualitat. Amagar en gascon que pòt tanben voler díser lo contrari d'escóner qu'ei a díser expausar e ua amagada qu'ei ua miaça (en occitan non-gascon: menaça). Gahar que's vira per agafar en lengadocian e non per gafar.
De notar tanben l'emplec en gascon deu vèrbe ir, autes còps pro emblematic de l'idiòma. Aqueth vèrbe ir qu' èra arrehusat com gasconisme intolerable en la lenga deus trobadors (Leys d'amor, 1341). Qu'ei enqüèra emplegat uei lo dia en las vaths d'Aspa e de Varetons, en lòc d'anar pertot aulhors dens l'airau gascon.