cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rescalfament climatic
Donadas scientificas
Los scientifics sabon qu'en apondre de dioxid de carbòni (CO2) o metan (CH4) dins l'atmosfèra, caeteris paribus, sens cap d'autre cambiament, la temperatura de la planeta aumentarà. D'efièch, los gases d'efièch de sèrra que son dins l'atmosfèra dempuèi de milions d'ans, crèan un efièch de sèrra natural sens que la temperatura de la Tèrra seriá pus bassa de, inabitabla. Doncas, i a pas cap de debat subre lo fach que d'ajustar CO2 e CH4 causa una pujada de las temperatures mejanas ceteris paribus, si que non subre l'efièch net qu'aurà l'aumentacion d'aquestes gases o l'interaccion dels gases amb los autres, e si las modificacions dins la biosfèra, la vapor d'aiga o las nívols compensaràn l'efièch d'escalfament. Los resultats climatologics son tanben una question que fa controvèrsia; se sap pas amb precision se l'aumentacion de la temperatura produiriá mai o mens de precipitacions (l'aumentacion de vapor d'aiga dins l'atmosfèra aumentariá pas l'umiditat mas demeniriá las precipitacions). De tot biais, un escalfament global de la planeta a tèrme cort, quitament que siaga de qualques grases, podriá aver d'efièches fòrça importants: desgèl de las calòtas glaciàrias polaras e aigats de zonas costièras, desertificacion, cambiaments climatics, etc. De 1860 a 1900 la temperatura globala (mar e tèrra) aumentèt de. Las temperaturas de la bassa atmosfèra an aumentat entre 0,12 e cada decenni dempuei 1979. Se pensa que pendent 1000 o 2000 ans abans 1850 las temperaturas foguèron establas amb de fluctuacions localas o regionalas, coma lo periòde d'escalfament medieval o la Pichona Edat de Glaç. Las donadas subre la temperatura globala començan en 1860. D'autres estudis recomandan d'espandir lo modèl 1000 ans abans. Las mesuras per satellits disponiblas de la troposfèra comencan en 1979.
Pendent lo sègle passat, la temperatura globala (tèrra e mar) a aumentat de. Los efièches d'aquel escalfament global son mesurables. Lo dioxid de carbòni atmosferic a tanben aumentat de 280 parts per milion (ppm) en volum en 1880 e a l'entorn de 315 ppm en 1958 e 367 ppm en 2000, una pujada de 31% en 200 ans. Las autras emissions de gases d'efièch de sèrra an tanben aumentat. Las emissions que s'espèran dins lo futur contunharàn de pujar per encausa de l'utilizacion de combustibles fossils, e mai qu'aquò dependrà dels desvolopaments economics, sociologics, tecnologics e naturals.
Evolucion de las temperaturas
vignette|upright|Escarts de temperatura declinats per país 1900 - 2016 (en comparason amb la temperatura mejana 1951-1980). Animacion creada dempuèi las donadas GISTEMP. vignette|upright|Escarts de temperatura entre 1888 e 2017 respècte a la temperatura mejana del periòde 1951-1980. En blau, las temperaturas pus fredas, en roge, pus caudas que la mejana del periòde referéncia Las mesuras terrèstras de temperatura realizadas durant lo sègle XX mòstran un elevament de la temperatura sus la majoritat de la superfícia terrèstra. L'elevacion d'aquela temperatura es constatada en mesurant en divèrs punts del glòbe l'escart entre la temperatura actuala e una temperatura presa coma referéncia (lo mai sovent la temperatura mejana sus un periòde donat al punt considerat, puèi en calculant la mejana ponderadaa d'aquestes escarts . Òm observa que la mejan d'aqueles escarts a tendància a aumentar durant los darriès decennis. Dins la seguida de l'article, aquesta observacion serà indicada per la perifrasa « aumentacion de la temperatura mejana ».
Lo rescalfament observat se seriá debanat en doas fasas, la primièra de 1910 a 1945, la segonda de 1976 a uèi. Aquelas doas fasas son separadas per un periòde de leugièr refrescament. Aquel rescalfament planetari sembla en mai correlat amb una fòrta aumentacion dins l'atmosfèri de la concentracion de mai d'un gases d'efièch de sèrra, coma lo dioxid de carbòni, lo metan e lo protoxid d'azòt.
Lo rescalfament s'es globalament perseguit sens interupcion de 1980 a 2010, sus trente ans, interval de temps generalament considerat pels meteorològs coma sufisent a títol de tendància sul cort tèrme.
L’Organizacion meteorologica mondiala estimèt que 2017 teniá mens de recòrds que 2016, mas sería probablament entre las tres annadas pus caudas jamai enregistradas fins ara (mai que mai dins lo nòrd de la zona circumpolara artica e en Russia), e seriá saique la del recòrd de calor per una annada sens efièch El Niño. Pel primièr còp – e dins tres estudis diferents – de climatològs rapòrtan que la subrevenguda de mantun dels eveniments meteorologics recents auriá estada simplament impossibla sens l'influéncia de las emissions antropicas, , ,.
Lo quatren rapòrt del Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatic estima coma fòrça probable lo fait que las temperaturas mejanas dins l'emisfèri nòrd sián estadas pus enauçadas pendent la segonda mitat del sègle XX que durant qual que siá autre periòde de cinquanta ans durant los cinc darrièrs sègles, e probable lo fait sián estadas pus enauçadas dempuèi 1300 ans al mens.
Causas antropicas
L'existéncia del rescalfament e lo fait que siá provocat per l'activitat umana fan largament consensus al sen de la comunautat scientifica e encara mai dels climatològs,. Aquesta posicion foguèt resumida dins las investigacions de la Comission Intergovernamentala sul Cambiament Climatic (IPCC). Dins lo seu Tresen Rapòrt de Valoracion, la IPCC conclusiguèt que. Aquesta posicion recebèt lo sosten d'un grop internacional d'acadèmias de las sciéncias dels païses del G8, Brasil, China e Índia.
Lo Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatica donèt divèrs escenaris possibles de las emissions de dioxid de carbòni, entre 540 e per 2100. Los modèls climatics, afectats per las estimacions de l'aumentacion del dioxid de carbòni, e en mendre mesura, per la diminucion dels aerosòls de sulfat, predison una pujada de las temperaturas, entre 1,4 e entre 1990 e 2100. La màger part de l'incertitud dels modèls es causada per l'ignorància de las emissions futuras de dioxid de carbòni, e tanben l'incertitud subre la precision dels modèls climatics. Las recèrcas sul clima predison que si los nivèls dels gases d'èfiech de sèrra e l'activitat solara demòran constants, i aurà de tot biais una aumentacion de (e qualques modèls predison ), pendent los 100 ans que venon.
L'utilizacion de carbon coma combustible, las emissions de las automobilas e de las fabricas e d'autras activitats umanas produison 22 miliards de tonas de dioxid de carbòni e d'autres gases d'efièch de sèrra cada an. L'agricultura, lo gas natural, e d'autras fonts contribuisson amb 250 milions de tonas de metan cada an. La mitat de las emissions umanas son encara dins l'atmosfèra. Las concentracions atmosfericas de CO2 e CH4 an aumentat de 31% e 149% respectivament dempuei los nivèls preïndustrials de 1750. Aquesta aumentacion es fòrça mai importanta que cap d'autra pendent lo periòde dels darrièrs 650,000 ans, segon las donadas disponiblas de l'extraccion dels jaces de glaç. L'observacion geologica fa pensar que las valors de dioxid de carbòni actualas an existit fa 40 milions d'ans. Los tres quarts de las emissions atropicas de dioxid de carbòni dins l'atmosfèra pendent los 20 darrièrs ans foguèron causadas per la cremacion de combustible fossil. La rèsta proven dels cambiaments de biais de viure, principalament per encausa del desboscament.
Cal senhalar que las emissions antropicas d'autres contaminants, principalament dels aerosòls de sulfat, pòdon aver un efièch contrari de refrejament.
Lo protocòl de Kyoto
La presentacion de la teoria de las causas antropicas foguèt plan acceptada e las incitacions economicas (especialament de Russia) foguèron sufisentas per persuadir los govèrns de 150 nacions de ratificar lo Protocòl de Kyoto, mas i a encara de discussions subre la quantitat de gases que causan l'escalfament de la planeta. De questions demòran pausadas subre los còsts necessaris per redusir l'escalfament global. Çaquelà, la posicion adoptada pendent las negociacions foguèt l'acceptacion de la causa antropica de l'escalfament global, e la necessitat de prendre de mesuras per contarotlar las emissions de carbòni pel mejan de l'atribucion de permeses d'emission qu'auràn una valor mercanda. Divèrses païses an acceptat de signar lo Protocòl de Kyoto. Pasmens la signatura d'aqueste acòrd foguèt fòrça lenta pr'amor que los païses en via de desvolopament la considèran coma una restriccion sevèra a lor desvolopament economic e industrial. Eles considèran qu'arribaràn pas al nivèl de desvolopament d'Euròpa e dels Estats Units amb las restriccions prepausadas e qu'aquestas regions desvolopadas an obtengut lor gra de desvolopament per un long processus de creissement industrial dempuèi lo sègle XIX acompanhat de fòrça pollucion, un processus que considèran inevitable. L'acòrd, pasmens, a inclús de clausetas especialas per diferenciar lo gra de desvolopament dels païses, sens pausar cap de restriccion immediata als païses paures (China e Índia per exemple, son dos dels principals païses contaminants de la planeta, mas mercé a lor classificacion coma païses paures, foguèron exclús de las restriccions que se son impausat Euròpa e Japon; aquò es una de las rasons que faguèt que los Estats Units an pas ratificat l'acòrd).
(528) Rezia
(528) Rezia es un asteroïde.
Blòc 0117
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
Sa superfícia es de 0.
Empoli Football Club
Lo Empoli Football Club es un club de fotbòl de Empoli, Itàlia.
29 d'agost
Decèsses
Veire tanben :
Giuseppe Bastianelli
Giuseppe Bastianelli (26 d'octòbre de 1862, Roma - 30 de març de 1959, Roma) es un mètge italian de la fin dau sègle XIX e de la premiera mitat dau sègle XX. Especialista dau paludisme, participèt a l'identificacion deis etapas dau cicle de vida principau dau parasit a l'origina de la malautiá. Puei, foguèt nomat a l'Universitat de Roma e participèt ai campanhas d'eradicacion dau paludisme en Itàlia.
Balendukht
Balendukht o Balendokht (ბალენდუხტი en georgian) èra una princessa sasanida e reina consòrt d'Iberia. Èra la filha del rei Hormizd III. Pendent sa jovença, se maridèt amb Vakhtang I, lo rei d'Iberia, amb qui aguèt un enfant nomenat Dachi. Balendukht, pasmens, moriguèt a la naissença de l'enfant e de sa bessoina. L'etimologia del nom es pas clara. Benlèu foguèt un corromput de *Šāhēnduxt.
Friedrich Baethgen
Friedrich Jürgen Baethgen (Greifswald, 30 de julh de 1890 – Munic, 18 de junh de 1972) foguèt un istorian alemand. Èra especialista de l'Edat Mejana e de la papautat.
(529) Preziosa
(529) Preziosa es un asteroïde. Foguèt descobèrt per l'astronòm alemand Max Wolf lo 20 de març de 1904 dempuèi l'observatòri de Heidelberg-Königstuhl.
ACF Fiorentina
La ACF Fiorentina es un club de fotbòl de Florença, Itàlia. Lo president es Rocco Commisso.
Puègcèlsi
Puègcèlsi (Puycelsi en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e de la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Lo vilatge es quilhat sus un puèg rocassut que domina de 150 m la val de Vera, prèp de la selva de Gresinha.
Toponimia
Lo nom es atestat en 1180, Puhcelse, en 1259, Podiocelso. Es una formacion latina, que compren lo mot podium, vengut puèg, e l'adjectiu celsus, « naut, enlairat ». La formacion es anteriora al periòde occitan, perqué l'adjectiu a pas passat en occitan, ,. Lo mot puèg es tipic de l'occitanoromanic e de las regions prèpas; una formacion latina, pre-occitana, ambe puèg, es possibla perqué lo mot vengut de podium arriba al sud de Maine e Léger, departament que foguèt benlèu en partida orientat cap al sud de Gàllia pendent una partida del primièr millenari, mas que jamai parlèt pas occitan, pròva que podium aviá dejà son sens actual, « autura, luòc naut », dins l'epòca de transicion entre latin e occitan.
Istòria
Tanben foguèt assetjada per la Crosada dels pastorèls en 1320 e los Angleses en 1386 (Guèrra de Cent Ans). Jamai foguèt presa per fòrça.
thumb|left|150px|Ostal de la [[Renaissença]]
Luòcs e monuments
thumb|right|250px|Castèl dels capitans governadors
Bernhard Hantzsch
Bernhard Adolph Hantzsch (Drèsda, 12 de genièr de 1875 – Isla de Baffin, junh de 1911) foguèt un ornitològ, explorador e escrivan alemand. Venguèt celèbre per sa descobèrta de doas sosespécias d'aucèls islandeses. Foguèt tanben lo primièr blanc a traversar l'Isla de Baffin.
Stradivarius deus Hellier
thumb|200px|left|Hon de prehiu deu HellierLo stradivarius deus Hellier o siplament lo Hellier qu'ei un vriulon deu laütièr Antonio Stradivari fabricat de cap a l'annada 1679. Que porta lo nom de la familha deu son purmèr prioprietari conegut (dilhèu efectivament lo purmèr) qui'u tranmetó aus sons eretèrs mantienent l'instrument enter las mans de la familha anglesa deus Hellier per 180 annadas.
Plasmodium vivax
Plasmodium vivax es un protozoari dau genre Plasmodium que pòu causar lo paludisme en l'òme. Es a l'origina de la màger part dei cas (65% en 2012) de paludisme recensats en Asia e en America dau Sud.
Stradivarius deus Hellier
Que ho venuts mantuns còps au cors deu sègle XX.
Uei qu'ei expausat au Musèu Smithsonian de Washington, DC.
Qu'ei un deus mei famós stradivarius e las soas ondraduras que son tot autan famosa e repodusidads sus mantun instrument modèrne.
Kathoriya
Lo kathoriya (o kathariya) es una lenga indoariana parlada en Nepal e en Índia.
Localisacion
La lenga es parlada dins lo districte de Kailali, a l'extrèm oèst del Terai en Nepal e tamben dins los districtes indians de Lakhimpur Kheri, de Bahraich, de Gonda e de Gorakhpur, dins l'estat d'Uttar Pradesh.
Classificacion
Lo kathoriya fa partida del grop tharu de las lengas bihari, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.
TeX
TeX es un sistèm logiciau de compausicion de documents, emplegat particularament dins lo domèni scientific, mai que mai dins lei matematicas, la fisica, la bioinformatica, l'astronomia e l'informatica. Son nom ven dau grèc ancian τεχ, començança dau mot τέχνη (« art, sciéncias »).
TeX es estat creat partent de 1977 per lo matematician e informatician Donald Knuth, en reaccion a la marrida qualitat dei logiciau de tipografia a n'aqueu temps, dau temps qu'èra a alestir la segonda edicion de The Art of Computer Programming.
Juvelize
Geografia
Juvelize Se situa en lo parc regional de Lorraine, a 250 mètres d'altitud a la reünion d'un tuc. A pas res d'un vilatge lorrain tot en longitud, mas se reagrupa a l'entorn de la siá glèisa del. Es al centre d'una region touristique #que compta de nombroses atractius e domina la vallée de la Seille e del Nard. Las vistas sus las Vòges, sus la capèla de Marimont (Bourdonnay), sus Marimont las Benestroff, sus la Còsta Santa-Jean, sus Moncourt son réputées. Lo vilatge a situat sul vessant sud e es, d'aquel fach, fòrça ensoleillé e protegit, en partida, dels vents del Nòrd-Es.
La toponymie del pòble proven sens dobte d'un nom de persona germanique. Se tròba la denominacion Giverlisa l'an 1160 e Girlize en 1273.
Juvelize se situe dans le parc régional de Lorraine, à 250 mètres d'altitude au sommet d'une colline. Il n'a rien d'un village lorrain tout en longueur, mais se regroupe autour de son église du. Il est au centre d'une région touristique qui compte de nombreux attraits et domine la vallée de la Seille et du Nard. Les vues sur les Vosges, sur la chapelle de Marimont (Bourdonnay), sur Marimont les Benestroff, sur la Côte Saint-Jean, sur Moncourt sont réputées. Le village est situé sur le versant sud et est, de ce fait, très ensoleillé et protégé, en partie, des vents du Nòrd-Est.
La toponymie du village provient sans doute d'un nom de personne germanique. On retrouve la dénomination Giverlisa en 1160 et Girlize en 1273.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Messia (stradivarius)
100px|thumb|Lo Messia, [[Ashmolena Museum, Oxford]]Lo Messia o lo Salabue qu'ei un vriulon d'Antonio Stradivari fabricat de cap a l'annada 1716.
Que demorè dehens lo talhèr de Stradivari durant tota la vita deu mèste cremonés, puish, que ho venut en 1775 peu son hilh au comte Paolo Cozio di Salabue (e de hèit lo Messia que s'apera tanben lo Salabue). Que ho arron crompat per Luigi Tarisio dens un estat unic de nautat puish peu laütièr francés Jean-Baptiste Vuillaume mes Tarisio que triguè misteriosament tan entà'u muishar que lo violonista Jean-Delphin Alard que'u dè son chafre de Messia.
Que ho legat a l'Ashmolean Museum dab la condicion de non pas jamei estar jogat, e com ac ho aparetament jamei jogat o chic, que demòra nau au dia de uei. La soa autenticitat qu'ei totun discutida.
(530) Turandot
(530) Turandot es un asteroïde.
Vath d'Aussau
La vath d'Aussau (var. non locala la vau d'Aussau, la val d'Aussau) que's tròba en Bearn. Qu'ei ua de las tres vaths bearnesas ; las duas autas que son la vath d'Aspa e la vath de Varetons. Los sons abitants que son los aussalés.
Geografia
La vath d'Aussau que's tròba dens lo sud de Bearn : lo Haut Bearn. Qu'ei traucat peu gave d'Aussau qui's barreja dens lo gave d'Auloron. Qu'ei la vath mei orientau de Bearn e lo son Pic de Mieidia d'Aussau qu'ei un deus simbèus de Bearn e de la famosa equipa de rugbi de Pau : la Seccion Paulina. La vath d'Aussau que comunica dab Aragon peu Portalet.
Uei lo dia, d'un punt de vista administratiu, la vath d'Aussau que hè partida deu departament deus Pirenèus Atlantics de la region occitana d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [aw'saw] o [u'saw]. Las fòrmas ancianas (segon Pau Raimond) que son Oscidates cap a 50, dens Plini lo Vièlh, Osquidates Montani et Campestres (idem), Vallis ursaliensis, en latin, en 1127, Orsalenses, en latin, en 1154, Orsal en 1170, Arcidiagonat d'Ossau en 1249, Ursi Saltus, en latin, en 1270.
Segon Miquèu Grosclaude, que i a tres ipotèsis :
Administracion
420px|thumb|La Vath d'Aussau vista per Paul Gavarni (sègle XIX) Son 18 comunas presentas dens la vath: Arudi, Asta e Bion, Biost, Bescat, Vièla, Vilhèras, Busi, Castèth, Aigas Bonas, Gèra e Belesten, Isesta, Laruntz, Lobier de Baish, Lobièr de Haut, Lis, Revenac, Senta Coloma e Sevinhac e Meirac.
Aquestas comunas son membres de la comunautat de comunas de la Vath d'Aussau que hoc creada en gèr de 2009 e qu'ei presidida per Jean-Paul Casaubon. Hen part deu País d'Auloron e deu Haut Bearn au costat de las comunitats de comunas deu piemont auloronés, de Josvath, de la vath d'Aspe e de la vath de Varetons.
Ans 1630
../.. | Ans 1600 | Ans 1610 | Ans 1620 |  Ans 1630 | Ans 1640 | Ans 1650 | Ans 1660 | ../..
Istòria
1629-1631 : Granda Pèsta Italiana de 1629-1631. Lo nombre de mòrts es mau conegut en defòra dei centres urbans pus desvolopats (46,000 mòrts a Venècia sus 140,000 abitants) mai l'epidemia tuèt probablament de centenaus de miliers de personas. 1631-1632 : en Etiopia, lo negus Susenyos I, prefondament tocat per la violéncia dei guèrras civilas entraïnadas per sa decision de convertir lo país au catolicisme, adoptèt un decrèt laissant la libertat de culte ai crestians de l'Empèri e abdiquèt en favor de son fiu Fasilides. Lo negus novèu s'ocupèt de reprendre la màger part deis avantatges obtenguts per lei jesuistas que foguèron obligats de demorar a Fremona en Tigre. 1632 : en Japon, mòrt de l'ancian shogun Tokugawa Hidetada qu'aviá abdicat en 1623 au profiech de son fiu mai gardat la realitat dau poder. Lo shogun en títol, Tokugawa Iemitsu, venguèt alora lo cap vertadier dau país. 1633 : aprofichant la Guèrra de Trenta Ans, la VOC comencèt lo blocus de Malacca, principala posicion portuguesa en Insulíndia (→ 1640). 1633 : renfòrçament de l'isolacionisme japonés per lo shogun Tokugawa Iemitsu. Lei poders de l'administracion centrala foguèron tanben aumentats (→ 1635). 1635 : conquista d'Erevan per leis armadas otomanas en guèrra còntra Pèrsia. 1635 : en Japon, lo shogun Tokugawa Iemitsu decidèt de limitar lei competéncias militaras dei clans e d'instaurar un sistèma de sejorn obligatòri a la cort d'Edo per lei dàimios, sa frema e seis enfants. L'objectiu èra de dispausar en permanéncia d'ostatges per limitar lo risc de rebellions. Lo poder enebiguèt lei viatges a l'estrangier per lei Japonés. 1635 : en Índia, l'Empèri Mogòl capitèt d'impausar lo pagament d'un tribut important au Sultanat de Golconde. 1636 : en Etiopia, fondacion de Gondar que venguèt la capitala novèla dau país. 1636 : desplaçament fòrçat dei marchands portugués dau pòrt de Nagasaki a l'illa de Dejima qu'èra pus isolada. Aquò èra la perseguida e lo renfòrçament de la politica isolacionista dau shogun Tokugawa Iemitsu (→ 1639). 1637 : en Etiopia, una rebellion capitèt d'infligir una desfacha a l'armada reiala, çò que li permetèt de pilhar Gondar. thumb|right|Representacion dau sètge dau castèu de Hara.
1637-1638 : en Japon, importanta insureccion païsana dins la lenga de Shimabara e dins leis illas Amakusa. Entraïnada per de questions religiosas (enebiment dau cristianisme) e economicas (impòsts tròp importants, recòltas marridas...), s'acabèt per una desfacha dei rebèls. Fòrça violenta, la repression limitèt desenant leis insureccions còntra lo Shogunat Tokugawa. 1639 : signatura dau Tractat de Zuhab que marquèt la fin de la Guèrra Turcopèrsa de 1622-1639. Permetèt de definir una frontiera relativament establa entre lei dos empèris. 1639 : en Japon, adopcion de l'edicte Sakoku que foguèt la basa oficiala de la politica isolacionista de l'archipèla que durèt fins a 1853. L'objectiu èra de protegir la populacion deis influéncias estrangieras e d'afiermar la posicion independenta de Japon en Asia Orientala. Ansin, la preséncia estrangiera foguèt estrictament enquadrada e limitada (Olandés e Chinés a Nagasaki, Coreans dins la província de Tsushima e leis illas Ryukyu). Lei marchands portugués foguèron expulsats (→ 1640).
Cultura
thumb|right|[[Fotografia dau palais dau negus Fasilides a Gondar.]] 1636 : en Etiopia, bastida dau premier palais dau complèx fortificat de Fasil Ghebi per lo negus Fasilides (1632-1667). Aquò inaugurèt la costuma per cada sobeiran etiopian de bastir un palais dins aquel endrech que foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat en 1979.
Sciéncias e tecnicas
1633 : condamnacion dei trabalhs de Galileo Galilei, incapable d'adurre una pròva indiscutibla de sa teoria eliocentrica enonciada en 1610, per de teologians de la Glèisa. Deguèt abjurar sa teoria e foguèt plaçat en residéncia susvelhada. Pasmens, aquela condamnacion mau capitèt d'empachar la contuniacion de son òbra que foguèt a l'origina dau desvolopament de la fisica e de l'astronomia modèrnas dins lo corrent dei sègles XVII-XVIII thumb|right|[[Fotografia de la premiera edicion dau Discors dau Metòde'' de René Descartes.]]
1637 : premiera publicacion dau Grand Teorèma dau matematician occitan Pèire de Fermat. Aqueu teorèma foguèt solament demostrat en 1994 e, en causa dei desvolopaments necessaris per capitar aquela demonstracion, aguèt un ròtle important dins l'istòria dei matematicas. 1637 : en Anglatèrra, invencion dau signe "x" per lo matematician William Oughtred.
1638 : descubèrta de la variabilitat de luminositat de l'estèla Omicron Mirae dins la constellacion de la Balena per l'astronòm frison Johannes Holwarda (1618-1651). Aquò èra la premiera descubèrta d'una estèla variabla dempuei aquela d'Algol per leis Egipcians de l'Antiquitat. Johannes Holwarda capitèt de calcular la durada dau cicle qu'es aperaquí egala a 11 mes (→ 1669). 1638 : premiera formulacion dau principi d'inercia per lo sabent italian Galileo Galilei.
Blòc 0118
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
Sa superfícia es de 0.
Agustin Pichòt
Agustin Pichòt (en espanhòu, Augustín Pichot, Buenos Aires lo 22 d'agost de 1974), jogador de rugbi de XV argentin d'origina occitana, actuau capitani de l'equipa d'Argentina e ancian capitani de l'equipa de rugbi de Bristol. Qu'ei considerat uns deus miei de mesclanha los mielhers de las annadas 2000. Que joguè en Argentina dab lo CASI ("Club Atlético de San Isidro") dinc a 1997, puish en Anglatèrra dab lo Bristol Rugby e, adara, que jòga dens lo Campionat de França peu Stade Français.
Carrièra
Pichòt que comencè la soa carrièra en abriu de 1995 pendent lo viatge deus Pumas entà Austràlia. Qu'i marquè lo sol ensai, Argentina d'un partit ganhat peus Wallabies 53 a 7 a Brisbane. La medisha annada que ho causit tres còps mei peus Pumas per jogar los partits tests contra Romania, Itàlia e França en octobre. L'annada seguenta que jogué dus autes partits tests contra França e un contra Uruguai en junh (qu'i marquè un ensai). En 1997, au mes de octobre e noveme que joguè quate tests contra Itàlia, França e Austràlia en bèth marcar un ensai contra los Wallabies. Que's mudè a Richmond durant la sason 1997/98 per passar a Bristol.
Pichòt que joguè seis còps durant la sason internacionau 1998: tres còps contra França, contra Itàlia, Romania e Galas, en bèth marcar contra Galas e Romania. La Copa deu monde de Rugby en Galas que balhè a Pichòt lo parat de jogar tests contra l'òste en junh, e d'autes tests contra Escòcia e Irlanda en agost, marcant un ensai en aqueth darrèr. Que joguè cinc partits durant la Copa deu Monde e que qu'ajudè Argentina a arribar aus quarts de finau on, cap a França, que perdén 26-47 (Pichòt que ho enter los qui marquèn ensais per Argentina).
Arron la Copa deu Monde, Pichòt que vadó peu purmèr còp capitani de l'equipa d'Argentina per lo test contra Irlanda en junh de 2000 que ganhè Argentina 34 points a 23. Que i avó quate autes partits, dus contra lo campion, Austràlia, e après contra Africa deu Sud e Anglatèrra en noveme. Que joguè ueit tests en 2001, e qu'avó lo parat d'estar capitani d'Argentina tres còp mei, contra Uruguai, los Estats Units d'America e Canadà en mai. Que joguè seis tests l'annada seguenta com capitani per dus partits (en junh contra Anglatèrra e Africa deu Sud).
Arron, en 2003, Pichòt que passè au Stade Français on junté los autes jogadors argentins Juan Martín Hernández, Ignacio Corleto e Diego Domínguez. Que joguè dus tests durant lo mes d'agost 2003, en estant capitani deus Pumas contra Uruguai. Que ho tanben causit per lo partit d'ubertura de la Copa deu Monde 2003 contra, Austràlia, l'òste. Los Wallabies que ganhèn lo partit 24 a 8. Que marquè tanben essais en los partits per pool contra Uruguai e Canadà. Que continuè d'estar capitani contra Irlanda, perdut 15 a 16. Que demorè capitani peus partits tests seguents.
Genoa CFC
Lo Genoa CFC es un club de fotbòl de Gènoa, Itàlia.
Posilhac
Posilhac (Pouzilhac en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Vendhuile
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Marco Bülow
thumb|250px|Marco Bülow en 2013 Marco Bülow (Dortmund, Alemanha, 14 de junh de 1971) es un politician alemand.
Vendhuile
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Codex Runicus
vignette|'Na paina (f. 27r) dau Codex Runicus.
Lo Codex Runicus es un manuscrit de 202 painas redigit vers 1300. Eu es entierament escrich en runas medievalas, çò que ne'n fai l'un daus rales exemples d'emplec de runas sus parjamin en luòc dau boesc o de la peira (los supòrts abituaus). Eu fai partida de la colleccion Arnamagnæanske, conservada a l'universitat de Copenaga (cote AM 28 8vo).
(531) Zerlina
(531) Zerlina es un asteroïde.
Hortalessa deu Portalet
La hortalessa deu Portalet qu'ei un monument Bearnés situat dens la Vath d'Aspa. Que ho bastida enter 1848 e 1870 entà contrarotlar los moviments de la rota deu còth deu Sompòrt qui mia entà Espanha. Dinc a 1925 que ho ocupat peu 18au Regiment d'Infanteria de Pau. Arron que vadó proprietat d'ua colonia de vacanças dinc a 1939. Durant la Segonda Guèrra Mondiau que ho ocupat peus alemands e que serví de preson enter 1941 e 1943. Après de la guèrra lo Marescau Philippe Pétain qu'i ho presoèr en 1945. Aquesta annada lo Ministèri de la Guèrra que'u deishè e que ho crompat per un particular en 1966. Pendent annadas que comencè a càder. La Comunautat de Comunas de la Vath d'Aspa que'u crompè en 1999 per començar a restauracion. França que'u classè au títou de monument istoric lo 30 de noveme de 2005.
Royer
Royer es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Ueire Gave
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Dauzat e Rostaing qu'explican lo nom per lo latin ultra, « delà » e lo mot gave.
Dauzat e Rostaing coneishèvan pas las fòrmas ancianas e son explicacion ei impossibla. La necessitat de diferenciar los dus Ueire qu'explica l'ajustament de gave e de Lui.
J.B. Orpustan que prepausa duas solucions : lo prumèr qu'ei la varianta uri [plan coneishuda] deu mot basco iri, « villa, grana proprietat, [vilatge] », mès aqueth nom qu'ei normalament en composicion, lo segond qu'ei la basa ur-, « aiga », mès lo vilatge es pas un idronime.
Las fòrmas de 1714 e de 1733, Hourgave e Ourgave que's comprenen com « horca deu gave » (la confluéncia deu Gave de Pau e deu Gave d'Auloron qu'ei a costat). Gave qu'ei un idronime preroman aplicat per las aigas qui devaran deus Pirenèus enter lo País Basco e la hauta vath d'Ador.
Internazionale Milano Football Club
L' Internazionale Milano Football Club es un club de fotbòl de Milan, Itàlia.
Liga dels Campions de l'UEFA
La Liga dels Campions de l'UEFA es la melhora competicion europèa de fotbòl qu'un club pòt jogar. Es disputada cada an.
Istòria
La Copa dels clubs campions europèus foguèt fondada en 1955 sus una idèa del jornal francés L'Équipe. Èra jogada solament amb de partidas Anar-Retorn e la competicion era reservada als campions nacionals.
Arnas
Arnas es una comuna situada dins lo departament de Ròse e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Liga dels Campions de l'UEFA
Istòria
En 1992-1993, la competicion càmbia de formula (introduccion de las polas) e va devenir la Liga dels Campions. L'Olimpic de Marselha es lo premier club de remportar aquesta competicion sota aquel nom. En 1998, pòt participar mai d'un club per país en foncion del reng UEFA d'aquel país.
Arnas
Geografia
thumb|Arnas Comuna de la region Rhône-Alpes, situada en lo departament del Rhône a aperaquí 5 km al nòrd de Villefranche-sur-Saône. Aquel vilatge es édifié sul marge drech de la Sòna a una altitud mièja de 185 mètres. La topographie locala compausada de nombrós coteaux en pendent doç es fòrça favorable a la vinha #que representa un element clau d'aqueles païsatges.
Pontigny
Pontigny es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Iona e la region de Borgonha.
Arnas
Geografia
Arnas Possedís una superficie mièja. Divèrses caserius son depenents de la municipalitat #que Joux, lo n'Aven Maria, la Grange Perret e una part de la Chartonnière.
Vern (Ver-sur-Launette)
Vern (en francés Vern puèi Ver e dempuèi 1936 Ver-sur-Launette) es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Pontigny
Istòria
La primièra implantacion remonta a 1114 : aquel son de fraires venguts de Cîteaux #que défrichent una tèrra sul marge del Seren, sus la parròquia de Venouse, per i fondar una abbaye #que pren lo nom de Pontigny (del nom del pont #que bastisson sul riu). Es en aquela abbaye que la legenda situa la redaccion de la Granda Charte pels barons angleses amotinats contra Jean sens Tèrra.
A partir de 1240, de nombroses pelegrins afluent cap als reliques de sant Edme, archevêque anglés inhumé dins la glèisa. Après 1285, dels ostals de bòsques apareisson la longitud de la muralla del monastèri : aquel son lo primièr laïcs #que s'installan a Pontigny.
En 1549, se fabrica tuiles e dels carreaux de tèrra coduda, mercés a una argila de bona qualitat #que s'extrai sus luòc. La fòrça hydraulique a espetat per un molin a grands e mai tard per un molin a foulon (en 1746).
A la Revolucion, Pontigny, alavetz masatge caseriu ligat a Venouse, ven una municipalitat independenta. Lo abbaye, per çò qu'es d'ela, a barrat e los fraires caçats. Las bastissas son démolis e servisson de carrièra pels abitants. La glèisa a estalviat e ven glèisa paroissiale.
De 1848 a 1903, lo domeni del abbaye a ocupat pels « parents de Sant-Edme », fondats pel paire Jean-Baptiste Muard.
La première implantation remonte à 1114 : ce sont des moines venus de Cîteaux qui défrichent une terre sur la rive du Serein, sur la paroisse de Venouse, pour y fonder une abbaye qui prend le nom de Pontigny (du nom du pont qu'ils construisent sur la rivière). C'est dans cette abbaye que la légende situe la rédaction de la Grande Charte par les barons anglais révoltés contre Jean sans Terre.
Vern (Ver-sur-Launette)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Arnas
Geografia
Arnas A traversat pel Marverand e lo Nizerand.
Raillencourt-Sainte-Olle
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Arnas
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Vern (Ver-sur-Launette)
Istòria
Banc de dos conciles o synodes als VIIIe e. La municipalitat s'es trucada Vern en 846. Ver Ven Ver-sus-Launette lo 15 de genièr de 1936.
Siège de deux conciles ou synodes aux VIIIe et. La commune s'est appelée Vern en 846. Ver devient Ver-sur-Launette le 15 janvier 1936.
Pontigny
Istòria
À partir de 1240, de nombreux pèlerins affluent vers les reliques de saint Edme, archevêque anglais inhumé dans l'église. Après 1285, des maisons de bois apparaissent le long de la muraille du monastère : ce sont les premiers laïcs qui s'installent à Pontigny.
En 1549, on fabrique des tuiles et des carreaux de terre cuite, grâce à une argile de bonne qualité qu'on extrait sur place. La force hydraulique est exploitée par un moulin à grains et plus tard par un moulin à foulon (en 1746).
À la Révolution, Pontigny, alors hameau rattaché à Venouse, devient une commune indépendante. L'abbaye, quant à elle, est fermée et les moines chassés. Les bâtiments sont démolis et servent de carrière pour les habitants. La glèisa est épargnée et devient église paroissiale.
De 1848 à 1903, le domaine de l'abbaye est occupé par les « pères de Saint-Edme », fondés par le père Jean-Baptiste Muard.
Nòtas
<references group=N/>
Plasmodium malariae
Plasmodium malariae es un protozoari dau genre Plasmodium que pòu causar lo paludisme en l'òme. Bens mens perilhós a respèct deis autrei parasits susceptibles d'entraïnar aquela malautiá, es a l'origina de fèbres amb un periodicitat caracteristica de quatre jorns.
Manny Ziener
vinheta Amanda Ziener, escaissada Manny Ziener (Berlin, 5 d'octobre de 1887 – Berlin, 4 de mai de 1972) foguèt una actritz e comediana alemanda.
Foguèt maridada a l'actor Bruno Ziener.
Transcripcion e transliteracion
La transcripcion es l'operacion que consista a remplaçar chasque fonema (parlem alòr de transcripcion fonologica) o chasque son (transcripcion fonetica) de 'na linga per un grafema o per un grope de grafemas d'un sistema d'escriture. 'Laidonc, 'la depend de la linga cibla, un unic fonema pòt correspondre a diferents grafemas seguent la linga considerada.
La transliteracion es l'operacion que consista a remplaçar a chasque grafema d'un sistema d'escritura un grafema o un grope de grafemas d'un autre sistema, independament de la prononciacion. 'Laidonc, 'la depend dau sistema d'escritura cibla, e pas de la linga font. Per exemple, la letra russa " ч " se translitera " č " (çò qu'aida pas bien un occitanofòne), mas se transcriu " ch " en occitan o " tch " en francés. La runa " ᚠ " (Fehu) se translitera " f ", e " ᚢ " (Ūruz) ela, se translitera " u ; y ", e se transcriu " u, y, o, v / w ".
(532) Herculina
(532) Herculina es un asteroïde.
Servanty – Airbus (tramvai de Tolosa)
Servanty – Airbus es una estacion de la linha T1 del tramvai de Tolosa. Es situada dins lo sud de la vila de Blanhac.
Situacion sul malhum
Servanty – Airbus es situada sus la linha T1 del tramvai de Tolosa, entre las estacions Guiana – Berric al nòrd e Ancely al sud-èst.
Istòria
En 2016, l'estacion enregistrèt 179,838 validacions.
Blòc 0119
Lo  es un blòc (en francés, îlot) del sector de dins lo principat de Mónegue.
Servanty – Airbus (tramvai de Tolosa)
Intermodalitat
L'estacion a pas de correspondéncias ambe d'autras linhas de transpòrts.
Blòc 0119
Sa superfícia es de 0.
.mom
("mamà", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 19 d’agost de 2015.
(533) Sara
(533) Sara es un asteroïde.
Società Sportiva Lazio
La Società Sportiva Lazio es un club de fotbòl de Roma, Itàlia.
Jussy (Iona)
Jussy es una comuna francesa administrada per lo departament d'Iona de la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo vilatge a #èsser brulé a la XVI sègle pendent las guèrras de religions. Sòlas la glèisa e qualques ostals alentours an #èsser estalviadas.
Le village a été brulé au XVI siècle pendant les guerres de religions. Seules l'église et quelques maisons alentours ont été épargnées.
Nòtas
<references group=N/>
Masseuva
Masseuva (Masseube en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Char (omonimia)
Char designa:
Masseuva
Geografia
Bastida sus Gers e sus l'anciana rota nacionala 129. vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Britta Kamrau
Britta Kamrau-Corestein (Rostock, 6 d'abril de 1979) es una nadaira de longas distàncias alemanda.
Stradivarius de Davidov
200Px|thumb|[[Jacqueline du Pré dab lo Davidov]] Lostradivari de Davidov o simplament lo Davidov qu'ei un violoncèl d'Antonio Stradivari fabricat en 1712. Que deu lo son nom au violoncelista rus Karl Davidov a qui e ho auhert.
Que ho tanben lo violoncèl de la violocelista Jacqueline du Pré qui avó ua relacion conflictiva dab eth (lo considerava que lo son son b'estiglava pas pro). Crompat per la Vuitton Foundation, que ho prestat au violoncelista Yo-Yo Ma qui'u hè adobar entà tornar dens un estat barròc e atau poder jogar la musica d'aquesta tempsada sus un instrument d'epòca. Que hore tornat modernizat un còp los enregistraments barròcs cabats.
Associazione Sportiva Livorno Calcio
La Associazione Sportiva Livorno Calcio es un club de fotbòl de Livorno, Itàlia.
Flaçan
Flaçan (Flassan en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Ans 1640
../.. | Ans 1610 | Ans 1620 | Ans 1630 |  Ans 1640 | Ans 1650 | Ans 1660 | Ans 1670 | ../..
Istòria
1640 : en Japon, execucion d'una delegacion de marchands portugués venguts negociar una represa dau comèrci. 1640-1641 : en Asia dau Sud-Èst, presa de Malacca, pòrt principau dei Portugués dins la region, per la VOC. 1641-1642 : famina dins certanei regions de Japon. En parallèl, leis Olandés aprofichèron sei privilègis laissats per l'edicte Sakoku per renfòrçar sa preséncia a Nagasaki. thumb|right|[[Pintura d'Ana d'Àustria ambé sei vèstits de dòu.]]
1643 : mòrt dau rèi Loís XIII (14 de mai). Son fiu Loís XIV li succediguèt sota la regéncia de sa maire Ana d'Àustria. Capitèt d'annular lei disposicions dau rèi defunt qu'aviá assaiat d'organizar un conseu de regéncia. S'installèt dins lo Palais Reiau amb sei fius e nomèt lo cardenau Jules Mazarin coma ministre principau de son govèrn. Decidiguèt tanben de contuniar la guèrra còntra Espanha, encoratjada per la victòria de Rocroi (19 de mai). Aquelei decisions causèron de decepcions importantas au sen de l'aristocracia auta. Dins lo corrent dau mes d'aost, un complòt dich Cabala deis Importants foguèt organizat per unei Grands dau Reiaume per assassinar Mazarin. La temptativa mau capitèt e lo duc de Beaufort foguèt arrestat e estremat fins a 1648. Plusors senhors importants foguèron tanben exilats en província. 1644 : perseguida de la Guèrra de Trenta Ans amb de succès francés e suedés en Alemanha a Friborg (3-5 d'aost) e a Jüterbog (23 de novembre). En revènge, en Catalonha, leis Espanhòus capitèron de tornar conquistar Lleida (→ 1645). 1644-1645 : en França, trèbols dins la capitala e divèrsei províncias en causa d'aumentacions d'impòsts e de pretz. Aquelei fons èran necessaris per finançar la perseguida de la guèrra. De liechs de justícia permetèron d'impausar lei decisions reialas mai quauquai projèctes de taxa foguèron abandonats. 1645 : avançada francosuedesa vèrs Viena que foguèt brèvament menaçada (→ 1646). 1646 : dins la Guèrra de Trenta Ans, signatura d'una trèva entre lei Províncias Unidas e Espanha après divèrsei victòrias francosuedesas en Alemanha e Suècia. D'efiech, leis Olandés volián pas d'una frontiera comuna amb França. Aqueu retirament permetèt d'iniciar la fin de la guèrra (→ 1648).
1648-1653 : en França, maugrat lo succès representat per lei Tractats de Vestfàlia, lei tensions deis ans precedents a prepaus dei questions fiscalas e dau partiment dau poder politic entraïnèron d'insureccions popularas que se transformèron en guèrra civila. Complèx, lo conflicte opausèt lei partisans dau poder reiau (Ana d'Àustria, Mazarin...) a una coalicion de maucontents favorables a una limitacion d'aqueu poder (aristocracia auta, borgesiá...). 1649 : en Asia Centrala, conquista de Kandahar per Pèrsia. 1649-1650 : sota la direccion de la dinastia iarubita, insureccion còntra la preséncia portuguesa a Mascate. Permetèt ai sobeirans omanés d'ocupar lo pòrt e de començar una guèrra còntra lei posicions portuguesas dins l'Ocean Indian.
Cultura
thumb|right|[[Fotografia de la façada principala dau fòrt en 2016.]] 1648 : acabament de la construccion dau Fòrt Roge de Delhi, un important complèx fortificat de 656 × 328 m que permetiá de protegir de palais e de mosquetas utilizats per leis emperaires mogòls. L'endrech venguèt fòrça famós en causa de sa talha e de la color caracteristica dau gres roge utilizat per construrre lei muralhas exterioras.
Sciéncias e tecnicas
1641 : aparicion dau premier termomètre d'alcòl en Itàlia. 1643 : premiera mesura de la pression atmosferica realizada per Evangelista Torricelli (1608-1647). 1644 : a partir dau principi ja enonciat en 1450 per l'Italian Leon Battista Alberti (1404-1472), invencion dau premier anemomètre per lo matematician anglés Robert Hooke (1635-1703). thumb|right|Carta d'[[Austràlia e de Nòva Guinèa realizada per Melchisédech Thévenot.]] 1644 : realizacion de la premiera carta de la còsta occidentala d'Austràlia per lo fisician francés Melchisédech Thévenot (vèrs 1620 - 1692). 1644 : mesa en evidéncia de la pression atmosferica per lo fisician e matematician Evangelista Torricelli (1608-1647). 1645 : anóncia de la descubèrta d'un satellit naturau de Vènus per l'astronòm italian Francesco Fontana. Observat mai d'un còp per divèrseis astronòms dei sègles XVII e XVIII, aquela luna èra en realitat una illusion optica que foguèt identificada au sègle XIX.
Ausiàs March
thumb|Taula de Sant Sebastià ([[sègle XV) a la Col·legiata de Gandia, ont abans se pensava que i aviá lo retrach d'Ausiàs March]] Filh de Pere March qu'èra tanben cavalièr e poèta, Ausiàs March nasquèt probablament, segon divèrses cercaires, a Gandia en 1397 (o a Valéncia en 1400). Plan jove partiguèt dins las expedicions que Alfons lo Magnanim realizèt per la Mediterranèa.
Tre que passèt los vint-e-sèt ans sortiguèt pas mai de sa tèrra. D'en primièr demorèt a Gandia, ont administrava sos bens e mai tard a Valéncia, ont visquèt una vida plan bolegadissa e trebolada.
Quand aviá quaranta ans se maridèt amb Isabel Martorell, la sòrre de Joanot Martorell, e ne venguèt veuse dos ans mai tard. D'Isabel eiretèt los llocs del Ràfol de Famut, Benibéder, Cuta, Traella e el Ràfol de Xaló. En 1443 se tornèt maridar, aqueste còp amb Joana Escorna, que tanben se moriguèt jove. Ausiàs March moriguèt lo 3 de març de 1459 a Valéncia. Cinc filhs bastards e pas cap de legitim li foguèron atribuits.
Un bèl nombre de sos poèmas son estats bèlament musicats per Raimon. Entre eles trobam la pèrla Veles e vents, de particion grandiosa, que s'impausa.
Antecedents
Se sap que la poesia trobadoresca exprimissiá de sentiments en seguir las nòrmas de "l'amor cortés" per çò qu'es del contengut, e per una retorica brilhanta pasmens pro falsa, vuèja e distanta per çò qu'es de la forma: lo fach d'escriure en occitan n'es un indici e lo fach de signar las poesias amb un pseudonim, un autre. S'arriba doncas a Ausiàs March (que signa sos poèmas per "Jo sóc aquell que em dic Ausiàs March"), qu'escriviá ja en catalan, per se desfar dels motles de la poesia trobadoresca amb l'expression de l'intima meditacion personala d'un òme-poèta que apareis, despolhat de tota ficcion, dispausat a nos parlar de çò que l'obsedís: l'amor, las relacions de l'òme amb Dieu, la mòrt e l'etica. Aquestes problèmas son de problèmas de la vida vidanta, personals, coma tanben las femnas que i apareisson (pas mai de "midons") que son pas mai de Beatritz ni de Lauras, distantas e platonicas - d'idèas puras amb un nom pròpri- mas al contrari de femnas de carn e òsses que aiman o pas e que son aimadas o odiadas per de rasons concrètas e non pas per tòca d'idealizacion.
L'importància d'Ausiàs March
Ausiàs March es un òme de letras plan presat dins la literatura catalana medievala. Sens emetre cap d'objeccion a sa qualitat literària, aqueste critèri es apiejat pels arguments seguents:
Modernitat de l'òbra ausiasmarquiana
Lo perqué de sa modernitat:
Son òbra
250px|thumb|Tomba d'Ausiàs March dins la Catedrala de Valéncia L'òbra ausiasmarquiana es constituida de cent vint-e-uèch poesias. La part màger dels estudioses an decidit de classificar son òbra segon de cicles tematics. De fet, cada cicle forma una unitat de sens, tal coma se pòt observar una evolucion formala e conceptuala dins los diferents cicles, per la qual cosa s'es arribat a considerar el còmput total de son òbra coma un poèma immens.
Els cants d'amor
Dins sa produccion l'amor es un tèma tant important qu'arriba a ne generar d'autres amb una entitat pròpria, pasmens de contunh coma una causa o efièch del primièr. Dins l'òbra de March la femna es una persona vertadièra, umana e individuala e, en consequéncia la relacion òme-femna serà el compost de l'amor sensual (senses) e l'amor intellectual (contemplacion e pensada). Nòstre autor gardèt sonque de la poesia trobadoresca lo fach de dedicar sos poèmas a una femna, que s'i referís amb un "senhal" per tal d'amagar aital son nom. Se pòt devesir aqueles cants en cinc senyals que correspondon a cinc etapas dins la vida de l'autor.
Plena de Seny
Aqueste primièr cicle se compausa de dètz-e-nòu poèmas. Son una mena de dialòg entre l'autor e una dama, "aimia". Lo poèta prepausa a son aimada una relacion mai madura tant fisica coma intellectuala, per tal de superar los desirs de la carn e los problèmas esperitals. La dama segueix son caractèr passiu e tradicional i no li respon. Lo poèta se sent fracassat, e presenta una actitud agressiva, però contunha de luchar e com escriu per resoldre los problèmas que l'assecutan, comença un cicle novèl.