cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saint-André (Savòia)
Istòria
Plan enganchada a flanc de montanha, Sant André èra, abans 1806 una vila estapa plan coneguda sus la rota en connectant çò Piémont (Turin) e la Savoie (Chambéry) pel caulet del Mont Cenis.
Auberges, Otèls, relèus de plaça e espital aculhián de gents illustras, pelegrins, colporteurs e indigents. Mas la siá situacion géographique ne fasiá tanben un verrou natural de la vallée de la Mauriana #que se disputavan las armadas en guèrra :
Risi de lo sieu patrimòni, sovent cremat e saquejat, Sant André garda encara vivantes de las traces de lo sieu passat : fontaines, forn banal, vestigis dels molins la longitud del ruisseau de la Sèrra.
Testimoniatge D'una activitat religiosa importanta, Sant André #que #èsser tèrra episcopala possedís de nombroses monuments :
Uèi vilatge de accueil, sovent ocupat per las tropas militaras, Sant André conserva malgrat aiçò una tradicion de accueil e lo sens de la convivialité. Vilatge plàcid, en bordure del parc nacional de la Vanoise, pòt vos arribar coma Chateaubriand séjournant antany a Sant André de sentir "cant del rossignol e cri del agla en traversant lo cèl".
Se passatz la fin de l'estiu dins aquel pòble partissètz pas pas sens i aver berenat la pruna de Sant André. Aquela variété locala de pruna rossa a la carn moelleuse e perfumada, facila a dénoyauter èra reputacion dins lo país. Antany, Dels abitants d'anautita e bassa Mauriana reservavan longtemps a l'avançada los récoltes dels productors locales. Frucha probabla de seleccion per generacions de montagnards, aquela pruna fa partida del patrimòni local #que coma las espècias escassas ont las monuments istorics merita tota la nòstra atencion.
Bien accrochée à flanc de montagne, Saint André était, avant 1806 une ville étape bien connue sur la route reliant le Piémont (Turin) et la Savoie (Chambéry) par le col du Mont Cenis.
Auberges, hôtels, relais de poste et hôpital accueillaient gens illustres, pèlerins, colporteurs et indigents. Mais sa situation géographique en faisait aussi un verrou naturel de la vallée de la Maurienne que se disputaient les armées en guerre :
Témoignage d'une activité religieuse importante, Saint André qui fut terre épiscopale possède de nombreux monuments :
Aujourd'hui village d'accueil, souvent occupé par les troupes militaires, Saint André conserve pourtant une tradition d'accueil et le sens de la convivialité. Village paisible, en bordure du parc national de la Vanoise, il peut vous arriver comme à Chateaubriand séjournant autrefois à Saint André d'entendre "chant du rossignol et cri de l'aigle traversant le ciel".
Si vous passez la fin de l'été dans ce village ne partez pas sans avoir goûté la prune de Saint André. Cette variété locale de prune blonde à la chair moelleuse et parfumée, facile à dénoyauter était renommée dans le pays. Autrefois, des habitants de haute et basse Maurienne réservaient longtemps à l'avance les récoltes des producteurs locaux. Fruit probable de sélection par des générations de montagnards, cette prune fait partie du patrimoine local qui comme les espèces rares où les monuments historiques mérite toute notre attention.
Sent Joan (Liuradés)
Sent Joan [sɛ̃ˈdzwɑ̃] (Saint-Jean-des-Ollières en francés) es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Arredol
Arredol (qu'en occitan significa "a l'entorn") es un jornal electronic aragonés qu'espeliguèt lo 19 de setembre de 2011.
Istòria
Lo jornal internetian Arredol sortiguèt per primèr còp lo 19 de setembre de 2011, precisament un an aprèp la mòrt de José Antonio Labordeta, un dels aparaires mai importants de l'aragonés. La tòca dels creaires del projècte, qu'un d'eles n'es Chorche Romance l'autor del blòg Purnas, es de far de l'aragonés una lenga d'emplec normal (en emplegar las nòrmas de 2010 de l'Acadèmia de l'Aragonés e de li donar un mejan d'informacion modèrne, de granda qualitat e diversitat d'opinions. Comptèt tre son primièr jorn demest sos pairins l'escrivan catalan Quim Monzó e lo jornalista e escrivan d'origina galèga Antón Castro.
Saint-Pierre-d'Entremont (Savòia)
Saint-Pierre-d'Entremont en arpitan (Saint-Pierre-d'Entremont en francés) es una comuna arpitana de Savòia administrada per lo departament de Savòia de la region de Ròse-Aups.
.loans
("manlèus" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 15 de mai de 2014.
Saint-Pierre-d'Entremont (Savòia)
Geografia
Situada sus una dels marges del Guiers viu, Sant-Pierre de Entremont (Savoie) es una municipalitat montagnarde en culminant en mai de 2000 mètres d'altitud. Lo sieu bourg se desvolòpa ne fond de vallée (650 mètres d'altitud) en prolongement d'aquel de la municipalitat vesina e homonyme situada en Isère.
Située sur une des rives du Guiers vif, Saint-Pierre d'Entremont (Savoie) est une commune montagnarde culminant à plus de 2000 mètres d'altitude. Son bourg se développe en fond de vallée (650 mètres d'altitude) en prolongement de celui de la commune voisine et homonyme située en Isère.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Al, se presenta lo vilatge coma paure e isolat, mas, cap a la fin del , s'obsèrva un essor considerable del indústria, (sustot de guants). Al, lo torisme de la municipalitat es a lo sieu apogée.
Un nòu castèl a #èsser bastit pels Entremonts al sud del Guiers.
Au, on présente le village comme pauvre et isolé, mais, vers la fin du , on observe un essor considérable de l'industrie, (notamment de gants). Au, le tourisme de la commune est à son apogée.
Un nouveau château a été construit par les Entremonts au sud du Guiers.
Kadeneg
Kadeneg en breton ( Chasné-sur-Illet en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Istòria
En 1824, lo nom de la municipalitat de Chasné a #èsser modificat en Chasné-sus-Illet.
En 1824, le nom de la commune de Chasné a été modifié en Chasné-sur-Illet.
Escòla Occitana d'Estiu
thumb|Escòla Occitana d'Estiu 2018 (inauguracion). L'Escòla Occitana d'Estiu (EOE) es una manifestacion culturala occitana que se realiza a travèrs de talhièrs, conferéncias, eveniments divèrses cada an a Vilanuèva d'Òut durant lo mes d'agost. La 40ena edicion, se faguèt del 17 al 23 d'agost de 2014 al licèu "L'ostal". L'EOE publica una revista que se sona Camins d'estiu. Son president, dempuèi 2009, es Pèire Boissièras.
Istòria
L'Escòla Occitana d'Estiu foguèt creada per Marcèu Esquieu e Crestian Rapin en 1974. Au mièi de sos animators, tròban l'escrivan girondin Eric Astié.
.church
("glèisa" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 15 de mai de 2014.
Mentolas
Mentola (en "italian", Mentoulles) la es una anciana comuna de la Val Cluson, dins las Valadas occitanas. La es aüra administraa per la comuna de Finistrèlas, dins la ciutat metropolitana de Turin e la region de Piemont de l'estat italian.
Istòria
Al moment de l'unificacion italiana, la comuna de Mentolas (Mentoulles) la es dins la província de Turin del Reialme de Sardenha. Lo 6 de novembre de 1927, lo regim fascista l'annèxa a la comuna de Finistrèlas. La es pas restablia a la liberacion, au contrari d'Ussiau.
.guide
("guida" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 15 de mai de 2014.
.hiphop
("hip hòp" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 15 de mai de 2014.
Trujillanos
Trujillanos es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Torremejía
Torremejía es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Catarina Amèlia dels Païses Basses
Catarina Amèlia (Catharina-Amalia Beatrix Carmen Victoria, nascuda lo 7 de decembre de 2003), princessa d'Aurenja, princessa dels Païses Basses, princessa d'Aurenja e Nassau, es l'eiretièra del reialme dels Païses Basses.
Trasierra
Trasierra es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Usagre
Usagre es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Prince d'Aurenja
Prince d'Aurenja es un títol portat pels sobeirans d'Aurenja que passèt dins la familha reiala dels Païses Basses, que s'i utiliza dempuèi 1815 per l'eiretièr. De 1884 a 1980 foguèt pas utilizat que i aviá pas d'eiretièr mascle. Amb lo cambiament de lei de succession, dempuèi lo 30 d'abril de 2013, es portat pel primièr còp per una princessa, Catarina Amèlia.
Saint-Jean-en-Val
Saint-Jean-en-Val (Saint-Jean-en-Val en francés) z-es 'na comuna auvernhassa dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Raincheval
Raincheval es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Brochon
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Enrico Letta
Enrico Letta (Pisa, 20 d'agost de 1966) es un politician italian de centre-esquèrra. Foguèt lo president del conselh de ministres de la Republica Italiana d'un govèrn format gràcias a una coalicion facha de quatre partits del 28 d'abril de 2013 fins al 14 de febrièr de 2014. Foguèt anteriorament ministre dels afars europèus de 1998 a 1999, puèi ministre de l'industria de 1999 a 2001 e puèi secretari del Conselh dels Ministres de 2006 a 2008. Aprèp la decision de son partit de formar un novèl govèrn, Letta demissionèt de sa foncion de president del conselh de ministres lo 13 de febrièr de 2013.
Biografia
Enrico Letta nasquèt a Pisa en 1966 dins una familha de notables del país. Son paire, Giorgio Letta, es un professor de matematicas de l'Universitat de Pisa, membre de l'Acadèmia dei Lincei e de l'Acadèmia Nacionala Italiana de las Sciéncias. Son oncle, Gianni Letta, es un politician de centre-drech e conselhièr de Silvio Berlusconi mentre qu'un autre oncle, Cesare Letta, es un arqueològ e universitari pro famós, e finalament sa tanta, Maria Teresa Letta, es la vicepresidenta de la Crotz Roja. Del costat de sa maire, un de sos grands oncles foguèt lo poèta e dramaturg Gian Paolo Bazzoni.
.
Vegetacions mediterranèas
Lei climas mediterranèus constituïsson de climas de transicion entre lei climas oceanics (temperat e sub-tropicau umid) e lo clima tropicau arid entre lei latituds 32 a 38° N ò S dins lei còstas dau ponent dei continents (levat Euròpa, fins a 44° N).
thumb|Lei climas mediterranèus dins lo monde.
Son originaus per lo fach qu'exista una periòda sèca centrada sus la sason cauda, de durada variabla qu'impòsa a la vegetacion en plaça una pression de seleccion per la secaressa.
Per simplificar, aquestei climas podon estre caracterisats per una secaressa mediterranèa estivala (au mens un mes sec d'estiu ambé lei precipitacions en milimetres inferioras a doas fes lei temperaturas en gras Celsius : P[mm] < 2T[°C]). La durada de la periòda de secaressa estivala pòu caraterisar de variantas :
=Caracteristicas dei climas mediterranèus=
Aquestei climas son adonc caracterisats per una secaressa mediterranèa centrada sus l'estiu, mai que pòu desbòrdar sus prima e / ò auton.
thumb|Diagram ombrotermic per Tolon (luòc de l'emisfèri Nòrd) en zòna mediterranèa occitana ambé très mes de secaressa estivala que son julhet, avost e setèmbre. Aquesta luòc pòu esser classat en termò-mediterranèu sub-umid temperat.
thumb|Diagram ombrotermic per Esperance (luòc de l'emisfèri Sud) en zòna mediterranèa dau sud-oèst de l'Austràlia Occidentala ambé cinc mes de secaressa (novembre, decembre, genier, febrier e març) centrada sus l'estiu austrau, mai que desbòrdon tamben sus prima e auton. Aquest luòc pòu esser classat en infrà-mediterranèu sub-umid caud.
Lei climas mediterranèus son pas de climats especificament secs per çò qu'es dei precipitacions annalas, lei mejanas podon estre entre 100 e mai de 1 000 mm per an.
Au contrari, lo nombre de jorns de gelada e sustot lei minimums absoluts foncionan coma de regulators ambé un impact dei fregs fòrça sevèrs sus lei limits de mai que d'una espècia mediterranèa coma l'olivier (Olea europaea subsp. europaea var. sylvestris) ò lo pin blanc (Pinus halepensis) en zòna circum-mediterranea.
Aquestei valors son ligadas essencialament ais altituds mais tamben a la situacion latitudinala e a l'acrèissament de la continentalitat.
Per anar mai luenh, de variantas termicas podon esser donadas que completan lei subdivisions termicas dei climas mediterranèus :
La nocion d'estanci altitudinau de vegetacion, desvelopada per EMBERGER e modificada per diferenteis autors permèt de definir sièis biòclimas en considerent lei valors dei precipitacions annalas mejanas P :
=Lei regions mediterranèas dau monde=
L'Austràlia miegjornala
Aquesta region recampa uneis bioregions terrèstras dau biòma Sèuvas, bòscs, maquis e garrigas mediterraneus de l'Ecozòna Australàsia e sa superfícia es de 293 493 km² (29 349 300 ectaras) amb una altitud pauc elevada de 0 a 300 m. Lei temperaturas van de -5,2 a 45°C e lei precipitacions de 200 a 1 000 mm d'aiga.
Lo sud-oèst de l'Austràlia
thumb|left|Lo massís quarsitic de Russell ambé maquis sur rocas siliciosas au mitan de la plana arenosa dau parque nationau de Cap Escàs fòrça plantat de mallee (tosca d'Eucalyptus).thumb|Sèuvas, bòscs, maquis e garrigas mediterraneus dau Sud-Oèst de l'AustràliaAquesta region recampa uneis bioregions terrèstras dau biòma Sèuvas, bòscs, maquis e garrigas mediterraneus de l'Ecozòna Australàsia e sa superfícia es de 489 944 km² (48 994 400 ectaras) amb una altitud de 0 a 1 095 m. Lei temperaturas van de -5,9 a 48,1°C e lei precipitacions de 250 a 1 400 mm d'aiga.
Lei sèuvas, bòscs, maquis e garrigas mediterraneus dau Sud-Oèst de l'Austràlia forman una region ecologica identificada come exceptionala dau ponch de vist biologica et prioritari per çò qu'es de la conservacion. Ansin se pòu identificar 5 710 plantas dentre lei quelei 3 620 son endemicas. Aquestei plantas forman de comunitats ecologicas au mitan dei quelei 53 son amenaçadas. Per çò qu'es deis animaus, om recampa 13 aucèus endemics, 7 mammifèrs endemics, 34 reptilias endemics e 28 anfibians endemics.
Maugrat aquelei riquessas especificas, l'estatut de la region dau Sud-Oèst de l'Austràlia es Critic / En dangier e solament protegit a 29,9 %.
=Adaptacions fisiòlogicas dei vegetaus inducidas per lo clima =
Lo principau problèma a resouvre per una planta mediterranèa es la resisténcia a la secaressa estivala. Aquestei vegetaus, dich xeròfils, an desvelopat mai que d'una fòrma d'adaptacion a-n-aquestei condicions. Per eisemple, un enraiçament prefond que permet de prospectar un grand volum de sòu e de prelevar l'aiga en reserva en prefondor, mais pas solament.
Lei plantas annalas
Lei plantas annalas ò teròfits son aquelei que passan l'estiu sota la fòrma de grana dins lo sòu. Tre que lei pluejas d'auton arriban, sei granas van grelhar per donar de plantas que van crèisser, florir, fruchar e morir avans que n'arriba una nòva secaressa estivala.
thumb|Dimorphotheca sp., una margarida annala d'Africa dau Sud pron comuna ara dins lei jardins mediterranèus
Lei plantas d'organs sosterranhs
Son dichas geofits. Fòrça erbas non moran pas a la fin de la prima après la dispersion dei granas. Lei plantas maires survivan sota la fòrma d'un bulbe, d'una cabòça, d'una bocela, d'un rizòma, d'un tubercul ò d'una raiç aclapats dins lo sòu, organs que van viure alentits fins ai pluejas d'auton.
Es lo cas de mai que d'una espècia d'Orchidaceae de pertot dins lo monde, dei Liliaceae e Amaryllidaceae d'Euròpa e d'Africa dau Sud, deis Iridaceae d'Euròpa, d'Africa dau Sud e d'Austràlia, deis Alstroemeria sp. dau Chile, deis Haemodoraceae d'Austràlia...
Lei plantas de fuelhas correjosas
Mantuna espècia de plantas mediterranèas an de fuelhas correjosas per espessiment e durciment de sa cuticula. Son dichas de plantas esclerofillas, ambé coma eisemple lo lentiscle (Pistacia lentiscus), l'euse (Quercus ilex) ò l'avaus (Quercus coccifera) en Euròpa mediterranèa, lei Fagaceae sempreverds de Califòrnia ò lei Myrtaceae entre lei quaus leis eucaliptús d'Austràlia (Eucalyptus sp.).
Dolar australian
Lo Dolar australian (AUD) es la moneda nacionala d'Austràlia e sons territòris en l'Ocean Indian (Illa Christmas, Illas Cocos, Illas Ashmore e Cartier, Illa Heard e illas McDonald)e en l'Ocean Pacific (Illas de la Mar de Coralh e Illa Norfolk) e lo territòri Antartic australian. Es tanben usada coma moneda nacionala de Kiribati, Nauru e Tuvalu.
Valdecaballeros
Valdecaballeros es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
La Trinité (Savòia)
La Trinitâ (en arpitan, e oficialament en francés: La Trinité) es una comuna arpitana de Savòia, situada administrativament dins lo departament de Savòia e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Vegetacions mediterranèas
Lei plantas de fuelhas correjosas
thumb|Lei fuelhas de litre (Lithraea caustica) son pichonas, duras et cubertas de ciera sur la fàcia superiora mentre que la fàcia inferiora es peluda. Toeis aqueleis adaptacions son caracteristicas deis aubres dei bòscs esclerofilles que siègue en Chile coma aquì dins lo Pargue Nacionau de la Campana ò dins d'autrei cantons de climas mediterranèus.
Lei plantas peludas
Aquestei plantas an un tapís de peus pron sovent sota lei fuelhas per evitar de perdre tròp d'aiga per esvapotrespiracion. Per eisemple, la massuga blanquinosa (Cistus albidus) qu'a peus sus totei lei fuelhas ò lo suvier (Quercus suber) solament sus la fàcia inferiora.
thumb|La messuga blanquinosa (Cistus albidus), una espècia mediterranèa fotografiada aquí en Provença, que lei fuelhas son cobertas de peus blancs que rebatan lo lume solari et empachon la trespiracion d'aiga.
Lei plantas de fuelhas cubertas de ciera
Aquelei plantas an la cuticula (sovent la fàcia superiora) cuberta de cièra çò que limita l'evaporacion e tamben rebate lei rais solari. Coma exemple de vegetaus amb aquela particularitat : l'arbocier (Arbutus unedo) ò lo palmier nan (Chamaerops humilis) en zòna pròche de Miegterrana.
Lei plantas aromaticas
Aquelei vegetaus an de glandas epidermicas amb esséncias volatilas menant un refregiment superficiau çò que demèna lei perdas d'aiga. Lei familhas de plantas fòrça coneigudas per aquò son lei Lamiaceae (lavandas, romanin, farigola...), mai tamben leis eucaliptús d'Austràlia.
Lei plantas de fuelhas de superficia reducida
Se pòu trobar dins aquest grop de plantas de fuelhas :
thumb|Lo ciprès de Roe (Callitris roei), una espècia d'Austràlia Occidentala, ambé sei fuelhas parieras a d'escaumas. Reserva Naturala de Mount Ridley, Esperance, W.A.
Lei plantas de fuelhas caducas
Mai que d'un aubrilhon lenhós mediterranèu perde sei fuelhas a la debuta de l'estiu per intrar en letargia.
Lo mai coneigut es la lanchuscla auborada (Euphorbia dendroides) en zòna circum-mediterranea centrala termò-mediterranèa.
Lei plantas succulentas
thumb|Clapàs de granit ambé cactús (Echinopsis chilensis) - espècia a la fes succulenta e ambé camba clorofillenca sensa fuelha - et chagual (Puya berteroniana) - espècia ambé peus miralhan lo lume dau soleu - dins lo Pargue Nacionau de la Campana en Region Metropolitana de Santiago de Chile
Mai que d'una familha de plantas an causit aquela caracteristica, lei mai coneiguts son lei cactús de Califòrnia ò de Chile, mai tamben Sedum sp. e la coparella (Umbilicus pendulinus) d'Euròpa, certaneis Euphorbia dau sud extrèm d'Euròpa, d'Africa dau nòrd ò d'Africa dau Sud, leis Agave de Califòrnia, Aloes Sud-Africans e autrei Mesembryanthemaceae d'Africa dau Sud, de Chile ò d'Austràlia.
Lei plantas de ramèus clorofillencs
Es una compensacion de l'abséncia ò de la tombada sasonièra dei fuelhas per de cambas capable de produrre tamben de moleculas de sucre sensa trespirar autant qu'ambé lei fuelhas.
Per eisemple, lo ginest d'Espanha (Spartium Junceum) a de ramèus clorofillencs que pòdon assegurar la fotòsintèsi après la tombada dei fuelhas a la fin de la prim.
=Adaptacions au fuòc= En regions mediterranèas, leis ecosistèmas son somés despuei totjorn a un factor de perturbacion especific : lei fuòcs, initialament atubats per lo tròn.
Dins lei periòdes pre-istòrica e istòrica, lei fuòcs d'origina umana se son multiplicats, causats d'en promier per caçar bèstias fèras (Aborigèns en Austràlia, Amerindians), puei per favorisar pasturgatge e eissarts (Euròpa e Africa dau nòrd).
Fin-finala, lei fuòcs persistan dins leis zònas mediterranèas lei mai popladas perque leis imprudéncias ò mauvolenças degudas ais umans.
Liberacion de nombrosei granas
La liberacion de fòrça granas que lo grelhament pòu esser estimulat per lo fuòc, coma lei Cistaceae en Miegterrana ò Proteaceae en Chile, Africa dau Sud e Austràlia.
thumb|Après la passatge dau fuòc dins la Reserva Naturala de Dalyup (Austràlia Occidentala), resta solament lei fruchs de Banksia repens, una Proteaceae que garda sei granas en reserva dins "pinhas" protegidas dau fuòc.
Las Baumas Caudas
L'avenc de las Baumas Caudas se tròba dins las Gòrjas de Tarn, en Roergue, dins la comuna de Sent Jòrdi de Lebejac e lo departament de Losera. Al sègle XIX, lo doctor Bartomieu Prunièras i descobriguèt un grand nombre d'esqueletas del Calcolitic.
Situacion
Se situa suls contrafòrts del Causse de Sauvatèrra, prèp del luòcdit lo, susplombant las Gòrjas de Tarn. Lo site es de bon accedir.
Descripcion
Quand lo doctor Prunièras explorava l'avenc, descobriguèt aperaquí 300 esqueletas, que una granda partida aviá patit una trepanacion, mantun còp amb resultat urós. Las esqueletas se caracterizan per de crans de formas, o alongadas. Aquò condusiguèt mantun especialista a conjecturar una, prèpa dels òmes de Cròsmanhon. Lo tèrme de foguèt de seguida estimat mai que aquel de.
Vegetacions mediterranèas
Regeneracion vegetativa
Podriem citar aquí una granda part deis espècias constitutivas dei "matorrals" (Chile), "chaparrals" (Califòrnia), maquìs e garrigas (Miegterrana dau ponent), "friganas" (Miegterrana dau levant), "fynbos" (Africa dau Sud) ò encara "kwongan" e "mallees" (Austràlia).
thumb|Sagatons de cepa d'un arbocier (Arbutus unedo) tres ans après esser cremat per un fuòc en Provença.
thumb|Sagatons sus lo tronc d'un eucaliptús "stringybark" après un fuòc dirigit d'intensitat mediana dins lo Pargue Nacional Grampians (Gariwerd), [[Victòria (Estat)|Victòria mediterranea, Austràlia.]]
Proteccion deis granas maduras dins pinhas plènas de resina
Aquest fenomèn qu'es dich "serotinia" eisiste en quauquei conifèrs (dins pinhas) ò autreis espècias dins d'organs especiaus.
En Miegterrana occitana, son que doas pins qu'an aquela particularitat : lo pin blanc (Pinus halepensis) e lo pinastre (Pinus pinaster). En Miegterrana dau levant lo pin blanc de Turquia (Pinus brucia).
Miquèl Servet
vinheta|[[Gravadura de Servet: Mètge, cartografe, fisician, traductor, teologian e escrivan.]] Miguel Serveto y Conesa (Vilanòva de Sixena, Reialme d'Aragon, o Tudèla, Reialme de Navarra benlèu lo 29 de setembre de 1511 - Genèva, 27 d'octobre de 1553), àlias Revés e conegut tradicionalment en catalan coma Miquel Servet (dont Miquèl o Miquèu Servet en occitan), foguèt un umanista, teologian e scientific aragonés d'abast universal. Tanben se'l coneis coma Miguel de Villanueva, Michel de Villeneuve o, en latin, Michael Servetus.
Vegetacions mediterranèas
Proteccion deis granas maduras dins pinhas plènas de resina
En Califòrnia podem arremarcar que lo pin de Monterey (Pinus radiata) a de pinhas plènas de resina que son dubertas solament per lo fuòc, leissent bandir lei granas que van trobar un sòu completament vueje de tota concurréncia per grelhar.
thumb|La regeneracion dau pin de Monterey (Pinus radiata), un pin de Califòrnia, necessita de maniera obligatòri lo passatge dau fuòc per dubrir sei pihnas.
Dun-le-Poëlier
Dun-le-Poëlier es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Endre e la region dau Centre.
Vegetacions mediterranèas
Proteccion deis granas maduras dins pinhas plènas de resina
=Lei problèmas comuns=
Dun-le-Poëlier
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Vegetacions mediterranèas
Proteccion deis granas maduras dins pinhas plènas de resina
=Similituds et diferéncias fisiònomicas dei zònas mediterranèas=
Valdelacalzada
Valdelacalzada es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Marcèu Esquieu
thumb|250px|Illustracion de Nuèit contarèla amb una representacion de Marcèu Esquieu (1986) Marcèu Esquieu (Nadaliá, Autafaja, 19 de març de 1931 – 2 de genièr de 2015) èra un escrivan, poèta e contaire occitan. Èra pro conegut en Occitània per la creacion amb d'autres de l'Escòla Occitana d'Estiu.
Biografia
Marcèu Esquieu trabalhèt coma professor de literatura classica e d'occitan a Vilanuèva d'Òut de 1957 a 1992. A mai d'aquesta activitat escriviá d'òbras plan divèrsas, que tocavan una granda varietat de registres. En 1973 foguèt un dels creadors de l'Escòla Occitana d'Estiu amb sos amics Crestian Rapin e Joan Rigosta. A l'encòp, transformèt l'escòla de la vila de Picapol en centre cultural occitan permanent. A ajudat a far conéisser gràcias a sas edicions qualques autors occitans coma Jansemin, Pau Froment (1875-1898) o Arnaud Daubassa.
Tota son òbra personala (romans, narracions, records, teatre, poesia) es estat publicada dins mantuna publicacion, coma per exemple Camins d'Estiu, lo bulletin de l'Escòla occitana. Actualment, la sia produccion es estada amassada per l'Institut d'Estudis Occitans.
Saint-Sulpice (Savòia)
Saint-Sulpice en arpitan (Saint-Sulpice en francés) es una comuna arpitana de Savòia administrada per lo departament de Savòia de la region de Ròse-Aups.
Geografia
thumbnail|left|La conca chambérien vist dempuèi la comuna. Sant-Sulpice es una pichona municipalitat del Departament de la Savoie, enganchada sus las contreforts del Massís de l'Espina, a las pòrtas del Massís de la Chartreuse, sus las nautors de Chambéry.
thumbnail|left|Le bassin chambérien vu depuis la commune. Saint-Sulpice est une petite commune du Département de la Savoie, accrochée sur les contreforts du Massif de l'Épine, aux portes du Massif de la Chartreuse, sur les hauteurs de Chambéry.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Shoantenh
Shoantenh (Uchentein en francés) es una anciana comuna situada dins lo departament d'Arièja e la region Miègjorn-Pirenèus. Lo 1èr de genièr de 2017, fusionèt amb Eras Bòrdas de Les per formar la comuna novèla de Bòrdas-Shoantenh dins la region.
Valdetorres
Valdetorres es un municipi de la província espanhòla de Badajoz e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
Saint-Sulpice (Savòia)
Istòria
Sant-Sulpice a mes sus una anciana via sarde transeünt pel Caulet de l'Espina.
Saint-Sulpice est placée sur une ancienne voie sarde passant par le Col de l'Épine.
Rainneville
Rainneville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Arrostanh
L'Arrostanh (en francés Rustan, Rustang, Arroustang o Rustaing) qu'ei ua region naturau e ua region istorica de Gasconha, situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Rainneville
Nòtas
<references group=N/>
Arrostanh
Situacion
L'Arrostanh qu'ei exclusivament dens los Hauts Pirenèus; compausat en principi de 73 comunas, que compren lo cors mejan d'Arròs e de son afluent Bouès (nom francés). L'Arrêt-Darré (nom francés), afluent d'Arròs, ei pas en Arrostanh. Qu'ei limitat mei que mei per l'Arribèra Baisha au nòrd, las Baronias Gasconas au sud e Manhoac a l'èst.
Topografia
L'Arrostanh qu'ei en partida suu plan de Lanamesa (400 m d'altitud).
Sent Jòrdi de Lebejac
Sent Jòrdi de Lebejac (Saint-Georges-de-Lévéjac en francés) es una anciana comuna gavaudanesa situada dins lo departament de Losera e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. Dempuèi lo 1èr de genièr 2017, es comuna delegada de la comuna novèla de Massegros Causses Gorges (nom francés), ambe'l Mas Sagran, Sent Roma de Dolanh, Lo Recós e Las Vinhas.
Arrostanh
Clima
Lo clima qu'ei temperat oceanic, pr'amor de la proximitat (150 km) de l'Ocean Atlantic, pr'aquò alterat per l'altitud. La proximitat deus Pirenèus que provòca l'ascendéncia de la massas d'aire e donc precipitacions importantas. De temps en quan, l'efècte de foenh que horneish un vent caud e sec.
Sent Jòrdi de Lebejac
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Arrostanh
Toponimia
La prononciacion qu'ei [arrous’tagn] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : in presentia domini Arsii abbatis Sancti Severi Russitanensis, en latin, en 1022 (Carta de Sent Pèr), monasterium sancti Severi confessoris, in valle Rostanensi, en latin, en 1087 (Cartulari de Sent Victor de Marselha), Las vielas francas d-Arrostan, Las bielas francas de Arrosta, au sègle XII (Cartularis de Bigòrra), abbate de Sancto Severo de Rosta, …,, en latin, enter 1153 e 1190 (Cartulari de Berdoas), apud Montem Acutum d-Arrosdan, en latin, en 1234 (Cartulari de Berdoas), versus partes d’Arrostaa, en 1285 (Mòstra comtat de Bigòrra), de Rostagno, en latin, en 1342, Archidiaconatus de Rostagno, en latin, en 1379 (Procuracion de Tarba).
Sent Jòrdi de Lebejac
Toponimia
La prononciacion, relevada al Recós, es [sen'ʒɔrdi].
Arrostanh
Toponimia
Lejosne, autor deu sol diccionari topografic departamentau qui estó pas publicat en son temps (sègle XIX), qu'explicava Arrostanh dab lo nom deus Rusticani, tribú d'Aquitània qui poblava la vath d'Arròs (Plini, libe IV, cap. XXXIII). En realitat, lo nom deus supausats Rusticani qu'ei totaument absent de Plini.
Segon Miquèu Grosclaude, l'Arrostanh qu'estó probablament un pagus a l'epòca romana. La fòrma mei anciana que cita ua Russitania, dab aqueth sufixe -(i)tania o -(e)tania qui ei segon Gerhard Rohlfs ua terminason hòrt frequenta deus noms de país de l'Hispania anciana (Gerhard Rohlfs, Le gascon, 2nda ed., 1970, p. 21). Rohlfs que cita los Bastetani, Carpetani, Ceretani, Cessetani, Edetani, Jacetani, Lobetani, Lusitani, Oretani, Turdetani, Ilergetani. Que i a autes exemples coneishuts : Mauritania, Aquitania, Levitania (Lavedan) e, construccion mei recenta, Occitania. En tirant lo sufixe a Russitania, que demòra lo radicau Rus [problèma de vocalisme, benlhèu explicable per l'adaptacion a lengas non indoeuropèas qui coneishèvan pas ni las longas ni las brèvas, puish a la regasconizacion de l'onomastica locau]. Aqueth radicau qu'ei lo de l'aiga qui travèrsa la region : l’Arròs (radicau Ros e redoblament gascon de r dab a protetic :Ar + ros). Grosclaude que formula ua conclusion tripla :
Sus aqueth darrèr punt, qu'ei impossible de seguir Grosclaude. Lo nom de Ròse, *ro-danos en celtic, qu'ei perfèctament documentat; ro- e d(anos) que son sortits de dus mots diferents : ro-, prefixe celtic aumentatiu e danu / danos, « flume », qu'ei tanben present dins los noms de Danubi, celtic *Dānouios, Dnièpre, scitic *Dānu-apara, Dnièstre, scitic *Dānu-nazdya, Dòn, de l'ossète.
Istòria
L’Arrostanh qu'apertenèva au còp au comtat de Bigòrra (en majoritat) e a la Bigòrra en tant que diocèsi de Tarba d'Ancian Regime (en totalitat), eretèra deus Bigerri (o Bigerriones) e deus Onobrisates (capitala : Ciutat).
Castèlnòu de Guèrs
Castèlnòu (de Guèrs) (Castelnau-de-Guers en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Arrostanh
Istòria
Deu temps de l'Ancian Regime, la diocèsi de Tarba que comprenèva un archidiaconat d'Arrostanh, devesit en cinc archipreirats e setanta una parròpias.
thumb|right|500px|Los archipreirats d'Arrostanh
Castèlnòu de Guèrs
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Amb castèl, mot vengut del latin castellum (e abans de castrum), nòu, de novum, e sas fòrmas pus evolucionadas nau e nuèu, es l'adjectiu que se tròba pus sovent en toponimia. Mas la formacion castelnau a un sens autre que çò que marca l'evidéncia : dins l'oèst occitan, se referís a de pichonas aglomeracions aparadas per un castèl, de borgs castrals medievals (sègles XI a XIII) estudiats per exemple per Benoît Cursente, sens qu'es pas contradictòri amb lo sens literal; Hamlin nòta p. 89 que castèl s'emplegava dins lo sud de França al sens de « vila pichona fortificada ». Lo determinant Guers, present tre lo sègle XIV, es escur; mas d'après de noms coma G. Guers en 1123, Bernardus Guers en 1185, s'agís benlèu del nom de persona Guer < Waro [lo nom de familha Guers es pus frequent e pus occitan]. Cf. aussi S. Martin de Guer-lez-Florensac cap a 1545.
Tumulus
Actualament, lei tumulus de tèrra son rares, que l'erosion e l'accion de l'òme leis an en partida escafats. Per còntra lei tumulus de pèira (o montjòias) si son conservats pron ben.
Castèlnòu de Les
Castèlnòu (de Les) (Castelnau-le-Lez en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Tumulus
Sovent lo tumulus es consolidat sus lo contorn per un parament en pèira seca, o encara per de blòts mai gròs e mai per de pèiras levadas (lo peristalit). En lo cas dei monuments mai impausants, i pòu aver una faciada arquitecturada au nivèu de l'intrada de la sepultura.
Certans tumulus son fòrça elaborats e si pòdon estructurar en paraments concentrics. Alora presentan una elevacion en bancaus.
Castèlnòu de Les
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Castellum-novum, cap a 1083, 1114, Castrum novum en 1120, cap a 1129, de Castronovo, sense data [sègle XII ?], Castelnou en 1172 (?), ecclesia S. Marie Castri Novi en 1207, S. Marie de Castronovo en 1228, de Castronovo en 1392, Chateauneuf en 1526, Castri novi en 1529, 1550, au lieu de Castelnau près Montpellier en 1577, Castelnau en 1626, 1648, Castelnau de Crés en 1740-60, Castelnau le Cres en 1740-60, Castelnau en 1740-1760, 1770-71 (mapa de Cassini), Castelnau-lez-Lez en 1865.
Amb castèl, mot vengut dau latin castellum (e abans de castrum), l'adjectiu nòu, de novum, e sas fòrmas mai evolucionadas nau e nuèu, es lo que se tròba mai sovent en toponimia. En mai dau sens literau, lo nom de castèlnòu/castèlnau designava de pichonas aglomeracions apiejadas sus una fortalesa que las aparava, de borgs castraus medievaus (sègles XI a XIII) estudiats per exemple per Benoît Cursente. Los determinants servisson a destriar la comuna daus omonimes. Son la comuna vesina dau Crèç e l'aiga de Les.
Sestancion
Veire a l'article.
Siròc
Lo siròc (var. Eisseròc) es un vent saharian violent, fòrça sec e fòrça caud que bufa sus l'Africa del Nòrd e lo sud de la mar Mediterranèa.
Causa
thumb|esquèra|Origina del Siròc Lo siròc se produch quand una massa d'aire tropicala e estacionària installada sul Sahara se trapa entre una zona anticiclonica a la verticala de la linha del tropic del Càncer e una subte zona de forta depression se fasent lèu al dessús de la mar Mediterranèa. La massa d'aire sahariana brutlanta es alara aspirada cap al nòrd per la depression e puja cap al sud-nòrd al dessús de Marròc, d'Argeria e de Tunisia cap a Andalosia, las Balearas, Provença, Lengadòc, Corsega, Sardenha, Sicília, Mezzogiorno e sud de Grècia.
Lo fenomèn es mai corrent a la prima e a la davalada. Los vents pòdon aténher, subretot en març e novembre al maxim de formacion de las depressions mediterranèas.
Impacte
thumb|Posca del Sahara al dessús de [[Kufstein en febrièr de 2004]] Lo siròc es associat amb de temps fòrça caud, sec e poscós en Africa del Nòrd alara que la depression dona de temps fresc e plujós en Euròpa. Lo siròc pòt durar de jorns e enviar de pichonets grans de sabla fins als Alps. Aquel sable dona una color jauna rosenca a la nèu e n'accelèra la fusion per baissament de son albedo, amassa amb la temperatura nauta de l'aire. Aquel sable causa de problèmas per l'aparelh respiratòri e d'erosion de la superfícias.
Cada ans, lo siròc conten de langostas, guastadors de las culturas agricòlas.
Bauma de las Fadas (Chastèlperron)
Doas baumas interconnectadas i saguèron descubèrtas vèrs 1840, benlèu en 1848, durant la construccion dau chamin de fèrre que reliariá las minas de Bert a Dompierre-sur-Besbre. Las primèiras cèrchas saguèron menadas per Albert Poirrier, l'engenhaire que dirigissiá la construccion de la via, interessat per la Preïstòria. Quauques annadas aprèp, entre 1867 e 1872, lo doctor Guillaume Bailleau entreprenguèt de cèrchas novèlas. 'Na tresena sala, uèi abausada, saguèt descubèrta en 1867 per Bailleau. Dins 'questa sala, òm i trobèt de milèirs de silex talhats e de marlhas de mamot de mai de de longor. De 1951 a 1954 e en 1962, Henri Delporte menèt las darrèiras cèrchas e trobèt de lamas en silèx, apeladas, de burins, de gratadors e de perforadors.
Lo Causse de la Cèla
Lo Causse de la Cèla (Causse-de-la-Selle en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Caucino en 799, mansus de Caucis, abans 1129, Causse de la Celle en 1402, mansi de Causio, Causio de Cela en 1433, Causse de la Cele en 1457, « au Causse de Frozet » en 1523[1783], Causse de la Selle en 1559, Causse bas et Causse haut de la Celle, au sègle XVII,  « la paroisse du Causse », 1732 [1783], Causse de la Ceille en 1740, la Causse de la Selle en 1740-60, le Cause de la Selle en 1740-60, du Causse de la Celle en 1740-60, le Causse de la Celle en 1774-75 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat, Lo Causse ven del nom latin d'òme Calicius, amb lo sufixe -inum ; segon Hamlin, lo Cauce de la Cèla ven de l'occitan causse « planòl rocassós », o pro sovent, dins los toponimes país-bassòls, un sens mai generau de « luòc naut, inculte » e de cèla, del latin cellam, « cellula, covent ». Causse es derivat puslèu d'un oronime preindoeuropèu *cal-so- (Flutre, EPTL. pp. 59-62; Nouvel, NRM, p. 117-19) que dau latin *calcinum que certanas fòrmas ancianas semblan indicar. Segon Joan Pèire Chambon, la preferéncia per la solucion *kalso- depend d'una luna preindoeuropèa; *kalso auriá pas generat un -e de sosten; causse [cauce, doncas] s'explica per la latin *calcinum (veire la fòrma de 799 per lo Cauce de la Cèla e Caussero [= Caucer] o autras fòrmas, Cauceribus, de Cauceriis, a Causses e Vairan), amb una -r finala qu'es clarament lo producte d'una -n apocopada.
Adol Garrigon
vinheta Adol Garrigon (en francés: Adolphe Garrigou), nascut lo 10 de genièr de 1802 e mòrt lo 23 d'agost de 1893, foguèt un industrial, òme politic, jornalista e escrivan que s'es particularament illustrat dins lo domeni de l'arqueologia.
Biografia
Nascut a Tarascon d'Arièja dins una familha republicana que joguèt un ròtle durant la Revolucion de 1789, Adol Garrigon s'afilia cap a 1819 a la societat secreta dels Carbonaris creada al sègle XVI en ligam amb lo catarisme. Intronizat en 1822 dins la cauna de Lombrives se tròba al cap del rite forestièr Les compagnons du Sabarthez. La revolucion de 1848 o promòu cònsol de Tarascon puèi administrador del departament d'Arièja. Fondador a Sent Pau de Jarrat de las fabricas metallurgicas Saint-Antoine equipadas de nauts fornèls, dispausa de mejans importants per menar a ben sos projèctes.
Amb son conhat lo politecnician e istorian Léo Lamarque (1808-1849) foguèt aital lo constructor en 1836 del «pont del Drac» a Montoliu. Léo Lamarque, que trabalhèt amb lo matematician Jean-Victor Poncelet i experimentèt una ròda idraulica de son invencion. Sa bibliotèca e sos archius son dispersats e desapareisson. Durant sas darrièras annadas, influéncièt fòrça son jovent vesin Antonin Gadal que redigiguèt sa biografia.
Son filh Fèlix Garrigon, mètge, prehïstòrian, espeleològue e idrològue perseguís cèrtas de sas recercas, subretot dins la cauna de Lombrives.
Arqueologia
Membre correspondent de l'Acadèmia de las Sciéncias, se consacrèt a la preïstòria e l'istòria regionalas d'Arièja especialament en rapòrt als Catars. Amb l'archivista departamental Jean-François Rambaud, emprenguèt los escavaments de cauna de Lombrives en 1822. Los dos òmes traguèron a la lutz dels crans e divèrses òssaments dispausats ne cercle a l'entorn d'una impressionanta concrecion estalagmitic, dicha "Lo Mamot", sus un arc d'una centena de mètres.
Adol Garrigon descobriguèt, otra una granda quantitat de grafitis, una estela discoidale sus la quala es gravada l'estela a cinc brancas. Adol Garrigon procediguèt puèi a l'exploracion de las espelugas d'Ussat, d'Ornolac e de Boan. Aquelas recercas sul terrenh li porgiguèt la pròva que las montanhas de Savartés avián fòrça servit de refugi als Catars. A Ussat, dins la cauna de "Betelèm", descobriguèt lo pentagrama inscrich dins la ròca. Dins l’espeluga d'Ornolac, trobèt una placa de bronze sus la quala es escalprada en relèu una colomba identica a aquelas trobadas mai tard a Montsegur.
Adol Garrigon ensagèt demostrar la preséncia en Arièja de las Sotiats, pòble aquitan misteriós mencionat dins la Guèrra de las Gàllias. Foguèt president d'onor de la Société ariégeoise des sciences, lettres et arts tre sa fondacion en 1882.
Hugo Gunckel
Hugo Gunckel Lüer (nascut en 1901 n.1995) foguèt un escrivan e botanista chilen.
Jean-Jacques Schuhl
Jean-Jacques Schuhl (nascut en 1941 a Marselha) es un escrivan occitan de lenga francesa. Recebèt lo Prèmi Goncourt en 2000 per son libre Ingrid Caven.
Val-d'Épy
Val-d'Épy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Franca Comtat
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sainte-Hélène (Sòna e Léger)
Sainte-Hélène  es una comuna francesa administrada per lo departament de Sòna e Léger de la region de Borgonha.
Unac
Unac (Unac en francés) es una comuna foissenca, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Toponimia
Lo nom es atestat Unhac en 1272, çò que correspond pas a la fòrma actuala. Ni Dauzat nimai los Féniés dison pas res d'Unac. Lo sufixe celtic -*aco-, latinizat en -acum dins los tèxtes, pausa pas de problèma. Unac deviá èsser una anciana granda proprietat. Dins l'incertitud per la primièra partida del nom, se pòt pensar a de noms germanics d'òme, coma Unno o Huno; seriá una formacion de la fin de l'Antiquitat o del començament de l'Edat Mejana, que son pr'aquò d'epòcas de reflús demografic que vegèron mai de disparicions de vilatges que de creacions; mès lo sufixe -ac- foguèt benlèu utilizat aprèp.
Quetzalcoatlus
Eth Quetzalcoatlus siguéc un pterosaure que demoréc en eth cretacèu tardiu. Apertenhent ara familha des Azhdarchidae, es sues trobalhes fogueren trapades en Nòrd-America. Era sua longada d'ales erá de 12 metres.
En eth cretacèu e eth terciari deth Big Bend National Park, ena termièra de Tèxas a Mexic, auia plan de fossils. Son plan d'interessants per qué fogueren revelades. Aguest qu'ei un des pòcs lòcs ena tèrra on es factors qu'amiaren ar escandiment des dinosaures atau coma vertebrats terrestri en eth fin deth cretacèu, hé 65 milions d'annades, poden éster estudiats.
Enquias paleontólogs, acostumats a bèsties preïstòriques, podien pas créder qu'aguest pterosaure texan agués ua longada d'ales de 15.5 m. Açò qu'era eth doble des pterosaures més granes descurberts enquiath moment en era pereira de Kansas.
Era prumèra trobalha, ena Javelina Formation auia sonque ua ala, un humer e cents de petiti fragments d'ossi. Eth nau pterosaure, siguéc aperat Quetzalcoatlus pera diuessa mexicana Quetzalcoatl, asorada pes astècas ena forma d'ua sèrp damb plumes.
Petits ossi fogueren trapats retipant gaireben individús completi. Ei pas clar s'aguests individús, toti trapats en un radi de 50 Km erán joves d'ua espècia mès grana o retipen ua espècia mès petita de Quetzalcoatlus.
Quetzalcoatlus auie pas de dents, mès bords talhants ena dentadura qu'era coberta segurament damb ua bana, estreta, longa, damb un bec segurament que finiá damb ua cresta plan e prema. Es vertebres deth còth erán plan longes e es sues articulacions permetien pas gaireben cap de movement damb eth còth.
Es falanges dera ala erán bastits d'ua manera qu'ei disparièr des autes pterodactyloidea. Era pruméra des quate falanges dera ala son hetes d'os solid. aguesta natura trapéc ua solucion perfecta entà es problemes tecnics d'acumulacion de forces pendent era batuda der ala que combinaua era possible força major d'aguesta damb eth minim pes possible.
Engenhaires aeronautics calcaularen qu'un pterosaure coma Quetzalcoatlus auie d'auer pesat enquias 100 Kg e qu'auie pas pro de massa muscular entà levar tot aguest pes en l'aire e auia de mover es ales contunhament.
Totun, ua oelhada as crestes d'os massisses der os humer mostren que Quetzalcoatlus n'auia pro damb aguesti musculi tan poderosi. Eth humer faiá 52 cm de longada e erá plan robust ena sua estructura.
Un des audèths vivents més grani, er albatros, a un os humer de 40 cm de longada e ua longada d'ales de 3.9 m. Quetzalcoatlus auia ua estructura d'esqueleta totalment disparièra. Er os humer erá er os més cuert dera ala mentre que en eth albatros era eth més long. Era longada des ales en es pterosaures se determina pes metacarpis e eth det dera ala mentre que en es audèths es plumes son més exterior ena esqueleta dera ala.
Atau, Quetzalcoatlus pesava 86 Kg e Pteranodon 24 Kg. Era sua longada d'ales erá de 7 m mentre qu'era de Quetzalcoatlus erá de 12 m. Erá plan mès lajuèr que non pas 85 Kg e erá totalament comparable en forma e pes damb un engenh ultra-lajuèr modern.