cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Le Cheylas
Le Cheylas es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Matèu (apòstol)
vinheta|250px|San Matèu
Segon lo Nòu Testament, Sant Matèu (Galilèa, s. I AbC - Etiopia o Ierepolis, s. I) èra un Apostòl de Jèsus de Nazaret. L'atribucion de l'Evangèli segon Matèu, es pas gaire clara, que sembla escrich originalament en grèc en una data tardièra. Es venerat coma sant dins tota la cristiandat.
Biografia
Segon las Escrituras, Matèu (מתי/מתתיהו, "Don de Jahvèh", Mattay o Mattithyahu, en grèc Ματθαῖος, Matthaios) èra filh de Alfèu, se nomenavan Levi e èra collector d'impòstes a Cafarnaom ont acaptava lo peatge per Eròdes. Segon l'evangèli de Sant Luc, Jesus lo cridèt alara que trabalhava e li diguèt: "Seguís-me". Lo seguiguèt, e se festejèt una granda taulejada en çò d'el en onor de Jèsus.
Se li atribuiguèt lo primièr dels evangèlis sinoptics, l'Evangèli segon Matèu.
Veneracion
Segon la tradicion, sa despolha se tròban a la Catedrala de Sant Matèu de Salèrn (Campània, Itàlia). La legenda ditz que foguèt trobat a Capaccio en 954 a las pòrtas a Salèrn; foguèy installat dins la cripta de la catedrala en 1081. La cripta foguèt transformada entre 1600 e 1616 per Domenico e Giulio Cesare Fontana, dins estil barròc.
Sa fèsta es:
Iconografia
Dins l'art se representa portant lo libre de lo sieu evangèli. Pòrta a vegadas una espasa o una lança, o de balanças per pesar l'aur. Al Tetramorf, son simbòl es un òme alat o un àngel, que lo sieu evangèli comença amb la genealogia de Jesus.
Le Bauç
Le Bauç (Vaux en francés o Le Vaux, non oficialament) es una comuna lengadociana en Lauragués, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada sus Sauna en Lauragués a 35 km al Sud-Èst de Tolosa.
Libertat (cançon)
Libertat es una cançon de Patric :
Libertat dins tos uòlhs i a d'aucels sus la branca Coma dos rossinhòls escapats de la gabia
Le Bauç
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Le Bauç èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Lauragués. En 1790, Le Bauç èra del canton de Sant Felitz, en l'an XII, del canton de Revèl. Le vocable de la glèisa, annèxa de Francarvila, es Sant Blasi.
Libertat (cançon)
En clau de fam te cantarai coma ai talent de te conéisser Coma ai set de tu mai que mai escota un cant d'amor va naisser
En clau de mut me calarai val melhor qu'una parladissa Aprene a regardar la mar la ràbia al còr coma aquala ersa
Villanueva de San Mancio
Villanueva de San Mancio es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Dodoma
Dodoma es la capitala de Tanzania. Sa populacion èra estimada a 180,551 abitants, en 2005.
Givardon
Givardon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Frejús
Frejús (Fréjus en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Situada entre lo massís de l'Esterèu e l'embocadura d'Argenç, foguèt fondada per lei Romans après la conquista dau sud-èst de Gàllia per lei legions vèrs 150 avC. La vila conoissèt un desvolopament important après la guèrra civila entre Cesar e Pompèu. Fidèla au venceire, a August e a sei successors, venguèt un pòrt estrategic per lei Romans. Gardèt aqueu ròtle fins a l'ensablament de son pòrt e a l'afondrament de la poissança romana. L'Edat Mejana foguèt marcada per una alternància de periòdes de prosperitat e de declin qu'entraïnèron, mai d'un còp, l'abandon de la vila.
La formacion de la Frejús modèrna comencèt a la fin dau sègle XIX amb l'establiment d'una garnison militara. Durant la Premiera Guèrra Mondiala, l'endrech venguèt un luòc d'entraïnament important per lei tropas colonialas e l'armada desvolopèt seis installacions durant l'entre doas guèrras. Aquela implantacion demorèt fòrta durant tot lo sègle XX. Uei, contunia en despiech de la sarradura de l'espitau militar e de la basa aeronavala. Favorizèt la creissença de la vila que forma desenant una importanta aglomeracion en Var amb Sant Rafèu.
Lo gentilici es frejulenc -a.
Geografia fisica e idrologia
Frejús es una vila portuària que si situa a l'extremitat orientala dau dapartament de Var. Es installada sus un plan alluviau format per lei sediments depausats per Argenç e per Reiran entre lei massís dei Mauras e de l'Esterèu. Lo territòri de la comuna a una forma de creissent que s'estend a l'oèst e au nòrd de Sant Rafèu. D'una superficia de mai de 100 km², es inegalament ocupat. D'efiech, lei partidas nòrd son situadas dins l'Esterèu e son montanhosas amb una altitud maximala de 616 m. Au sud, l'embocadura d'Argenç constituís una zòna palunosa que son amainatjament es quasi impossible en causa dei vengudas deis aigas dau riu. Pasmens, maugrat aquela geografia en partida desfavorabla, un tèrç dau territòri frejulenc es urbanizat.
Lo relèu locau es influenciat per Argenç que travèrsa lo territòri municipau dau nòrd-oèst au sud. En causa de l'istòria trebolada dau riu, son liech a conoissut mai d'un cambiament. Aquò a laissat de vestigis de liechs pus ancians coma lo pòrt de la vila o d'estanhs formats dins de corbas isoladas. De mai, d'autrei rius passan dins la vila. Lo pus important es Reiran que pòt tanben engendrar de montadas deis aigas fòrça violentas coma en 2015.
L'organizacion de la vila seguís lei constrenchas de sa geografia. S'estend donc principalament au nòrd de l'embocadura d'Argenç dins lo meteis plan litorau onte si tròba Sant Rafèu. Lei doas vilas forman una aglomeracion, sovent nomenada Frejús-Sant Rafèu, qu'es la pus importanta dau Var Orientau. Au nòrd dei quartiers principaus de Frejús, si situa una extension que seguís lo traçat de la RN7. Enfin, existís un quartier sud que si situa au sud d'Argenç qu'es en contacte amb leis Sambras, lei quartiers sud de Ròcabruna d'Argenç.
Clima
Frejús a un clima mediterranèu amb d'estius cauds e secs e d'ivèrns doç e umids. Lei temperaturas minimalas mejanas son compresas entre 3 e 4 °C durant lei periòdes pus fregs e lei geladas son raras. Durant la sason cauda, la temperatura pòt passar 40 °C mai, en mejana, es inferiora a 30 °C. L'ensorelhament aganta de valors recòrd en Occitània amb 2,665 oras cada an en mejana. Pasmens, lei precipitacions son pron importants amb 823 mm anuaus. Coma dins lo rèsta de Provença, aquelei pluejas son concentradas sus un periòde anant de setembre a abriu. Lo regim dei vents frejulencs es caracteristic de la Còsta d'Azur. Lo mistrau es rar car la vila es protegida per lei Maures e per l'Esterèu. En revènge, lei vents maritims coma lo levant o lo siròc bofan regularament dempuei l'èst e lo sud.
Demografia
Amb 54,623 abitants en 2021, Frejús es la quatrena vila pus poblada de Var e lo centre principau de l'aglomeracion de Frejús-Sant Rafèu. Istoricament, Frejús es una vila mejana dau litorau de Provença que sa demografia conoissèt una aumentacion fòrta e sostenguda durant lo sègle XX. Coma mai d'una comuna dau departament, sa populacion a un temps relativament aut e lei mens de 30 ans representavan solament 29,8% deis estatjants. L'installacion de la basa militara durant la Premiera Guèrra Mondiala, la repatriacion dei colons d'Argeria e l'imigracion de retirats en Provença foguèron lei tres factors principaus d'aquela creissença.
Lo poblament primitiu
Avans l'arribada dei Romans en Provença, la region de Frejús èra un endrech palunós e la Mar Mediterranèa avançava de 200 m dins lei tèrras a respècte de la linha dau litorau actuau. Coma l'accès a l'aiga èra aisat, lei còlas dau territòri frejulenc presentava donc un interès per l'installacion de comunautats pichonas protegidas per de fortificacions. Au mens dos oppidums celtoligurs datant d'aqueu periòde son estats identificats gràcias a de vestigis de barri (Mont Auriasc e Bonet de Capelan). Son d'abitats primitius constituits d'ostaus simples enviroutats per una muralha installada sus una cima.
La fondacion de Frejús
La fondacion de Frejús es l'òbra dei Romans que conquistèron la vau d'Argenç en 154 avC. Aquò foguèt lo resultat d'una guèrra entre leis Oxibians, lo pòble celtoligur que viviá dins la region, e Marselha. Lei Focèus demandèron l'ajuda de seis aliats romans que mandèron una armada qu'ocupèt pauc a pauc lo sud-èst de Gàllia. Leis eveniments d'aqueu periòde son pas ben coneguts e leis Oxibians son quasi desconeguts. Après sa victòria, lei Romans fondèron una colonia dins la vau bassa d'Argenç qu'es benlèu ja la vila de Frejús. Pasmens, la data d'aquela fondacion es pas coneguda. Es probablament anteriora a 67 avC car es senhalada coma lo luòc de naissença dau poèta Cornelius Gallus.
Cantem Nadal
Cantem Nadal es un cant tradicional occitan :
Pierolapithecus
Pierolapithecus catalaunicus qu'ei ua espècie escandida de primat que demoréc hé 13 milions d'annades pendent eth Miocèn en Els Hostalets de Pierola (Catalonha) e que donguéc nom ara espècie; es umans moderns e es grans simis. Se més non, qu'ei la espècie qu'ei eth ancessor comun més proche d'aguestes dues espècies e més que no cap discurbiment fossil hét mai enquia adara (1).
Cantem Nadal
Ieu me soi levat per un matinet Que l’alba preniá son blanc mantelet. Cantem Nadal, Nadal Nadal, Cantem Nadal encara ! (bis) Ai pres ma capòta e mon capulet E mon cort mantèl de droguet violet. Ieu me’n soi anat cercar Guilhaumet. –Qu’escotas aquí, gai pastorelet ? Escoti cantar lo rossinholet, Jamais n’ai ausit cant tant aimablet ! -N’es lo rossinhòl ni autre auselet Mas del paradís un bèl angelet. Ditz qu’a Betelèm, dins un establet, Es nascut anuèit un Dieu enfantet.
Las Varenas (Lauragués)
Las Varenas  (Varennes en francés) es una comuna lengadociana en Lauragués, situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Frejús
Una importanta colonia romana
Entre 29 e 27 avC, Forum Julii obtenguèt l'estatut de colonia romana sota lo nom de Colonia Octavanorum. Recebèt de veterans de la VIII legion e venguèt un centre de la romanizacion de Provença. Foguèt dotada d'un barri de prestigi d'una longor de 3,7 km e son mercat venguèt un centre economic important per la venda de produchs agricòlas e artesenaus. Lei barris de prestigi èran de fortificacions que protegissián de ciutats pauc susceptiblas d'èsser menaçadas per una armada enemiga. Èran destinats a mostrar la poissança de la vila e sa fidelitat au poder centrau.
Aqueu caractèr roman e aquela fidelitat foguèron de caracteristicas de la Frejús romana. En retorn, obtenguèt de marcas d'atencion de part deis emperaires. En 31 avC, la vila reçaupèt dins son pòrt lei galèras capturadas per August a la batalha d'Actium còntra lei tropas de Marc Antòni. Puei, en 22 avC, l'emperaire li donèt l'estatut de cap-luòc de la província de Gàllia Narbonesa. La colonia conoissèt alora un desvolopament important per venir l'unica basa navala romana de Gàllia. Durant lo rèine de Tibèri, aquela favor continuèt amb la construccion d'infrastructuras importantas coma un aqüaducte, un anfiteatre, un far, de tèrmas e un teatre.
L'importància de Frejús demorèt durant lei sègles seguents e sei captaus pus prestigiós posquèron integrar l'elèit imperiau. Cnaeus Julius Agricola, generau encargat de la conquista de Bretanha durant lo rèine de Claudi, èra originari de la vila. Tacit, un deis escrivans pus importants de la literatura romana, èra tanben nascut a Frejús qu'es mencionada dins son òbra. Pus tard, au sègle IV, la vila conoissèt una crestianizacion precòça. En 374, li foguèt bastida una glèisa e lo segond evescat fondat en Gàllia foguèt aqueu de Frejús.
Akoko
L'akoko (o arigidi) es una lenga vòlta-nigèr parlada en Nigèria.
Frejús
L'Edat Mejana
La disparicion de l'Empèri Roman foguèt lo començament d'un periòde de declin per Frejús. Mai d'un factor explica aquela crisi que durèt dau sègle VI au sègle XI. L'ensablament dau pòrt entraïnèt una demenicion importanta de l'activitat comerciala. Puei, la vila foguèt pilhada per lei Lombards en 572 e per lei Saxons en 574. Dins leis ans 890, lei Sarrasins construguèron una fortalesa permanenta a La Gàrdia Frainet. L'utilizèron per organizar d'expedicions còntra lo rèsta de Provença. Durant aqueu periòde, Frejús es senhalada coma totalament destrucha. Pasmens, après l'expulsion dei Sarrasins en 973, la vila foguèt rebastida per l'evesque Riculf
Durant quauquei sègles, Frejús conoissèt una certana renaissença marcada per la restauracion de la catedrala Sant-Leonci de Frejús e dei barris. Lo pòrt venguèt tornarmai una etapa per lei marchands italians e lei Genoés li establissèron una fiera. Leis institucions foguèron tanben renforçadas amb la creacion d'un bailatge anant de Gonfaron a Cotinhac e d'Artinhòsc a la frontiera amb leis Estats italians. A l'apogèu d'aquela epòca, quatre fieras èran organizadas cada an dins la vila. Pasmens, en 1347, la Pèsta Negra devastèt la vila qu'intrèt tornarmai dins un cicle de dificultats.
Pierolapithecus
Era espècie siguec descricha per ua equipa de paleontropològs catalans dirigits per Salvador Moyà-Solà e discurbigueren aguest especimen fossil en deseme de 2002. Era trobalha siguec informada a trauers deth jormal Science en noveme de 2004(2).
Las Varenas (Lauragués)
Situacion
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada en Lauragués, dins lo domeni del Vent d'autan a 26 quilomètres al sud-est de Tolosa, 2 quilomètres al sud-èst de La Bastida, 2,4 quilomètres al nòrd de Mauremont, 3,6 quilomètres au nòrd-oèst de Sant Germièr, 4 quilomètres al nòrd-oèst de Trebons de la Grassa, 4,8 quilomètres al nòrd-oèst de Cessalas, 6,6 quilomètres al nòrd de Basièja, 9,1 quilomètres al nòrd-oèst de Vilafranca de Lauragués, 9,8 quilomètres al nòrd de Montgiscard, 14,5 quilomètres au sud-èst de Sant Orenç de Gamevila e 16,3 quilomètres al nòrd-oèst de Sant Felitz de Lauragués
Regim Ancian
La tèrra de Las Varenas, baroniá dependenta del Comte de Fois, foguèt confiscada en 1398 per Carles VI, rei de França, sus Arnau de Castèl Verdun, a l'ocasion de la succession de Gaston Febus, comte de Fois, aprèp la mòrt de Matèu de Fois-Castelbon, comte de Fois, viscomte de Bearn, espós de Joana, enfante d’Aragon, que daissèt pas de disposicions testamentàrias (1391). Lo filh unic de Gaston Febus èra estat tuat per accident per son paire quand èra de colèra.
Akoko
Localisacion
L'akoko es parlat dins la zòna de govèrn local d'Akoko Nòrd de l'Estat de 'Ondo e dins aquela de Kogi dins l'Estat de kwara.
Las Varenas (Lauragués)
Regim Ancian
En 1521 Francés de Sant Felitz esposèt Antonieta de Puègbusca que li aportèt en dòt de tèrras que las Varennes.
Malón
Malón es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Las Varenas (Lauragués)
Regim Ancian
En 1582, son pichon filh, Claudi, faguèt bastir lo castèl actual, benlèu sus la plaça del fortulatum de 1398, amb los dessenhs e prevists de Dominique Bachelier, filh de Nicolas Bachelier.
A l'epòca en efèit, Lauragués es dins lo País de Cocanha a causa de la riquesa aportada pel pastèl. Lo castèl de Las Varenas es un dels celèbres castèls pastelièrs en Lauragués ..
Pierolapithecus
Es mones e simis inferiors qu'an pas aguestes caracteristiques generaus. Eth simi qu'auia ua faça més primitiva, més de monard, e dab uns dèths deth pè plan cuerts. Era ipotesi ditz qu'aguesta naua espècie siguec un ancessor des simis grans d'aué més ei plan discutit pr'amor dera sua localizacion ena Catalonha, ja que toti es simis grani demoren aué en eth sud-èst asiatic e aguest a sigut eth lòch dera sua abitança pendent gran part dera evolucion des grans simis e es umans.
Chaumont-sur-Aire
Chaumont-sur-Aire es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Frejús
La Renaissença
La pèrda de son autonòmia empachèt pas l'economia de la vila de prosperar. Au començament dau sègle XVI, Frejús èra un centre important de produccion e de comèrci per lo blat, lo vin, la pesca, lei motons e la terralha. Aquò permetèt a la vila de créisser. Leis invasions espanhòlas de 1524 e 1536 e lei Guèrras de Religion de 1561 a 1563 empachèron pas aquela evolucion. Vèrs 1580, mai de 6,000 estatjants foguèron ansin recensats e la vila venguèt l'enjòc d'una lucha entre lo rèi e l'evesque. Aqueu conflicte evolucionèt pauc a cha pauc en favor dau rèi e leis evesques perdèron la màger part de sei privilègis entre 1526 e 1565.
Las Varenas (Lauragués)
Regim Ancian
Aprèp que lo Canal del Miègjorn foguèt acabat en 1681, una novèla riquesa ven al benefici del vilatge. Al sègle XVIII lo castèl ven un dels castèls del froment. Es alara modificat per la construccion d'una cors de fèrre de caval; amb una centena d'anèls de fèrre per ligar los cavals pendent las fèrias.
Priorat reiau de Sant Loís de Poissy
thumb|200px|left|Porteria deu mostièrthumb|200px|Plan deu mostièrLo priorat reiau de Poissy, en Isla de França, qu'èra un mostièr qui ho bastit peu rei Felip lo Bèth en memòria deu son ajòu Sant Loís qui èra estat canonizat. Que ho bastit au lòc de la neishença de Sant Loís (çò qui impausè de destrúser justament lo castèth on èra vadut). Lo mostier que's trobava donc au ras de la collegiada de Poissy on Sant Loís e èra estat batejat.
Rondônia
Rondônia es un estat de la Region Nòrd de Brasil. Confronta al nòrd l'estat d'Amazonas, a l'èst l'estat de Mato Grosso, al sud Bolívia e a l'oèst l'estat d'Acre. Sa capitala es Porto Velho.
Priorat reiau de Sant Loís de Poissy
En 1561 lo collòqui de Poissy (convocat per Caterina de Medici entà conciliar los punts de vistas protestant e catolic) que s'i debanè.
Rondônia
Economia
Las principalas activitats economicas de l'estat son l'agricultura (principalament cafè, cacau, ris, sòja), l'extraccion del cauchó e de fusta, e la mineracion d'estam.
Priorat reiau de Sant Loís de Poissy
Desmantelat e venut e màgerment destrusit a la Revolucion, pas sonque la porteria ne'n demòra uei.
Frejús
La fin de l'Ancian Regim e lo periòde revolucionari
La fin dei Guèrras de Religion entraïnèt l'isolament economic de la vila que conoissèt un periòde de declin novèu. En 1789, la populacion aviá demenit a 2,500 abitants e leis infrastructuras èran ben degalhadas. Per exemple, ges de fònt publica èra en estat de foncionament e l'aiga potable de la vila proveniá de dos potz. De mai, i aviá una manca frequenta de man d'òbra e la produccion agricòla èra pas totjorn sufisenta per norir la vila. La Revolucion foguèt donc acuelhida. Lo pòrt, qu'èra totjorn la proprietat de l'evesque, foguèt sasit e vendut coma ben nacionau. Totalament ensablat, foguèt transformat en pasturgatge. De mai, una personalitat importanta de la Revolucion, Emmanuel-Joseph Sieyès, èra originària de la vila que foguèt cap-luòc de districte de 1790 a 1795. Dins aquò, aqueleis eveniments posquèron pas arrestar lo declin començat au sègle precedent e la vila periclitèt encara fins a la Premiera Guèrra Mondiala.
L'arribada dei militars
La modernizacion de Frejús comencèt lentament dins leis ans 1860 amb l'assecament dei paluns situats entre la vila e la mar. Dins leis ans 1880, aquò favorizèt la construccion de quartiers novèus entre Frejús e Sant Rafèu. A l'origina de l'aglomeracion actuala de Frejús-Sant Rafèu, aquela transformacion importanta foguèt sostenguda, au començament dau sègle XX, per l'arribada dei premiers toristas britanics. Pasmens, lo motor principau de la formacion de la vila actuala de Frejús foguèt l'implantacion de basas militaras sus lo territòri de la comuna.
Chaumont-sur-Aire
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Pierolapithecus
Totun, era Mediterrània s'expandiguéc e se héc tamben de nau més petita soent en eth passat e açò permetec era dispersion de vita enter Africa e Europa e eth Pierolapithecus podia auer demorat en ambdús continents.
Mato Grosso
Mato Grosso es un estat de Brasil qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta al nòrd los estats de Amazonas e Pará, a l'èst los estats de Tocantins e Goiás, al sul el Mato Grosso do Sul e a l'oèst Bolívia e l'estat de Rondônia. Sa capitala es la vila de Cuiabá.
Istòria
Pel Tractat de Tordesillas la region èra territòri espanhòl. Aprèp l'union de las coronas de Portugal e Espanha en 1580, los portugueses comencèron d'arribar en la region.
Los paires jesuistas fondèron de missions dins la region mas foguèron expulsats pels bandeirantes (explorators) originaris de São Paulo en 1680.
Aprèp la descobèrta d'aur dins la region en 1718 e la fondacion de Cuiabá en 1719, la populacion de la region comencèt d'aumentar. Amb lo Tractat de Madrid de 1750, la region passèt al domini portugués.
Frejús
L'arribada dei militars
Lo 26 d'octòbre de 1911, foguèt creada la basa aeronavala de Frejús. Puei, durant la Premiera Guèrra Mondiala, la region frejulenc venguèt un centre d'adaptacion climatica per lei regiments coloniaus. Aquò necessitèt d'aumentar la talha deis installacions militaras e la populacion de la vila doblèt entre 1911 e 1920. Pasmens, aquò entraïnèt una premiera desoccitanizacion, renforçada per la multiplicacion dei construccions destinadas a l'acuelh dei toristas. Entre 1926 e 1932, la basa aeronavala foguèt a son torn agrandida. Illustracion de la dimension cosmopolita de la ciutat, una pagòda e una mosqueta foguèron bastidas dins leis ans 1910-1920.
Ingrandes (Vinhana)
Probablhament Ingranda (veire la toponimia; Ingrandes en francés) es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Viena e la region de Novèla Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Gabriel Ièr de Montgomery
thumb|200px|Pertrèit de MontgomeryGabriel Ièr de Montgomery que ho un gentiu francés qui gavidè la guarda Escocesa e qui herí mortaument lo rei Enric II de França durant ua josta. Absot per aqueste abans que's moresse mes disgraciat, que's retirè en çò son en se bèth concvertir au protestantisme.
Que serví donc militarament en gavidant las òsts deu camp protestant durant la purmera guerra de religion ; enter autas consas que lhevè lo sièti de Navarrencs en obligant l'armada francesa de Terride a se retirar. Que ho tanben responsable deu massacre de catolics a Ortès.
Que combató au costat deu princi de Condé durant la batalha de Jarnac e qu'escapè au massacre de Sant Bertomiu.
Hèit presoèr en Normandia peu generau de Matignon, que ho executat a París sus la plaça de Grèva.
Frejús
La Segonda Guèrra Mondiala
Après la desfacha francesa de 1940, Frejús èra situat dins la Zòna Liura dirigida per lo govèrn de Vichèi. Aquela situacion durèt fins a l'intrada deis Alemands e deis Italians dins aquela zòna en novembre de 1942. Lo 27 de novembre, la Luftwaffe ocupèt ansin la basa aeronavala e leis infrastructuras militaras e ferroviàrias de la vila foguèron utilizadas per desportar lei judieus arrestats en genier de 1943 pendent la rafla de Marselha. Lo 15 d'aost, lei plajas frejulencas veguèron lo desbarcament d'una division estatsunidenca dins l'encastre dau Desbarcament de Provença. Mai d'un bastiment de la vila foguèt destruch durant lei combats mai lo 18, Frejús èra estada liberada.
La catastròfa de Maupasset
La reconstruccion permetèt pas a Frejús de tornar trobar son estatut ancian dins la region. Au contrari, en 1958, lo sèti de l'evescat foguèt transferit a Tolon. Puei, lo 2 de decembre de 1959, la restanca de Maupasset, bastit dins la vau de Reiran se rompèt. Aquò entraïnèt una venguda deis aigas que destrusèt mai d'un quartier de Frejús. Lo bilanç oficiau foguèt de 423 mòrts (sus una populacion de 13,500 abitants), de 951 construccions damatjadas (dont 155 destruchas) e de 1,350 ectaras de tèrra agricòla sinistrats. Un sagèu especiau foguèt emés per accelerar la reconstruccion.
Frejús dempuei leis ans 1960
La Frejús modèrna es lo fruch d'evolucions començadas dins lo corrent deis ans 1960 amb l'arribada de fòrça colons francés repatriats d'Argeria. Aquò entraïnèt una aumentacion importanta de la populacion que passèt de 16,000 estatjants a mai de 23,000. Lo procès accelerèt la desoccitanizacion de la vila que venguèt, au contrari, un bastion dau conservatisme e dau nacionalisme francés en Var sota la direccion d'André Léotard, premier cònsol de 1959 a 1971, e de son fiu François que li succedissèt de 1977 a 1977. Aquela tendància se renforcèt au començament dau sègle XXI e, en 2014, la vila elegissèt David Rachline, candidat dau Frònt Nacionau, coma premier cònsol.
Colómbia Britanica
La Colómbia Britanica o Colòmbia Britanica (en anglés British Columbia; en francés Colombie-Britannique), es la província pus a l'oèst de Canadà, famosa per la beutat de sa natura, coma o exprimís sa devisa en latin, Splendor sine occasu ("Splendor sens luscre"). Foguèt la seisena província que se jonhèt a la Confederacion canadiana.
Sa capitala es Victòria, 15en region metropolitana de Canadà. La vila pus granda es Vancouver, tresen airal metropolitan de Canadà e segond de la region del Nòrd-oèst Pacific.
Illa de França
L'Illa de França se pòt referir a doas entitats istoricas geograficament distintas:
Colómbia Britanica
L'economia de la Colómbia Britanica es dinamica, es la quatrena província de Canadà en tèrmes de PIB. Repausa principalament sus l'espleitacion forestièra, l'espleitacion minièra, l'industria cinematografica e lo torisme. La Colómbia Britanica ten una de las zonas portuària pus importanta de la còsta Pacifica, que constituís una rota maritima majora.
Geografia
La Colómbia Britanica es la província pus occidentala de Canadà, long de la còsta Pacifica de Canadà. Ten una forma alongada orientada del sud-èst cap al nòrd-oèst. Sa part continentala es situada entre las latituds nòrd de 49e parallèl nòrd e de 60e parallèl nòrd (mas l'extremitat sud de l'illa de Vancouver es situada a 48 °18'), mentre que s'estend entre las longituds oèst de 114 ° e de 139e meridian oèst. Las regions limitròfas son Alaska al nòrd-oèst, Yukon e los Territòris del Nòrd-Oèst al nòrd, l'Albèrta a l'est, e los Estats americans de Washington, Idaho e Montana al sud.
Las Varenas (Lauragués)
Sègle XIX
En 1845, la comuna de Las Varenas foguèt jonhada amb la comuna de Trebons.
Pierolapithecus
Referencies
º Rincon, Paul (18 November 2004). "'Original' great ape discovered". BBC. Retrieved 23 January 2013.
Mato Grosso
Economia
En 2005, 70 % du PIB del Mato Grosso èra degut a l'agricultura e a l'elevatge. Las expleitacions agricòlas produson 18 milions de tonas de sòja e 29 milions de bovins. Gràcia a la region, Brasil es lo primièr productor e lo premièr exportator de sòja del monde. Las autras culturas del Mato Grosso son lo coton, lo ris, la cana de sucre e lo milh.
Aquesta agricultura, en plena expansion del fach dels besonhs alimentaris e de la demanda d'agrocarburant (bioetanòl), es responsabla d'un desboscament intens, lo pus important de totes los Estats de Brasil.
Frejús
Luòcs e monuments
Frejús a un patrimòni arquitecturau riche qu'es compausat de monuments d'epòcas variadas anant de l'Antiquitat au periòde contemporanèu. Lo pus ancian es probablament un dolmen celtoligur. Lo periòde pus representat es aqueu de l'Antiquitat Romana. D'efiech, lei vestigis de la colonia romana de Forum Julii son una dei concentracions pus importantas de monuments romans en Occitània. Lei pus famós son l'anfiteatre, l'aqüaducte e lo teatre. Dins lo rèsta de la vila romana, i a egalament de vestigis de fortificacions amb de portaus, de plaças, una cistèrna, de tèrmas, de vestigis dau pòrt antic, de conduchs e una mosaïca. Sus lo territòri frejulenc, se pòt veire d'autrei vestigis mai o mens isolats coma un mausolèu dau sègle IV avC, un pònt, una necropòli e mai que d'una roïna de villa.
Patrimòni environamentau
Frejús a un patrimòni environamentau important qu'es constituit per d'espacis vegetaus fòrça divèrs (palun, estanh, garriga, seuva, montanha...). De mai, una partida significativa dau territòri comuna (massís de l'Esterèu, zònas umidas, Argenç...) es l'objècte de proteccion dins l'encastre dau ret Natura 2000.
Colómbia Britanica
Geografia
La província es majoritàriament dominada per de cadenas de montanhas globalement parallèles à l'axe nord–sud principal de la província, especialament las Rocosas canadencas, la cadena Costièra, la cadena de Cassiars e la cadena Colómbia. Aquelas montanhas cobèrtas de vastes bòsques se formèron i a de desenas de milions d'annadas durant de la subduccion de la placa oceanica jos la placa nòrdamericana.
esquèrra|vinheta|200px|[[Estrech de Georgia, prèp de Vancouver]] esquèrra|vinheta|200px|[[Mont Robson, Rocosas canadianas, B.C.]]
Carlo Gesualdo
Carlo Gesualdo (lo 8 de març de 1566 - lo 8 de seteme de 1613), Princi de Venosa e comte de Conza, qu'èra un compositor e un jogador de laüt italian de la Reneishença, famós per los sons madrigals e lo lor cromatisme que la musica deus sègles XIXau e XXau tornoren explorar. Deu punt de vista biografic, de santat mentau flaca, Gesualdo qu'ei tanben lo famós mutrèr de la soa molhèr e deu son amant.
Creòl (lenga)
Un creòl es una mena de lenga normala que se transmet de generacion en generacion, mai qu'es nascuda a partir d'una anciana lenga intermediarària e instabla (un "pidgin") qu'au començament se transmetiá pas entre lei generacions. Lei lengas creòlas an un foncionament completament naturau: son tan ricas, tan complèxas e tan foncionalas coma leis autrei lengas.
La màger part dei lengas creòlas (pas totei, ça que la) son aparegudas vèrs lei sègles XVII e XVIII, dins de societats compausadas en majoritat d'esclaus transplantats per leis europèus dins de colònias: leis esclaus avián d'originas lingüisticas divèrsas e deguèron trobar un mejan de comunicar entre elei. Aquelei lengas creòlas se compausan d'una gramatica pròpria e d'un lexic que ven sustot de la lenga europèa dei colonizaires. Ansin i a de creòls de "basa lexicala" espanhòla, anglesa, portuguesa o francesa. Pasmens, i a ges d'intercompreneson entre una lenga creòla e la lenga europèa que li a fornit son lexic. Lei lengas creòlas contenon tanben d'elements lexicaus e gramaticaus que provenon dei lengas d'origina deis ancians esclaus.
William Golding
William Golding (1911-1993) foguèt un escrivan britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1983.
País d'Òrta
Lo País d'Òrta qu'ei un parçan d'Occitània, en. Que correspond au canton de Pèira Horada dens lo departament de las.
Istòria
Lo País d'Òrta que constituiva devath lo Regim Ancian un vescomtat de Gasconha format d'onze parròquias: Òrta Vièla, Igàs (Pèira Horada), Lanas, Sent Estiene, Belús, Orist, Sent Lon, Pei, Sièst, Canhòta e Casordita(?) (comuna de Canhòta).
Que s'i pòt ahíger Caunelha e Ueire Gave, ancianas baronias deus vescomtes d'Òrta.
Gara de Lardena
Situacion
Se tròba dins lo quartièr de Lardena a costat de l'escòla veterinària.
Desserta
Expleitada per la SNCF, fa partida del malhum urban de la vila de Tolosa. Es desservida pels trens omnibus de la linha C, anant de la gara de Colomèrs a Arenas e per de trens mièg dirèctes anat de Tolosa Matabuòu a Aush.
Pidgin
Un pidgin es una mena de lenga non naturala, pauc establa, pron simpla e compausada d'elements d'originas divèrsas, que sèrv per comunicar entre de grops que parlan abitualament de lengas diferentas.
Un pidgin es jamai una lenga nativa. Quand un pidgin comença de se transmetre de generacion en generacion, cèssa d'èsser un "pidgin": se transforma en un tipe novèu de lenga naturala e establa que se sòna un "creòl".
Santa Eufemia del Barco
Santa Eufemia del Barco es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Senescaucia de Came
La senescaucia de Came (lhèu qu'èran duas senescaucias, ce ditz Anne Zink) que regropava devath lo Regim Ancian bèras parròquias deus entorns de Bidaishe, a ua trentena de quilomètres a l'èst de Baiona. Lo son ressòrt que's con·hon en tèrmes generaus dab lo deu ducat de Gramont. La soa istòria qu'ei mau coneishuda, pr'amor los archius de la senescaucia que cremèn a la Revolucion Francesa.
Istòria
Quan lo rei Carles IX e creè en 1563 lo comtat de Guishe en partir de las tèrras de Gramont, que determinè.
Mei tard, lo sièti de la senescaucia que's desplacè a Came. Segon Jacques Robert, lo tribunau de la cort senescau que's tienèva au castèth, mes l'auditòri de la cort dens un bastiment aperat la "grana maison" situat suber l'auta arriba de Bidosa, au quartièr de la Herrèra (valent a díser la ).
Dens l'intervau, Anne Zink que senhala l'existéncia d'archius qui argüeishen en 1684 e 1685 ua cort ordinària a Guishe, shens poder elucidar dab certitud la relacion d'aquesta cort dab la senescaucia. D'auta part, Jacques Robert que nòta qu'ei atestat qu'en 1712 la senescaucia e residiva a Vergüei, e que tornè a Came au mitan deu sègle XVIII.
L'ipotèsi d'ua senescaucia dobla
Alavetz que Jacques Robert non distingueish pas qu'ua senescaucia de Came, qui entad eth, Anne Zink que perpausa ua auta interpretacion qui distingueish duas senescaucias, l'ua en França e l'auta en Navarra.
Dens aquesta version, la senescaucia de Came pròpriament dita non cobriva pas que las sèt parròquias deu ducat de Gramont situadas en França: las tres parròquias labordinas de Bardòs, Guishe e Urt e las quate parròquias gasconas de Samas, Lèren, Sent Pèr de Lèren e Came, a l'excepcion d'aquesta darrèra deu quartièr de la Herrèra, qui èra navarrés. Lo duc de Gramont que i èra sol senhor justicièr; la juridiccion d'apèl qu'èra lo parlament de Bordèu (o entà las causas mendras lo presidiau de Dacs).
Ua auta senescaucia qu'èra competenta entà las tèrras navarresas deu ducat de Gramont e que s'estenèva en consequéncia sus Vergüei, Vièlanava de Bidosa, Sharrita e lo quartier de la Herrèra a Came.
Lac de Paralop
thumb|250px|Lo lac de Paralop Lo lac de Paralop es un lac artificial situat sus Leveson en Avairon. Lo lac a una superficia de 1240 ha, 120 km de ribas, una contenéncia de 170 000 000 m3 e es dins dins lo territòri de 4 comunas : Arviu, Canet, Pradas e Las Salas.
La creacion
Lo lac foguèt creat en 1951 per l'entrepresa EDF amb la creacion del barratge de Paralop qu'es un barratge idroelectric. Una superficia de 1240 ha foguèt submergida per las aigas. Un pont roman, lo pont de las quinze arcadas, es totjorn dejós las aigas e dins un bon estat aprèp lo curatge de 1993.
Villardefrades
Villardefrades es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Salbris
Salbris es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loir e Char e la region dau Centre e Vau de Léger.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
De nombrosas «tombelles» (monticules en servint de cavòt o de monument commemoratiu) als alentours (Coursangeon, los Chapellières) testifiquin d'una preséncia umana a la fin dels tempses préhistorique (edat del fèrre).
La primièra mencion de Salbris data de 855, coma possession de la abbaye Sant-Sulpice de Borges. Lo bourg èra d'una estenduda redusida e se limitava dins las carrièras radiantas a l'entorn de la glèisa, actiu a l'oèst fins a la plaça, e a l'èst fins al cementèri actual.
Existissiá a Salbris una distincion en dependent de La Ferté-Imbault ; lo senhor de Salbris requectava sustot las intradas del peatge de la Sauldre, mas lo sieu ostal fòrt n'i aviá aluenhat (Arteloup, ara comuna de Theillay). La Ostal de Estampes a detengut la distincion de Salbris de la fin del XIVe sègle al mièg del XVIIIe. Possedissiá tanben dempuèi lo XVe sègle la baronnie de la Ferté-Imbault, #que dépendait Salbris.
Sul plànol economic, Salbris se'n desvolopèt al XIXe sègle amb la ponduda en valor de la via imperiala París-Tolosa (l'actuala RN 20) e l'intrada en servici del camin de fèrre (1847). La populacion progressa alavetz rapidament : de 1,256 abitants l'an 1790, de contunh 1,738 abitants l'an 1851, ressòrt 6,000 a l'ora actuala. Uèi, Salbris es resoltament virada cap a l'indústria; possedís n'indigne de nombrosas estructuras esportiuas e touristiques.
De nombreuses «tombelles» (monticules servant de tombeau ou de monument commémoratif) aux alentours (Coursangeon, les Chapellières) témoignent d’une présence humaine à la fin des temps préhistorique (âge du fer).
La voie romaine venant de Meung-sur-Loire passait la rivière au niveau de l’actuelle impasse de la Cure, puis suivait la rue du Berry et continuait vers Bourges ; au nord de la Sauldre, elle suivait sensiblement la rue des Pittingues, puis la route de Saint-Viâtre.
La première mention de Salbris date de 855, comme possession de l’abbaye Saint-Sulpice de Bourges. Le bourg était d'une étendue réduite et se limitait aux rues rayonnant autour de l’église, allant à l’ouest jusqu’à la poste, et à l’est jusqu’au cimetière actuel.
Il existait à Salbris une seigneurie dépendant de La Ferté-Imbault ; le seigneur de Salbris percevait notamment les revenus du péage de la Sauldre, mais sa maison forte en était éloignée (Arteloup, maintenant commune de Theillay). La Maison d'Estampes a détenu la seigneurie de Salbris de la fin du XIVe siècle au milieu du XVIIIe. Elle possédait aussi depuis le XVe siècle la baronnie de La Ferté-Imbault, dont dépendait Salbris.
Sur le plan économique, Salbris va se développer au XIXe siècle avec la mise en valeur de la voie impériale Paris-Toulouse (l’actuel RN 20) et l'entrée en service du chemin de fer (1847). La population progresse alors rapidement : de 1,256 habitants en 1790, puis 1,738 habitants en 1851, elle dépasse 6,000 à l’heure actuelle. Aujourd’hui, Salbris est résolument tournée vers l’industrie; elle possède en outre de nombreuses structures sportives et touristiques.
Neolitic
Lo Néolitic, succedissent au Paleolitic e au Mesolitic, es un periòde de la Preïstòria caracterizat per daus chamnhaments tecnics e sociaus liats a l'adopcion per los grops umans d'un modele de subsisténcia fondat sus l'agricultura e l'elevatge.
Moròni
thumb|230px|left|Vista de Moròni.
Sent Amanç de Boissa
Sent Amanç de Boissa en occitan restablit (Saint-Amant-de-Boixe en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Calhan (Aude)
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Calhan es atestat en 898, In villa Kalliano. Calhan ven del nom d'òme latin Callius ambe'l sufixe latin -anum. Se tractariá donc de la propietat, la villa de Callius.
Istòria
Anciana villa dins lo territòri del castèlh d'Atsat, Calhan fasiá partida del Fenolhedés. En 898, un monge que se disiá Leuva, balhèc a l'abadiá de Sant Martin de Les una pèça de tèrra situada a Calhan. A l'oest de la comuna existiá lo vilatge de Corondas o Coronoles, segurament mai ancian que Calhan, que desapareguèt cap al sègle X.
Madama
Madama es una cançon de Patric :
Sus un trepador lusent luònh dins una capitala Se passejava longtemps al moment que dins la vila La nuòch pren son vestiment son lum roge per senhal Dins la carrièra un ostal aicí cambras per logar
Per metre en venda son còs blanquejat per aquela vila Aviá lo morre plan pintrat aviá la camba plan polida Pasmens i aviá dins son regard una mena de dire t'aimi Aital l'òme pagava car un amor color de sòmi
Quand dins sa cambra lo sèr sul lièch se trapava sola S'inventava un païs a l'odor de farigola Ont los monsurs disián en se levant lo capèl Adieu Madama e dins sos uòlhs beluguejava lo solelh
Segur regardava sovent coma quand òm quita un parent Dins la gara tot lentament fugir lo trin al nom de vent E puèi quand veniá un client que parlava amb l'accent D'aquel païs qu'èra lo sèu ela plorava doçament
Sent Sòsi
Sent Sòsi (Saint-Sozy en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Akpes
L'akpes es una lenga vòlta-nigèr parlada en Nigèria.
Localisacion
L'akpes es parlat dins la zòna de govèrn local d'Akoko Nòrd de l'Estat d'Ondo.
Economia de la Republica Democratica de Còngo
Rica en minerals, la Republica de Còngo a una istòria complicada amb l'extraccion minerala, la que causa a ocasionat fòrça confrontacions dins lo país per divèrses decènnis, mas particularament dins los ans 90.
L'industria, especialament la d'espleitacion minièra, es una granda font potenciala de riquesa per Còngo. En 1997, l'industria comptava amb 16,9% del PIB. Lo Còngo es lo quatren país de màger produccion de diamants dempuèi los ans 80, e los diamants contunhan de dominar las exportacions, en representant 717 milions de dolars e 52% de las exportacions en 1997. Los interèsses principals de coire e cobalt son dominats per l'entrepresa estatala Gécamines. La produccion de Gécamines a trantalhat dins los ans recents, en partida per la fòrta competitivitat al mercat mondiala del coire.
Galariá dels mamifèrs
Vaquí la galariá dels mamifèrs, triada per òrdre alfabetic. A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Y - Z
B
<CENTER> </CENTER>
C
<CENTER> </CENTER>
D
<CENTER> </CENTER>
G
<CENTER> </CENTER>
J
<CENTER> </CENTER>
K
<CENTER> </CENTER>
L
<CENTER> </CENTER>
O
<CENTER> </CENTER>
P
<CENTER> </CENTER>
R
<CENTER> </CENTER>
T
<CENTER> </CENTER>
Y
<CENTER> </CENTER>
Vendina
Vendina (Vendine en francés) es una comuna lengadociana en Lauragués, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa al tèrme amb Tarn situada en Lauragués a 32 km a l'Èst de Tolosa sul Giron.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Vendina èra del comtat de Caramanh [incorporat a la província de Lengadòc en 1779], de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescauciá de Lauragués. Le vocable de la glèisa es Sent Estève (o Estèfe). Tanlèu 1790, Vendina èra del canton de Caramanh, mès foguèc incorporat temporàriament a Francarvila en l'an IV. En 2015, suprimiguèron le canton de Caramanh e Vendina passèc al canton de Revèl, largament espandit.
Polit sòmi
Polit sòmi es una cançon de Patric :
Aviá la pichòta vinha mai polida del canton L'aimava coma sa filha es aquò d'esser vinhairon Quand arranquèt totas las socas los uòlhs coflats de tant de plors La sang de sas mans grafinhadas èra vin de socas d'amor
Pichòta vinha polit rasim dansa la trelha raja lo vin La vida es corta lo camin long aquò's la ròda de las sasons
Deman de matin a sieis oras nos vendran querre per partir Farem la festa dins la vinha tota la nuòch òc Magali Metrem la taula e las candèlas ta rauba verda de velòs Nos aimarem deman a l'auba coma s'èra lo premièr jorn
Vaquí l'Esteve e son cigarro ven aquí siás lo benvengut Manja un mossel pren-te un seti parlarem quand aurem begut Jogatz musicians e cantaires tot lo vilatge es convidat Deman venon los profitaires e lo tonèl l'aurem voidat
Ptolemèu II
Ptolemèu II Filadelf (en grèc ancian: Πτολεμαῖος Φιλάδελφος, Ptolemaîos philádelphos, « Ptolemèu qu'aima sa sòrre »), nascut en vèrs -308 o -309 e mòrt en -246 foguèt lo segond rei lagida d'Egipte de -282 a sa mòrt. Ptolemèu III li succediguèt.
Règne
Ptolemèu menèt mantas guèrras. Poguèt assegurar la possession per Egipte de la còsta d'Asia menorae ataquèt la Cirenaïca dirigida per son demi-fraire Magas. Subretot combatèt contra l'empèri seleucida per ensajar de s'apoderar Siria. La primèra guèrra de Siria que lo veguèt afrontar Antiòc Ièr se debanèt de 274 a 271. La segonda guèrra de Siria durèt de 259 a 253, mas los egipcians capitèron pas mai a prene Siria. De -267 a -261, Ptolemèu es aliat amb Esparta e Atenas dins la guèrra cremonidèa perduda contra Antigòn Gonatas de Macedònia.
L'òbra de Ptolemèu es pas que militara. Desvolopèt un programa per metre en valor la Mar Roja amb la fondacion de vilas qu'avián tamben la foncion d'establiments de comèrci e fa tornar construire un canal entre lo Nil e lo gòlf de Suez.
Shelan
{{Infobox vila occitana | carta        = oc | nom           = Shelan | nom2         = Chélan | imatge       = Chélan - Entrée D228.jpg | descripcion  = Entrada deu borg sus la RD 228 | lògo         = cap | escut        = | escais       = | ist={{Gasconha}} | parçan= | region       = {{{Occitània (Region)}} | departament  = {{Gers}} | arrondiment  = Miranda | canton       = Astarac-Gimona (Masseuva abans 2015) | intercom     = CC de la Vath de Gers | insee=32103 | sitweb= | cp=32140 | cònsol=Carmen Saint-Martin | mandat=2020-2026 | gentilici= | latitud=43.3461111111 | longitud=0.549166666667 | alt mini=222 | alt mej=236 | alt maxi=341 | ectaras=1349 | km²=13.49 |}}
Shelan (Chélan en francés) qu'ei ua comuna gascoa, situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
Comuna de Gasconha situada dens l'Astarac suu Gers e sus l'anciana rota nacionala 129 entre Masseuva e La Barta. La comuna es limitròfa dab lo departament deus Auts Pirenèus peu sud. vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat, Shelan que vengueré deu nom latin d'òme Silanus, dab lo sufixe -anum ; la solucion conven pas completament. Negre ditz pas arren de Shelan.
Reialme lagida
Lo reialme lagida foguèt un estat ellenistic fondat per lo macedonian Ptolemèu Ièr e eissit de las conquistas d'Alexandre lo Grand, qu'existiguèt de 305 abC a 30 abC. Centrat sus Egipte s'espandissèt, a son maximum, sus Mediterranèa orientala, en Cirenaïca, Chipre, Asia menora.
La dinastia lagida ten son nom de Lagos, lo paire de son fondador Ptolemèu Ièr. Es tamben de còps sonada la dinastia ptolemaïca.
Ptolemèu Ièr e la fondacion del reialme
La mòrt d'Alexandre lo Grand en -323 menèt a un partment de l'empèri, puèi, lèu, a una guèrra de succession entre sos generals d'origina macedonians, sonats los diadòcs. Lo diadòc Ptolemèu Ièr, a qui Egipte aviá estada atribuïda, prenguèt lo títol de rei en -305.
Entre 298 e 277 abC, los lagidas parvenguèron a espandir lor dominacion en Mediterranèa, sus Ciren (-298), Chipre (-294),, las ciutats de Tir e Sidon en Fenicia (-286), puèi sus las còstas meridionals d'Asia menora (-277). Siria e Palestina son disputidas amb los seleucidas, dins una seguida de conflictes, las guèrras de Siria.
Declin
A partir de 200 abC, l'Empèri regional dels lagidas declina. L'Asia menora es perduda. En 80, Ptolomèu XI es assassinat. Dins son testament, dona Egipte e Chipre en eretatge a la Republica romana. A partir d'aquí, lo reialme lagida ven mai que mai un estat contrarotlat per Roma. En 74 abC, Cirenaïca es romana, parièr per Chipre en 58. La darrièra sobeirana lagida es Cleopatra (51-30 abC).
Dinastia
thumb|Bust de [[Ptolemèu II en faraon, Brooklyn Museum]] Los rei lagidas son: