cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sèxe (biologia)
Leis anomalias cromosomicas
D'anomalias cromosomicas pòdon tocar l'èsser uman – e d'autreis espècias mai lo fenomèn es mau conoissut. Son caracterizadas per un nombre anormau de cromosòmas sexuaus X ò Y. Per exemple, es lo cas dau sindròma de Klinefelter (XXY) ò dau sindròma de Turner (X0). D'una maniera generala, la preséncia d'un cromosòma Y entraïna la mesa en plaça d'un sèxe fenotipic masculin. D'anomalias gonadics pòdon èsser a l'origina d'un « ermafrodisme » ò d'un « pseudoermafrodisme » caracterizats per la preséncia simultanèas de teissuts sexuaus mascles e femèus ò per la preséncia d'organs sexuaus extèrnes de l'autre sèxe. Enfin, pòt existir d'anomalias dins l'expression dau gèn SRY. Dins aqueu cas, un individú portaire dei cromosòmas XY evoluís vèrs lo fenotipe femenin.
La sexualitat e l'activitat sexuala
Lo tèrme « sèxe » fa tanben referéncia a l'activitat sexuala de l'èsser uman. Pòt ansin designar l'acte sexuau eu meteis, lei diferentei practicas que pòdon l'enviroutar e l'ensemble deis emocions que pòdon èsser entraïnadas per lei paraulas e lei comportaments liats a la sexualitat umana.
Sistèma semipresidencial
thumb|400px|En jaune: los Estats amb un sistèma semipresidencial Lo sistèma semipresidencial es un sistèma d'organizacion politica parlamentària ont lo primièr ministre e lo president son participants actius de las foncions correntas del govèrn. Se diferencia del sistèma parlamentari pel fach que lo president es elegit per vòte popular e es pas solament una figura representativa ceremoniala. Se diferencia del sistèma presidencial pel fach qu'existís lo concèpte de primièr ministre, lo qu'a de responsabilitats davant la branca legislativa del govèrn.
Lo president e lo primièr ministre se devesisson lors poders d'un biais distincte dins cada país qu'utiliza aquela forma d'organizacion politica. Per exemple, en França, lo president es responsable dels Afars Estrangièrs e lo primièr ministre de las questions nacionalas. Mas, la division dels poders entre lo primièr ministre e lo president es pas mencionada dins la constitucion, mas evolucionèt coma convencion politica e segon la personalitat del president. Per contra, en Finlàndia, lo sistèma politic se diferencia del sistèma francés : la division dels poders es clarament exprimida dins la constitucion : "las politicas estrangièras son dirigidas pel president en cooperacion amb lo cabinet".
Qualques estats amb de sistèmas semipresidencials : Àustria e Irlanda, segon lors constitucions, autrejan gaireben mai poders als presidents. Mas los presidents, per tradicion, los utilizan pas, e foncionan de facto coma de sistèmas parlamentaris.
Sent Mesard
Sent Mesard qu'ei un toponim occitan:
Saint-Hellier
Saint-Hellier es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Comuna formada al començament del de la fusion de las tres ancianas parròquias, testificades jos las siás formas latinisées al Mièja Edat, de Sant-Hellier (Sancti Helerii vila en 1137, variante de Sant Hilaire, avesque de Peitieus), La Frenaye (Fraxineta cap a 1240) e de Orival-jos-Bellencombre (Orival cap a 1240).
Ela dépendait del abbaye de Sant-Victor-la-Fresnaye e aperteniá al prieuré de Sant-Laurent-en-Lyons.
Commune formée au début du par la fusion des trois anciennes paroisses, attestées sous leurs formes latinisées au Moyen Âge, de Saint-Hellier (Sancti Helerii cité en 1137, variante de Saint Hilaire, évêque de Poitiers), La Frenaye (Fraxineta vers 1240) et d'Orival-sous-Bellencombre (Orival vers 1240).
Ligny-le-Ribault
Ligny-le-Ribault es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Geografia
Ligny-Lo-Ribault es una comuna solognotte situada suls marges del Cosson, a 10 quilomètres de la la Ferté-Sant-Cyr, 15 quilomètres de La Ferté-Sant-Aubin, 30 quilomètres de Orléans e 40 quilomètres de Bles.
Es limitrophe del departament de Loir-e-Doncas que.
Ligny-le-Ribault est une commune solognotte située sur les rives du Cosson, à 10 kilomètres de la la Ferté-Saint-Cyr, 15 kilomètres de La Ferté-Saint-Aubin, 30 kilomètres d'Orléans et 40 kilomètres de Blois.
Elle est limitrophe du département de Loir-et-Cher.
Istòria
Una estacion de las tramvias de Sologne se situava en la comuna.
Une gare des tramways de Sologne se situait dans la commune.
Hyaenodon
thumb|Hyaenodon podie arribar a hèr enquia 1,4 m de haut e maugrat que de luenh semblava ua ièna ère d'ua espècia diferent. Demorèc entre -41 e -21 milions d'annades abans dera nòsta era. Hyaenodon ei un genre escantit de mamifèr preïstoric dera familha des hyaenodontids e der orde des creodonts, un grop de carnivòrs primitivi disparièrs des carnivòrs d'aué. Apareishèc ena fin der eocèn (hè 4 milions d'annades) e desapareishèc pendent eth començament deth miocèn ( hè 21 milions d'annades).
Descripcion
Er Hyaenodon (dent de ièna) avie talhes disparières segons era espècia e hèia demest 30 cm e 1, 4 m de haut. De luenh podie semblar ua ièna contemporanèa mès era sua forma ère plan distinta. Semblava mès un felid que non pas un canid. Eth sòn còs ère long e robust e avie ua longa coa. Avie cinc dets en cada pè e cadun avie ua arpa copant. Eth còth ère mès cuert qu'eth cran, long e massiu. Aguest finie en un morre plan mès gran qu'es des carnivòrs actuaus.
Eth cran de Hyaenodon confirma qu'avie un cervèth petit per un animal dera sua talha (ne ocórrer petit) mès avie tanben uns muscles maxillars e un nas entà aulorar plan agut. Eth cap ère gròs e es sues dents hèien de Hyaenodon un predator terrible: avie ueit dents ponchudes alinhades en cada maishèra. Aguestes èren longues e drèites e èren plan hòrtes e utilizades entà nhacar eth còth des sues victimes. Era morfologia des molars ère disparièra dera des carnivòrs actuals.
Es sues maishères son enquia aué es mès poderoses que jamès nat carnivòr avie avut sus era Tèrra. Se pensa que podie córrer fins a 55 o 58 km/h. Un de sòns predators qu'ère er entelodont adult. Hyaenodon demorèc en America deth Nòrd pendent 20 milions d'ans mentres qu'autes espècies solament an demorat cinc milions d'annades.
Vida
Es fossils an estat trapats en Asia, America del Nòrd, Europa e Africa. En Hsanda Gal, en Mongolia, que se n'an trapat plan, d'aguesti fossils.
Semblava ua ièna mès Hyaenodon ère disparièr peth tipe de vida que miaua. Ère mens carronhaire. Es espècies mès petites èrem, dilhèu, mès socials, e caçaven en grop. Mès un neocortex petit hè reflexionar pauc e confirma ua caça per instint, tot solet, mès que non pas en grop. Hyaenodon caçava solet e podie atacar tant un shivau coma un cameu. Tanben podie atacar indricoteres joens.
Es espècies mès gròsses, coma eth Hyaenodon gigant demoraven soletes e solament se trapaven damb autes dera sua espècia pendent era sason der amor. Es dents fossils mostren que hèia croishir es dents entà hèr húger es sòns rivals o entà conquistar ua hemelha.
Hyaenodon ère digitigrad e avie ua hòrta musculatura. Açò li permetie de correr plan viste. Es victimes mès comunes qu'èren probablaments ervibòrs dera familha des rinoceròs o shivaus coma es calicoteres. Caçava dilhèu entelodonts joens mès pas es adults qu'èren predators enemics.
Segons es rèstes fossilizades trapades en es Estats Units quauqu'uns avien curioses dietes. De hèt, minjaven es sòns pròpis excrements a açò es permetie d'amagar era aulor e éster pas trapats atau per d'autes predators. Bèri uns orsi hèn era madeisha causa encara aué.
Hyaenodon evoluèc damb era òrde des carnivòrs mès aguesti, mès intelligenti e mès especializadi es remplaçaren. Ena fin der eocèn era biodiversitat es hèc mès petits pr'amor que i hèia mès heired.
Bibliografia
Categoria: Mamifèr preïstoric
Puiggròs
Puiggròs es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Josèp Salvat
L'abat Josèp Salvat (en francés Joseph Salvat; Rivèlh, 8 de novembre de 1889 – Surban, 29 de decembre de 1972) foguèt un eclesiastic, escrivan e lingüista occitan plan important dins lo desvolopament de l'occitanisme dins lo Lengadòc meridional.
Biografia
Josèp Salvat nasquèt dins una familha pagesa en 1889 a Rivèlh. Coma son fraire Pèire venguèt capelan mentre que lo tresen fraire, Joan Baptista, se trachèt de la bòria familhala. Foguèt ordenat en 1912, seguiguèt sos estudis e venguèt un dels personatges mai importants de l'Institut catolic de Tolosa ont ensenhèt. Foguèt un activista que per son prètzfach constant estimulèt fòrça l'occitanisme de la debuta del sègle XX. Tre 1925 s'interessèt a Catalonha e mantenguèt una correspondéncia abondosa amb de capelans catalans (coma per exemple lo filològ Antoni Griera) e mai se n'anèt far de divulgacion de la realitat occitana a Barcelona amb de conferéncias e d'articles dins la premsa catalana (subretot La Paraula Cristiana). En 1927, an que venguèt Majoral del Felibritge, fondèt l'Escòla Occitana e mai tard creèt lo Collègi d'Occitània. Aprèp lo començament de la Guèrra Civila dins l'estat espanhòl aculhiguèt en çò sieu a Castèlnòu d'Arri Antoni Griera qu'aviá escapat a las persecucions anarquistas e mai tard d'autres personalitats coma l'ancian ministre catalan Lluís Nicolau d'Olwer. Josèp Salvat venguèt president del Comitat de radiodifusion de Nauta Garona. Lo 9 de junh de 1944 Salvat foguèt arrestat en cò sieu pels alemands a l'encòp que tota una tièra d'intellectuals e notables se fasián arrestar dins Tolosa. Amb tres autres capelans de l'Institut Catolic de Tolosa foguèt deportat en Alemanha e mandat al camp de concentracion de Neuengramme lo 18 de julhet de 1944, a ras de Hamborg. Escriguèt d'estudis divèrses sus qualques autors occitans coma August Forès, Filadèlfa de Gerda e d'autres. Son Diürnal de la Deportacion foguèt publicat per Ernèst Negre, discípol de l'abat Salvat.
Montgardin
Montgardin es un toponim occitan:
Florian Vernet
Florian Vernet (Besièrs, 19 d'abril de 1941) es un lingüista, pedagòg e escrivan occitan. Foguèt professor d'occitan a l'Universitat Pau Valèri de Montpelhièr abans de prendre la retirada en 2006. Es tanben un dels membres de l'Acadèmia Occitana-Consistòri del Gai Saber, a l'encòp del conselh lingüistic del Congrès Permanent de la Lenga Occitana e de l'Institut d'Estudis Araneses-Acadèmia Aranesa de la Lenga Occitana.
Biografia
Florian Vernet nasquèt en 1941 dins una familha que l'occitan de Besièrs s'i barrejava amb lo lengadocian meridional. Obtenguèt son Capès d'espanhòl en 1965 e en 1969 se n'anèt cap a Provença per trabalhar al licèu de Brinhòlas. Venguèt puèi, tres ans aprèp, ensenhaire d'occitan dins aquel quite establiment. Mai avant, tre 1975, trabalhèt tanben coma cargat de corses d'occitan a l'Escòla Normala de Draguinhan ont ensenhèt fins a 1988. Publiquèt mantuna de sas òbras en fulheton dins la pagina "Mesclum" del jornal La Marseillaise entre 1992 e 1997. Arribèt puèi a l'Universitat de Montpelhièr e en setembre de 1998 venguèt lo director del departament d'occitan. Son recuèlh de novèlas Vidas e engranatges li faguèt ganhar lo Prèmi Jaufre Rudèl en 2005. En 2011 donèt al Cirdòc una òbra manuscricha suls manlèus del francés a l'occitan.
Nevado Ojos del Salado
thumb|right|[[Fotografia dau Nevado Ojos del Salado en genier de 2010.]]
Lo Nevado Ojos del Salado (6,879 m) es un volcan actiu deis Andes situat dins lo Desèrt d'Atacama lòng de la frontiera entre Argentina e Chile. A la particularitat d'èsser lo volcan actiu pus aut de la planeta. Es tanben la segonda cima pus auta d'America.
Lo Nevado Ojos del Salado es un estratovolcan liat ai fenomèns de subduccion entre la Placa Pacifica e la Placa Sud-Americana. Sa formacion comencèt i a 1,5 milions d'ans. Lei mesuras geologicas an identificat dos periòdes principaus de formacion e l'edifici actuau cuerb una estructura volcanica pus anciana. A l'ora d'ara, l'activitat dau volcan es febla. La preséncia de fumaròlas es atestada a la cima mai la darriera erupcion importanta aguèt luòc vèrs 750 apC (± 250). Pasmens, aquò empacha pas la susvenença d'episòdis eruptius brèus coma en novembre de 1993.
En causa de l'ariditat generala de la region d'Atacama, la preséncia de nèu a la cima dau volcan es rara. La premiera ascension se debanèt lo 26 de febrier de 1937 e foguèt l'òbra deis alpinistas polonés Jan Alfred Szczepański e Justyn Wojsznis. Lo camin presenta ges de dificultat tecnica.
Naves (Nòrd)
Naves es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Istòria
==Administracion==
Sent Superis
Sent Superis de l'Aurièra (Saint-Sulpice-Laurière en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Lumio
Lumiu en còrs (Lumio en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega‎ e la region de Corsega.
Plasença (Ribèra Baisha)
Plasença (Plaisance en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Lumio
Geografia
Lumio (Lumiu En corse) es una municipalitat del littoral balanin, en barrant lo gòlf de Calvi a l'Èst. Fa partida del costat de Calvi compausat dos sonque municipalitats de Lumio e Calvi.
Plasença (Ribèra Baisha)
Geografia
Bastida situada en Ribèra Baisha sus Arròs e l'anciana rota nacionala 646 entremiei Cortias e Riscla.
Lumio
Geografia
Lumio (Lumiu en corse) est une commune du littoral balanin, fermant le golfe de Calvi à l'Est. Elle fait partie du canton de Calvi composé des deux seules communes de Lumio et Calvi.
Sent Superis
Sos abitants s'apelan los sentsuperis.
Puigverd d'Agramunt
Puigverd d'Agramunt es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Sent Superis
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Sent Superis en Nauta Vinhana
Plasença (Ribèra Baisha)
Istòria
Joan Ier, comte d'Armanhac que fondè la bastida en 1322.
Sent Superis
Toponimia
Lo nom de Sent Superis es lo d'un evesque de Borges, o dos segon los autors, aus segles VI e VII,. En toponimia, se rencontra la fòrma sabenta de son nom (Sulpici) o de fòrmas d'evolucion populara (Soplesi, Soplèsi, Somplesi, Sepise, Superis, etc), o tanben de fòrmas d'evolucion populara influenciadas per la fòrma sabenta, generalament utilizada en francés. Sèm aici dins lo segond cas. En prumièra aparéncia, lo nom sembla influenciat per Sent Supèri (latin Exuperius), mas aquò's pas necessari : los noms lemosins e marchés son sovent Soplesi(s), Suplesi(s), Sepise, etc, e lo rotacisme pòt aver chamnhat un ancian Supesi(s) en Superis.
Lo gentilici sentsuperis es l'exemple daus gentilicis de l'oèst occitan, sovent sens sufixe apondut. L'-s finala dau nom de la comuna s'explica benlèu per confusion emb lo gentilici : Sent Superi ---> los sentsuperis ---> Sent Superis. Per un exemple d'un cas semblable : Leujacs.
30 de setembre
Decèsses
Vejatz tanben:
Adrar des Ifoghas
alt=Adrar des Ifoghas qu'ei ua cadia montanosa plaçada en Mali.|thumb|Adrar des Ifoghas ei ua cadia montanhosa plaçada en Mali. Er Adrar des Ifoghas (tamben Adrar des Iforas) ei ua cadia de montanhes ena region de Kidal, en Mali, e artenh 250.000 quilometres carrats.
Er airau a coma caracteristiques es vals ombrenques e amples e i a plan de monts de blòcs de barena creulats. Es vals d'aguesta cadia se daurissen entàrath planèr de Tamesna, en er èst, entàth fossat de Telemsi en er oèst e entàra vath d'Azaouak en eth sud atau coma entàra Tanezrouft en eth nòrd. Es viles dera zona includissen Kidal, Aguel'hor, Boghassa, Essouk e Tesselit.
Er Adras des Ifoghas ei conegut en eth lòc coma Adagh. Er Adrar qu'ei era paraula berbèr entàs montanhes mentre que Ifogha ei eth nom d'un clan aristocratic toareg, "Kel Ifoghas", qu'an dominat era region pendent generacions.
Er airau ei ric en traçes arqueologiques, particularments pintrures enes arrocs a on se poden véder encara d'òmes que caçen, animaus de bòries e barraments de bestiar (1). Era esqueleta d'Asselar ei un òme que siguec trapat en er airau per Wladimir Besnard e Theódore Monod. Hé quauques annnades er Adrar des Ifoghas a esdevengut plan conegut entà hèr trekking.
En 2013 aguest airau de males tèrres siguec refugi pes lutadors islamistes que hugien des francesi ena sua intervencion ena guerra civiu de Mali (2). Eth 22 de hereuèr i aguec ua batalha en aguest Adrar. I aué 25 chadians morti, includit Abdel Aziz Hassane Adam, eth capmestre des horces especiaus chadianes en Mali atau coma 93 islamistes. Eth 12 de març tanben i aué ua auta batalha prep deth vilatge de Tigharghar. Sigueren morti un soldat chadian e 6 islamistes. Era batalha acabec quan es chadians prengueren eth vilatge.
Referencies
1.- ^ Velton, Ross (2000). Mali: The Bradt Travel Guide. London: Bradt Publications. p. 169.
2.- ^ Adam Nossiter; Peter Tinti (9 February 2013). "Mali War Shifts as Rebels Hide in High Sahara". The New York Times. Retrieved 10 February 2013.
Bibliografia
º  Karpoff, R.; Chavaillon, N.; Alimen, H. (1963), "Nouveaux gisements paléolithiques dans l'Adrar des Iforas (Sahara)", Bulletin de la Société préhistorique de France (in French) 60 (5-6): 352–363.
º  This article was begun from a translation from the corresponding French article, accessed 17 December 2005.
500px|Er Adrar des Ifoghas eia ua cadia montanhosa deth Sahara
Spur Battery
Spur Battery es una batariá d'artilhariá situada a Gibraltar.
Estrée
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Istòria
Lo nom Estrées es un tèrme de ancià francés, issu del latin strata (via), #que designava una « via cobèrta de pèiras planas », per oposicion a rupta (via) > rota. S'es conservat dins la majoritat de las lengas romanas (cf. Lo italian e lo romanés strada) e a #èsser manlevat pel germanique (cf. Lo anglés street, lo alemand Straße e lo néerlandais straat ). La paraula estrée a desaparegut del francés a la fin del Mièja Edat, mas demòra en un grand nombre de toponymes, particularament en lo nòrd de la França, en soslinhant la proximitat d'una via romaine.
Le nom Estrées est un terme d'ancien français, issu du latin strata (via), qui désignait une « voie couverte de pierres plates », par opposition à rupta (via) > route. Il s'est conservé dans la plupart des langues romanes (cf. l'italien et le roumain strada) et a été emprunté par le germanique (cf. l'anglais street, l'allemand Straße et le néerlandais straat ). Le mot estrée a disparu du français à la fin du Moyen Âge, mais il demeure dans un grand nombre de toponymes, particulièrement dans le nord de la France, signalant la proximité d'une voie romaine.
Ligams extèrnes
.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Langoiron
Langoiron es una aiga que raja en Losera dins la region. Es un afluent d'Alèir en riba esquèrra, doncas un sosafluent de Léger per Alèir.
Conte de Sanehat
200px|thumb|Estatua deu faraon [[Senosert I]]
Resumit
La narracion que conta l'exili en Siria d'un cortesan egipcian aperat Sanehat a la mort deu son rei : lo faraon Amenemhat I (designat explicitament peu son nom de rei de Hauta e Baisha Egipte Sehetepibtaoí). Sanehat qu'acompanha lo princi e futur faraon Senosert I ; que cranh per la soa vita per'mor d'ua conspiracion contre lo son mèste qu'audeish accidentaument e que s'escapa. Dens lo son navèth país que vad ua importanta persona : un capdau que l'adopta en lo balhant la soa hilha, tèrras, òmis ; acerà Sanehat que's basteish ua familha dab numerós hilhs qui vaden eths medish poderós capdaus. Sanehat, eth, qu'ei un poderós militar. Un dia, un poderós Sirian que'u miaça entà prené'u tot lo son ben e Sanohat que'u deu véncer en duel. Los sirians (e sustot las hemnas) que cranhen per Sanehat per'mor de la soa popularitat. Victoriós, Sanohat que'u aucit e que vad enqüèra mei ric dab lo ben deu son rivau. Qu'a tot çò qui's pòt aver en Siria, mes totun que regreta Egipte. qu'obtien lo perdon deu son rei. Que tòrna en Egipte en deishant lo son clan en poder deus sons hilhs. En Egipte qu'ei arrecebut dab amor peu rei e que torna préner la soa plaça de cortesan.
Versions
Lo conte de Sanehat que ns'ei parviengut dens un gran nombre de versions egipcianas anticas qui testimònian d'ua grana escaduda e d'ua fama de las granas. Dens lo son tractament que bremba quitament lo tèma de l'exili de Josèp dens la Bíblia.
Genre
La narracion que sembla estar compausada en vers e que presenta caracteristicas epicas. Dilhèu b'èra declamat oraument.
Adaptacions modèrnes
Dens la cultura occidentau populara Sanehat que ho transcrivut Sinoé e aqueste conte que ho adaptat en 1949 un roman (Sinoé l'egipcian) de l'escrivan finlandés Mika Waltari e adaptat peu cinèma hollywoodian en The Egyptian (L'egipcian) de 1954 ; aquesta adaptacion que transpausa lo raconte originaument escadut a la debuta de la XIIau dinastia dens lo contèxte de la XVIIIau dinastia dab la caduda d'Amenòfis IV.
Puigverd de Lleida
Puigverd de Lleida es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Frederic Zégierman
Frederic Zégierman (en francés Frédéric Zégierman; París, 1962) es un geograf occitan qu'es originari del parçan de la Castanhau (Auvèrnhe) e que viu a Valença. Aquel autor, sensible a la cultura occitana, a publicat en francés Le Guide des pays de France, en 1999 (edicions Fayard, dos volums), qu'es lo primièr atlàs amb un panorama gaireben complet dels parçans d'Occitània.
Marcel Doret
thumb|250px|Doret davant son Dewoitine D.1, del temps de la Tresena Fèsta aeriana de Vincennes, los 23 e 24 de mai de 1926 Louis Marcel Germain Doret, mai conegut coma Marcel Doret (París, 3 de mai de 1896 – Vernet, 31 d'agost de 1955) foguèt un aviador e pilòt d'ensag francés.
La Ròca de Gajac
La Ròca de Gajac (La Roque-Gageac en francés) es una comuna d'Occitània dins la region istorica de Perigòrd administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [lɒ’rɔkɒ] [degɒ’ʦa]. Las fòrmas ancianas son Rupes de Gajaco, en latin, en 1280 e en 1451. Ròca ven de *rocca, un mot prelatin, absent del latin classic, vaquí perqué los escribas ne donan sovent la traduccion rupes,. Dins la practica, ròca correspond a un luòc fortificat.
Gajac se tròba tanben dins Gajac e Rolhàs. Gajac ven d'un pichon nom (praenomen) latin Gaius (fòrma pus anciana Caius) emb lo sufixe -acum. Gajac èra la propietat de Gaius, ,. Gajac es lo nom ancian del vilatge.
Campione
Campione d'Itàlia es una vila italiana, de la província de Còme, region de Lombardia, sus la riba del lac de Lugano. Lo territòri de Campione d'Itàlia forma un pichon enclavament italian dins lo territòri de Soïssa amb una superfícia de (  sus tèrra e   en aigas territorialas).
Es entornejada pel territòri del canton de Tecin e se tròba separat del rèsta del territòri de Lombardia, de la comuna de Lanzo d'Intelvi per una estrecha franja de terren de mens d' de larg, qu'aparten a la comuna soïssa d'Arogno.
La moneda es lo franc soís e l’indicatiu telefonic internacional es 41 (Soïssa).
Conte deu pagés eloquent
Lo Conte deu pagés eloquent qu'ei ua òbra de la literatura egipciana antica on lo protagonista qu'ei un pagés aperat Khonanop qui va entà Egipte dab lo son aso entà véner la soa mercaderia. En bèth passar per las tèrras d'un nòble aperat Rensi. Lo son administrador que fòrça lo pagés a deteriorar lo ben de Rensi entà'u préner l'aso e lo har trucar. Lo pagés que's planh a Rensi qui ei impressionat peu son biais de pleitejar. Lo pagés que pleitejarà devant lo quite faraon abans de's véder tornar lo son ben e de's har autrejar la foncion d'administrador.
Còntra-Reforma
thumb|Equilibri religiós en [[Euròpa a la fin dau sègle XVI.]]
La Còntra-Reforma (ò Reforma Catolica) es un ensemble de reformas menadas durant lo sègle XVI per la Glèisa Catolica en respònsa a la Reforma Protestanta. Organizada per lei decisions dau Concili de Trent, aviá per objectiu de resòuvre la crisi espiritiuala, morala e organizacionala que minava la Glèisa dempuei lo sègle XV. En Euròpa Centrala e Orientala, venguèt tanben lo supòrt de la lucha còntra la difusion dau protestantisme. Permetèt ansin lo restabliment dau culte catolic dins lo sud d'Alemanha, en Boèmia, en Àustria, en Ongria e en Polonha.
La crisi de la Glèisa Catolica
thumb|right|Pintura de [[dança macabra, un corrent artistic qu'illustra la crisi espirituala de la Glèisa entre lei sègles XIV e XVI.]]
Leis institucions superioras de la Glèisa foguèron egalament pas capablas d'empedir aqueleis evolucions. Au contrari, se la corrupcion èra ja frequenta au sen dau clergat superior, lo descrèdit s'accelerèt a partir dau sègle XV. D'efiech, a partir deis ans 1450, lei papas s'interessèron mai ais afaires politics italians qu'a aquelei dau mond crestian. En particular, tres pontificats – Calixte III (1455-1458), Innocenci VIII (1484-1492) e Alexandre VI Borgia (1492-1503) – donèron un imatge fòrça negatiu de la papautat (nepotisme, corrupcion generalizada, utilizacion de la Glèisa per d'ambicions familhalas, mors corromputs...). Ansin, l'autoritat morala de Roma s'afebliquèt e lei demandas de reformas foguèron pauc estudiadas.
De factors suplementaris agravèron la crisi dau cristianisme occidentau. Premier, l'ideau de la crosada, qu'aviá ajudat a l'unitat dau cristianisme medievau, dispareguèt pauc a pauc. Per exemple, leis apèus a la crosada de Calixte III recebèron pas d'acuelhs favorables en defòra dei regions dirèctament regardadas per l'avançada otomana (Ongria...). Lo declin dau Sant Empèri privèt egalament lo cristianisme d'un otís eficaç per reprimir leis eresias. La revirada dei crosadas còntra leis Ussitas illustrèt e renforcèt aquela tendància. D'efiech, per lo premier còp, una autoritat civila acceptèt de reconoisser – còntra l'avejaire dau papa – de drechs identics ai catolics e ais eretics per restablir la patz.
La revirada dei temptativas de reformas
Quauquei temptativas de reformas de la Glèisa aguèron luòc durant lo sègle XV. En particular, lei benedictins e lei cistercians assaièron de modificar sei règlas. Pasmens, aquò mau capitèt e lei dos òrdres se devesiguèron dins de conflictes intèrnes entre partisans e adversaris dei reformas. Un autre projècte de restauracion de la morala crestiana regardèt lo clergat, especialament lo clergat urban. Dins aquò, en l'abséncia de sostèn oficiau de la ierarquia, lei proposicions dei reformators, coma Jean Standonck, foguèron pas aplicadas.
L'aparicion dau protestantisme
Dins lo corrent dau sègle XV, la crisi de la Glèisa favorizèt l'emergéncia de movements dissidents. Alemanha, amb una personalitat coma Johannes Wessel Gansfort (vèrs 1420-1489), foguèt lo centre intellectuau principau d'aquelei criticas. Ansin, prefigurant Luther, Gansfort s'opausava a la venda d'indulgéncias per la papautat, critiquèt lo desvolopament dei rites « pagans » e demandèt un retorn a la basa deis Escrituras.
La situacion contunièt de se degradar au començament dau sègle XVI, çò que menèt a l'aparicion de criticas mai e mai duras de part dei reformators pus radicaus. En 1517, Luther publiquèt sei 95 tèsis, un ensemble de proposicions condamnant lo comèrci deis indulgéncias e divèrsei practicas de la papautat. En 1520, refusèt d'obeïr au papa Leon X que li demanda de retractar seis « errors ». Aquò es sovent considerat coma lo començament de la Reforma Protestanta. Pasmens, dins d'autrei regions, d'autrei teologians (Ulrich Zwingli, Joan Calvin...) avián ja adoptat de posicions similaras. Pus grèu per la Glèisa, en Anglatèrra, lo rèi Enric VIII decidèt de prendre lo contraròtle dirècte de la Glèisa d'Anglatèrra. En despiech deis excomunicacions, lei movements protestants se desvolopèron rapidament dins plusors regions europèas, especialament en Alemanha, en Soïssa, en França, en Escandinàvia e en Euròpa Centrala.
La fondacion d'òrdres novèus en Itàlia
Au començament dau sègle XVI, l'urgéncia dei reformas venguèt pus clar amb lo començament de la crisi protestanta. A partir dau pontificat de Leon X (1813-1821), de grops de religiós e de laïcs cultivats fondèron plusors òrdres novèus destinats a renovelar lo cristianisme gràcias a d'accions de pietat e de caritat. Lo premier òrdre d'aqueu tipe foguèt probable aqueu de l'Oratòri de l'amor divin. Pasmens, lèu, la question de la disciplina e de la reconquista dei regions passadas au protestantisme se pausèt. L'Òrdre dei Teatins, fondat per Gaetano dei Conti di Thiene en 1524, prefigura ansin lei jesuistas. Pauc nombrós, aguèt una influéncia majora sus la Còntra-Reforma car formèt fòrça evesques e administrators de la Glèisa de la fin dau sègle XVI.
Pasmens, l'òrdre novèu que tenguèt lo ròtle centrau dins la Còntra-Reforma foguèt la Companhiá de Jèsus, fondada en 1540 per Ignasi de Loiola. Noble basco que venguèt un catolic fervent après una grèva bleçadura de guèrra en 1521, organizèt son òrdre segon un modèl militar. Sei sòcis, dichs jesuistas, èran liats per un jurament especiau d'obeïssança. Deguèron tanben acceptar un ideau missionari e una mission d'ensenhament. Venguèron ansin leis otís principaus de la volontat pontificala après lo Concili de Trent.
La reaccion dau papa Pau III
L'eleccion au pontificat de Pau III en 1534 marquèt una rompedura dins la direccion de la Glèisa Catolica. D'efiech, au contrari de sei predecessors, Pau III aviá comprés l'urgéncia dei reformas. De mai, se viviá dins de palais riches, coma lo Palais Farnese, e se son ascension rapida dins la ierarquiá catolica èran degudas a la favor d'Alexandre VI Borgia, Pau III èran mens corromput e despensiá una partida importanta de sa fortuna personala au profiech de la populacion romana. Aqueu prestigi personau li permetèt de favorizar la promoccion de prelats reformators, de tornar organizar l'Inquisicion per luchar còntra leis eresias, d'estendre sa juridiccion sus l'ensemble d'Itàlia (franc de Venècia) e de metre en plaça una susvelhança de la vida intellectuala (creacion de l'Index). Enfin, ordonèt la reünion dau Concili de Trent per adoptar lei reformas necessàrias. Aquelei mesuras permetèron de limitar la difusion deis idèas protestantas dins lei regions encara catolicas.
Lo concili de Trent
thumb|right|Pintura representant lo [[Concili de Trent.]]
Lo Concili de Trent durèt de 1545 a 1563. Son organizacion foguèt complèxa en causa dei trèbols politics dau periòde e de l'oposicion d'una partida deis evesques ai projèctes de reformas. Invitats, lei caps protestants refusèron tanben de venir. Pasmens, pauc a pauc, leis evesques participèron ai trabalhs. Foguèron finalament entre 100 e 250 durant lei darrierei sessions en 1562-1563. D'un biais generau, lo concili reconoguèt la validitat dei dògmas denonciats per lei protestants : autoritat dau magistèri dins l'interpretacion deis Escrituras, autoritat de la tradicion coma fònt de la Revelacion, transsubstantacion deis espècias dins l'eucharistia, culte de la Verge e dei sants, redefinicion dei deures deis evesques e dei cardenaus, existéncia dau purgatòri, etc. Pasmens, lo nombre d'evesques presents li permetèt de presentar un imatge de consensus fidèu ai tradicions dei Paires de la Glèisa.
Lo papa Piu IV acceptèt donc sensa discutir lei conclusions dau Concili. Ansin, se quauquei papas assaièron – sensa succès – de lei modificar, aquò permetèt a la Glèisa de tornar definir la basa oficiala de sa doctrina e de sa disciplina. L'autoritat dau papa foguèt tanben restaurada dins l'espaci catolic, çò que permetèt d'aplicar rapidament lei decisions presas. Aquò marquèt lo començament d'una « reconquista catolica » que s'acabèt au començament dau sègle XVII.
Lei politicas pontificalas d'aplicacion dau Concili de Trent
Pus moderat, Gregòri XIII (1572-1585) transformèt lo drech canon, encoratjèt lei sciéncias e reformèt lo calendier (calendier gregorian). Dins aquò, son pensament principau foguèt de melhorar la formacion intellectuala dau clergat. Per aquò, fondèt plusors seminaris e collègis, especialament en Alemanha per renovelar lo clergat superior de la region. Per sostenir aquel esfòrç, favorizèt lo desvolopament dei jesuistas. Après sa mòrt, Sixte V (1585-1590) reformèt l'administracion de la Glèisa per aumentar son eficacitat e sei capacitats d'adaptacion. Creèt d'organismes centralizats especializats dins leis afaires civius e ecclesiastics. Modifiquèt tanben la composicion dau Collègi Sacrat e fixèt lei reglas per venir cardenau. Tornèt organizar egalament leis Estats Pontificaus per i suprimir leis abüs eissits de la feudalitat. En revènge, sa temptativa d'editar una version novèla de la Bíblia, la Vulgate, s'acabèt per una revirada car lo tèxte, mau preparat, suscitèt fòrça criticas.
La reforma dei tèxtes liturgics principaus foguèt donc acabara per Clamenç V (1592-1605) entre 1596 e 1604. Aqueu papa sostenguèt la fondacion d'òrdres religiós novèus per difusar la reforma. S'engatjèt tanben en favor de l'educacion dei paures per luchar còntra l'eresia e organizèt lo suenh dei malauts. Enfin – idèa ja iniciada per Piu V – Clamenç V sostenguèt lo combat còntra lei Turcs en Mediterranèa e dins lei Balcans per assaiar de restaurar l'esperit de Crosada.
La reconquista catolica
Un efiech centrau de la Còntra-Reforma foguèt la lenta represa de contraròtle e lo mantenement dei posicions catolicas en Euròpa. La premiera region d'aquela reconquista foguèt Alemanha onte lo protestantisme èra a avançar. D'efiech, la patz d'Augsborg, concluda en 1555, aviá establit lo principi cujus regio, ejus religio, es a dire que la religion dau prince d'un territòri venguèt aquela de sei subjèctes. Pasmens, dins lei fachs, lo protestantisme se difusava au sen de la populacion e, per gardar la patz sociala, lei senhors se convertissián lentament. La situacion generala èra inquietanta per la papautat car aperaquí 75 % deis abitants dei domenis Absborg, compres la noblesa, èran venguts partisans de la Reforma. A partir de 1576, de jesuistas foguèron donc mandats dins la region per i formar de quadres eficaç en Àustria e en Bavièra. Lei vilas de Colonha, de Trevèri, Munic, Ingolstadt, Innsbruck, Viena e Praga venguèron ansin de centres importants de difusion deis idèas de la Còntra-Reforma.
Bavièra foguèt lo premier centre de redreiçament dau catolicisme en Alemanha gràcias ai ducs Albèrt V e Guilhem V. Lo premier restabliguèt lo catolicisme dins seis Estats. Puei, utilizèt l'influéncia bavaresa per sostenir la restauracion dau catolicisme dins lei regions vesinas. Trobèron un bòn relèu amb lo vicari generau de Passau, Melchior Klesl, que tornèt catolicizar Àustria. Foguèt ben ajudat per una revòuta de païsans luterians que permetèt de reprimir militarament lei reformats. En parallèl, lo futur emperaire Ferdinand II restaurèt per fòrça lo culte catolic dins lo sud de sei domenis. Aquela accion li permetèt d'èsser elegit emperaire. Aquò entraïnèt l'insureccion de Boèmia, revòuta que marquèt lo començament de la Guèrra de Trenta Ans. Lònga e saunosa, aquela guèrra opausèt largament catolics e protestants alemands durant sei premiereis annadas. Ansin, lei catolics enregistrèron de succès importants que permetèron de restaurar lo catolicisme en Boèmia e dins leis principats ecclesiastics alemands passats au protestantisme durant lo sègle XVI.
Durant lo meteis periòde, Sigismond III Vasa (1587-1632), un catolic fervent qu'èra rèi de Polonha e de Suècia, combateguèt la preséncia protestanta en Polonha. Aquò li permetèt de restaurar lo catolicisme en Polonha. En revènge, en causa d'una revòuta de l'aristocràcia suedesa, convertida au protestantisme, perdiguèt la corona suedesa en 1599. Aquò laissèt Suècia dins l'espaci protestant. Mai au sud, en Ongria, la reconquista catolica foguèt animada per lo cardenau Peter Pazmany. Pacient e prudent, deguèt faciar una revòuta en 1619-1622 mai impausèt finalament la Còntra-Reforma, principalament per lo mejan de metòdes espirituaus.
Influéncia dins lo domeni artistic
La Còntra-Reforma aguèt una influéncia importanta dins lo domeni artistic. D'efiech, lo concili de Trent s'interessèt a la poissança de persuasion de l'art e de l'emocion estetica. Concluguèt que son utilizacion èra necessària en causa de la « feblessa de la natura umana ». Aquò entraïnèt pauc a pauc l'aparicion dau barròc au començament dau sègle XVII. L'objectiu èra de dispausar d'armas espiritualas capables d'esmòure la sensibilitat e lei sentiments dei fidèus. La pintura e l'arquitectura foguèron ansin de vectors privilegiats de la Còntra-Reforma. Lei jesuistas e l'Oratòri sostenguèron aquela propaganda artistica. Aquò explica la difusion rapida dau barròc en Euròpa e en America, especialament dins lei regions tocadas per la reconquista catolica.
Kārlis Ulmanis
Kārlis Vilhelms Augusts Ulmanis (1877-1942) escrivan, proprietari agricòla e òme politic foguèt lo primièr ministre de Letònia entre 1918 e 1921, e tanben president del país, entre 1936 e 1940.
Rialp
Rialp (nom oficiau imposat pel franquisme e pendent de normalitzar com a Rialb) es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Trouville-sur-Mer
Trouville-sur-Mer es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Krasny Bor
Krasny Bor (rus: Красный Бор, finés: Punaporu, vèpse: Bor) es una vila al nòrd-òst de Russia entre districte de Tosno e oblast de Leningrad. L'an 2016 aviá una populacion de 5333 abitants.
Vinasac
Vinasac (Vinezac en francés) es una comuna occitana de Vivarés situada dins lo departament d'Ardecha e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
La prononciacion es, d'un informator de Prunet.
.мкд
.мкд (mkd, còdi punycode: .xn--d1alf) es lo nom de domeni d'Internet en cirillic per Macedònia del Nòrd. Lo domeni en alfabet latin es .mk.
Haut-Clocher
Haut-Clocher es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sant Antonin
Sant Antonin (Saint-Antonin en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Pèir Mèule
Pèir Mèule (Escorce 5 d’aost de 1894-2 de noveme de 1992) qu'es l'autor landés d'un diccionari de gascon maritime (o "parlar negue") de la partida occidentau de la Lana Gran.
Francis Marrash
Francis ben Fathallah ben Nasrallah Marrash [al-Halabi] (arabi: فرنسيس بن فتح الله بن نصر الله مرّاش), pus conegut coma Francis Marrash, nascut en 1835 o 1836 o 1837 a Alèp, ont moriguèt en 1873 o 1874, foguèt un escrivan e poeta sirian del sègle XIX, del movement Nahda (la renaissença aràbia), e un mètge.
Pèir Mèule
L'edicion originau d'aqueth diccionari - un manuscrit de 487 paginas e quauque 12500 entradas - qu'estot sasida, ordonada, corregida e fin-finau numerizada per ua equipa de copistas e d'expèrts deu gascon maritime.
Chafres ad Escorce deus abitants deus parçans e comunas aus entorns
- Arangòssa : los Pès Roies. - Arjusan : los Cus d'Argela. - Arrion : los Milhadaires. - Biscarròssa : los Pès Negues. - Comensac : los Pès Negues. - Gastas : los Pès Negues. - Granhòs : los Parparèus. - Lesgor : los Pastés. - Luc Long : los Colhits. - Lucsèir : los Cus Aguts. - Manòr : los Milhadaires. - Marensin : los Cus Negues. - Igòs-Sent Saturnin : los Pès Roies. - Ostens (quartièr d'Haudoa) : los Milhadaires. - Pissòs : los Pès Negues. - Sabres (quartièr de Tauziet) : los Ventes d'Aubièca. - Shalossà : los Cus Blancs. - Trensac : los Pès Negues. - Vath Lada : los Milhadaires. - Vath Longa : los Pès Roies. - Vert : los Crecs. - Vilanava : los Pès Roies.
Adrar Tmar
Eth planèr d'Adrar (en berbèr ⴰⴷⵔⴰⵔ, vòl díder "montanha") ei conegut tamben coma Adrar Tmar per desseparar es montanhes Adrar de Mali que son ua amassada de plans deth Sahara e que capera ua perpresa de 150.000 Km2 ath nòrd de Mauritània.
Siguec abitat pendet eth neolitic e era sua desertificacion deishec traces arqueologiques sanceres coma círcols de pèira e era anciana vila d'Azougui. Es sues baissures segueishen oeds (arrius generauments shuts) o es baissures barrades (aperades grayr) e son plies de shebkhas ( lacs saladi generauments shuts a excepcion des periodes de plueja). Era nautada maxima ei eth Dhar damb 830 m. Ei coneguda tamben pes sues gorjes e montilhes, a on demoren pauques persones, era majoritat ena vila d'Atar. I a tanben ovassís: Azougui, Ksar Torchane, Toungad, Oujeft e Chuinguiti.
Era area siguec abitada pes bafour. Es portuguesi encara aperauen aguesti montanhes com es montanhes de Bafor pendent eth sègle XVI mès des deth sègle X endavant i avien dintrat es lantuna e eth sòn capmestre Abu Bakr ben Umar que conquistéc Shinkit ( Chinguiti o Chinguetti) e dempús tanben (totun que per pauc temps) Ghana; tres centes annades dempús es makil, forabandits pes marinides dau Marroc, anaren enèath sud e sosmeteren es tribús berbèrs; eth movement marabut deth sègle XV tamben ajudéc a escampar era lengua àraba.
En aguesta epòca s'establiguec era jerarquia ena societat. En naut es guerrejadors o hasan, dempús es marabut o zuaya e, fin finau, es que paguen tribut o zenaga e en dejós de toti es esclaus (bafour, neri, mestissi) conegudi coma haratin.
Eth territòri avie un emir que siguec independent entath 1909. Er airau siguec aucupat pera colomna Gouraud en 1909. Er emir siguec posat jos era proteccion francesa més eth territòri se revoltec en 1932 e era luta durec enquiath 1934.
Lista d'emirs
º Uthman wuld Fadil
º Sidi Ahmad wuld Uthman "wuld `Ayda"
º Muhammad wuld Uthman
º Ahmad wuld Sidi Ahmad ?-1871
º Mukhtar Ahmad wuld Sidi Ahmad 1891 - 1899
º Shaykh al-Hasana 1899 - 1909
º Sidi Ahmad wuld Ahmad Ayda 1909 - 1913 (protectorat francès) Vacant 1913-?
200px|Er Adrar de Mauritania ei ua cadia de montanhes
Athie (Iona)
Athie  es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha Franca Comtat.
Istòria
Se tròba la traça de Athie al XIIe sègle, jol nom de Atheae. Lo vilatge #prene de contunh lo nom de Athie-jos-Montréal.
Al Mièja Edat, lo fief de Athie èra pro important, e #aver de senhors #que ne portava lo nom. La parròquia de Athie dépendait del diocèse de Autun.
En 1240, Agnès de Brion, veusa de Hugues de Athie, #vendre al Pòrti de Bourgogne totas las siás possessions. Lo fief de Athie #dintrar de contunh en las possessions de las senhors de Montréal.
S'es espetat al XIXe sègle a Athie dels carrièras de ciment prompt (jos la appellation de ciment romain).
On retrouve la trace d'Athie au XIIe siècle, sous le nom d'Atheae. Le village prit ensuite le nom d'Athie-sous-Montréal.
Au Moyen Âge, le fief d'Athie était assez important, et eut des seigneurs qui en portait le nom. La paroisse d'Athie dépendait du diocèse d'Autun.
En 1240, Agnès de Brion, veuve d'Hugues d'Athie, vendit au Duc de Bourgogne toutes ses possessions. Le fief d'Athie entra ensuite dans les possessions des seigneurs de Montréal.
En 1666, Athie relevait du marquisat d'Epoisses.
On a exploité au XIXe siècle à Athie des carrières de ciment prompt (sous l'appellation de ciment romain).
Nòtas
<references group=N/>
Antonio Banderas
thumb|right|190px|Antonio Banderas (2009) Antonio Banderas, de son nom d'ostal José Antonio Domínguez Banderas, (Benalmádena, en Malaga, lo 10 d’aost de 1960) z-es un actor e realizator espanhòl. Comencèt alh cinèma embe Pedro Almodóvar delh temps de la movida espanhòla. En 2005 recevèt una estiala en Hollywood.
En 1988, se casèt embe Ana Leza. Se separèron en 1996. Z-an tres enfants. Après, Antonio se casèt embe l'actritz americana Melanie Griffith. Z-an ‘na filha, Stella.
Lòssa
Lòssa (Losse en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei ['lɔsə]. Las fòrmas ancianas que son ''par. de Lossa, en latin, en 1274, ecclesia de Loza, en latin, en 1197, Laossa, en latin, au sègle XV, capellanus de Lossa, en latin, en 1369-1370, Tosse'' (mapa deu començament deu sègle XVIII).
Miquèu Grosclaude, dins un estudi sus l'idronime Ousse, qu'explica Lòssa ei situat sus la Lòssa (La Ossa, Ossa, au sègle XIV); lo nom deu lòc que deriva, segon Grosclaude, deu nom de l'arriu. Grosclaude cita pas Losa, sus la via romana litorala, qui probablament èra la Gorga (a Sanguinet). Bénédicte Boyrie-Fénié conclutz Lòssa ei un idronime d'origina aquitanica.
Yanoconodon
thumb|Yanoconodon ei un mamifèr escantit que demorèc pendent eth cretacèu, çò ei damb es dinosaures. Minjave insectes, invertebradi e vèrmes. Yanoconodon ei un genre escantit de mamifèr monotipic er especimèn mès representatiu deth qual ei Yanoconodon allini, que demorèc pendent eth Mesozoïc en China. A sigut classat coma un fossil de transicion pera formacion dera sua aurelha mieja, a miei camin entre era des mamifèrs actuals e es mamaliformes.
Siguec trapat ena formacion Haujiying, en Qiaotou, ena provincia de Gebei, en China e se sap pas de segur quan i demorèc. Es fossils trapadi en Qiaotou son coneishuts per aver demorat pendent eth cretacèu inferior, e açò vò díder hè 122 milions d'ans.
Yanoconodon ère un Eutriconodont, un grop semblant as Triconodonts que demoraren pendent ena epòca des dinosaures. Totun, quauqu'ns coma Repenomanus creisheren plan e es desvoloparen en ues bèsties tan granes que podien, eri, minjar petits dinosaures. Yanoconodon ère dera madeisha familha que Jeholodons.
Eth nom Yanoconodon ei pr'amor que siguec trapat enes montanhes de Yan, en eth nòrd dera provincia de Yebei, on se trapèc eth sòn fossil olotipe. Canodon vò díder dent tuc. Eth nom dera espècia allini vie deth nom deth cercaire de mamifèrs Edgar Allin, coneishut per sòns estudis dera aurelha mieja entre es mamifèrs.
Yanoconodon ère un mamifèr petit que hèia solament 13 cm de longada. Ère plan leugèr e probablaments minjave insectes, vèrmes e d'autes invertebradi. Coma d'autes Eutriconodonts, Yanoconodon caçave probablaments pendent es nets, luenh deth perilh des dinosaures predators que minjaven pendent eth dia. Coma plan de mamifèrs Yanoconodon avie ues pates cuertes qu'èren utilizades entà excavar era tèrra.