Ans_1890
Sciéncias e tecnicas
1890 : adopcion de la refrigeracion au dioxid de carbòni sus certanei naviris frigorifics. Pus eficaç que lei sistèmas precedents, aqueu tipe de refrigeracion assegurèt lo desvolopament dei naviris frigorifics per lo transpòrt de denadas periblas. Per exemple, en 1910, la companhiá britanica J&E Hall aviá ja installat 1,800 maquinas de refrigeracion d'aqueu tipe. 1891 : desvolopament de la premiera automobila de seria (30 unitats de 1891 a 1897) per la companhiá francesa Panhard & Levassor. Per aquò, leis engenhaires René Panhard e Émile Levassor crompèron lo brevet Daimler-Maybach (1889) e realizèron divèrsei melhoraments pertocant l'arquitectura generala dau veïcul e la fisabilitat dau motor. 1892 : depaus dau brevet de la premiera mitralhièra foncionant amb un emprunt de gas. Foguèt l'òbra de John Moses Browning (1855-1926). 1892 : descubèrta d'un cinquen satellit, que foguèt dich Amaltèa, a l'entorn de Jupitèr per l'astronòm estatsunidenc Edward Barnard (1857-1923). 1892 : descubèrta dau premier virüs per lo biologista rus Dmitri Ivanovsky (1864-1920) a partir de l'estudi d'una malautiá de tabat. 1892 : descubèrta d'un vaccin novèu còntra lo colerà per lo mètge rus Waldemar Haffkine (1860-1930). 1893 : descubèrta deis « ultraviolets cosmics » per Victor Schumann (1841-1913). 1893 : per contrar lo desvolopament e la multiplicacion dei torpilhaires, aparicion dau concèpte de còntra-torpilhaire ò de destroièrs destinat a la creacion de naviris leugiers d'escòrta. Fòrça eficaç, se generalizèron rapidament e son totjorn utilizats au començament dau sègle XXI. 1893 : depaus d'un brevet per una mitralhièra utilizant un emprunt de gas per l'oficièr austro-ongrés Adolf Odkolek von Ujezd. Cedèt rapidament sei drechs sus l'invencion a la companhiá francesa Hotchkiss que desvolopèt per la seguida. 1893 : depaus d'un brevet per l'engenhaire alemand Hugo Borchardt (1844-1924) depintant lo premier pistolet semi-automatic vertadier. 1894 : descubèrta de l'argon per William Ramsay (1852-1916) e John William Rayleigh (1842-1919). 1895 : depaus de brevet depintant lo premier revòuver semi-automatic per l'oficièr britanic George Fosbery (1832-1907). thumb|right|Fotografia de la man d'Anna Bertha Ludwig Roentgen (22 de decembre de 1895) obtenguda gràcias ai rais X. 1895 : descubèrta dei rais X per lo fisician alemand Wilhelm Röntgen (1845-1923 . 1895 : identificacion d'un gas rare novèu (èli) per William Ramsay (1852-1916) e per Per Theodor Cleve (1840-1905) dins un minerau de coire. 1895 : realizacion de la premiera liquefaccion de l'èr per l'engenhaire e quimista Carl von Linde (1842-1934). thumb|right|Carta de Mercuri dessenhada per [[Percival Lowell.]] 1896 : cartografia de la superficia de la planeta Mercuri per l'astronòm estatsunidenc Percival Lowell (1855-1916). Pensava i detectar la preséncia de canaus. 1896 : invencion dau condensator electrolitic per lo Polonés Karol Pollak (1859-1928). Constituit de jaç d'oxid d'alumini e d'un electrolit neutre ò basic, permetèt de fabricar de condensators fòrça estables. Aqueu modèl de condensator s'impausèt donc pauc a pauc per venir preponderant après la Segonda Guèrra Mondiala. 1896 : descubèrta de la radioactivitat naturala per lo Francés Henri Becquerel (1852-1908) a partir dei traças laissadas sus un papier fotografic per de saus d'urani. 1896 : descubèrta dau premier vaccin còntra la fèbre tifoïda per lo biologista britanic Almroth Wright (1861-1947) a partir dei recèrcas dei biologistas francés André Chantemesse (1851-1919) e Fernand Widal (1862-1929). thumb|right|[[Fotografia d'un canon de 75 mm modèl 1897.]] 1897 : adopcion dau premier canon de campanha modèrne (lo canon de 75 modèl 1897 francés) equipat d'un fren de reculament permetent d'immobilizar la pèça d'artilhariá sus sa posicion pendent lo tir. 1897 : en Índia, assais de tirs de balas Dum-Dum per l'armada britanica. Fòrça eficaças, aquelei municions entraïnavan de bleçaduras orriblas e foguèron enebidas tre 1899, mesura totjorn mai ò mens respectada per totei lei país. 1897 : desvolopament dau motor Diesel per l'engenhaire Rudolf Diesel (1858-1913). Fòrça adaptat ai capacitats e ai besonhs de l'industria ò dei veïculs, aqueu motor prenguèt una importància majora tre son invencion. 1897 : en Califòrnia, premiera esplecha de petròli sosmarin. 1897 : publicacion de dos trabalhs importants per lo desvolopament de la teoria atomica per lo Francés Jean Perrin (1870-1942) e lo Britanic Joseph Thomson (1856-1940). Permetèron de descubrir l'indivisibilitat de l'atòm e l'existéncia de l'electron (supausada dempuei 1875 per Thomson). 1897 : descubèrta dau premier vaccin còntra la pèsta bubonica per lo mètge rus Waldemar Haffkine (1860-1930). 1897 : concepcion dau premier serum còntra lo tetanòs per un grop dirigit per lo mètge Emil Adolf von Behring (1854-1917) (→ 1924 e 1926). 1897 : descubèrta dei proprietats de Penicillium glaucum sus l'activitat dei bactèris per lo mètge militar francés Ernest Duchesne (1874-1912). Pasmens, sa santat li permetèt pas de perseguir sei recèrcas e son trabalh foguèt rapidament oblidat. 1898 : desvolopament de la premiera version dau pistolet Luger Parabellum per l'engenhaire austrian Georg Luger (1849-1923). 1898 : descubèrta de polòni e de radi per Marie Curie (1867-1934) e per Pierre Curie (1859-1906). Aquela descubèrta permetèt de confirmar l'existéncia dei radiacions (radioactivitat) descubèrtas per Henri Becquerel en 1896. 1898 : utilizacion dau premier balon sonda per lo meteorològ francés Léon Teisserenc de Bort (1855-1913) per estudiar l'atmosfèra. A la fin de l'annada (ò belèu lo 8 de genier de 1899), aquò li permetèt de descubrir l'existéncia de l'estratosfèra. 1898 : après sei descubèrtas precedentas, William Ramsay (1852-1916), trabalhant d'ara endavant ambé Morris William Thomson, descurbiguèt tres gas rares suplementaris (neon, cripton e xenon). 1899 : perseguida dau desvolopament d'aplicacions militaras dau sosmarin amb la bastida dau Narval concebut per l'engenhaire francés Maxime Laubeuf (1864-1939). Inventèt lo premier sosmarin de propulsion classica capable de se desplaçar amb un motor diesel a la superficia (en temps normau) e amb un motor electric en sotada (per lo combat). Aqueu tipe de foncionament venguèt la nòrma fins a l'invencion dau sosmarin de propulsion nucleara capable de demorar en sotada en permanéncia. 1899 : a partir d'estudis menats sus l'estèla RR Lyrae, descubèrta d'una novèla classa d'estèlas variablas. Pròchas dau Soleu (generalament 0,8 massa solara), an un periòde de variacion feble (0,2 a 1,1 jorns) e son uei fòrça utilizadas per mesurar de distàncias astronomicas. 1899 : presentacion de la premiera pila alcalina e dau premier acumulator niquèl-cadmi per l'engenhaire suedés Waldemar Jungner (1869-1924). 1899 : gràcias au procès de Karl von Linde, James Dewar (1842-1923) capitèt la premira liquefaccion de l'idrogèn.