cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
.kddi
(acorcha de KDDI株式会社, KDDI Kabushiki Gaisha, nom d'entrepresa) es un nom de domeni generic depausat per l'entrepresa japonesa de comunicacion KDDI. Es en servici dempuèi lo 9 de genièr de 2015.
Pè (unitat)
Lo pè es une unitat de longor correspondent a la longor d'un pé uman, es a dire un pauc mai de trente centimètres. Aquela unitat es encara utilizada dins fòrça de païses anglosaxon e d'ancianas colonias de l'Empèri Britanic.
Avec la coidada e lo det, lo pé es l'unitat de mesura mao anciana de l'istòria de l'umanitat. Coma unitat sus de règlas graduadas, es atestats dempuèi lo començament del millenari III AbC, qu'èra ja divisat en setze dets. Aquela subdivision dicha « digitala » èra la règle pendent l'Antiquitat.
Istòria
A la fin de l'Antiquitat e subretot pendent l'Edat Mejana, se preferèt la division onciala. Aquela division del pé en dotze partidas egalas fasent naisser lo poce. Es totjorn en vigor dins lo sistèma d'unitats de mesura anglosaxon. Dins gaireben totes los païses, lo pied – o un dels seus multiplas coma la verga o la cana –  foguèt l'escandalh de las unitats de mesura de longor. Del pe de Nippur, al pé egipcian e al pé roman, eca., totes los pés de l'Antiquitat son deduchas las unas de las autras. Los pés de l'Edat Mejana son o de pés de l'Antiquitat conservats, o ds deduccions novèlas.
Revolucion francesa
Pendent la Terror, la Convencion montanharda votèt l'abolicion del pé en França par la lei del 1 d'agost de 1793 e confirmida per la lei del 18 germinal an 3 (7 d'abril de 1795) e definitiva per la lei del 19 frimaire an 8 (10 de decembre de 1799) jol Consulat. La Restauracion restaurèt pas tanben lo pé del rei. Pendent lo sègle XIX, gaireben totes los païses europèus abandonèron successivament lo lors pés respectius pel sistèma metric decimal. A l'ora d'ara, lo sol pé encara utilizat es lo pe angles, totjorn present dins los domènis de l'aeronautica o de l'informatica amb lo poce equivalent al un dotzen del pé. .
Lengas nubianas
Las lengas nubianas son un sosgrop de las lengas sodanicas de l'èst, un grop de las lengas nilosaharianas.
Pè (unitat)
Lo pé roman
Vèrs la fin del Neolitic  – fa doncas –  los Egipcians divisèron la coidada de Nippur mesopotamiana de prèp de, al luòc dels 30 dets coma lo faguèron las Sumerians, en 28 dets soque. Lps arpentaires egipcians voulián atal profeitar d'una approximacion trigonometrica. Definiguèron de meteis la mesura del det, que mai tard se nomenèt « det roman ». Sètze d'aqueles dets fan la longor del pé roman, mai precisement duduch pes monetalis, oprèp de 296 ⅓  milimètres   o  296  352 µm en valor sèt lissa convencionala.
Aquel pé roman es tanbent atestat per de règlas graduada de l'epòca. Sovent mesuran prèp de 296,3 mm, que dos exemplars mai coneguts son un pe de bronze trobat a Pompèi  e un autre, tanben de bronze, que se trapa ara al Lovre. L'un coma l'autra mesuran 296,3 mm. La Colomna de Marc Aurèli es nauta de cent pe. Mesura exactament 29,617 mètres.
Mas, dins las diferentas províncias e quitament a Rome, a diferentas epòcas d'autras mesuras foguèron utilizadas. Se pòdon donacas nomenar tanben: « pe roman ». Coma mesuras de pé roman se pòt notar: 294,0 mm, 294,7 mm, 295,6 mm, 297,7 mm.
Lo pé roman foguèt conservat, coma mesura legala e oficiala, dins fòrça pïses de l'Euròpa.
Las diferentas definicions
Dempuèi l'Antiquitat e pendent tot l'Edat Mejana, en Itàlia, fòrça mai pés foguèron utilizats. Aqueles pé èran a vegadas pro pròches del pé roman. Lo pé aticosolonic mesura prèp de 294,0 mm e lo pé Eraíon o « neoroman »  297,7 mm. Aqueles pés foguèron sovent confonduts amb lo quita pé roman. Lo pé atestat e utilizat per l'edificacion de l'abadiala Clunhic III en Borgonha (sègle XI - XII)  mesura prèp de 295 mm. Es a dire 0,5 % mai cort que lo pes monetalis roman. S'agís doncas d'un autre pé, benlèu d'una tradicion tanben anciana. Un pé conegut dins l'Antiquitat se nomena pous metrios . Manten lo racio 16 : 15 amb lo pé roman. Lo pé de Clunhic deu èsser 28 : 30 pous metrios, o un pauc mai de 295,0 milimètres.
Lo pé abans de 1668
Lo pé del rei ancian, abans la reforma de Colbert, mantengava amb lo pé renan o carolingian lo ratio 25 : 24. Sa valor es donada sovent per 326,596 mm. Aquela valor se pòt liçar a 326,592 mm.
Ay (Marna)
Ay es una comuna francesa administrada per lo departament de Marna de la region de Champanha-Ardena.
Pè (unitat)
Le pé dins l'Antiquitat
Lo pé èra emplegat dins l'Antiquitat. Dins la literatura es nomenat « pé dorianofeïdonics » . Amb lo pé aticosolonics, manten lo ratio 10 : 9. Amb lo pé anglés son ratio es 30 : 28.
Ay (Marna)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Pè (unitat)
Lo pe entre 1668 e 1799
La toise du Châtelet de 1668 foguèt creada dins l'idèa d'un ratio de 12 : 11 amb lo pé roman, mas los metrològs franceses del sègle XVII lo confondèron amb lo pé Eraïon de 264,6 mm. En 1668, foguèt evaluat, pron corrèctament, d'una longor d'ara correspondent a 8250 ÷ 27,706 mm. Èra fòrça espandit en Itàlia de l'Edat Mejana e plan segurament, localament, en França.
Lo pé del rei, a son abolicion definitiva en França, foguèt determinat per la lei del 19 frimaire an VIII (10 de decembre de 1799). Donava que lo mètre es egal a « una longor de 3 pés 11,296 linhas de la Toise de l'Académie ». D'aquò, lo pé del rei mesura 9000 ÷ 27 706 m, o ~ 324,839 mm.
Lo pé quebequés (sensat identic al pé de París) egala ara, o exactament.
Lo pé anglés
Lo pé anglés es l'unitat de longor del sistèma d'unitats de fòrça païses anglofòns, que los Estats Units d'America, qu'es lo sistèma oficial a costat del SI, e lo Reialme Unit, pasmens qu'aquel darrièr aja adoptat lo sistèma metric decimal en 1995. Es utilizat en nautisme e subretot en aeronautica per mesurar las altituds e las nautors al respècte de la superfícia del sol (o de l'aiga).
Lo simbòl « internacional » es: ft (per : foot /feet(pl.) en anglés) o ′. Sescrich per exemple, 30′ 6″ per significar 30 pes e 6 poces. Al Canadá francés se preferís lo simbòl pi (per pied en francés).
Lo reialme unit rebutèt pendent longtemps de donar au yard que val tres pés, una equivaléncia legala en mètre. Los instituts scientifics angleses publiquèron de valors de conversion, qu'un en 1922, lo pé anglés valguèt : . Als Estats Units d'America, lo U.S. Survey foot lo fixèt lagalament en 1866a, o. Aquela diferéncia prima de 0,00037 % a que paus de consequéncias practicas, en mai que lo mond scientific anglosaxon, quitament als Estats Units d'America, aviá ja abandonat l'utilizacion del pé dempuèi lo començament del sègle XX.
Pasmens se deguèt donar un taus de conversion convenable mai precís. En 1959, los païses anglofòns adoptèron un pé de compromés e 1 ft =    (30,48 cm).
Un pé equivalant al pé anglés èra ja utilizat dins l'Antiquitat, entre autres en Siria. Lo « pechys basilikos » la coidada de l'Antiquitat equivalent a dos pés angleses.
Los diferents pés
l'escart relatiu a la valor lissa es calculada amb una valor attestada, scientificament determinada.
Marolles-en-Hurepoix
Marolles-en-Hurepoix es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Essonne e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Antonio Giovinazzi
Antonio Giovinazzi (n. a Martina Franca lo 14 de decembre de 1993), es un pilòt italian de Formula 1.
Sainte-Croix-en-Jarez
Sainte-Croix-en-Jarez es una comuna francesa, situada dins lo departament de Léger e la region de Ròse-Aups.
Lengas dajo
Las lengas dajo son un sosgrop de las lengas sodanicas de l'èst, un grop de las lengas nilosaharianas.
Buré
Buré es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Punk
Lo punk designa una mòda e un corrent artistic larg que gravitan a l'entorn de la musica punk rock. thumb|right|300px|La mòda punk, dins sa version popularizada a partir d'[[Anglatèrra, prèsa un brinde provocant amb de peus tenchats, parcialament rasats e en cresta. Pasmens d'autrei brindes pus sòbris existisson tanben dins lo movement punk.]]
Mòda
Lo meteis Malcolm Mc Laren èra lo managèr dei Sex Pistols. La mòda punk, dins sa version popularizada a partir d'Anglatèrra, subretot de Londres e de la botiga de Malcolm Mc Laren, prèsa un brinde provocant amb de peus tenchats, parcialament rasats e en cresta. Pasmens d'autrei brindes pus sòbris existisson tanben dins lo movement punk.
Politica
Una partida dau movement punk s'es politizada en generau dins l'anarquisme, de còps dins lo socialisme, dins l'extrèma esquèrra, o lo comunisme.
Sierville
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Jonzier-Épagny
Geografia
La municipalitat recobra 716 li cal la moraine glaciaire del Rhône, depausada i a aperaquí 10 000 ans e telefonada la montanha de Sion. Lo ponch mai elevat de la municipalitat culmini a 733 m.
La commune recouvre 716 ha de la moraine glaciaire du Rhône, déposée il y a environ 10 000 ans et appelée la montagne de Sion. Le point le plus haut de la commune culmine à 733 m.
Istòria
Es al continuament de la fusion de las parròquias de Sant-Maurici (a Jonzier) e de Sant Sebastian (a Epagny) l'an 1801, que las municipalitats de Jonzier e de Epagny an decidit de se jónher en 1866, après lo rattachement de la Savoie a la França de 1860. Los sieus bureaux de vòt demoraràn separats fins en 1989. Amb los ans, lo vilatge conserva un fòrt caractèr rural malgrat una urbanizacion maitrisée.
En lo masatge caseriu de Vigny se tròba una tuta #que #èsser édifiée pels abitants pendent la Segonda Guèrra mondiala en remerciement a la Santa Vèrge d'aver-i estalviat lo sieu vilatge dels incendis e permises lo retorn de los sieus soldats presoèrs.
C'est à la suite de la fusion des paroisses de Saint-Maurice (à Jonzier) et de Saint-Sébastien (à Epagny) en 1801, que les communes de Jonzier et d'Epagny ont décidé de s'unir en 1866, après le rattachement de la Savoie à la France de 1860. Leurs bureaux de vote resteront séparés jusqu'en 1989. Avec les années, le village conserve un fort caractère rural malgré une urbanisation maitrisée.
Montigny
Montigny pòt èsser:
Espartinhac
Espartinhac (Espartignac en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Lista de Campanhas de Maomet
La lista de la campanhas de Maomet son las expedicions fachas per de musulmans e la comunautat musulmana pendent la vida del profeta islamic Maomet.
Divèrsas fònts parlan de ghazwa e son plural maghazi dins un sens tecnic sens parlar de las divèrsas expedicions que Maomet dirigiguèt personalament: A mai, es utilizada la paraula sariyya (pl. saraya) per totas aquelas atacas que lo profeta i èra pas. . D'autras fònts utilizan encara mai las paraulas ghazwa e maghazi de manièra generala per descriure ambedos biais d'ataca
Alexander Albon
Alexander Albon (n. a Londres lo 23 de març de 1996), es un pilòt tailandés de Formula 1.
Cap del govèrn d'Andòrra
thumb|130px|Blason d'Andòrra. Lo tablèu çaijós recensa los caps del Govèrn (Cap de Govern en catalan) de la Principautat d'Andòrra dempuèi la creacion d'aquel pòst al començament dels ans 1980.
Lo cap del Govèrn es nomenat pel Conselh General de las Valadas (Consell General de les Valls), lo Parlament andorran.
Ipocrates
thumb|bust de Peter Paul Rubens, 1638 Ipocrates de Kos o Ipocrates de Còs (en grèc : Ἱπποκράτης) èra un mètge de la Grècia antica del sègle de Pericles. Es considerat coma una personatge del mai important de l'istòria de la medecina, se dich d'aquel qu'es lo paire de la medecina  a causa de lors contribucions durablas a aquel art e coma fundadors de l'escòla que pòrta son nom. Aquela escòla intellectuala revolucionèt la medecina de la Grècia antica, l'establissent coma una disciplina separada dels autres camps amb que èra associada tradicionalament (subretot amb la teürgia e la filosofia), per que venga una vertadièra profession.
Malgrat lo succès dels autors del corpus ipocratic, es dificil de destriar çò dels practicants de la medecina ipocratica e de las accions d'Ipòcrates el meteis; de fach, se sap fòrça pauc sus la pensada d'Ipocrates, sus çò qu'escriguèt o faguèt vertadierament. Pasmens Ipòcrates es representat sovent coma l'epitòm del mètge antic. Concretament, se li atribuís un gran progrès dins l'estudi sistematic de la medicina clinica, reüinssent las coneissenças medicalas d'escòlas precedentas, e sometent la practica dels mètges al jurament d'Ipocrates e d'autres òbras.
Biografia
300px|thumb|[[Asclepieion a Kos]] Los istorians son d'acòrdi per dire qu'Ipocrates nasquèt a l'entorn de l'an 460 AbC dins l'illa grèga de Kos (Còs), e que venguèt un celèbre mètge e professor de medecina. Las autras donadas biograficas sus el son plan segur incorrèctas. Soran d'Efès, un ginecològ grèc del sègle II, mai de cinc sègles aprép sa mòrt, foguèt lo primièr biograf d'Ipocrates e es la font d'una granda partida de las donadas sus el, coma per exemple la data de sa naissença. Tamben se pòt trobar d'informacion sus el dins los escriches d'Aristòtel, (s. IV AbC), de Suidas (~s. X) e a les obres de Joan Tzetzès (s. XII).
Soran escriguèt que lo paire d'Ipocrates èra Eraclides Escolapi, tanben mètge; la maire èra Praxitela, filha de Tizane. Los dos filhs d'Ipocrates, Tessal e Dracon, e son gendre, Polibi, èran sos disciples. Segons Galen, un mètge posterior, Polibi èra l'autentic successor d'Ipocrates, pasmens que Tessal e Dracon aguèron cadun un filh nomenat Ipocrates.
Segon Soran, Ipocrates aprenguèt la medicina del paire e del grand, e estudièt d'autres matèrias amb Democrit e Gorgias. Ipocrates estudièt plan segur a l'asclepieion de Kos, e rebèt de leçons del mètge tracian Erodic de Selimbria. La sola mencion contemporanèa d'Ipocrates es lo dialòg de Platon Protagoras, que lo filosòf descriu coma "Ipocrates de Còs, l'Asclepiada". Ipocrates ensenhèt e practiquèt la medecina pendent tota sa vida, viatjant pel mens fins a Tessàlia, Tràcia e per la mar de Marmara. Benlèu moriguèt a Larissa a 83 o 90 ans, encara que segon qualques autres fonts atenguèt mai de 100 ans; i a diferents recits sus sa mòrt.
Teoria hipocràtica
Las escòlas de medecina de la Grècia antica èran divididas sus cossí tractar las malautiás. D'una costat, l'escòla cnidiana se concentrava sul diagnostic. La medecina de l'epoca d'Ipocrates sabiá gaireben res de l'anatomia e la fisiologia umanas, a causa del tabó grèc qu'enebissiá la disseccion d'umans. Alara, l'escòla cnidiana capitava pas a se determinar quand una malautiá provocava fòrça ensems de símptòmas diferents. D'un autre costat, l'escòla ipocratica aguèt mai de succés en aplicant de diagnostics generals e de tractaments passius. Se concentrava dins la cura del pacient e lo pronostic, pas sul diagnostic. Èra capable de tractar de malautiás de biais eficaç e permetèt un grans desvolopament de la practica clinica.
La medecina ipocratica e sa filosofia s'alunhan pro de la medecina actuala, perque lo mètge cèrca un diagnostic especific e un tractament especialitzat, coma lo promoviá l'escòla cnidiana. Aquel cambi dins la pensada medicala dempuèi lo temps d'ipocrates provoquèt de criticas vivas tot lo long dels darrièrs dos millennis, es la passivitat del tractament ipocratic qu'es subretot l'objècte de las criticas; per exemple, lo mètge francés M. S. Houdart se referís al tractament ipocratic coma "una meditacion sus la mòrt".
Teoria dels quatre umors e Crisi
L'escòla ipocratica sostengava que la malautiá èra lo resultat d'un desequilibri dins lo còs de las quatre umors, de fluids que en bona santat se trobavan naturalament en proporcion eguala. Quand las quatre umors (la sang, la bila negra, la bila jauna e la flèuma) son desequilibradas ("discrasia", o mala mescla), l'individá ven malaut e lo demorava fins a que se recuperava l'equilibri. La terapia ipocratica se concentrava a restaurar aquel equilibri: per exemple, es creia que prene citrons èra benefic quand aviá un excès de flèuma.
Un autre concèpte important de la medecina ipocratica es aquel de crisi, un moment pendent la malautiá que o ben la malautiá començava a triomfar e lo pacient sucombava a la mòrt, o ben passava tot lo contrari, e los processes naturals permetavan la garison del pacient. Després d'una crisi es podia produir una recaiguda, e aprèp una nòva crisi decisiva. Segon aquela doctrina, las crisis avián tendencia a se produire en jorns critics, que se pensava èsser un temps fixe aprèp aver de contractat la malautiá. Se la crisi se produsiá alunhat d'un jorn critic, se podava esperar un recabús. Galen pensava qu'aquela idèa comencèt amb Ipòcrates, alara qu'es possible qu'èra davancièra.
thumb|300px|Dessenh d'un [[banc d'Ipocrates, d'una edicion bizantina del sègle II ApC de l'òbra de Galen.]] La medecina ipocratica èra umil e passiva. L'apròcha terapeutica se basava sul poder curatiu de la natura (vis medicatrix naturae en latin). Segon aquela doctrina, lo còs conten en se lo poder de tornar a equilibrar las quatre umors e se guerir a d'esperel. La terapia ipocratica se concentrava simplament a facilitar aquel processús natural. Per çò far, Ipocrates pensava que lo repaus e l'immobilizacion èran d'una granda importància. En general, la medecina ipocratica era fòrça doça amb lo pacient; lo tractament èra suau e soslinhava l'importància de mantenir lo client pròre e esteril. Per exemple, alara que s'utilizava d'aiga pura o vin per les ferides, un tractament sec seriá estat preferible. De còps qu'i a utilizava de liniments balsamics.
Ipocrates èra contra administrar de drògas e prene un tractament especializat que se poiriá revelar marrit; alara, un diagnostic generalizat èra seguit per una terapia generalizada. Pasmens, dins ocasions precisas utilizava de drògas poderosas. Aquel apròcha passiva aviá fòrça succés a l'ora de tractar de malautiás simplas, coma los òsses trencats, que demanda una traccion per estirar lo sistema esqueletic e aleugir la pression de la zona damatjada. S'utilizava lo banc d'Ipocrates e d'autres maquinas amb aquelas fins.
Un dels punts fòrts de la medecina ipocratica es l'importància que se donava al pronostic. Als temps d' Ipocrates, la terapia medecinala èra pro imatura, e sovent lo melhor que podava far lo mètges èra d'evaluar una malautiá e de'n deduire lo cors mai probable, se basant sus las informacions reculhidas dins l'anamnèsi. Garrison 1966p=97
Professionalisme
thumb|Una seria d'aisinas cirurgicalas de la Grècia antica. A l'esquèrra i a un [[trepan e a la drecha un ensems d'escalpèls. La medecina ipocratica fasiá un bon usatge d'aquelas aisinas. ]] La medecina ipocratica se carcteriza per son estricte professionalisme, la disciplina e la practica rigorosa. L'òbra ipocratica Sul mètge recomanda que los mètges totjorn sián plan polits, onestes, suaus, comprensius e serioses. Lo mètge ipocratic donava una atencion especiala totes los aspèctes de sa practica: seguissiá de precèptes detalhats per dins l'antiga sala d'operacions. Encara, se copava las onglas a una longor precisa.
L'escòla ipocratica donava importància a las doctrinas clinicas de l'observacion e documentacion. Aquelas doctrinas indictan que los mètges an de registrar sas descobèrtas e metòdes medicinals de biais fòrça clar e objectiu, de mena qu'aqueles registres pòscan èsser transmeses e èsser utilizats per d'autres mètges. Ipocrates notava regularament e precisamant fòrça simptòmas, i encluissent la complexion, lo pols, la fèbre, la dolor, los movements e l'excrecion. Se ditz que la presa del pols dels pacients pendent que s'escotava l'istòria del cas servissiá a saber se lo pacient mentissiá. Ipocrates espandissiá las observacions clinicas a l'istòria familhara e l'ambient. Garrison fa remarcar que la medecina deu a Ipocrates l'art de l'inspeccion e l'observacion clinicas. Per aquò, seriá mai corrècte de lo nomenar "Paire de la Medecina Clinica".
Dietetica
A l'epòca, la dietetica se basava en quatre idèas simples:
Dins la dietètica ipocratica, los aliments se classificavan en funcion de sa correspondéncia amb un o autre dels quatre elements: l'aiga, la tèrra, l'aire e lo fuòc, que correspondon a quatre temperaments definits per la teoria de la umors: limfatic, melancolic, sanguin e coleric. Cada aliment èra classificat segon sas qualitats, que s'esclonan en quatre gras entre dos axes principals caud-freg e sec-humid (o, segondariament, en axes dolç-amar e cru-cuèch). Aquelas qualitats influisson de mena que l'aliment se transfòrma dins lo còs e la qualitat e la consisténcia de las humors produchas per l'organisme. La calor de la digestion transfòrma los aliments en linfa, que, a son torn, se transfòrma en umors o agís sus la qualitat e l'equilibri de las umors presentas. Per conservar la bona santat dins lo temps, cal tenir una dièta equilibrada. Atal, los mètges que se basavan sus la tradicion ipocratica recomanadavan a sos pacients de consumir d'aliments que correspondon amb son temperament, per corregir l'desequilibri de las umors predominantas a cada temperament. Atal doncas, lo vin roge (caud e sec) e la carn (cauda e seca) son recomanadas a las gents grandas, los flematics e los melancolics, de natura freja. En cambi, lo peis fresc (freg e umid) e los fruches o legums (freges e umids) convenon mai als colerics e optimistas, e tanben als joves, de temperament caud.
L'alimentacion tanben a de variar segon lo clima e las sasons, qu'influisson las umors. L'ivern, un periòde que domina lo flematic freg e umid, es preferible de consumir carns amb salsa, cosinejats amb espècia caudas; a la prima, quand domina lo sanguin caud e umid, se conselha passar a pauc a pauc dels bolhits als rostits e començar a menjar mai de legums verds; l'estiu, quand domina lo colèric caud e sec, es lo moment de menjar carns e peixos grsilhats, mai leugièrs, e de preferir d'aliments freds e umids coma lo melon, la pruna o lo cereison; a la tardor, un periòde que domina lo melancolic sec e freg, cal menjar aliments apetissents e leugièrament acids per avalir la malenconia, e reduire la consumacion de vin e fruches.
Paln segur actualament aqueles principis son obsolèts, aqueles concèptes que dominavan la medecina d'Occident pendent mai de mil ans daissèron de traças dins la cultura populara. Los tèrmes "linfatic", "fleumatic", "melancolic" o "coleric" sevisson encara per se referir a de caractèrs, alara que lor sens precís sovent s'oblièron.
Contribucions dirèctas a la medecina
Ipocrates comencèt a classificar las malautias en agudas, cronicas, endemicas e epidemicas, e a utilizar de termes coma "exacerbacion", "recabús", "resolucion", "crisi", "paroxisme", "pic" e "convalescéncia", tèrmes qu'encara son d'usatge comuns. . Una autra granda contribucions d'Ipocrates son sa descripcions de la simptomatologia, las descobèrtas fisicas, lo tractament cirurgical e lo pronostic de l'empiema toracica (una supuracion del revestiment de la cavitat toracica). Sos ensenhaments encara son pertinets pels estudiants de pulmonologia e cirurgia d'uèi. . Ipocrates foguèt lo primièr cirurgian cardiotoracic conegut, e sas descobèrtas encara son validas.
L'escòla ipocratica de medecina descriviá plan las malautiás del cular uman e son tractament. Per exemple, les emorroïdas, pasmens que se cresiá qu'èran provocadas per un excès de bilas e flèuma, èran tractadas pels mètges ipocratics de biais pro avançat. La cauterizacion e l'excision son descrichas dins lo corpus ipocratic, amb los metodes preferits: ligar las emorroïdas e las secar amb una placa cauda. Tanben se suggerís d'autres tractaments, coma l'aplicacion de diverses enguents. Ara, lo tractament encara inclusís crèmas, estrangulacion e excision. . Qualques concèptes fonamentals de la proctoscopia descriches dins lo corpus encara podon servir; per exemple, l'usatge de l'especulum rectal son explicats dins lo corpus ipocratic. . Es la referéncia mai vièlha coneguda a l'endoscopia.
Corpus ipocratic
thumb|left|Manuscrit [[Empèri Bizantin|bizantin del Jurament en forma de crotz (s. XII).]] Lo corpus ipocratic (en latin, Corpus Hippocraticum) es una recuelh de qualques setanta òbras medicalas primitivas de la Grècia antica escrichas en grèc ionian. Es pas definitivament establit que l'autor del corpus es vertadièrament Ipocrates, mas es probable que los volums sián estats creats pels seus estudiants e disciples. A causa de la varietat del tèmas, d'estils d'escritura e data aparenta de creacion, los savents pensan que lo corpus ipocratic poiriá pas aver èsser escrich per una sola persona. Dinsz l'antiquitat, lo Corpus èra atribuït a Ipocrates, e los ensenhaments seguissián generalament los principis del mètge grèc, de biais que lo Corpus fin finala portèt son nom. En realitat, poirián èsser las rèstas d'una biblioteca de Kos o una colleccion compilada del sègle III AbC a Alexàndria.
Jurament d'Ipocrat
Lo jurament d'Ipocrat, un document fondator de l'etica de la prectica medicala, foguèt atribuït a Ipocrates a l'antiquitat, alara que de nòvas informacions indican que poiriá aver èsser escrich aprèp sa mòrt. Es probablament lo document mai celèbre del corpus ipocratic. Ara lo jurament s'utiliza rarament dins sa version original, servís de basa a d'autres juraments e leis similars que definisson las bonas practicas e moralas medicalas. Los doctorants en medecina abans de començar lor practica medicala fan aquel jurament.
Eretatge
left|thumb|Pintura murala representant [[Galen e Ipocrates. Sègle XII, Anagni (Itàlia). ]] La vision d'Ipocrates coma "Paire de la Medecina" es fòrça comuna. Sas contribucions revolucionèron la practica de la medecina. Mas, aprèp de sa mòrt lo progrès s'arrestèt. Ipocrates èra tan venerat que sos ensenhaments fogueron considerats tròp grandioses per èsser melhorats e pendent longtemps se faguèt cap d'avançada significativa de sos metòdes. Los sègles aprèp la mòrt d'Ipocrates èran marcats tan per de progresses que de reculada. Per exemple, aprép el periòde d'Ipocrates, la practica de far l'istòria clinica de cases desapareguèt, segon Fielding Garrison.
Aprèp Ipocrates, lo seguent mètge d'imprtància foguèt Galen, un grèc que visquèt entre 129 e 200. Galen perpetuiguèt la medicina ipocratica, en i donant importància. A l'Edat Mejana, los arabis adoptèron los metòdes ipocratics. Aprèp la Renaissença, los metòdes ipocratics foguèron reviudats en Euròpa e tot lo long del sègle XIX. Dentre los mètges utilizant las tecnicas clinicas rigorosas d'Ipocrates marcants son Sydenham, Heberden, Charcot e Osler.
Noms
Qualques simptòmas e signes clinics foguèron nomenats en onor a Ipocrates, perque se crei qu'èra lo primièr a los desciure. La cara ipocratica es lo cambi que es produís al visatge, causat per la mòrt, las malautiás longas. L'acropatia, una diformitat dels dets e las ongles, tanben es coneguda coma l'ipocratisme digital. La sucussion ipocratica es lo son de las projeccions intèrnas de l'idropneumotorax o piopneumotorax. Lo banc d'Ipocrates (un aparelh que utiliza la tension per ajudar a corregir la posicion dels òssos) e lo bendatge ipocratic son dos dessenhs nomenats en onor a Ipocrates. Lo corpus ipocratic e lo Jurament d'Ipocrates tanben pòrtan son nom. Se pensa qu'Ipocrates tanben inventèt la bevenda ipocràs. Lo risus sardonicus, un espasme prolongat dels muscles facials, tanben se nomena "sorire ipocratic".
Krakatoa
Krakatoa o Krakatoa es una isla volcanica situada entre las islas de Java e de Sumatra. Es formada per de lava, e se tròba prèp de l'isla indonesiana de Rakata, dins lo destrech de la Sonda.
Benjamín González
Benjamín González Gómez (Madrid, 12 d'abril de 1958 – Abadiano, entre lo 4 e 7 de junh de 2011) foguèt un atlèta espanhòl, especialista dels 400 e 800 mètres.
Ipocrates
Noms
Un cratèri lunar foguèt nomenat Ipocrates. Hippocrates Project es un programa del New York University Medical Center per melhorar l'educacion mejans l'usatge de la tecnologia. Lo Project Hippocrates (acrònim de HIgh PerfOrmance Computing for Robot-AssisTEd Surgery) s una tentativa del Carnegie Mellon School of Computer Science e Shadyside Medical Center, per desvolopar las tecnologias avançadas de planificacion, simulacion e execucion per la generacion seguenta de robòts cirurgicals assistits per ordinador. Coma lo Canadian Hippocratic Registry; l'American Hippocratic Registry son d'organizacions de mètges que defendon los principis del Jurament d'Ipocrates original coma inviolables dins lo temps.
Imatge
Segons lo testimòni d'Aristòtel, Ipocrates èra conegut coma "lo grand Ipocrates". Ipocrates foguèt representat d'enprimièr coma un mètge rural vièlh amable e digne, e mai tard coma sevèr e escur. Sens dobte èra considerat savi, amb un grand intellècte, e subretot com una persona fòrça pragmatica. Francis Adams lo descriu coma {{cita|estrictament lo mètge de l'experiéncia e del sens comun".
L'imatge del doctor vièlh e savi es renforçat pels bustes, que lo presentan amb de barbas espessas e una cara rugada. Fòrça mètges de l'epòca arenjavan los pels segon l'estil de Jupitèr e Asclepi. En consequéncias, los bustes d'Ipocrates que se coneisson poirian èsser en realitat de versions de retraches d'aquelas deïtats. Ipocrates e las cresenças que simbolizava son considerats coma ideals medicals. Fielding Garrison, una autoritat de l'istòria de la medecina, afirma: {{cita|Es, en dessús de tot, lo modèl d'aquel estat mental flexible, critica e ben preparat, totjorn a la recerca de fonts d'errors, qu'es quitament l'esséncia de l'esperit cientific}}. {{cita|Sa figura... s'auça per totjorn mai coma aquela del mètge ideal}}, segon A Short History of Medicine, inspirant la profession medicala dempuèi sa mòrt.
Legendas
La majoria dels recits de la vida d'Ipocrates son plan segur erronèas per manca de pròvas istoricas, o perque existisson de recits similars sus Avicena e Socrates (çò que suggerís una origina legendària). Fin finala pendent sa vida, Ipocrates èra fòrça celèbre, e venon de recits de garisons miraculosas. Per exemple, se ditz qu'Ipocrates ajudèt a garir los atenencs penda la plaga d'Atenas, faguent de grands fuòcs per desinfectar e aplicant d'autres tractaments. Una istòria ditz qu'Ipocrates sonhèt lo rei Perdicas de Macedònia del "mal d'amor". Cap d'aqueles recits son atetats istoriacament.
thumb|[[Kos: Lo platana d'Ipocrates, jol que se ditz que trebalhava lo mètge. ]] Una autra legenda explica cossí Ipocrates refusèt una demanda formala de visitar la cort d'Artaxerxès, Rei de Pèrsia. Aquel recit es validat per de fonts anticas mas refutada per qualques fonts modèrnas, alara es objècte de controvèrsia. Una autra istòria conta que Democrit èra considerat un fòl perque se risiá de tot, e foguèt enviat cap a Ipocrates perque lo sonhe. Ipocrates diagnostiquèt que simplament avia una personalitat gaujosa. Dempuèi, Demòcrit foguèt conegut coma "lo filosof risolièr".
Las legendas sus Ipocrates se fan tanben sus sa genealogia, que remota del costat pairal dirèctament a Asclepi, e del costat mairal a Eracles.
1. '''Ipocrates II. "Lo paire de la medecina"'''
2. Eraclides
8. Gnosidic
16. Nebre
32. Sostrat III.
64. Teodor II.
128. Sostrat, II.
256. Teodor
512. Cleomitades
1024. Crisamis
2048. Dardan
4096. Sostat
8192. Ipolòc
16384. Podaliri
32768. Asclepi
Generala
thumb|.
Pirrus
Pirrus (318-272 avC) es un cap militar e un aventurier dau siècle III avC. Rèi d'Epir dau 306 au 302 e dau 297 au 272 avC, foguèt tanben rèi de Macedònia dau 288 au 285 avC. Es famós per la sieua participacion a la guèrra defensiva menada per Tarent còntra Roma (280-275 avC) e per l'expression « victòria a la Pirrus » que designa un succès militar costós e inutil.
Lo reformator d'Epir
Administrator e cap militar eficaç, Pirrus reformèt lo sistèma judiciari (adopcion dau sistèma atenenc) e l'armada (formacion dei oficiers, formacion d'una falanja novèla, crompa d'elefants de guèrra), melhorèt lo foncionament de l'agricultura (seleccion dei animaus) e venguèt una personalitat importanta dau monde grèc antic. En lo 295 avC, aprofichèt una guèrra civila en Macedònia per prepauar una mediacion. Aquò li permetèt d'agrandir lo sieu territòri de 8,000 a 30,000 km². De mai, aquò li permetèt egalament de redurre la dependéncia economica dau sieu reiaume qu'èra, avant aqueu succès, somés ai interès macedonians.
En lo 290 avC, Pirrus participèt ai guèrras entre lu diadòcs. Ensin, venguèt brevament rèi de Macedònia dau 288 au 285 avC. Pasmens, aquela extension tròp rapida fragilizèt lo sieu poder. En lo 285 avC, abandonèt donc Macedònia per si retirar en lo sieu reiaume. Pendent cinc ans, reprenguèt li sieui reformas.
Li guèrras en Itàlia
En lo 281 avC, la ciutat grèga de Tarent, au sud d'Itàlia, li demandèt la sieua ajuda còntra Roma. Pirrus negocièt l'ocupacion de la vila en cambi de la sieua ajuda. Desbarquèt en lo 280 avC dins la region. Un premier combat còntra lu Romans s'acabèt per una victòria a Eraclèa. En lo 279 avC, obtenguèt una segonda victòria a Ausculum mas perdèt una part importanta dei sieui tropas. Es probablament aquela batalha qu'es a l'origina de l'expression « victòria a la Pirrus ».
En lo 279 avC, Pirrus recebèt una demanda d'ajuda dei ciutats grèqui de Sicília qu'èran sota la menaça de Cartage. Laissant la màger part dei sieui tropas dins la peninsula, desbarquèt dins l'illa emb una pichona armada a la fin de l'estiu dau 278 avC. Desbloquèt Siracusa e lu Sicilians mobilizèron li sieui fòrças. L'armada grèga passèt ensin de 9,000 a 32,000 òmes e Pirrus conquistèt tota l'illa a l'excepcion de la fortalesa cartaginesa de Lilibèa. Totun, lu Sicilians s'opausèron a la dubertura de negociacions de patz emb lu Cartaginés mas refusèron de provesir lu mejans necessaris a la construccion d'una flòta per blocar l'avitalhament maritim de Lilibèa. Pirrus instaurèt alora de govèrns militars dins li vilas ocupadi per li sieui tropas. Venguèt rapidament impopular e deuguèt abandonar l'illa en lo 276 avC.
En efècte, lu Romans èran tornarmai menaçants dins la peninsula. Totun, la retirada de Pirrus en defòra de Sicília non foguèt simpla. Atacat per una flòta cartaginesa dins lo Destrech de Messina, perdèt la màger part de la sieua flòta. Pi, perdèt de tropas dins una emboscada organizada per lu Mamertins. Enfin, per trobar de sòus, pilhèt lo tesaur de Persefòne dins la vila de Locri. En lo 275 avC, foguèt finalament batut per lu Romans a Beneventum mas, un còp de mai, li pèrdas foguèron importanti dins lu doi camps. Pirrus decidèt alora d'abandonar Itàlia mas laissèt una pichona garnison a Tarent que resistèt fins au 272 avC.
Montenoy
Montenoy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Pirrus
La temptativa de conquista de Grècia
De retorn en Epir, Pirrus deuguèt faciar una situacion financiera dificila. Per pagar la sieua armada, decidèt donc d'atacar Macedònia. Ocupèt la màger part dau reiaume e li laissèt lo poder a son fiu Ptolemèu. Pasmens, lo rèi macedonian Antigòni II Gonatas posquèt s'enfugir. Pi, en lo 272 avC, Pirrus foguèt contactat per Cleonimes, regent d'Esparta en exili, que voliá si venjar de la sieua ciutat. Per Epir, aquò èra l'ocasion de conquistar l'ensemble de Peloponès. Totun, lu Espartencs resistèron a un sètge fins a l'arribada de renfòrç menats per Antigòni II.
Montenoy
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Pirrus
La temptativa de conquista de Grècia
Ferit durant lu combats, Pirrus si retirèt. L'atencion dei belligerants si portèt alora vèrs Argòs. En efècte, la faccion antimacedoniana li èra en revòlta. Secutat per lu Espartencs, Pirrus si retirèt donc vèrs lo nòrd e Antigòni II lo laissèt menar una ataca nuechenca dins la vila. Aquò menèt a de combats confús dont Pirrus foguèt tuat.
Eiretatge e posteritat
La plaça de Pirrus dins l'istòria es puslèu mitigada. Per la màger part dei autors antics, èra un cap militar de tria mas es egalament sovent descrich coma un aventurier ambiciós que non foguèt capable d'obtenir de victòrias definitivi còntra lu sieus adversaris. Totun, de vilas coma Atenas lo considerèron coma un eròi per li sieui victòrias còntra Macedònia. La vision dei autors latins es generalament negativa cen que s'explica en partida per una volontat de demenir li sieui victòrias còntra Roma. L'expression « victòria a la Pirrus » foguèt probablament imaginada dins aqueu quadre.
Pasmens, Pirrus non foguèt unicament un capitani ambiciós. Èra finda conoissut per la sieua òbra intellectuala. Ensin, escriuguèt de memòrias que foguèron utilizadi per d'istorians coma Plutarc. Pirrus èra egalament l'autor d'un libre sus l'art de la guèrra qu'èra popular a l'epòca de Ciceron. Enfin, favorizèt l'introduccion de jòcs de reflexion militara dins son armada qu'inspirèron de jòcs similars coma lo latroncules roman.
Maria Cristina Còsta-Rixte
Maria Cristina Còsta (Vauriàs, 10 de genièr de 1948-28 d'agost de 2019) èra una autora e traductritz occitana.
Biografia
Après una agregacion d'anglés, seguiguèt una carrièra de professora fins a la retirada, e de militanta e obrièra de l'occitanisme. Èra la molher de Joan Claudi Rixte. Viviá a Taulinhan.
Revirèt de l'anglés una causida de poèmas de Seamus Heaney, e cap a l'anglés La gacha a la cisterna de Robèrt Lafont.
Marsainvilliers
Marsainvilliers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre e Vau de Léger.
Daniil Kvyat
thumb|Daniil Kvyat en 2016. Daniil Kvyat (en rus ; n. a Oufa lo 26 d'abril de 1994), es un pilòt rus de Formula 1.
Batrachognathus
thumb|Batrachognathus ei un des pterosaures trapats en es tudons asians de Tien pendent eth segle XX. Es depaus jurassics de Cazacstan an sigut, pendent ans, famosi per sòns fossils. Es pèires caucinoses deth cretacèu superior des montanhes Karatau, en eth nòrd-oèst des tudons de Tien an dat fossils d'insectes e ues condicions excellentes e plan parières peth que hè ara fauna trapada enes strata de Solnhofen, en Baviera, d'aperaquí era madeisha edat.
Un pterosaure de Karatau siguec prumèr descrit en 1948. Ère ua esqueleta incompleta damb troçi d'un cran e ua maissa, vertebres, costelhes e dents, 24 des quals ena maissa superior. Es sues dimensions suggereishen un cran cuert e naut de 48 mm de longada damb ua boca coma era d'ua gargolha. Pr'açò siguec aperat Batrachognathus volans (maissa de gargolha voladora). De segur que siguec un pterosaure insectivòr que gahava es insectes pendent eth vol.
Aguest pterosaure bremba plan eth mès petit Anurognathus des strata de Solnhofen, en Baviera. Se sap pas se Batrachognathus de Karatau auia ua coa petita mès es sues caracteristiques èren plan parières as d'Anurognathus. Açò hè pensar que poderie éster dera familha des Anurognathidae. Sonque dus individús de Batrachognathus an sigut trapats. Ére un pterosaure rhamhorrhyncoidea petit damb ua ala de sonque 50 cm.
Hònt: The Illustrated Directory of Dinosaurs and Other Prehistoric Creatures, Greenwich editions, 2005.
Figanieras
Figanieras (Figanières en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. thumb|300px|centre|Vista de Figaniera
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Ville-sur-Terre
Ville-sur-Terre es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Robert Kubica
Robert Józef Kubica (n. a Cracòvia lo 7 de decembre de 1984), es un pilòt polonés de Formula 1.
Paradigma
Lo tèrme paradigma  significa «exemple» o «modèl». Dins los domènis scientific, religiós o dins un autre contèxte epistemologic, lo tèrme paradigma  pòt indicar lo concèpte d'esquèma  formal  d'organizacion, e èsser utilizat coma sinonime d'"encastre teoric"  o  "ensems de teorias". Aquel concèpte foguèt d'en primièr especific a la gramaticia, en 1992 lo diccionari Merriam-Webster definissiá l'usatge solament dins aquel contèxte, o en retorica per far referéncia a una parabòla o una fabla. En lingüistica, Ferdinand de Saussure empleguèt paradigma  per far referéncia a una classa d'elements amb de similituds. Lo tèrme a tanben un sens dins lo terren de la psicologia fasent referéncia a acceptacions d'idèas, pensadas, cresenças inclusidas mai sovent pendent la nòstra primièra estapa de vida que s'accèptan coma vertadièras o falsas sens far la pròva d'una nòva analisi.
Etimologia
Lo tèrme paradigma ven del mot grèc  παράδειγμα  (parádeigma) format "de paramètres" (al costat) e "déigma" (modèl), en general, etimologicament significa «modèl» o «exemple». A la mèsmas raïças que «demostrar».
En tèrmes generals se pòt definir lo tèrme paradigma coma la forma de visualizar e interpretar los multiples concèptes, esquèmas o modèls del comportament dins totas las estapas de l'umanitat en çò psicologic e filosòfic, qu'influencian lo desvolopament de las diferentas societats coma de las entrepresas, integradas e influenciades per l'economia, intellectual, tecnologic, scientific, cultural, artistic, e religiós que dins l'aplicacion pòdon sofrir de modificacions o d'evolucions segon las situacions pel benefici de totes.
Paradigma scientific
Lo filosòf e scientific Thomas Kuhn donèt al paradigma lo seu sens contemporanèu que foguèt adoptèt per se far referéncia a l'ensems de las practicas que definisson una disciplina scientifica pendent un periòde donat de temps. Lo meteis Kuhn preferissiá los tèrmes exemplari o sciéncia normala, qu'an un sens filosòfic mai exacte. Pasmens, en son libre L'estructura de las revolucions scientificas definís a un paradigma atal: Los modèls paradigmatics son de modèls metafísics e epistemologics, que porgís lo "contèxte" que forman los diferents modèls teorics e de teorias d'un nivèl inferior, donant las linhas directriças de fa coesion entre las diferentas teorias.
De son costat, lo Diccionari Oxford definís lo paradigma coma "Un patron o modèl, un exemple". Atal, un compausant addicional de la definicion de Kuhn es: Atal, dins de la sciéncia normala, un paradigma es l'ensems d'experiéncias modèlas possiblament compilablas o combinablas; essent la basa per crear un consens scientific. Lo paradigma prevalent presenta dins lo consens dominant, sovent, una biais mai especific de veire la realitat o las limitas de la proposicions per l'investigacion futura; al delà d'un metòde scientific fòrça mai generic. Aiçò poiriá menar a un paradigma positivista.
Discors raportat
Lo discors raportat es, en gramatica, un discors exterior integrat dins un purmèr discors. Las diferentas formas de discors raportat son lo discors dirècte, lo discors indirècte e lo discors indirècte libre.
Lo discors dirècte
Lo discors dirècte es la represa literau deu discors d'un locutor exterior, diferent deu locutor de basa. En occitan, es presentat enter verguetas. Si aqueth discors es un dialòg, cada intervencion d'un deus locutors, sauv la prumèra, es senhalada per ua linheta.
Lo discors raportat es generaument introdusit per ua frasa que balha l'identitat deu locutor de qui son raportadas las paraulas. Pòt tanben precisar las condicions dens las quaus son ditas las paraulas raportadas (moment, lòc, sentiments deu locutor...). La frasa introductiva se pòt trobar en mantuas posicions, per rapòrt au discors raportat.
Lo discors indirècte
Lo discors indirècte es la represa literau deu discors exterior que pèrd la soa autonomia. En occitan, pren la forma d'ua proposicion subordinada complement deu vèrbe de la frasa introductiva. La conjoncion de subordinacion QUE marca generaument lo començament deu discors indirècte o, dens lo cas d'ua frasa interrogativa, lo mot interrogatiu.
Lo discors indirècte libre
Lo discors indirècte libre presenta caracteristicas deu discors dirècte (n'es pas en posicion de subordinacion) e deu discors indirècte (abséncia de verguetas, transposicions deus pronoms personaus...). En occitan, n'es pas corrent e se tròba sustot dens la lenga literària.
Sent Front de Pradon
Sent Front de Pradon (Saint-Front-de-Pradoux en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Estela
Una estela (var. estiala) es una bola de plasma que genèra d'energia gràcias a la fusion nucleara. Leis estelas (manca lo Soleu) apareisson coma de ponchs luminós dins lo cèu de nuech, e beluguejan per encausa de l'atmosfèra terrèstra.
Sent Front de Pradon
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Estela
Formacion e evolucion
thumb|Nívol molecular de la [[Nebulosa d'Orion (M42) vist per lo telescòpi espacial Hubble.]]
Leis estelas son formadas dins lei regions qu'an una densitat de matèria pus auta qu'aquela dau mitan interestellar. Aquela matèria es principalament facha d'idrogèn e d'èli. Tènon egalament un percentatge d'elements quimics pus pesants. Dins aquò, la pression d'aquelei zonas, dichas nívols moleculars, es inferiora ai vueges obtenguts dins lei laboratòris terrèstres. Un exemple fòrça celèbre d'una region d'aqueu tipe es la Nebulosa d'Orion (M42). D'efècte, quand leis estèlas en formacion s'illuminan, esclairan de regions dei nívols moleculars autorizant lor observacion dempuei la Tèrra.
Formacion dei protoestelas
thumb|[[Globul de Bok|Globuls de Bok dins la region IC 2944 vist per lo telescòpi espacial Hubble.]]
La formacion d'una estela acomença amb una instabilitat gravitacionala dins un nívol molecular, generalament causada per leis ondas de tuert d'una supernova o per la collision entre doas galaxias. La durada de l'afondrament gravitacionau d'un nívol molecular es estimada entre 10 e 15 milions d'annadas. Durant l'afondrament dau nívol, de conglomerats pus dens e fachs de gas e de poussa se forman dins lo nívol. Aquelei conglomerats son dichs globuls de Bok. Pendent l'afondrament d'aquelei globuls, la temperatura e la pression aumentan. Puei, quand l'equilibri idrostatic es agantat, una protoestèla se forma au còr dau globul. Aquelei protoestèlas son sovent enviroutadas per un disc protoplanetari.
Leis astres novèus amb una massa inferiora a doas massas solaras forman la classa deis estèlas variablas dau tipe T Tauri. Lei reaccions de fusion de l'idrogèn son pas encara començadas e l'energia provèn solament de la contraccion gravitacionala. De mai, leis estèlas d'aqueu tipe tènon un disc d'acrecion e una velocitat de rotacion importanta. Enfin, de giscles de matèria an generalament luòc de lòng de l'axe de rotacion de l'estela. Aquelei giscles son nomats objèctes Herbig-Haro. Ansin, lei rèstas dau nívol son finalament dispersats en causa dei giscles e dei radiacions deis estèlas novèlas.
Sequéncia principala
La sequéncia principala es una fasa que representa 90% de l'existéncia deis estelas. Pendent aqueu periòde, l'estela produtz d'èli a partir d'idrogèn per de reaccions de fusion nuclearas. Aqueleis estèlas son dichas estèlas nanetas. Lor concentracion d'èli aumenta donc progressivament. En consequéncia, per mantenir lei reaccions de fusion dins lo nuclèu, la temperatura e la luminositat aumentan tanben pauc a pauc. Per exemple, la luminositat dau Soleu auriá aumentat d'environ 40% dempuei 4,6 miliards d'annadas.