cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Contraròtle de constitucionalitat
Lo contraròtle de constitucionalitat e contraròtle de legalitat en França
Per que se realize lo mecanisme es necessària la preséncia de jutges du fons, que la França es plan dotada a causa del doble gra de jurisdiccion. Pasmens, aqueste modèl foguèt rebutat que jos la Restauracion e fins al segond Empèri, i aviá pas de contraròtle de constitucionalitat mas los jutges dispausavan de la possibilitat dempuèi 1814 de contrar las ordonanças reialas. S'avián volgut aurián per çò far un fondament textual que los drechs de l'òme èran alara redigits per paréisser al vejaire de totes e donc per que las reclamacions des citutadans sián fondadas sus de principis estables/incontestables: mai, an agut paur de s'erigir en contra poder a causa de l'istòria de la magistratura.
Conselh constitucional
Lo contraròtle de constitucionalitat foguèt introduch pas que tardierament en drech francés. Alara que lo Senat èra un garant (pauc eficaç) de la constitucion dempuèi la Revolucion francesa, la Constitucion de 1958 crea una institucion especializada, lo Conselh constitucional. Los mòdes de sasina son pasmens restrenchs que lo Conselh constitucional podavan alara èsser sasit pas que per via d'accion, dins un delai d'un mes abans la promulgacion de la lei, unicament pet: lo president de la Republica, lo Primièr ministre, lo president de l'Assemblada nacionala, lo president del Senat, seguent las disposicions de l'Article 61 de la Constitucion de la Cinquena Republica.
Lo Conselh constitucional n'afirmarà son ròtle de contraròtle sonque a partir de la Decision Libertat d'associacion de 1971, quand realiza un contraròtle de constitucionalitat de la lei non pas solament al respècte del tèxte de la Constitucion, mas al respècte d'un ensemble de principis nomenats « blòt de constitucionalitat ».
En seguida, lo ròtle del Conselh constitucional es enforçat per la reforma de 1974 iniciada per Valéry Giscard d'Estaing, que permet sa sasina per un collègi de o. Lo contraròtle de constitucionalitat es alara dobèrt a l'oposicion, çò que provòca una explosion de las saisinas, donc un contraròtle melhor de la constitucionalitat de las leis. Aquestas evolucions constituisson una transicion del legicentrisme cap al constitucionalisme. Lo Conselh constitucional ten alara un ròtle verai dins la realizacion de las leis. Lo Conselh constitucional, dins sa decision sus la Nòva Caledònia en 1985, dich que « la lei exprimís la volontat generala sonque dins lo respècte de la Constitucion ». Aquesta jurisprudéncia modifica la definicion de la lei en França, qu'es pas sola realizada pel govèrn e lo parlament, mas tanben per la Cort constitucionala.
La reforma del 23 de julhet de 2008 introduch la Question prioritària de constitucionalitat, que permet ara un contraròtle per via d'excepcion. Dintrada en vogor lo 1èr de març de 2010.
Lo contraròtle de legalitat es ligat a a teoria de la « lei ecran », en vigor dempuèi l'arrèst Arrighi (1936) del Conselh d'Estat : per qu'una lei siá aplicada, cal prene un cèrt nombre de reglaments. Lo contraròtle de legalitat consistís a apreciar la conformitat de la lei e del reglament que seguís.
Nicolas Appert
thumb|250px|Nicolas Appert Nicolas Appert (Châlons-sur-Marne, 17 de novembre de 1749 - Massy, 1 de junh de 1841) foguèt un inventor francés. Venguèt famós per sa creacion d'un metòde de conservacion per esterilizacion dels aliments que recebèt lo nom d'appertizacion. Inventor de la bóstia de consèrva, creèt puèi la primièra fabrica del mond entièr a las realizar e comercializar.
Contraròtle de constitucionalitat
Las jurisdiccions administrativas
Quand es en question un acte administratiu venent pas d'una legislacion (coma dins lo cas de la retranscripcion d'une directiva comunautària, per exemple), la teoria de la lei ecran (mencionada al dessús) s'aplica pas. Es lo ròtle al jutge administratiu d'operar un contraròtle de constitucionalitat.
Question prioritària de constitucionalitat
Abans de 2008, se una lei inconstitucionala èra pasmens promulgada, los jutges èran pas competents per apreciar sa conformitat amb la Constitucion. Aquesta jurisprudéncia se tornèt en question per la lei constitucionala del 23 de julhet de 2008. En efièch, l'article novèl 61-1 de la Constitucion dispausa "Quand a l'escasença d'una insténcia en cors davant una jurisdiccion, se sosten qu'una disposicion legislativa fa damatge als drechs e libertats que la constitucion garantís, lo Conselh constitucional pòt èsser sasit d'aquesta question remandada del Conselh d'Estat o de la Cort de cassacion que se pronóncia dins un delai determinat". La lei organica n° 2009-1523 del 10 de decembre de 2009 (en vigor lo 1èr de març de 2010) precisa las condicions de mesa en òbra de la question prioritària de constitucionalitat. Prevei un doble filtre, es a dire, d'una partida que la jurisdiccion sasida deura verificar se la disposicion contestada es applicabla al litigi o a la procedura o constituís lo fondament dels percaç, se foguèt pas la declatada confòrme a la Constitucion (levat en cas de cambiament de las escasenças) e se la question es pas desprovesida de caractèr seriós. Puèi, se la transmission es realizada la Jurisdiccion Suprèma competenta, aquesta a tres mes per astatuar. Se realisa lo renvei se las doas condicions pecitadas son complidas e si la question es novèla o presenta un caractèr seriós. Al tèrme d'un delai de tres meses, se la jurisdiccion se prononcièt pas, la transmission al Conselh Constitucional es automatica. S'aqueste darrièr estima la disposicion inconstitucionala, aquesta es escartada pel litigi en cors e abrogada (al contrari de l'anullacion qu'es retroactiva, l'abrogacion val sonque per l'avenir) a partir de la publicacion de la decision del Conselh constitucional levat s'aqueste ne decidís autrament en fixant un delai o una data d'abrogacion.
Lo contraròtle de constitucionalitat en Espanha
La Constitucion compren un numerus apertus d'atribucions al Tribunal Constitucional, de biais que fa qu'es competent per un nuclèu de competéncias que pòdon èsser espandit per la lei organica. Atal, lo tèxte constitucional consacra lo recors per inconstitucionalitat,​ lo recors d'amparo (contraròtle de constitucionalitat individual per via s'accion),​ las relacions de las Automonias e​ la constitucion.
La Lei Organica del Tribunal Constitucional inclutz los conflictes de competéncia entre organs constitucionals; conflictes en defensa de l'autonomia locala; la declaracion de constitucionalitat prealabla dels tractats internacionals.
L'article 162 precisa la legitimacion necesària per realizar los recorses. Pel recors d'inconstitucionalitat seràn legitims lo President del Gobèrn, lo Defensor del Pòble, cinquenta Diputats, cinquesta Senators, los ogans colegials ejecutius de las comunitats autonòmas e, per aqueste cas, las quita Asambladas. Pel recors d'amparo serà legitima tota persona fisica o juridica qu'invòca un interès legitim, e tanben lo Defensor del Pòble e lo Procuraire General.​ Pels autres procedimients, la Constitucion confia sa regulacion al desvolopament de la lei organica.​ Fin finala, l'article 163 regula la question de l'inconstitucionalitat establissent una legitimacion implicita en favor dels organs del poder judiciari.
Lo contraròtle de constitucionalitat al Brasil
Al Brasil, lo contraròtle de constitucionalitat a las influéncias americanas e alemandas. I a los contraròtles concrèt e abstrach. Lo contraròtle concrèt se realiza amb lo depaus de recors extraordinari. Lo contraròtle abstrach es complit dins lo Tribunal suprèma federal amb d'accions coma l'accion dirècta d'inconstitucionalitat (ADI) o l'argumentacion de non conformitat amb lo percèpte fondamental (ADPF). Segon Clèmerson Merlin Clève, lo contraròtle de constitucionalitat brasilenc es en conformitat amb l'esperit d'una constitucion democratica, egalitària e pluralista coma es la constitution de 1988, que realize l'efectuacion dels drechs fondamentals.
La legitimitat del jutge constitucional
Lo contraròtle de constitucionalitat dona al jutge un ròtle de « coautor » de la lei : seriá una mena de « tresena cambra ». Aquò podèt menar de criticas a parlr d'un « govèrn dels jutges » que contradiriá la sobeiranetat nacionala incarnada pels elegits del pòble. Carl Schmitt, dins son libre Lo gardian de la Constitucion mòtra l'andròna d'un contraròtle jurisdictional de la nòrma. En efièch, la lei es lo resultat d'un compromes politic qu'alara deu èsser somés a una instància politica un « Gardian » de la constitucion. La cort jurisdiccionala prepausada per Hans Kelsen a per presupausat de la neutralitat del drech, mas l'afirmacion d'una neutralitat axiologica del drech es ja una posicion politica que pòt pas que menar a l'afirmacion d'un foncionalisme juridic al benefici del jutge constitucional qu s'impausa coma lo sobeiran a la plaça del pòble.
En França, al sègle XVIII, los Parlaments de Regim Ancian, al nom de las leis fondamentalas del Reialme (que, a l'epòca, èra una mena de constitucion), s'opausèron a l'aplicacion de las refòrmas fiscalas engatjadas pel poder reial. Aqueste comportament es considerat coma una de las causas màger del blocatge e de la falhida del Regim Ancian. Lo remembre dels Parlaments, suprimits al mens en partida per aquesta rason pendent la Revolucion, alimentèt, en França, una fisança durabla contra lo quita principi del contraròtle de constitucionalitat pels jutges.
Doas reponsas doctrinalas coexistisson:
Lo teorician del drech Hans Kelsen respond per la teoria del « jutge agulhaire » : lo ròtle del jutge es sonque lo procedural e lo legislator pòt encara desviar en modificant la Constitucion. Mas la revision constitucionala es fòrça mai dura d'obténer que demanda una super majoritat (tres cinquens dels parlamentaris en França) çò qu'implica qu'una minoritat pòt blocar la mesura. Sens comptar lo problèma politic qu'induch lo fach de far damatge a marbre de la Constitucion.
Lo contraròtle es alara compres dins aquesta novèla definicion liberala de la democracia: aquesta èra pas limitada al poder de la majoritat, mas cal tanben defendre de drechs e libertats:
Aquesta novèla definicion de la democracia liberala tend a contraròtlar estrictament l'expression de la sobeiranetat populara.
Carl Schmitt dins son libre de 1928, Teoria de la constitucion, mòstra que la nocion liberala d'Estat de drech, separacion dels poders e proteccion dels drechs fondamentals, es pas inerent a la democracia mas al liberalisme politic. En darrièra instància los principis democratics e liberals poiriá venir plan incompatibles. Es perque cal destriar l'Estat de drech, qu'es una expression juridica del liberalisme politic, de la democracia coma mòde d'organizacion del poder sobeiran del pòble.
Als EUA, lo debat sus la legitimitat del contraròtle de la constitucionalitat se pausèt entre autre dins un debat doctrinal entre Alexander Bickel e Ronald Dworkin. Bickel es l'autor del libre The Least Dangerous Branch. Sosten que lo contraròtle de la constitucionalitat manca de legitimitat que los jutges son pas elegits e que l'institucion de la magistratura es per consequent una institucion contra majoritària qu'es susceptible d'impausar sas causidas a la majoritat democratica. Dworkin es l'autor del libre Prene los drechs al seriós. Respond qu'es injust d'èsser umil per la majoritat que lo jutge ven alara a l'encòp jutge e partida. Mai, segon Dworkin, la legislatura dona pas las melhoras decisions. Soten que los tribunals per d'arguments de principi pòdon menar al progrès moral.
Michaëlle Jean
Michaëlle Jean (n. 1957) jornalista, foguèt governadora de Canadà de 2005 a 2010.
Autheuil
Autheuil es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Geografia
La municipalitat es en lo Portamantèl. Lo sieu bourg es al sud-es de Tourouvre, a Unitat|8.5|km  al nòrd-oèst de Longny-a lo-Portamantèl e a Unitat|13|km  al nòrd-es de Mortagne-a lo-Portamantèl.
La commune est dans le Perche. Son bourg est à 2.5 km au sud-est de Tourouvre, à 8.5 km au nord-ouest de Longny-au-Perche et à 13 km au nord-est de Mortagne-au-Perche.
Auguste Rodin
L'òbra de Rodin
Auguste Rodin revolucionèt l'escultura amb una libertat de forma qu'èra pas estada coneguda fins aquel moment. Capable de la reproduccion mai fisèla (coma per exemple amb l'òbra Le Penseur), introdusiguèt una sensualitat que espantèt lo public del temps (amb Le Baiser per exemple). Se coneisson sovent sas òbras gràcias a sa forma acabada que demòra en part presonièra d'un blòc mai rustic e sonque descopat en part. La resulta n'es un equilibri entre un modèl encabit dins la massa bruta e un vam que se balha a l'òbra que fa que semble totjorn a mand de se n'escapar. Foguèt plan amic del pintor american Whistler e d'Alphonse Legros.
thumb|right|140px|Rodin per [[Alphonse Legros]] Rodin, a l'avant-garda de son art, a laissat los motles de sas esculturas a disposicion del public. Aviá a mai preparat de còpias de sa signatura. Èra un biais per el de laissar d'autras personas prolonger son òbra aprèp que se moriguèsse.
L'estatua Balzac provoquèt un brave escandal (per encausa de son aparéncia e sa preparacion interminabla) e l’autor de la comanda la volguèt pas recebre.
Son maitas las òbras de Rodin que se trobavan dins lo World Trade Center e que foguèron anequelidas aprèp los atemptats de l'11 de setembre de 2001.
Rodin aguèt coma collaboradoira Camille Claudel (èra cargada de desgrossir los marbres en foncion d'un modèl de geis.) Ela, qu'èra a l'encòp sa musa e calinhaira, li servissiá tanben de modèl, inspiraira de las òbras la Convalescente, la France o la Pensée… thumb|right|175px|Rodin fotografiat per [[Nadar (1893)]] Existisson d'aspres debats sus l'atribucion de qualques òbras a Auguste Rodin o a Camille Claudel. Las recèrcas mai recentas en ocasion de l'exposicion "Camille Claudel et Rodin, rencontre de deux destins", (Musèu Nacional de las Bèlas Arts de Quebèc, Detroit Institute of Art, Fondation Pierre Gianadda, Martigny, 2005-2006) an mostrat la complexitat bèla de la relacion entre totes dos artistas que trabalhavan amassa dins lo meteis endrech. Amassa visquèron una passion estimuladoira mas trebolada, narrada d'un biais romanesc dins lo filme francés Camille Claudel.
Lo mercat de l'art coneguèt un escandal important pendent las annadas 1990 amb la descobèrta d'una ret de falsaris que foguèron condamnats per la Justícia francesa en 2001 mas que son activitat rompliguèt lo mercat de centenats d'òbras imitadas.
Òbras
thumb|right|175px|Los Borgeses de Calais thumb|170px|[[La Porte de l'enfer, Musèu Rodin.]] L'art
Chanas
Chanas es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Geografia
Chanas A situat a 25 km al sud de Viena
Chanas est situé à 25 km au sud de Vienne
Nicolas Lémery
thumb|right|Retrach de Nicolas Lémery.
Nicolas Lémery (17 de novembre de 1645, Roan - 19 de junh de 1715, París) es un quimista francés contemporanèu dau rèine de Loís XIV (1643-1715). Es famós per son Cours de chymie publicat en 1675, una importanta sintèsi dau saber empiric de la quimia dau sègle XVII que foguèt reeditat mai d'un còp. Pasmens, Lémery aguèt un ròtle pus important per son ròtle dins lo desvolopament de modèls permetent de descriure d'un biais pus precís lei mecanismes reaccionaus. Ansin, prepausèt un sistèma corpuscular que prefigurava en partida la teoria atomistica modèrna. En parallèl, realizèt plusors observacions experimentalas importantas.
Napata
Napata es una vila antica que foguèt la capitala dau Reiaume de Kush dau sègle X av. JC au sègle V av. JC. Durant lo periòde de la XXV dinastia egipciana, foguèt tanben la capitala d'Egipte. Foguèt probablament destrucha e abandonada vèrs la fin dau sègle I av. JC.
La ciutat foguèt fondada dins lo corrent dau sègle XV av. JC après la conquista de Nubia per leis Egipcians. Au sègle XI av. JC, èra una vila poderosa que venguèt lo centre politic e economic dau Reiaume de Kush après la restauracion de son independéncia ai sègles XI-X av. JC. Après la conquista de la Nubia Bassa vèrs 900 av. JC e d'Egipte vèrs 750 av. JC, sa dinastia dominèt la Vau de Nil. Napata foguèt alora un centre politic e culturau major. Plusors temples e necropòlis, inspirats per l'art egipcian, foguèron bastits dins son relarg, especialament un ensems de piramidas utilizadas coma tombas reialas ò lo sanctuari de Gebel Barkal.
Après la pèrda dau territòri egipcian per lei rèis de Kush, Napata demorèt sa capitala e sei posicions politicas e culturalas contunièron de s'afirmar fins au sègle IV av. JC. Pasmens, la vila èra d'ara endavant regularament menaçada per d'incursions egipcianas e foguèt pilhada mai d'un còp dins lo corrent dau sègle VI av. JC. Au sègle seguent, la capitala foguèt donc transferida a Meroe, pus alunchada de la frontiera e aisada de protegir. Aquò entraïnèt lo declin progressiu de Napata fins a sa destruccion per lei Romans en 23 av. JC.
Jèsus de Nazaret
Jèsus de Nazarèt o Jèsus Crist, foguèt un jusieu de Galilèa, benlèu nascut entre l'an 7 e l'an 5 abC. . Apareis dins lo mitan de Joan Batista abans de s'engatjar, amb unes dels seus discípols, dins una corta carrièra de predicacion itineranta d'un a dos ans e mièg, subretot en Galilèa, en practicant de garisons e exorcismes. Provòca vam e fervor, çò que suscita la mesfisança de las autoritats politicas e religiosas, abans d'èsser arrestat, condemnat e crucificat vèrs l'an 30 a Jerusalèm al moment de la fèsta jusieva de la Pasca, jos l'administracion del prefècte Ponç Pilat.
L'anóncia de sa resurreccion pels seus discípols, que lo reconeisson coma lo messias o Crist e transmeton son istòria e los seus ensenhaments, balha lòc a la naissença del Cristianisme. Pels crestians, Jèsus Crist es lo filh de Dieu, lo Messias anonciat dins l'Ancian Testament e enviat als òmes per los salvar. Dins l’islam, Jèsus se sona Îsâ e n'es un profèta màger. Lo resson de son messatge, transmés per las diferentas Glèisas crestianas, e las interpretacions que faguèt sorgir, influencièron diferentas culturas e civilizacions pendent l'Istòria. Inspirèt una importanta produccion teologica, literària e artistica. Sa naissença se pren coma origina convencionala dels calendièrs julian — dempuèi lo Sègle VI — e gregorian, e lo dimenge, vengut jorn de repaus setmanièr en celebracion de sa resurreccion, adoptat al delà del mond crestian. Aquela importància contrasta amb lo periòde breu de sa predicacion e lo pauc de rèstes istorics. Jèsus, lo coneissèm subretot mercés a la literatura del Novèl Testament.
Etimologia e denominacion
Jèsus, en grèc Ἰησοῦς / Iēsoûs, ven de Yehoshua <sup class="reference cite_virgule">, (ebrieu : יהושע ), dins sa forma abreujada Yeshua (ebrieu : ישע ). Yeshua significa « Salvador » e Yehoshua es un nom teofòr que significa : « Dieu (YHWH) salva ». La Setanta (redigida en grèc) utiliza tanben lo nom de Iesoûs per designar Josuè, luòctenent de Moïses.
« Jèsus » es un prenom corrent dins la Palestina del sègle I : es lo siesen nom masculin mai frequent de l'epòca. Es per exemple atestat per Jèsus Ben Sira, l'autor del Siracid, per un filh d'Eliezer dins l'Evangèli segon Luc o encara per Barabbas, cap de guèrra liberat per Ponç Pilat dins unas versions de l'Evangèli segon Matieu. L'istorian jusieu Flavi Josèp cita mai d'uns prenomenats Jèsus. Dins lo Novèl Testament, Jèsus es qualificat mas d'un còp en grèc de Ναζωραῖος / Nazōraîos, « Nazorean ». Aquel tèrme es discutit e pòt venir de l'ebrieu nsr que significa « aquel qu'obsèrva [la Lei] » o de nzr, « aquel se consacra [a Dieu] », o encara « rebrot » (d'Israèl). Lo nom de nazarean serà utilizat per designat mai tard un un corrent jusieu en Palestina que crei en la messianitat de Jèsus. Se trapa a vegadas Ναζαρηνός / Nazarēnós, « Nazarenian » qu'es « l'òme del vilatge de Nazaret », e que, segon de cercaires, fariá referéncia a una naissença dins aquel vilatge. D'autras teorias existisson encara, coma aquela fasent referéncia a son ligam a una ipotetica comunautat de nazirs. Dins los Evangèlis, pas cap d'aquelas denominacions es utilizada pel quita Jèsus o pels seus.
Titulaturas dins lo Nòu Testament
Jèsus es nomenat de multiples biais dins la literatura neotestamentària, cada qualificatiu suggerís una mena que se podèt concébre o considerar pels diferents interlocutors: « Rabbi », o lo tèrme pròche en aramèu « Rabboni » , que significa al sègle I lo « mèstre » farisian, al sens « mèstre e filosòf » d'un grop farisian ; tanben se trapa « Mèstre » al sens d'« ensenhaire », « Profèta », « Servidor », « Just », « Sant », « Filh de David », ja emplegats per de personatges de la Bíblia ebraïca, « Grand prèire », « jutge », « pastre », « Redemptor » o encara « Salvador ». L'evangèli segon Joan conta que la crotz de son execucion èra subremontada d'un titulus que portava l'inscripcion « Jèsus lo nazorean, Rei dels Jusieus » <sup class="reference cite_virgule">,.
I a sovent l'expression « Filh de l’òme » qu'es atribuida al quita Jèsus pels redactors dels evangèlis. Èra ja presenta dins la literatura ebraïca per significar enfaticament « Òme ». Dins los Evangèlis, aquel nom pòt tanben se comprene en referéncia a la vision del Libre de Danièl ont s’aplica a aquel que se dona lo Reialme.
Biografia
La biografia de Jèsus de Nazarèt es fòrça pauc coneguda. La font màger d'informacions ven dels tèxtes redigits benlèu entre 65 e 110 que serán nomenat « Evangèlis » vèrs 150, tèxtes qu'éran pas detinats a l'Istòria mas a l'ensenhament religiós, e que l'interpretacion del vejaire de la biografia istorica es sovent malaisida: « los Evangèlis remembran de la vida de Jèsus un nombre de scènas e de paraulas que son abans tot de testimònis de fe e que l'istoricitat pòt plan justament far question ».
Quin que siá, los elements biografics son pauc nombroses. Pasmens, se cal dire que la documentacion sus Jèsus es sovent mai rica que per fòrça personatges importants de l'Antiquitat, quitament se una certa unilateralitat de las fonts obliga a une exigéncia de critica literària e istorica.
Lo crosament de diferentas tradicions neotestamentàrias permet de presentar d'elements escampilhats que donan, un còp recampilhats, un apròche biografic mai complet.
Originas
S'admet abitualament que Jèsus es un jusieu galilèu que la familha es eissida de Nazaret lo luòc e la data de sa naissença ne son pas coneguts amb certitud e benlèu jamai o serán, car los recits dels Evangèlis de l'enfança an subretot per registe los teologomèns, los autors biblics avent una tòca doctrinala puslèu qu'un desir istoriografic <sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,.
Sus la localitat ont nasquèt Jèsus, los istorians esitan entre lo berç familhal de Nazarèt, ont passèt tota sa jovença, lo vilatge de Cafarnaom qu'apareis dins los evangèlis coma lo centre de sa mission, o alara lo massatge de Corazeïn, que Jèsus sembla fòrça ligat. Dels recits de Luc et Matieu situant cadun la naissença de Jèsus a Betelèm en Judèa los exegètas penson puslèu a una redaccion teologica mai que factuala, Betelèm èra la vila del rei Dàvid de la linhada que lo Messias esperat pels jusieus deu venir, segon la profecia de Miquèu.
L'annada de sa naissença tamplan es pas ceneguda precisament. Les datas avançadas pòdon anar de 9 a 2 AbC.. Los evangèlis segon Matieu e segon Luc la situan jol regne d'Erode lo Grand que lo long regne s'acaba en 4 AbC. L'estimacion mai sovent accesptada pels istorians va ara de 7 a 5 AbC.
Paréis paradoxal que Jèsus de Nazarèt pòsca aver nascut « abans Jèsus Crist » : l'origina de l'èra comuna deuriá èsser la naissença del Crist. Mas aquel « començament » de l'èra crestiana (l'Anno Domini), que s'impausèt en Euròpa a partir del sègle XI , foguèt fixat segon las òbras del monge Dionís l'Exigú datant del Sègle VI, que sabèm ara èsser erronèas e, pasmens se lo calendièr istoric se presisèt dempuèi, son origina convencionala cambièt. La naissença de Jèsus (la Nativitat) se festeja tradicionalament lo 25 de decembre, per Nadal, mas aquela data es encara convencionala, es pas un « anniversari ». Seriá estat fixada en Occident latin al sègle IV, benlèu en 354 , per correspondre a la fèsta romana del Sol Invictus , celebrada a aquela data la naissença del dieu Mitra, nascut segon la legenda un 25 de decembre ; la causida d'aquela fèsta permetava d'assimilar la venguda del Crist — « Solelh de justícia »  — a la pujada del solelh après lo solstici d'ivèrn. Abans la Nativitat se festejava lo 6 de genièr e encara l'es per la Glèisa armeniana apostolica, alara que la Glèisa catolica romana i fèsta uèi l’Epifania o « Teofania », lo baptisme de Jèsus dins le Jordan, eveniment que las Glèisas mai ancianas preromanas utilizavan coma acte de « naissença » del Crist. Los Paires de la Glèisa s'oposèron pas a aquel sincretisme al subjècte de la Nativitat, considerant qu'aquela causida calendièra podava pas far d'eretgias teologicas e que confirmava la venguda del Messias anonciat coma l'« astre treslús » e coma lo « solelh de justícia » pels profeta Malaq. Nadal atal se substituiguèt a las celebracions de la fèsta pagana tan aisidament que las referéncias biblicas s'èran desvolpadas per qualificar metaforicament lo Crist recent nascut tota una simbolica de « solelh vertadièr », de « solelh novèl » treslusissent sul mond.
Familha
Jèsus es conegut coma « lo filh de Josèp lo fustièr » e « lo filh de Maria ». Los evangèlis segon Matieu e segon Luc professon una concepcion « per la vertut del Sant Esperit » qu'obrirá mai tard suls debats teologics fòrça disputats dins las comunautats crestianas al subjècte de la virginitat de Maria. Jèsus es lo primièr nascut d'aquela familha, apartenent a un mitan artesanal pro aisida , ligada a un clan de nazoreans qu'espèran l'apareisson d'un « filh de David » d'esperela. Los evangèlis mencionan l'existéncia de « fraires e sòrres » qu'« apareisson per mostrar que Jèsus a pas res d'extraordinari perque sa familha es plan coneguda ». D'entre los « fraires del senhor », Jaume le Just prendrá una plaça dins la comunautat de Jerusalèm après la desapareission de Jèsus.
La question dels ligams de parentat de Jèsus amb aqueles « fraires » e « sòrres » foguèt e contunha èsser discutida. Gaireben totes los especialistas laïcs, protestants e jusieus, amb de cercaires catolics, considèran que Jaume es un filh de Maria e de Josèp, alara que fòrça d'exegètas catolics i veson un « cosin » , seguent la lectura tradicionala catolica fondada sus la cresença mai tardièra en la virginitat perpetuala de Maria , çò diguèt Jiròni d'Stridon, primièr Paire de la Glèisa a argumentar contra una frairia e en favor de « cosins », a la fin del sègle IV. L'exegèta catolic John P. Meier contesta aquel dich qu'apareis pas jamai dins la version grèga de l'Ancian Testament ont lo tèrme adelphos marca exclusivament lo ligam fraternal de sang o de drech.
Après la clausura del Novèl Testament, lo roman apocrif nomenat Protevangèli de Jaume, vèrs 180, « ensaj astuciosament » de far de la frairia de Jèsus de « frairastres » e de « sorrastras » nascuts d'un primièr maridatge de Josèp; aquel obratge marca tanben lo començament de la pietat mariala e la doctrina de la virginitat perpetuala de Maria. Aquela opcion prendèt de temps a s'impausar perque Eusèbi de Cesarèa al començament del sègle IV parla encara de « raça del Salvador ».
Enfança
L'evangèli segon Luc conta cossí, uèit jorns après sa naissença, foguèt nomenat «Jèsus» e circncís en conforitat amb la lei jusieva pendent un episòdi conegut coma la « Presentacion al temple ». L'evangèli segon Matieu expausa un episòdi conegut coma lo « chaple dels Innocents » pendent qu'Eròde, avent paur per son poder, decidís de far tuar totes los primièrs nascuts de son pòble. Los parents de Jèsus fugiguèron amb lor enfant, en Egipte, dins una sequéncia nomenada la « Fugida en Egipte » qu'inspirèt una importanta produccion apocrifa e influencièt la tracion còpta. L'evangèli segon Luc conta encara un incident que, quand fasiá lo dotze ans, los parents cerquèron Jèsus que tornèron trobar en conversacion amb los doctors del Temple de Jerusalèm.
L'ipotèsi d'una joinessa passada dins una comunautat religiosa, benlèu pròcha dels essenians, sovent foguèt evocat e demòra fòrça discutida.
Premièras annadas
Existís gaireben pas cap d'element entre los recits de la naissença de Jèsus e sa vida publica. Aquel manca de detalhs sus l'enfança mena a la composicion de fòrça tèxtes apocrifs coma d'« evangèlis de l'enfança » que s'inspirèron dels elements originals. Aqueles tèxtes, non canonics, participan pasmens de la mitologia crestiena, e donèron una importanta produccion literària e artistica. Son aqueles escrichs que, per exemple, precison lo nom e lo nombre dels « reis magues », o descrivon los parents e la naissença de Maria. Quin que siá, çò qu'es contat, pels evangèlis, de la vida de Jèsus abans lo cmençament de sa vida publica, consistís en fòrça pauc de causas, escampilhadas dins diferents tèxtes canonics.
Lenga
A l'epòca de Jèsus, doas grandas linguas francas se partajavan lo mond grecoroman, se superpausant als parlars locals: lo grèc a l'entorn de Mediterranèa, fins a Roma, e l'aramèu en Siria en Orient. Ambedoas lengas se parlavan en Palestina: l'aramèu en Galilèu e benlèu dins los camps de Judèa. Mas lo grèc ja èra intrat en Judèa dempuèi la còsta e la vilas ellenisticas coma Cesarèa e los jusieus ellenistas de la Diaspora avián de sinagogas a Jerusalèm. Atal lo gra d'ellenizacion de Galilèa, tèrra de passatge ont se crosavan de marcands fenicians e grècs, varia segon lo gra d'urbanizacion envisatjat pels cercaires. S'es establit que lo grèc èra la lenga de l'administracion e de l'eleit economic o cultural, unes penson pasmens que la majoritat dels Galilèus la parlavan pas, veire la comprenavan pas.
L'ebrieu èra la lenga sacrada dels jusieus, ont se lisiá las Escrituras e se cantava los psalmes. Benlèu èra encara viva dins las familhas ligadas al sacerdòci e als mitans cultes. Per aqueles que comprenavan pas mai l'ebrieu, un « targum » en aramèu podava acompanhar la lectura de las Escrituras. Atal, lo quita Jèsus parlava benlèu un dialècte aramèu parlat pels païsans de Galilèu mas podavan se servir de l'ebrieu liturgic dins las discussions amb los escribs. Per son usatge del grèc, i a un debat : de cercaires estiman que pas res indica que parlava aquela lenga perque de discípols aurián jogat lo ròtle d'interprètes ; mas un nombre creissent d'especialistas estiman que benlèu l'utilisava a vegadas.
Galilèa
A la diferéncia de Judèa que, amb Samària e Idumèa, constituís una region de rang quasi provincial, Galilèa es pas a l'epòca directament administrada pels Romans mas fa partit de las possessions de l'etnarc Erode Antipas que son long règne de quaranta tres ans, que s'acaba en 39, cobrís gareben tota la vida de Jèsus. Lo territòri beneficiava d'una relativa autonomia, del moment que lo tribut èra pagat a las autoritats romanas. Las fonts d'una agricultura florissenta i son completadas per d'activitats de pèsca dins lo lac de Tiberiàs que los alentorns fòrça bèls constituisson l'encastre privilegiat de las predicacions de Jèsus. Aquel territòri es enrodat de populacions non jusievas, e la frontièra miegjoranala de Galilèa tòca l'inamicala Samària, çò qu'obliga lo Galilèus a passar per la listra judaïzada que constituiá la val del Jordan per anar de pelegrinatge cap a Jerusalèm.
Los Galilèus, reputats bellicoses, chovins mas coratjoses, son sovent trufats per lor dialècte aramèu que mòstra entre autre la diferéncia culturala entre Judèa e Galilèa, que los abitants mestrejan ni las practicas de la Torah — per exemple al subjècte las ofrendas al Temple —, ni las subtilitats doctrinalas al vejaire dels Judèus, que se mòstran mespresent. Galilèa sembla pas aver comptat d'escòla rabinica a l'epòca de Jèsus que lo ministèri benlèu se desvolopèt fòra de tota influéncia farisiana de naut nivèl. Los Galilèus, educats a la guèrra dempuèi l'enfança, son reputats per èsser valent e lo nòrd montanhós e acidentat constituís un refugi ideal pels fomentators de revòltas, coma lo zelòts; la província es lo teatre dels trebolums pendent mai d'un sègle a partir la segonda mitat del sègle I AbC. Es alara plan possible qu'un predicator de reputacion messianica originari de Galilèa passe per un personatge inquietant a Jerusalèm a vejaire d'aqueles que vòlon salvar las bonas relacions amb l'autoritat romana.
Judaïsme de Palestina
La Palestina del sègle I coneis una granda efervescéncia politicoreligiosa ont se crosan de corrents testimonhant d'una « extraordinària explosion de creativitat reformatritz e purificatritz » dins una societat en presa als capviraments politics e socials  : la region coneis a l'epòca fòrça revòltas religiosas de ressson profetic o messianic, que las autoritats romanas percebon mai coma de fenomèns politics ; esitan pas a vegadas a enviar de tropas amb una « insensibilitat devastatritz ». Pasmens, la preséncia del poder roman demora gaireben discrèta e se fa conéisser pas qu'al moment de la reculhida dels impòsts, de la construccion de carrièras o dins la preséncia de fòrças de l'òrdre cantonadas al palais d'Erodes o a la fortalesa d'Antonia.
Lo judaïsme « i es pas tant una religion (…) [qu]'un pòble que la particularitat s'exprimís per de practicas e de simbòls » mas qu'a pas d'uniformitat dins son expression religiosa e presenta mai d'un ensag d'actualizar las leis de Moïses e de viure la Torah. De lor costat, a l'epòca, los samaritans constituisson un grop plan distincte del judaïsme.
Formats benlèu dempuèi l'epòca de la Revòlta dels Maccabèus vèrs la mitat del sègle II AbC, tres corrents — o « sèctas » — dominan la vida religiosa al començament de l'èra comuna, que desvolopan al delà de lors posicions religiosas, de posicions politicas : los saducèus, que los membres son mai sovent eissits de l'aristocracia sacerdotala, partisans dels compromeses amb las poténcias dirigentas per mantenir lo poder; los farisians, corrent nacionalista non violent, pietista, de resson escatologic, amb de prigondas dissensions e que los membres se recrutan al sen de la borgesiá, subretot dins los rengs dels escribs; fin finala, los essenians — que son pas mencionat pels escrichs neotestamentaris — una forma originala de judaïsme que los membres vivon en comunautat alunhats de Jerusalèm e del Temple, portaires d'un radicalisme escatologic viscut dns l'ascèsi e la puretat rituala.
En mai d'aqueles tres grops, un corrent mai politic, messianic e d'un nacionalisme « exasperat », pròche dels farisians mas presicant un intervencionisme actiu contra l'occupacion estrangièra e admetent d'autre rei pas que Dieu es descrich per Flavi Josèp jol nom de « zelòts » coma la « quatrena filosofia » del judaïsme.
A costat d'aqueles corrents, existís tanben un partit nomenat « erodian » dins lo Novèl testament, compausat d'eleits — benlèu saducèus — partisans de la politica d'ellenizacion e de la cooperacion amb lo poder roman. De biais general, sembla que lo clergat bas èra puslèu oposat als Romans a la diferéncia del clergat naut. L'épòca coneis tanben l'emergéncia de corrents messianics e profetics, e, dins aqueles, de grops batistas, benlèu fòrça espandit dins las sisas popularas alunhadas de las vilas e que lo predicator mai conegut es Joan Batista.
Vida publica
La durada del ministèri de Jèsus de Nazarèt es pas precisament evocada dins lo Novèl Testament mas explica que debutèt alara que Jèsus fasiá « gaireben trente ans ». Las tradicions crestianas primitivas se partejan al subjècte sus un ministèri d'un an a tres ans, pasmens que de duradas mai importantas son a vegadas avançadas. L'edat de trente ans es probablament convencional, per dire qu'es conegut coma major, e d'autors crestians coma d'Irenèu de Lion considerèron que seriá mai près de l'edat de cinquante ans que lo ministèri comencèt, edat canonic que Jèsus passèt pas, perque intra pas dins la categoria dels « ancians ». La recerca contemporanèa s'acorda sus un ministèri de gaireben un a dos ans e mièg.
Los païses de populacion jusieva de l'epòca èran Galilèa e Judèa, separadas per Samariá que los abitants èran ceondiderats coma non jusieus. Jèsus èra percebut coma un estrangièr en Judèa : l'accent dels Galilèus los decelan, e provòca una ostilitat franca dels Judèus (a vegada designat pel tèrme « jusieus » alara que los Galilèus son tanben de practicants de la Lei de Moïses ).
La cronologia d'aquel periòde de vida publica es plan confusa : los evangèlis sinoptics presenton los episòdis parallèls dins d'òrdres a vegadas diferents, e an pas la meteissa cronologia qu'aquel de Joan, çò qu'empacha d'interpretar lo debanament de l'un o l'autre dels recits coma aquel d'una logica sonque temporala. Pasmens se cosidèra qu'es lo baptisme de Jèsus per Joan Batista que marca l'obertura de son activitat publica.
Joan Batista
Vèrs 30 ans, Jèsus se jonh a Joan Batista, un predicator popular dels mitans batistas que denòncia la practica formalista dels mitans sacerdotals qu'es eissit, que presica se desplaçant dins lo desèrt de Judèa, sus las broas del Jordan e que lo Novèl Testament identifica a un « novèl Elias ». Jèsus recep lo baptisme que Joan administra alara pel rescat dels pecats a aqueles que recebon son messatge favorablament, dins un baptisme dins l'aiga viva que prepara al regne messianic e a l'imminéncia del Jutjament divin. Es possible que Jèsus aja estat transitoriament lo discípol del Batiste quand, al començament de sa vida publica, simplament « anoncia lo Reialme de Dieu » coma o fasiá Joan. Mas apareguèron de divergéncias, veire de tensions , entre Jèsus e Joan Batiste, sus lors concepcions respectivas del regne de Dieu, quitament se foguèt de segur als costats de Joan que Jèsus madurèt sa mission. E mai, la comunautat crestiana, que vei lo Batista coma davancièr, conserva lo rite initiatic del baptisme dins sa forma, mas pas pus son sens.
Lo taumaturg e los miracles
Jèsus se fa conéisser localament, dins un primièr temps coma medicinaire taumaturg. Dins l'exercici d'aquela activitat, sus que fonda la legitimitat de son ensenhament e qu'atirava las folas a son entorn, se pòt notar de biais operatòris variats, comparant par exemple la garison en tres estapas del cec de Betsaíd, e aquela —   a distança e d'una sola paraula   — de Bar Timèu a Jerico, o alara aquela que fa per una pregaria intensa e lo june, dins lo cas d'un demon plan restiu.
Aquelas practicas terapeuticas, que lo fondament es d'òrdre religiós perque las malautiás èran vistas coma la sanccion divina dels pescats, èran espandidas dins lo mond grecoroman e d'entre los rabbi jusieus que Jèsus torna far a vegadas de gestes terapeutics coneguts. La practica de Jèsus fa pasmens diferéncia pel nombre de miracles contats e dins lo refús per lor autor de se los veire atribuits: Jèsus se presenta coma lo « vector » de Dieu, operant dins lo present las garisons esperadas dins l'encastre escatologic jusieu. En mai dels miracles terapeutics, Jèsus practica tanben d'exorcismes, de prodigis, de salvaments o de miracles illustratius de son interpretacion de la lei jusieva.
Los evangèlis insistisson sovent mai sus la fisança dels beneficiaris dels miracles que marcan pas lo detalh de las manipulacions. Jèsus presenta los miracles coma una anticipacion de l'accés al bonaur eternal que cada uman a drech, que sián los mai paure. L'evanèili segon Marc conta qu'es aquel poder d'operar de garisons e prodiges qu'auriá estat transmés als seus discípols, puslèu que la capacitat de comunicacion amb la divinitat.
Son ensenhament
Sul plan de la morala, l'ensenhament de Jèsus es centrat sus las nocions d'amor del propdan e del perdon, que l'Òme deu obserbar per se conformar als comandaments de Dieu. Aquel ensenhament es donat de biais sintetic dins las Beatituds, e mai desvolopat dins lo Sermon sus la montanha d'ont son tiradas. Aqueles principis son ja presents dins la religion jusieva, mas Jèsus lor dona un ròtle central, e privilegia una interpretacion esperitala de la Loi de Moises al detriment d'una interpretacion literala e formalista que denòncia. Lo messatge de Jèsus sembla contunhar aquel de Joan Batista s'inscrivant dins la fèbre apocaliptica del mond jusieu al sègle I alara qu'unes exegètas preferisson veire Jèsus coma un mèstre de sapiéncia populara, la dimension apocaliptica venent d'una lectura posteriora, jol vejaire de la fe cretiana. Aquel messatge, original e variat, intra malaisidament dins las categorias socioreligosas de per abans establidas. Pasmens se pòt veire de punts de trencaduras amb Joan Batista  : Jèsus es pas un ascèta, presenta un Dieu de gràcia, de jutjament e de l'amor sens tèrme qu'inversa l'exortacion de Joan a la conversion sus fons de colèra divina. Fin finala, Jèsus es aquel « per qui lo jorn ven » quand Joan « anonciava l'alba ».
Sa doctrina pareis sul còp segura e originala. Son ensenhament es subretot conegut mejans los Evangèlis, que ne fan lo recit, e los comentaris que seràn fachs dins lo rèste del Novèl Testament. Son ensenhament e son accion mòstran una plan bona coneissença dels tèxtes religioses e de la lei jusieva. Utiliza dos metòdes tipics dels doctors de la Lei, los seus contemporanèus: lo comentari dels tèxtes canonics e l'usatge de meshalim o « Parabòlas » que fa lo mecanisme preferit de sa pedagogia. Per aquel usatge de la parabòla, Jèsus daissa sovent l'auditor liure de las seunas reaccions, lo prenent pas de front.
Mas ne practica pas mens un ensenhament d'autoritat que trenca amb los ensenhaments dels escribas, que se reclaman totjorn, eles, de l'autoritat d'una font. Jèsus es pasmens respectuós de la Lei de Moïses e, se la proximitat de Jèsus amb los pescaires o d'episòdis coma son afirmacion que los besonhs de l'òme prevalon sus la prescripcion del sabat podavan espantar los pioses de son temps, « se pòt pas dire que Jèsus aja violat las leis de puretat caras als farisians », al contrari dels seus discípols que condamna pasmens pas.
Son accion provòca des reaccions fòrtas e contrastadas. I a a l'encòp de testimònis sus de grandas folas que lo seguisson e lo cercan, mostrant un indenegable succès popular, e d'autres lo mostrant vivent dins una quasiclandestinitat al mitan de populacions ostilas.
Arrestacion, procès e execucion
Pasmens qu'aquí se situa lo còr de cadun dels quatre Evangèlis, Es plan de los acordar sul recit de la « Passion », es a dire son procès e son execucion per crucifixion. Lor recit es bastit dins una optica d’« acompliment de las Escrituras » puslèu que de reportatge suls eveniments.
Arrestacion
Jèsus foguèt arrestat alara que demorava a Jerusalèm per festejar Pessa'h (la « Pasca » jusieva). Aquel darrièr demora a Jerusalèm se debana dins un ambient fòrça clandestin, ont los discípols escàmbian de senhals de reconeissença per preparar lo repai endacòm amagat. Lo contraste amb l'ambient entosiasme de l'intrada trionfala de Jèsus à Jerusalèm (celebrar lo dimenge dels Rams) es flagrant, çò que suggerís qu'aquelas doas pujadas cap a Jerusalèm se faguèron pas lo meteis an.
L'estudi dels evangèlis permet pas una lectura plan clara de las causas e de l'istoric d'aquel revirament d'opinion. I a dins los evangèlis la traça de l'esperança messianica d'una partida de la populacion, en cerca d'un Messias politic, liberator del jo dels Romans. Aquela esperança se trapa dins lo qualificatiu donat a Simon lo zelòta e a Judàs Escariòt e dins l'activitat de presicaires e revoltats jusieus pretendent èsses messias a l'epòca, coma Judàs lo Galilean, Teudàs o Joan de Gischala. Jèsus benlèu decebèt aquela esperança rebutant l'accion sul terren politic.
Pasmens, se Jèsus contesta pas radicalament lo poder roman, refusant de s'embarrar dins un encastre estrictament « nacionalista », manifesta pas mai d'inclinason cap a las grandas familhas sacerdotalas pròchas d'aquel.
Fin finala, l'abans velha de la fèsta jusieva de la Pessa'h, Jèsus pren un darrièr repais amb los seus discípols dins un ambiant pascala, dins un episòdi nomenat tradicionalament la « Cèna », ont fa explicitament mencion de sa mòrt venenta que liga al novelum definitiu de l'Aliança. Los crestians de totas tendéncias considèran qu'instituís d'esperel le sacrament de l'« Eucaristia ». A la seguida d'aquel darrièr repais, Jèsus es arrestat al jardin de Getsemani, per la denonciacion de son discípols Judàs, sens que lo motiu siá plan clar.
Jèsus se trapa alara confrontat als tres poders superpausats de la Palestina : lo poder roman, lo poder del tetrarc de Galilèa e Perèa e lo poder dels grands prèstres del temple-Estat de Jerusalèm.
Procès e execucion
left|thumb|upright=0.8|Lo Crist sul camin del Calvari, [[Maestro di Trognano, fin del sègle XV, Castello Sforzesco, Milan]]
Las modalitats del procès de Jèsus son desconcertantas se se referam a çò que coneissèm del drech de l'epòca: pas cap de reconstitucion dels fachs o de las proceduras conegudas resistís a l'examèn segon los evangèlis, qu'expausan un doble procès, donc una dobla motivacion, religiosa pels jusieus, politic pels Romans. La question d'aquel procès, totjorn obèrta, es encara mai dificil que foguèt escurcida, pel temps e l'antisemitisme entre autre, d'enjòcs politics e religioses multiples.