cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jihad
Lo jihad (جهاد en arabi) es un dever religiós pels musulmans. En arabi, aquel tèrme significa « abnegacion », « esfòrç », « luta » o « resisténcia », sovent traduch per « guèrra santa ». Lo mot jihad es emplegat mai d'un còp dins l'Alcoran, sovent dins l'expression idiomatica « al-ǧihād bi amwalikum wa anfusikum » que pòt se traduire per « lutar amb los vòstres bens e las vòstras anmas ». Atal, lo jihad es sovent definit par l'expression « fasètz un esfòrç dins lo camin de Dieu ».
Lo concèpte de jihad varièt amb lo cors del temps e, a vegada, sas interpretacions successivas foguèron en concurréncia. Lo jihad es a vegada considerat coma lo seisen pilar de l'islam per una minoritat al sen del sunisme pasmens n'a pas un "estatut oficial". Dins lo chiisme duodeciman, es considerat coma una de las dètz practicas religiosas del cult. La nocion de jihad existissiá ja al sen del babisme, una religion independenta proclamada a Chiraz en Iran en 1844.
L'islam compta quatre tipes de jihad : pel còr, per la lenga, per la man e per l'espasa. Lo jihad pel còr invita los musulmans a « combatre per se melhorar o melhorar la societat »,. Lo jihad pòt tanben èsser interpretada coma una luta esperitala, dins l'encastre del sofisme per exemple. Aquela darrièra interpretacion foguèt utilizada coma argument per diferents grops musulmans dins l'istòria per promòure las accions contra los « infidèls » o d'autres grops musulmans considerats coma oposants e revoltats,. Pasmens, los especialistas de l'Alcoran s'acòrdan sul fach qu'es illegitim d'afirmar que lo jihad coranic es unicament esperital.
Lo jihad se deu donc pas confondre amb l'ijtihad que designa, en drech musulman, l'esfòrç de reflexion per interpretar los tèxtes fondators de l'islam.
Las batalhas de Maomet
Las ancianas siras de Maomet coma aquelas d'Ibn Isham, d'al-Waqidi, d'al-maghazi, d'Ibn Sa'd al-Baghdadi o de Tabari, citan sistematicament las rasons de totas las batalhas de Maomet. Las batalhas menadas per la propagacion de l'islam, per Maomet, puèi pels quatre califas rachidun, pendent lo grand periòde de conquèsta son decrichas jol tèrme de ghazwa. Lo tèrme jihad es alara pas utilizat per designar aquelas accions militaras. Es utilizat mai tard (a partir del sègle VIII) dins lo sens guerrièr per designar lo dever dels musulmans a participar a de batalhas defensivas quand la comunautat dels cresents es menaçada.
Jambalaià
Lo jambalaià es una especialitat culinària au còp provençala e de Loïsiana que son ingredient pricipau n'es lo ris, acompanhat de polet per la varianta provençala. En Loïsiana, la carn pòu èstre de buòu, de cambajon, de saucissas vò de carambòt.
Jihad
L'Alcoran e l'incitacion al combat
Maldespièch los debats teologicopolitics, l'Alcoran compren mai d'un passatges incitant a la guèrra, contra, per exemple, los politeïstas de l'Arabia o los descresents, de biais general, que los exegètas situèron las circonstanças de revelacions pròpias a l'epòca d'unas de las batalhas de Maomet amb los Quraich, vaquí unes exemples (dins lors contèxtes) :
Jambalaià
Etimologia e cultura
Aqueu mot apareis per lo premier còp dins lo poèma occitan de Fortunat Chailland Leis amors de Venús vò lo paisan au teatre. L'Oxford English Dictionary. reten aquesta premiera occurréncia coma origina dau mot e l'atribuís donc a l'occitan, emai existon d'autreis etimologias (amerindiana, africana, francesa, ...). Dins son Tresaur dau Felibritge, Mistral dona una definicion dau Jambalaià e l'atribuís una origina araba, sènsa mai de precision.
Jihad
L'estatut dels individús vencuts pel domèni musulman
Françoise Micheau, professora d'istòria medievala dels païses d'Islam a l'universitat París I escriu:
Jambalaià
Etimologia e cultura
Sa fortuna americana faguèt dau Jambalaià v'un dei simbèu de la cultura cajun.
Jihad
Las categorias de jihad segon Averroès (1126-1198)
Dins son obratge titulat Muqaddimah, lo filosòf, teologian islamic e jurista musulman andalús del sègle XII, Ibn Rushd (conegut en Occident jol nom d'Averroès) classa lo jihad dins quatre categorias : Lo jihad de la man implica la luta amb l'espasa (ǧihādun bi al-sayf). Averroès, coma cadi (jutge musulman), escriu dins son Bidāyat al-muǧtahid qu'unes lo consierèron pas coma essent una obligacion, e d'autres coma una obligacion eternala per totes los musulmans. Pasmens, la majoritat sosten que lo jihad armat es pas una obligacion per totes los musulmans : sola una armada consituida per l'Amîr al-Mu'minîn es obligada de participar a la guèrra.
Las quatre categorias de jihad segon Ibn Al-Qayyim (1292- 1350)
Dans sa Za'ad ul ma'âd, lo filosòf e teologian tradicionalista musulman Ibn Al-Qayyim escriu que lo jihad se destria en categorias. Coma l'apròche teorica d'Averroès, per Ibn Al-Qayyim tanben, la subdivision es organizada segon un hadit celèbre de Muslim ibn al-Hajjaj (821-875) dins son Sahih, tractan de las tradicions profeticas sunitas consideradas sanas e fisablas.
Per resumir, lo jihad a quatre rampas: D'en primièr, lo jihad contre l'ego compta quatre estapas: En segon luòc, lo jihad contra Satan compta doas estapas: Fin finala, lo jihad contra los infidèls e los ipocritas compta quatre estapas: Ibn Al-Qayyim acaba lo capítol en mostrant que contra los infidèls prima la luta amb las mans. Contra los ipocritas, es amb la lenga subretot que se fa la luta. Retenent que contra los infidèls, cal ensajar d'empachar fisicament lo mal, senon cal se servir de la lenga, e s'aquò es impossible cal lutar dins son còr e rebutar aquò coma marrit. Aquò es lo minim de la fe.
Guèrra e Patz : l'istoric d'aquelas nocions dins la charia
Dins lo Dictionnaire du Coran (Laffont, 2007), Marie-Thérèse Urvoy tracta de las nocions de guèrra e de patz segon la charia.
Segon ela, seguent los ancians obratges tractant de la charia, un territòri regís per las leis de l'islam pòt rebutar l'escasença d'una guèrra amb un territòri vesin non islamizat per un periòde de 10 ans. Explica qu'aquela nocion es fondada chariaïcament sus basa de la convencion de Houdaibiya, e nota que la durada es dicha mai d'un còp renovelable. Precisa: « s'agís de la nocion se sulh de raiç arabi ص ل ح donatnt l'idèa de patz e reconciliacion. Aquel periòde serà nomenada muwâda'a (relacion sens tust)».
Fin finala, Urvoy acaba en soslinhant que, « maldespièch l'escapilhament del mond musulman e lo caractèr vengut defensiu del Jihad, los tractats son demorats dins lor formula iniciala. Coma lo Jihad demora una obligaciontant de temps que demora l'islam, o l'unificacion del mond entièr jos l'islam, la patz amb los infidèls poiriá èsser, uèi encara, e, pel mens teoricament, pas que de trèvas temporària. Renonciar o non a aquela obligacion relèva en concluson, de la volontat dels musulmans ».
René Marchand soslinha que la lectura tradicionala de l'Alcoran divisís la tèrra e l'umanitat en dos: l'Ostal de l'islam, Dar al-Islam o « domèni de la sosmission a Dieu » (arabi دار الإسلام) ont s'aplica la charia e ont vivon los musulmans e lo Dar al-Harb, lo « domèni de la guèrra ». Selon el, la guèrra dels musulmans contra los autres es universala e perpetuala. Taneben remembra que la trèva amb los infidèls poiriá passar pas passar detz ans en acòrdi amb la trèva de Houdaibiya passada per Maomet amb los Mequeses en 628.
Las condicions ont lo combat armat es obligatòri a l'unanimitat
Per d'exegètas, lo combat armat seriá pas qu'una forma de jihad. La recerca de la coneissença, la practica d'un bon comportament o la perseverança fàcia a las esprovas de la vida son tant de formas diferentas del jihad.
Segon Hocine Kerzazi (doctorant en istòria a l'universitat del Maine), « enlòc l'Alcoran atribuís al tèrme "jihad" lo sens de conflicte armat qu'es designat per l'expression "qital" (combat, guèrra). Lo sens de "jihad" a el fondamentalament a veire amb la luta intima qu'opausa l'òme a so ego (nafs) ».
Las condicions necessàrias per que lo jihad per las armadas vengan una obligacion per cada musulman (fard ʿayn) son : Dins Hashiyah Ad-Dussuqi, un teologian de l'escòla maliquita, (2/174), afirma que « lo jihad ven Fard ʿAyn quand l'enemic ataca en surpresa » Mai, Ad-Dussuqi diguèt : « Pertot ont aquò se realiza, lo jahad i ven sul pic Fard ʿAyn per totes, e tanben las femnas, los esclaus e los enfants, e se lançan al combat quitament se lors gardians, marits, caps o mèstre lo lor interdison. »
Jihad major e Jihad menor
Dans Le Jihad : origines, interprétations, combats, Michael Bonner estudia l'evolucion istorica de las interpretacions e practicas premodèrnas del jihad. Bonner i soslinha qu'aquel concèpte arrestèt pas de cambiar amb los sègles, segon l'epòca e la region estudiadas, e que las interpretacions interdison totas interpretacions interdison tota representacion calhada. Mai, soslinha l'oposocion classica entre lo « pichon jihad », dirigit cap a l'exterior, e lo « grand jihad », intèrne e esperital. Reconéis que la segonda interpretacion — esperitala — foguèt longtemps predominanta (22).
Jihad major
Marie-Thérèse Urvoy realizèt una analisi detalhada de l'usatge del mot jihad dins l'Alcoran. Nòta que 41 escasenças a la rais d'aquel mot s'i trapan, que 6 correspondon a de senses particulars: « jurament solemne » (5 còps) e « trobar lo necessari »). Dins 16 escasenças, « aparéis dins un sens vague e imprecís de "menar lo combat de Dieu", amb una unica referéncia explicitament non violenta ». Escrich qu'i a 6 escasenças « signalant pro l'idèa de "menar combat de sos bens de sa persona » (9,41 et 88 ; 49, 15 ; 61,11 ; 48-81), e soslinhat que de passagtes coranics utilizan d'autres tèrmes utilizan pas la meteissa raiç qu'incitan al combat, coma « lançatz-vos leugièrs e pesucs » (9,41), « l'exempcion » (9,41 e 86), o encara « l'oposicion als non combatents » (dichs « 'al-qâ'idun », aqueles que demoran setats) (4,95). Acaba citant una darrièr formulacion coranica dins l'encastre de son analisi: « combat contra los infidèls, e èsser dur contra eles » apareis dos còps (9,73 ; 66,99).
Se dobta d'aquel hadith  unes universitaris e pas cap dels rapotaires de hadiths que fan autoritat o mencioana. Lo teologian anbalita Ibn Qayyim al-Jawziyya estima per exemple aquel hadith coma flac, mas pensa que lo jihad major est important. Quitament, lo teologian fondamentalista palestinian Abdallah Azzam considèra aquel hadith coma flac, mas tanben coma fals que vendriá pas de Maomet mais d’un dels sieus companhs, Ibrahim Ibn Abi `Abalah. Pasmens, aquel concèpte jihad major ten una influéncia importanta dins l’islam mistic (sofisme).
Jihad menor e luta armada
Pendent l'istòria, aquel jihad se realizèt contra las sèctas musulmanas consideradas coma eretjas. A l'epòca contemporanèa, aquela rason se pòt utilizar dins:
Chameana
Chameana ? (Chaméane en francés) z-es 'na anciana comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe. Lo 1èr de genièr de 2019 fusionet dins Le Vernet e Chameana.
Jihad
Las règlas del combat pendent lo jihad
Vaquí una lista de règlas de la guèrra en islam, utilizadas dins l'obratge de Hisham Kabbani: Le concept de jihad en Islam,.
Chameana
Toponimia
Una atestacion anciana delh nom es Casa meiana, alh sègle XI. Vendriá de casa mediana, « l'ostal del meig ».
Nòtas
<references group="N"/>
Jihad
Lo problèma del terrorisme
Fòrça collòquis se tenguèron en Egipte, en Arabia saudita e endacòm mai, que condemnan los atemptats suicids, l'agression fisica de las personas civilas e los atemptats de l'11 de setembre de 2001, del 11 de març a Madrid, de Riyad, del 7 juillet etc,. Los intellectuals, òmes politics e religioses del mond arabomusulman elaborèron e 57 Estats cosignèron una Convencion araba per la luta contra lo terrorisme : « en conformitat amb los nauts principis morals e religioses, per exemple las règlas de la charia islamica e tanben lo patrimòni umanitari de la nacion araba que reprova tota forma de voléncia e de terrorisme ».
La nocion de martir es tan anciana coma la naissença de l'islam, pasmens los atemptats-suicids que se nomenan tanben kamikazes islamistas aparegeuèron e se desvolopèron dins lo mond al sègle XX e son sevèrament condemnadas pel las autoritats de l'islam. Las basas islamicas que se pièjan los olemas son subretot : Marc Trévédic, magistrat francés, soslinha tanben lo paradòxe de la novèla "generacion Jihad" que somia de l'edat d'aur d'un islam que la modernitat occidentala auriá pas pervertit alara qu'aqueles nombroses jihadistas utilizan un bon nombre d'aisinas que caracterisan l'epòca modèrna (Internet, malhum socials...).
Rumor del « jihad sexual »
En 2013 appareis en Tunisia la rumor del « jahad sexual », que de centenas de filhas emergirián de Siria ont se prostituirián per fòrça combatents de l'EIIL e d'autres grops jihadistas essent « maridadas » puèi « divorciadas ». La rumor naís en decembre de 2012 amb un messatge presetat coma essent un tweet del cheikh salafista Mohamed Al-Arifi autorisant « las femnas musulmanas, a partir de 14 ans, de se maridat amb un jiahdista per unas oras, puèi a d'autres jihadistas, per enforçar lo moral dels combatents, e d'obrir las pòrtas del paradís ». Lo cheiq Al-Arifi nega lèu aver prononciat una tala fatwa, mas la rumor s'espandiguèt dins los medias e contunhada per las declaracions debans l'Assemblada nacionala constituenta del ministre tunisian de l'Interior, Lotfi Ben Jeddou lo 19 de setembre de 2013 e pel regime sirian qu fa realizar de reportatges de propaganda produsent de fals testimònis. Mas après contra enquèstas de cercaires e jornalistas concluson en 2013 qu'existís pas cap de testimòni cresible pel creditar la realitat d'un jihad sexual, d'endacòm mai negat per totas las fonts jihadistas e que pièja sus pas cap de fondament religiós, , ,. Per Human Rights Watch, aquelas rumors s'apièjan sus un fach plan real, la practica del « maridatge provisòri » qu'es en fòrt desvelopament. Segon lo jornalista David Thomson, « las femnas que rejónhon los grops jiadistas servisson pas d'esclaus sexuals. se'n van exactament per las meteissas rasons que los òmes », mas essent pas admesas a combatre, « pòdon anar en Siria sonque pel maridatge. O essent ja maridada a un aspirant mujahid al punt de partir al jihad Soit en étant déjà mariées avec un aspirant moujahid sur le point de partir au djihad ».
Teologians de la doctrina del jihad
vinheta|Sayyid Qutb.
Jihad dins lo babisme e lo bahaïsme
Lo babisme e lo bahaïsme son doas religions monoteïstas independantas aparegudas en Iran e al Mashrèc dins la segonda mitat del sègle XIX. Son nascudas dins lo mitan chiita duodeciman e se basan sus de revelacions divinas posterioras a l'Alcoran.
La nocion de ǧihād bi al-sayf (« djihad per l'espasa ») reviscolèt dins lo babisme, coma o mòstra la revòlta babiá al Mazandaran e la batalha de Shaykh Tabarsi, mas foguèt totalament abolida dins lo bahaïsme, ont « L'espasa es remlaçada per la paraula» , ,.
Autafaja
Autafaja pòt essèr:
Colombier (Nauta Sòna)
Colombier  es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Manaf
Manaf (مناف‎ en arabi) èra un dieu venerat en Arabia a l'epòca preislamica. Al Tabari lo senhala coma una de las divinitats principalas de la Mèca. Èra careçat per las femnas; ça que la, durant lors menstruacions, se podián pas aprochar d'el. Lo culte seriá d'origina sudaràbia.
Vathmala
Vathmala o Bathmala (benlèu de "val dolenta") [bam'malo] (Bethmale en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region d'.
Triangle de Weimar
Lo Triangle de Weimar es una cooperacion diplomatica europèa gropant França, Alemanha e Polonha. Foguèt creat en aost de 1991 dins l'encastre de la fin de la Guèrra Freja. Son objectiu iniciau èra de favorizar la reconciliacion entre Alemands e Polonés e l'integracion de la Polonha comunista au sen de l'Euròpa capitalista. Dempuei l'intrada de Polonha dins l'OTAN e dins l'UE, es vengut un grop de concertacion, de cooperacion e de dialògs entre lei tres estats.
Grop de Visegrad
Lo Grop de Visegrád (de còps dich Visegrád 4, V4 ò Triangle de Visegrád ) es un grop de cooperacion diplomatica format de Polonha, de la Republica Chèca, d'Eslovaquia e d'Ongria. Foguèt creat lo 15 de febrier de 1991 entre Polonha, Checoslovaquia e Ongria per favorizar l'integracion dei tres país membres dau blòt sovietic durant la Guèrra Freja au sen de l'Euròpa capitalista. Dempuei l'adesion de sei membres a l'OTAN e a l'Union Europèa, es vengut un grop de concertacion, de cooperacion e de discussion.
Bèthhag
Bèth Hag (Betchat en francés) es una comuna occitana de Gasconha, en Coserans, situada dins lo departament d'Arièja e la region d'Occitània.
Ostau trevat
Un ostau trevat (var. ostal / embreissat, encantat, frequentat, hantat, embroishit, hadit, practicat, hantamejat) es un ostau reputat per èsser ocupat per una trèva ò d'autrei fòrças subrenaturalas. Es diferent de l'ostau possedit qu'es caracterizat per la preséncia de fòrças subrenaturalas que contrarotlan leis abitants dau luòc.
Es un mite fòrça frequent, especialament au sen dei populacions anglosaxonas que tènon un folclòre larg centrat sus leis ostaus trevats. Ansin, en 2005, un sondatge menat dins lei populacions estatsunidenca, canadiana e britanica mostrèt de taus de cresença de l'existéncia d'ostaus trevats relativament importants (respectivament 37%, 28% e 40%).
Icar
thumb|right|200px|Icarus and Daedalus, per [[Charles Paul Landon (1799)]]
Dins la mitologia grèga, Icar (en grèc ancian Ἴκαρος / Ikaros) es lo filh de l'arquitècte Dedal e d'una esclava a s'acoplar amb un taur blanc (çò que donèt lo Minotaure). Segon d'autras versions, Dedal auriá donat a Ariana l'idèa del fil nosat a la cavilha de Tesèu, li permetent de fugir lo laberint onte lo minotaure èra presonier, e que Dedal seriá estat l'arquitècte.
Podent pas anar per las mars, que Minòs contrarotlava, o pels camins, Dedal aguèt l'idèa, per fugir Creta, de fabricar d'alas coma aquelas dels aucèls, fabricada de cera e de plumas. Prevenguèt son filh, li enebissent de s'aprochar tròp prèp de la mar, a causa de l'umiditat, e del solelh, a causa de la calor. Mas Icar, que li agradava tant la sensacion del vol, oblidèt e prenguèt tròp d'altitud; la calor faguèt fondre la cera. Sas alas cediguèron e moriguèt precipitat dins la mar que pòrta encara son nom: la mar Icariana.
Pausanias dona una autra version de la legenda: segon el, Dedal e Icar fugiguèron Creta dins de naus pichonas — Dedal avent inventat per las far lo principi de la vela, fins alara desconeguda dels òmes. Mas Icar, navigator malaisit, naufraguèt prèp de Samos. Son còrs seriá estat trobat sus las ribas de l'illa per Eracles, que li donèt una sepultura e nomenèt Samos e la mar a l'entorn Icariá. Aquela version la torna prene Diodòr de Sicília, que precisa sonque qu'Icar foguèt precipitat dins la mar ont se neguèt. Pasmens aquela version s'acòrda pas amb la legenda de la vela negra del vaissèl menant Tesèu e los captius grècs cap a Creta, e de la vela blanca qu'oblidèt d'ajocar al retorn, provocant la mòrt de son paire, Egèu - aquel episòdi essent normalament anterior a aquel del vol d'Icar e de Dedal.
Braillans
Braillans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sant Feliç de Leraç
Sant Feliç de Leraç (Saint-Félix-de-l'Héras en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : castrum de Leras en 1145, 1162, de Leraz en 1157, 1188, de Leracio en 1162, Pontius de Larasio, quod est castrum ejus inexpugnabile en 1161-1171, Leras [varianta : Leraz] en 1210, S. Foelicis de Leratio en 1236, S. Felicis de Leratio en 1240, ecclesia S Felicis de Leratio (varianta : Lerato) en 1252, parrochia de Leracio en 1264, ecclesia S Felicis de Leracio en 1484, de Leratio al sègle XVI, la parroquia de S Felis, al començament del sègle XVI, St Felix de Lhéras en 1628, St Felix dépendant du Caylar en 1740-60, St Felix de l'Heras en 1740-60, 1774-75 (mapa de Cassini).
Lo nom de Sant Feliç es lo de tres papas canonizats, d'avesques e martirs, dont un martir a Girona en 304,. Segon Hamlin, Leraç ven probablament d'un radical probablament preindoeuropèu *Ler-, amb un sufixe prelatin -atis. I a un toponime l'Héras a 1,5 km a l'èst del vilatge. Cf. Lerga o Lèrga, aiga.
Mazingarbe
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
L'istòria de Mazingarbe ,
L'histoire de Mazingarbe ,
Champanhat
Champanhat [tsɑ̃pɔˈɲa] (Champagnat-le-Jeune en francés) es una comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Toponimia
Segon Albèrt Dauzat, le nom ven de Campaniacu.
Nòtas
<references group="N"/>
Ducat d'Aquitània
Lo Ducat d'Aquitània foguèt una jurisdiccion feudala d'Occitània. Al començament districte militar regit per un dels comtes, derivèt al sègle IX cap a un poder feudal ereditari.
The Shining (filme)
The Shining es un filme d'orror de 1980 dirigit per Stanley Kubrick basat sus la novèla omonima de Stephen King.
Sinòpsi
Jack Torrance es contractat per gerir l'otèl Overlook pendent los meses d'ivèrn qu'es la sason vuèja. Amb seu filh Danny, qu'a un estranh poder de premonicion nomenat "resplendor", e la seuna femna Wendy, muda a l'otèl, situat en plan enlòc. E amb l'arribada de la nèu, la carrièra que lo rejonh a la vila mai pròcha es copada, alara dins aquel isolament d'esglasisents poders començan a se manifestar dins las cambras de l'otèl e a l'esperit del quita Jack, que van acabar per far d'el un psicopata. A la fin acaba morissent dins lo laberint, totalament congelat alara que Wendy e Danny capitan se salvar d'el.
Vestiac
Vestiac o Bestiac, (Bestiac en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son totas en V- : Vertiaco, Vertiago, Vestiaco, Vestiac e justifican la grafia Vestiac. La prononciacion B- de l'iniciala s'explica sonque pel betacisme (confusion de b e de v a l'avantatge del primièr); çò que fa que l'ipotèsi de Dauzat, una fòrma « latinizanta » (per explicar la conservacion anormala de -sti-) formada a partir del latin Bestia, es totalament impossibla. La finala en -ac, del sufixe gallés -aco(n), pausa pas de problèma. Mès lo passatge aparent de Vert- a Vest- e la preséncia d'un grope -ti- que pòt pas èsser etimologic, fan pensar a un etime (benlèu derivat del gallés uert-, « virar », o del latin uerto-, meteis sens), qu'auriá conegut una sincòpa; veire per exemple Vertrieu, latinizat Vertriacum au sègle XIV, que vendriá, segon Dauzat, de *Verturius, del gallés *Vertos, + -acum. Se l'etime èra *Verturius, se poiriá pensar a una fasa *Vertriac, ont la preséncia de doás r auriá menat a una prononciacion confusa e instabla, situacion resolguda a l'encòp per una dissimilacion (-r- > -s-) e l'amudiment de la segonda -r-. L'explica que precedís es tanben una temptativa o un exemple e pas brica una certitud.
Ducat d'Aquitània
Amb los merovingians venguèt un ducat. Desideric, duc vèrs en 574, foguèt leial a Chilperic de Neustria, e en 584, a la mòrt del rei, sostenguèt Gondobald, filh pretendut de Clotari I (èx rei de Soissons) que s'èra refugiat a la cort de Bizanci e èra tornat a reclamar sos drechs, e qu'obtenguèt tanben aquel de fòrça mai nòbles cona Gontran Boson, supausat duc d'Auvèrnhe; Gondobald foguèt proclamat rei a Aquitània dins la vila de Briva, mas perdèt a Lion, la rebellion acabèt e fòrça dels nobles revoltats foguèron executats (Gontran Boson fugiguèt); Desideric foguèt perdonat per Fredegunda mas l'an seguent volèt agrandir sos domenis cap a la Septimània visigota, que s'èra revoltat, e moriguèt dins un combat a Carcassona en 587.
Reialme d'Aquitània
En 628 foguèt erigit en reialme per a Caribert II, filh de Clotari II, qu'establiguèt la capitala a Tolosa e se maridèt amb Gisèla, la filha del duc de Gasconha. En 631 li succediguèt son filh Chilperic, encara al breç, que foguèt assassinat segurament per instigacion de Dagobèrt d'Austràsia, mas un supausat Bogis o Boggis, pichon fraire de Chilperic, e son fraire encara mai pichon Betran, foguèron reconeguts duc (vèrs 636 o 637).
Ducat d'Aquitània
Aprèp venguèron ducs lo tolosenc Fèlix (vèrs 660-673) e Lop I venlèu d'origena basca, un de sos fidèls. A Lop I succediguèt Audon I, segurament son filh, que vèrs 692 no reconeguèt cap autoritat e faguèt expedicions en la Septimània visigota; enfrentat a Carles Martèl foguèt derrotat (719) e signèt la patz (720). En 725 faguèt pacte amb los sarrasins) una trèva e contunhèt la luta contra Carles Martèl amb quin un còp mai faguèt la patz; en 730 los arabs cambièron lor politica contra França e envadiguèron lo país, e Audon demorèt nèutre; çò que causèt la colèra de Carles Martèl que neguèt la trèva e envadiguèt Aquitània en 731 al meteis temps que los arabs, que tanben neguèron la trèva a causa de l'ajuda d'Audon al rebèl valin de Narbona. Amenaçats, francs e bascoaquitans, pels musulmans, Audon e Carles Martèl faguèron un pacte.
Carles Martèl e Audon ganhèron la Batalha de Peitieus qu'acabèt amb las incursions musulmanas. Audon moriguèt vèrs 735 e li succedèt son filh Hunald associat a sa sòrra Aton. Carles Martèl reconeguèt Hunald coma duc mas aquel se revoltèt en 741 e coma perdèt fugiguèt a Gasconha en 742; passèt a l'ofensiva en 743 mas en 744 perdèt; faguèt levar los uèlhs a sa sòrra Aton e se sometèt sotmetre en 745, se retirèt dins un monestèri en daissant son filh Waifre coma duc, reconegut pel majordòme merovingin Pepin lo Brèu, filh e successor de Carles Martèl. La patz durèt fins a 761, an que Waifre se revoltèt; la guèrra va durèt sèt ans e en 768 Waifre fogut assassinat benlèu per un emissari de Pepin lo Brèu e lo ducat foguèt incorporat a Neustria. Uns meses aprèp Hunald II, filh de Waifré, se revoltèt mas en 769 foguèt vincit per Carlesmanhe e deguèt fugir en Gasconha; lo duc gascon Lop de Carlesmanhe rebebèt lo títol de duc d'Aquitània; mas un Audon II, benlèu filh o fraire d'Hunald, seguèt la luta e quand moriguèt en 776 son filh Aton, fins que en 778 Carlesmanhe daissèt lo país pacificat e declarèt abolit lo ducat.
Aquitània foguèt erigida en reialme per Carlesmanhe per son filh Loís lo Piós en 781. L'administracion reiala venguèt a Loís mas lo reialme èra partida del districte militar de Tolosa, e los comtes de Tolosa èran los ducs d'Aquitània coma de Septimània, separada en 816. Los comtes de Tolosa successius, legitimistas, èran ducs d'Aquitània fins a çò que en 835 foguèsse adjudicada a Bernat de Septimània. A sa casuda en 844 son filh se mantenguèt comte de Tolosa (e duc) per desir del rei d'Aquitània Pepin II. La revòlta d'Aquitània (que amb Pepin I e Pepin II culminèt en 849 quand lo magnat Fredòl donèt lo comtat de Tolosa e ne foguèt nomenat comte e de facto duc d'Aquitània. En 852 Rainòlf I filh de Gerard d'Auvèrnhe e cosin de Bernat de Gotia recebèt l'investitura fins a çø que en 866 foguèsse donat a Bernat Plantapilosa dins l'encastre de la reorganizacion dels onors del periòde nomenat dels tres Bernats. A la mòrt de Plantapilosa en 886, son filh Guilhèm lo Piós d'Alvernia e lo comte de Peitau, Rainòlf II (filh de Rainòlf I), disputèt lo títol. En primèr s'afirmèt a la mòrt del segond en 918, mas amb l'extincion de la linhada amb Acfred en 928, Ebles Manser, comte de Bordèu e Peitau, filh de Rainòlf II foguèt consolidat coma duc. En 934 lo comte de Tolosa capitèt al títol ducal, mas a sa mòrt en 950, son successor Guilhèm Talhafèrre ja gaireben l'aviá abandonada e en 979 demorèt dins las mans de Guilhèm Braç de fèrre comte de Peitau, de la linha de Ebles Manser. A la mòrt del darrièr duc e comte d'aquela linhada, Guilhèm XII d'Aquitània, en 1137, sa filha Leonor se maridèt amb lo rei Loís VI de França, mas en 1152 lo maridatge foguèt anullat e se maridèt alara amb son rival Enric II d'Anglatèrra. Los reis d'Anglatèrra venguèron ducs d'Aquitània, que mai tard se nomenariá Guiana, fins a çò que en 1449 s'acabèsse la conquista francesa confirmada per la fin de la Guèrra de Cent Ans en 1453. En 1472 lo rei de França tornèt crear lo ducat d'Aquitania (o Guiana) per son fraire duc de Berric, mas a sa mòrt, en 1484 tornèt a la corona.
Vesac (Arièja)
Vesac (Bézac en francés) es una anciana comuna occitana del País de Fois, fusionada dempuèi lo 1èr de genièr de 2023 dins la comuna nòva del meteis nom que n’es una comuna delegada. Administrativament èra situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Rusyn
Lo rusyn (o rutèn modèrne) es la lenga eslava parlada en Rutènia, sovent classada coma una varietat d'ucraïnian.
Es una lenga indoeuropèa. Al dintre de la familha de las lengas eslavas, aperten al grop eslau oriental amb lo rus, l'ucraïnian e lo bielorús.
Champeilhs
Champeilhs [tsɑ̃ˈpej] (Champeix en francés) es 'na comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Enric Espònda
Enric Espònda (Henrike Ezponda en basco, Henri de Sponde en francés, Henricus Spondanus en latin) qu'estó un eclesiastic e istorian soletin vadut a Maulion lo 6 de genèr de 1568, e mort a Tolosa lo 18 de mai de 1643. Avesque de Pàmias, qu'èra lo hrair deu poèta Joan Espònda.
Marest
Marest es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bièrt
Bièrt (Biert en francés) es una comuna occitana de Gasconha, en Coserans, situada dins lo departament d'Arièja e la region d' Occitània.
La Chapelle-Orthemale
La Chapelle-Orthemale es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Endre e la region dau Centre e Vau de Léger.
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Mailly-Raineval
Mailleu-Rainevo en picard (Mailly-Raineval en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Filain (Nauta Sòna)
Filain es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bibliotèca de Catalonha
thumb|Biblioteca de Catalunya
La Bibliotèca de Catalonha (BNC; en catalan Biblioteca de Catalunya) es la bibliotèca oficiala de Catalonha.
Waclaw Szamotulski
thumb|right|Representacion de Waclaw Szamotulski realizada au sègle XIX.
Waclaw Szamotulski (vèrs 1524 - 1560), en polonés Wacław z Szamotuł ò en latin Vencelaus Samotulinus, es un musician e un poeta polonés de la Renaissença. Estudièt la musica, lo drech, lei matematicas e la filosofia a Poznan puei a l'Universitat Jagellon de Cracòvia. Vèrs 1547-1548, venguèt un compositor de la Cort Reiala de Polonha. Foguèt lo premier musician polonés que seis òbras foguèron publicadas en fòra dei frontieras dau país. Pasmens, en causa de la manca de documents, sa vida es quasi desconeguda.
Mailly-Maillet
Geografia
Mailly Es la municipalitat la mai importanta e la melhor bastida del costat de Acheux. La siá distància del cap de-luòc de costat es de 6 km, de Doullens 23 km, e 34 km d'Amians. Altitud : NaN.
La Rocque
La Rocque en normand (La Rocque en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Drech moral
Lo drech moral es un dels dreches d'autor, considerat coma un drech extrapatrimonial, que defend l'autor e son òbra a respècte dels utilizaires. Es un drech imprescriptible e inalienable que se manten encara quand existís pas mai lo titular dels dreches patrimonials de l'autor.
La Rocque
Geografia
Lo ponch en culminant se situa en limit oèst, près del luòc-dich Canteloup, sus la D26. Lo ponch mai bas correspond a la sortida del ruisseau del Val del territòri, al sud. La municipalitat es bocagère.
La commune est située à l'est du Bocage virois. Son petit bourg est à 5.5 km au nord de Vassy, à 15 km au nord-ouest de Condé-sur-Noireau, à 18 km au sud-ouest d'Aunay-sur-Odon et à 19 km à l'est de Vire.
Le point culminant (226 m) se situe en limite ouest, près du lieu-dit Canteloup, sur la D26. Le point le plus bas (169 m) correspond à la sortie du ruisseau du Val du territoire, au sud. La commune est bocagère.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Al Mièja Edat, una léproserie existissiá a la Rocque.
Au Moyen Âge, une léproserie existait à La Rocque.
Mailly-Maillet
Geografia
Lo territòri a traversat per sièis rotas #que venon desbocar al centre del pòble. La superficie totala es de 1358 a. #Que 227 en bòsc #que dépendaient de l'ancian castèl e #que ne son en 1883 la proprietat del Sr. Lo baron Lo Feuvre d'Albert. Entre los luòcs diches, trobam los Caritables, la Vallée dels mòrtes, remembrar d'una sagnant batalha ; la Justícia ont s'elevavan sens dobte las fourches patibulaires ; la longa hita, las Bonnettes, la vallée Madame, las Catiaux, lo Parterre, anciana dependéncia del parc del castèl, lo bòsc Sacquepée, lo Carnaphé, lo Paradís, amb lo sieu misteriós tresaur,..
Drech moral
Es un drech generalament reconegut dins las jurisdiccions basadas sul drech civil continental europèu. Foguèt formulat pel primièr còp en França e aprèp foguèt inclusit dins la Convencion de Bèrna en 1928. Al contrari, es pas reconegut en totalitat dins las jurisdiccions basadas sus la Common law anglosaxona.
Mailly-Maillet
Geografia
Mailly est la commune la plus importante et la mieux bâtie du canton d’Acheux. Sa distance du chef-lieu de canton est de 6 km, de Doullens 23 km, et 34 km d’Amiens. Altitude : NaN.
Drech moral
Dins l'article 6 bis de la Convencion de Bèrna se definisson los dreches morals atal:
Mailly-Maillet
Geografia
Le territoire est traversé par six routes qui viennent aboutir au centre du village. La superficie totale est de 1358 ha. Dont 227 en bois qui dépendaient de l’ancien château et qui sont en 1883 la propriété de M. le baron Le Feuvre d’Albert. Parmi les lieux dits, nous trouvons les Caritables, la Vallée des morts, souvenir d’une sanglante bataille ; la Justice où s’élevaient sans doute les fourches patibulaires ; la longue borne, les Bonnettes, la vallée Madame, les Catiaux, le Parterre, ancienne dépendance du parc du château, le bois Sacquepée, le Carnaphé, le Paradis, avec son mystérieux trésor,..
Drech moral
En França
Es definit a l'article L121-1 del còde de la proprietat intellectuala. La CPI, precisa que:
Mailly-Maillet
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Drech moral
En França
Compòrta quatre brancas:
Mailly-Maillet
Nòtas
<references group=N/>
Drech moral
En França
Fin finala, segon l'article L121-1 al. 2 del CPI, lo drech moral es perpetual, imprescriptible e inalienable. Atal se pòt pas daissar e pòt s'exercir per l'autor d'esperel, o per sos avents drech, sens limitacion de durada.
Per respectar lo drech moral de l'autor d'una òbra dintrada dins lo domeni public, sufís de citar lo nom de l'autor e lo títol de l'òbra utilizada.
Malgrat que siá reputat absolut per la doctrina, lo drech moral es limitat per la practica e la jurisprudéncia. D'en primièr, al procès es l'autor que deurà provar la violacion e lo damatge subit per obtenir reparacion. E mai existís controvèrsia sus la question de saber se lo drech moral pòt èsser limitat per la teoria de l'abús de drech. Segon lo professor Gautier, la Cort de Cassacion espandiguèt pas la teoria de l'abús de drech sus aquelas questions
Fin finala, lo drech moral possedís un caractèr d'òrdre public.
Lo caractèr d'òrdre public foguèt definitivament afirmat dins dos arrèstes: un arrèst de la Cort de Cassacion del 28 de mai de 1991 (afar Huston) e un arrèst de la Cort d'Apèl de París lo 1 de febrièr de 1989. L'excepcion d'òrdre public permetèt d'apartar la lei americana autorizant las clausulas abdicativas del drech de paternitat alara quita qu'aquela foguèt designada per la règla de conflicte. Lo jutge li substituiguèt la lei francesa.
En Espanha
Dins l'article 14 de la Lei de Propietat Intellectuala espanhòla se reconeisson los seguents dreches morals :
Nota e referéncias
Urheberrecht (Deutschland) Diritto d'autore italiano
Champitèiras
Champitèiras [tsɑ̃piˈtejʁæ] (Champétières en francés) es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Plom dau Cantal
Lo Plom dau Cantal, es la bèla cima daus monts de Cantal. Sos d'altitud ne fan lo segond pus naut somal dau Massís Central après lo puèi de Sant Circ. Situat au centre dau departament de Cantal, constituís l'aigavèrs entre las vaus de Cera, d'Alanhon e de Breson, de cada costat de las comunas de Sant Jaume dels Blats e d'Alba Pèira.
Champitèiras
Nòtas
<references group="N"/>
Bibliotèca Nacionala d'Espanha
La Bibliotèca Nacionala d'Espanha (BNE; en espanhòu Biblioteca Nacional de España) es la bibliotèca oficiala d'Espanha.
Sant Feliç de Lodés
Sant Feliç de Lodés (Saint-Félix-de-Lodez en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Universitat Jagellon
L'Universitat Jagellon, en polonés Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, es una universitat fondada en 1364 dins una borgada de la vila de Cracòvia per Casimir III lo Grand. Es l'universitat pus anciana de Polonha e la segonda d'Euròpa après aquela de Praga creada en 1348.
Sant Feliç de Lodés
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : ecclesia S Felicis, al sègle X o XI (?), al sègle XII (?), en 1162, parrochia S Felicis en 1207, forcie S. Felicis en 1210,  castrum de S. Felice en 1270, castrum S. Felicis, ecclesia seu capella S. Felicis in plano Lodovesii en 1484, S. Felix en 1529, 1622, 1740-60, St Felis en 1643, St Felix de Londes en 1740-60, l'eglise de St Felix de Lodez en 1740-60, St Felix de Lodez en 1770-72 (mapa de Cassini).
Lo nom de Sant Feliç (atestacion eccl. S. Felicis, en 804) es lo de tres papas canonizats, d'avesques e martirs, dont un martir a Girona en 304. Segon Hamlin, lo determinant Lodés es una varianta de l'occitan lodovés, « lodevés ». . La fòrma lodovés se justifica sonque per l'atestacion de 1484; lo determinant in plano Lodovesii, « en plana de Lodevés », s'opausa a Sant Feliç de Leraç, a la montanha (mas tanben en Lodevés, comprene dins l'anciana diocèsi de Lodeva). Lodevés se contractèt en Lodés.
Glèisa fortificada
Una glèisa fortificada es una glèisa destinada a assegurar un ròtle defensiu en temps de guèrra. Ansin, son arquitectura presenta d'estructuras militaras coma de muralhas fortificadas, de dogas ò d'arquieras. Foguèron generalament bastidas dins lei regions menaçadas per d'incursions armadas coma de zònas frontieras ò maritimas.
Sinagòga de Biàrritz
La sinagòga de Biàrritz, dens lo Baish Ador, qu'estó inaugurada en 1904. Que's situa au numèro 3 de la carrèra. Qu'ei au dia de uei en cors de restauracion.
Châtenois (Nauta Sòna)
Châtenois  es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de la Franca Comtat.
Tròc
Lo tròc es l'operacion economica que cada participant daissa la proprietat d'un ben (o un grop de bens) e recep un autre ben. Lo tròc fa partit del comèrci de compés amb l'escambi de servicis al parelh.
Châtenois (Nauta Sòna)
Geografia
La municipalitat de Châtenois a situat a ieu-distància de las tres vilas de Vesoul, Lure, e Luxeuil, al còr de la campanha elevada-saônoise.
Tròc
Pòt intervenir dins lo comèrci interior mas subretot dins los escambis internacionals, quand un país dispausa pas d'una devisa convertibla.
Châtenois (Nauta Sòna)
Geografia
La commune de Châtenois est située à mi-distance des trois villes de Vesoul, Lure, et Luxeuil, au coeur de la campagne haut-saônoise.
Tròc
Las crisis monetàrias donan sempre un ròtle un pauc mai grand al tròc a causa de la rarefaccion dels signes monetàris. Mai sovent dins los periòdes de carestiás, coma pendent las guèrra o occupacions, lo tròc torna coma biais d'escambi.
Bompàs (Arièja)
Bompàs  (Bompas en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Châtenois (Nauta Sòna)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Bompàs (Arièja)
Toponimia
Lo nom de Bompàs es la transposicion, dins una intencion meliorativa, d'un *Malpàs, formacion dont lo primièr element aviá un sens negatiu. Tot pas es per nature estret e malaisit, siquenon lo mot s'emplega pas.
Châtenois (Nauta Sòna)
Istòria
Lo luòc de Châtenois i aguèt ocupat fòrça d'ora : s'i es trobat de vestigis d'abitat gallo-romain. A la Mièja Edat, la municipalitat de Châtenois èra una baronnie. Aquela possedissiá un castèl #que i aguèt destruit a la fin de la. Lo nom de Châtenois es issu del grand nombre de châtaigniers #qu'empengan (encara uèi) sus la comuna. Qualques vestigis del castèl son encara visibles, e sustot lo grand portail #qu'es intacte. Châtenois Possedís doas grandas fontaines totjorn n'aiga. La una i aguèt bastit l'an 1890 en grès ròsa. Es surmontée d'una pichona crotz e fasiá egalament mestièr de lavoir (lo bac de lavage en essent separat del bac de rinçage) e de abreuvoir. L'autre fontaine, un pauc mai modèst, data de la meteissa epòca. Per çò qu'es de l'eleganta glèisa de Châtenois, i aguèt bastit ela tanben a en un estil néo-gotic. En lo en environant, se pòt descobrir un en encantant parc verdoyant ont se niche una pichona capèla. La façada d'aquela es adornada armoiries de la familha de Sant-Mauris
Tròc
Las societats sovieticas coneguèron a costat dels mercats classics utilisant la moneda legala, d'importants mercats de tròc portant sus des produccions personalas, de biens mòbles personals, o de bens preses suls luòcs de trabalh.
Châtenois (Nauta Sòna)
Istòria
Le site de Châtenois fut occupé très tôt : on y a retrouvé des vestiges d'habitat gallo-romain. Au Moyen Âge, la commune de Châtenois était une baronnie. Celle-ci possédait un château qui fut détruit à la fin du. Le nom de Châtenois est issu du grand nombre de châtaigniers qui poussent (encore aujourd'hui) sur la commune. Quelques vestiges du château sont encore visibles, et notamment le grand portail qui est intact. Châtenois possède deux grandes fontaines toujours en eau. L'une fut construite en 1890 en grès rose. Elle est surmontée d'une petite croix et faisait également office de lavoir (le bac de lavage étant séparé du bac de rinçage) et d'abreuvoir. L'autre fontaine, un peu plus modeste, date de la même époque. Quant à l'élégante église de Châtenois, elle fut construite elle aussi au dans un style néo-gothique. En la contournant, on peut découvrir un charmant parc verdoyant où se niche une petite chapelle. La façade de celle-ci est ornée des armoiries de la famille de Saint-Mauris
Tròc
Amb la contestacion del ròtle de la moneda se vei l'apareisson de sistèmas de tròc de dimension sociala. Son coneguts jol nom de Sistèma d'escambi local, mas lor proximitat amb los sistèmas de moneda locala fa pensar que la tòca es mens de rebutar la moneda fiduciària, que de (tornar) crear una monenada del ligam.
Etimologia
Manlèu del latin trochus, e venent del grèc τ ρ ο χ ο ́ ς « ròda, anèl ».
Las tròcas sont de coquilhas de molluscs utilizadas per lor nacre e sevissent de moneda d’escambi.
Realitat o fabla del tròc?
Los istorians e antropològs an una posicion sensiblament diferenta. Dempuèi los ans 1940, per exemple amb Karl Polanyi explica que la relacion entre lo tròc e la moneda es pas aquela d'una succession. Al contrari, foguèt montrat que tota societat es necessàriament monetària dins la mesura ont los escambis entre las personas son subretot l'expression d'un còdi social.
Aquel compreneson del tròc l'utilizèt tanben David Graeber, lo tròc es una invencion recenta que supausa la preexisténcia d'una moneda : unitat de mesura abstracha e universala. Las economias ancianas (Egipte, Mesopotamia) utilizavan un sistèma monetari basat sul deute, el meteis formulat en tèrmes de pes d'argent metal e pagat en òrdi; lo batement de pèças de moneda apareguèt sonque vèrs 600 AbC, mas es fòrça mai tard, a l'escasença de carestiás de signes monetaris qu'existís des pròva tangiblas de l'utilizacion del tròc.
Diversitat de las formas
Las formas de tròc varian fòrça segon la natura dels bens escambiats, lo nombre de participants e lo debanament temporel de l'escambi.
Los bens escambiats d'un tròc pòdon èsser materials, per exemple de ressorgas minièras, de tèrras, o encara non materialas, coma de servicis, de sabers, de contengent de pollucion, d'idèas o tanben de simbòls, coma o venguèt la moneda. Aqueles bens son divisibles quand es possible de las partejar, o indivisibles, coma l'es un bilhet de banca. Quand un escandalh de mesura permet d'evaluar la quantitat d'un ben divisible, aqueles bens sont mesurablas.
Lo tròc es multilateral, bilateral quand se realiza entre dos participants, o non-bilateral entre al mens tres participants. Las cessions de proprietats que relizan l'escambi pòdon èsser immediatas, o diferidas segon de condicions dependent d'eveniments futurs.
Usatge d'un sol medium mesurable e divisible
L'usatge d'un sol medium d'escambi redusís los escambis a de cicles bilaterals, e far tornar la concurréncia a la causida de prètz melhor. Aquel medium es la moneda. Lo participant que cedís la moneda es lo crompaire, aquel que la recep es le vendeire. Es ara la transaccion economica dominanta.
La creacion d'un medium simbolic permet de reduire e de relacions bilateralas crompaire-vendeire lo problèma complèxe de recerca de cicles d'escambi de valors realas qu'intègran mai de dos actors economics. Se un mercat de tròc se limita, coma sus un mercat classic, a des relacions bilateralas, la coïncidéncia ofèrta-demanda es pauc probabla qu'i a pauc d'escasença de trapar un partenari qu'accèpta çò que se provesís e prepausa al meteis temps çò que se demanda. Aquela fèbla liquiditat explica perque fòrça des transaccions economicas utiliza un medium monetari.
Una multitud de monedas alternativas apareisson:
Los mercats de tròc per las entrepresas
Lo tròc entre entrepresas existís e se desvolopèt d'en primièr dins los païses anglosaxons puèi en Euròpa. Segon l'International Reciprocal Trade Association, l'organ de comèrci de l'industria del tròc entre entrepresas, mai de 400 000 entreprisas escambièron 10 miliards de dolars al nivèl mondial en 2008 — e amb aquela plataformas los escambis comercials entre professionals aumentan en mejana de 15 % per an dins un contèxte economic dificil marcat per mens de liquiditats financièras.
Tròc de bens totes mesurables e divisibles
D'autres mediums mens simbolics que la moneda an aquelas meteissas qualitats, aquela de durabilitat per exemple, per las ressorgas minièras non extrachas o los contengents de pollucion non produchs.