cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Extincion del Cretacèu-Paleogèn
Arcosaurians
Detz familhas dels crocodilians o de lors pròches parents son ja repreentadas dins los fossils del Maastrichtien. Alors que cind s'atudèron abans la limita K-T, cinc autras familhas an de representants fossils fins al Paleocèn.
Totas nas familhas de crocodilians subreviventas abitavan de mitans d'aiga doça e terrèstres, levat los Dyrosauridae a l'encòp marins e d'aiga doça. La sola tendéncia aparenta essent que pas cap dels grands crocodils, coma lo crocodil nordamerican gigant Deinosuchus, subrevisquèron. La subrevida dels crocodilians a aquestes eveniments benlèu resultèt simplament de la persisténcia de lor ròdol aquatic e de lor capacitat a cavar, que redusiguèt lor susceptibilitat als efièchs negatifus sul mitan de la limita K-T.
En 2008, Stéphane Jouve e sos collègas suggeriguèron que los juvenils de Dyrosauridae aurián viscut dins l'aiga doça coma los juvenils dels crocodils marins modèrnes, atal aurián subreviscut ont d'autres reptils marins s'atudèron; los mitans d'aiga doça foguèron pas tan tocats pels eveniments de K-T que los mitans marins. drecha|vinheta|Zhejiangopterus linhaiensis, un pterodactil vivent en China al Cretacèu superior. La sola familha de pterosaurians que la preséncia al Maastrichtien es segura, los Azhdarchidae, s'atudèt a la limita K-T. Aquestes grands pterosaurians èran los darrièrs representants d'un grop en declin que compreniá detz familhas pendent lo Cretacèu mejan. Los pterosaurians de talha pichona s'èran atudats abans lo Maastrichtian pedent un periòde qu'aviá vist lo declin de las espècias animalas de talha pichona al benefici de las espècias de granda talha. Simultanèament, los ausèls modèrnes avián conegut una fòrta diversificacion e avián remplaçat d'ausèls arcaïcs e de grops de pterosaurians, benlèu a causa de la concurréncia dirècta, o simplament remplissent de ròdols vuègs,,.
Mamifèrs
Los grops de mamifèrs existisson ara èran ja presents al Cretacèu, que sián de monotrèms que fan d'uòus, de marsupials o de placentaris, mas tanben d'autres grops desapareguts coma los multituberculats, Dryolestoidea, e los Gondwanatherian. Totes an viscut a l'eveniment de K-T, pasmens se patiguèron de pèrdas. Fòrça marsupials desapareguèron, subretot aquestes d'America del Nòrd e mai encara las espècias asiaticas amassada dins lo taxon dels deltateroïds. Dins las sisas fossilas de la formacion de Hell Creek, al dessús de la limita K/T, se trapa pas pus de traça d'al mens la mitat de las detz espècias de multituberculats ni pas cap espècia marsupiala d'entre las onze presentas abans la limita.
Las espècias de mamifèrs comencèron a se diversificar gaireben 30 milions d'annadas abans la limita del Cretacèu e del du Terciari. Una radiacion evolutiva de mamifèrs se realizèt dins los unes milions d'annadas que seguèron. La recerca actuala indica que los mammifèrs an pas agut d'explosion de diversificacion al passatge de la limita K-T, malgrat de ròdols ecologics liberats per l'extinccion dels dinosaures. Mai d'un òrdres de mamifèrs s'interpretèron coma se diversificant just après la limita K-T, coma los Chiroptèrs e las Cetartiodactyla (un grop qu'inclusís uèi las balenas e dalfins e las Artiodactyla), mas de recercas mai recentas concluson que sols los òrdres dels marsupials se deversifiquèron dirèctament après la limita K-T.
Las espècias mamifèras qu'existissián a la limita K-T èran mai sovent pichonas, de talha comparable als rats; aquesta talha pichona las auriá ajudadas a trobar d'abrics dins de mitans aparats. Mai, se postula qu'unes monotrèms, marsupials, e placentaris primitius èran semiaquaticas o escavaires, qu'existís encora fòrça linhadas de mamifèrs avent gardat de tals comportements fins ara. Fin finala, quin que siá mamifèr semiaquatic o escavaire aurián agut una protection de mai contra l'estrès environamental de la limita K-T.
Maria Àngels Cardona
Maria Àngels Cardona i Florit (1940, Ferreries - 24 de decembre de 1991) es una biologista e una botanista catalana de la segonda mitat dau sègle XX.
Extincion del Cretacèu-Paleogèn
Fossils nordamericans
Dins los depauses geologics d'America del Nòrd, l'eveniment d'extinccion es fòrça plan representat per la diferéncia marcada entre lo palinomòrf ric e pro abondant del Maastrichtian superior al respècte de l'abondança de falguièras succedissent a la limita.
Maria Àngels Cardona
Nascuda en Menòrca, anèt a Barcelona per estudiar la biologia dins l'universitat de la vila. Ne foguèt diplomat en 1963 e i realizèt una tèsi sus lei cicles de vida de divèrsei plantas de 1964 a 1971. Puei, s'interessèt a la geobotanica e ais estudis genetics dei plantas. En particular, estudièt la genetica de plusors espècias vegetalas deis Illas Baleares ambé la professora francesa Juliette Contandriopoulos. En parallèl, ensenhèt a l'Universitat de Barcelona de 1986 a sa mòrt. Es l'autor d'un cinquantenau de publicacion e son trabalh foguèt guierdonat per l'Institut d'Estudis Catalans en 1972 ambé lo Prèmi Pius Font i Quer.
Bonjat
Bonjat [bɔ̃ˈdza] (Bongheat en francés) es una comuna auvernhata dau departament dau Puèi de Doma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Luòcs e monuments
'Las Molèiras (en francés La Mouleyras)
Nòtas
<references group="N"/>
Extincion del Cretacèu-Paleogèn
Fossils nordamericans
Dins l'estat actual de las descobèrtas, los jaces de fossils de dinosaures mai instructius sus la limita K-T se trapan a l'oèst de l'America de Nòrd, subretot la Formacion de Hell Creek dins lo Montana, EUA que data del Maastrichtian superior. Comparant aquesta formacion amb la Formacion de Judith River, Montana e Formacion de Dinosaur Park en Alberta (Canadà) que son mai ancians de gaireben 75 Ma, s'obten d'informacions suls cambiaments dins las populacions de dinosaures pendent los 10 darrièrs milions d'annadas del Cretacèu. Aquestes jaces de fossils son geograficament limitats, cobrissent sonque una partida d'un continent.
Las formacions del Campanian mejan presentan una diversitat de dinosaures mai granda qu'importa quin autra sisa de ròcas. Las ròcas del Maastrichtian superior contenent los mai grands membres de mai d'un clades importants : Tyrannosaurus, Ankylosaurus, Pachycephalosaurus, Triceratops e Torosaurus, çò suggerís que la noiritura èra abondanta imediatament abans l'extinccion.
Aquestes jaces son ricas en fossils de dinosaures, e tanben comprenent tanben de fossils de plantas qu'illustran la reduccion del nombre d'espècias de plantas al passatge de la limita K-T. Dins los sediments sota de la limita K-T los grans de pollen angiospèrma dominan, aara que la sisa correspondent a la limita conten pauc de pollen e es dominada per d'espòras de falguièras. Los nivèls normals de pollen tornan venir pauc a pauc al dessús de la sisa limita. Aquò remembra los sectors tocats per d'erupcions volcanicas, o lo restabliment es menat per las falguièras que mai tard son remplaçats per de grandas quantitats d'angiospèrmas.
Fossils marins
L'extinccion de massa del plancton marin sembla aver estat brusc et correspondre exactament a la limita K-T. Los genres d'amonitas s'atudèron exactament a la limita K-T o just après; cal pasmens notar qu'una descreissença mai moderada e mai lenta dels genres d'amonitas aviá començat abans la limita a causa d'una regression d'espècias marinas al Cretacèu superior. L'extinccion progressiva de gaireben totes los bivalvs inocerams qu'avián començat plan abans la limita K-T e una reduccion leugièra e progressiva de la diversitat de las amonitas s'èra realizada a la fin del Cretacèu superior. De las analisis mai prigonda mostran que de processes se realizavan pendent los oceans a la fin del Cretacèu (unes s'encrosilhan temporalament en partida) e que s'acabèron subte amb l'extinccion de massa.
Durada
La durada de l'extinccion fa l'objècte de controvèrsias, que de teorias de la causa de l'extinccion exigisson una extinccion rapida sus un periòde pro cort (d'unas annadas a uns milièrs d'annadas) alara que d'autras demandas de mai longa periòdes. Lo problèma es dificil de resòlvre a causa de l'eièch Signor-Lipps; es a dire que las donnadas fossilas son aps que fòrça parcialas çò fa que gaireben totas las espècias que se son atudadas benlèu s'atudèron vertadièrament que longtemps après lo fossil mai recent que foguèt trobat. Mai, los scientifics trobèron fòrça pauc de jaces de fossils cobrissent de biais continú un interval de temps s'espandissent sus de milions d'annadas abans l'extinctcon de K-T a unes milions d'annadas après.
Teorias
Mai d'unas teorias explican la limita K-T e las causas de l'extinccion de massa. A la basa d'aquestas teorias i a los impactes de meteorits o un volcanisme aumentat; de teorias intègran los dos elements. Foguèt prepausat un escenari combinant tres causas : lo volcanisme, la regression marina, e un impacte cosmic. Dins aqueste darrirèr escenari, las comunautats terrèstras e marinas aurián estat perturbadas pels cambiaments dins lors ecosistèmas e per de pèrdas d'abitats. Los dinosaures, e tanben los mai grands vertebrats, aurián estat los primièrs tocats pels cambiaments environamentals, en consequéncia lor diversitat aurián diminuit. Mentretant, de particuls en suspension venent del volcanisme serián vengudas mens frejas e sequèron unes sectors del glòbe. Puèi, un impacte cosmic se seriá produch, çò qu'auriá causat un aclapament de las cadenas alimentàrias fondadas sus la fotosintèsi, tocant a l'encòp las cadenas alimentàrias terrèstras ja perturbadas e las cadenas alimentàrias marinas. La diferéncia màger entre aquesta teoria e las teorias pausant una causa unica es qu'aquestes partisans pensan que pas cap de las causas unicas sián sufisenta per explicar l'amplor de las extinccions ni per produire lo modèl taxonomic de l'extinccion.
Impacte cosmic
drecha|vinheta|350x350px|Vista d'artista d'una casuda de meteorit. A la fin dels ans 1970, l'exploracion d'unes jaces geologics mostrèron una sisa d'argila d'unes centimètres d'espaissor entre las estratas del Cretacèu e del Terciari. Se parla d'ela jol nom de limita Cretacèu-Terciari, de limita CT o de limita K-T. Aquesta limita geologica, plan visibla en unes punts del glòbe, presenta un taus anormal d'iridi (30 còps a 130 còpas mai naut que la normala dins las doas seccions estudiadas a l'origina). L'iridi es fòrça rare dins l'escòrça terrèstra qu'es un element siderofil, çò que significa que migrèt amb lo fèrra pendent la diferenciacion planetària e se trapa donc subretot dins lo nuclèu. Aqueste element es donc rare sus Tèrra mas abondantament dins unes meteorits.
En 1980, un grop de scientifics compausat del professor de sciéncia planetària de l'universitat de Berkeley e prèmi Nobèl de fisica Luis Álvarez, de son filh lo geològ Walter Álvarez e dels quimistas Frank Asaro e Helen Michel donèt l'ipotèsi de la casuda d'un meteorit (asteroïde o comèta) a aqueste periòde, ,. L'ipotèsi d'un impacte cosmic aviá estat publicada de per abans, mas l'ipotèsi se piejava pas sus de descobèrtas concrètas.
L'impacte auriá format un larg cratèr d'impacte. La consequéncia d'un tel impacte auriá estat un nívol de posca, qu'auriá blocat la lutz del Solelh sus una partida màger de la Tèrra per una annada o mens, e un aument de aerosòls sofrats dins l'estratosfèra, menant a une reduccion de 10-20 % del rai solar tocant la superfícia de la Tèrra e empachant atal la fotosintèsi. Aquò auriá pres al mens detz ans per qu'aquestes aerosòls pausen, explicant donc l'extinccion de las plantas, del fitoplancton e dels organismes dependent d'aquestes darrièr (comprenent los predators e tanben los erbivòrs). Las creaturas pichonas avent un regim alimentari a basa de degalhs aguèron d'escasença melhoras de subrevida,. Las consequéncias de la tornada dels ejectats dins l'atmosfèra terrèstra auriá causat una brèva (unas oras) mas intensa aumen del rai infraroge, tuant los organismes i essent expausats. De tempèstas de fuòc globalas an podut resultar de l'aument de calor e de la casuda sus Tèrra de fragments incendiairis venent de l'explosion. Los nivèls nauts d'oxigèn pendent lo Cretacèu superior aurián mantengut una combustion intensa. Lo nivèl de l'oxigèn atmosferic devalèt al començament del periòde Terciari. Se de fuòcs de granda amplor se produguèron, aumentèron lo taus en CO2 de l'atmosfèra e causèt un efièch de sèrra temporari un còp que lo nívol de posca s'èra redusit, e aquò auriá exterminat los organismes mai vulnerables qu'avián subreviscut al periòde just après l'impacte.
L'impacte a tanben podut aver produch de pluèjas acidas, segon lo tipe de ròca que l'astéroïde a tocat. Pasmens, la recerca recenta suggerís qu'aqueste efièch auriá estat relativament minor, durant pas que 12 ans. L'aciditat èra neutralizada per l'environament, e la subrevida dels animals vulnerables als efièchs de las pluèjas acidas (coma las granhòtas) indican qu'aqueste efièch a pas contribuit de biais important a l'extinccion. Las teorias d'un impacte cosmic pòdon sonque explicar d'extinccions fòrça avidas, que los nívols de poscas e los aerosòls sulfurats potencials serián eliminats de l'atmosfèra dins un temps pro cort (mens de 10 ans). vinheta|La topografia radar indica l'anèl de 180 km de larg del [[cratèr de Chicxulub.]] De recercas ulterioras identifiquèron lo cratèr de Chicxulub enterrat jos Chicxulub sus la còsta del Yucatan, al Mexic, coma cratèr d'impacte qu'èra concordant amb la datacion de l'ipotèsi d'Álvarez. Identificat en 1990 a la seguida del trabalh de Glen Penfield realizat en 1978, aqueste cratèr es oval, amb un diamètre mejan d'unes 177 km, es a dire una talha pròcha d'aquela calculada per l'equipa d'Alvarez. La forma e la localizacion del cratèr indican d'autres causas de devastacion en mai del nívol de posca. L'asteroïde atterriguèt dins l'ocean çò qu'auriá causat de tsunamis, que los rèste foguèron trobats dins de luòcs per los Caraïbs e a l'èst dels EUA – de sable marin en de luòcs èran alara pas costièrs, e de dagalhs de vegetacion e de ròcas terrèstras dins de sediments marins datant del periòde de l'impacte. L'asteroïde atterriguèt dins un lièch de gip (sulfat de calci), çò qu'auriá produch un degalh d'anidrid sulfurós jos forma d'aerosòls. Aquò auriá redusit enara mai l'intensitat luminosa del Solelh a la superfícia de la Tèrra puèi auriá provoca de pluèjas acidas, tuant la vegetacion, lo plancton e los organismes que possedisson de clòscs de carbonat de calci (los coccolitoforidats e los molluscs). En febrièr de 2008, una equipa de cercaires utilizèron d'imatges seismics del cratèr per determinar que lo projectil atenguèt l'aiga mai prigondament que çò que de pensava de per abans. Aquò auriá agut coma consequéncia que los aerosòls dins l'atmosfèra auriá estat mai rics en sulfats, aumentant la mortalitat de l'impacte per de cambiaments de climat e de pluèjas acidas.
Gaireben totes los paleontologistas s'acòrdan ara per dire qu'un asteroïde toquèr la Tèrra fa 65 Ma, mas i a pas de consens sul fach que l'impacte siá o non la causa unica de las extinccions,. Mostrèron qu'i a un interval de gaireben 300 000 ans entre l'impacte e l'extinccion de massa. En 1997, lo paleontològ Sankar Chatterjee atirèt l'atencion sus una estructura geologica nomenada critèr Shiva, que se supausa ligat a un impacte de talha mai importanta (600 km), e donèt l'ipotèsi d'un escenari d'impactes multiples.
En 2007, de cercaires donèron l'opotèsi que lo projectil que tuèt los dinosaures fa 65 Ma aparteniá a la familha d'asteroïdes de Baptistina. Lo ligam entre los dos eveniments foguèt mes en dobte, en partit que se possèda fòrça pauc d'observacions de l'asteroïde o de la familha. En efièch, se trobèt fa pauc que 298 Baptistina partejava pas la meteissa signatura quimica que la font de l'impacte K-T. Pasmens s'aquò fa lo ligam entre la familha de Baptistina e lo projectil de K-T mai dificil a justificar, n'exclusís pas la possibilitat.
Segon un estudi novèl publicat lo 7 de febrièr de 2013 dins la revista americana Science, la casuda del meteorite al Mexic auriá plan portat un còp fatal als dinosaures fa 66 milions d'annadas. Es estimat que l’objècte impactaire mesurava près de detz quilomètres de diamètre. Utilizant de tecnicas de datacion radiometrica de nauta precision, la collision se seriá producha fa 66 038 000 ans, siá 33 000 ans abans l'extinccion dels dinosaures (que fa 66 005 000 ans). Coma l'indica Paul Renne, professor a l'universitat Berkeley e autor màger de l'estudi, lo fèble escart temporal entre los dos eveniments sembla indicar que l'impacte aguèt un ròtle important dins l'extinccion dels dinosaures. Pasmens, precisa que "se l'impacte portèt lo còp fatal als dinosaures, ne foguèt pas benlèu lo sol factor", citant per exemple de fòrça variacions climaticas pendent lo milion d'annadas precedent lor disparicion, que de longs periòdes fregs, causadas per exemple per una seriá d'enòrmas erupcions volcanicas en Índia (vejatz seccion seguenta).
Aquestas darrièras estimacions permeton de precisar las estimacions dels precedents estudis sus la data d'aquesta extinccion, desdusís a partir de l'estudi dels fossils. Fins alara, èra en efièch estimat qu'aqueste impacte se faguèt 300 000 ans abans la despareisson dels dinosaures.
Traps del Deccan
De sisas de lava gigantèscas s'encontrèron en Índia. Aquestas pòrtan lo nom de Traps de Deccan. Pòt i aver fins a 2 400 mètres d'espessor de basalt, e la superfícia ara cobèrta passa los 500 000 km2 (a partir d'una superfícia originala de segur superior a 1 500 000 km2). Abans l'an 2000, l'argument qu'i aviá un ligam amb l'extinccion èra evocat pas que dins l'ipotèsi d'una extinccion progressiva, que se pansava que l'intensa activitat volcanica aviá començat a l'entorn de 68 Ma e aviá durat mai de dos milions d'annadas. Mai recentament, foguèt determinat que las enòrmas erupcions volcanicas se produguèron sus un periòde de 800 000 ans comprenent la limita K-T, e poiriá donc èsser responsables de l'extinccion e del restabliment biotic alentit que seguissiá.
Las erupcions responsablas dels Traps del Deccan poirián aver causat l'extinccion per unes mecanismes, coma la despresa de poscas, de cendres e d'aerosòls soufrats dins l'aire que poirián aver blocat la lutz del Solelh e reduch atal la fotosintèsi per las plantas. Mai, lo volcanisme del Deccan poirián aver agut coma consequéncia d'emissions de gas carbonic qu'aurián aumentat l'efièch de sèrra ja produch per las poscas e los aerosòls presents dins l'atmosfèra.
Dins los ans ont l'ipotèsi dels Traps de Deccan èra ligat a une extinccion progressiva, Luis Alvarez (que moriguèt en 1988) respondèt que los paleontològs se trompavan que los jaces fossils constituisson, qu'una mòstra biaisat. Pasmens s'aquesta afirmacion foguèt pas plan percebuda, los estudis intensius sul terren de las sisas fossilas realizadas en seguida donèron de pes a sos arguments. Mai tard, gaireben totes los paleontològs comencèron a acceptar l'idèa que las extinccions de massa a la fin duel Cretacèu aja estat al mens parcilament dugudas a un impacte cosmic sus la Tèrra. Pasmens, quitament Walter Alvarez reconessiá que d'autres cambiaments importants sus Terre s'èran debanats abans l'impacte, coma una bassa del nivèl de la mar e las erupcions volcanicas de massas que produguèron los Traps del Deccan en Índia, e aquestes avián podut contribuit a las extinccions.
Impactes cosmics multiples
Mai d'autres cratèrs semblan èsser tanben formats al moment de la limita K-T. Aquò suggerís la possibilitat d'impactes multiples gaireben simultanèus, benlèu venent de fragments d'un unic objècte cosmic, a l'imatge de la collision de la comèta Shoemaker-Levy 9 amb Jupitèr. En mai del cratèr de Chicxulub de 180 km, i a lo cratèr de Boltysh en Ucraïna de 24 km datat de fa 65,17 ± 0,64 <span title="millions d'années">Ma, lo cratèr de Silverpit de 20 km, un cratèr d'impacte suspectat dins la Mar del Nòrd datat de fa 60-65 Ma, e lo cratèr de Shiva e sos 600 km controversiats. D'autres cratèrs poirián s'èsser formats dins l'ocena Tetis e aver èsser escafat per d'eveniments tectonics coma la deriba de l'Africa e de l'Índia cap al nòrd, ,.
Regression marina
vinheta|Formacion de Dinosaur Park. D'indicacions claras mòstran que lo nivèl de las mars s'abaissèt a la fin del Cretacèu mai que quin autre moment de l'airal mesozoïc. Dins unes estatges estratigrafics del Maastrichtian de diferentas regions del mond, los mai corresponson al fèrm; se trapan enseguida de broas e los estatges mai ancians correspondon al mar. Aquestas sisas mòstran pas l'inclinason e la deformacion ligadas a la construccion de montanha, donc, l'explicacion mai probabla es una regression, es a dire, una baissa del nivèl de la mar. I a pas de pròva dirècta de la causa d'aquesta regression, mas l'explicacion qu'es ara acceptada coma la mai probabla es que las placas oceanicas venguèron mens activas e donc s'aclapèron jos lo lor pes,.
Una regression sevèra auriá fòrça redusit lo plan continental, qu'es lo sector mai ric en espècias marinas, e poiriá donc aver sufís per causar una extinccion de masse marina. Pasmens las recercas concluson qu'aqueste cambiament auriá estat insufisent per causar lo nivèl d'extinccion observat per las amonitas. La régression auriá tanben leugièrament causat de cambiaments climatics, en partida en perturbant de vents e de corrents oceanics e en partida en redusent l'albedo de la Tèrra provocant donc un aument de las temperaturas globalas.
La regression marina aguèt tanben coma consequéncia la pèrda de las mars epicontinentalas, coma la via maritima interiora de l'Oèst de l'America del Nòrd. La pèrda d'aquestas mars cambièt fòrça los abitats, destruson lo plan costièr qu'aviá aculhit detz milions d'anadas d'ora de comunautats diferentas ques se trapa dins las ròcas de la Formacion de Dinosaur Park. Una autra consequéncia èra une espandiment d'environaments d'aiga doça, que l'escorriment continental aviá de disténcias mai longas a percorrir abans d'aténher los oceans. Alara qu'aqueste cambiament èra favorable als vertebrats d'aiga doça, aquestes que preferisoon los mitans maritims, coma los làmias, patiguèron.
Causas multiplas
Dins The Dinosauria, J. David Archibald e David E. Fastovsky prepausèron un escenari combinant las tres causas : volcanisme, regression marina e impacte cosmic. Dons aqueste escenari, las comunautats terrèstras e marinas aurián estat tocadas pels cambiaments de lors ecosistèmas e de las pèrda d'abitat. Los dinosaures, coma lo mai grands del vertebrats, aurián estat los primièrs tocats pels cambiaments environamentals, e lor diversitat auriá diminuit. Mentretant, las particulas causadas pel volcanisme aurián fach mai freg e assecat unes sectors del glòb. Puèi, un impacte cosmic se seriá produch, causant l'aclapament de las cadenas alimentàrias fondadas sus la fotosintèsi, a l'encòp dins las cadenas alimentàrias terrèstras ja somesas a perturbacions e dins las cadenas alimentàrias marinas. La diferéncia màger entre aquesta teoria las teorias metent en avans una causa unica es que sos partisans penson que las causas simplas que son avanadas o avián pas la fòrça necessària per causar las extinccions, o èran pas susceptibles de produire lo perfil taxonomic de las extinccions. La dificultat a trencar de biais definitiu ven de l'impossibilitat actuala de definir un biotòp sus unes miliers o quitament de milions d'annadas de biais fòrça precís. Sola aquesta precision permetriá de dire se los grops d'espècias desapareguèron en unes jorns (çò que confirmariá de biais segur la tèsi de la meteorita coma causa dominanta), o en unes centenas de miliers d'ans (çò que fariá puslèu penjar per las erupcions del Deccan, o per un ensems Deccan — regression marina e meteorita).
Autras teorias, mai ancianas
drecha|vinheta|Fossil de Tarbosaurus Aquestas teorias (ancianas) son ara fòrça minoritàrias dins lo mond scientific, veire totalament abandonadas, que :
Autras extinccions de massa
L'extinccion de massa de la fin du Cretacèu es pas la sola registrada. Los scientifics estiman n'aver vista al mens cinc autras coma aquela del Devonian ont 50 % de las espècias desapareguèron e aquela de la fin del Permian ont mai de 90 % de las espècias animalas desapareguèron.
Rosay (Sèina Maritima)
Rosay  es una comuna francesa administrada per lo departament de la Sèina Maritima de la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Blanot
Blanot pòt essèr:
Carta maire
thumb|right|Carta maire de 2005.
Madagascar (filme, 2005)
Madagascar es un filme d'animacion american produch per DreamWorks Animation e sortit en 2005 per DreamWorks Pictures.
Carta maire
Una carta maire es una carta electronica que supòrta lei compausants e lei connectors necessaris au foncionament d'un ordinator compatible PC. Es principalament compausada de soscartas electronicas e de pòrts de connexion que permèton de liar entre elei totei lei compausants e lei periferics de la maquina (discs durs, microprocessors...) per que sieguen reconeguts e configurats per lo microprocessor gràcias au programa contengut dins lo BIOS (Basic input output system).
Es fabricada a partir de jaç de coire separats per un materiau isolant. Lo coire es gravat (o « estampat ») per un procès quimic per obtenir un ensemble de camins permetent lo transpòrt d'un corrent electric entre mai d'un compausant. Puei, la carta es generalament cubèrtaper un materiau protector per l'aparar còntra l'oxidacion. Lei compausants electrics e electronics necessaris au foncionament de la carta i son generalament sodats.
Se fau nòtar que lo principi de la carta maire es aparegut ben avans lo premier ordinator. D'efiech, tre 1913, un brevet èra estat depausat per protegir una tecnica de gravadura de jaç de coire destinada a crear un circuit encargat de gerir de radiators. Puei, lei companhiás de telegrafia e de telefòns foguèron de motors de la recèrca dins aqueu domeni.
Villers-Patras
Villers-Patras es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Geografia
.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Liéramont
Léramont en picard (Liéramont en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Creu Casas
Diplomada en farmacologia de l'Universitat de Barcelona, comencèt de s'interessar a la botanica a partir deis ans 1940 e acabèt una tèsi dins lo domeni en 1951. A partir de l'annada seguenta, comencèt de collaborar ambé Valentine Sélitzky per estudiar lei briòfits que son de plantas pròchas dei premiers vegetaus terrèstres. En parallèl, ensenhèt a l'Universitat de Barcelona. Durant sa vida, recebèt plusors prèmis scientifics e participèt a la fondacion d'estructuras per estendre la recèrca sus lei briòfits. Capitèt tanben de reünir un erbari ambé mai de 55,000 espècias.
Entre sei publicacions pus importantas, se pòu citar la Flora dels Briòfits dels Països Catalans (vol. I, 2001 ; vol. II, 2004) e lo Handbook of mosses of the Iberian Peninsula and the Balearic Islands (2006).
Ventalon de Cevena
Ventalon de Cevena es una comuna novèla occitana dempuèi lo 1èr de genièr de 2016 situada dins lo departament de Losera e la region. Amassa las ancianas comunas de Sent Fresald de Ventalon e de Sent Andiòu del Clèrguemòrt.
Lucian Freud
Lucian Freud OM CH (Berlin, 8 de decembre de 1922 - Londres, 20 de julh de 2011). Pichon filh Sigmund Freud, foguèt un important pintre e gravador britanic.
Malgrat que sa jovença comencèt pel surrealisme, aprèp la Segonda Guèrra Mondiala venguèt en un dels principals representants de la pintura figurativa anglesa. Especializat dins retraches, aqueles excluson l'expression de sentiments e los personatges representats apareisson nus e jos una fòrta lutz.
Recebèt l'Òrdre del Merite del Reialme Unit.
Biografia
Sos parents èran Lucie Brasch e l'arquitècte Ernst Ludwig Freud, e èra lo pichon filh de Sigmund Freud. Aguèt dos fraires, l'òme politic Clement Raphael Freud e Stephan Gabriel Freud. Sa neboda, Emma Freud, es una important productora de ràdio britanica.
Un periòde brèu, estudièt a la Central School of Art de Londres e aprèp fòrça succès a l'Escòla de Pintura e de dessenh Cedric Morris's East Anglian, a Dedham. s'engatgèt com dins la marina mercanda dins una companhiá de l'Atlantic Nòrd en 1941, abans d'èsser reformat del servici en 1942.
En 1943, l'editor ceilanés Tambimuttu faguèt una comanda al jove artista per illustrar un libre de poèmas de Nicholas Moore, intitulat The Glass Tower.
A sa primièra exposicion individuala, a la Lefevre Gallery, en 1944, expausèt son quadre enigmatic The Painter's Room.
L'estiu de 1946 viatjèt a París, per contunhar cap a Itàlia pendent qualques meses. Aprèp visquèt e trabalhèt a Londres.
Lo 20 de julh de 2011 va moriguèt a son domicili de Londres, segon un comunicat de premsa de son avocada Diana Rawstron (font: France Presse).
Cambis d'estil
Las primièras pinturas de Freud sovent son associadas amb lo surrealisme e mòstran de personas e de plantas en juxtaposicions inabitualas, fachas amb de pintura fòrça fina. A partir dels ans 50 comencèt a realizar de retraches, plan sovent nus, utilizant la tecnica de l'empast (pintura al costèl). Las colors son sovent neutras.
Los tèmas de Freud son las personas e lors vidas; amistats, familha, collègas, aimants e enfants. En escassas ocasions acceptèt de retraches de comanda. Coma o explica el meteis dins sas memòrias:,.
L'usatge d'animals dins sas composicions es fòrça e es sovent apareisson los animals domestics al costat de son proprietari. Exemples de retraches d'animals e personas de l'òbra de Freud: Noi i Speck (1980-81), Eli i David (2005-06) e Doble Retrach (1985-86).
Sa passion pels cavals lo menèt a pintar los especimèns de l'escòla de Darlington, ont, en mai de los montar, fins i tot dormiá dins los estables. Entre aqueles, cal destacar los retraches de Grey Gelding (2003), L'euga Skewbald (2004), e Euga menjant fenc (Mare Eating Hay) (2006).
Son quadre After Cézanne es notable per sa forma inabituala e lo naut prètz que paguèt la Galariá Nacionala d'Austràlia (7,4 milions de dolars americans). Un retrach de pichon format de la reina Elisabeta II provoquèt controvèrsia, en la mostrant tan envielhida (o mai) de que es. La premsa britanica ne publiquèt de criticas opausadas.
Oladzimir Pohach
Oladzimir Pohach (Уладзімір Пу́гач, Pinsk, 18 d'abril de 1976) es un avocat e cantaire bielorus.
Encara estudiant en drech, comença la carrièra musicala en 1997. Amb Artsiòm Liadòusqui, forman lo grop No Logo, que canta en bielorus e en rus. En 1998 Pohach acaba los estudis e ven avocat. En 1999 lo grop deven J:морс. Liadòusqui daissa lo grop en 2002.
Bézu-la-Forêt
Bézu-la-Forêt en normand (Bézu-la-Forêt en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Tèrra d'òc
thumb|200px|Cobèrta del numèro 21 de Tèrra d'òc (1896) Tèrra d'òc (inicialament Terro d'oc) foguèt una revista "felibrenca e federalista" publicada a Tolosa per l'Escòla Mondina. Creada en 1894, foguèt editada fins a 1933.
Istòria
Tèrra d'òc foguèt creada en 1894 per venir l'organ de l'Escòla Mondina e a l'encòp un actor de las "reivindicacions miegjornalas".
Ligny-Saint-Flochel
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La municipalitat a #èsser marcada per las guèrras, #que la Primièra Guèrra mondiala. N'es una de las municipalitats #qu'an #èsser retenudas per las autoritats per reagrupar refugiats amb la fin dels deslotjar cap al sud.
En 1918, lo prefècte del Passatge-de-Calava per preparar lo évacuation de las populacions del sud de Arras e de Béthune a demandat als aliats angleses d'i levar #cent tendas per aculhir los refugiats abans de poder los transferir cap a Roan.
La commune a été marquée par les guerres, dont la Première Guerre mondiale. C'est une des communes qui ont été retenues par les autorités pour regrouper des réfugiés afin de les évacuer vers le sud.
En 1918, le préfet du Pas-de-Calais pour préparer l'évacuation des populations du sud d'Arras et de Béthune a demandé aux alliés anglais d'y dresser cent tentes pour accueillir les réfugiés avant de pouvoir les transférer vers Rouen.
Loison-sous-Lens
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Licourt
Licourt en picard (Licourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
{{Image label|x= 6.93 {{Image label|x=0.666385001879|y=0.789045913855|scale=400|text=6px|Comuna amb 299 abitants (2000){{mida|80%|Morchain (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.453541148205|y=0.181649962505|scale=400|text=6px|Comuna amb 130 abitants (2000){{mida|80%|Misery (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.851616453863|y=0.542882732849|scale=400|text=6px|Comuna amb 95 abitants (2000){{mida|80%|Épénancourt (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.74253031923|y=0.238335197507|scale=400|text=6px|Comuna amb 37 abitants (2000){{mida|80%|Cizancourt (3,0km)}}}} {{Image label|x=0.58217595983|y=0.85305043214|scale=400|text=6px|Comuna amb 98 abitants (2000){{mida|80%|Potte (3,0km)}}}} {{Image label|x=0.262345551293|y=0.147406172857|scale=400|text=6px|Comuna amb 104 abitants (2000){{mida|80%|Fresnes-Mazancourt (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.113082995783|y=0.701201444303|scale=400|text=6px|Comuna amb 240 abitants (2000){{mida|80%|Omiécourt (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.799336081081|y=0.136767071798|scale=400|text=6px|Comuna amb 440 abitants (2000){{mida|80%|Saint-Christ-Briost (4,0km)}}}}
{{clear|left}}
Istòria
Tanben estonant #que #encobrir poscatz paraitre, lo rei Louis XIV, màger de 16 ans, es vengut, amb lo Tribunal, prene una collation dins lo vilatge de Licourt, lo 13 d'agost de 1654, en tornant de la paissièra de Stenay.
Aussi surprenant que cela puisse paraitre, le roi Louis XIV, âgé de 16 ans, est venu, avec la Cour, prendre une collation au village de Licourt, le 13 août 1654, en revenant de la prise de Stenay.
Nòtas
<references group=N/>
Albricotièr
L’Albricotièr, (Prunus armeniaca), es un arbre fruchièr del genre Prunus de la familha dels Rosaceae, cultivada per son fruch, l'albricòt.
Origina
L'albricòt e lo persec son los dos fruches de clòsc del genre Prunus originaris de China.
Los albricotièrs salvatges butan dins la serrada dels Tian Shan, d'Asia Centrala (Quirguizstan e Xinjiang en China) e dins divèrsas regions de China (Gansu, Hebei, Henan, Jiangsu, Liaoning, Nei Mongol, Ningxia, Qinghai, Shaanxi, Shandong, Shanxi, Sichuan) e en Corèa e al Japon.
L'abricotièr es cultivat en China dempuèi 2000 ans. A causa d'aquela cultura anciana sus de vastas zonas a l'oèst e al nòrd del territòri chinés, es dificil de determinar sa distribucion d'origina exacta, perque se pòt pas saber quinas son las formas vertadièrament salvatjas. Pasmens los darrièrs estudis de l'estructura genetica de las populacions permet a Yuan e d'autres (2007), d'afirmar que lo centre de diversitat de l'albricotièr se tròba en Xinjiang. Las fonts genetics i son fòrça.
L'introduccion de l'albricotièr dins l'Orient Mejan se faguèt per Iran e Armenia, vèrs lo sègle I AbC. Los Grècs puèi los Romans coneguèron de l'albricotièr a aquela epòca. Desconegut del temps de Teofrast (-372, -288), foguèt al sègle I que tròba de mencions d'aquel fruch dins los tèxtes: lo mètge grèc Dioscorid lo nomena Mailon armeniacon « poma d'Armenia » e Plini lo Vièlh fa una mencion escura a une varietat portant lo nom de praecocium (precòç).
La denominacion en latin scientific de armeniaca foguèt utilizada pel primièr còp pel naturalista soís Gaspard Bauhin (1560-1624) (dins Pinax Theatri Botanici). La cresença de l'origina armènia foguèt adobada per Carl von Linné que bategèt l'espècia Prunus armeniaca (1753). Aquela error contunhèt en Occident fins al sègle XX. Segon De Candolle (Origina 1882), seriá lo botanista Joseph Decaisne (1807-1882) que lo primièr auriá sopçonat l'origina chinesa de l'arbre.
Al començament de nòstra èra, qualques centenats d'ans aprèp son arribada en Armenia, la cultura de l'albricotièr èra plan establida en Siria, Turquia, Grècia e Itàlia.
Foguèt introduch en Espanha pels Moros aprèp 714.
Mai tard segon GILLES Frédéric l'albricotièr d'un costat arribèt en Provença pel Rosselhon benlèu abans lo sègle XV e d'un autre costat arribèt traversèt los Alps e s'escampant per la val de Léger alara que lo Rei Rainier (1409-1480), eritièr del Reialme de Nàpols, lo menèt dins sa region natala vèrs 1560.
Los descendents dels albricotièrs de la val de Léger, cultivats en Vauclusa e la val de Ròse, presentan las caracteristicas del phylum europèu: una amètla doça, l'autofertilitat e una flaca exigéncia per l'empèut. Los descendents de la populacion d'albricots del Rosselhon possedisson eles las caracteristicas del phylum Nòrd-african: una amètla amara, l'autosterilitat e de fòrças exigéncias per l'empèut.
Descripcion
L'albricotièr es una espècia vigorosa: pòt aténher mai de 6 mètres de naut en situacion naturala favorabla. A tendéncia a aver una fòrta vegetacion. Lo tronc es cobèrt d'una rusca cruissinenta brun-negre. La portadura pòt èsser quilhada o penjada. Se multiplica par empèut. Se caracteriza per une florison precòça; çò que lo fa sensible a las geladas de prima.
Las fuèlhas, altèrnas, sessilas son de forma elliptica cordiforma, amb d'estipuls, de bòrd dentelhat.
Las flors, pro grandas, blanchas o rosencas, apareisson abans las fuèlhas. An 25 etaminas.
Lo fruch de forma globulosa es una drupa comestibla de pèl velosada, de color jauna iranjada. La popa mòla a maduritat. Los clòcs, qu'aderís pas a la popa, contenon una amètla doça o amara segon la varietat.
Desvolopament
L'albricotièr a une creissença policiclica. Lo borron situat just en dejós prend lo relais e una novèla unitat de creissença (UC) se constituís. Una a quatre UC son produchas cada an segon lo clima, la varietat e la carga de l'arbre.
Florison
thumb|Flors d'albricotièrs Los borrons florals son situats a costat o a la plaça dels borrons vegetatius, contenon en general qu'una sola flor. L'induccion florala se realiza pendent l'an precedent la florison. Comença en junh e contunha fins a la fin de l'estiu. La diferenciacion del meristèma s'efectua pendent l'estiu e continua fins a la prima seguenta. Se pòt fa sonque se las sèrvas glucidicas atengan un nivèl. L'induccion florala es favorizada per una superfícia foliara importanta, una fotosintèsi activa, una creissença moderada e una abséncia de fruches per qualques varietats. Es perque una carga excessiva en fruch provocarà una mendre carga de l'arbre l'an que ven. Los borrons florals dintran en dormença pendent l'estiu. Se las temperaturas d'ivèrn son tròp bassas, las pèças floralas son necrosadas.
Pollinizacion
La majoritat de las varietats tradicionalas es autofertil fa que la preséncia d'abelhas es pas indispensabla. Mas actualament, fòrça varietats d'origina americana esterilas foguèron introduchas e demandan la preséncia d'una varietat pollinizatritz adaptada.
Lo clima
L'albricotier es un arbre de clima continental suportant de temperaturas ivernalas de. Crenh los cambis termics precòces (risc de destruccion dels organs florals e la creissença de la sensibilitat als fongis). La quantitat d'aiga disponibla per l'arbre a une incidéncia dirècta sus la creissença de la vegetacion qu'indutz atal la possibilitat e la qualitat de la culhida e sus la preparacion de la futura produccion. La consomacion aumenta de contunh fins a junh, s'estabiliza puèi demenís a la fin de sason. La fasa critica de sensibilitat a la secada se situariá entre lo començament del durciment del clòsc (mitan de mai) e la culhida. Un asagatge tròp important pòt favorizar lo calibre dels albricòts al detriment del gost, de la fermetat, e de la presentacion (aument de la fragilitat, problèmas d’esclatament…).
Cultura
L’albricotièr es una espècia de clima caud, que prospèra plan jol clima mediterranèu, pasmens es rustic fins al nòrd de França. Resistís a de temperaturas anant fins a mas es fòça sensible als freds de prima.
Multiplicacion
thumb|Los clòscs d’albricòts pòdon èsser semenats just aprèp lor culhida en terren leugièrament umid. German al començament de la prima que ven.
Poda
Es destinada a assegurar un bon equilibri entre la creissença vegetativa e la fructificacion. Los objectius son:
Esclariment
L'operacion consistís a suprimir una partida dels fruches sus de rams en subrecarga per limitar lo fenomèn d'alternança, d'obtenir de fruches de bon calibre e un bon equilibri de l'arbre. En suprissent los fruches tròp pròches, aumentam lor aeracion, los fruches son alara mens sensibles a l’oïdium, a las atacas de forficuls que cèrcan los luòcs escurs e subretot als fongis patogèns que provòcan de poiriments sus l’arbre e de malautiás de conservacion.
Malautiás
Las tres principalas malautiás de l’albricotièr son degudas a de virus, a de micoplasmas e a de bacterias.
Utilizacion
L’albricotièr es cultivat subretot pel fruch, mai rarament per la fusta. Son amètla es tanben consomida dins qualques païses.
Lo fruch se pòt consomir frecs mas la sason es corta e la sèrva fòrça corta.
Es tanben transformat (en còca, confitura, en siròp) o secat.
Es tanben un arbre d’ornament per sa florison de prima.
Dins lo monde
La produccion mondiala d'albricòts èra de prèp de en 2004. Un tèrç d'aquela produccion ven d'Euròpa e un tèrç ven de l'Orient Mejan. Turquia es lo primièr productor mondial amb 16% del volum total. La majoritat d'aquela culhida es destinada al secatge, mercat qu'aquel país n'a un quasimonopòli. Venon apuèi Iran, Itàlia e França.
En França
Es dins lo Gard, e subretot dins la val de Ròse, que lo potencial de produccion es uèi mai important.
Lo Poget
Lo Poget (Lou Pouget en grafia mistralenca ; Le Pouget en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
La comuna es situada a l'èst de Clarmont d'Erau prèp del riu Erau. vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : ''ecclesiam S. Albani. que vocant Pojet en 990, in Poieto, cap a 1005, lo castel del Pojet en 1059, castro de Pojeto, lo castell del Pogeth, lo castel del Poieth en 1059, Poietum en 1112, castellum de Pogeto (varianta : Poieto) en 1114, castrum de Poget en 1121, de Poieto en 1149, castro de Pojet en 1155, terminio S. Saturnini de Pogeto en 1153, de Poieto en 1153, 1172, 1184, lo castel del Poiet en 1187, castro de Pojeto en 1189, castri de Pogeto en 1298, de Pojeto en 1323, de Pogeto en 1361, del Pouget en 1529, Archiprat. du Poget en 1571, du Pouget en 1590, le Poget en 1622, Puget en 1626, le Pouget en 1643, 1740-60, Pouget'' en 1770-72 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat, lo Poget ven dau latin podium, « », amb lo sufixe diminutiu -ĭttum ; segon Hamlin, lo Poget representa l'occitan poget, « pichona còla » (dins lo departament, lo nom correspond a de denivellacions entre 10 e 185 m. Lo mot se formèt après que -di- de podium se mudèt en una africada [tš], mas abans que la vocala tonica se diftonguèt en [-uò-].
Indochine
right|200px|thumb|Indochine en [[Occitània, en concèrt a Bordèu (Gasconha) lo 4 de junh de 2022]] Indochine es un grop de rock francés, eissit dau corrent new wave, format en 1981. A conegut una fama relativament importanta dins leis annadas 1980, puèi dins leis annadas 2000 e encar encuei en França mai tanben dins lo rèste d’Euròpa e au Peró, ambé lei titols coma L’Aventurier, 3ème Sexe, J'ai demandé à la lune e Canary Bay. Es actualament compausat de cinq personas, Nicola Sirkis (cantaire), Boris Jardel (guitarra), Oli de Sat (guitarra), Marc Éliard (baissa) e Ludwig Dahlb (bateria). Dins las annadas 1980, èra compausat de Nicola Sirkis e de son fraire besson Stéphane (que defuntèt en 1999), de Dominique Nicolas (compositor, guitarra) e de Dimitri Bodiansky (saxofòn).
En 1983, Indochine recebèt lo Bus d'Acier, lo Grand prèmi del rock francés.
De notar qu'en 1992, lo cantaire Nicola Sirkis a tanben sortit Dans la lune..., un album solo de represas, album adobat per lo grop pop francés Les Valentins.
Pradas
Pradas pòt designar:
Set
vinheta|La Set, pintura bucolica de [[William Bouguereau, Sègle XIX.]] La set es la sensacion del besonh de beure e caracteriza una manca d'aiga per l'organisme. La set es un mecanisme de regulacion neuroendocriniana (jol contraròtle de l'ipotalam) qu'interven dins le comportament de bevenda en « alarmant » l'organisme que responda a la necessitat de s'abeurar.
La set es ligada al procediment d'osmoregulacion e traduch, amb la fam e lo sòm, lo besonh de satisfar un dels besonhs vitals màger de gaireben totes los èssers vivents.
Apareis que buvèm quand avèm set; mai la set seriá un mecanisme d’alèrta, mai que de regulacion. Es un indicator de marrida idratacion. Pasmens, pas cap d'estudis scientific permet de sosténer la recomandacion que cal beure 1,5 litre d’aiga cada jorn per èsser en bona santat. Beure a sa set seriá plan sufisent. En efièch, beure fòrça aiga permet pas de melhorar la foncion renala e d’eliminar mai de toxinas, empacha pas de grossir e ajuda pas a aver una bèla pèl. Autra topic: lo manca d’aiga provòca pas de mals de cap.
La consomacion d’aiga es fisiologicament regulada per la sensacion de set qu'apareis quand l’organisme ja lo manca sa sèrva idrica (75 % del pes corpoael pel noiregat, 50 % per la personas d'edat) :
Patologia de la set
Per l'Òme e l'animal, de malautiás provòcan una atenuacion o un retard de la sensacion de set, veire una vertadièra fòbia de l'aiga (la ràbia per exemple)
Al contrari, d'autras malautiás aumentan la sensacion de set (de fèbres) o encoratjan lo malaut a beure de tròp. Atal, existís una maladutiá supausada èsser una malautiá mentala ligada a la set: la potomania. Lo malaut pòt beure fins a 10 litres d'aiga per jorn e aquò a una repercussion nefasta suls rens que filtran pas mai coma cal.
De constats realizats per l'òme pendent de malautiás (diabètis insipida ), o après un traumatisme o una operacion quirurgicala, coma d'estudis sul modèl animal mòstran que de lesions cerebralas pòdon modificar la sensacion de set.