cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Burbach (Bas Ren)
Istòria
Malgré des périodes noires et des violences suscitées par la présence de plusieurs religions, les différentes confessions essayèrent de cohabiter paisiblement. En 1850, on dénombrait à Burbach : 294 luthériens, 199 réformés, 11 catholiques et 11 israélites.
Serbia
La fin de la dinastia Obrenovic
Una regéncia foguèt tornarmai dirigida per Jovan Ristic fins a 1893. Aqueu periòde, marcat per lo retorn de Nikola Pasic veguèt lo renfòrçament dei radicaus prorus au sen de l'aparelh d'Estat. En 1894, Alexandre nomèt son paire cap dei fòrças armadas, çò que minèt son poder car l'ancian rèi Milan foguèt sovent considerat coma lo cap vertadier dau país. Puei, en despiech d'una politica liberala amb un renfòrçament dau parlament, Alexandre venguèt fòrça impopular en causa de son maridatge ambé sa mestressa e de rumors sus sa vida privada. De mai, maucontentèt lei nacionalistas en causa de sa fidelitat a l'aliança austriana. En 1903, foguèt ansin assassinat per una conjuracion d'oficiers que restaurèt la dinastia Karadordevic.
Lei crisis balcanicas
Après lo còp d'estat de 1903, Pèire I foguèt elegit rèi per l'assemblada. Aquò entraïnèt un cambiament de la politica e de la diplomacia sèrba d'ara endavant dominadas per lei radicaus prorus de Nikola Pasic e per l'armada. A tèrme cort, aquò entraïnèt l'annexion de Bòsnia e Ercegovina (territòri otoman administrat per Viena dempuei 1878) en 1908. Fòrçada de reconóisser aquela situacion, Serbia reorientèt seis ambicions expansionistas vèrs lo sud. En octòbre de 1912, Belgrad faguèt ansin partida de la coalicion gropant Serbia, Montenegro, Bulgaria e Grècia que declarèt la guèrra a l'Empèri Otoman.
Aquò entraïnèt doas crisis dins lei Balcans en 1912 e en 1913. D'efèct, rapidament vencut, l'Empèri Otoman deguèt acceptar la pèrda de la totalitat de sei províncias europèas levat de la region de Constantinòple. Pasmens, lei venceires mau capitèron de trobar un acòrd per se partejar sei conquistas. En junh de 1913, Bulgaria ataquèt seis ancianeis aliats mai foguèt a son torn rapidament batuda. Un reglament provisòri — un an pus tard, començava la Premiera Guèrra Mondiala — foguèt conclut en aost de 1913 au Tractat de Bucarèst. Serbia i obtenguèt Kosova, Macedònia e la mitat dau sandjak de Novi Pazar. En revènge, mau capitèt d'obtenir un accès dirècte a la Mar Mediterranèa.
La Premiera Guèrra Mondiala
L'annexion de Bòsnia e Ercegovina en 1908 per Àustria-Ongria blocava lo projècte dei nacionalistas d'unificacion deis Eslaus dau Sud. Conjugada ambé lo raprochament diplomatic de Serbia e de Russia, venguèt rapidament la fònt d'un antagonisme dur entre Viena e Belgrad. L'atemptat de Sarajevo lo 28 de junh de 1914 (assassinat dau prince eiretier austrian per un nacionalista sèrbe) foguèt donc percebut per lo govèrn de Viena, sostengut per Alemanha, coma l'ocasion de mostrar sa fòrça. Pasmens, sostenguda per Russia, Serbia refusèt l'ultimatum que li foguèt adreiçat. Aquò entraïnèt una declaracion de guèrra austriana lo 27 de julhet e, rapidament en causa dei tractats d'alianças liant lei diferentei poissanças europèas, una confrontacion generala en Euròpa.
La formacion de Iogoslavia e la definicion de sei frontieras
La formacion de Iogoslavia acomencèt en 1915 quand se formèt un comitat per la formacion d'un « Reiaume dei Sèrbes, dei Croats e deis Eslovèns ». Un acòrd foguèt trobat en 1917 ambé lo rèi Pèire I e en octòbre de 1918, se formèt en Zagrèb, un Comitat Nacionau deis Eslaus dau Sud que negocièt l'union dei territòris dau sud d'Àustria-Ongria ambé Serbia. Foguèt rapidament jonhat per l'assemblada de Montenegro qu'aviá reversat son rèi. Lo Reiaume Unit dei Sèrbes, dei Croats e deis Eslovèns foguèt proclamat lo 1 de decembre de 1918. Prenguèt lo nom de Iogoslavia en 1929.
L'establiment dei frontieras iogoslavas se debanèt de 1918 a 1924 e foguèt una fònt de tensions durant lo periòde de l'entre doas guèrras :
Lo periòde Pasić-Radić
Lo premier e son partit radicau defendián un ponch de vista sèrbe que considerava Iogoslavia coma una « Granda Serbia ». Èran tanben convencuts de la plaça especiala dei Sèrbes dins lo país en causa d'una legitimitat istorica forjada ambé la lucha còntra leis Otomans e leis Austrians. Son objectiu èra de redurre lei diferéncias entre lei diferents pòbles e d'establir un estat centralizat a l'entorn de Belgrad. Lei Croats, menats per Radić e son Partit Païsan Croat, se consideravan au contrari coma una nacion egala a Serbia e èran en favor d'un estat federau.
En 1920, leis eleccions d'una assemblada constituenta veguèron la formacion de quatre blòts politics principaus qu'èran lo Partit Radicau, lo Partit Democrata (d'origina sèrba mai moderat), lo Partit Comunista e lo Partit Païsan Croat. En 1921, una constitucion centralista foguèt adoptada e lo PC foguèt declarat illegau. Lo demorèt fins a la Segonda Guèrra Mondiala mai gardèt una poissança importanta au sen de la societat.
De la dictatura reiala a la Segonda Guèrra Mondiala
La suspension de la constitucion marquèt l'acomençament de la « dictatura reiala ». La politica d'Aleandre I aumentèt l'egemonia sèrba sus lo país. La repression de l'oposicion (arrestacion de Vladimir Macek, successor de Radić) suscitèt l'emergéncia de movements violents coma l'organizacion Ustachi fondada en 1930 per Ante Pavelić. En 1934, un sòci d'aquela organizacion capitèt d'assassinar lo rèi a Marselha.
Son fiu Pèire II li succediguèt sota la regéncia dau prince Pau. Engatjèt de negociacions ambé lei Croats e leis Eslovèns mai de problemas apareguèron ambé la question religiosa. Ansin, quand un concordat foguèt finalament conclut en 1935 ambé la Glèisa Catolica, lo patriarca ortodòx de Serbia prononcièt l'excomunicacion dei deputats en favor dau tractat.
Lo retorn dei tensions en Euròpa Centrala e l'expansionisme dau III Reich permetèron finalament de conciliar lei diferents ponchs de vista. Ansin, en aost de 1939, Pèire II e Macek trobèron un acòrd d'autonòmia per Croàcia e lo cap croat intrèt au govèrn. Puei, Iogoslavia assaièt de demorar en fòra de la guèrra. En setembre de 1939, proclamèt ansin sa neutralitat après l'invasion de Polonha. En 1941, sota la pression de Berlin, acceptèt d'intrar au sen de l'Axe lo 25 de març.
Pasmens, l'armada e la populacion sèrba èran opausats a aquela politica. Un còp d'estat menat lo 27 de març per lo generau Dusan Simovic e de manifestacions en Belgrad permetèron d'exilar lo regent e de proclamar la majoritat de Pèire II. La repòsta alemanda foguèt rapida e Iogoslavia foguèt atacada per leis armadas alemanda, italiana, ongresa e bulgara lo 6 d'abriu de 1941.
La Segonda Guèrra Mondiala
La campanha de Iogoslavia foguèt rapida e aisada per l'Axe. D'efèct, l'armada iogoslava mau capitèt de mobilizar sei fòrças e capitulèt tre lo 17 d'abriu. Pèire II quitèt lo país per formar un govèrn exilat en Londres. Lo territòri iogoslau foguèt partejat entre lei venceires. Alemanha annexèt lo nòrd d'Eslovènia e ocupèt militarament Serbia. Itàlia annexèt annexèt lo sud d'Eslovènia e lo litorau de Dalmàcia. Obtenguèt tanben un agrandiment d'Albania qu'èra plaçada sota son protectorat. Bulgaria ganhèt la màger part de Macedònia e Ongria reprenguèt Bachka e lo districte de Mur. L'independéncia de Montenegro foguèt restaurada mai lo país foguèt plaçat sota protectorat italian. Enfin, Croàcia venguèt un estat independent. Dirigida per leis Ustachis d'Ante Pavelic, venguèt un aliat fidèu de l'Alemanha Nazia. Cas unic, fondèt lo sieu ret de camps de concentracion onte foguèron exterminats Sèrbes, tziganes, judieus e Croats non catolics ò comunistas.
Pasmens, l'aparéncia aisada de la victòria alemanda èra enganarèla. Rapidament, dos movements de resisténcia se formèron e menèron una guèrra acarnada còntra leis Ustachis e lei fòrças d'ocupacion. Lo premier foguèt fondat dins lo nòrd de Bòsnia per lo coronèu Draza Mihailovic. Dichs Tcheniks, sei combatents èran generalament sèrbes, favorables a la monarquia, anticomunistas e ostils ai Croats. Lo segond movement apareguèt après l'invasion alemanda de l'URSS. Organizat per lo Partit Comunista de Josip Broz Tito, recrutava sensa se preocupar de l'origina etnica de sei partisans. Tre novembre de 1941, una guèrra civila acomencèt entre lei dos corrents de la resisténcia.
En 1942, d'ofensivas dei fòrças de l'Axe entraïnèron una retirada dei fòrças de Tito en Bòsnia Orientala e en Montenegro. En 1943, sa situacion comencèt de se melhorar quand recebèt una ajuda britanica. Puei, en 1944, lo rèi demandèt publicament a sei subjèctes de sostenir l'armada de Tito. Lei Cheniks pus extremistas, compres Mihailovic, chausiguèron alora de raliar leis Ustachis. Puei, en setembre de 1944, l'arribada de l'armada sovietica permetèt la liberacion de Belgrad mai leis Alemands e lei Croats resistiguèron fins a la fin de la guèrra dins l'oèst de Iogoslavia. Capturat, Mihailovic foguèt fusilhat en 1946.
Aquelei combats destruguèron lo país e causèron la mòrt d'aperaquí 1,7 milions de personas. D'efèct, per privar lei partisans dau sostèn popular, Alemanha, Croàcia e seis aliats generalizèron sensa succès leis execucions massivas de civius e lei destruccions de vilatges. La participacion activa deis Ustachis a la « Solucion Finala » entraïnèt tanben la mòrt d'aperaquí 30,000 judieus, 40,000 Tziganes e un nombre mau conegut de Sèrbes (entre 300,000 e 600,000). Ansin, a la liberacion, de desenaus de miliers de Cheniks collaborators e d'Ustachis foguèron chaplats per lei partisans.
Secada
Dins lo mond
Per descriure las secadas meteorologicas, l'Organizacion meteorologica mondiala recomandat en 2009 d'utilizar un indici estandardizat SPI (Standardized Precipitation Index), tradusent una probabilitat de precipitacions. Pasmens, la secada pòt tanben tocar, e de biais destriat, los jaces e los sòls qu'abrigan de procediment ecologics importants. Per comprene los efièchs d'eventuals mancas d'aiga dins lo futur, es util de plan comprene los mecanismes d'impactes des diferents tipes de secada. Un dels mejans es d'estudiar los efièchs de las secadas recentas, pro bien documentadas, per permetre de modelizacions fisablas.
Serbia
L'adopcion dau sistèma federau
Basat sus lo modèl sovietic, la constitucion desseparava la ciutadanetat, qu'èra unicament iogoslava, de la nacionalitat, que despendiá de l'origina etnica. Completat en 1968, aqueu principi devesiguèt lo territòri iogoslau entre sièis republicas socialistas (RS d'Eslovènia, RS de Croàcia, RS de Bòsnia e Ercegovina, RS de Montenegro, RS de Serbia e RS de Macedònia). A l'origina, l'idèa èra de crear de republicas etnicas. Pasmens, l'imbricacion dei pòbles dins lo centre de Iogoslavia entraïnèt en plaça l'adopcion de republicas eissidas dei regions istoricas dau país.
En mai d'aquò, divèrsei minoritats etnicas foguèron reconegudas e dotats de drechs especifics (Ongrés, Albanés... etc.). En particular, au sen de la RS de Serbia, doas províncias (Kosova e Voivodina) recebèron un estatut d'autonòmia.
La rompedura ambé lo blòt sovietic
A la fin deis annadas 1940, la politica de Tito s'inspirèt d'aquela de l'Union Sovietica (nacionalizacions, collectivizacion, planificacion... etc.). Pasmens, lo govèrn iogoslau manifestèt rapidament una independéncia qu'irritèt rapidament Estalin. D'efèct, Iogoslavia, que s'èra globalament liberada ambé lei sieunas fòrças, èra pas ocupada per l'armada sovietica. Aquò empachèt una intervencion dirècta coma dins leis autrei país dau blòt sovietic.
En junh de 1948, lei Sovietics chausiguèron de rompre sei relacions ambé Tito. Son regime foguèt condamant e de purgas aguèron luòc còntra lei « titistas » dei partits comunistas d'Euròpa Centrala. Dins aquò, Tito, sostengut per la populacion, refusèt de s'enclinar e organizèt a son torn una purga dei partisans iogoslaus d'Estalin. Aquò li permetèt de se raprochar deis Occidentaus e Iogoslavia recebèt una ajuda economica de l'Oèst tre 1949.
Lo periòde Tito
Tito gardèt lo poder fins a sa mòrt en 1980. Sota sa direccion, Iogoslavia evolucionèt vèrs un modèl originau segon una « novèla via vèrs lo socialisme ». Lo resultat foguèt espectaclós en matèria diplomatica car lo país capitèt de restablir sei relacions ambé l'URSS après la mòrt d'Estalin. Puei, Tito joguèt un ròtle major dins la fondacion dau Movement dei Non Alinhats que donèt un grand prestigi internacionau a Belgrad.
Secada
Dins lo mond
Los modèls disponibles indican totes que lo desreglament climatic influenciarà fòrça la pluviometria globala e/o sasonièra. Localament, coma los debits dels cors d'aiga e l'alimentacion d'un jaces. De secadas mai grevas e frequentas, amb encendis de boscs son prevists dins las regions temperadas. L'Accòrdi de París sul climat (2015) a per objectiu de passar pas +2°C en 2100 (al respècte de l'èra preindustriala) e se possible melhor 1,5°C. Mas un article de Nature Climate Change (2018), alèrta sul fach qu'un quart de las tèrras emergidas serà "considerablament" mai sec per un escaufament mantengut a mens de 2°C en 2100; S'aqueste escaufament es mantengut jo lindal de 1,5°C, 75 % dels sòls qu'aurián evoluit cap a l'aridificacion per l'escenari +2°C, seràn estalivadas (seràn situidas dins de zonas del sud de l'Euròpa e de l'Africa, de territòris de l'America centrala, de la còsta australiana e de l'Asia del Sud-Èst, zonas qu'aculhisson mai de 20 % de la populacion mondiala de 2017) ...alara que 8 a 10 % de las autras tèrras s'assecaràn. En 2017 l'escenari tendancial mena a +3°C e a 2°C a partir de 2052 o 2070, es adire 24 % a 32 % de tèrras vegudas mai secas, apauridas en biodiversitat e mens resilientas.
Serbia
Lo periòde Tito
A l'interior, lo regime demorèt autoritari mai se liberalizèt pauc a pauc gràcias au desvolopament de l'economia (autogestion dei companhiás... etc.). De mai, Tito capitèt d'arbitrar lei tensions entre lei tendàncias centralizatritz e descentralizatritz. Per exemple, acceptèt en 1966 de destituir Aleksandar Rankovic, numèro dos dau país, qu'èra accusat de favorizar lei Sèrbes. En revènge, reprimiguèt lei manifestacions nacionalistas croatas de 1971. Enfin, acceptèt de durbir lei frontieras a l'emigracion e au torisme internacionau.
Iogoslavia après Tito
Après sa mòrt, Tito foguèt remplaçat per una presidéncia collegiala. Pasmens, dins un contèxte de crisi economica (30% de demenicion dau revengut entre 1978 e 1988), sa disparicion afebliguèt rapidament lo país e degun foguèt capable d'arbitrar lei conflictes entre republicas.
Ansin, lei doas republicas pus ricas (Eslovènia e Croàcia) acomencèron de criticar l'usatge deis ajudas federalas realizat per lei republicas pus pauras (Bòsnia e Ercegovina, Montenegro e Macedònia). Puei, Eslovènia e Croàcia acomencèron de democratizar seis institucions intèrnas, respectivament en 1987 e 1990, e autorizèron lo multipartisme.
En parallèl, en Serbia, Slobodan Milosevic, cap de la Liga dei Comunistas dempuei 1986, assegurèt son poder amb un programa nacionalista de lucha còntra la burocracia e ambé la question de Kosova, region istorica de Serbia mai poblada d'Albanés dempuei lo sègle XVIII. En 1989, lei tensions aumentèt amb una manifestacion d'un milion de Sèrbe sus lo prat batalhier de la premiera batalha de Kosova e de grèvas duras de part de la populacion albanesas.
Leis eleccions de 1990 e la division politica de Iogoslavia
A partir de genier de 1990, l'afondrament dau blòt sovietic entraïnèt tanben de transformacions en Iogoslavia ambé l'abolicion oficiala dau ròtle dirigent de la Liga dei Comunistas de Iogoslavia. Pasmens, lo refús de la prepausicion eslovèna de crear en plaça sièis ligas independentas entraïnèt de tensions entre lei delegats. En particular, leis Eslovèns e lei Croats quitèron lo Congrès de la Liga.
L'organizacion d'eleccions liuras en 1990 cristallizèt leis oposicions entre republicas : Au començament de 1991, Eslovènia e Croàcia volián ansin venir independentas. Son drech de secession èra autorizat per la constitucion mai aquela politica inquietava sei populacions sèrbas. Serbia e Montenegro volián assegurar lo mantenement de totei lei Sèrbes au sen d'un estat unic. Serbia aviá tanben lo contraròtle de l'armada federala qu'èra la darriera institucion nacionala encara intacta. Macedònia e Bòsnia e Ercegovina èran en favor dau mantenement de Iogoslavia que permetiá de portar remèdi ai mancas de son economia.
De la division a la guèrra
Après leis eleccions de 1990 e leis oposicions dau començament de 1991, la guèrra foguèt entraïnada per l'oposicion entre lei movements d'independéncia d'Eslovènia e de Croàcia e la volontat dei Sèrbes de demorar unificats au sen d'un meteis estat. Rapidament, de combats entre milícias sèrbas e unitats croatas justifiquèron l'intervencion de l'armada federala, qu'èra dominada per lei Sèrbes (60% dau còrs deis oficiers), per separar lei combatents. Dins lei fachs, aquò permetiá subretot ai milícias sèrbas de renfòrçar sei posicions.
A partir de mai, la situacion s'agravèt ambé la generalizacion dei combats entre Sèrbes e Croats en Eslavònia Orientala. Puei, lo 19 de mai, Croàcia organizèt un referedendum sus l'independéncia. Un mes pus tard, lo 26 de junh, Ljubljana e Zagrèb proclamèron son independéncia entraïnant l'intervencion massiva de l'armada federala e l'acomençament vertadier dei guèrras de Iogoslavia.
La guèrra de Croàcia
La guèrra d'Eslovènia foguèt brèva e s'acabèt dins lo corrent de l'estiu. D'efèct, i aviá ges de minoritat sèrba dins lo país e l'armada federala i aviá pas gardat de basa importanta. Ansin, sa temptativa de lo reconquistar mau capitèt rapidament en causa de problemas logistics e de la manca de motivacion dei soudats. La situacion foguèt en revènge fòrça diferenta en Croàcia onte mai d'una region èra principalament poblada de Sèrbes.
A partir d'aost, un conflicte d'intensitat auta e l'armada federala utilizèt son artilhariá e son aviacion per bombardar lei vilas croatas (Vukovar, Split, Zadar... etc.). En setembre, acomencèt d'atacar leis industrias croatas e lei luòcs toristics e, en octòbre, ajudada per lei fòrças montenegrinas, comencèt lo sètge de Dubrovnik. Pasmens, lei Croats resistiguèron e prenguèron lo contraròtle dei casèrnas federalas situadas sus son territòri per reorganizar sei fòrças.
Finalament, lo 3 de genier de 1992, l'ONU capitèt d'impausar una alta-au-fuòc e una fòrça dei Nacions Unidas ocupèt lei regions tengudas per lei Sèrbes. L'armada federala acceptèt de se retirar. L'independéncia de Croàcia foguèt reconeguda per la comunautat internacionala mai la guèrra se desplacèt en Bòsnia.
La Guèrra de Bòsnia e la generalizacion dei netejatges etnics
La Guèrra de Bòsnia acomencèt ambé l'impausicion d'un refederendum sus l'independéncia per leis Estats Units d'America e per la Comunautat Europèa. Organizat lo 1 de març de 1992, s'acabèt per la victòria de l'independéncia mai lei Sèrbes avián refusat de participar a l'escrutinh. Dirigits per Radovan Karadzić, demandèron en plaça lo partiment de Bòsnia entre tres estats etnics (sèrbe, croat e musulman ) e fondèron una republica sèrba protegida per una armada comandada per lo generau Radko Mladić. Recebèron lo sostèn de l'armada federala.
L'objectiu dei fòrças de Karadzić e de Mladić foguèt d'assegurar la continuitat entre Serbia e lei regions sèrbas de Croàcia. Aquò necessitava de conquistar la màger part de Bòsnia e d'eliminar lei populacions musulmanas dau nòrd-èst. Ansin, comencèt una politica sistematica de netejatges etnics dins lei territòris contrarotlats per cada camp. En junh de 1992, l'ONU ordonèt un embarg de Serbia e de Montenegro e mandèt de fòrças internacionalas protegir de « zònas de seguretat » per lei populacions musulmanas.
Booba
Élie Yaffa (Sèvres, 9 de decembre de 1976), mai conegut per son nom artístic de Booba, es un cantaire e raper francés de maire francesa e de paire senegalés. Es originari de Boulogne-Billancourt (Illa de França).
Lo Jardenc
Lo Jardenc (Le Jardin en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Serbia
La Guèrra de Bòsnia e la generalizacion dei netejatges etnics
En genier de 1993, dos mediators internacionaus, Cyrus Vance e David Owen, prepausèron un plan de patz basat sus la division de Bòsnia e Ercegovina entre tres zònas etnicas e una zòna mixta a Sarajevo. Pasmens, a partir d'abriu, l'aliança dei Croats e dei Musulmans se rompèt. Lei Croats assaièron de formar un territòri etnicament omogèn au sud afin d'obtenir son integracion au sen de Croàcia. Dins lo corrent de l'estiu, de combats violents leis opausèron ansin ai Musulmans dins la region de Mostar. Durant aqueu periòde, Franco Tudjman e Slobodan Milosević negocièron sensa succus un acòrd de partiment de Bòsnia e Ercegovina au detriment dei Musulmans.
En mai de 1993, un novèu plan foguèt prepausat. Reconoissiá lei conquistas sèrbas e foguèt donc refusat per lei Musulmans. Lo Conseu de Seguretat de l'ONU creèt tanben un tribunau internacionau per jutjar lei crimes de guèrra e lei crimes còntra l'Umanitat que s'èran multiplicats dempuei 1991.
Lilit
Lilith (לילית Lilith en ebrèu) qu'ei, segon la Cabala, la purmèra hemna e la purmèra companha d'Adam dens lo Jardin d'Edèn, abans d'Èva.
Serbia
La desfacha sèrba
A partir de 1994, leis Estatsunidencs aumentèron la pression per obtenir la fin de la guèrra. Premier, obtenguèron la fin dau conflicte entre Croats e Musulmans e la creacion, en febrier, d'una Federacion de Bòsnia e Ercegovina. Dins aquò, lei Sèrbes de Bòsnia contrarotlavan encara 70% de la republica e organizèron d'ofensivas per conquistar leis enclavas musulmanas. En julhet de 1995, prenguèron ansin possession de Srebrenica ont executèron entre 7,000 e 10,000 personas. Pasmens, seis autreis ofensivas foguèron blocadas e Serbia, economicament tocada per l'embarg internacionau dempuei 1993, deguèt arrestar de lei sostenir.
Booba
Carrièra
Nascut a Boulogne-Billancourt en França, Booba a format amb lo seu amic Ali qu'es de la vila d'Issy-les-Moulineaux un grop de rap nomenat Lunatic. En 2000, an fach un disc nomenat Mauvais Œil qu'es lo sol del grop. Lo grop se dessepara en 2002 per una rason inconeguda. Booba enregistra un album sol, Temps mort, que s'es vendut a 250 000 exemplars.
Serbia
La desfacha sèrba
Leis Estatsunidencs favorizèron pereu la reorganizacion de l'armada croata e una intervencion dirècta de l'OTAN còntra lei fòrças sèrbas enceuclant Sarajevo. En julhet-setembre de 1995, una ofensiva generala dei Croats e dei Musulmans permetèt la reconquista dei territòris croats tenguts per lei milícias sèrbas e de 15 a 20% de Bòsnia. Puei, en octòbre, Washington impausèt una alta-au-fuòc generala e la dubertura de negociacions. La patz foguèt finalament signada en novembre de 1995.
De 1991 a 1995, aperaquí 200,000 personas èran estadas tuats e mai de dos milions obligats d'abandonar son ostau. Un nombre important de Sèrbes quitèt alora Bòsnia ò Croàcia per s'installar en Serbia.
Judaïsme
thumb|right|250px|Estèla de Dàvid e [[menorah d'un escut venent d'una sinagòga alemanda.]]
Serbia
Lo periòde Milosevic
A la fin dei guèrras de Croàcia e de Bòsnia, Slobodan Milosević capitèt de se mantenir au poder a la tèsta d'una federacion que gropavan d'ara endavant unicament Serbia e Montenegro. En 1996, ganhèt leis eleccions federalas mai perdiguèt plusors vilas importantas ai municipalas, compres Belgrad. Aquò entraïnèt de tensions entre lo govèrn e l'oposicion marcadas per tres mes de manifestacions en 1996-1997. Lo regime venguèt alora pus autoritari e divèrsei lèis foguèron votadas per limitar lei libertats de l'oposicion. En revènge, en Montenegro, leis autoritats acceptèron de reformas d'inspiracion liberala.
Judaïsme
Lo judaïsme es una religion monoteïsta apareguda en Orient Mejan durant l'Antiquitat. Principalament basada sus la Torah e sus lo culte de Yahve, compòrta d'elements religiós, de còdis de conducha, una legislacion, de rites e de costumas pas especificament religiosas. Segon sei tèxtes sacrats, es fondat sus l'aliança entre Yahve e lo pòble ebrieu. Lei traças arqueologicas e istoricas indican puslèu una origina cananèa amb un pòble locau qu'auriá pauc a pauc evolucionat dau politeïsme vèrs lo monoteïsme entre lei sègles IX e IV avC.
Serbia
Lo periòde Milosevic
Pasmens, a partir de 1996, lo problema principau dau periòde foguèt lo desvolopament d'una guerilha albanesa en Kosova. A la prima de 1998, aviá lo contraròtle d'un tèrç de la província e una còntra-ofensiva d'amplor foguèt autorizada. Dins lo corrent de l'estiu, l'armada sèrba reconquistèt la màger part dau territòri perdut mai lei combats entraïnèron la partença de 300,000 refugiats. Acusats de netejatges etnics, Serbia foguèt tornarmai atacada per l'OTAN a partir de març. Aquò entraïnèt una aumentacion de l'intensitat dei combats e l'expulsion de 700,000 Albanés suplementaris de Kosova (sus una populacion estimada a 1,6 milions d'Albanés). Pasmens, Serbia deguèt cedir lo 4 de junh e retirar sei fòrças de Kosova que foguèt plaçat sota tutèla internacionala. Lo retorn deis Albanés s'acompanhèt de represalhas còntra lei populacions sèrbas dau nòrd de la província e 100,000 Sèrbes preferiguèron emigrar au nòrd (siá 50% de la populacion sèrba de 1998).
Judaïsme
Durant l'Antiquitat, lo culte de Yahve èra assegurat per lei cohanim, una casta de prèires, e centrat sus lo Temple de Jerusalèm. Pasmens, l'edifici foguèt destruch en 70 apC per lei Romans e jamai restaurat. En plaça, leis Ebrieus foguèron obligats de se dispersar. Aquò entraïnèt la formacion d'un ensemble de comunautats judievas, dich diaspòra, que demorèron mai ò mens unidas gràcias a son eiretatge culturau e religiós. Sovent persecutadas per lei crestians, se concentrèron pauc a pauc en America dau Nòrd, en Euròpa e dins lo mond musulman. Pasmens, après lo genocidi nazi dei comunautats d'Euròpa Orientala, mai d'un judieu sostenguèt lo projècte sionista de tornar crear un estat judieu en Palestina. Dich Israèl, aquel estat foguèt creat en 1948 entraïnant un conflicte totjorn en cors amb leis estats arabs vesins. Pasmens, es uei poblat per mai de 6 milions de judieus sus un nombre totau estimat entre 14 e 18 milions.
Serbia
Lo periòde Milosevic
Après aquela desfacha novèla, Milosević organizèt d'eleccions presidencialas en 2000 per renfòrçar son poder. Pasmens, lo resultat oficiau de l'escrutinh foguèt contestada per l'oposicion que revendiquèt la victòria. De manifestacions popularas obliguèron alora Milosević de reconóisser sa desfacha. Puei, en genier de 2001, d'eleccions legislativas s'acabèron per la desfacha de l'ancian president que perdiguèt definitivament lo poder.
Judaïsme
Durant son istòria, lo judaïsme evolucionèt mai d'un còp. Es ansin a l'origina d'una pensada teologica, filosofica e scientifica fòrça desvolopada. En particular, influencièt leis autrei religions abraamicas (cristianisme, islam, bahá'i...) que se presentan coma lei successoras reveladas per Yahve a divèrsei profètas dau judaïsme.
Lo panteon d'Ugarit
thumb|right|Estatua d'[[Enki/Ea datant dau millenari II avC.]]
Segon l'estat dei conoissenças au començament dau sègle XXI, la formacion dau judaïsme es lo resultat d'un procès fòrça lòng iniciat amb l'aparicion d'Enki, dieu dei fònts, deis arts e dei tecnicas, de la saviesa, de la magia e deis exorcismes, en Mesopotamia. Adoptada per leis Akkadians durant la segonda mitat dau milleni III avC, aquela divinitat veguèt son nom transformat en Ea. Dieu important, èra l'objècte de mites divèrs implicant d'episòdis fòrça similars ai Jardins d'Edèn, au Diluvi e au sèrp susvelhant Èva. De mai, se difusèt dins lei regions vesinas per inspirar d'autrei divinitats majoras.
En particular, es probablament a l'origina dau dieu El, cap dau panteon de l'importanta vila marchanda d'Ugarit. Ben coneguda deis arqueològs gràcias a sei vestigis ben conservats, aquela ciutat èra situada lòng dau litorau sirian a la crosiera entre plusors empèris poderós (Egipte, Ititas...). Foguèt donc l'enjòc de conflictes multiples fins a sa destruccion per lei Pòbles de la Mar vèrs 1180 avC. A respècte dau politeïsme mesopotamian, la religion d'Ugarit presenta ja un certan nivèu de simplificacion amb un rèi dei dieus e sa frema, 60 enfants divins, un majordòme e divèrsei servitors.
Entre leis enfants dei dieus, dos aguèron un ròtle pus important en causa de conflictes recurrents entre elei. Lo premier èra dich Baal, dieu dau tròn, e lo segond Yaw, dieu dei rius e dei mars. Mencionat per lo tèrme « YW » dins lei textes d'Ugarit, aqueu darrier pòrta un nom qu'evolucionèt per venir « Yahve ». En parallèl, aqueu dieu recuperèt d'atributs suplementaris coma lo tròn e la poissança militara.
L'adopcion de Yahve per leis Ebrieus
La destruccion d'Ugarit entraïnèt una fragmentacion de l'espaci sirian e palestinian amb la fondacion de reiaumes locaus per divèrsei pòbles. Per se protegir, una partida adoptèt un dieu principau que foguèt dotat de poders importants. Yahve venguèt ansin aqueu deis Ebrieus. De còps citat coma membre d'una assemblada divina, èra pas encara un dieu unic car aviá au mens una parèdra dicha Ashera. De mai, leis Ebrieus ancians reconoissián l'existéncia dei divinitats veneradas per leis autrei pòbles. Pasmens, Yahve èra descrich coma « gelós » e auriá enebit ais Ebrieus de servir d'autrei dieus.
Aquela situacion perdurèt fins au sègle IX ò au sègle VIII avC amb de variacions geograficas. Lo politeïsme sembla pus resistent dins lei zònas perifericas coma Egipte ont Asherah gardèt lòngtemps una plaça importanta. En revènge, èra probablament pus feble en Canaan car solament doas inscripcions mencionant Asherah i son estadas identicadas.
L'adopcion dau monoteïsme
Leis etapas decisivas vèrs l'adopcion dau monoteïsme per leis Ebrieus semblan de començar au sègle VIII avC e durar fins au retorn deis exiliats de Babilònia. Premier, leis entitats El e Yahve foguèron fusionats. Yahve venguèt donc lo rèi dei dieus e son culte foguèt pauc a pauc renfòrçat. En particular, en 722 avC, lo rèi Josias enebiguèt de venerar d'autrei divinitats a Jerusalèm. Aquela decision instaurèt pas lo monoteïsme mai limitèt lo nombre de dieus dau panteon ebrieu. Pauc a pauc, aquelei divinitats venguèron leis enfants de Yahve. Puei, perdiguèron lor identitat e foguèron pus simplament considerats coma d'aspèctes diferents de Yahve.
Aqueu procès permetèt ansin la mesa en plaça d'una monolatria fòrça avançada. D'efiech, se lo culte de Yahve aguèt de rites variables segon lei regions en foncion dei divinitats absorbidas, venguèt lo dieu unic venerat per totei leis Ebrieus. Pasmens, aquò suprimiguèt pas la reconoissença de l'existéncia dei dieus d'autrei pòbles.
Lo concèpte de monoteïsme estricte es pus tardiu e sembla eissit de la deportacion d'una partida deis Ebrieus a Babilònia après la conquista de Jerusalèm per Nabucodonosòr II en 587 avC. Foguèt probablament inspirat per lo contacte amb lo zoroastrisme, una religion monoteïsta. De mai, leis Ebrieus aguèron tanben a l'ensemble dei legendas que venguèron una fònt d'inspiration majora per la redaccion de la Bíblia. Après lor liberacion consecutiva a la presa de Babilònia per Cir lo Grand, aquel ensemble teologic e mitologic foguèt importat en Palestina per leis Ebrieus que s'entornèron dins la région. Sa difusion sembla tornarmai lònga mai son integracion dins leis escrichs biblics o renforcèt pauc a pauc permetent d'unificar lei rites e lo clergat.
Lo començament de la redaccion de la Bíblia
En particular, la Torah définis lei basas mitologicas dau judaïsme. Segon aqueu tèxte, Yahve es un dieu omniscient e omnipotent que creèt lo mond, lei plantas e leis animaus. Es tanben a l'origina dau premier òme, Adam, que foguèt creat a son imatge, dotat d'una arma e plaçat dins un jardin dei delicis amb la premiera femna, Èva. Devián regir l'endrech segon lei precèptes divins. Pasmens, desobeïguèron e ne'n foguèron expulsats. Corromputs, sei descendents oblidèron l'existéncia de Yahve que decidèt de destrurre lo mond en esparnhant unicament la familha de Noè (Delugi).
Lei descendents de Noè demorèron alunchats dei precèptes de Yahve. Aqueu darrier decidèt donc d'intrar en contacte amb Abraam, un pastre de la ciutat mesopotamiana d'Ur. Respectant lei comandaments divins, foguèt menat en Canaan onte sei descendents formeron lo pòble ebrieu. Tornarmai corromputs, foguèron reduchs en esclavatge per Egipte. Après quauquei sègles, Yahve intervenguèt dirèctament per liberar leis Ebrieus. Ordonèt alora a Moïses de lei guidar vèrs Canaan. En camin, li revelèt la lèi divina de seguir. Fòrça lòng, lo viatge s'acabèt per la conquista d'un territòri en Canaan. Lo rèi David i prenguèt lo contraròtle de Jerusalèm e i bastiguèt un temple dedicat a Yahve. A partir d'aquel eveniment, la mitologia judieva comença de coïncidir mai amb lei tèxtes istorics.
Dei reiaumes de Juda e d'Israèl au periòde roman
Situats entre Egipte e Mesopotamia, lei reiaumes ebrieus fondats au començament dau millenari I avC venguèron, coma leis autreis estats de la region, l'enjòc de luchas entre lei poissanças majoras dau periòde. De mai, foguèron victimas de conflictes dinastics e religiós que minèron lo poder de sei rèis. Lo pus instable, lo reiaume d'Israèl, foguèt ansin destruch tre 722 avC per leis Assirians. Lo segond, lo reiaume de Juda, capitèt brèvament de venir una poissança regionala avans de declinar e d'èsser annexat per Babilònia en 587 avC. A l'eissida d'aquela desfacha, lo premier temple de Yahve foguèt pilhat e destruch e una partida de la populacion foguèt deportada en Mesopotamia.
Fòrça important per la formacion dau judaïsme, aquel episòdi durèt fins a l'annexion de Babilònia per la Pèrsia Aquemenida en 539 avC. Un segond temple foguèt construch e acabat en 417 avC sota la direccion dau governador Zorobabel. Durant aqueu periòde, leis Ebrieus aprofichèron una autonòmia importanta avans de passar sota dominacion grèga après lei conquistas d'Alexandre lo Grand (336-323 avC). A partir de 150 avC, lo declin dei reiaumes ellenics favorizèt l'emergéncia de dinastias localas coma leis Asmonèus en Judèa. Après plusors revòutas, capitèron de venir independents en 129 avC.
Basat sus una aliança amb lo clergat dau Temple, lo poder deis Asmonèus foguèt pron poderós per unificar per fòrça lei diferents corrents judieus dau periòde. Pasmens, lo reiaume asmonèu èra tanben un estat ellenic amb un sobeiran que portava lo títol de basileus, una moneda e una administracion d'origina grèga e una armada principalament formada de mercenaris. Aquò entraïnèt de conflictes intèrnes grèus entre partisans de l'ellenisme e tenents d'una observacion pus estricta dei tradicions que permetèron ai Romans de plaçar Jerusalèm sota sa proteccion en 63 avC. Puei, una invasion parta il permetèt de l'annexar dirèctament en 37 avC.
L'aparicion dau cristianisme
Lo periòde dau segond temple foguèt caracterizat per una efervescéncia teologica e intellectuala. Se lei movements pus eretics foguèron generalament reprimits, lo rèsta menèt a la formacion de corrents judieus diferents e de còps opausats sus d'aspèctes importants coma la libertat d'interpretar lei tèxtes biblics ò l'apartenància a la comunautat judieva : Aqueu contèxte favorisèt l'aparicion de sèctas messianicas, apocalipticas ò, pus simplament, armadas. Entre lei pus famosas, se pòdon citar lo movement militar dei zelòtas e la sècta religiosa fondada per Jèsus de Nazaret.
A l'origina dau cristianisme, aquela darriera entraïnèt una crisi importanta per lo judaïsme en causa dei reformas teologicas prepausadas per lei crestians. D'efiech, Jèsus e sei partisans desvolopèron l'idèa d'un salut accessible a totei leis òmes capables de se repentir de sei pecats. Per lei judieus pus ortodòxs, aquò èra una rompedura tròp importanta amb lei tradicions. En particular, èran sovent ostils a l'idèa de permetre la conversion au judaïsme d'autrei pòbles car aquò menaçava l'unitat deis Ebrieus. Lei crestians foguèron donc pauc a pauc considerats coma d'eretics, excluchs de la comunautat judieva e reprimits, çò que laissèt de tensions importantas entre lei doas religions.
Lei revòutas judievas e la formacion de la diaspòra
thumb|right|[[Fotografia dei roïnas de la fortalesa de Massada, darriera pòchi de resisténcia dei zelòtas en 73 apC.]]
La crisi crestiana foguèt pas la fònt unica de trèbols dins l'espaci ebrieu durant lo periòde roman. D'efiech, se lei Judieus recebèron certanei privilègis (exempcion de servici militar), acceptèron mau la mesa en plaça de l'administracion imperiala. En parallèl, de conflictes devesiguèron lo clergat (assassinats, tensions regardant lo partiment dei dimas...) e lei diferentei comunautats religiosas localas. Aquò menèt a d'esmogudas recurrentas e renforcèt lo partit dei zelòtas.
En 66 avC, comencèt una revòuta generala còntra lei Romans. La reaccion de Roma foguèt fòrça violenta amb lo mandadís d'una importanta armada. Ajudada per la de combats intèrnes entre Judieus, ocupèt Jerusalèm e i destruguèt lo Temple (70 avC) avans de redurre lei darrierei pòchis de resisténcia tres ans pus tard. Plusors miliers de Judieus foguèron tuats, reduchs en esclavatge ò desportats per lei venceires. Un segond conflicte de 135 a 137 agravèt encara aqueu bilanç amb l'adopcion d'una tactica de tèrra cremada per lei Romans que ravatjèron la màger part de Judèa per sometre una guerilha ben organizada e determinada.
La consequéncia principala d'aquelei desfachas foguèt la dispersion dei Judieus dins l'Empèri. Dicha diaspòra, aquela comunautat, sota influéncia farisiana, venguèt la basa religiosa dau judaïsme. D'efiech, lei combats causèron la disparicion dei corrents conservators e messianics qu'avián provesit lo gròs deis insurgents. A tèrme lòng, la formacion entraïnèt lo declin dau poblament judieu en Palestina. Favorizèt tanben l'adopcion dei tèsis farisianas regardant l'interpretacion dei tèxtes sacrats. Dins aquò, la lèi orala eissida de la tradicion foguèt integrada au còrpus e, pauc a pauc, entre lei sègles I e VI, s'estructurèt ansin lo judaïsme rabinic que constituís la quasi totalitat dau judaïsme contemporanèu.
Deis acadèmias babilonianas a Maimonides
thumb|right|Enluminura de [[1347 representant Maimonides.]] thumb|right|Representacion d'un chaple de judieus durant una [[crosada populara.]]
Au començament de l'Edat Mejana, lo declin de l'Empèri Roman entraïnèt la formacion de reiaumes d'origina germanica en Euròpa Occidentala e la conquista de la mitat meridionala dau bacin mediterranèu per leis Arabs. Relativament tolerants, lei caps musulmans aculhiguèron mai d'una comunautat judieva menaçada per de persecucions crestianas. Pasmens, aquò permetèt pas de tornar implantar lo judaïsme en Palestina onte leis autoritats bizantinas avián empedit la reconstitucion d'un clergat poderós. En revènge, Egipte e, subretot Babilònia, venguèron de fogaus majors de la vida intellectuala e religiosa judieva. En particular, au sègle VI, i foguèt compilat lo Talmud de Babilònia que venguèt un fondament important dau judaïsme rabinic.
Dins aquò, au sègle IX, lo judaïsme orientau conoguèt una crisi en causa de l'emergéncia dau judaïsme caraïta, que contestava lei precèptes eissits de la lèi orala, e de la conversion a l'islam d'un nombre creissent de judieus aisats. Fòrça tocadas per aqueu declin, leis acadèmias babilonianas dispareguèron mentre que lo judaïsme se reorganizèt a l'entorn de doas comunautats : Per faciar lei criticas caraïtas e explicar lei principis dau judaïsme, lei rabins, sota l'impulsion de Saadia Gaon (882-942) comencèron de produrre de comentaris dei tèxtes religiós. S'interessèron tanben ais arts profans.
Aquò marquèt lo començament d'un periòde de remarca dins l'istòria intellectuala dau judaïsme amb la formacion d'un elèit reconegut dins lei domenis de la teologia, de la filosofia, de la filologia e dei sciéncias dau periòde (medecina, astronomia). En particular, Salomon de Tròias (vèrs 1040 - 1105) redigiguèt un comentari explicant coma resòuvre divèrsei cas practics. Clara e simpla, son òbra venguèt una referéncia qu'inspirèt egalament de teologians crestians. Pasmens, la figura pus importanta d'aqueu movement es probablament Maimonides (1138-1204). Es ansin l'autor de plusors tractats de simplificacion mencionant lei lèis de seguir amb d'explicacions sensa parlar deis avejaires divergents. Au nivèu filosofic, prepausèt un Univèrs regit per un dieu impossible de comprendre amb una intelligéncia umana mai organizat segon de règlas accessiblas a la reflexion. En consequéncia, Maimonides declarèt que lei miracles descrichs dins la Bíblia èran imaginaris e destinats a impressionar lo fidèu. Ansin, idèa importanta per la seguida de la pensada teologica occidentala, prepausèt d'interpretar lei racòntes sacrats coma un ensemble de metafòras.
Leis estudis cabalistics
thumb|right|Representacion de l'Aubre de vida desvolopat per lei cabalistas.
L'origina de la Cabala es desconeguda en causa de sa natura secrèta. Una ipotèsi frequenta consistís a l'estacar ai corrents messianics e apocaliptics apareguts au sègle III avC. Pasmens, lo premier obratge ne'n fasent clarament partida data dau sègle X apC e lo segond dau sègle XII. Lo movement cabalistic sembla donc un corrent pus recent. De mai, quina que siegue son origina, venguèt unicament influent a partir de la segonda mitat de l'Edat Mejana e s'opausèt a la vision racionala desvolopada per Maimonides.
D'efiech, la Cabala es un corrent mistic dau judaïsme animat per d'influéncias gnosticas. Segon son premier teorician important, Isaac lo Bòrni (1160-1235), Dieu es una entitat influenciabla, falhibla e perfectibla qu'es victima d'una « falha » a l'origina dei malurs dau mond. Per la reparar, lei cabalistas estudièron lo lengatge de la Torah e dei tèxtes sacrats per assaiar de trobar lo mot divin supausat fragmentat per lei limits de l'escrich uman. Desvolopèron ansin un estudi esoteric dau còrpus judieu que s'opausèt a la vision aristoliciana de Maimonides e que venguèt influent en Occitània, en Catalonha e en Espanha. Puei, se difusèt dins lo rèsta de la diaspòra per agantar son apogèu en 1492 après l'expulsion dei Judieus d'Espanha.
Lei debats entre tenents dau racionalisme e de l'esoterisme foguèron vius e, dins certanei cas, leis autoritats religiosas imaginèron d'enebir la filosofia per amaisar la situacion. Un ensemble de practicas apareguèt pauc a pauc amb lo mantenement de l'autoritat dei rabins e la conservacion d'una partida importanta de l'òbra de Maimonides. Pasmens, l'influéncia de la Cabala demorèt car una importància novèla foguèt donada ai sentiments e ais emocions interioras. En particular, so fidèu èra pas capable de sentir la significacion prefonda dei rites cumplits, lor valor èra desenant considerada coma nulla.
Dei persecucions e migracions judievas a l'òbra de Yossef Karo
A partir de l'Edat Mejana, lei persecucions còntra lei judieus venguèron pus frequentas, especialament dins lei regions catolicas. Au nivèu estatau, d'expulsions generalas foguèron ordonadas, de limits foguèron fixats regardant lei proprietats ò lei mestiers accessibles ai judieus e de campanhas de conversion fòrçada foguèron de còps organizadas. En certanei reiaumes, l'Inquisicion foguèt cargada de menar d'enquistas per trobar lei comunautats escondudas. Au nivèu popular, de chaples aguèron regularament luòc durant lei periòdes de crisi e de Crosada.
A partir dau sègle XV, aquelei persecucions menèron a un important ensemble de migracions. Lei judieus deguèron quitar leis Illas Britanicas (tre lo sègle XIII), França e Ongria (sègle XIV) avans d'èsser expulsats de la quasi totalitat deis estats catolics e de certaneis estats musulmans ai sègles XV e XVI. Se tornèron installar principalament ai País Bas, en Polonha, en Magrèb, en Egipte e dins l'Empèri Otoman.
L'aparicion dau judaïsme laïc
thumb|right|Aficha anticomunista e antisemita publicada durant la [[Guèrra Civila Russa.]]
A partir dau sègle XVII, aguèt luóc un fenomèn novèu amb l'aparicion de judieus laïcs que rompèron amb la practica religiosa sensa renonciar a son identitat culturala. Sa premiera figura majora foguèt lo filosòf racionalista Baruch Spinoza (1632-1677). Excomunicat coma eretic, Spinoza critiquèt l'usatge de la Bíblia, tèxte erronèu e unicament valid per leis Ebrieus Ancians segon eu, per lo clergat per legitimar son primat sociau e prenguèt posicion en favor de la libertat religiosa. Expliquèt tanben la subrevida dei comunautats judievas, consideradas coma una pròva de son eleccion per Dieu, per de factors sociaus (antisemitisme de la socierat, separatisme dei judieus).
Au sègle XVIII, Moses Mendelssohn (1729-1786) marquèt un autre avançament important dins aquela direccion en assaiant d'unificar lei filosofias alemanda dei Lutz e judieva. Fòrça tolerant, acceptava lo particularisme divin dei judieus mai encoratjèt lei comunautats a s'integrar activament dins la vida nacionala. Sei tèsis foguèron donc contestadas per lei conservators. Pasmens, se difusèron dins lei mitans mens religiós e, ajudadas per leis idèas novèlas dau sègle XIX (nacionalisme, comunisme, anarquisme...), favorizèron l'abandon dei practicas religiosas dins una fraccion importanta dei comunautats.
En parallèl, vèrs la fin dau sègle XIX, l'adaptacion dau nacionalisme a la cultura judieva encoratjèt l'emergéncia dau sionisme. Inicialament laïca, aquela idèa es en favor d'un retorn dei judieus en Palestina per i fondar un estat. Sostengut per un nombre creissent de personas, aqueu projècte aprofichèt lei problemas sociaus de la societat araba locala per crompar de tèrras dins la region. Pauc a cha pauc, i permetèt la reconstitucion d'un poblament judieu.
L'hassidisme
En reaccion au desvolopament dau judaïsme laïc e intellectuau dau sègle XVIII, lo teologian Rabbi Israël ben Eliezer (1700-1760) definiguèt una vision populara, mistica e conservatritz de la religion (refús mai ò mens important de la modernitat) en integrant de cants e danças per crear una liturgia joiosa destinada a raprochar lo fidèu de Dieu. Son movement venguèt rapidament popular en Euròpa de l'Èst onte se formèron de comunautats dirigidas per un cap religiós ereditari, lo rebbe.
Aquela organizacion particulara, conjugada amb l'importància donada au miticisme, entraïnèt una reaccion ostila dau clergat tradicionau que crenhava l'aparicion d'eresias. Pasmens, aquò renforcèt l'unitat de l'hassidisme qu'es uei un corrent dau judaïsme ortodòx. De mai, limitèt leis inovacions religiosas, çò qu'empediguèt finalament l'adopcion de posicions contràrias ai crèires judieus generaus.