cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Colorado (flume)
thumb|right|300px|Lo riu Colorado al fons del Grand Canyon Colorado es un fluvi que raja dins lo sud oèst dels Estats Units sus aperaquí 2230 km. Nais dins las Montanhas Rocosas, suls pendís del Mont Richthofen (4245 m) e se geta dins le golf de Califòrnia, en Mexic. Traversa una region enauçada (1600 m en mejana) e arida. Raja dins los estats de Colorado, d'Utah e d'Arizòna. Pus al sud, marca la termièra entre Nevada e Arizòna puèi entre Califòrnia e Arizòna. Es a l'origina del cavament del Grand Canhon e travèrsa de païsatges estracejats per l'erosion.
Juniperus oxycedrus
L'òli de cade obtengut per destillacion de la fusta es antiseptic e insecticida, emplegat en cosmetologia e dermatologia.
Timbaler del Bruc
Inici
vinheta|Lo tamborinaire del Bruc, amb la capèla de Sant Andreu endarrièr-plan Lo tamborinaire del Bruc es una legenda formada a comptar de faches arribats lo 1808 pendent la guèrra del Francés. En se basant en la personalitat istorica d'Isidre Lluçà e Casanoves (amb grafia istorica catalana: Isidre Llussà e Casanoves). L’an 1881, lo mètge manresà, Oleguer Miró, descobrís lo nom e de noms de familha reales del personatge en una partida de naissença. Nasquèt a Santpedor lo 1791 e moriguèt lo 1809 a la meteissa vila. Qualques istorians, apuntan tanben, que podiá èsser filh d’un pagés de Santpedor.
Faches istorics
Lo 9 de febrièr de 1808 lo general de l'armada napoleoniana, Philippe Guillaume Duhesme, dintrèt a Catalonha pel passatge de la Jonquera e a mejans de febrièr èra ja arribat a Barcelona. Los franceses passèron a governar Catalonha e aquela dintrèt en una crisi economica principalament per l'interrupcion del comèrci amb America (a Manresa, per exemple, se repartiguèron 3.400 e 3.500 racions jornalièras de "sopa economica"). Aiçò amassa amb l’aversion a las idèas anticlericals e revolucionàrias que representavan la França d'aquela epòca explican la tenaç resisténcia dels catalans al nòu regim autoritari francés.
Lo 4 de junh de 1808 una colomna francesa dirigida pel general Schwartz sortèt de Barcelona en direccion cap Lhèida e Saragossa amb òrdres de punir Igualada, per la siá situacion estrategica en lo camin reial e Manresa, epicentre de la insurrecion contra l’enemic napoleonian, per la cremason del papièr sagerat. Los efectius franceses èran de 3.800 òmes, basicament italians e soïsses. Lo 6 de junh comencèt la Primièra batalha del Bruc.
L'armada espanhòla èra en partida professionala amb combatentas tanben soïsses dirigits pel tinent soís Franz Krutter Grotz e en partida sometents catalans de Manresa, Igualada, Tàrrega. Los sometents catalans èran volontaris, civils armats amb tot aquò que poguèsse èsser util e tanben amb balas de fèrre, nomenadas “còniques”, fabricadas en talhièrs de Manresa per Manel Casanha. En total èran entorn uns 2.000 òmes. L'armada francesa foguèt vencuda en una emboscada e 300 de los sieus òmes moriguèron.
Lo 14 de junh de 1808 debanèt la segonda batalha del Bruc fòrça mai important dempuèi lo punt d'enguarda militar e ont lo factor estonat i èra pas mai e las fòrças francesas èran fòrça mai importantas e las dirigissiá lo general Joseph Chabran qu'èra mai experimentat. Los franceses arribèron al Bruc per doas colomnas s'afrontèron a las fòrças regularas (unes 1.500 soldats) e sometents dirigidas per Joan Baget dels tèrces de Lhèida e de en mai dels regiments soïsses. Lo artilhariá espanhòla decidiguèt la batalha en favor sèi.
La legenda del Tamborinaire del Bruc
Los premièrs soldats franceses qu’arribèron en cò de Massana foguèron estonats e atacats pels enemics, que se trobavan amagats darrièr los boissons. Los soldats que foguèron suspreses s'escampilhèron per la montanha. Al mitan de la batalha arribèron un centenat d’òmes provenentes de la vila de Santpedor, un portava un tamborin e lo faguèt sonar durant lo combat.
Lo Jornal de Manresa de 26 de setembre de 1808 explica los faches d'una manièra (solament amb las siás pròprias fòrças, sens cavalariá, artilhariá ni cap de militara que los dirigiguèsse...) Que seriá l'embrion de la creacion de la legenda per çò qu'es de la lucha d'un pòble desarmat davant de la granda armada envasidor. Ja l'an 1809 l'istorian Cabanas escriu sus un gojat de Santpedor erigit en general en xefe e se sonèt posteriorament qu'èra n'Isidre Lluçà e Casanoves qu'utilizava un tambor de las confrariás.
Lo tamborinaire del Bruc a de divèrses monuments al Bruc, a Santpedor e a Barcelona. Lo monument situat al Bruc es declarat coma Ben Cultural d'Interès Nacional.
Revision
La legenda sembla aver una basa reala, recebut qu'en una notícia del Jornal de Manresa del 29 de novembre del 1808 se sona "que desfilèt lo famós tambor del Bruc" dins una fèsta a Santpedor. De tot biais, se considèra que la victòria del Bruc foguèt deguda fondamentalament a l'atac per estonament dels sometents emboscats contra las tropas francesas, que se vegèron obligats a s'escampilhar per la montanha, ont foguèron perseguidas fins Esparreguera, amb un total de 400 bassas francesas sus una division de 3.800 òmes. La possibla arribada del tamborinaire auriá estat evidentament posterior a l'atac per estonament, e lo sieu papièr en la solucion de la batalha seriá estat vertadièrament pauc considerabla.
Mpade
Lo mpade (o kotoko de Makary) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron e en Chad.
Thiembronne
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Mpade
Localisacion
Lo mpade es d'en primièr parlat dins e a l'entorn de la vila de Makary, dins lo departament de Logone-Chari, qu'es restacat a la region de l'Extrèm-Nòrd. Unes locutors vivon de l'aute costat de la frontièra, en Chad.
Timbaler del Bruc
Obres inspirades en el tamborinaire
Leyenda basada en la narración histórica] (1999), Jordi Vila Descós
Thiembronne
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Província de Mùnscia e de la Briansa
La província de Monscia e de la Briansa (en italian, provincia di Monza e della Brianza) es una província dins la region de Lombardia en Itàlia.
Mpade
Classificacion
Lo mpade es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca biu-mandara, ont fa partida del grop kotoko del nòrd-mosgom.
Província de Mùnscia e de la Briansa
Lo capluòc es la ciutat de Monscia (Monza en italian).
Timbaler del Bruc
Bibliografia
SÀPIENS El timbaler del Bruc, entre la llegenda i la realitat
Mpade
Escritura
l'alfabet mpade es :
Província de Mùnscia e de la Briansa
Es creada en 2009 a partir de la província de Milan. Pòrta lo còde estatistic 108. Es devesida en 55 comunas.
Timbaler del Bruc
Bibliografia
[https://www.santpedor.cat/municipi/informacio-del-municipi/santpedorencsdestacats/isidre-llussa-i-casanovas.html AJUNTAMENT DE SANTPEDOR. Santpedorencs destacats]
Vejatz tanben
Liams externes
San Bartolomé de la Torre
vinheta San Bartolomé de la Torre es un municipi de la província espanhòla de Huelva e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Afar Malik Oussekine
vinheta|Placa commemorativa sul trepador davant lo 20 de la carrièra Monsieur-le-Prince. L'afar Malik Oussekine es un afar de violéncias policièras francesa que ne resultèt la mòrt de Malik Oussekine, dins la nuèch del 5 al 6 de decembre de 1986 a París, après mantuna setmanas de contèsta estudianta contra lo projècte de reforma universitària Devaquet.
L'endeman del decès, lo dissabte matin, los estudiants son recebut al ministèri de l'Interior e organizan una marcha silenciosa, mentre que lo ministre delegat Alain Devaquet presenta sa demission.
Dos dels tres policièrs qu'an tustat mortalament Malik Oussekine seràn après jutjats e condemnats.
Disparicion (drech francés)
En drech francés, la disparicion es definida coma.
Anne-Sophie Bajon
Anne-Sophie Bajon, mai coneguda coma La Bajon (1979) es una umorista francesa. Malgrat un començament en 2011 dins lo mond de l'espectacle, es mai que mai tre febrièr de 2017 que comencèt de se far famosa, gràcias a una vidèo que jòga lo ròtle d'una avocata de la femna del politician François Fillon implicat dins un escàndol d'emplec fictiu. Plan presenta sus YouTube, sas vidèos passan generalament las 500.000 visitas. Son engatjament politic en favor dels Gilets Jaunes, mai manifèst encara dins la vidèo Mère Noël publicada lo 24 de decembre de 2018, a portat qualques jornals franceses coma Le Parisien a la comparar a Coluche.
.microsoft
(entrepresa americana) es un nom de domeni generic depausat per l'entrepresa americana Microsoft. Es en servici dempuèi lo 10 de junh de 2015.
Castèl de Puèi Martin
esquèrra|350px|miniatura|... Vista generala del castèl... Lo Castèl de Puèi Martin se quilha a Marcais, a de Sarlat e  de las Aisiás, dins lo Peiregòrd Negre e lo departament de Dordonha. Venguèt per decision del 1èr de març de 1977.
Istòria
Lo bastiment comencèt al sègle XIII. En 1357, venguèt possession anglesa. Los cònsols de Sarlat l'abandonèron en restacant lo domeni als angleses.
Nòtas
<references group="N"/>
Calci
Lo calci es un element quimic, de simbòl Ca e de nombre atomic 20. Es un element quimic essencial a la vida. Se calcula que lo calci representa entre 1,5% e un 2% del pes d'una persona, que  99% se tròba dins los òsses e la resta dins los  teissits e liquids corporals intervenent dins lo metabolisme cellular.
Quimia organica
La quimia organica es la branca de la quimia qu'estúdia lei compausats organics, es a dire lei moleculas constituïdas de carbòni, d'idrogèn e de quauqueis eteroatòms coma l'oxigèn, l'azòt ò lo clòr. Es un dei dos domenis tradicionaus de la quimia amb la quimia inorganica que s'interessa ai compausats mineraus. La quimia dau carbòni e dei grops foncionaus estacats a una cadena carbonada son donc lei dos aspèctes principaus de la quimia organica modèrna. Lei tecnicas d'analisi i tènon tanben una plaça importanta car la caracterizacion d'una substància organica pòu èsser complèxa.
La quimia organica es la basa de plusors sectors majors de l'industria quimica modèrna coma la petroquimia, la plasturgia ò la fabricacion de medicaments.
Antquitat e Edat
Leis originas de la quimia organica datan dau periòde de l'alquimia. D'efiech, durant aquela epòca, lei sabents pensavan que lei creaturas organicas tenián una « força vitala » caracteristica. Diferenta dei principis presents dins lei substàncias mineralas, aquela fòrça permetiá de distinguir compausats organics e mineraus e d'explicar l'aspècte fòrça diferent dei dos grops. Aquela definicion perdurèt fins a la fondacion de la quimia modèrna e foguèt donc represa per lei premiers quimistas modèrnes au sègle XVIII.
La fin de la « força vitala »
Au començament dau sègle XIX, lei quimistas comencèron de definir de teorias per explicar lei proprietats particularas dei compausats organics. A partir de l'idèa de « força vitala » e de la descubèrta de l'electroquimia, foguèt concebuda una teoria « electrica » de la quimia organica. Plusors figuras majora participèron a aquel esfòrç coma Eugène Chevreul (1786-1889), Louis Joseph Gay-Lussac (1778-1850), Louis Jacques Thénard (1777-1857), Justus von Liebig (1803-1873) e, subretot, Jacob Berzelius (1779-1843). Pasmens, Berzelius aguèt de dificultats per explicar l'estructura e la polaritat dei radicaus a la basa de sa teoria. En parallèl, la manca de conoissenças sus lei reaccions organicas entraïnèt de debats sus l'estructura dei moleculas presentant una meteissa formula bruta.
La resolucion d'aqueu problema foguèt l'òbra dau quimista francés Auguste Laurent (1807-1853) que capitèt de remplaçar, dins un compausat organic, un atòm d'idrogèn per un atòm de clòr. Coma lo premier es electropositiu e lo segond fòrça electronegatiu, aqueu resultat condamnèt la « força vitala », incapabla d'explicar un tau fenomèn. Entraïnèt tanben l'utilizacion dei formulas semidesvolopadas per visualizar l'estructura dei moleculas e lei mecanismes reaccionaus. En particular, aquò menèt a la descubèrta de la tetravaléncia dau carbòni e de l'estructura dau benzèn per Friedrich Kekulé von Stradonitz (1826-1898), de l'existéncia de moleculas opticament activas per Louis Pasteur (1822-1895) ò de l'existéncia d'atòms de carbòni dissimetric per Joseph Le Bel (1847-1930) e Jacobus Van't Hoff (1852-1911).
Lo mantenement dau concèpte
Se la descubèrta de Wöhler marca la fin de la quimia organica independenta eissida de la tradicion alquimica, lo concèpte foguèt conservat per lei quimistas per doas rasons principalas. La premiera es l'especifitat dei substàncias organicas que contènon principalament de carbòni e d'idrogèn, çò qu'entraïna l'utilizacion preferenciala de certanei lèis quimicas. La segonda es l'importància dei compausats organics dins l'industria modèrna. D'efiech, tre 1850, lo quimista francés Marcelin Berthelot (1827-1907) mostrèt la possibilitat de sintetizar lo metan, lo metanòl, l'acetilèn ò lo benzèn a partir de compausats organics presents dins la natura. Perseguit per mai d'un quimista, son trabalh permet a l'ora d'ara de fabricar de centenaus de miliers de produchs, compres de substàncias qu'existisson pas a l'estat naturau.
La quimia dau carbòni
Lo carbòni es la basa dei moleculas organicas. Doas proprietats li dònan de caracteristicas excepcionalas. La premiera es la capacitat d'un atòm de carbòni d'establir de liasons covalentas amb d'autreis atòms de carbòni. Aquò permet de construrre de cadenas carbonadas diversificadas, compres de macromoleculas coma aquelei que forman lei polimèrs. La segonda es l'existéncia de liasons carbòni-carbòni simplas, doblas e triplas que dònan una reactivitat particulara ai compausats carbonats. En particular, permèton d'integrar de cadanas carbonadas ò d'eteroatòms (oxigèn, azòt, alogèns...) a una cadena ja existenta.
La quimia dei grops foncionaus
Un nombre fòrça important de substàncias organicas pòrtan de grops d'atòms caracteristics. Son dichs « grops foncionaus » (ò « foncions ») e conferisson ai moleculas de proprietats particularas. Entre lei pus coneguts, se pòdon citar lei foncions alcòl (R–OH), acid carboxilic (R–COOH) ò estèr (R-COO-R). Aquelei grops son a la basa de la quimia organica modèrna car sa reactivitat es sovent previsibla. Aquò permet donc de definir de reaccions caracteristicas qu'ofrisson la possibilitat d'establir de sintèsis complèxas constituïdas de plusors etapas successivas.
L'analisi dei compausats quimics
En causa de la multiplicat dei compausats organics, l'analisi quimica a un ròtle important per permetre d'identificar sa natura, son nombre d'atòms e son estructura. Per aquò, divèrsei metòdes son estadas desvolopadas. Lei tecnicas quimicas permèton d'identificar una foncion gràcias a una reaccion caracteristica. Per exemple, la reaccion de Fehling pòu servir a caracterizar un aldeïd. D'autrei metòdes d'identificacion quimicas existisson coma la cromatografia qu'es fòrça utila per separar lei substàncias presentas dins una mesclada.
Lei metòdes d'identificacion fisicas permèton tanben de determinar lei formulas desvolopadas dei compausats gràcias a l'identificacion dei grops foncionaus, de la natura dei liasons e dei caracteristicas de la cadena carbonada. Lei pus utilizacions son leis espectroscòpias infraroge, ultraviolet e Raman (fòrça eficaças per identificar lei foncions e lei liasons) e la resonància magnetica nucleara (fòrça eficaça per identificar leis atòms d'idrogèn). L'ensemble d'aquelei tecnicas es normalament utilizat per s'assegurar de la formula d'una substància.
Lei règlas de nomenclatura
Lei règlas de nomenclatura son fòrça presentas en quimia organica car permèton de descriure de moleculas complèxas d'un biais relativament simple en tenent còmpte dei cadenas carbonadas e dei grops foncionaus. Aquò es important car, en quimia organica, una meteissa formula bruta correspond sovent a de substàncias diferentas.
L'importància de l'experiéncia
Se de progrès majors son estats realizats en matèria de teoria per preveire lei reaccions dei compausats organics (integracion de modèls quantics, usatge dei tecnologias de l'informacion...), la quimia organica es encara una sciéncia considerada coma « experimentala ». D'efiech, en causa dau nombre important d'ipotèsis e de reaccions possiblas, la verificacion dau resultat es encara imperativa per defugir una error e verificar una prediccion teorica.
Aplicacions
La quimia organica ocupa una plaça majora dins l'industria modèrna. D'efiech, permet de produrre lei compausats quimics de basa (generalament a partir d'idrocarburs) que son utilizats per la fabricacion de compausats pus complèxs coma de polimèrs, de perfums ò de medicaments. Per aquò, l'industria quimia es devesida entre diferentei brancas especializadas amb un destriament entre la quimia pesuca (petroquimia...) caracterizada per de volums importants de produccion e la quimia fina (medicaments...) definida per de fabricacions limitadas amb una valor aponduda auta.
Bernardo O'Higgins
Bernardo O'Higgins Riquelme (Chillán, 20 d'agost de 1778 - Lima, Peró, 24 d'octobre de 1842) foguèt un militar e politician chilen. Governèt Chile coma dirigent suprèm entre 1817 e 1823.
Quimia organica
Aplicacions
En causa de sa despendéncia ais idrocarburs e de sa consumacion important d'energia electrica, l'industria quimia es l'objècte de recèrcas e de desvolopaments per assaiar d'adaptar son foncionament ai constrenchas environamentalas liadas au rescaufament climatic.
San Juan del Puerto
vinheta San Juan del Puerto es un municipi de la província espanhòla de Huelva e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Castanea sativa
Lo castanh (var. chastanh, chastenh) o lo castanhièr (var castanhier/-nhèr, chastanhier/-nhèir/-nhièr) es un arbre de las fuèlhas caducas, de la familha de las fagacèas (tan coma lo garric o lo fau). Produtz un fruch, la castanha (o chastanha).
Descripcion
Es un arbre bèl (de 25 m a 35 m) amb de brancas longas e de grandas fuèlhas caducas dentadas (que pòdon mesurar fins a 25 cm en longor e 4 a 8 cm en largor). La selva ont lo castanhièr es majoritari se ditz una castanhal (Carcin, Roergue), una castanhau (Orlhac), una chastanhèira (Auvèrnhe), un castanet o chastanet (Cevenas), una castanheda (Gasconha), una castanhareda (Provença) o una bòsc/chastanhierada/chastanhòla (Lemosin), etc. E se'n tira lo nom del parçan de la Castanhau qu'es a l'entorn d'Orlhac.
La longevitat del castanhièr es plan bèla, de 500 a 1500 ans. Un castanhièr sicilian: Il Castagno dei Cento Cavalli sus la comuna de Sant'Alfio (sul penjal d'Ètna) auriá entre 2000 e 4000 ans. Lo castanhièr florís de junh a julhet, las flors mascles nòlon alara a espèrma. Las castanhas tomban tre lo mes d'octobre. L'arbre es monoïc: se tròba sul meteis arbre de flors unisexuadas, mascles e femes, dispausadas en caton dreiçat a la florison.
Lo pelon, involucre verd e espinós, envelopa los fruches, las castanhas, d'un a tres per pelon. Pels botanistas son d'aquènis. Cadun d'aqueles fruches es format d'un clòsc prim e correjós, la pelòfa (lo pericarp pels botanistas) e conten una grana, de còps doas, envelopada d'una pellicula rogenca e astringenta, que dintra dins los plecs de l'amètla e que cal levar abans de consomar.
Etimologia
Castanhièr ven del latin castanea, derivat del grèc kastanon. Aquel nom fariá referéncia a Kastanon, una vila de Tessàlia famosa dins l'Antiquitat per sas castanhas. Castanea designava lo garric abans de designar lo castanhièr. Sativus significa en latin.
Bendejun
Bendejun o mielhs Bec de Jun (Bendejun en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Xavier Cugat
Xavier Cugat (1900-1990) foguèt un musician (violonista) catalan emigrat a Cuba.
Nascut Francesc d'Asís Xavier Cugat Mingall de Bru i Deulofeu en Girona, sa familha emigrèt a Cuba en 1905. Foguèt musician dels genres cha-cha-cha, mambo e twist.
Província de Potença
La Província de Potença es una província de la region de Basilicata en Itàlia. Caup doas comunas que s'i parlèt occitan, Némoli e Trequina.
San Silvestre de Guzmán
vinheta San Silvestre de Guzmán es un municipi de la província espanhòla de Huelva e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Coluche
Michel Gérard Joseph Colucci, mai conegut coma Coluche (París, 28 d'octobre de 1944 - Opiá, 19 de junh de 1986) foguèt un umorista e actor francés. Venguèt famós subretot a partir de sa parodia d'un jòc de television: Le Schmilblick. Mai tard sa popularitat cresquèt encara gràcias a sos ròtles dins mantes films coma. Activista social, critic ferotge del mond politic, decidiguèt de se presentar a l'eleccion presidenciala francesa de 1981 abans de retirar sa candidatura qualque temps mai tard. Fondèt en 1985 l'associacion caritativa Les Restos du cœur que son prètzfach es sostengut encara uèi pels concèrts dels Enfoirés. Moriguèt tragicament dins un accident de mòto lo 19 de junh de 1986 en plen país niçard.
Apellacion d'origina contrarotlada
Apellacion d'origina contrarotlada o AOC (en francés Appellation d'origine contrôlée) es una certificacion francesa que permet d'identificar cèrts produches alimentaris franceses (los formatges, los vins, la frucha etc..). L'apellacion delimita un airal e un metòde de fabricacion, per exemple lo sanclame d'afinatge d'un formatge.
Dempuèi 1992, l'AOP (qu'es una apellacion europèa) remplaça pauc a pauc l'AOC e las autras apellacions europèas.
Minuci Fèlix
Marc Minuci Fèlix (Marcus Minucius Felix) (c. sègle II) que ho un escrivan latin crestian.
Thérouanne
es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Minuci Fèlix
Qu'èra originari de la província romana d'Africa e que's convertí au Cristianisme a la fin de la soa vida.
Thérouanne
Toponimia
Lo nom de Thérouanne (atestacions Tarouanoi, al sègle II, Tarvenna, al sègle IV) vendriá del gallés Tarvos, «taure», nom d'òme o de divinitat, ambe'l sufixe gallés -enna.
Minuci Fèlix
Qu'escrigoc l'Octavius, dialòg filosofic enter tres amics anant de cap a Ostia: lo pagan Cecili, lo crestian Octavi e Minuci eth medish. En passant devant ua estatua de Serapis, Cecili que potoa l'aire, çò qui ocasiona ua discussion devath la forma d'un debat legista: Cecili que procedeish com procurador encargat d'acusar lo Cristianisme, Octavi qu'ei l'avocat e Minuci lo jutge. Fin finala, Cecili que's converteish au Cristianisme.
Aquera òbra non menciona pas Jèsus ni argumenta pas a partir de l'Escritura. Que concília la fe crestiana dab la cultura tradicionau, sensiblament dab la filosofia, en tot perpausar que los filosòfs màgers hon los precursors de la doctrina crestiana.
Garac
Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada sus l'Arsèna a 34 km au Nòrd-Oèst de la vila.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Garac èra de l'eleccion de Lomanha, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescaucia de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Joan Baptista. Tanlèu 1790, Garac èra deu canton de Cadors. En 2015, suprimiguèn le canton de Cadors e Garac passèc au canton de Legavin, largament espandit.
La parròquia de Sent Damian, dens la comuna de Garac, èra de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescaucia de Tolosa.
Mobiliari urban
Lo mobiliari urban es una nocion englobant totes los objèctes que son installats dins l'espaci public d'una vila per respondre als besonhs dels usatgièrs.
Peiregòrd Blanc
Lo Peiregòrd Blanc o lo Perigòrd Blanc es d'una part, amb lo Peiregòrd Negre, lo Peiregòrd Purpau e lo Peiregòrd Verd, una de las quatre apelacions toristicas-administrativas de Peiregòrd, e de l'autra lo nom d'una anciana region naturala, las doas entitats en correspondent a de territòris diferents.
Périgny (Loir e Char)
Périgny  es una comuna francesa administrada per lo departament de Loir e Char de la region dau Centre .
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Cornilha (Perigòrd)
thumb|right|250px|Lo borg de Cornilha Cornilha (en francés: Cornille) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Cornilla, au segle XIII, Cornilhie, en francés, en 1670. La prononciacion es [kur’niʎɒ]. Cornilha ven d'un nom latin d'òme Cornelius : Cornelia (villa), la propietat de Cornelius. , ,
Província de Matera
thumb|La ciutat de Matera
Mar d'Irlanda
thumb|320px|right|Mapa del relèu de la Mar d'Irlanda.
La Mar d'Irlanda (irlandés: Muir Éireann; galés: Môr Iwerddon) separa las illas d'Irlanda e Grand Bretanha. Es religada a l'Ocean Atlantic per lo Canal de Sant Jòrdi entre la Republica d'Irlanda e lo País de Galas e Cornoalha al sud e per lo Canal del Nòrd entre Irlanda del Nòrd e Escòcia al nòrd-èst. L'Illa de Man es situada al mitan de la Mar d'Irlanda.
La mar es d'una nauta importància economica per lo comèrci regional, la navigacion, lo transpòrt, la pesca e la produccion d'energia eoliana o nucleara. I aguèt una longa discussion sus un projècte de construccion d'un tunèl amb camin de fèrre per religar Grand Bretanha e Irlanda; lo trafec annal entre las doas illas es de mai de 12 milions de personas e 17 megatonas de merças.
600px|right|Ocean e mars d'Euròpa
Violéncia policièra
vinheta|Polícia tirant de gas lacrimogèns a [[Hong Kong lo 12 de junh de 2019.]] La violéncia policièra, o brutalitat policièra, caracteriza l'accion violenta de policièrs envèrs d'autras personas fòra de l'encastre definit per la lei. Òm parla de bavadura policièra dins los cas los mai grèus, en particular dins los cas condusissent a la mòrt de la persona violentada. Sos lo tèrme de violéncia policièra, òm regropa diferents actes d'abús policièrs tals que l'abús de susvelhança, l'arrestacion fraudulosa, l'intimidacion, la repression politica, l'abús sexual.
La violéncia policièra es autorizada dins l'encastre de la lei quand es comanditada per lo govèrn dins lo but de protegir los ciutadans d'actes criminals. Mas, meteis dins aqueste encastre, los policièrs son tenguts de n'emplegar la força qu'a de fins legitimas o per executar d'òrdres legitims e proporcionalament al risc encorrut.
Carte de séjour
Carte de séjour èra un grop de rock francés format a Lion de caps 1980 (desseparat en 1990) per Rachid Taha (lo cantaire), Mokhtar Amini (a la bassa), Jérôme Savy (a la guitarra), Mohamed Amini (a la guitarra ritmica).
Son estats remarcats per aver mesclat lo rock francés ambe la musica mediterranenca, la del Magrèb en particular coma lo rai per exemple, a l'imatge del grop que la màger part dels sòcis èran de soca mòra.
Lor cançon la mai coneguda es en 1986 una represa rai-rock (plan simbolica pr'amor del tèxte) de Douce France de Charles Trenet.
An recebut en 1987 lo Bus d'Acier, lo Grand prèmi del rock francés.
Lo cantaire del grop, Rachid Taha, defuntèt en 2018.
La Thieuloye
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Folkling
Folkling es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
La municipalitat se trucava Folchelinga en 1266.
Feer
Feer (en frison septentrional; en frison: Fering e en alemand: Föhr) es la segonda isla mai granda de las Islas Frisonas d'Alemanha. Se tròba dins lo districte de Frisa del Nòrd, de l'estat de Slesvig-Holstein. A una extension de 82,82 km² e comptava una populacion de 8.593 abitants en 2008, e una densitat de 104 h/km².
Santa Ana la Real
vinheta Santa Ana la Real es un municipi de la província espanhòla de Huelva e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Sant Urcise
Sent Urcisi, Sent Urcise, o Sent Rocise [sen Ruʃize] (Saint-Urcize en francés) es una comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Sanctus Ursizius, en latin al sègle XI, Sanctus Urcisius, en latin en 1297, Sanctus Urcisius e Sanctus Urcissus en latin al sègle XIV, Sainct-Orcize, en 1494, Sainct-Urcize, en 1662, Sainct-Urcisse, en 1668, Sainct-Urcizes, 1730. Son eissidas del nom de sant Ursicinus que foguèt avesque de Caors al sègle VI. L'accent tonic a reculat. Lo nom s'explica per la participacion del sant al IVen Concili d'Auvèrnhe en 590,. I a d'autres luòcs que pòrtan lo nom d'aquel sant o d'un sant omonime (i a sèt sants Ursicinus, dont l'avesque de Caors mòrt en 585) : Sent Ocesi dins la comuna de Truèjols, en Carcin, una paròcha de Caors, una comuna près de Puègmiròl, Sent Orsisi e una comuna tarnesa, Sent Orsesi.
La fòrma Sent Rocise presentada dins un document toristicopoetic es pas impossibla (Orcise > Rocise), mas Sent Ròc (!) es un sunhe alimentat per un simple rencontre fonetic (lo garisseire de la pèsta al sègle XIV es pas l'avesque del sègle VI !). La prononciacion est [sentyr'size] a Sent Remise, [sentyr'sizə] a Jabrun, [santur'size] a Las Vèrjas e a Recoletas, comuna de Recola d'Aubrac e [sentyr'sizi] dins la comuna. L'informatritz, naissuda a La Trinitat, pòt pas aver inventat aquel -i final atòn e se l'auvernhàs refusa i dins aquela posicion, Sent Urcisi e la Trinitat son près dels parlars roergasses e gavaudaneses que l'accèptan ([ar'kɔmi] als Monts Verds).
Coma explicar l'evolucion de Ursicinus, accentuat sus ci, la tresena sillaba, amb una vocala longa, a de fòrmas del tipe Urcisi / Orcesi / Orsesi, accentuadas sus la segonda sillaba ? Burgan e Lafon, que tractan del vilatge carcinòl, refutan l'explicacion de Negre, que pensa que lo nom es tractat coma *Ursicius, accentuat sus -si-. Explican que i a un martir [donc pas l'avesque de Caors] nommat Urcisinus, ambe la sillaba -ci- tonica, çò que règla lo problèma (la finala dispareis dins l'evolucion fonetica). Coma aquel accident interven tanben per l'avesque de Caors, es benlèu pus simple de dire que lo nom Ursicinus en general a coneissut, al mens en occitan, una metatèsi acompanhada de reculament d'accent. Aquela istòria complicada explica tanben que la codificacion del nom esita entre Orsi- e Orci-.
Istòria
S'i tenguèt lo IVen Concili d'Auvèrnhe en 590 que Ursicinus, avesque de Caors, i participèt.
Nòtas
<references group="N"/>
Pincé
Nòtas
<references group=N/>
Lum de senhalisacion
drecha|sens_quadre|188x188px Un lum de senhalisacion, o un fuòc tricolòr, es un dispositiu permetent la regulacion de la circulacion rotièra entre los usatgièrs de la rota, los veïculs e los pedons.
Província de Pescara
La Província de Pescara es una província de la region deis Abruç en Itàlia.
La Forêt-le-Roi
La Forêt-le-Roi es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Essonne e la region d'Illa de França.
.jlc
(acorcha de la marca Jaeger Lecoultre) es un nom de domeni generic depausat per l'entrepresa soïssa Richemont. Es en servici dempuèi lo 10 de junh de 2015.
La Forêt-le-Roi
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Santa Bárbara de Casa
vinheta Santa Bárbara de Casa es un municipi de la província espanhòla de Huelva e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Moers
Moers (prononciacion: [ˈmœʁs]) es una vila alemanda del districte de Wesel dins la region de Ren del Nòrd-Vestfàlia, situada sus la riba occidentala de Ren. Comptava 103.504 abitants en decembre de 2012.
Trigueros
Trigueros es un municipi de la província espanhòla de Huelva e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Peiregòrd Purpau
thumb|300px|right|Vinhal de Montbasalhac en automne Lo Perigòrd Porpal o lo Peiregòrd Porpal es emb lo Peiregòrd Blanc, lo Peiregòrd Negre e lo Peiregòrd Verd, una de las quatre apellacions toristicas de Peiregòrd e lo darrèra per òrde cronologic. Correspond al Brageiragués.
Lo nom fuguèt inventat per lo Comitat departamental de Torisme de Dordonha pendent las annadas 80 e èra motivat per la color de las fuèlhas a l'automne dins lo vinhal de Brageirac, mas s'aplica tanben a la partida del Landés, region de bòscs, compresa dins l'arrondiment de Brageirac.
Son eficacitat es limitada, pr'amor de la concurréncia del nom de Brageirac, milhor identificat toristicament. thumb|300px|left|Las quatre colors del Perigòrd toristic thumb|300px|right|Lo Landés traversat per la novèla rota de l'escamjador de [[Moissídan a Brageirac.]]
Peiregòrd Verd
Lo Peiregòrd Verd o lo Perigòrd Verd es un país administratiu de França, constitutiu de Peiregòrd (Guiana). Una partida importanta de son territòri se situa dins lo Pargue Naturau Regionau de Perigòrd-Lemosin.
Lo Peiregòrd Verd es tanben lo tet dau departament de Dordonha dins los ranvers dau chasteu e de la seuva de Vielhacor (Viellecourt)emb una nautor de 518 m.
.rexroth
(nom d’ostal alemand, d’una familha de faures, devengut lo d'una companhiá filiala de Mannesmann puèi de Bosch) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa alemanda Robert Bosch GMBH. Es en servici dempuèi lo 24 de decembre de 2015.
Tanben veire
.bosch
Eliç
Una eliç es un dispositiu format per un ensems d'elements denominats palas, que son montats de maniera concentrica a l'entorn d'un ais, virant a l'entorn d'aqueu en un meteis plan.
Sa foncion es de transmetre a travèrs dei palas la sieuna energia cinetica pròpria (qu'aquerís en virant) a un fluid, creant una fòrça de traccion, o vicevèrsa; "pren" l'energia cinetica d'un fluid per la transmetre mejançant son ais de rotacion a un autre dispositiu.
Lei primiereis aplicacions deis eliç, fa de miliers d'ans, foguèron lei molins de vent e d'aiga. Uei lo dia, tanben sota lei noms de "rotor", "turbina" e "ventilador", leis eliç e lei dispositius que ne derivan s'emplegan per una multitud de foncions: refrigeracion, compression de fluids, generacion d'electricitat, propulsion de veïculs e mai per la generacion d'efiechs visuaus (estroboscòpi).
Coma o evidéncia la varietat de denominacions e de camps d'aplicacion, existís una granda varietat d'eliç, varietat que se manifèsta subretot dins lei palas, que generalament tenon de perfius semblants a aquelei d'una ala, mai que sa forma vària segon la foncion.
E mai, i a d'eliç, principalament dins l'aviacion, que l'inclinason de sei palas es variabla, una variacion qu'a son torn pòt concernir lo plan de rotacion de l'eliç ("pas") o l'ais de rotacion de l'eliç ("pas ciclic"). Per aconseguir aquò se requerís de mecanismes pron complèxes.
Region del Centre
La region del Centre es lo nom donat dins mai d'un país a una region centrala:
Lipid
thumb|right|[[Fotografia de divèrseis òlis, una fònt majora de lipids dins l'alimentacion umana.]]
Lei lipids (var. lipides ) son una categoria pauc omogenèa de moleculas idrofobas quasi insolublas dins l'aiga mai solublas dins la màger part dei solvents organics. An pas de definicion generala acceptada per l'ensemble de la comunautat scientifica e la classificacion pus utilizada es unicament basada sus l'aspècte deis esquelètas carbonadas dei substàncias. Pasmens, lei lipids an un ròtle fòrça important dins lo foncionament dau vivent. Per exemple, son lo constituent major dei membranas cellularas. Autre exemple, au nivèu metabolic, son egalament utilizats coma resèrvas d'energia per l'organisme.
Istòria
Lei lipids son una familha de substàncias conegudas dempuei au mens l'Antiquitat coma o mòstra son ròtle dins la fabricacion de sabon en Siria tre 1500 avC. Pasmens, son estudi demorèt limitada fins au sègle XIX. Un dei pus ancians rapòrts de recèrca sus lei lipids data de 1815. Òbra dau quimista francés Henri Braconnot (1780-1855), establiguèt un destriament entre lei seus (graissas solidas) e leis òlis (graissas liquidas). Uech ans pus tard, Michel Eugène Chevreul (1786-1889) prepausèt una classificacion pus fina amb l'apondon de categorias novèlas coma lei resinas, lei cieras e leis òlis essenciaus. Puei, en 1827, William Prout (1785-1850) identifiquèt lo ròtle dei lipids, dei proteïnas e dei glucids dins l'alimentacion umana e animala.
Lei lipids faguèron partida dei premierei substàncias naturalas sintetizadas per lei quimistas. D'efiech, en 1844, lo Francés Théophile-Jules Pelouze (1807-1867) fabriquèt un triglicerid sintetic gràcias a una reaccion entre l'acid butiric e la glicerina en preséncia d'acid sulfuric concentrat. Dins leis ans seguents, Marcellin Berthelot (1827-1907), un estudiant de Pelouze foguèt l'autor d'autrei sintèsis d'aqueu tipe. En parallèl, Theodore Gobley (1811-1876) descurbiguèt de lipids – dau grop dei fosfolipids – dins lo cervèu de mamifèrs e dins leis uòus.
Aquela diversitat dei lipids e un vocabulari pauc precís (lipoïds, lipins, lipids, etc. ) limitèt lor estudi globau. La premiera classificacion modèrna foguèt prepausada en 1920. Èra basada sus tres categorias : lei limids simples (graissas e cieras), lei lipids compausats (fosfolipids e glicolipids) e lei lipids derivats (acis gras, esteròus). Pasmens, i aguèt de consensus au sen de la comunautat scientifica per acceptar una classificacion comuna. Aquela situacion perdura encara a l'ora d'ara.
Classificacion
La classificacion dei lipids es un subjècte complèx en causa de la dificultat de definir de critèris objectius per difenciar lei lipids deis autrei classas de moleculas organicas. Uei, la classificacion pus acceptada es fondada sus uechs categorias establidas per l'IUPAC. Pasmens, lo recors ai tèxtes de l'IUPAC pausa egalament de problemas. Per exemple, dins una publicacion de 1994, l'organizacion aviá excluch lo colesteròu dei lipids, çò que suscitèt una viva oposicion de part dei bioquistas.
Leis acids gras
Leis acids gras son d'acids carboxilics amb una cadena alifatica. Dins la natura, aquela cadena tèn generalament 4 a 36 atòms de carbòni e conferís son caractèr idrofòb a la molecula. Pòu portar de grops foncionaus variats contenent d'atòms d'oxigèn, d'azòt, de sofre ò d'alogèn. Pòu tanben èsser saturada ò insaturada e presentar d'isomerias cis/trans. Per extension, lo tèrme es de còps utilizat per designar totei leis acids carboxilics amb una cadena idrocarbonada non ciclica. Aqueleis acids son presents dins lei graissas animalas e vegetalas sota forma d'estèrs.
Arrèst de bus
vinheta|L'estacion de bus Tucaut dins lo quartièr [[Sent Simon (Tolosa)|Sent Simon a Tolosa.]] Un arrèst de bus es una installacion sus una via, plaçat sul trepador, al nivèl del qual los autobús o los autocarris s'arrèstan per permetre als passatgiers de montar o davalar del veïcul.
Lipid
Lei glicerids
Lei glicerids son compausats d'un residü de gliceròl esterificat per un, dos ò tres acids gras. Generalament diferents, leis acids gras permèton de definir tres categorias de glicerids ; lei monoglicerids (un acid gras dins la molecula), lei diglicerids (dos) e lei triglicerids (tres). Aquelei compausats sèrvon generalament a estocar l'energia metabolica. Constituïsson donc la màger part de la graissa animala. Dins aquò, certanei glicerids tènon de ròtles estructuraus coma lei seminolipids presents dins l'espèrme dei mamifèrs.
Lei fosfoglicerids
Lei fosfoglicerids son de fosfolipids constituïts de dos residüs d'acids gras qu'esterifican un residü gliceròl esterificat per un residü fosfat. Aquel ensemble forma un acid fosfatic qu'es liat au grop alcòl d'una molecula polara. Amb leis esfingolipids, lei fosfoglicerids son una partida majora dei fosfolipids. An un ròtle fondamentau dins la formacion dei membranas biologicas – franc d'aquelei deis Archaea – dins lo metabolisme e dins la sinhalisacion cellulara. Lei teissuts nerviós ne'n contènon tanben de quantitats importantas.
Leis esfingolipids
Leis esfingolipids son una familha de lipids complèxs derivats de l'esfingosina. Son principalament presents dins lei membranas plasmicas e tènon un ròtle dins la reconoissença dei cellulas. Son lo resultat de l'amidificacion d'un acid gras sus l'esfingosina. Divèrsei grops foncionaus pòdon egalament reagir amb la foncion alcòl per se fixar sus la molecula. Segon la natura d'aquelei grops, plusors sostipes d'esfingolipids son estats definits.
Lei glicolipids
Lei glicolipids resultan de l'esterificacion d'òsas ò de l'amidificacion d'osaminas per d'acids gras. Forman d'estructuras compatiblas amb lei jaç lipidics dei membranas biologicas. Dins aquelei compausats quimics, un òsa assegura lo ròtle dau gliceròl dins lei glicerids. An un ròtle important en leis eucariòtas coma lei bacterias.
Lei policetids
Lei policetids son una familha de moleculas fòrça diversificadas que son presentas en leis animaus, lei vegetaus, lei bacterias e lei bolets. Compren de macrolids, de polièns, de polietèrs, de tetraciclinas, d'acetogeninas e de compausats divèrs (acid usnic, discodermolid, etc.). En causa d'aquela diversitat, son destriats lei policetids de tipe I (enzims massís amb plusors sites actius), de tipe II (policetids aromatics) e de tipe III (moleculas aromaticas pichonas produchs per d'espècias fongicas).
Lei policetids son generalament eissits de la condensacion de Claisen d'acetil-CoA, de proponiòl-CoA e de moleculas derivadas de la malonil-CoA. Un nombre important de policetids son egalament de moleculas ciclicas que son estructura es estada modificada per glicosilacion, metilacion, idroxilacion, oxidacion, etc. Fòrça substàncias frequentament utilizadas coma antiseptics, antiparasitaris ò anticancerós son de policetids.
Leis esteroïds e leis esteròus
Leis esteroïds son de lipids que tènon un nuclèu esteran parcialament ò totalament idrogenat e que derivan de triterpèns. Per extension, lei compausats eissits de la scission d'una liason quimica dau nuclèu esteran son tanben considerats coma d'esteroïds. Dins un organisme, an sovent lo ròtle d'ormònas ò de marcaires de la sinhalizacion cellulara. Leis esteròus son un sosensemble d'esteroïds que son grop esteran es portaire d'un grop idroxil sus son carbòni-3. Son fòrça presents dins lei membranas cellularas.
Lei prenòus
Lei prenòus son de compausats de la familha deis alcòls. Sa cadena carbonada es constituïda d'una repeticion d'unitats isoprèn. Lei prenòus son sintetizats a partir de precursors compausats de cinc atòms de carbòni : Existís diferentei categorias de prenòus. Leis isoprenoïds simples son formats per l'addicion d'unitats de cinc atòms de carbòni. Quand un tau compausat contèn mai de 40 atòms de carbòni, se parla de politerpèns. Lei quinonas son un ensemble de moleculas que tènon una cadena laterala isoprenica estacada a un nuclèu quinonoïd d'origina non isoprenica. Lei bacterias produson de poliprenòus, dichs bactoprenòus, que son caracterizats per una unitat isoprenica finala liada a l'idroxil insaturada.
Lei membranas cellularas
Lei lipids ocupan una plaça centrala dins lei membranas biologicas. D'efiech, gràcias a sei proprietats idrofobas, lei lipids pòdon s'orientar per formar de bijaç lipidics compausats de dos fuelhs parallèls. Dins un fuelh donat, lei lipids s'orientan per presentar sa partida pus idrofila a l'aiga dau mitan organic e sa partida idrofoba ai lipids de l'autre fuelh. Una tala organizacion, que permet ai grops idrofòbs de demorar alunchats dei moleculas d'aiga, es termodinamicament favorizada en mitan aquós (efiech idrofòb ). De mai, aquelei bijaç an tendància de formar d'estructuras sarradas. Per aquela rason, la quimia dei lipids dins una solucion aquosa es una branca majora de la bioquimia.
Lei resèrvas d'energia de l'organisme
Lei triglicerids estocats dins lei teissuts adipós son la forma principala d'estocatge de l'energia en leis animaus e lei vegetaus. D'efiech, per exemple, leis animaus dispausan de cellulas especializadas, leis adipocits, que son capablas de sintetizar e de degradar lei triglicerids. Per l'organisme, l'oxidacion complèta deis acids gras provesís mai d'energia qu'aquela dei glucids e dei proteïnas (aperaquí 39 kJ/g còntra 17 kJ/g).
La sinhalisacion cellulara
Lei lipids an un ròtle centrau dins la sinhalisacion cellulara, es a dire dins lo sistèma de comunicacion que regís e coordena lei procès fondamentaus entre lei cellulas. Divèrsei lipids pòdon intervenir dins aquelei mecanismes coma l'esfingosina-1-fosfat qu'intervèn dins la regulacion de la mobilizacion dau calci, dins la creissença dei cellulas e dins l'apoptòsi. De lipids, coma lei prostaglandinas e lei fosfatidilserinas, an un ròtle important dins lo bòn foncionament dau sistèma immunitari en activant lei procès inflamatòris e en marcant lei cellulas destinadas a la fagocitòsi. Enfin, un autre exemple de lipids tenent de foncions fondamentalas son d'esteroïds, coma l'estrogèn e la testosterona, que son d'ormonas indispensablas au debanament dei mecanismes de reproduccion.
Leis autrei foncions
En mai de lor ròtle dins la formacion dei jaç lipidics, dins la mesa en plaça de resèrvas energeticas e dins la sinhalizacion celluara, lei lipids asseguran de foncions variadas dins l'organisme. Lei vitaminas liposublas (A, D, E e K) son de substàncias indispensablas, en quantitat limitada, au foncionament de l'organisme uman. Leis acicarnitins intervèon dins lo metabolisme e lo transpòrt deis acids gras dins lei cellulas. Divèrsei lipids, coma lei poliprenòus, an una foncion centrala dins lo transpòrt, la sintèsi e la degradacion de sucres en lei bacterias e en leis eucariòtas.
Metabolisme
Lei triglicerids, leis esteròus e lei fosfolipids dei plantas e deis animaus forman la màger part dei lipids de l'alimentacion umana e animala. Lo metabolisme lipidic es l'ensemble dei procès que permèton de sintetizar e de degradar lei lipids estructuraus e foncionaus. La digestion n'es una partida importanta. Comença tre la boca onte la saliva contèn d'enzims capables de copar certanei triglicerids corts. Pasmens, leis etapas pus importantas de la digestion dei lipids se debanan dins l'intestin prim gràcias a l'accion de la bila e deis enzims pancreatics.
Dins leis animaus, de lipids pòdon èsser sintetizats per de mecanismes biologics, per exemple en respònsa a un excès de glucids. Aquelei procès son menats gràcias a l'intervencion d'enzims especifics. En particular, lo gliceròl e leis acids gras reagisson per formar de triglicerids. Pasmens, d'autrei lipids dèvon èsser trobats dins l'alimentacion. Aquò es lo cas deis acids gras essenciaus coma l'acid linoleïc. Dins lo sens opausat, l'organisme assegura de reaccions d'oxidacion dei lipids que permèton de produrre de moleculas d'ATP segon lo cicle de Krebs.
Alimentacion
thumb|right|Prevaléncia de l'[[obesitat dins lo mond en 2008.]]
D'un biais generau, lei lipids intran dins l'alimentacion de fòrça organismes. D'efiech, l'oxidacion d'un grama de lipids permet generalament de provesir 9 kcal d'energia còntra 4 kcal per lei glucids e lei proteïnas. De lipids son tanben indispensables au foncionament de l'organisme coma lei vitaminas liposolublas. Ansin, en Occitània, lei lipids dèvon representar 35 a 40 % deis apòrts nutricionaus jornadiers de l'èsser uman. Pasmens, aquelei besonhs son a adaptar en foncion de la sason, de la temperatura e de l'activitat fisica. Per aquelei rasons, son de còps diferents dins d'autrei regions dau mond.
Dins aquò, dins mai d'un país, la part de lipids dins l'alimentacion respècta pas aquelei conseus. De mai, i a tanben d'excès de lipids que pòdon aver d'efiechs negatius coma lo colesteròu qu'es vengut pus frequent dins lo manjar uman. De practicas alimentàrias marridas, coma lo rosigatge d'aliments gras e sucrats, son la causa majora d'aquela evolucion. Òr, aquò favoriza lo desvolopament de l'obesitat e lei malautiás associadas a aquela patologia (infart miocardiac, diabèta, artròsi etc.).
Província de l'Aquila
La província de l'Aquila es una província de la region deis Abruç en Itàlia.
Oomram
Oomram (en frison septentrional; en alemand: Amrum) es una de las islas de Frisa del Nòrd situadas sus la còsta alemanda de la Mar del Nòrd.