cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vergonha (lingüicidi)
Problèmas constitucionals
Sur le site de l'Union pour un mouvement populaire, Nicolas Sarkozy, parisien de naissance et de père hongrois, nie toute discrimination et va jusqu'à annoncer lors d'un discours pré-électoral à Besançon le 13 mars 2007 que: Si je suis élu, je ne serai pas favorable à la Charte européenne des langues régionales. Je ne veux pas que demain un juge européen ayant une expérience historique du problème des minorités différente de la nôtre, décide qu’une langue régionale doit être considérée comme langue de la République au même titre que le Français. Car au-delà de la lettre des textes il y a la dynamique des interprétations et des jurisprudences qui peut aller très loin. J’ai la conviction qu’en France, terre de liberté, aucune minorité n’est opprimée et qu’il n’est donc pas nécessaire de donner à des juges européens le droit de se prononcer sur un sujet qui est consubstantiel à notre identité nationale et n’a absolument rien à voir avec la construction de l’Europe.
Sa rivale socialiste Ségolène Royal, au contraire, se déclare prête à appliquer la Charte dans un discours prononcé en mars 2007 en Iparralde au nom de la variété culturelle en France: Les identités régionales constituent une formidable valeur d'avenir et je crois que c'est en faisant le lien entre ces valeurs fondamentales qui font l'identité de toujours entre la France et la nation française dans sa diversité, dans son authenticité, dans ses traditions authentiques [...] que l'Etat fonctionne bien.
L'eiretatge occitan
Lo poèta Ives Roqueta escriu sus la vergonha d'èsser occitan en França dins aquelas linhas sul site d'Aprene: Le rouge tourbillonne dans mon esprit, je suis rouge de honte, rouge est ma rebellion. Je suis rouge, le vin renversé sur moi, sur les chemins des Corbières. Le rouge confine mon esprit, je suis rouge de honte: je parle occitan. Je suis rouge, rouge du sang de mon visage. Debout! Où est le sang de nos pères?
Pasmens la lenga occitana demòra viva, e mai que la segregacion constitucionala aguèsse agut d'efièches devastators sul nombre d'occitanofòns en Occitània. Lo cantaire Patric fa allusion a tota aquesta situacion dins una cançon intitulada Soi un marrit dròlle : Je suis un mauvais garçon de voler ton cœur
Mais je t'en donnerai un autre pour vivre plus fort
Et quand nous partirons le visage blanc
L'adieu, nous le ferons en chantant
Adieu honte, il y avait un voyou
Il y avait une fille et tout est fini
Adieu honte, je ne suis pas un voyou
Adieu ma terre, bonjour mon pays
Claudi Martí planteja la question de l'obscurantisme del sistèma escolar francés dins Perqué m'an pas dit? : Coma totis los mainatges, soi anat a l'escòla;
Coma totis los mainatges, m'an aprés e legir,
Mas perqué, ò perqué m'an pas dit a l'escòla lo nom de mon país?
Nos contava lo regent, aquel grand rei de França
Acaptat davant los paures: un sant òme, aquel Sant Loís!
E quand foguèrem mai grands nos calguèt parlar très lengas;
Per far un bon tecnician, nos caliá cargar tres lengas,
E l'inglés e l'alemand e çò que s'escriu a Roma per far un bon tecnician.
Mas perqué perqué m'an pas dit a l'escòla la lenga de mon país?
Benlèu tantas coneissenças nos mascan la vertat;
Mas perqué perqué m'an pas dit a l'escòla lo nom de nòstre país...
Joan Pau Verdier dedica sa cançon Veiquí l'occitan al combat contra la vergonha e a l'orguèlh d'èsser occitans: L'aviá la vergonha
au cròs dau païs
Los aubres eran mòrts
Esclaus en cò nòstre
A viure acorbats
un pòble gusard
Me disiatz : tot es achabat
Akseli Kokkonen
Akseli Ensio "Axu" Kokkonen (Òslo, 27 de febrièr de 1984) es un sautaire amb esquís norvegian.
Vergonha (lingüicidi)
L'eiretatge occitan
Tu mon pair e vos mos amics
Pòdem pus tornar en arrièr
Me disiatz : ne chau pus resvar !
Veiqui l'esperança
au chap dau chamin
l'òme noveu se leva
Veiqui l'occitan
Lo rum se propaga
dins los vilatjons
Vòlem pas crebar
Sèm nascuts per un ser de vent
quora lo mau bufava fòrt
N'en avèm pro d'essèr daus chens
Veses mon Pair que sèm pas mòrts
Te salude frair
bonjorn païsan
Pus res d'impossible
Puèi que l'istòria nòstra<br/ > es d'avenidor
E ma mair te vesi uèi
Floris la prima dins tos piaus
Zo sabes ben que sèm pas fòus
Que chante l'enfant
Aurem lo dreit de viure
d'esser Occitan
Te saluda frair,
- bonjorn païsan -
l'òme noveu te sona,
un Basc, un Breton
la gardarem la terra
Ives Roqueta
Ives Roqueta (Seta, 29 de febrièr de 1936 - Lo Pont de Camarés, 4 de genièr de 2015) foguèt un escrivan, activista e politician occitan. Maridat amb la cantaira Maria Roanet, èra fraire de l'escrivan occitanista Joan Larzac
Vergonha (lingüicidi)
L'eiretatge occitan
Veiqui l’Occitan !
Ives Roqueta
Entre la fin de las annadas 1950 e lo començament de las annadas 1980, foguèt un dels menaires del movement politic e cultural occitan. Ives Roqueta foguèt fòrça influent al sen de l'Institut d'Estudis Occitans. Fondèt l'ostal de disques Ventadorn, que permetèt a la Nòva Cançon occitana de se popularizar e de se téisser un mercat.
Vergonha (lingüicidi)
L'eiretatge occitan
Lo rum se propaga, etc.
Jan dau Melhau, del Lemosin, dins Lo Diable es jos la pòrta, contèt cossí los Occitans an aprés a aver vergonha de lor occitanitat dins una societat que lor refusa tota legitimitat : Vint le temps que l'on eut honte:
Ives Roqueta
Al nivèl politic, tenguèt de responsabilitats dins lo movement autonomista Volèm Viure al País pendent la segonda mitat de las annadas 1970, puèi aderiguèt de manièra efemèra al Partit Socialista francés en 1981 abans de lo quitar.
Dempuèi los ans 1980, son accion es pus literària que politica.
Vergonha (lingüicidi)
L'eiretatge occitan
On eut honte de ce qu'on parlait;
Ives Roqueta
Biografia
Ives Roqueta nasquèt en 1936 a Seta, dins una familha roergassa d'origina modèsta. Son paire èra emplegat del camin de fèrre e sa maire trabalhava dins una especiariá. Del temps de la guèrra, amb son fraire Joan, foguèt mandat al Pont de Camarés, çò que li permetèt de s'impregnar melhor de la lenga occitana. Foguèt a l'edat de 10 ans quand èra escolan al Collègi Pau Valèri de Seta, al contacte de son professor de literatura, Robèrt Lafont, que nasquèt sa vocacion occitanista. En 1950 se faguèt sòci de l'Institut d'Estudis Occitans. Se maridèt en 1961 amb Maria Roanet.
Vergonha (lingüicidi)
L'eiretatge occitan
De sa langue cousue du fil d'une si longue histoire, on eut honte.
Vint le temps que l'on eut honte:
Ives Roqueta
Biografia
S'es dich que son accion militanta, caracterizada per un "populisme" antiuniversitari, provoquèt la crisi de l'occitanisme pendent la fin dels ans 1970 e los 1980. En particular joguèt un ròtle dins la scission de l'IEO en 1980, a l'amassada generala d'Orlhac, e dins lo despart dels universitaris - lo quite Lafont, per exemple - d'aquel organisme.
Vergonha (lingüicidi)
L'eiretatge occitan
On eut honte de sa façon de parler;
Ives Roqueta
Nòtas
__INDEX__
Vergonha (lingüicidi)
L'eiretatge occitan
[...]
On eut honte de ce qu'on était;
Maudit soit ce temps qu'on eut honte
Et maudit soit celui qui a eu honte! Hartèra, un movement de jovenesa per la promocion de l'occitanitat, milita contra l'umiliacion e la vergonha, coma se pòt véser en aquesta afica. S'i legís a l'encòp en occitan gascon e en francés, amb un tòc d'ironia e una fisança renovelada dins l'avenir d'Occitània: Ras le bol de la honte...
Notre patois est une langue: l'occitan;
Notre Sud est un pays: l'Occitanie;
Notre folklore est une culture.
Nous voulons le respect pour notre différence.
Partager, mélanger, marcher!!
Lo catalan Joan Pau Giné, de Catalonha del Nòrd, dins Els mestres educats, denóncia los "hussards noirs de la République", çò es los ensenhants qu'obrèron contra lo catalan:
Els mestres educats són aquellos que riuen
Quan tot parlant t´escapa un mot de català
Els mestres educats són aquellos que diuen
Que cal parlar francès i sobretot callar
Els mestres educats són aquellos que creuen
Que ja ho saben tot, fan com el capellà
Els mestres educats són aquellos que treuen
Gats vius de gates mortes* i parlen per parlar
Els mestres educats són aquellos que arriben
Cada matí a l´hora i se cal assentar
Els mestres educats són aquellos que tiben
El gesto natural tan com se pot tibar
Els mestres educats són aquellos que ensenyen
Que aqueix món és bonic, que ho cal tot conservar
Els mestres educats són aquellos que crényen
Que n´hi hagi pas cap que els vulgui escoltar
Els mestres educats són aquellos que miren
Com el dia d´ahir el dia de demà
Els mestres educats són aquellos que rumien
Amb un llibre enfonsat dins la mà
Els mestres educats són aquellos que saben
Lo que s´ha de saber per se poguer mudar
Els mestres educats són aquellos que somiaven
Quan eren petitets de ser capità
Que la història que conten és lo que se va passar
Fora* quan l´inspector els diu de dubtar
Els mestres educats són aquellos que canten
Cançons com els soldats, cançons que fan plorar
Els mestres educats són aquellos que xapen
Tota la poesia que se pugui trobar
Els mestres educats són aquellos que salten
D´un rei a l´altre rei com per vos (nos) enaiguar
Els mestres educats són aquellos que exalten
Tots aquellos herois que la sang van vessar
Els mestres educats són aquellos que mantenen
Dins la rivalitat l´esperit de desnunçar
Els mestres educats són aquellos que tenen
Una classe al davant sempre a punt de llepar
Els mestres educats són aquellos que esperen
Que facis una falta per poguer rembolar
Els mestres educats són aquellos que quan eren
Petits i eixerits se van esgarriar
Els mestres educats són aquellos que festejen
Una classe burgesa que els vol integrar
Els mestres educats són perroquets dins de gàbies
Que tiren el rideu sus del sol català
Sant Savornin d'Avinhon
Sant Savornin d'Avinhon (Saint-Saturnin-lès-Avignon en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Keijo Korhonen
Keijo Korhonen (Leppävirta, Finlàndia, 7 de octòbre 1956) es un ancian sautaire amb esquís finlandés.
Zòna naturala d'interès ecologic, faunistic e floristic
En França, una zòna naturala d'interès ecologic, faunistic e floristic, abreujat per la sigla ZNIEFF, es un espaci natural inventoriat en rason de son caractèr remarcable.
Saint-Outrille
Saint-Outrille es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.
Deycimont
Deycimont es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Saint-Outrille
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Deycimont
Geografia
A la cœur de la vallée de la Vologne dintre Lépanges e Docelles, lo pòble, traversat pels ruisseaux la Bouillante e lo Rupt del Void (respectivament afluent e jos-afluent de la Vologne), se appuie sul massís del Recreux.
Las separacions principalas son lo Faing Vairel e Aligoutte, mas se distinguissiá antany d'unas autras separacions uèi mai o mens ligats al "Centre": lo Rupt-de detlo-Void, lo Molin, la Creuse…
Au cœur de la vallée de la Vologne entre Lépanges et Docelles, le village, traversé par les ruisseaux la Bouillante et le Rupt du Void (respectivement affluent et sous-affluent de la Vologne), s'appuie sur le massif du Recreux.
Les écarts principaux sont le Faing Vairel et Aligoutte, mais on distinguait autrefois d'autres écarts aujourd'hui plus ou moins rattachés au "Centre": le Rupt-du-Void, le Moulin, la Creuse…
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Llanera
Llanera es un municipi de la província d'Astúrias.
Villequier-Aumont
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Pascal Couchepin
Pascal Couchepin foguèt lo president de la Confederacion Soïssa en 2003 e 2008.
Rumilly-en-Cambrésis
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region dels Nauts de França.
Dapsona
thumb|right|Representacion de la [[molecula de dapsona.]]
La dapsona es un medicament antibiotic de la familha dei sulfonas. Descubèrta en 1908, limita la multiplicacion dei bactèris. Plaçada sus la lista dei medicaments essenciaus de l'Organizacion Mondiala de la Santat, es principalament utilizada còntra Mycobacterium leprae, bacil responsable de la lèpra. En particular, permet de'n limitar leis efiechs invalidants sensa entraïnar l'aparicion de resisténcias importantas de part dau bactèri (mens de 2% dei cas). Pòu tanben servir còntra d'autrei patogèns (Toxoplasma gondii, Mycobacterium avium, Pneumocystis jirovecii...) ò, associat amb la pirimetamina, per prevenir lo paludisme dins lei regions ont lo parisit es resistent a la cloroquina. Seis efiechs segondaris pus importants son de causar una anemia.
Mont Everest
Lo Mont Everest, tanben dich Chomolungma, Qomolangma o Zhumulangma en tibetan ò Sagarmatha en nepalés, es la montanha pus auta de la Tèrra amb una altitud mesurada a 8,848 m au dessüs dau nivèu de la mar. La montanha, que forma una part de la cadena d'Imalaia en Asia, es situada lòng de la frontiera entre la zòna de Sagarmatha en Nepal e la region de Tibet en China. Lo nom d'Everest, tèrme pus utilizat dins lo mond, li foguèt balhat per Andrew Waugh, lo pergaire generau britanic deis Índias en onor de son predecessor, George Everest.
La pus auta montanha dau mond atrai d'escalaires de totei nivèus, deis alpinistas experimentats ai començants obligats de pagar car un guida professionau per poder capitar l'ascension. D'efiech, l'Everest, que pausa pas de dificultats tecnicas substancialas per la via normala – d'autreis uech milas coma lo K2 ò Nanga Parbat son ben pus malaisats – presenta totjorn de perilhs coma lo mau d'altitud, lo marrit temps e lo vent, mai que mai dins la « zòna de la mòrt » situada au dessüs de 8,000 m. L'Everest es ansin vengut un centre toristic important per lei populacions sherpas e, pus generalament, per Nepal.
L'Everest a doas vias d'ascension principalas que son l'aresta dau sud-èst per Nepal e l'aresta dau nòrd-èst per Tibet. Dei dos camins, l'aresta dau sud-èst es tecnicament la pus aisada e es donc la pus frequentada. En particular, foguèt chausida per Edmund Hillary e Tenzing Norgay en 1953 quand realizèron la premiera ascension de la montanha. Existís tanben d'itineraris pus tecnics. En 1996, un totau de 15 vias èra reconegut. Lo 20 d'aost de 1980, l'Italian Reinhold Messner foguèt lo premier alpinista qu'atenguèt lo som solet e sensa oxigèn suplementari. Per aquò, seguiguèt l'itinerari pus dificil dau nòrd-oèst de la fàcia nòrd. O realizèt en tres jorns a partir d'un camp situat a 6,500 m.
Toponimia
Coma la màger part dei montanhas autas, l'Everest a mai d'un nom. Everest foguèt chausit per la Royal Geographical Society en 1865 en onor de George Everest, lo cap de la mission de cartografia britanica en Índia de 1830 a 1843. Aqueu nom es utilizat dins la màger part dei país en despiech de contestacions regularament emesas per leis Estats locaus (Índia, China e Nepal). La chausida dau nom britanic per la montanha respectava pas lei règlas tradicionalas utilizadas en Índia per lei Britanics. Everest eu meteis èra favorable a l'adopcion de noms indigèns. Pasmens, coma lo territòri nepalés èra enebit ais estrangiers a aquela epòca, lei promotors de l'apelacion Everest declarèron impossible d'establir amb certitud lo tèrme indigèn pus utilizat.
Lo nom indigèn pus conegut es probable lo mot tibetan Chomolungma que son existéncia es atestada dempuei lo començament dau sègle XVIII. Significa la « divessa maire dei vents » en occitan. En sanscrit, lo tèrme Devgiri (« montanha sacrada ») es atestat au sègle XIX. En revènge, lo nom en nepalés es fòrça recent car la montanha èra pas coneguda dins la vau de Katmandó. Per de rasons d'unitat nacionala e de « nepalizacion » de la societat, lo nom Chomolungma foguèt pas acceptat. En plaça, lo govèrn chausiguèt Sagarmāthā (« tèsta dau cèu »). Dins aquò, aquela apelacion demòra pauc utilizada a l'ora d'ara. Dins leis ans 2000, Índia suggeriguèt de donar lo nom de Radhanath Sikdar a la montanha en causa de son trabalh dins lo calcul de son altitud mai la proposicion foguèt rebutada per Nepal e China.
Geologia e morfologia
thumb|Representacion simplificada dau Mont Everest.
La formacion de l'Everest es, coma lo rèsta d'Imalaia, la consequéncia de la convergéncia entre la placa indiana e la placa eurasiatica que causèt la sarradura de l'ocean Tetis i a 50 milions d'ans. Aquò entraïnèt una collision entre lei massas continentalas dau soscontinent indian e dau continent asiatic. Ansin, la placa indiana es a passar en dessota de la placa eurasiatica, çò que mena a una elevacion regulara, e totjorn en cors, de la crosta continentala. A l'ora d'ara, lo ritme d'aquela elevacion es de quauquei millimètres per an.
Au nivèu de sa forma, l'Everest es un pic piramidau. Es a dire qu'es una montanha modelada per l'accion erosiva de glaciers situats sus sei pendís. A tres fàcias orientadas vèrs lo sud-oèst, lo nòrd e l'èst. Lei diferentei fàcias son separadas per de crestas quasi rectilinèas. La cresta nòrd-èst lia l'Everest a Changtse (7,543 m) en passant per lo Còl Nòrd. Aquela dau sud-èst mena a Lhotse (8,516 m) per lo Còl Sud. Enfin, la cresta orientala arriba a Khumbutse (6,636 m).
Lei ròcas que forman l'Everest son principalament d'origina metamorfica. D'efiech, la collision entre lei placas indiana e eurasiatica favoriza la formacion d'aqueu tipe de ròca en causa de l'aumentacion de la pression. Dins certanei sectors, se tròban de ròcas sedimentàrias.
Clima
thumb|right|Avalanca sus una penda de l'Everest en [[2006.]]
En causa de son altitud, lo Mont Everest a un clima extrèm qu'es similar a aqueu dei regions polaras. Lo mes pus freg es aqueu de genier amb una temperatura mejana de - 36 °C e lo pus caud es julhet amb una mejana de - 19 °C. Lei temperaturas mejanas son donc totjorn negativas e lei valors positivas son fòrça raras. De junh a setembre, la montanha es somesa a la monson en provenància de l'Ocean Indian. Lei tempèstas son alora frequentas, çò que pòu menar a de precipitacions importantas sota forma de nèu. De novembre a març, l'altitud dei corrents-jets dominants demenís e passa a la cima. Durant aqueu periòde, lei vents pòdon agantar de velocitats de l'òrdre de 285 km/h. Lei sasons intermediàrias son pus eissuchas. Son generalament chausidas per realizar l'ascension. Pasmens, lei condicions meteorologicas demòran sovent instablas e de tempèstas violentas pòdon aver luòc durant aqueu periòde. Per exemple, foguèt lo cas en 1996, çò que causèt la mòrt d'uech alpinistas.
Demografia
En causa de sei condicions climaticas pauc favorablas a l'agricultura, la region dau Mont Everest ela meteissa es pas poblada. En revènge, lei vaus pus bassas situadas a l'entorn de la montanha son restadas per lei Sherpas, un pòble d'origina tibetana arribada dins la region a la fin dau sègle XV e au començament dau sègle XVI. Mai au sud, se tròban d'endrechs poblats per lei Rai, lei Tamangs e lei Gurungs. Aquelei pòbles son egalament fòrça influenciats per la cultura tibetana e son generalament bodistas.
Identificacion e descubèrta per leis Europèus
thumb|right|Imatge de [[1890 de l'Everest e dei cimas vesinas realizada per l'artista alemand Kurt Boeck (1855-1933).]]
Lo Mont Everest èra conegut per lei populacions localas avans l'arribada deis Europèus coma l'atèsta l'existéncia dau nom Chomolungma que foguèt utilizat en 1721 dins una carta chinesa e, leugierament deformat, dins una carta francesa de 1733. D'efiech, a l'opausat d'autrei cimas importantas d'Imalaia, la vau au pè de la montanha es poblada dempuei lo sègle XV per lei Sherpas. Pasmens, i a pauc d'elements segurs sus lei relacions ancianas entre la montanha e aquelei populacions.
En 1852, de calculs trigonometrics menats per lo matematician Radhanath Sikdar (1813-1870) permetèron de demostrar que lo pic XV èra la cima pus auta de la Tèrra. L'anóncia foguèt pas oficializada per permetre de la confiermar amb de metòdes pus precís. Ansin, en 1854, Waugh estudièt leis efiechs de la refraccion, de la pression atmosferica e de la temperatura sus lei mesuras. En març de 1856, revelèt finalament l'informacion a son adjonch de Calcuta après aver mesurat una altitud de 8,840 m còntra 8,582 m per lo Kangchenjunga.
Lei premiereis ascensions
L'idèa de realizar l'ascension de l'Everest apareguèt a la fin dau sègle XIX. Pasmens, en causa dei restriccions sus l'intrada d'estrangiers en lei territòris nepalés e tibetan, la Royal Geographical Society obtenguèt pas d'autorizacion formala — de part de Tibet – avans 1921. Una mission menada per lo coronèu Charles Howard-Bury (1881-1963) foguèt alora encargada de reconóisser un camin vèrs la cima. L'alpinista George Mallory (1886-1924) se destrièt durant aquela expedicion en agantant lo Còl Nòrd a 7,020 m. Per lo premier còp, l'Everest eu meteis èra explorat per l'òme. Segon leis observacions realizadas, una ascension èra possibla. En 1922, una segonda expedicion britanica, constituïda de 13 alpinistas e de 160 sherpas, permetèt a John Morris e a Colin G. Crawford d'arribar a 8,320 m sensa utilizar de botelhas d'oxigèn. Pasmens, una avalanca tuèt sèt sherpas, çò qu'entraïnèt la fin de l'expedicion.
En 1924, una tresena expedicion menada per Edward F. Norton (1884-1954) adoptèt de mejans d'alpinisme modèrnes (oxigèn, liechs de camp, etc.). Norton agantèt l'altitud de 8,570 m en passant per lo corredor que pòrta desenant son nom. Pasmens, l'expedicion foguèt subretot marcada per la disparicion de George Mallory e d'Andrew Irvine entre lo 8 e lo 9 de junh de 1924. Segon lo geològ Noel Odell (1890-1987), lei dos òmes arribèron a la cima mai moriguèron durant lo retorn. Pasmens, aquò es, a l'ora d'ara, pas confiermat.
Dins lo corrent deis ans 1930, lei Britanics organizèron d'autreis expedicions. La pus importanta es aquela dirigida en 1933 per Hugh Ruttledge (1884-1961) que veguèt la revirada dei dos pareus compausats de Lawrence Wager e Percy Wyn-Harris e de Eric Shipton e Frank Smyth. Eveniment important per la seguida, l'expedicion de 1935 recrutèt per lo premier còp Tenzing Norgay (1914-1986). Aqueu sherpa venguèt lèu una figura deis expedicions en direccion d'Everest.
En 1950, la sarradura de Tibet après l'invasion chinesa de la region obliguèt leis alpinistas a se concentrar sus lo pendís nepalés de la montanha. Una premiera mission menada per Bill Tilman (1898-1977) realizèt la reconoissença dei trajèctes possibles. La premiera temptativa vertadiera aguèt luòc en 1951. Comandada per Eric Shipton, reüniguèt de personalitats importantas de l'alpinisme britanic e neozelandés coma Tom Bourdillon (1924-1956), Michael Ward (1925-2005) e Edmund Hillary (1919-2008). Passèron la cascada de glaç de Khumbu, obstacle major situat a 5,484 m, mai foguèron blocats per una gròssa crebassa. Avans d'abandonar, identifiquèron un passatge possible per la fàcia sud.
Après aqueu succès, l'Everest venguèt lo luòc d'autrei temptativas de recòrd. Entre lei pus notables, se pòu nòtar la premiera ascension per una femna en 1975 (Junko Tabei ), la premiera ascension sensa utilizacion d'aparelhs respiratòris en 1978 (Peter Habeler e Reinhold Messner) ò la premiera ascension ivernenca per l'expedicion polonesa de Krzysztof Wielicki en 1980. En 2005, un elicoptèr Eurocopter AS350 aterriguèt a la cima.
Un centre toristic e un simbòl nacionau
A partir de la fin dau sègle XX, lei trajèctes d'ascensions « normaus » foguèron pauc a pauc amainatjats per facilitar l'ascension (escalas, còrdas fixas, resèrvas de viures ò d'oxigèn, etc.). L'Everest venguèt ansin un centre toristic e una fònt de revenguts per Nepal e per lei Sherpas. D'efiech, es necessari de crompar una autorizacion governamentala per assaiar de montar la montanha. Lei Sherpas dominan lo sector de l'organizacion de l'ascension ela meteissa gràcias a son experiéncia de l'alpinisme. Pasmens, se fau nòtar que totei lei sherpas son pas d'origina sherpa. Lei Rai, lei Tamangs e lei Gurungs son tanben famós per sei portaires e sei guidas de montanha.
Au començament dau sègle XXI, China decidèt egalament de desvolopar l'alpinisme toristic lòng de son pendís de l'Everest. Per aquò, construguèt una rota d'altitud fins a son camp de basa e una antena de telecomunicacion. Aquel ensemble foguèt completat per la construccion d'una ostalariá a una ora dau camp. Aquelei trabalhs donèron mai d'importància ai debats sus la pollucion laissada per leis alpinistas dins lei glaciers imalaians, especialament aquelei de l'Everest, car son evacuacion es fòrça malaisada.
Fauna e flòra
thumb|right|Vegetacion bassa dins lei pendas bassas de la region dau Mont Everest.
La fauna es compausada d'aucèus e d'organismes pichons coma d'insèctes, d'aranhas e d'acaris. L'aranha Euophrys omnisuperstes es l'animau non microscopic qu'es estat observat a l'altitud pus auta (6,700 m ). Viu dins lei crebassa s onte manja d'acaris e de cadabres gelats d'insèctes transportats per lei vents. Leis aucèus rescontrats sus l'Everest son d'espècias adaptadas a la vida dins lei regions montanhosas coma l'auca d'Índia (Anser indicus) e la gralha dau bèc jaune (Pyrrhocorax graculus). Coma leis autreis aucas, l'auca d'Índia es erbivòra. En revènge, la gralha dau bèc jaune a un regim alimentari pus diversificat.
En 1976, Nepal fondèt lo pargue nacionau de Sagarmatha per protegir 1,188 km² de la region de l'Everest. Aquela resèrva foguèt inscricha au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO tre 1979. China l'imitèt en 1988 en creant la resèrva naturala de Qomolangma que cuerb una superficia de 34,000 km². Gràcias a son extension, aquela resèrva permet egalament de protegir de mamifèrs coma lo leopard dei nèus (Panthera uncia).
Pollucion
thumb|right|[[Fotografia dau camp dau Còl Sud en 2013.]]
En causa dei dificultats per netetjar lei zònas d'altitud auta e deis efiechs de la temperatura glaciala que limita la degradacion dei matèrias organicas, certanei sectors de l'Everest son venguts de bordilhiers. Lo Còl Sud, onte leis expedicions abandonan equipaments e curum après son retorn de la cima, es probable l'endrech pus tocat per aqueu fenomèn. Dempuei leis ans 1990, de lèis son estadas adoptadas per lo govèrn nepalés per assaiar de limitar la pollucion (inventari obligatòri dau materiau, obligacion per cada alpinista de prendre 8 kg de curum durant la davalada, etc.). L'UNESCO sostèn certaneis iniciativas coma l'organizacion d'expedicions de netejatge.
Lei cadabres de l'Everest
Se l'ascension de l'Everest, desenant ben amainatjada per lei Sherpas, es pas la pus perilhosa deis « uech milas », lo nombre important d'alpinistas aguent assaiar d'arribar a la cima a engendrat fòrça accidents. Òr, a mai de 6,000 m d'altitud, es pas totjorn possible d'evacuar lei victimas d'accidents mortaus. Entre 150 e 200 cadabres se tròban donc dins lei zònas d'altitud auta. Lei pus famós, coma Green Boots, sèrvon de marcas lòng dau camin.
Cultura
thumb|right|[[Fotografia de l'Everest vèrs 1935.]]
Cima pus auta de la planeta, lo Mont Everest es un simbòl culturau per mai d'un pòble. Per lei populacions localas, es un luòc sacrat onte vivon d'esperits e de demònis. Ansin, avans de començar una ascension, lei Sherpas realizan de ceremònias ritualas destinadas a amaisar aquelei creaturas, compres leis esperits deis alpinistas defuntats sus la montanha. Per illustrar aquela importància, un monastèri bodista foguèt fondada en 1902 au pè dau glacier de Rongbuk. Destruch durant la Revolucion Culturala en 1974, es l'objècte de trabalhs de restauracion dempuei 1983.
Dins lo rèsta dau mond, l'Everest es sovent utilizat coma superlatiu per exprimir l'importància d'una valentiá. Es egalament una fònt d'inspiracion per d'artistas. D'efiech, leis istòrias tragicas e lei proesas de sa conquista an inspirat fòrça obratges e òbras d'art (cançon, etc.). D'afaires ulteriors, coma lei tragèdias de 1996, an tanben engendrat plusors libres e films. Aquel interès per l'Everest es relativament ancian coma o mòstra lo film documentari Wings Over Everest, sortit en 1934, que ganhèt un Oscar gràcias a seis imatges de la cima filmats a partir d'un avion.
Noé (Iona)
Noé es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Cheffois
Cheffois es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendea e la region daus País de Leire.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Olavi Kuronen
Eino Olavi Kuronen (Maaninka, 22 de genièr de 1923 – Joensuu, 8 de genièr de 1989) foguèt un sautaire amb esquís finlandés.
Isaac Albéniz
Isaac Albéniz (Camprodon, Ripollés, 29 de mai de 1860 - Cambon, (Bascoat), 18 de mai de 1909) foguèt un compositor e interprèta de piano catalan de renom internacional. Escriguèt d'òbras per piano, sièis opèras (mai una inacabada e tres d'esboçadas) e mai de doas dotzenas de cançons, e divèrses tèmas orquestrals e de musica de cambra. La peninsula Iberica e sos païsatges èran per el una font d'inspiracion inagotabla.
Albéniz moriguèt pro jove, als 49 ans, mas sa vida foguèt intensa e foguèt marcada per un contunh anar e venir entre fòrça vilas. Aquel caractèr obèrt, plural e divèrs, se rebat dins son cercle d'amics coma Fernández Arbós, Enric Granados, Enric Morera, Dukas e los pintres modernistas Ramon Casas o Santiago Rusiñol.
Mercés a sos esfòrces coma entrepreneire, director, pianista e compositor, venguèt lo primièr musician catalan de reputacion internacionala. Sa musica per piano, subretot la colleccion de poèmas sinfonics Iberia, espandiguèt lo timbre pianistic e son expressivitat.
Los archius personals d'Isaac Albéniz son conservats a la Bibliotèca de Catalonha e al Musèu de la Musica de Barcelona, que los donèt de la felena del compositor (compren una documentacion biografica, d'exemplars manuscrits originals e d'objèctes personals).
La Pernelle
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Fresnes-sur-Marne
Fresnes-sur-Marne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Lena (Astúrias)
Lena es un municipi (concejo) situat dins la província e la comunautat autonoma d'Astúrias en Espanha. Confronta al nòrd lo concejo de Mieres, al sud la província de Leon, a l'èst lo concejo d'Aller e a l'oèst los concejos de Riosa e Quirós. La capitala es Pola de Lena, amb 9.200 abitants, la mai poblada del concejo e la desena del Principat d'Astúrias.
Fresnes-sur-Marne
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Podens
Podens (Poudenx en francés) qu'ei ua comuna gascona de Shalòssa situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [pu'ðens]. Las fòrmas ancianas que son Arnaldus de Podenx en 1294, Poddinges en 1305, Podins, Podenx en 1305, Podenx (mapa deu començament deu sègle XVIII), Poudens (mapa de 1714).
Isaac Albéniz
Una enfança de mudança
esquèrra|vinheta|200x200px|Monument a Isaac Albéniz [[Camprodon]] Son paire Angel Albéniz èra foncionari de doanas de l'estat nomenat a Camprodon; sa maire èra Dolors Pascual, originària de Figueres. Pauc après sa naissença, la familha Albéniz s'anèt a Barcelona, ont comencèt los estudis de musica e piano amb lo mèstre Narcís Oliveras e, mai tard a París, amb Antoine François Marmontel d'en primièr e al Conservatòri un còp complit los uèit ans demandats. Foguèt un mainat prodigi que comencèt coma pianista a sonque quatre ans, dins un recital al Teatre Romea de Barcelona interpretant una fantasiá sus I vespri siciliani de Verdi. A 8 ans faguèt de concèrts dins fòrça vilas catalanas.
Lo 1869, son paire foguèt persecutat e acaba al burèu de doanas del pòrt de Almeria, ont perdèt sas pièjas politicas. La familha tòrna cap a Barcelona, alara qu'Albéniz (qu'a pas que uèit ans) es encara a Madrid, ont es acceptat malgrat son edat. Al Conservatòri de Madrid aguèt Eduardo Compta coma professor. Al mes de julhet, nòu cambiament de demorança, fins a Cacères. Isaac va de Cacères a Madrid regularament fins ont s'acabe lo destin de son paire, per assistir a las classas de solfègi de Feliciano Primo, e de piano der Manuel Mendizábal.
Pauc après, lo paire tòrna èsser nomenat a Madrid, ont muda encara un còp tota la familha. Isaac viatgèt per diferentas vilas castelhanas, interpretant un repertòri musical puslèu dificil, d'autors coma Scarlatti, Bach, Mozart, Beethoven, Schumann e Chopin. Comencèt tanben una vida aventurada que lo portèt de biais fòrça divèrses per Euròpa e America. A l'epòca, sa sòrre Blanca se suicidét al Pargue del Retiro de Madrid, ont èra membra del còr del teatre de la Sarsuela.
Lo 1872 realizèt una segonda fuga e s'anèt en America per visitar Argentina, Brasil e Puerto Rico. Tres ans mai tard, en 1875, son paire foguèt nomenat Intervenent general del corrièr a L'Avana, Cuba, mas encara perdèt aquel trabalh e tota la familha li cal tornar a Madrid passat un an. Mas per Isaac totas aquelas escasenças èran un biais genial de se far conéisser e de visitar un nòu país. Pendent aquel periòde joguèt dins de vilas coma San Juan de Puerto Rico, Santiago de Cuba, e d'autres luòcs de L'Avana. Tanben pendent son sejorn a Cuba anèt als Estats Units d'America, ont amb d'estalvis completèt sa formacion. Es en America ont benlèu escriguèt sas celèbras cançons amb de tèxtes de Bécquer, que son trobadas de biais irregular e fragmentat e encara a de datas recentas: sas primièra edicion discografica data de 2014 e dins son libret dins las mans del productor Borja Còsta (dins lo libret "Rhymes by G.A.Bécquer: Complèti Edition" i a un bon estudi sus las confusions qu'existiguèron entre las diferentas versions de la particion), doncas Albéniz escriguèt doas versions, una pel cant e una autra per recitant e piano, genre al vam a l'epòca dins la musica de salon, donant tanben una informacion considerabla per çò qu'es de l'influéncia que lo jove Albéniz prenguèt de la musica americana pendent son sejorn a Cuba.
Proteccion reiala
vinheta|Albéniz vist per Ramon Casas (MNAC). Mai tard mudèt a Leipzig, ont estudièt amb Salomon Jadassohn e Carl Reinecke. Sens sòus, tornèt en Espanha. L'an seguent (1876) lo prestigi d'Albéniz s'espandís dins los cercles aristocratics de Madrid. Alara aguèt una intervencion màger de Guillermo Morphy e Ferris, comte de Morphy e secretari particular d'Alfons XII), que, entosiasmat per aquel talent, li dobriguèt las pòrtas de la Cort. Morphy, critica, musicològ e compositor, utilizèt son influéncia perque li siá autrejat una pension reiala per estudiar al Conservatòri reial de Brussèlas (1879), ont perfeccionèt los estudis de solfègi e piano.
Segon son jornal, en 1880, Albéniz recebèt de leiçons de Liszt, leiçons que donava per tota Euròpa, e que lo compositor catalan recebèt coma membre de la cort d'estudiants qu'acompanhavan Lizst dins sos desplaçaments. L'amistat eissida d'aquela relacion durèt fins a la mòrt de l'ongrés en 1886. D'interpretacions posterioras dobtan de la validitat d'aqueles faches en argumentant que Liszt demorava a Weimar dins aquela epòca.
Foguèt premiat amb lo prèmi extraordinari de piano autrejat per Planté, Rubinstein e Von Bülow. Contunhèt l'activitat de concertista per la peninsula e America.
Retorn a Barcelona
vinheta|Isaac Albéniz e Enrique Fernández Arbós, en 1889 En 1883 s'establiguèt a Barcelona, ont se maridèt amb Rosina Jordana, son escolana, e qu'aguèron tres filhs: Alfonso, Laura Albéniz, illustratritz e pintora, e Enriqueta. Après se maridar, s'establiguèt pendent un periòde long lde sa vida a Tiana (Maresme). A Barcelona estudièt la composicion amb Felip Pedrell, que li transmetèt sa coneissenças del folklore espanhòl e l'inspirèt per escriure de musica coma la Suite Española, Op. 47 (1886). Lo cinquen movement d'aquela suite, nomenada Astúrias (Leyenda), es benlèu ara la pèça mai celèbra del repertòri de guitarra classica, pasmens se d'en primièr foguèt compausat per piano e mai tard transcrit per guitarra. Fòrça de sas autras composicions foguèron tanben transcritas per guitarra, sustot per Francesc Tàrrega. Albéniz un còp declarèt que preferissiá las transcripcions de guitarra de Tàrrega als sieus trabalhs originals de piano. esquèrra|vinheta|Fotografia d'Issac Albéniz realizada a Fòto Esplugues De mai en mai, Albéniz incorporava las sieunas composicions dins sos recitals. En 1885 mudèt a Madrid ont sos trabalhs foguèron publicats pels principals editors musicals d'aquela epòca: Benito Zozaya e Antonio Romero. Per l'Exposicion Universala de Barcelona (1888), faguèt una seguida de concèrts. Tornèt a viatjar cap a Cuba, Mexic e Argentina per far de recitals de piano pel continent american. Viatgèt amb lo violonista Enrique Fernández Arbós per Belgica, Alemanha e Àustria, amb grand succès. Pendent lo decenni ochanta alternèt sas preséncias per Euròpa e Barcelona, ont foguèt lèu considerat un pilar de la musica.
La reputacion d'Albéniz coma pianista e compositor contunhèt créisser. A la prima de 1889 viatgèt a París per assistir als Concerts Colonne qu'interpretavan lo sieu Concèrt per piano, op. 78. Dempuèi París contunhèt fins a Anglatèrra, ont sas interpretacions foguèron fòrça astradas. En 1890 contactèt amb l'entrepreneire Henry Lowenfeld, que contractèt los servicis d'Albéniz coma interprèta e compositor. Alara, Albéniz s'anèt amb sa familha (son esposa Rosina e los tres filhs) a Londres e mejans Lowenfeld intrèt finala dins lo mond del teatre musical: trabalhèt pel Teatre Liric e mai tard pel Teatre Prince de Galles. En 1891 fa un concèrt al Saint James Hall ont debutèt lo violoncellista William Henry Squire.
A la demanda de Lowenfeld, Albéniz compausèt The magic Opal, comèdia lirica dins l'estil de Gilbert e Sullivan, jogada al Liric lo 19 de genièr de 1893. Foguèt traducha mai tard en castelhan per Eusebio Sierra e presentada a Madrid en 1895 coma La Sortija; aquel meteis an, sa sarsuela San Antonio de la Florida amb libret de Sierra foguèt tanben interpretada a Madrid.
París
esquèrra|vinheta|Gabriel Fauré al piano, lo director Léon Jehin, amb Isaac Albéniz e sa femna Clara Sansoni A París encontrèt Vincent de Indy, Ernest Chausson, Charles Bordes e mai tard amb Paul Dukas e Gabriel Fauré, que liguèt estrechament amb la comunautat musicala francesa. De 1898 a 1900 ensenhèt lo piano a la Schola Cantorum, d'entre sos escolans i a Deodat de Severac e René de Castéra, mas a causa de la sa marrida santant en 1900 tornèt al caud climat barcelonés. Comencèt un trabalh important amb Enric Morera per la promocion d'òbras liricas catalanas. Mas aqueles esfòrces atenguèron pas çò que los sieus trabalhs teatrals donavan, tornèt a París, sa musica èra acceptada, lausada e interpretada. vinheta|Albéniz amb sa filha Laura La residéncia d'Albéniz a París començava a èsser un refugi pels artistas espanhòls (coma Joaquín Turina e Manuel de Falha), ont trobavan ajuda e encoratjament. La preocupacion de Albéniz per las formas musicalas mai longas produguèt un cambiament dins son estil de composicion dempuèi una basa leugièra - de las pèças atractivas de son començament de carrièra- cap a un art mai complèxe. E s'arrestèt de pas d'interpretar, pasmens sas aparessions mermèron tant èra absorbat per la composicion e produccion de sa òbras operaticas.
D'aquel periòde nos venon las cançons Il en est del amour e Deux morceaux de prose de Pierre Loti (Crépuscule et Tristesse) e de grops de poèmas de Coutts: Per Nellie (un ensems de sièis cançons); Art thou gone for ever, Elaine, Six Songs (que demora apas que Will you be mine? i Separated), e Two Songs (The Gifts of the Gods e The Caterpillar). D'aquel periòde existís tanben una mòstra de dobertura d'una cançon per metre en musica lo tèxte de la fabla de Jean de la Fontaine Conseil tenu par las rats, lo fragment que mena una cançon de Coutts, Laugh at loving, e de referéncias a d'autras cançons de Coutts que se trobèt pas la musica.
A mesura que Coutts començava a se cansar d'escriure de librets, Albéniz tornèt pauc a pauc al piano e a son païsatge natiu d'inspiracion. La Vega (1896-1898) entrevei son estil posterior, qu'espelís dins òbra màger Iberia (1905-1908). La textura de la composicion e lo lengatge que definís Ibèria son caracteristic de Quatre mélodies (dels poèmas de Coutts), lo darrièr trabalh vocal e las darrièras pèças completas d'Albéniz.
Darrièrs jorns a Cambon
Un mes après recebèt una visita esmoventa d'Enric Granados, que li joguèt la barcaròla Mallorca, qu'èra una pichona pèça concebuda pendent un viatge fach ambedós a las Balearas, una mena de se remembrar sens dire pas res. Aquel sejorn que passèt en companhiá de Granados foguèt los darrièrs jorns qu'Albéniz demorèt lucid. Moriguèt cap a las 8 del vespre lo 18 de mai de 1909 alara qu'anava far los 49 ans.
Marcel Proust
Marcel Proust (Auteuil, lo 10 de julhet de 1871 - París, lo 18 de noveme de 1922) que ho un escrivan francés d'origina normanda e judiva. Es considerat com un deus escrivans màgers de frança e de la soa epòca modernista au viraplèc enter los sègle XIX e XX. Que ho tanben ensagista e critic.
Isaac Albéniz
Darrièrs jorns a Cambon
Los rèstes d'Albéniz partiguèron per Barcelona, ont arribèron en tren lo 5 de junh. Se celebrèt una ceremonia solemna que contunhèt fins a l'endeman. La Banda Municipala de Barcelona joguèt la marcha funèbra del calabrun dels dieus de Wagner, l'Orfeon Català cantèt de passatges del Requiem de Fauré e la Marcha funèbra de la sonata num. 2 de Chopin. esquèrra|vinheta|Cavòt d'Isaac Albéniz al cementèri de Montjuïc Après lo cortègi passèt per las carrièras ondradas amb de bandièras catalanas a mièja asta. Mai de vint mila personas se jonguèron a la condolença. Mai tard foguèt enterrat al cementèri de Montjuïc.
Marcel Proust
Qu'ei mei que mei brembat peu sons romans qui constitueishen En cèrca deu temps perdut, ua mena d'autobiografia on Proust e torna suus sons sovièr de mainatge d'un biais arquelogics, que lo son personatge adulte ensaja de tornar sus aquesta impression qui'u harguèn adulte, mes aqueth còp dab la consciéncia d'un adulte acabat. Aqueth ensaj qu'ei materializat dehens lo tèxte per la fomas escana de la magdalena de proust on lo gost d'aquesta petita còca hè tornar las impression d'autes còp qui degustè d'autes magdalenas.
Atau, los romans d'En recerca deu temps perdut qu'aubrín ua navera perspectiva dens aqueth genre dab ua progression qui n'ei pas autan marcada per l'encadenament deus eveniments mes meilèu per l'acabament de la reconstitucion psicologica deus personatges.
Com ensagista, Marcel Proust qu'ei tanben famós per lo son Contre Sainte-Beuve.
Llanes
Llanes es un municipi de la província d'Astúrias.
Maine
Maine pòt èsser: