cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gruffy
Istòria
On a découvert des restes de présence humaine datant du Néolithique au lieu-dit Le Mollard. Des fouilles ont eu lieu dans des tumulus. Des objets découverts sont exposés au musée d'Annecy.
À l'époque romaine, Gruffy est située sur la voie reliant Annecy et Aix-les-Bains. On a retrouvé sur le territoire de la commune deux inscriptions latines : l'une est un ex-voto adressé à Jupiter, l'autre la dédicace d'un tombeau.
Le Moyen Âge voit la construction du château de Gruffy, toujours habité de nos jours.
À la fin du, un pont suspendu est jeté au-dessus des gorges du Chéran, reliant Gruffy et la commune voisine de Cusy. Il surplombe un abîme de quatre-vingt quinze mètres.
Ciutat Metropolitana de Turin
La ciutat metropolitana de Turin la es una division administrativa de la region italiana de Piemont que la remplaça la província de Turin lo primièr de genièr de 2015.
Son còde ISTAT la es 201, mas las comunas la se gardan lo prefixe estadistic de l'anciana província 001.
La ciutat metropolitana la es dirigia per un sindic metropolitan, qu'es lo cònse de la capitala. Lo primièr sindic la foguèt Piero Fassino elegit en octobre de 2014. De 2016 a 2021, la foguet Chiara Appendino. Dempuèi 2021, la es Stefano Lo Russo.
La es devesida en 316 comunas, qu'un plamponh la forman la partia mai al Nòrd de las Valadas occitanas. Sa populacion la es de 0 abitants.
Vanessa-Mae
thumb|200px|Vanessa-MaeVanessa-Mae Vanakorn-Nicholson (mei coneguda com Vanessa-Mae - lo 27 d'octobre de 1978) qu'ei ua violonista classica e pop vaduda a Singapor d'origina sinotailandesa e de nacionalitat britanica.
(622) Esther
(622) Esther es un asteroïde.
Fernando de Noronha
thumb|200px|Carta de l'archipèla de Fernando de Noronha. thumb|200px|Vista de l'illa de Fernando de Noronha. Fernando de Noronha es un archipèla brasilièr format per 21 illas e ròcas, situadas a la latitud 3° 51’ S e la longitud 32° 25’ O, amb una superfícia totala de 21 km².
Solament l'illa principala, Fernando de Noronha, amb 17 km², es abitada. Sa populacion totala èra 2051 abitants en 2000. Es situada a 360 km a l'èst de la vila de Natal, al Rio Grande do Norte.
Constituís una municipalitat especiala de l'estat brasilièr de Pernambuco (e mai s'es mai pròcha del Rio Grande do Norte).
Electroforèsi
300px|thumb|right|Gèu d'electroforèsi fach de poliacrilamida per la separacion de proteïnas. L'electroforèsi es una tecnica per la separacion de moleculas bioquimicas (coma lei proteïnas o leis acids nucleïcs) segon la mobilitat d'aquestei en un camp electric a travèrs d'una matritz porosa, la quala lei separa fin finala per talha moleculara e carga electrica. Leis acids nucleïcs dispausan ja d'una carga electrica negativa, que lei dirigirà au pòl positiu, dau temps que lei proteïnas se cargan amb de substàncias coma l'SDS (detergent) qu'incorpòra de cargas negativas d'una maniera dependenta dau pes molecular. Per la separacion s'utiliza un gèu d'agarosa o de poliacrilamida (fibras crosadas, coma una malha). Se carga lo mesclum de moleculas sus lo gèu e s'aplica un camp electric. Lei moleculas se desplaçaràn e deuràn passar per la malha, que lei pichonas se mouràn pus rapidament. Aitau, lei mai pichonas avançaràn pus luenh e las mai grandas demoraràn près dau luòc de partença.
Loreto Mauleón
Loreto Mauleón (nascuda lo 14 d'agost de 1988 a Burgos ) es una actritz espanhola de cinèma e de television.
Monterey (Califòrnia)
Monterey (en espanhòl: Monterrey; literalament Mont Rei o Montrei en occitan), es una vila situada al sud de la Baia de Monterey de la còsta centrala pacifica de l'estat american de Califòrnia. Fondada lo 3 de junh de 1770, Monterey foguèt la capitala de Nauta Califòrnia entre 1777 e 1850.
Istòria
vinheta|Retrach de [[Gaspar de Portolà.]] Fondat per l'explorador e governador colonial catalan Gaspar de Portolà. Èra la capitala de Nauta Califòrnia jos Nòva Espanha e Mexic, de 1777 fins a 1845.
Gangtok
Gangtok (gangtòc - en nepalés, गान्तोक gāntōka) es la capitala de l’estat de Sikkim en Índia.
Administracion
Gangtok es la capitala de Sikkim e tamben lo capluòc del districte d'East Sikkim.
Cédric Tiberghien
Cédric Tiberghien (nascut lo 5 de mai de 1975) es un excellent pianista francés. A una sòrre (Alexia) e un fraire (Vincent) que fan de la musica tanben, mas pas professionalament. Comencèt lo piano en 1980 (a cinc ans) amb Michèle Perrier a Noyon (60). Estudièt tanben amb Frédéric Aguessy e Gérard Frémy, al Conservatoire national supérieur de musique et de danse de Paris ont recebèt lo Primièr Prèmi a 17 ans (1992). Recebèt fòrça prèmis (Bremen, Dublin, Tel Aviv, Genèva, Milan), lo prèmi Concours Marguerite Long – Jacques Thibaud (1998)... A 34 ans, a fach mai un quinzenat de disques.
Mosca de l'oliva
La mosca de l’oliva (Bactrocera oleae) es un diptèr de l'oliva apartenent a la familha de las Tephritidae. Es responsabla de damatges impotants dins lo Bacin Mediterranèu e dins las zonas del mond de climat mediterranèu ont l'olivièr foguèt introduch. Aquela mosca parasita sonque los olivièrs.
Descripcion
Mosqueta mesurant 4 a 5 mm de logor.
Acoblament e ponduda
Las femes recentament espelida emeton de feromònas qu'atrason los mascles. A la fecondacion, la feme cerca d'olivas. Fissa la pèl d'una oliva de bona talha amb son ovipositor, introduch l'uòu jos la pèl, amb lo tèrme de sa trompa, chuca l'oliva, unta l'entorn de la superfícia de la fissada e torna prene los liquids.
Marca l'oliva amb una substança odoranta qu'empacha la quita mosca de tornar fissar l'oliva un autre còp mas empacha pas d'autras d'o far.
De l’uòu cap a la pupa
A una temperatura mejana de 25°, la larva espelís après uns jors. Aquela larva es blanca dins las olivas jovas (vertas) e ven de color vinosa dins las olivas maduras (negras). Cava dins la pulpa de l'oliva demorant dedins. L'oliva atacada s'enegrís e pòt caser.
Après, la larva forar l'epidèrma de l'oliva d'un trauc d' de diamètre puèi s'enfonsa dins lo fruch e se nimfosa en una pupa. Passats, la mosca adulta sortís de la còca de la pupa, e de l'oliva, se seca e s'enlaira. Lo cicle dura fins a la ponduda.
A la davalada, quand las temperaturas baissan, las olivas fissadas cason. Las escarenas s'enterran a 10- ont venon pupas. Passan l'iven atal e la pujada de temperatura lo desrevelha e sortisson las moscas del sol, quand ven a (mièg de junh).
L'adult
Un còp adult, las moscas mesuran 4 a de long. L'abdomèn es de color iranjat amb doas estrias negras. Las alas son transparentas, levat una tasca negra al tèrme. Lo dessús del torax pòrta una tasca argentada entre las doas implantacions de las alas.
La feme se distinga del mascle per son abdomèn equipat d'un ovipositor. Fissa la pèl de las olivas per pausar son uòu dins una oliva de a. Lo trauc es gaire visible mas la mosca daissa una marca odoranta sus l'oliva ont pon sonqu'un uòu. Pòt fissa fins 400 olivas. Mai d'una femes pòdon fissar la mèsma oliva.
Un adult pòt viure fins a 6 meses, se noirissent de chucs sucrats, de nectars, de rosal, de melats de las cochenilhas o de chuc de poiriment dels fruchs e dels fems (d'aucèls o autres animals). L'adult es enebit per las temperaturas tròp baissas (mens de . Quina que siá formas (uòu, escarena o imagò) la mosca es tuada a e a ). L'adult a besonh d'ombra per s'apara. Fins a 5 generacions pòdon se succedir entre junh e octobre veire novembre.
Las moscas de l’Oliva son sensiblas a la color jaune
Damatges
thumb|220px|Trauc a l'espelida
Los damatges son de dos tipes: quantitatius e qualitatius.
Quantitatius quand las larvas del segon e subretot del tresen estadi que foran la pulpa de l'oliva e fasen mermar lo rendament. Tanben qualques olivas atacadas cason a tèrra abans lo tèrme.
L'òli obtenguda amb d'olivas afectadas es mai acida (2 a 10% mai) que l'òli obtenguda amb d'olivas sanas e l'indici peroxidic es tanben mai grand. E mai las olivas atacadas pòdon desenvolupar fongis de poiridura que tanben damatjan la qualitat de l'òli que se n'obten.
Luta biologica amb d'enemics naturals
Dins la natura son pro escaces los enemics naturalas en luta biologica.
Abadiá de Senhanca
thumb|200px|Abadiá de Senhanca L'abadiá de Senhanca es un edifici religiós cistercian pròche la localitat de Gòrda, en Provença, en Occitània.
Mosca de l'oliva
Luta quimica
S'utilisa d'insecticids per vaporizar las oliveres coma: lo dimetoat (pauc car e que daissa pauc de residús dins l'òli), deltametrina e fosmet.
Abadiá de Senhanca
Istòria
Nasquèt coma comunautat de monges cistercians en 1148, provenents de l'abadiá de Masan en Vivarés, sota lo patronatge d'Alfant, evesque de Cavalhon, e de Ramon Berenguier II, còmte de Provença. Consagrada en 1178, coneguèt son esplendor maxima dau sègle VIII au sègle XIV, en arribant de possedir quatre molins, sèt granjas e de tèrras nombrosas en Provença. En 1544, amb lei guèrras de religion, lo monastèri foguèt devastat. Es ren qu'en 1854 que lo luòc se faguèt crompar tornarmai per una comunautat nòva de monges cistercians de la Concepcion Immaculada, sota una règla mens estricta que la de l'òrdre de la Trapa. La comunautat foguèt fòrabandida entre 1903 e 1926 e tornèt au sèti de l'òrdre, l'abadiá de Lerins a l'illa de Sant Onorat, pròche Canas. En 1988, amb la renaissença dei vocacions a l'ostau maire de Lerins, una comunautat pichona de monges se reïnseriguèt a Senhanca.
Mosca de l'oliva
Luta quimica
Son encara a l'estudi l'usatge d'insectiicids naturals (non de sintèsi quimica) coma l'azadiractina, un repulciu extrach dels fruchs de l'arbre Neem e la rotenona.
Abadiá de Senhanca
Arquitectura
La glèisa construcha en forma de crotz de tau, amb una absida que projècta mai enlà dei parets exterioras de l'abadiá, es tras qu'austèra, coma es tipic deis edificis cistercians. Lei clastras son lo luòc de passatge que comunica amb lei diferentei parts dau monastèri. La sala capitulara, gràcias ai sièis vòutas de crotz ogivalas, se caracteriza per la finesa de son acostica (èra la sola estança ont èra permés de parlar), amb l’abat au centre e la Tarasca, figura dau demòni, escultada au davant dei clastras.
Un pauc inusualament, lo costat extrèm orientau liturgic agacha devèrs lo nòrd, perque la vau estrecha e isolada ofririá ges d'espaci per una aculhença convencionala.
Mosca de l'oliva
Luta quimica
Lo programa dels tractaments preventius e periodics se realiza mièg d'estiu e/o setembre.
(623) Chimaera
(623) Chimaera es un asteroïde.
Torrelhas
Torrelhas (benlèu Tourriho, Tourrilhos, Tourrelhos en nòrma mistralenca, Tourélhos en grafia de Savartés ; Tourreilles en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Lo gentilici es benlèu torrelhaire -aira (Tourrihaire, Tourrelhaire, -airo en nòrma mistralenca), mas la sorsa pòt far referéncia a un abitant d'un autre Torrelhas.
L'escaisnom dels abitants es manja-pan-mosit (Manjo-pan-móusi, Manjo-pa-mousit en grafia mistralenca).
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Saint-Pol-sur-Mer
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region dels Nauts de França.
Situacion
Saint-Pol-sur-Mer es una vila situada entre lo pòrt Èst de Dunquèrca, lo barri de Petite-Synthe e Fort-Mardyck.
Se situa dins la region naturala del Blootland que se caracteriza per de païsages fòrça planièrs e de canals nombroses. Sa superficia es de 5,14 km². La vila es religada a Lilla (80 km) e París (300 km) per l'autoestrada francesa A25, al tunèl sota la Marga via Calais per l'A16/E40, e a Brussèlas per l'A16/E40.
Clima
L'estacion meteorologica mai pròcha de Saint-Pol-sur-Mer es la situada dins lo pòrt. La vila ten un clima dich « temperat oceanic », çò qu'implica de nombrosas puèjas e una variacion pro fèbla de las temperaturas entre l'ivèrn e l'estiu.
Istòria
La municipalitat fuguèt creada en 1877 per destacament de la municipalitat de Petite-Synthe (comuna uèi desapareguda, perque fuguèt fusionada amb Dunquèrca en 1972). Deu lo sieu nom a l'estaminet (brassariá tradicionala) que se trobava a l'intrada de la vila : « lo Sant Pol » batejat coma aquò en memòria del Chevalier de Sant-Pol-Hécourt, companhon del famós corsari dunquerqués Jean Bart. En 1889 i apondèron « sus-Mar », abans que Dunquèrca cròmpe en 1912 los terrens situats en riba de mar per agrandir lo pòrt.
Lo 19 de decembre de 2003, los conselhs municipals de Dunquèrca e Sant-Pol-sus-Mar an votat en favor d'una fusion-associacion que creariá una novèla entitat de 94 187 abitants. Emai s'aquel procediment non èra pas encara obligatòri (l'es vengut dempuèi lo 1 de genièr de 2005), lo prefècte exigèt un referendum al près de la populacion. La consulta aguèt luòc lo 5 de decembre de 2004, aquel còp sus tres comunas : Dunquèrca, Sant-Pol-sus-Mar e Fort-Mardyck. Emai se lo òc reculhiguèt lo 54 % dels sufragis exprimits, obtenguèt pas que lo 24,25 % dels inscriches en plaça dels 25 % que requerís la lei, lo prefècte refusét doncas la fusion.
Yo-Yo Ma
thumb|200px|Yo-Yo Ma, [[Davos, 2008]]Yo-Yo Ma (en chinés 马友友 - París, lo 7 d'octobre de 1955) qu'ei un violoncelista neishut en França dens ua familha de musicians chinés, emigrat aus Estats Units e vadut american.
Que comencé a estudiar lo vriulon e lo vriulon alto hèra joen abans d'estudiar lo violoncèl. La soa familha qu'emigrè aus Estats Units en 1960 e Yo-Yo Ma que's muishè un mainatge precòç qui dè los sons purmèrs concèrt hèra de d'òra (e quitament en precéncia deu president John Fitzgerald Kennedy.
Qu'estudiè a la Juilliard School of Music puish a Harvard University e a la Columbia University.
Que viu a Cambrige, Massachusetts.
Que joga sus un Montagnana e sus lo stradivarius de Davidov qui ho lo de Jacqueline du Pré e qu'a hèit tornar montar en violoncèl barròc.
De segur un deus violoncelistas màgers de totas las tempsadas, que s'ei illustrats dens genres hèras desparièrs com lo barròc, lo Blue Grass o lo tango.
Husillos
Husillos es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Nòuvic (omonimia)
Nòuvic pòt designar:
Hartmut Michel
Hartmut Michel (n. en 1948) es un bioquimista alemand. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1988, amb Robert Huber e Johann Deisenhofer.
Sarah Chang
thumb|200px|right|Sarah ChangSarah Chang (Filadèlfia, lo 10 de deceme de 1980) qu'ei ua violonista americana d'origina coreana. Que comencè a l'atge de 4 ans e que vadó ua mainada precòça. Qu'estudiè a la Juilliard School of Music.
Gáldar
Gáldar es un municipi de la província espanhòla de Las Palmas dins la Comunautat Autonòma de las Illas Canàrias.
(624) Hektor
(624) Hektor es un asteroïde.
Saint-Python
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Istòria
thumb|200px|left|[[Citroën C6 (1928) à Siem Reap au Cambodge]]
El Periódico de Catalunya
thumb|250px|Las doas edicions del jornal El Periódico, en espanhòl (roja) e en catalan (blava) El Periódico de Catalunya es un jornal de Catalonha. Creat en 1978 pel jornalista e entrepreneire espanhòl Antonio Asensio Pizarro, aqueste quotidian d'informacion generala editat a Barcelona, es mes en venda jos doas versions: la primièra, mai anciana, publicada integralament en espanhòl e la segonda, creada en 1997, en catalan. Es actualament lo jornal mai vendut en Catalonha e compta 5.000 abonats.
Amélie Nothomb
thumb|250px|right|Amélie Nothomb Amélie Nothomb (Etterbeek, 9 de julhet de 1966) es una escrivana bèlga d'expression francesa.
La Vida
Lo sieu paire foguèt ambaissador de Belgica e ela demorèt en divèrses païses (China, Estats Units, Laos, Birmania, Bangladèsh).
Estudièt filologia romanica a l'Universitat Liura de Brussèlas.
Citacions
thumb|300 px|left| thumb|250 px|right|a la Fièra del Libre de Brussèlas 2010 thumb|250 px|left| idem
L'Òbra
thumb|300 px|right|''en 2011, a Briva
Peirosa (Puèi de Doma)
Peirosa [paˈʁuzɔ] (Lapeyrouse en francés) z-es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Negrondes
Negrondes (Négrondes en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
thumb|left|300px|Autra vuda de Negrondes.
Toponimia
La prononciacion es [ne’grũndej]. Negrondes es atestat au segle XIII, emb lo nom actuau. Chantal Tanet e Tristan Hordé postulan un nom germanic d'òme, Nicbrannus, emb una influéncia de l'adjectiu negre. Per lo site de las comunas de Dordonha l'origina es benleu Neriusumnis, « las aigas de Nerius, divinitat gallesa », puei l'atraccion de l’occitan negra onda explicariá la fòrma actuala. Per Negrondes, Néronde (Léger), Néronde-sur-Dore (Puèi de Doma) e Nérondes (Char), Dauzat e Rostaing evòcan una raiç nirum- o nirom-, sens poder n'esclairar l'origina e lo sens, emb un sufixe « gallés e pre-gallés » -ate. Delamarre, per los diferents Néronde(s), mas pas per Negrondes, bastís un nicro-randa, « frontiera au flume Nicros » (Nicros seriá l'etime de Neckar e de diferents rius, Nère, Nouère, Négron). Mas dins un libre precedent, l'autor disiá la dificultat que i a a traduire randa per limita, totben que lo tipe equoranda / icoranda aja aqueu sens. Las fòrmas ancianas daus diferents Néronde(s) asseguran lo passatge per Nigr-, Negr-, mas de totas las que citan Dauzat e Rostaing, una sola es en -ande, la dau Puèi de Doma, Neyrande, e enquera en 1789 (la mapa de Cassini dona Neyronde çaiquelai), , , , ; i a donc una dificultat a pausar un etime en -anda per de luòcs qu'an tots una finala en -ond(e) e de las fòrmas ancianas, sovent dau prumier millenari, en -ond-, -und-, -omt-, quitament en supausant l'atraccion d'un mot coma onda, que podiá dificilament èsser generala. Fau apondre que ni la preséncia d'un cors d'aiga important, ni la d'una frontiera gallesa coneissuda son pas daus punts comuns aus diferents Ne(g)ronde(s); dau mins, es pas entau per Negrondes, situat sus un planetge sens riu e lonh de la frontiera daus Petrocorii.
Panarabisme
Lo panarabisme es un movement politic, culturau e ideologic fortament secular que son objectiu es de reünir e d'unificar lei pòbles arabis. Es fòrça liat au nacionalisme arabi e foguèt fòrça popular dins lo corrent deis annadas 1950 e 1960.
Saint-Pierre-de-Varengeville
Saint-Pierre-de-Varengeville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Geografia
La municipalitat a situat sul marge drech de la Seine.
Una ròca @dénommer « la Cadièra de Gargantua » domina la Seine près de de lo masatge caseriu de la Fontaine.
La commune est située sur la rive droite de la Seine.
Une roche dénommée « la Chaise de Gargantua » domine la Seine près du hameau de la Fontaine.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
S'es trobat dos marteaux de Thor sul territòri de la municipalitat. Son pas probablament pas a metre n'informi amb los raids vikings de l'IX sègle, mas plan mai lèu a l'establiment de colons anglo-scandinaves en la region a partir de la sègle. N'efièch, Jens Christian Moesgaard, conservador al musèu nacional del Dinamarca aima que los marteaux de Thor son mai nombroses a partir de la segonda mitat de la sègle, en los darrièrs tempses del paganisme, sens dobte en reaccion al desvolopament del cristianisme. Lo luòc Hectot sus la meteissa comun es un indici d'aquela implantacion nordique (cf. Los nombroses Ectot, ex : Ectot-lo Auber, la Haye-de Ectot, èca.), perque remonta al vièlh norrois Eski-topt « granja del frêne ». Yggdrasil, L'arbre-mond de la mythologie scandinave es generalament un frêne.
Lac Titicaca
thumb|200px|left|Ciutat de [[Copacabana (Bolívia)|Copacabana]]thumb|200px|Vista aeriana deu lacLo lac Titicaca o lo lac Titicacà que's tròba dens l'altiplano enter Bolívia e Peró a ua hautor de 3800 mètres. Qu'ei navigable e qu'ostend ua pregondor maximum de haut o baish 360m.
(625) Xenia
(625) Xenia es un asteroïde.
Lac Titicaca
Deu costat bolivian òm troba la ciutat de Copacabana e deu costat perovian Puno.
Gumery
Gumery es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Geografia
Gumery Es un vilatge de la Champagne crayeuse. O tribunal d'un pichon ruisseau, lo rû de Fontenay, explica sens dobte l'installacion dels òmes a aquel endroit puslèu shut. L'existéncia del bourg a testificat dempuèi la. Las abitacions dels pòbles en craie, blòcs de grès e briques son typiques del Nogentais.
Gumery est un village de la Champagne crayeuse. Le cour d'un petit ruisseau, le rû de Fontenay, explique sans doute l'installation des hommes à cet endroit plutôt sec. L'existence du bourg est attesté dès le. Les habitations du villages en craie, blocs de grès et briques sont typiques du Nogentais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
August Forès
August Forès (que se deuriá benlèu escriure Forèst o quitament Forest, Auguste Fourés per l'estat civil, nascut a Castèlnòu d'Arri, 8 d'abril de 1848 - Castèlnòu d'Arri, 4 de setembre de 1891) foguèt un poèta e escrivan occitan. Es tanben plan famós tanben per sa pròsa e son engatjament politic fervorós pendent la segonda mitat del sègle XIX.
Biografia
August Forès nasquèt en 1848 dins la capitala de Lauragués dins una familha de classa mejana. Èra filh d'un jutge de comerç, en Joan Francés e la siá maire, nascuda Maurin, tendrà sens tròp de gost la quincalhariá ferronariá familiala.
Venguèt jornalista e director del Petit Toulousain, mentre qu'a l'encòp collaborava amb d'autras revistas meridionalas, coma L'Entracte (1866), L'Investigateur (1867), Méphistotélès (sic) (1868), Midi Artiste, La Fraternité de Carcassonne (1869) e L'Echo de Marseille (1870).
Cònsol adjunt de Castelnòu d'Arri (1878-1880), amai d'aicesta activitat descabestrada en francés, ne foguèt tanben lo fondator amb Loís Xavièr de Ricard de l' Armana de la lauseta/Armanac de la lauseta en 1877.Maldespièch fòrça guirguilhs e quitament una demission (a la debuta de 1879), foguèt fach Majoral del Felibritge, Cigala de la Libertat, en 1881.
Combinèt la poesia populara amb un cert refinament, provenent de Victor Hugo mai que tot. Sa produccion s'escriguèt amb un lengatge vigorós e pur. Ne foguèt un escrivan pro atentiu a la qualitat de sa lenga, el qu'aviá començat amb una grafia pro trantalhejaira e gaireben patesejaira a la debuta, acabèt per escriure una lenga fòrça prèpa de çò que ne vendrián mai tard las avançadas e los principis de n'Antonin Perbòsc e la siá Escòla occitana, en 1919. Usèt el una lenga populara, la del sieu Lauragués natal, sens autres gallicismes o francismes que los abituals a l'epòca aquela de reviscòl occitan. Amb lo sieu prosaïsme testard, se ne tendrà el e tostemps de fugit lo literarisme de mòda en pels cercles felibrencs de la Ciutat dei Papas, ailaluènh...
Coma mantes felibres pr'aquò, mas es tradicion universala, s' "amaguèt" de vegadas darrièr d'unes escaisses literaris coma Joan Provaire, Albèrt Faidit, Jan Magistre, Pèire Tolosan, le Grilh de Grimauda, la Cigala de la libertat o Pierril de Pòrta Nòva...
Compromés doncas amb la siá lenga e considerat un felibre roge, èra defensor afogat del catarisme coma simbòl d'identitat occitana e anticlericala, e erald de l'albigesisme coma amai de çò que se ne sonavan alara lo Felibritge latin, çò es un Felibritge impulsor e motor de l'ideal panlatin e de l'identitat latina, romanica, en participar mantun còp a las fèstas de l'Aliança latina qu'organizèron, amb son amic de Ricard, en mai de 1879, a Tolosa.
La fin del camin... cap al solelh universal
Coneguèt un malastre grandàs. D'efièch, perdèt (que se moriguèt ela, sobte, a l'edat de 25 ans) l'amor unic de tota sa vida, na Joana Wilson. Rosegat per la lanha e atissat per la paralisi (Ataxia tabesica), se daissèt el morir, aprèp una lucha de maitas annadas pr'aquò, lo 4 de setembre de 1891. Foguèt enterrat, atal coma o s'èra el e temps pro perpensat, e decidit, estipulat, demandat, drech dins lo sieu clòt, amb lo cap de cap al Solelh.
Reedicions e antologias
e ca
Referéncias
amai tanben e ca... etc
Ligams extèrnes
Sit oficial CIRDÒC
Racing Club Narbonés
vinheta|RC Narbona contra [[US Dacs.]] Lo Racing Club Narbonés o RC Narbona es un club professional de rugbi de XV fondat en 1907 e basat a Narbona. Jòga al Pargue dels Espòrts e de l'Amistat (12 500 plaças). Lo club foguèt dos còps campion de França: 1936 e 1979. Jòga dempuèi 2018 dins la tresena division francesa professionala de rugbi de XV: la Federala 1. Lo club foguèt nomenat Racing Club de Narbona Mediterranèa entre 2001 e 2019. Jòga en irange e negre.
Sabran
Sabran (en francés tanplan coma en occitan) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Beujanciá
Beujanciá (Belgentier en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Personalitats liadas ambé la comuna
Es la ciutat nadau de Nicolau Glaudi Fabri de Peiresc e de Matieu Teisseire, inventor dau chuc que pòrta son nom.
Johann Deisenhofer
Johann Deisenhofer (n. 30 de setembre de 1943) es un bioquimista alemand. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1988, amb Robert Huber e Hartmut Michel.
Itero de la Vega
Itero de la Vega es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Carlo Antonio Testore
thumb|left|[[Giovanni Bottesini, dab la soa contrabassa de Carlo Antonio Testore]]thumb|Vriulon de Carlo Antonio Testore, [[Metropolitan Museum of Art]]Carlo Antonio Testore (1687 – 1765) que ho un laütièr milanés, hilh e hrair deus laütièrs Carlo Giuseppe e Paolo Antoio Testore.
Listèu (eraldica)
Un listèu es un riban ò un bendèu utilizat en eraldica per escriure una devisa ò un crit de guèrra.
Bès (Divinitat)
Bès qu'ei ua divinitat egipciana, diu protector deus ostaus, de la familha, de la fertilitat, deus mainatges, deus amorós, de la dança e deus dançaires. Lo son culte que sembla estar viengut seu sud (dilhèu de Nubia) deu temps de l'Empèri Ancian e que's desenvolopè cavath deu nòrd a l'Empèri Navèth. Qu'ei representat com un nan e lo son imatge qu'èra conservat dens los ostaus o portat com un talisman.
Angelica Costello
thumb|Angelica Costello (2005) Angelica Costello (Plattsburgh, 5 de junh de 1978) es una actritz pornografica americana.
SARS
SARS fa referéncia a :
(626) Notburga
(626) Notburga es un asteroïde.
Le Petit-Celland
Le Petit-Celland es una comuna normanda, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia.
Coronavirus
vinheta|Virions de SARS-CoV.
Le Petit-Celland
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Coronavirus
Los coronavirus son un grop de virus envolopats entrainant de patologias suls mamifèrs e los aucèls. Pels umans, los coronavirus provocan d'infeccions de las vias respiratòrias generalament benignas, coma lo raumàs, ben que de fòrmas mai raras talas que lo SRAS, lo MERS e lo SARS-COV-2, agent causa de la malautiá pandemica apelada « COVID-19 », pòdon tanben provocar d'infeccions gastro-intestinalas e del sistèma nerviós d'insufisenças pulmonaras o cardiacas, e atal èsser mortalas.
Laumesfeld
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
(627) Charis
(627) Charis es un asteroïde.
Aujeurres
Aujeurres es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Avy Scott
vinheta
Avy Scott (Tampa, Florida, 2 de novembre de 1981) es una actritz pornografica americana.
Aimee Sweet
Aimee Sweet (Miami, Florida, 14 de mai de 1978) es una modèla e actritz erotica americana.
Miguel Ángel Asturias
Miguel Ángel Asturias Rosales (n. en 1899, m. 1974) foguèt un escrivan guatemaltèc. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1967.
(628) Christine
(628) Christine es un asteroïde.
Acadèmia Polonesa de las Sciéncias
L'Acadèmia Polonesa de las Sciéncias (polonés: Polska Akademia Nauk, abreviatura: PAN) amb sede a Varsòvia, es una de doas institucions polonesas, qu'a la natura d'una acadèmia de sciéncias.
Istòria
L'Acadèmia Polonesa de las Sciéncias es una institucion d'estudis de l'Estat polonés, amb sede a Varsòvia. Ella foguèt establecida en 1952 per la fusion de societats anterioras d'estudis, incluyendos Acadèmia Polonesa d'Aprender] (Polska Akademia Umiejętności, abreviatura PAU), amb su asiente a Cracòvia, e la Societat Scientifica de Varsòvia (Towarzystwo Naukowe Warszawskie), qu'èra estat fondada al sègle XVIII coma Societat de Varsòvia dels Amics de las Sciéncias (Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk).
L'Acadèmia Polonesa de las Sciéncias fonciona coma societat sabenta que actúa a travèrs una corporacion elegida d'erudits delanters e d'institucions de recèrca. L'Acadèmia a tanben, operant a travèrs sos comitats, llegat un còrs consultiu scientific important.
En 1989, l'Acadèmia Polonesa d'Aprender, a Cracòvia, reasumièt sa existència independiente, a partida de l'Acadèmia Polonesa de las Sciéncias, a Varsòvia.
Eddy Merckx
Eddy Merckx (Edouard Louis Joseph, Baron Merckx segon l'estat civil bèlga, nascut a Meensel-Kiezegem, Brabant, a l'èst de Lovaina lo 17 de junh de 1945) es un ciclista flamenc professional considerat per totòm, qu'es indenegable lo fach, coma lo melhor de l'istòria tota del ciclisme internacional.
La Carrièra
thumb|350 px|right|[[Eddy Merckx al Campionat del Mond de ciclisme sus rota 1966]] Amb 525 victòrias al siu palmarès, ne deten lo recòrd absolut, que ganhèt totas las Classicas e Grands torns del calendièr, franc París-Tors e l'ara dispareguda Bordèu-París, 28 classicas e 11 grands Torns.
Designat 3 còps melhor esportiu del mond en 1969, 1971 e 1974, escaisnomat lo Canibal per jornalistas e adversaris, que li ne daissava el als autres sonque las micalhas del festin, aguèt pr'aquò un fum d'adversaris valents e valedors coma, e bèl primièr que primieràs, lo neerlandés Joop Zootemelk (6 còps lo siu segond, davant ganhar enfins lo Tour en 1980), lo francés de Savòia Bernard Thévenet, l'italian Felice Gimondi, l'espanhòl establit dins las Landas, al Mont,  Luis Ocaña, lo siu conteiral flamenc Roger de Vlaminck dins las classicas, mai lo grand champion lemosin Raimond Polidor.
Se retirèt en 1978, aprèp mai de 15 ans de carrièra professionala, que la suspicion de dopatge existiguèt (amb de resultats atal, cossí ne seriá pogut èsser estat diferent?) mas ne foguèt pas jamai averada e provada, malgrat las campanhas de premsa orquestradas pels interèsses economics, financièrs, nacionals e esportius de las equipas dels sius adversaris principals.
Victorias màgers
D'efièch, trionfèt 5 còps dins lo Torn de França en 1969, 1970, 1972, 1973, 1974.
Idem lo Giro d'Italia, 1968, 1970, 1972, 1973, 1974.
Ne foguèt un còp (sonque...) venceire de la Vuelta a España o Torn d'Espanha en 1973.
Foguèt amai 3 còps campion del mond de ciclisme de l'espròva sus rota en 1967, 1971 e 1974.
Ganhèt 7 còps Milan-San Remo, en 1966, 1967, 1969, 1971, 1972, 1975 e 1976.
5 còps Lièja-Bastonha-Lièja en 1969, 1971, 1972, 1973 e 1975.3 còps París-Roubaix (lo ben nomenat Infèrn del nòrd...) en 1968, 1970 e 1973.
Idem 3 còps París-Niça (La corsa al solelh...) en 1969, 1970 e 1971, mai 3 Flèchas Valonas (1967, 1970, 1972), 2 còps la Ronde van Vlanderen (Torn de las Flandras) en 1969 e 1975, idem  lo Giro di Lombardia (Torn de Lombardia) en 1971 e 1972.
Obtenguèt tot parièr 7 Super Prestige Pernod International, que designa lo melhor ciclista del mond, adereng, en 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974 e 1975.
Benlèu (amai de segur gaireben...) lo palmarès mai complèt e remirable de l'istòria tota de l'espòrt mondial, totas disciplinas mescladas.
Autres espets e recòrds
thumb|300 px|La [[bicicleta del '''recòrd del mond de l'ora Ciutat de Mexic 1972]]
recòrd del mond de l'ora
Lo servarà pendent dotze ans. Amai de las siás 525 victòrias professionalas (333 fòra critèriums), comptèt moltas victòrias en amator, que la pus importanta ne foguèt lo Campionat del mond amator de ciclisme sus rota en 1964.
un fum d'autres recòrds
Deten tot parièr los recòrds del nombre màger de victòrias dins una sola sason (54) idem victòrias d'etapa dins lo Tour (34) idem las corsas classicas (28) idem dins una sola classica (7, la Milan-San Remo), e de victòrias dins los 3 grands Torns (11).
Deten enfins lo recòrd de 96 jorns passats amb lo maillot jaune sus las rotas del Tour de França.
Foguèt lo sol tanben a ganhar la meteissa annada los 3 malhòls distintius del Tour, çò es lo jaune, lo verd (correire mai regular o classament per punts) e lo de peses (de melhor escaladaire).
Lo demai de sa vida...
Maridat amb na Sabine Acou dempuèi lo 9 de decembre de 1967, aguèt una filha, Sabrina, e un filh, Axel, nascut lo 8 d'agost de 1972.
Venguèt correire professional de plan bon nivèl mas sempre entrepachat çaquelà per la reputacion e lo palmarès del papà.
Ciclista molt potent e complet, se ganhèt pr'aquò lo Campionat de Belgica sus rota en 2000, 1 etapa del Giro la meteissa annada e la medalha de bronze als Jòcs Olimpics d'Atenas en 2004.
Patiguèt Eddy d'un problèma grèu d'obesitat que sanèt gràcias a una operacion de reduccion de l'estomac...
Creèt una usina de cicles a Meise.
La siá modestia exemplara e tan remirabla ne foguèt pas sovent seguida per molts campionets que i aguèt.
Haría
Haría es un municipi de la província espanhòla de Las Palmas dins la Comunautat Autonòma de las Illas Canàrias.
Neptun (planeta)
Neptun es la uechena e darriera planeta dau Sistèma Solar après Uranus. Es una planeta giganta de glaç que tèn una massa de 17,1 massas terrèstras per un diamètre de quasi. Son estructura es mau coneguda mai es possible que siegue similara a aquela d'Uranus amb una atmosfèra espessa principalament facha d'idrogèn e d'èli, un mantèu de glaç d'amoniac e d'aiga enviroutant un nuclèu rocassós. Coma leis autreis planetas gasosas, son atmosfèra es caracterizada per de vents fòrça poderós e la preséncia de tempèstas importantas.
D'autra part, Neptun tèn un sistèma d'anèus relativament tèunes e 14 satellits coneguts a l'ora d'ara. La màger part son fòrça pichons franc de Triton qu'a un diamètre leugierament superior a. Aqueu satellit fa partida dei lunas pus importantas dau Sistèma Solar e mòstra una activitat geologica intensa caracterizada per la preséncia de gueisèrs.
Neptun orbita a una distància mejana de 4,5 miliards de quilomètres a respèct dau Soleu. Son observacion es donc malaisada e lei mejans principaus son lei telescòpis pus poderós o lo mandadís de sondas. Ansin, lei conoissenças a prepaus de Neptun son encara limitadas car solament una mission foguèt mandada vèrs la planeta en 1989. Aquela mission èra la mission estatsunidenca Voyager 2 que capitèt de fotografiar la planeta, certanei satellits e lo sistèma d'anèus.
Caracteristicas fisicas
Neptun fa partida dei planetas gigantas gasosas ambé Jupitèr, Saturne e Uranus. Sa densitat es donc relativament febla amb una valor de 1,638. Sa massa, egala a 17,1 còps la massa de la Tèrra, es la tresena dau Sistèma Solar mai son rai eqüatorial de quasi, representant quatre còps lo rai terrèstre, es lo quatren dau Sistèma Solar. Neptun tèn donc un rai leugierament pus pichon qu'Uranus mai una massa pus importanta.
Estructura intèrna
thumb|left|Representacion d'una estructura intèrna possibla per Neptun : (1) : atmosfèra auta e nívols superiors. (2) : atmosfèra facha d'idrogèn, d'èli e de metan. (3) : mantèu fach d'aiga, d'amoniac e de metan. (4) : nuclèu metallic e rocassós.
La composicion de Neptun es mau coneguda e seriá similara a aquela d'Uranus. Leis elements principaus serián de metaus coma fèrre per lei regions interioras, de ròcas, de glaç, de metan, d'amoniac e d'aiga per lei zonas intermediàrias o per lei jaç bas de l'atmosfèra e d'idrogèn e d'èli per l'atmosfèra. Coma per Uranus, lei quantitats d'idrogèn e d'èli son relativament feblas a respèct dei composicions observadas per Jupitèr o Saturne.
L'atmosfèra representa entre 5 e 10% de la massa totala de la planeta e s'estend probablament sus una distància egala a 10 o 20% dau rai planetari. Lo mantèu tèn una massa estimada entre 10 e 15 massas terrèstras. Seriá principalament fach de glaç d'aiga, de metan e d'amoniac. Sa temperatura varia de 2,000 a. Enfin, lo nuclèu auriá una massa de 1,2 massas terrèstras amb una temperatura de per una pression de. Sei compausants principaus serián fèrre, niquèl e silicats.
Atmosfèra
A respèct de la planeta, l'atmosfèra es fòrça diferenta amb una importància acreissuda d'idrogèn e d'èli que representan respectivament 85% e 13% de sa composicion. Lei 2% dau rèsta son principalament fachs de metan. De traças d'amoniac, d'aiga, d'etan e d'acetilèn son tanben observadas. D'autra part, coma leis autreis planetas gigantas, Neptun tèn un sistèma de vents fòrça violents que forman un sistèma de bendas nivolosas e de tempèstas.
Generalitats e estructura
L'atmosfèra de Neptun es facha de quatre jaç principaus :
Tempèstas
thumb|La Granda Taca Sorna e la Pichona Taca Sorna vistas per la sonda Voyager 2 en [[1989.]]
Neptun tèn divèrseis objèctes remarcables dins son atmosfèra. Lei pus coneguts son de tempèstas en forma de vortèx qu'apareisson dins sa troposfèra. En causa d'aqueleis originas, lor aspècte sembla un trauc dau fach de l'absència d'una partida dei nívols atmosfèrics abituaus.
La tempèsta pus coneguda es la Granda Taca Sorna observada dins lei regions sud per la sonda estatsunindenca Voyager 2 en 1989. Sembla fortàment a la Granda Taca Roja de Jupitèr amb una origina anticiclonica e una talha egala a 13,000 x 6,600 quilomètres. En 1994, aquela tempèsta foguèt pas vista per lo telescòpi Hubble. Pasmens, un fenomèn similar aviá luòc dins l'emisfèri nòrd. Una segonda tempèsta d'aqueu tipe, dicha la Pichona Taca Sorna, foguèt tanben observada en 1989. Foguèt un ciclon egalament situat dins l'emisfèri de Neptun. Enfin, un ensems achavanit de nívols blancs amb una velocitat de rotacion a l'entorn de la planeta fòrça importanta foguèt present ai latituds sud.
Sistèma d'anèus
thumb|Sistèma d'anèus de Neptun vist per la sonda [[Voyager 2.]]
Coma leis autreis planetas gigantas dau Sistèma Solar, Neptun tèn un sistèma d'anèus planetari. Pasmens, aqueu sistèma es relativament tèune, especialament a respèct deis anèus de Saturne. Se compausa de quatre o cinc anèus principaus descubèrts per la sonda Voyager 2. An lo nom d'astronòms autors de trabalhs importants a prepaus de la planeta. Tres satellits orbitan entre leis anèus.
L'anèu exterior es lo pus conegut. Es dich Adams. Tèn un rai orbitau de e una forma leugierament clinada e ecliptica. Tèn tanben cinc arcs principaus amb una densitat de particulas pus auta. Son espessor varia entre 15 e 50 quilomètres amb una valor mejana situada vèrs. La pichona luna Galatèa sèrv de satellit gardian e estabiliza l'anèu amb una resonància orbitala 42:43.
Lei tres anèus interiors son dichs Galle, Le Verrier e Lasell. Lo premier tèn una espessor de e es fòrça tèune. Se situa entre 41,000 e de rai orbitau. La poussa seriá son element principau e representariá entre 40 e 70% de sa composicion. Lo segond anèu se situa vèrs un rai orbitau de per una espessor egala a. La luna Despiana agís coma satellit gardian. Enfin, lo tresen anèu es l'anèu Lassell e lo pus larg dau sistèma de Neptun. Es fach de 20 a 40% de poussa e a una espessor de. Aqueu anèu presenta una aumentacion de luminositat vèrs un rai orbitau egau a qu'es de còps considerat coma un anèu en despart.
Camp magnetic
La magnetosfèra de Neptun presenta de similituds amb aquela d'Uranus. D'efèct, es clinada de 47° e son centre es situat a dau centre de la planeta. Seriá entraïnat per de movements de conveccion dins un jaç dau mantèu. Aqueu jaç seriá fach d'aiga e d'amoniac. L'intensitat dau camp magnetic de Neptun a una valor mejana egala a 0,14 µT. En revenge, sa forma es complexa en causa de la preséncia d'un moment quadripolar fòrça poderós. Aqueu camp forma un arc de tuert ambé lo vent solar vèrs 34,9 rais planetaris. Dins la direccion opausada, lo camp a una forma de coa fins a 72 rais planetaris.
Orbita de la planeta
La distància mejana entre Neptun e lo Soleu es egala a 4,5 miliards de quilomètres e la durada d'una orbita es 164,79 ans. Aquela orbita es clinada de 1,77° a respèct de la Tèrra. Son excentricitat es egala a 0,011 entraïnant una variacion de distància de 101 milions de quilomètres ambé lo Soleu.
L'axe de rotacion de la planeta es egau a 28,32° e una rotacion necessita 16,11 oras. Aquela valor es similara a la Tèrra (23°) o a Mart (25°). Ansin, Neptun tèn de cambiaments de sasons coma aquelei planetas. Pasmens, en causa de son periòde orbitau fòrça lòng, la durada d'una sason es d'aperaquí quaranta annadas terrèstras.
Influéncia dins lei regions exterioras dau Sistèma Solar
La massa importanta de Neptun a una influéncia majora sus certanei regions exterioras dau Sistèma Solar de la Centura de Kuiper. Son situadas entre 30 e 55 UA dau Soleu e son fachas de còrs relativament similars ais asteroïdes mai pus grands. D'un biais semblant ai relacions entre Jupitèr e la Centura principala d'asteroïdes, la gravitat de Neptun organiza leis orbitas d'aqueleis objèctes. Per exemple, la region situada entre 40 e 42 UA es quasi vueja car lei trajectòrias i son pas establas.
Ansin, i a un nombre important de resonàncias orbitalas entre Neptun e lei còrs d'aquelei zonas. Lei principalas e pus conegudas son lei resonàncias 2:3, 1:2, 3:4, 3:5, 4:7 o encar 2:5. De mai, Neptun tèn d'asteroïdes troians ai ponchs de Lagrange L4 e L5 de son orbita. Aqueleis asteroïdes troians son fòrça estables e podrián s'èsser formats ambé Neptun au començament dau Sistèma Solar.
Satellits regulars
thumb|Larissa vist per la sonda estatsunidenca [[Voyager 2.]]
Sièis còrs orbitant d'un biais circular e prograd dins lo plan eqüatorial de Neptun fan partida dau grop dei satellits regulars. La màger part d'aquelei lunas son associadas ambé lo sistèma d'anèus. Son dichs Naiada, Talassa, Despina, Galatea, Larissa e Protèu. Naiada es lo pus pròche de Neptun e lo pus pichon enterin que Protèu es lo pus grand. Lo diamètre d'aquelei satellits varia entre per Naiada e  per Protèu. Pasmens, lor forma es pas esferica. Enfin, totei lei lunas interioras de Neptun son d'objèctes fòrça sornes amb un albedo situat entre 0,07 e 0,10.
Satellits irregulars
Lei satellits irregulars de Neptun son sèt. An d'orbitas dins lei sens retrograd o prograd. Aqueu grop se pòu devesir en tres classas que son Triton, Nereïda e lei cinc satellits exteriors dau sistèma de Neptun.
En 2013 se descobriguèt S/2004 N 1, lo quatorzen satellit qu’a pas encara de nom.
Triton
thumb|Triton, principau satellit de Neptun, vist per la sonda estatsunidenca [[Voyager 2.]]
Triton, descubèrt en 1846 per William Lassell, es lo satellit principau de Neptun. Tèn una orbita quasi circulara mai dins lo sens retrograd. Fa partida dei satellits pus importants dau Sistèma Solar amb un rai planetari mejan egau a. Es tanben lo segond satellit après Titan de Saturne que tèn una atmosfèra principalament facha d'azòt. Enfin, aqueu satellit presenta egalament un sistèma de volcanisme ambé la preséncia de gueisèrs sornes observats per la mission Voyager 2 e un nombre fòrça feble de cratèrs d'impacte sus sa superficia.
En causa de son orbita fòrça especiala, Triton es probablament un satellit capturat per la gravitat de Neptun. D'autra part, lo satellit es pauc a pauc alentit e la distància ambé Neptun demenís. Ansin, dins 3,6 miliards d'annadas, Triton será destruch per lei fòrças de marèia de Neptun per formar un sistèma d'anèus a l'entorn de la planeta.
Nereïda
Nereïda es lo tresen satellit de Neptun per òrdre d'importància, amb un diamètre de 340 quilomètres. Son orbita es prograda mai a una excentricitat fòrça auta. Seriá donc un satellit amb una orbita circulara que foguèt modificada per l'influéncia de Triton après la captura d'aqueu satellit. De mesuras an mostrat la preséncia de glaç d'aiga a sa superficia e l'existéncia de zonas d'albedos diferents.
Observacion
L'observacion de Neptun es relativament malaisada per un amator e necessita l'utilizacion d'un telescòpi o d'un pòrtavista poderós en causa de sa magnitud febla situada entre 7,7 e 8,0. Per exemple, divèrseis objèctes dau Sistèma Solar son pus lusents coma lei satellits galileans de Jupitèr, la planeta naneta Cères o leis asteroïdes pus importants (Vesta, Pallas, Juno...). Son observacion au telescòpi mòstra un disc d'una talha entre 2,2 e 2,4 segondas d'arc. Ansin, fins a l'aparicion dei telescòpis espaciaus puei dei grands telescòpis terrèstres, lei detalhs vists dempuei la Tèrra èran fòrça limitats. Per exemple, lo periòde de rotacion de Neptun a l'entorn de son axe èra desconegut fins a 1977.
Descubèrta
thumb|[[Urbain Le Verrier (1811 - 1877).]]
Neptun foguèt observada divèrsei còps per lei premiers astronòms utilizant de telescòpis. Per exemple, Galileo Galilei observèt dos còps la planeta en 1612 e 1613. Pasmens, l'objècte foguèt identificat coma una estèla. Puei, en 1821, Alexis Bouvard publiquèt una taula dei posicions d'Uranus e descurbiguèt que son movement èra perturbat per un còrs desconegut.
Ansin, dins leis annadas 1840, dos scientics, John Couch Adams e Urbain Le Verrier, acomencèron de calculs per descubrir aqueu còrs. En 1846, Adams capitèt de convéncer l'astronòm reiau George Airy de recercar la planeta novèla. Dins aquò, leis observacions dirigidas per James Challis de l'Observatòri de Cambridge trobèron pas Neptun. De son caire, Le Verrier mandèt la posicion de la planeta a Johann Gottfried Galle de Berlin. Lo 23 de setembre de 1846, per sa premiera nuech de recèrcas, Galle identifiquèt Neptun a 1° de la posicion calculada per Le Verrier.