cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mitralhièra
Cadéncia de tir
La cadéncia de tir « teorica » d'una mitralhièra es generalament inferiora a aquela deis autreis armas automaticas. Pasmens, dins lei fachs, sa cadéncia de tir « practica » es sovent superiora car l'arma a un provesiment pus aisat e un refrejament pus eficaç. A l'ora d'ara, lo recòrd d'endurança de tir es tengut per una mitralhièra de refrejament liquid Vickers que tirèt mai de cinc jorns en s'arrestant solament per introdurre de cargaires novèus dins l'arma.
Landéhen
Istòria
Landéhen est, jusqu'au, le fief de la famille de Mauny, qui existe sans doute déjà au temps des croisades. C'est d'elle qu'est issu Gautier de Mauny, chef du parti de Montfort pendant la guerre de succession de Bretagne au.
Le nombre d'habitants passe de 1 407 à 852 au tout début du, après la perte de la trève de Penguily.
Igé (Sòna e Léger)
Geografia
Vilatge situat en lo Mâconnais dintre Verzé, Azé e Clunhic. Se pòt i trobar dels vestigis istorics coma la capèla de Domange #que data de la o una sèria de lavoirs situats dins tot lo pòble. Vilatge viticole del Vignoble del Mâconnais.
Village situé dans le Mâconnais entre Verzé, Azé et Cluny. On peut y trouver des vestiges historiques comme la chapelle de Domange qui date du ou une série de lavoirs situés dans tout le village. Village viticole du Vignoble du Mâconnais.
Istòria
Es a Igé que, lo 26 de julhet de 1789, #debutar la jacquerie mai coneguda jol nom de « Granda Paur del Mâconnais » ont se #illustrar los bandolers. Igé #Aver per senhors a de poderoses nòbles apertenent a la ostal de la Bletonnière, familha #que i aviá per armas : « D'aur, a una àncora de sable. ». Empenches a extrèm pel un d'aqueles senhors, François Charles Albert de la Bletonnière, #que, seguenta l'exemple d'Abel de la Bletonnière, lo sieu paire, lo sieu refusait l'usatge de l'unic fontaine convenent del pòble, los abitants de Igé, portats pel brandevinier Claude Pan, l'ex-syndic Jean Blanchard e lo ancià garda Antoine Protat, e ajudats pels villageois de Azé, saccagèrent lo castèl de lo sieu senhor. Sul territòri de l'actuala municipalitat #èsser tanben atacat lo meteis jorn, al masatge caseriu de Domange, un domeni apertenent als fraires bénédictins de Clunhic, ,.
C'est à Igé que, le 26 juillet 1789, débuta la jacquerie plus connue sous le nom de « Grande Peur du Mâconnais » où s'illustrèrent les brigands. Igé eut pour seigneurs au de puissants nobles appartenant à la maison de La Bletonnière, famille qui avait pour armes : « D'or, à une ancre de sable. ». Poussés à bout par l'un de ces seigneurs, François Charles Albert de La Bletonnière, qui, suivant l'exemple d'Abel de La Bletonnière, son père, leur refusait l'usage de l'unique fontaine convenable du village, les habitants d'Igé, menés par le brandevinier Claude Pain, l'ex-syndic Jean Blanchard et l'ancien garde Antoine Protat, et aidés par les villageois d'Azé, saccagèrent le château de leur seigneur. Sur le territoire de l'actuelle commune fut aussi attaqué le même jour, au hameau de Domange, un domaine appartenant aux moines bénédictins de Cluny, ,.
Benasau
Benasau es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Nampty
Nampty es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
En 1470, lo vilatge es brulé per l'armada del Pòrti de Bourgogne.
Nòtas
<references group=N/>
Beneixama
Beneixama es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Baume-les-Messieurs
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Tèrras adjacentas de Provença
Lei tèrras adjacentas de Provença son la part de la Provença istorica qu'èra pas representada au parlament d'as Ais.
Akhenaton (rapaire)
thumb|200px|right|Akhenaton en 2014
Philippe Fragione dich Akhenaton (Marselha, 17 de setembre de 1968) es un cantaire provençau francofòn de rap.
Nascut dins una familha de soca italiana, debuta sa carrièra musicala amb lo grop IAM.
Adon
Adon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre e Vau de Léger.
Benferri
Benferri es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Barles
Barles (Barles en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Rinhac (Condomés)
Rinhac es ua anciana comuna de Gasconha. Administrativament, es dens la comuna de Poi e Ròcalaura, departament de Gers e region administrativa d'Occitània, ancianament de Mieijorn-Pirenèus.
Toponimia
Lo nom deus Rinhacs veng generalament deu nom gallic d'òme Renios (o Rennios) damb lo sufixe -acum, , latinizacion deu sufixe gallés -āco(n). Mes i a noms aparentats que venguen deu nom gallic Rīginios. Rinhac èra donc probablament ua anciana grana propietat antica qu'avèva per mèste Ren(n)ios o Rīginios.
Masaia
Masaia (Mazaye en francés) z-es 'na comuna auvernhassa dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Meràs
Meràs (Méras en francés) es una comuna occitana del País de Fois, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Vertèlh
Un vertèlh o verdilh o ua husèra qu'es ua peça anulara qui serv de volant d'inercia tau hus deus hialaires.
Lo vertèlh que's hica a l'estrem baish deu hus e qu'ajuda a hilar las fibras textilas per estorçuda. Lo son pes que permet ua hialada mei regulara e rapida, en guardar mei longtemps lo hus en rotacion, com ac hè, per exemple un cibòt. Que tròban vertèlhs de totas mestiors un chic pesugas : ceramica, pèira, metau...
Vocabulari
Los mots "vertèlh" e "verdilh" que vienen deu latin verticillum : peson de hus. Verticillus qu'a tanben balhat lo mot sabent "verticille", emplegat en botanica, per analogia de forma : las camas de las plantas verticilladas que semblan hus qui serén provedits d'aqueths pesons.
Jèsus hilh d'Ananias
Jèsus, hilh d'Ananias, qu'ei presentat per la Guèrra deus judius de Flavi Josèp com un profèta de malaür de la Purmèra guèrra judèoromana qui anonciava de contunh la destruccion de Jerusalèm e qui's morí pendent lo sièti de la vila en 70.
Maires (Puèi de Doma)
Maires (Maire en nòrma mistralenca ; Mayres en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi de Doma e la region de la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Districte de Nizamabad
Lo Districte de Nizamabad es un districte de l'estat de Telangana en Índia.
Maires (Puèi de Doma)
Toponimia
Dauzat e Rostaing explican Mayres (e tanben Maires d'Ardecha, Mayres-Savel) per un probable prelatin *matr-, « ròc ». Xavier Delamarre, a prepaus de Maires d'Ardecha e de Mayres-Savel (Isèra), mas pas explicitament de Maires de Puèi de Doma, donan l'etime māt(e)res, « las Maires ». Los Féniés van puslèu dins la meteissa direccion, a prepaus de Maires d'Ardecha : Matras, divessas maires de las fònts.
Nòtas
<references group="N"/>
Chaozhou
Chaozhou (chinés : 潮州 ; pinyin : Cháozhōu ; topolècte : [tio5tsiu1]), tanben anomenada Chiuchow, Chaochow o Teochew, es una vila dins la província orientala chinesa de Guangdong. Es frontalièira de Shantou al miègjorn, Jieyang al sud-oèst, Meizhou al nòrd-èst e a la província de Fujian a l'èst. La mar de China miègjornala la corteja al sud-èst. Es una vila de nivèl prefectoral amb una zòna juridiccionala de 3110 km2 e sa populacion totala es unas 2 570 000. Son airal metropolitan encapa la màger part de Shantou e Jieyang ont demòran unes 12 550 000 estatjants. Amb Shantou e Jieyang, Chaozhou es un centre cultural dins la region de Chaoshan.
Istòria
La region a l'entorn de Chaozhou fasiá part dels territòris dels tribús yue. Los yue èran mantun grops que vivián dins lo sud-èst de l'actuala China e lo nòrd de Vietnam. Demèst aqueles territòris i aviá Nanyue que acaptava las províncias d'uèi de Guangdong, Guangxi, Hainan, Hong Kong, Macau e lo sud de Fujian.
Perque la region gausissiá d'un climat temperat, d'una tèrra que fa d'un cent, de rotas maritimas comercialas et d'un accès als produches tropicals ufanoses, traiguèt l'enveja de l'emperador Qin Shi Huang, fondator de la disnastia dels Qin.
En 214 av.C., Qin Shi Huang conquistèt Nanyue (南越) e n'establiguèt tres comandariás, una de las qualas èra Nanhai (南海, "Mar miègjornala"). Chaozhou n'èra una part pauc desvolopada dins lo comtat de Jieyang.
Lo nom de Chaozhou apareguèt pas sonque l'an 591 pendent la dinastia Sui per desaparéisser entre 607 e 621. En 621 lo territòri de Chaozhou èra pus ample que uèi, fins a Quanzhou (泉州) a l'èst, Huizhou (惠州) a l'oèst, Jiangxi (江西) al nòrd e la mar al sud. En 686 se vés amputada d'una part a l'èst, coma Quanzhou, per fondar Zhangzhou (漳州). Pr'aquò lo topolècte de Zhangzhou s'assembla al teochew e i a des companhiás d'opèra d'estil teochew (潮劇) a Zhangzhou. Cambièt de nom en 742 per se sonar Chaoyang e tornarà trobar son nom en 758. Fins a 1914 cambièt pas de nom. En aquel an la region fusionèt amb una region vesina per venir Chaoxun (潮循). Mas abans, entre la fin de la dinastia Qing e la debuta de l'epòca republicana s'establiguèt lo nocion de Chaozhou coma centre d'una cultura pròpia, la cultura dels teochews. An aquel temps, Chaozhou acaptava los cantons seguents : Chao'an (潮安), Chaoyang (潮陽), Jieyang (揭陽), Huilai (惠來), Puning (普寧), Chenghai (澄海), Raoping (饒平), Fengshun (豐順), Dabu (大埔), Shantou (汕頭) e l'illa Nao'ao (南澳島). Lo monde que se dison teochews venon originalament d'aquels cantons.
Pendent la Segona guèrra mondiala, mai d'un milion moriguèron de talent e la vila càmbia de noms e d'estatuts mantun còps fins a 1991. Sustot de 1958 a 1983 Chaozhou e las vilas vesinas de Shantou e Jieyang èran apeladas amassa region Chaoshan (潮汕地區), èra un zòna politico-administrativa qu'encapava las tres vilas. Las cinc annadas seguentas, Shantou èra una vila de nivèl mai naut e i cabián tanben Chaozhou e Jieyang. Uèi lo jorn, Chaozhou, Jieyang e Shantou an lo meteis estatut, mas lo nom Chanshan demòra per designar la region culturala dels teochews.
Geografia
Chaozhou es a l'extrèm-èst de la província de Guangdong, al nòrd de la vila costièira de Shantou. Se trapa al nòrd del deltà del fluvi Han que raja a travèrs la vila.
Lo territòri de la vila es montanhós. Sustot lo suc de la Montanha Fènix es a 1497 m endessús del nivèl de la mar. Los fluvis màgers son Huanggang e Han. Han raja d'oèst a sud-èst e travèrsa lo centre de Chaozhou. Huanggang raja de nòrd a sud a travèrs Raoping e s'escampa dins la mar. Ambdos rius provesisson fòrça d'aiga per la vila. 65% de l'airal dins la vila son cubèrts de puèges, sustot a Raoping e dins lo nòrd de Chao'an. Al nòrd de Chaozhou, i a un airal montanhós bèl ideal per la cultura del tè.
Los ròdols de nautor baissa al costat son favorables per far venir de bambó, persècs, prunas, olivas e ananàs. Sus las ribas del fluvi Han, la tèrra druda es utilizada per far de ris, patatas, cacauèts, sòja, pastenagas, iranges, persècs e bananas.
Los tres sucs Jinshan (巾山), Mingshan (明山) e Dushan (獨山) son apelats los Reis de las tres montanhas (三山國王) e asorats dins de temples, sustot pels Hakka (客家) pel mond.
Lenga
Lo topolècte teochew, per lo qual la cultura de Chaozhou es transmesa, pertanh al grop min miègjornal. Es un dels topolèctes chineses mai conservatius, que presèrva fòrça traches del chinés ancian (chinés classic) perduts dins d'unes topolèctes chinéses modèrns.
Lo topolècte es parlat per d'unes 10 milions de locutors dins lo ròdol e a l'entorn de 2-5 milions defòra. Unes 30% dels chineses de Vietnam parlan aquela varietat. Lo teochews forman la comunautat etnica chinesa mai bèla de Tailandia e Cambòtja, e lo segon grop etnic chinés de Singapor darrièr los hokkiens. Ça que la, a Singapor, lo mandarin es a venir mai e mai la lenga màger de la comunautat chinesa de la vila-estat e es a descaçar lo teochew coma las autras varietats coma lenga mairala, sustot demèst los joves.
Cultura
Chaozhou es coneguda coma un centre cultural de la region chinesa de Lingnan. Al despièch de l'istòria trebolosa de China, la region de Chaozhou poguèt, totun, se desvolopar e prosperar, çò que faguèt florir una cultura unica e desparièira se tradusent dins lo topolècte de la vila, sas produccions ceramicas, son opèra, sa cosina, sa tradicion a l'entorn del tè, sa musica son estil de la dança del leon, sas brodariás e autres trabalhs d'agulha.
L'opèra de Chaozhou es una forma tradicionala d'art amb una istòria de mai de 500 ans e uèi lo jorn encara agrada los 20 milions de locutors nadius dins mai de 20 paises e regions. Trapa sa font dins de danças e cançons folcloricas localas. Aquela forma d'opèra es estada influenciada per l'opèra de Nanxi qu'es una de las formas mai ancianas amb una origina a l'epòca de la dinastia Song. Los palhassos e los personatges femenins son una de las caracteristicas mai tipicas d'aquel tipe d'opèra e lo juòc de ventalhs e los engenhs acrobatics son pus importants que dins d'autres formas d'opèra chinesa.
Torisme
Chaozhou coma centre istoric e cultural de la region de Chaoshan es una destinacion toristica fòrça populara. Son escaisnom es la "Vila toristica classica" e recèb milantas toristas cada jorn. I a mai de 600 relíquias istoricas valorosas dins la vila. Demèst 42 son classificadas per l'estat, la província o la vila.
Las atraccions mai importantas son :
Beniardà
Beniardá es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Gouy-Servins
Gouy-Servins es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Benidoleig
Benidoleig es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Auset
Auset (Auzet en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Geografia
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo vilatge de Auset apareis per las primièras fes en las chartes en 1058, jol nom de Ausitum. Dels bergeries apertenent al abbaye Sant-Victor de Marselha son totun soslinhadas, jol nom de Alisino, en 814, amb una quarentena d'abitantas. En 1351, es a nòu fach referencia a la comunitat, o mai lèu a lo sieu chapelain, #çò qu'indica que lo desservant de la glèisa pas dépendait una abbaye. Del sègle a, un molin se tròba en lo ravin Sant-Andrieu.
A la XVIII sègle, una fièra s'aviá a Auzet.
Pendent la Revolucion, la municipalitat compta una societat patriotique, creada après la fin de 1792.
En lo moment de la Segonda Guèrra mondiala, una colònia de mainats josieus al caulet del Fanget i aguèt preservat. Joseph Isoard e lo sieu fraire Armand, e las siás esposas Julie e Simone an salvat Josieus de la déportation, e an #èsser per aquela rason distinguida cossí Justas entre las Nacions, , ,.
Le village d’Auzet apparaît pour la première fois dans les chartes en 1058, sous le nom d’Ausitum. Des bergeries appartenant à l’Marselha sont cependant signalées, sous le nom de Alisino, en 814, avec une quarantaine d’habitants. En 1351, il est à nouveau fait référence à la communauté, ou plutôt à son chapelain, ce qui indique que le desservant de l’église ne dépendait pas d’une abbaye. Du siècle au, un moulin se trouve dans le ravin Saint-Andrieu.
Au XVIII siècle, une foire se tenait à Auzet.
Fenairòls
Fenairòls (Féneyrols en francés) es una comuna roergata (e benlèu albigesa en riba esquèrra d'Avairon, mas lo borg es en Roergue) situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Auset
Istòria
Durant la Révolution, la commune compte une société patriotique, créée après la fin de 1792.
Fenairòls
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
La comuna èra roergassa : nombrosas fòrmas que venon del Pouillé de Rodés per Fenairòls, Carrandièr e Quergoala.
Benifato
vinheta
Benifato es un municipi valencian de la província d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Marigny (Sòna e Léger)
Marigny  es una comuna francesa administrada per lo departament de Sòna e Léger de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Benifallim
Benifallim es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Cerelles
Cerelles es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre e Vau de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Medeiròlas
Medeiròlas [medejˈʁɔlæ] (Medeyrolles en francés) es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Nòtas
<references group="N"/>
Faf Larage
Faf Larage, escais de Raphaël Mussard, nascut lo 30 de novembre de 1971 a Marselha en Provença (Occitània), es un rapaire francofòn. Es lo fraire del rapaire Shurik'n (sòci de IAM).
Biographie
De soca malgacha, Faf Larage a viscut son enfància dins lo Sud de Marselha.
Te comença lo rap en 1987 dins lo grop Soul Swing. En 2000, ambe l'ajuda de son fraire Shurik'n, te sortís l'album sòlo La Garde. En 2003, ambe Eben (2Neg) e jos l'escais de Gomez et Dubois, te publican l'album Flic$ & Hor$ La Loi, parodia del mitan policièr.
Fin 2006, t'obteng una sansònha de las bèlas ambe Pas le temps, indicatiu de la seria televisada Prison Break (n°1 dins los charts de França au mes de setembre de 2006). En seguida en 2007, obteng un autre tube ambe una cançon titolada Ta meuf (la caille) (n°2 dins los charts ), e una polida capitada tanben per C'est pas ma faute, un autre tròç musical tirat de Prison Break (el classat 11en ).
Bosc-Renoult-en-Roumois
Bosc-Renoult-en-Roumois en normand (Bosc-Renoult-en-Roumois en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Gennes-Ivergny
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Jean-Paul Laurens
Jean-Paul Laurens, nascut lo 28 de març de a Fourquevaux e mòrt lo 23 de de 1921 a París, es un escultor e pintre francés, reputat per sas scènas istoricas.
Biografia
Escolan a l'Escòla superiora de las bèlas arts de Tolosa, Jean-Paul Laurens dintra a l'Escòla de las bèlas arts de París ont es l'escolan de Léon Cogniet e d'Alexandre Bida. Sa pintura es representativa de la pintura d'istòria a la fin del  . Seriá per autant fòrça injust d'o presentar que coma un pintre d'istòria demest d'autras : son erudicion, sa rigor, las presas de posicion politicas que constituiscan sas pinturas e son talent indiscutible o fan netament sortir del lòt.
Entreteniá de ligams d'amistat amb la familha d'André Gide, amb Carles Péguy e Auguste Rodin, que realizèt en 1882, en mercejament de son supòrt durant la polemica del siá-disent susmotlatge de son estatua L'Edat de airain, un bust del pintre, dont una espròva en bronze es conservada al musèu dels Augustins de Tolosa. L'escrivan Ferdinand Fabre a escrich una biografia de son amic Jean-Paul : Lo Roman d'un pintre.
Omenatges
Lo collègi de Ayguesvives, aital coma una plaça de Yport, vilatge ont aviá fach bastir un ostalàs.
Finhan
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Finhan èra de la diocèsi civila del Bas-Montalban, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Montalban e de la senescauciá de Tolosa. Tanlèu 1790, Finhan èra del canton de Montuèg.
Beniarbeig
Beniarbeig es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Shurik'n
thumb|200px|right|Shurik'n en 2014
Shurik'n, escais de Geoffroy Mussard, nascut lo 11 de març de 1966 a Miramàs en Provença (Occitània), es un rapaire francofòn. Sòci del grop IAM, Shurik'n es tanben lo fraire del rapaire Faf Larage.
Biographie
Shurik'n es de soca malgacha. Te comença lo rap en 1986 abans d’integrar lo grop B-Boys Stance en 1987, que cambia son nom en IAM tre 1988. En 1990 te sortís Concept, primièra maqueta de IAM sul label "Ròker promocion" dels occitans de Massilia Sound System. Aprèp que IAM sia devengut un grop rap francofòn plan popular capvath França tota (sansònha Je danse le MIA en 1994 ), Shurik'n te sortís son primièr album sòlo Où je vis en 1998.
Lux (Sòna e Léger)
Lux es una comuna francesa administrada per lo departament de Sòna e Léger de la region de Borgonha Franca Comtat.
Geografia
Lux Es un vilatge de Saône-e-Loire en se situant al sud de Chalon-sus-Saône en la comunitat d'aglomeracion del Grand Chalon. Situat a 182 mètres d'altitud, lo vilatge compta uèi 1780 abitants sus una superficie de 6,2 km². La municipalitat a dotat d'autentics aisses de comunicacions. Indubitablement La municipalitat possedís sus lo sieu territòri lo autoroute A6 #que lo peatge de Chalon Sud n'es a 200 mètres de Lux, la rota nacionala 6 en partejant lo pòble, la ret ferroviaire Escomesas-Lion-Marselha e una ret fluviala amb la Saône. S'apondon a encobrir tres lacs #que son egalament luòcs de persec.
Lux est un village de Saône-et-Loire se situant au sud de Chalon-sur-Saône dans la communauté d'agglomération du Grand Chalon. Situé à 182 mètres d'altitude, le village compte aujourd'hui 1780 habitants sur une superficie de 6,2 km². La commune est dotée de véritables axes de communications. Indubitablement la commune possède sur son territoire l'autoroute A6 dont le péage de Chalon Sud est à 200 mètres de Lux, la route nationale 6 partageant le village, le réseau ferroviaire Paris-Lyon-Marseille et un réseau fluvial avec la Saône. S'ajoutent à cela trois lacs qui sont également des lieux de pêche.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
A, Lux èra un masatge caseriu de la municipalitat vesina de Sevrey
Teochew (lenga)
Lo teochew apara fòrça prononciacions e vocabulari del chinés ancian que son pas mai emplegats per las autras varietats chinesas modèrnas. Aital es descrich coma una de las lengas chinesas mai conservatrises.
Lux (Sòna e Léger)
Istòria
Lo Pòrt Guillot èra un pòrt important sus la Saône per las potiers de Sevrey #que i fasián embarcar la siá produccion
Teochew (lenga)
Istòria e geografia
Lo teochew modèrn ven del minnan ancian. Entre los sègles IX e XV, un grop de populacion que parlàvan lo minnan migrèron al Sud de Fujian, sus la còsta del levant de la província de Guangdong, coneguda uèi jol nom de Chaoshan. Se supausa que la causa d’aquela emigracion foguèt una subrepopulacion a Fujian.
Lux (Sòna e Léger)
Istòria
Essencialament agricòla fins en los ans 1970, Lux es uèi banlèga de Chalon-sus-Saône ont qualques exploitants (3 a 4) resistiscan a la pression tant industriala #qu'immobiliària.
Teochew (lenga)
Istòria e geografia
En consequéncia de l’isolament greografic del ròdol, de l’influència lingüistica del cantonés e puèi del hakka, la lenga se cambièt et lo dialècte teochew nasquèt.
Lux (Sòna e Léger)
Istòria
Dempuèi 2007, los Luxois son jumelés amb una vila alemanda, Wolken, situada en Rhénanie-Palatinat.
Teochew (lenga)
Istòria e geografia
Chaoshan foguèt un fogal principal de l’emigracion vers Asia del Sud-Èst entre los sègles XVIII e XX. Es aital qu’en Tailàndia e en Cambòtja, lo teochew es vengut la lenga chinesa màger. Aquel desplaçament de populacion esclarcís parcialament perqué lo grop minnan es a l’ora d’ara un dels grops amb mai de locutors e que lo teochew es parlat dins tan de regions defòra de Chaoshan.
Lux (Sòna e Léger)
Istòria
Au, Lux était un hameau de la commune voisine de Sevrey
Teochew (lenga)
Istòria e geografia
Lo teochew es tanben parlat per qualques minoritats significativas en Hong Kong, Vietnam, Malàisia, Singapor e Indonesia. Se trapan tanben de locutors en Austràlia, Nòva Zelanda, America del Nòrd e Euròpa (fòrça locutors del teochew demòran dins lo barri chinés del tretzen arrondiment de París), degut non pas a una imigracion directe de Chaoshan mas d’Asia del Sud-Èst.
Lux (Sòna e Léger)
Istòria
Le Port Guillot était un port important sur la Saône pour les potiers de Sevrey qui y faisaient embarquer leur production
Teochew (lenga)
Istòria e geografia
Ça que la, lo teochew se pèrd dins las familhas qu’an lo teochew coma lenga mairala. A Singapor, per encausa de l’influéncia de las mèdias e de la cutura comuna, als joves lor estima mai parlar anglés, mandarin o hokkien. Tanben los joves aprenon mai e mai lo mandarin que foguèt causit per las autoritats coma lenga comuna de la comunitat chinesa de Singapor.
Lux (Sòna e Léger)
Istòria
Essentiellement agricole jusque dans les années 1970, Lux est aujourd'hui banlieue de Chalon-sur-Saône où quelques exploitants (3 à 4) résistent à la pression tant industrielle qu'immobilière.
Depuis 2007, les Luxois sont jumelés avec une ville allemande, Wolken, située en Rhénanie-Palatinat.
Teochew (lenga)
Fonologia
Lo teochew, coma totas las lengas chinesas, es monosillabic e tonal, es a dire que l’unitat de son et de sens es la sillaba que pòrta un ton. E mai lo teochew a de vocalas nasalas.
Sillaba
I a dos tipes de sillabas:
E mai, cada sillaba pòrta un ton que càmbia lo seu sens.
Consonantas inicialas
Lo teochew coma las autras varietats del minnan es una de las paucas lengas chinesas qu’an encara de consontantas oclusivas sonòras : [b-], [g-]. Se son desvolopadas de nasalas del chinés mejan. Existiguèt tanben [d-], mas aquel son inicial es vengut [l-].
I a 17 consonantas inicialas desparièiras. Gart’aquí un tablèu que organiza aqueles sons per tipes, representats per la prononciacion API : 1 L'iniciala [dz-] se pòt prononciar tanplan coma una fricativa [z-].
2 Las inicialas [ts-], [tsh-] et [dz-] son prononciadas [c-], [ch-] e [ɟ-] per d’unes locutors.
3 Es possible d'analizar l'iniciala [l-] coma una oclusiva sonòra, que la [d-] e la [l-] an fusionadas en teochew.
Rimas
Totas las rimas se compausan d’una semivocala e/o d’un nogalh, de còp que i a d’una consonanta finala. Gart’aquí adoncas cossí se presenta lo tablèu de rimas: Lo teochew a preservadas mantuna oclusivas finalas perdudas en mandarin e que son las bilabialas [-b] e [-m], las velaras [-k] e [-ŋ] e la glotala [-ʔ]. Aquelas oclusivas finalas son retengudas, es a dire que s'acaban amb lo tancament de la boca.
Per lo compte de las rimas, cal saber que lor prononciacions vàrian segon los ròdols. Aquela variacion es pro importanta per qu’un locutor natiu pòsca destriar de ont ven l’interlocutor. Ça que la, l’intercompreneson demòra possible.
Aquò se pòt comparar amb las diferéncias entre lo francés del Nòrd de França e lo del Sud del país, d’otramar o d’Africa.
Pas cap de locutors utiliza totas las rimas del tablèu çai-sus. De fach, lo tablèu dona una tièira exaustiva de rimas que se pòdon ausir, mas d’unas s’utilizan sonque dins d’unes ròdols de Chaoshan et s’apàrian amb d’autras rimas dins d’autres ròdols.
Tanben cal apondre que fòrça rimas se pòdon nasalizar coma en francés dins los mots: an, on, hein, un, etc.
Tons
Lo teochew a uèch tons. Al revèrs del mandarin, la nautor de la votz es tan importanta coma la melodia.
Per los descriure, s’utiliza una graduacion de 1 a 5, 1 correspond al son mai grèu e 5 al son mai agut.
Los tons son alara representats per doas chifras: la prumièira es la nautor de la votz a la debuta de la sillaba e la segona a la fin d’aquela. Per exemple, lo ton prumièr es representat per 33 que la sillabe se cal prononciar amb una nautor mejana e qu’aquela nautor se cal pas cambiar. Lo ton segon es representat per 52 que cal començar amb la votz fòrça aguda e que cal baissar la votz en tot prononciar la sillaba, etc.
Los tons 4 e 8 son reservats a las sillabas acabadas amb los sons [-ʔ], [-p] e [-k]. De fach, la fin d’aquelas sillabas son de consonantas oclusivas que se pòdon pas apariar a una nautor de votz e adoncas son notadas per una sola chifra.
Çai-jos un tièira dels tons del teochew:
Cal apondre que lo teochew coneis lo fenomèn del sandhi tonal. Es a dire que eles càmbian quand la sillaba es seguida per una autra dins d’unas configuracions. Aqueles càmbiaments seguísson las règlas çai-jos:
Per exemple, lo mot “un” se ditz [tsεk8] amb lo ton 8 alara que dins lo mot “cent” compausat dels mots “un” e “cent”, se ditz [tsεk4pεʔ4] que lo mot “un” es seguit per una autra sillaba et lo ton 8 ven lo ton 4.
Transcripcion romanica
Lo Departament de l’educacion de la província de Guangdong creèt en setembre 1960 un programa de romanizacion del teochew, tanben apelat Peng’im. Es un sistèma vodat an aquela lenga. La prononciacion estandarda causida foguèt la de la prefectura de Shantou. Aquel sistèma transcriu los sons de la lenga amb l’alfabet latin e, per notar los tons, utiliza de chifras en exponent a la fin de la sillaba.
Vocabulari
Coma totas las autras lengas chinesas, lo vocabulari del teochew proven per la granda màger part del chinés medieval, quitament eissut del chinés arcaïc. L’origina de la màger part dels mots es adoncas la meteissa que la de las autras lengas chinesa. Totun, un nombre pas negligible de tèrmes en teochew son desparièrs dels autres dialectes.
Per exemple, en teochew, lo mot “uèlh” se ditz [mak8] e s’escriu 目. En mandarin, s’estima mai dire [jεn3tɕiŋ1] que s’escriu 眼睛. (Cal notar que la numerotacion dels tons del teochew es desparièira de la del mandarin e que los dos caractèrs comprenon totes dos 目.) En mandarin, lo mot [mu4], que s’escriu tanben 目, existís, mas es pas utilizat que en combinacion amb d’autres mots o de bias poetic.
Gramatica
La gramatica del teochew es pro parièira a las des autres lengas minan e del cantonés, degut a lor influéncias passadas.
Per las formas activas, l’estructura de la frasa SVO (Subjècte-Vèrb-Objècte) es la mai utilizada, mas tanben l’estructura SOV per valorar l’objècte.
Lo teochew es una lenga isoladoira et adoncas existís pas cap de declinason ni mai de conjugason ; los mots son invariables.
Per çò qu’es dels adjectius, se pòden sonque botar abans los noms (per exemple : [tsʰia1] es “veitura”, [ʔaŋ5] es “roge, roja” ; “una veitura roja” se ditz [ʔaŋ7tcʰia1]). Se un adjectiu se trapa aprèp un nom, aquò significa que es una forma atributiva que en occitan necesita lo verb èsser (per exemple : [tsiaʔ8 tsʰia1 ʔaŋ5] significa “la veitura es roja”, [tsiaʔ4] es un classificador que depend del tipe del nom). An aquela escança se pòt ausir un redoblament del adjectiu e que marca una insistància sus l’adjectiu, de còp que i a amb un efièch de gradacion (“una mirga pichona pichona” significa “una mirga pichoneta”), o d’exclusivitat (“un gat negre negre” significa “un gat tot negre” sens indicacion sus l’intensitat de la negror).
Benijófar
Benijófar es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Benilloba
Benilloba es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Marina Kaye (pop anglesa)
Marina Kaye, escais de Marina Dalmas, es una cantaira e compositritz nescuda en 1998 a Marselha (Provença). De soca Occitana per son paire (Dalmas) mès francofòna de lenga mairala, te canta pr'aquò mai que mai en anglés.
Biografia
A 13 ans solament, gràcias a sa votz espantanta, te ganha la cinquena sason de l'emission La France a un incroyable talent en decembre de 2011.
En 2015 sortiguèt son primier album Fearless, enregistrat a Londres e Nòva York. Sus aqueste album te figura la cançon Homeless qui, quitament cantada en anglés, serà una sansònha de las bèlas en França. En seguida, las cançons Dancing With The Devil e Freeze You Out (escriuta per Sia) van aver una pichona capitada tanben capvath França tota.
Te participa a l'album Balavoine(s) sortit en genièr de 2016 pels trente ans de la mòrt del praube Daniel Balavoine, en i cantant Only the Very Best, la version anglesa de la sua cançon SOS d'un terrien en détresse. Tostemps en 2016, te canta Mon Everest en duò ambe un autre Marselhés plan conegut, lo rapaire de soca comoriana Soprano.
Au mes d'octobre de 2017, sortiguèt son segond album, Explicit, e en decembre de 2020, son tresen, Twisted.
Teochew (lenga)
Gramatica
Aquel fenomèn de redoblament tòca tanben las formas adverbialas coma per exemple en occitan amb l’advèrb “lèu” que se pòt doblar “lèu lèu”. Tanben s’utiliza dins las formas verbalas amb un efièch d’afortiment de l’accion que depend del sens d’aquela. Per exemple, [səŋ2] vòl dire “jogar” qu’es una activitat pas seriosa ; adoncas [səŋ6səŋ2] pòrta un sens de leugieretat. [tʰiao3] significa “sautar” qu’es una activitat que necessita de vam ; alara [tʰiao2tʰiao3] a una conotacion de vigor gaireben negativa. Aquò se pòt cambiar amb d’advèrbs.
Escritura e ortografia
Lo teochew s’escriu amb de caractèrs chineses. Gaireben totes los caractèrs utilizats se trapan tanben dins las autras lengas chinesas mas existís tanben de caractèrs creats sonque pels teochews e que son pas encara integrats dins los estàndards informatics GBK GB 2312 ni mai dins Unicode.
En comparason amb lo mandarin, d’unes caractèrs son pas utilizats en teochew que s’estima mai emplegar d’autres, coma lo caractèr per “tu” qu'es 你 en mandarin, mas qu'es tradicionalament escrich 汝 en teochew.
Masoira
Masoira (Mazoires en francés) z-es 'na comuna auvernhassa dau departament dau Puèi de Doma e de la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Nòtas
<references group="N"/>
Benillup
Benillup es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Benimantell
Benimantell es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Benigembla
vinheta|Església parroquial de Sant Josep (Benigembla)thumb|250px|Vista de Benigembla vinheta|Benichembla (Alacant)
Benigembla es un municipi de la província valenciana d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Loís Bellaud
Loís Bellaud de la Bellaudièra es un poèta occitan del sègle XVI nascut en 1543 a Grassa e mòrt en 1588.
Biografia
Bellaud, fòrça influenciat per la poesia barròca e manierista, per l'univèrs dels "canzonieri", escriu la nostalgia de las jovas annadas, en provençal, lenga qu'onora de sos sonets e que ne prenguèt la defença. A sa sortida de preson, foguèt aculhit a la cors del governaire de Provença, Enric d'Engolèime, ont encontrèt de poètas e òmes de letras.
Sas òbras foguèron reculhidas, per Pèire Paul, l'oncle de sa femna. Foguèron editadas après sa mòrt, en 1595. Foguèt lo primièr libre estampat a Marselha jol reialme efemèr de Loís D’Ais e Charles de Casaulx.
Sonet d' Òbras e rimas provençalas (grafia originala)
Coumo plezer de nouueu amassar,
Fa souuenir la doulour qu'és passado,
Coumo doulour de nouueu amassado,
''Fa souuenir lo plezer qu'és passat.
Vela perque eyssi you ay trassat,
Ben de plezers una pichota ardado,
Et de doulours une pleno tinado,
Qu'a crebo-couor lo detsin m'a brassat,
Per un plezer millo doulours tirasso,
L'home que vou emplegar sa vidasso,
A cent hazars per lo Diou Mars seguir,
Perque ligent ma rimo trop groussiera,
Que de pendus a tort lan fach langui.
Benimassot
Benimassot es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Naours
Naours (Nor en picard) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Geografia
Situada a 18 km de Amians, la municipalitat a traversat per un pichon ruisseau #que flueix la longitud del mur del cementèri, en contrebas de la glèisa.
Située à 18 km d'Amiens, la commune est traversée par un petit ruisseau qui coule le long du mur du cimetière, en contrebas de l'église.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Naours A conegut mercés a la preséncia de las tutas-refugis o muches, #qu'atrason, dempuèi 1949, un grand nombre de visitants.
Nòtas
<references group=N/>
Ankiniz
Ancenis en francés (Anceniz en galò, Ankiniz en breton) es una comuna francesa, situada dins lo departament del Léger Atlantic e la region dels Païses de Léger.
Mèrcus, Garravet e Amplanh
Mèrcus, Garravet e Amplanh (Mercus-Garrabet en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Massat
Massat (Massat en francés) es una comuna gascona del Coserans, lingüisticament de transicion, situada dins lo departament d'Arièja e la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Se tròba a 131 quilomètres de Tolosa e 320 de Montpelhièr. Compta 689 abitants segon le recensament de 2015. Lo gentilici es massadèl (en francés massatois).
Geografia
Massat èra le caplòc del canton e la comuna s'espandís sus 45,26 quilomètres carrats amb una densitat de populacion de 15 abitants per km2.
Altitud : 598 / 1941
Longitud : 1° 20’ 52’’ E
Latitud : 42° 53’ 20’’ N
Istòria
La dicha suls estatjants es Que colhona un massadèl se ganha le cèl.
Se relèva preséncia umana a l'epòca magdaleniana dins la val, a las ribas del riu Arac. Aquelis òmes preistorics vivián primièr dins las caunas del Ker ont pintrèron qualques parets de la ròca. Les objèctes trobats pròvan que i vivián dejà a l'epòca magdaleniana (mai o mens 15000 ans abans de Crist), quand le clima èra plan fred e le glacièr del massís dels Tres Senhors recobrissiá tota la val. Per açò, la fauna èra pas la meteissa qu'ara. L'an 1867, Feliu Garrigou descubrisquèt un còdol sul qual òm aviá gravat le dessenh d'un òs. Dempuèi, se fasquèron excavaments : s'i trobèron fòrça ossalhas d'animals, mès tanben tròces de terralha, aisinas de fèrre, dessenhs rupèstres. Totis aquelis testimoniatges de la preséncia d'òmes preïstorics son conservats auèi al Musèu d'Arqueologia Nacionala de Saint-Germain en Laye. Tanben, se pòdon véser reproduccions d'aquela epòca al Parc de la preïstòria de Tarascon d'Arièja.
L'an 1224, Massat es jos la tutèla de l’abadiá de Sant Volusian de Fois mès en 1272 aperten al vescomtat de Coserans dirigit per Arnaut Ièr, tanben senhor de Montespan e Nebosan, filh de Rogièr IV de Comenge e Coserans e de Dama Grisa d'Espanha e Montespan.
De 1829 a 1872, les Massadèls, coma totes les coseranencs, participeron a la "Guerra de las Domàiselas". Jos le prumièr emperi, se desvelopèc la produccion e l'utilitzacion del fèrre ; per le transformar, caliá lenha per alimentar las fargas. Alavetz, le 27 de mai de 1827, apareguèc le Codi forestal que proïbià d'amassar o talhar aquel material tant necessari per la vida quotidiana. L'Estat mandèc gardas (susnomenats "saurimounds"), gendarmes e jutges en tot le Coserans sul còp. Las multas èran disproporcionadas ; doncas les òmes de las vals s'agropèron, se mascarèron, se vestèron més o mens de femnas amb camisas longas suls pantalons e mocadors sul cap. L'an 1830 un grop de Domàiselas s'introdusèron dins la Comuna. L'Estat mandèc doas companhias d'infanteria per susvelhar Massat. Mès le 17 de febrièr de la meteissa annada, sortiguèron qualques uèit centas Domàiselas per encerclar las tropas regularas. Per astre le conse màger Hippolyte Galy-Gasparrou poguèc evitar le sèti, mercès a la siva mestresa de la diplomàcia. Le 27 de mai 1831, una ordonança ministeriala daissa de costat pel departament d'Arièja totas las dispausicions del codi forestal de 1827. Mès se podián véser Domàiselas per la val dusca 1872.
Lòcs e monuments
Glèisa Nosta Dama de la Nativitat (XIII-XVII s)
Nòtas
Paul Maureille, "Etude de géographie humaine", revue géographique des Pyrénées et du Sud-Ouest, 1932, n°4, p. 415-465
Panzer Flower
Panzer Flower (lit. "Flor Panzer") es un grop electro funk de Montpelhièr (Occitània) fondat a l'origina en 2011 per Raphaël Glatz ambe Patrice Duthoo. En seguida, lo duò es devengut un trio ambe l'integracion del productor del grop Rinôçérôse : Jean-Louis Palumbo. Son coneguts dempuèi 2014 gràcias a la capitada de lor cançon We Are Beautiful. Sus aquesta cançon cantada en anglés, se pòt ausir la votz de Hubert Tubbs, ancian sòci del grop Tower of Power.
Massat
Nòtas
F. Baby, La Guerre des Demoiselles en Ariège (1829-1872), Cairn, histoire, 2012
Benimarfull
Benimarfull es un municipi de la província espanhòla d'Alacant e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Massat
Nòtas
Biert aoué, La guerre des Demoiselles, http://biert.ariege.online.fr/guerre_des_demoiselles.html
C. Rivère-Souilla, Jan Maria Servat, Le Felibre de Massat, edicion IEO Arièja, 2015
Fontaine-lès-Croisilles
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Kaolin (pop francesa)
Kaolin es un grop de pop ròck format en 1999 a Montluçon (Occitània), que canta mai que mai en francés. Format en 1999, es compausat del Francés Guillaume Cantillon (votz e bassa) e de son fraire Julien « June » Cantillon (guitarra e votz), de Vivien Bouchet (guitarra e votz), de Ludwig « Lulu » Martins (guitarra e votz) e de Olivier Valty (batariá). Lo grop se dessepara en 2014.
Biografia
Los fraires Cantillons an passat lor enfància dincas a lors dètz ans dins Amians (Picardia). A la fin de las annadas 90, establits a-n'aquesta periòda a Montluçon dins lo Borbonés occitan, te fondan Kaolin e te publican alavetz en 1999 un primièr EP de qualquas cançons en francés titolat Purs moments.
En 2002, lor primièr album Allez es una capitada, que de cançons son difusidas regularament sus mantunas ràdios ròck.
Pr'aquò lor segond album De retour dans nos criques, sortit en 2004, obteng pas tròp de resson, e Barclay, lor maison de disc, arrèsta lor collaboracion.
Alavetz, lor tresen album Mélanger les couleurs te sortís en setembre de 2006 sus lo label independent At(h)ome. Serà fin finala lor mai polit succès popular e comercial mercés a la sansònha Partons vite, classada dins los charts en França tre la fin de 2006 (en 10ena posicion au mes de genièr de 2007). Aquesta cançon se sarra de I Want You de Bob Dylan, una influéncia assumida per los de Kaolin.
En octobre de 2010, Kaolin te sortís son quatren album, simplament titolat Kaolin, adobat par Jean-Louis Piérot del grop Les Valentins.
Melhau
Melhau (Meilhaud en francés) z-es 'na comuna auvernhassa dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Kaolin (pop francesa)
Biografia
Lor cinquen album, Un souffle sur la roche, te sortís en setembre de 2013. Los sòcis del grop t'anonçan lor separacion lo 5 de junh de 2014.
Melhau
Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, que citan una atestacion de 1340, Melhan, lo nom vendriá del nom d'òme latin Æmilius o del nom d'òme gallés Mellius (presentat jos una fòrma latinizada) e del sufixe -anum.
Nòtas
<references group="N"/>
Naviri
Antiquitat Auta
Se la navegacion sembla relativament anciana, benlèu 130,000 ans, l'aparicion dei naviris es pus recenta e data probablament de l'Antiquitat Auta. L'arqueologia descurbiguèt plusors avançadas tecnologicas mòstrant una aparicion independenta dins diferentei regions. Per exemple, entre lei millenaris VII e V avC, de còcas èran estancadas amb una mescla de bitum en Mesopotamia permetent la navegacion sus de distàncias lòngas dins lo Gof Persic. Autre exemple, durant lo poblament d'Oceania, s'utilizèt de còps de pirògas capablas de transpòrtar un cinquantenau de passatgiers. Tanben, lo principi de la propulsion velica sembla d'èsser apareguda d'un biais mai ò mens simultanèu dins plusors endrechs. Dins totei lei cas, la construccion de naviris èra au mens mestrejada en Egipte vèrs 2,500 avC coma lo mòstra la descubèrta de la barca solara.
Antiquitat e Edat Mejana
Durant l'Antiquitat, apareguèron en Mediterranèa de naviris capables de viatjar sus de distàncias lòngas e de transportar de cargaments relativament importants. Èran de galèras sovent equipadas d'una vela carrada que permetiá de repausar l'equipatge. Adoptadas per lei Fenicians, lei Grècs e lei Romans, evolucionèron gaire fins au començament de l'Edat Mejana. En fòra de son ròtle comerciau, la galèra, armada d'un esperon, d'armas de sètge e d'armas d'abordatge, foguèt tanben utilizada per lo combat. Lei premiers combats navaus decisius aguèron luòc durant lei guèrras entre Pèrsas e Grècs au començament dau sègle V avC. Pasmens, l'utilizacion militara de naviris dins la region es pus anciana coma lo mòstra leis invasions dei Pòbles de la Mar a a la fin dau sègle XIII avC e a l'inici dau sègle XII avC.
Dins lo rèsta dau mond antic, s'utilizèt principalament de veliers coma lei daus dau nòrd de l'Ocean Indian, la jonca chinesa. Equipadas de velas renfòrçadas per de latas, çò que li donava una bòna resisténcia a la gausidura, podián navegar fins a la Mar Roja e transportar fins a 260 tonas de marchandisas. De mai, en China, l'utilizacion d'agulha aimantada per s'orientar, tecnologia precursora de la bossòla es atestada tre l'Antiquitat e se difusèt lentament vèrs l'oèst. Au sègle I avC, lei Chinés avián pereu inventat lo timon.
Rinôçérôse
right|200px|thumb|Rinôçérôse en 2017
Naviri
Antiquitat e Edat Mejana
Durant lo periòde medievau, lei tecnologias navalas conoguèron pauc d'avançadas. En Euròpa, lei naviris de propulsion umana contunièron de dominar ambé de modèls famós coma lo dromon bizantin, galèra militara derivada de la trièra romana, ò lo drakkar viking. Pasmens, comencèt de se desvolopar de naviris de vela dins lo nòrd dau continent onte lei vents oceanics pus regulars permetián d'utilizar unicament una propulsion eoliana. Mai sei naviris demorèron lòngtemps unicament destinats au comèrci. Son utilizacion militara comencèt a partir dau sègle XIV ambé la creacion de veliers pesucs dotats de castèus e de torres. Dins aquò, aquelei naviris mancavan d'equilibri e èran fòrça instables.