cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aquisgran
Causas divèrsas
Dempuei 1950 la vila autreja cada an lo Prèmi Carlesmanhe (Karlspreis en alemand) ai personalitats que se son destacadas dins lo prètzfach de l'unificacion europèa. En 2003 la medalha l'atribuiguèron a Valèri Giscard d'Estanh. En 2004, leis esfòrç dau papa Joan Pau II per unir Euròpa foguèron onorats amb una Medalha Extraordinària Carlesmanhe, qu'èra lo primier còp que se la donava.
L'especialitat locala d'Aquisgran son lei fogassas nommadas Printen, una version locala dau pan de gengibre. A la diferéncia dei Lebkuchen (lei fogassas alemandas tipicas de Nadau), s'adocisson amb de sucre en luòc de mèu.
Occitània convidada a Aquisgran
En 2008, lo IX Congrès de l'Associacion Internacionala d'Estudis Occitans se tenguèt a Aquisgran, a l'universitat RWTH Aachen.
Saint-Saulve
Saint-Saulve es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Geografia
Sant-Saulve es una municipalitat de mai de 11 000 abitants al limit de Valencianas, a qualques quilomètres de la frontièra bèlga.
Vila a las mila e unas colors mercés als sieus nombroses parterres de flors, Sant-Saulve participa al concors de las vilas fleuries dempuèi qu'existís en 1959. En 1960, la vila #obténer lo 1 prètz de arrondissement e la prètz départemental. La municipalitat a #èsser consagrada 4 fai vila fleurie
Environada de nombrosas zònas industrialas, Sant-Saulve es una vila al fòrt potencial economic.
Saint-Saulve est une commune de plus de 11 000 habitants à la limite de Valenciennes, à quelques kilomètres de la frontière belge.
Ville aux mille et unes couleurs grâce à ses nombreux parterres de fleurs, Saint-Saulve participe au concours des villes fleuries depuis qu'il existe en 1959. En 1960, la ville obtint le 1 prix d'arrondissement et le 2 prix départemental. La commune a été consacrée 4 fois ville fleurie
Entourée de nombreuses zones industrielles, Saint-Saulve est une ville au fort potentiel économique.
Istòria
La vila #prene lo nom del avesque de Angoulême #que, martyrisé en 801, i i aviá oficiat per las darrièras fes. Charlemagne I #fondar una basilique en lo sieu onor. Un prieuré de bénédictins i i aguèt installat al e transformat en abbaye al. Dels registres archéologiques an #èsser efectuadas sus aquel luòc, al favor d'un projècte de bastiment (metes en examen portadas successivament per MM. Michel Descamps, Vincent Maliet e Eric Compagnon)
La ville prit le nom de l'évêque d'Angoulême qui, martyrisé en 801, y avait officié pour la dernière fois. Charlemagne y fonda une basilique en son honneur. Un prieuré de bénédictins y fut installé au et transformé en abbaye au. Des fouilles archéologiques ont été effectuées sur ce site, à la faveur d'un projet de construction (recherches menées successivement par MM. Michel Descamps, Vincent Maliet et Eric Compagnon)
Marcilla de Campos
Marcilla de Campos es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Desplegant Wikimedia
Rejónher l'associacion
Vos convidam a participar a las activitats de l'associacion. En venent membre de Wikimédia France, demostratz vòstre sosten actiu als projèctes Wikimédia. Mas tanben:
• contribuissètz al finançament de l'associacion,
• li donatz mai de pes dins sas relacions amb sos interlocutors,
• participatz a las manifestacions e reünions divèrsas organizadas per l'associacion, e en particular als acamps generals, ont contribuiretz a definir las orientacions de l'associacion,
• sètz informat regularament de las activitats de l'associacion,
• podètz escambiar d'idèas amb los autres membres per mejan del site Web ad hoc e de las listas de difusion.
Far un don
Los vòstres dons a Wikimédia France nos permeton de menar de campanhas d'informacion e de sosténer financièrament de projèctes coma de numerizacions o d'operacions fotograficas. Los dons a Wikimédia France son deductibles dels impòstes, segon l'article 200 del còde general dels impòstes. Se desiratz de nos ajudar d'autres biaisses, esitetz pas a nos contactar a: info@wikimedia.fr. Tanben podètz contribuir als projèctes Wikimédia en apondent de tèxtes, o de documents multimèdia jos las licéncias apropriadas. Vos mercejam d'avança del vòstre sosten, quin que siá !
Nos contactar
http://www.wikimedia.fr info@wikimedia.fr
Coordenadas bancàrias
Wikimédia France Société Générale - Ville la Grand Detalhs bancaris per viraments
Beneficiari : Wikimédia France banca : 30003 agéncia : 00393 compte : 00037286024 clau : 68 Identificacion internacionala IBAN : FR76 30003 00393 00037286024 68
(647) Adelgunde
(647) Adelgunde es un asteroïde.
Desplegant Wikimedia
Coordenadas bancàrias
BIC-adreça SWIFT : SOGEFRPP
Oblidetz pas de nos comunicar las vòstras coordenadas (per corrièr electronic, bulletin papièr o autrament), que sens aquò vos poirem pas mandar de recebut.
Chècs A l'òrdre de « Wikimédia France », adreçats per corrièr al clavaire, en precisant se se tracta d'un don o d'una cotisa. Jean-François Gaffard Wikimédia France Longevelle 70700 Vantoux et Longevelle
Associacion
Sostenir e partejar la coneissença liura. Totes los imatges provenon de Wikimedia Commons : http://commons.wikimedia.org. Fèsta de l'umanitat : David Monniaux, CC-by-sa-2.0-fr. Presidencialas : Guillaume Paumier, CC-by-sa-2.5. Libres vièlhs : Tom Murphy VII, CC-by-sa-2.0. http://www.wikimedia.fr Wikimédia France
Qual sèm ?
Wikimédia France es una as­sociacion segon la lei de 1901, de tòca non lucrativa, creada en 2004. Sos objectius son la difusion de la coneissença liura e la promocion e lo sosten dels projèctes de la Wikimedia Foundation. Concretament, sèm una associacion d'utilizaires dels projèctes Wikimedia, coma Wikipèdia, l'enciclopèdia liura, gratuita e multilingüa sus Inter­net. Los projèctes Wikimedia son de wikis. Lor contengut es creat, mo­dificat e melhorat de longa per los inter­nautas. Wiki es lo nom de la tecnologia web que permet a tot visitaire de modificar en temps real la pagina que consulta. Amb aquel sis­tèma dobèrt lo desvolopament dels projèctes es fòrça dinamic, mas tanben son possiblas de derivas que ne cal èsser informat. Lo contengut es liure. Los autors autorizan l'utilizacion de lor contribucion per totes e per tot usatge (quitament comercial), sa modificacion e sa redistribucion (cò­pias). Atal, es encorajat de reütilizar lo contengut, de lo melhorar e de lo partejar amb sos amics, sos escolans, etc. Aquesta filosofia d'escambi e de partiment permet d'afavorir l'accès de totes al saber. Lo contengut se vòl neutre. Los projèctes Wikimédia visan pas a promòure d'opinions particularas. Es en foncion del contengut, neutre e objectiu, que lo lector se fa son opinion pròpria.
Que fa Wikimédia France ?
Informar suls projèctes Lo grand public a d'interrogacions legitimas a prepaus de la fisabilitat dels wikis. Wikimédia France organiza e participa a de conferéncias, de talhièrs, de taulas redondas o d'eveniments mai largs, pr'amor d'explicar lo foncionament dels projèctes wiki. Es per l'informacion que lo public aprendrà d'utilizar los projèctes Wikimédia per çò que son: una font d'informacion demest d'autras, qu'a sos limits. Wikimédia France prepausa tanben de documents (guidas, brocaduras, presentacions) destinats a la promocion e l'utilizacion dels contenguts. Interven alprèp dels documentalistas e del mond de l'ensenhament, e servís d'interlocutor privilegiat per la premsa. Ajudar los contributors Wikimédia France, en qualitat d'estructura associativa, ajuda sos membres a obténer d'acreditacions per de meetings politics o de salons tematics, per enriquir e illustrar los projèctes. Per exemple, gràcias a Wikimédia France, l'enciclopèdia Wikipèdia a pogut prepausar, abans lo primièr torn de l'eleccion presidenciala de 2007, de fòtos liuras de totes los candidats, que, d'alhors son estats largament reütilizadas, particularament per de mèdias « tradicionals ». Finançar de projèctes Los dons adreçats a Wikimédia France servisson tanben per finançar de projèctes que de particulars pòdon pas engatjar sols.
Numerizacions
De tresaurs nombroses s'amolonan dins de cavas, de granièrs o de bibliotècas poscosas. Wikimédia France vos prepausa de prene en carga lor numerizacion, dins la mesura qu'aquestes documents son interessants, son pas disponibles ja en linha. Se coneissètz de tals documents, trantalhetz pas a nos contactar per nos sometre vòstre projècte !
Liberacion de contenguts
D'unes contenguts pòdon èsser « liberats », es a dire que lor autor accèpta de los plaçar jos una licéncia liura en contrapartida d'una indemnitat que cobrís una partida dels beneficis eventuals que n'auriá pogut obténer. En foncion de la quantitat e de la qualitat del contengut, l'associacion Wikimédia France vos pòt ajudar a liberar aquestes contenguts.
Operacions fotograficas
L'associacion pòt patrocinar d'operacions de presas de vistas, per de manifestations o dins de musèus. Per exemple, qualques contributors an pogut anar a las Eurockéennes de Belfòrt, e atal illustrar d'articles nombroses pertocant los artistas.
Vos tanben, rejonhètz l'associacion Wikimédia France e prepausatz los vòstres projèctes !
Rosselhon (omonimia)
En Catalonha:
En Occitània:
(648) Pippa
(648) Pippa es un asteroïde.
Districte de Kozhikode
Lo districte de Kozhikode (en malaialam, കോഴിക്കോട് ജില്ല kōḻikkōṭ jilla) es un districte de l'estat de Kerala en Índia.
Administracion
Lo capluòc del districte es la vila de Kozhikode, l'anciana Calicut.
Lactasa
thumb|200px|Estructura proteïca de la lactasa La lactasa qu'ei un enzim qui idroliza la lactòsa en glucòsa e galactòsa. Qu'ei ua proteïna compausada de 1927 aminoacids.
Santa Brígida
Santa Brígida es un municipi de la província espanhòla de Las Palmas dins la Comunautat Autonòma de las Illas Canàrias.
Insecta
thumb|250px|Divèrsas menas d'insèctes
Leis insèctes (var. babaus, barbauts, babòts, barbòus, barbalòcs, cucas, papas ) son un grop major d'artropòdes aparegut i a au mens 400 milions d'ans. Son generalament caracterizats per una exoesquelèta quitinós, un pareu d'antenas, dos pareus d'alas e sièis cambas. Aquò permet ais insèctes d'èsser presents dins totei leis environaments de la planeta, levat deis oceans. Ansin, representan uei mai de la mitat de totei leis organismes vivents coneguts e benlèu 90% de la biodiversitat animala. Per aquela rason, tènon un ròtle centrau dins totei leis ecosistèmas continentaus.
Leis insèctes primitius
L'istòria evolutiva deis insèctes es mau coneguda car la talha pichona deis individús es pauc favorabla a la formacion de fossils. Ansin, uei, solament 0,1% deis espècias d'insèctes identificadas son extinchas còntra un tèrç dins d'autrei familhas. Explicar l'aparicion deis insèctes es donc pas un pretzfach complèx. La teoria istorica, basada sus l'estudi dei similituds anatomics entre leis insèctes e lei miriapòds, supausava l'existéncia d'un rèire comun. Pasmens, leis analisis geneticas an mostrat una proximitat pus granda entre leis insèctes e lei crustacèus. Lei similituds entre insèctes e miriapòds serián donc la consequéncia d'una convergéncia evolutiva associada a l'adaptacion au mitan terrèstre.
Segon lei descubèrtas paleontologicas, lo fossil d'insècte pus ancian clarament identificat a l'ora d'ara data de 400 Ma durant lo Devonian (419-348 Ma) . Es una mandibula dicondilica caracteristica deis insèctes volants. Per aquela rason, es sovent supausat que lei premiereis insèctes serián apareguts durant lo Silurian (443-419 Ma).
Lo periòde Carbonifèr-Permian
thumb|right|[[Fossil de Dunbaria fasciipennis, un exemple de Palaeodictyopteroidea.]]
A partir dau Carbonifèr (359-299 Ma), lei fossils d'insèctes vènon pus nombrós car son prés dins lei jaç de carbon. L'aparicion deis insèctes volants sembla datar d'aquela epòca (Blattoptera, Caloneurodea, Ephemeropterans, Orthoptera e Palaeodictyopteroidea ). En particular, predominèt l'òrdre dei Palaeodictyopteroidea, un grop d'insèctes erbivòrs que representa 50% deis espècias d'insèctes conegudas per lo Carbonifèr. Son caracterizats per de trachs primitius coma de cèrcs lòngs e d'ovipositors.
Durant lo Permian (299-252 Ma), leis insèctes se diversifiquèron amb l'aparicion d'òrdres novèus coma lei Protelytroptera, lei Psocoptera, lei Mecoptera, lei Coleoptera, lei Raphidioptera e lei Neuroptera. Aquelei transformacions foguèron permesas per lei transformacions climaticas rapidas de la fin dau Carbonifèr e dau Permian (fragmentacion progressiva de Pangèa). Pasmens, lo periòde es subretot famós per seis insèctes gigants coma la « libelula » giganta Meganeuropsis permiana que podiá aver una envergadura de 71 cm.
La coevolucion amb lei flors
thumb|right|[[Fossil de Melittosphex burmensis, una espècia d'abelha primitiva dau Cretacèu.]]
Durant lo Jurassic (201-145 Ma) e lo Cretacèu (145-66 Ma), dos fenomèns marquèron fòrça l'evolucion deis insèctes. Lo premier es l'aparicion deis aucèus que venguèron lo predator principau deis insèctes. Lo segond es l'aparicion e la generalizacion dei flors. D'efiech, un mecanisme de coevolucion se metèt en plaça entre lei plantas de flor e leis insèctes. Per lei plantas, leis insèctes permetèron d'assegurar la pollinizacion en transportant lo pollen entre lei flors. Per leis insèctes, lei flors venguèron una fònt de norridura majora. L'illustracion pus importanta d'aqueu fenomèn es probable l'aparicion de la familha deis abelhas i a 100 Ma. Per de rasons similaras, lei coleoptèrs conoguèron egalament una diversificacion fòrça importanta.
L'aparicion deis insèctes modèrnes
Leis insèctes modèrnes son eissits deis espècias que subrevisquèron a l'extincion Cretacèu-Paleogèn i a 66 Ma. Pasmens, segon leis estudis paleontologics, leis insèctes foguèron pauc tocats per la catastròfa. Leis espècias que dispareguèron foguèron principalament aquelei qu'èran liadas d'un biais especific a una autra espècia (generalament una planta de flor dispareguda). Aqueu periòde es caracterizat per lo mantenement de la coevolucion entre leis insèctes e lei flors coma o mòstra l'aparicion dei parpalhons. Leis autrei familhas contunièron de se diversificar. Per exemple, es lo cas dei formigas, benlèu protegidas per son mòde de vida sosterranh, que son vengudas una forma de vida predominanta dins leis ecosistèmas terrèstres gràcias a un fenomèn de radiacion evolucion fòrça importanta.
Taxonomia
Coma per leis autreis ensembles majors dau vivent, la taxonomia deis insèctes es l'objècte de revisions regularas que son la consequéncia de descubèrtas novèlas. D'efiech, lo nombre d'espècias descrichas en 2018 èra de 1,3 milions per un nombre totau estimat superior a 5 milions. A la fin deis ans 2010, un resumit dei conoissenças es presentat dins la taula aíci dessota  :
center|1000px|Taxonomia deis insèctes a la fin deis ans 2020.
= Morfologia e sistèmas biologics =
Leis ocelles
Leis ocelles son d'organs fotoreceptors simples que se tròban sus la partida superiora de la tèsta. La màger part deis insèctes an tres ocelles, un centrau e dos lateraus, mai d'insèctes terrèstres coma lei formigas e lei babaròtas an solament dos ocelles. Aqueleis organs son fòrça sensibles ai variacions de luminositat e aurián un ròtle dins lo mantenement de l'estabilitat de l'insècte durant lo vòl. Participarián tanben a la visualizacion de la polaritat e a la deteccion dau cicle circadian.
Leis uelhs
Leis uelhs composits deis insèctes son formats per la juxtaposicion de centenaus unitats visualas simplas, dichas ommatidis. En certaneis insèctes, lo nombre d'ommatidis pòu agantar 30,000 dins un uelh. L'imatge percebut es donc una combinason dei contribucions de cada ommatidi. A respècte d'un uelh simple, aqueu sistèma permet de detectar lei movements rapids e de donar un angle de vista fòrça important. Pòu de còps detectar la polaritat. En revènge, la resolucion es pus febla. Dins leis insèctes volants ò predators, leis ommatidis son pus planas e lor nombre es pus important. Aquò permet ais uelhs de collectar mai de lutz e d'aumentar la resolucion.
Leis antenas
Leis antenas son leis organs principaus de l'odorat car permetèron de sentir leis odors e lei feromònas. Pasmens, asseguran mai d'una autra foncion car son tanben capablas de detectar lei sons e l'umiditat, de servir d'organs tactils per analizar l'environament, de mejans de comunicacion durant l'acoblament ò d'armas pendent un combat. Leis antenas son compausadas de tres segments mai lor forma generala es fòrça variabla.
Lei partidas bucalas
Lei partidas bucalas deis insèctes presentan de variacions importantas segon son tipe d'alimentacion. Lei trissaires son lo tipe pus ancian e son encara presents dins fòrça familhas d'insèctes. Lei suçaires simples constituïsson lei lepidoptèrs (parpalhons). Son dotats d'una trompa que permet d'aspirar de liquids simples coma lo nectar dei flors. Lei suçaires picaires son capables de traucar certanei materiaus coma la fusta ò la pèu. Lei suçaires espongiaires son munidas d'una trompa que permet d'aspirar d'aliments liquids dins l'esofag. Pasmens, a respècte dei suçaires simples, son sistèma digestiu es pus actiu car permet de secretar una saliva qu'es utilizada per liquefiar d'aliments solids. Enfin, leis insèctes lecaires an una lenga que pòu pompar de liquids.
Lo torax
Lo torax se situa entre la tèsta e l'abdomèn. En la màger part deis insèctes, es format de tres partidas distintas que son dichas protorax, mesotorax e metatorax. Es una partida fòrça importanta per la locomocion deis insèctes car son lo supòrt dei cambas e deis alas. Un insècte a tres pareus de cambas que son constituïdas de cinc segments. De còps, una arpa pòu formar un seisen segment. An tanben un ròtle dins l'ausida, dins lo tocar e dins lo gost. Dins mai d'una espècia, sa forma generala testimònia de l'especializacion e de l'adaptacion au mitan exterior (insècte escavaire, raubaire, sautaire...).
Leis insèctes modèrnes an generalament dos pareus d'alas. Leis alas anterioras se situan sus lo mesotorax e leis alas posterioras sus lo metatorax. Coma per lei cambas, s'obsèrva una gròssa diversitat d'alas dins la natura. Lor estudi es donc sovent un critèri important d'identificacion deis espècias. Se fau nòtar qu'existís d'insèctes desprovesits d'alas coma lei formigas e lei termits asexuats.
L'abdomèn
L'abdomèn es la partida posteriora e comprèn generalament 11 segments portaires deis estigmats permetent a l'insècte de respirar. Es tanben lo luòc d'implantacion de la màger part deis organs intèrnes coma lo tube digestiu ò l'aparelh reproductor. L'abdomèn pòu portar d'elements addicionaus coma d'apendicis (cèrcs) ò un dard.
L'exoesquelèt
L'exoesquelèt deis insèctes a per foncions principalas d'assegurar una proteccion mecanica còntra lei predators e lei tuerts e una proteccion fisiologica còntra la dessicacion e leis infeccions exterioras. Es compausat de dos jaç : L'exoesquelèt es de còps renforçat per un endoesquelèt que rigidifica l'ensemble. Aquò permet generalament d'aumentar la proteccion de la tèsta ò d'implantar de muscles poderós sus lo torax.
La proteccion conferida còntra la dessicacion per l'exoesquelèt es un factor major dins la colonizacion de totei lei mitans terrèstres per leis insèctes. Gràcias au renforçament donat per l'endoesquelèt, pòu permetre a d'insèctes de portar de massas fòrça importantas. Pasmens, presenta egalament d'inconvenients. En particular, un còp arribat a son estadi finau, vèn fòrça rigid e limita l'aumentacion de volum dei muscles intèrnes que trabalhan. De mai, limita l'eficacitat dau sistèma respiratòri e, donc, la talha maximala deis insèctes. Enfin, d'un biais generau, un quadre de quitina es mens resistent qu'un esquelèt ossós intèrne.
Sistèma nerviós
Lo sistèma nerviós d'un insècte es organizat a l'entorn de dos organs principaus. Lo premier es lo cervèu qu'es compausat de sièis segments fusionats amb un pareu de ganglions ò amb un grop de cellulas nerviosas situadas a l'exterior dau cervèu. Lo segond es lo cordon nerviós ventrau que se tròba dins lo torax e dins leis uech premiers segments de l'abdomèn. Dins cada segment d'aquelei partidas, lo cordon es associat amb un pareu de ganglions.
Certaneis insèctes an de cellulas sensiblas a la dolor. Pasmens, a l'ora d'ara, la natura de la traduccion d'aqueu sinhau dins lo sistèma nerviós de l'insècte es encara l'objècte de debat. En clar, es encara pas segur qu'un insècte pòsque ressentir la dolar d'un biais similar ai vertebrats. En revènge, la capacitat d'aprendissatge de certaneis insèctes es ben establida.
Sistèma digestiu
L'insècte utiliza lor sistèma digestiu per extraire de nutriments e d'autreis substàncias dins lor norridura. Aqueleis aliments son generalament manjats sota forma de macromoleculas complèxas compausadas de proteïnas, de sucres, de lipids e d'acids nucleïcs. Coma per lei vertebrats, l'objectiu dau sistèma digestiu deis insèctes es de descompausar lei macromoleculas en moleculas simplas, coma de sucres simples ò d'acids aminats, que pòdon èsser dirèctament utilizadas per lo metabolisme cellular.
Sistèma reproductiu
Leis insèctes son d'espècias sexuadas. Lei mascles an generalament un organ fallic que compren una partida basala (lo fallobasa), un organ d'intromission distau e d'apendicis lateraus (lei paramèrs). Lei femèlas son munidas d'un apendici abdominau, sovent lòng e esfilat, que permet de depausar leis uòus fecondats dins d'endrechs favorables.
Lo cicle de vida deis insèctes es constituït de plusors etapas marcadas per de transformacions fisicas importantas. Dins leis insèctes eterometabòlas, l'uòu dona naissença a una nimfa que sembla a una version reducha de l'individú adult amb d'alas e d'organs sexuaus non foncionaus. Gràcias a un cicle de mudas, se transforma pauc a pauc en individú adult complèt. Dins leis insèctes omometabòlas, l'uòu dona naissença a una larva, un còrs mòl desprovesit deis estructuras locomotritz de l'adult. Après plusors mudas, la larva grossís e vèn una nimfa. Pasmens, dins aqueu cas, la nimfa es un estadi immobil (crisalida, pupa) que permet lo desvolopament de l'individú adult. En certaneis espècias, la nimfa es protegida per un cocon. Après aver acabat son desvolopament, l'individú adult sòrt foncionau de la nimfa.
Sistèma circulatòri
thumb|right|Goteta d'[[emolimfa sus una tòra atacada per una vèspa.]]
Dins la màger part deis insèctes, lo sistèma circulatòri participa pas a la respiracion. Per lo rèsta, son ròtle es relativament classic (transpòrt dei nutriments, dei cellulas immunitàrias, dei factors de coagulacion...). Es emplit d'un liquid verdenc, l'emolimfa, que tèn un ròtle similar au sang e au liquid intersticiau dei vertebrats. Sa circulacion es assegurat per divèrsei dispositius anatomics coma un vaissèu contractil dorsau, de diafragmas ò de còrs segondaris. Es contrarotlada per lo sistèma nerviós.
Sistèma respiratòri
Lo sistèma respiratòri deis insèctes es constituït per d'invaginacions dau tegument, dichs traquèas, que forman un ret tubular que pòrta dirèctament l'oxigèn ai cellulas. Aquelei traquèas son dubèrtas sus l'exterior per d'estigmats generalament situats sus lo torax e l'abdomèn. De sistèmas de filtracion e de sarradura permèton de purificar l'aire e d'empachar l'intrada ò la sortida d'aiga. En leis insèctes pauc actius, amb un metabolisme feble, la respiracion es passiva e a luòc unicament per difusion dei gas dins lei traquèas. En revènge, en leis insèctes actius ò de talha importanta, implica una activitat de contraccion de muscles de l'abdomèn e de cicles de dubertura e de sarradura deis estigmats.
= Comportament e ecologia =
Ausida
La capacitat de produrre e d'ausir un son es fòrça anciana en leis insèctes e d'estudis filogenetics an identificat au mens 19 evolucions distintas d'aquelei caractèrs. Per aquela rason, l'ausida deis insèctes es fòrça diversificada. Es completat per la capacitat, fòrça frequenta, de sentir lei vibracions. L'accion mecanica d'apendicis es generalament lo mejan utilizat per produrre un son. D'efiech, lei limits dau sistèma respitaròri leis empacha d'engendrar de sons gràcias a de transferiments de massa d'aire coma es lo cas per lei vertebrats terrèstres. Pasmens, aquelei sistèmas permèton de produrre de sons poderós. Per exemple, lo nivèu sonòr deis estridulacions de la cigala Brevisana brevis es ja estat mesurat a 106,7 dB a 50 cm.
Comunicacion feromonala
La comunicacion quimica es importanta entre leis insèctes. Tèn un ròtle dins la percepcion dau gost e deis odors. Es tanben utilizat per comunicar e veïcular una larga gama d'informacions, d'òrdres e de demandas. En particular, permèton ais insèctes de se trobar durant lo periòde de reproduccion, de sinhalar un perilh ò d'emetre un sinhau d'alarma. Certaneis insèctes leis utilizan per enganar d'autreis insèctes en vista de trobar de presas ò d'obtenir d'ajuda (generalament sota forma de parasitisme). Per exemple, es lo cas dau parpalhon Phengaris arion qu'imita lei sinhaus quimics dei larvas de formigas per èsser protegit dins un formiguier durant lei premierei fasas de sa creissença.
Aqueu sistèma de comunicacion conoís una diversificacion fòrça complèxa en leis insèctes sociaus. Premier, lei feromònas permèton tanben tanben a la colonia d'identificar sei membres. Pasmens, permèton d'assegurar la coordenacion entre leis individús dau grop gràcias a de messatges entraïnant una reaccion donada : demanda de mobilizacion per collectar lo manjar, proteccion de la colonia còntra una menaça exteriora, suenh ai larvas, evacuacion dau curum...
Lo vòl
thumb|right|Vòl d'una [[abelha.]]
Leis insèctes ocupan una plaça particulara au sen deis invertebrats gràcias a sa capacitat de volar. L'origina d'aquela evolucion es encara l'objècte de debats dins la comunautat scientifica. En 2022, tres ipotèsis principalas predominavan : Lo vòl es un mòde de desplaçament fòrça utilizat per un nombre important d'insèctes. Es tanben important per explicar la difusion de certaneis espècias. D'efiech, en causa de son pes feble, leis insèctes son sovent emportats per lei vents dominants sus de distàncias que pòdon agantar plusors desenaus ò centenaus de quilomètres.
La marcha
thumb|right|[[Formigas e nierons sus una planta.]]
Fòrça insèctes utilizan sei sièis cambas per marchar. Lo mòde principau de locomocion terrèstra utiliza tres cambas en contacte amb lo sòu. Aquò permet de gardar una posicion establa e autoriza de velocitats rapidas. Per escalar d'obstacles verticaus ò per passar de superficias resquilhantas, existís un sistèma pus lent que consistís a mantenir quatre ponchs de contacte amb lo supòrt. Enfin, leis insèctes pus rapids, coma lei babaròtas, son capables de se desplaçar amb solament doas cambas au contacte dau sòu.
Existís quauquei familhas particularas qu'an desvolopat de cambas adaptadas a la marcha sus l'aiga. La pus coneguda es aquela dei Gerridae que son de predators qu'atacan leis invertebrats que tomban dins l'aiga.
La nada
thumb|right|Larvas de [[moissaus.]]
La respiracion deis insèctes aqüatics es assegurada per divèrsei sistèmas. Fòrça insèctes an un sistèma de respiracion aeriana e dèvon remontar regularament a la superficia. Per exemple, es lo cas dei larvas de moissaus. Dins aquò, d'espècias, coma lei libellulas, an de brànquias durant lei premiereis estadis de sa vida. Enfin, certaneis insèctes pòdon gardar una bofiga d'aire entre sei cambas per respirar. Dins quauquei cas, plusors bofigas son portadas vèrs una sosta aqüatica per constituïr una resèrva pus importanta.
Comportament sociau
thumb|right|Colonias de [[termits, un exemple de colonias d'insèctes sociaus.]]
Certaneis insèctes, principalament lei formigas, lei termits, leis abelhas e lei vèspas, an un comportament sociau. Es a dire que son capables de viure dins de colonias organizadas que pòdon recampar de quauquei desenaus a plusors milions d'individús. Aquò necessita l'usatge de sistèmas de comunicacion complèxs e d'orientacion dins l'espaci. Existís plusors nivèus de sociabilitat : Leis insèctes sociaus representan solament 2% dau nombre totau d'espècias d'insèctes mai la mitat de la biomassa deis insèctes. Per aquela rason, ocupan una plaça centrala dins mai d'un ecosistèma.
Erbivòrs
Aperaquí la mitat deis insèctes coneguts son fitofags, es a dire erbivòrs. Aqueleis insèctes tènon un ròtle important dins leis ecosistèmas terrèstres car pòdon esplechar una gròssa diversitat de ressorsas alimentàrias (fusta, racinas, cambas, fuelhas, flors, nectar, fruchs,...). Pòdon èsser generalistas ò fòrça especializats dins un tipe precís de teissuts vegetaus. Per exemple, lei xilofags manjan de fusta mai lei saproxilofags se norisson unicament de fusta en descomposicion.
Au sen dei grops diferents, lei proporcions de fitofags son pus importantas dins leis òrdres dei lepidoptèrs (99%), dei fasmoptèrs (99%), dei tisanoptèrs (90%), deis emiptèrs (70%), deis ortoptèrs (65%) e dei coleoptèrs (35%).
Carnivòrs
thumb|right|Leis [[odonats (libellulas) son un òrdre estrictament carnivòr.]]
Leis insèctes carnivòrs pòdon mai ò mens èsser devesits en dos grops principaus : lei predators e lei parasits. Lo premier ensemble es constituït de predators sovent generalistas que presentan d'adaptacions per la caça (vision especializada, cambas adaptadas per capturar una presa, camoflatge...). Leis insèctes d'aqueu grop an un ròtle fondamentau dins la màger part deis ecosistèmas terrèstres car permèton de regular lei populacions d'invertebrats. Se fau nòtar que certaneis espècias pòdon èsser carnivòrs durant son desvolopament mai erbivòrs (ò principalament erbivòrs) pendent sa fasa adulta. Per exemple, es lo cas de Vespa crabro.
Dins lei parasits carnivòrs, lei mòdes d'alimentacion son pus variats. Certaneis insèctes plaçan d'uòus sus d'autreis insèctes. Après sa naissença, la larva manja son òste per trobar l'energia necessària a son desvolopament. Un autre cas frequent es aqueu dei parasits ematofags coma lei pesolhs e lei nieras.
Detritivòrs
Leis insèctes detritivòrs se norissan de curum animau, vegetau ò fongica. Coma lei dos autreis ensembles alimentaris d'insèctes, an un ròtle major dins leis ecosistèmas terrèstres en assegurant lo reciclatge dei matèrias organicas. Lor activitat es tanben importanta dins l'estructuracion e la santat dei sòus. Aqueu tipe d'alimentacion es frequent en lei coleoptèrs e lei diptèrs. Coma lei carnivòrs e lei fitofags, lei detritivòrs pòdon èsser generalistas ò despendents d'un aliment precís. Dins lei categorias pus importantas, lei coprofags se norisson d'excrements, lei necrofags de cadabres e lei saproxilofags de teissuts vegetaus mòrts.
Defensa e predacion
En causa de sa posicion intermediària dins lei cadenas alimentàrias, leis insèctes an desvolopat plusors tecnicas de defensa e de predacion. La gama utilizada es fòrça larga e inclutz de mejans passius e actius. Per exemple, lei fasmes son camoflats per semblar a de fuelhas ò de bastons. D'autreis insèctes adòptan la coloracion e la textura dau substrat onte vivon. Lor desplaçament pòu tanben imitar lo movement dei vegetaus de lor environament. Enfin, un autre mejan de camoflatge famós es l'adopcion de colors similaras a d'espècias toxicas coma la vèspa.
Dins lei mejans actius, lei tecnicas de defensa e d'ataca son tanben fòrça variadas. Au nivèu defensiu, plusors insèctes son capables de produrre de substàncias quimicas repulsivas ò toxicas per se protegir còntra un predator. De còps, aquela substància pòu èsser propulsat per un git ò adminstrat per un agulhon. Enfin, fòrça insèctes predators dispausan de mejans mecanics (mandibulas...) per capturar e tuar sei presas.
Parasitisme
Lo parasitisme es pas rar dins leis insèctes. La relacion parasitària i es de còps dicha « parasitoïda » car lo parasit tua generalament son òste, çò qu'es leugierament diferent d'una relacion parasitària classica. Una autra particularitat dau parasitisme en leis insèctes es sovent l'especificitat de l'òste. Generalament, un insècte parasit cèrca un insècte precís per i pausar un ò plusors uòus. Puei, lei larvas manjan l'òste per se desvolopar. Dins leis ans 1990, 87,000 espècias d'insèctes parasitas èran estadas descrichas, principalament d'imenoptèrs (67,000 espècias), de diptèrs (15,000 espècias) e de coleoptèrs (4,000 espècias.
Ròtles dins la pollinizacion
La pollinizacion es lo procès de transpòrt dau pollen vèrs lo pistil de la flor. Fòrça plantas an besonh d'un intermediari per assegurar aqueu pretzfach, generalament un insècte. D'efiech, atirats per lo nectar sucrat, leis insèctes intran en contacte amb lo pollen que se depausa sus lor còrs. Es ansin transportat vèrs d'autrei flors. Lei flors arboran de motius e de colors particularas per renfòrçar aquela atraccion. Leis abelhas son leis insèctes pollinizators pus coneguts mai de miliers d'autreis espècias participan a aqueu procès.
= Relacion amb l'òme =
Religions
Leis insèctes son presents dins mai d'una religion. Dins divèrsei crèires politeïstas, pòdon representar una divinitat ò un simbòl divin. Per exemple, leis escaravais èran un simbòl sacrat en Egipte, en Grècia e divèrsei culturas europèas antica. En China, lei cigalas èran vistas coma un simbòl de renaissença ò d'immortalitat en causa de son cicle de vida particular. Dins lei religions abraamicas, leis insèctes tènon generalament un ròtle destructor siá coma otís de l'expression de Dieu (per exemple, pendant lei Dètz plagas d'Egipte) siá coma forma dau demòni.
Consumacion e norrigatge
Divèrsei culturas umanas an integrat la consumacion d'insèctes dins son alimentacion usuala. Aquò es una alternativa a la consumacion de carn tradicionala, çò que pòu presentar un interès quand lei tèrras agricòlas son raras. Es ansin generalament lo cas dins lei regions aridas, tropicalas ò eqüatorialas. Amb la crisi climatica actuala, de projèctes dins lo mond entier estúdian la possibilitat de desvolopar aquela practica dins d'autrei regions.
Lo norrigatge d'insèctes pòu èsser destinat a la produccion alimentària. Dins aquò, pòu egalament aver d'objectius. Lo cas pus conegut es aqueu de la produccion de seda naturala a partir de manhans. Se pòu tanben nòtar lei produccions d'escas per la pesca.
Insèctes « nosibles »
thumb|right|[[Fotografia de grans de blat atacats per lo corcosson dau blat (Sitophilus granarius).]]
Fòrça insèctes son considerats coma « nosibles » per leis èssers umans. Plusors causas pòdon explicar aquela classificacion : Lo contraròtle d'aqueleis insèctes es un enjòc important per l'òme. Per exemple, favorizèt lo desvolopament de la terralha que permet d'isolar un aliment dins un recipient sarrat. Uei, s'utiliza de produchs insecticidas ò de programas de lucha biologic a (introduccion d'un predator naturau) per redurre lei populacions de nosibles. Pasmens, aquò es pas totjorn eficaç car leis insèctes s'adaptan. De mai, en causa de son efiech sus lei cadenas alimentàrias, la destruccion sistematica deis insèctes menaça tota la biodiversitat.
Proteccion modèrna deis insèctes
En despiech dau caractèr nosible de certaneis espècias, fòrça lèis de proteccion son estadas adoptadas en causa dau ròtle tengut dins leis insèctes dins lei cadenas alimentàrias. De mai, certaneis insèctes son protegits per limitar la proliferacion de nosibles. Per exemple, es lo cas de Formica rufa qu'es una formiga qu'a una foncion centrala dins la proteccion dei seuvas.
= Annèxas =
Amidon
thumb|400px|Estructura de l'[[amilòsa]] L'amidon qu'ei un polisacarid complèxe format per ua cadena de glucòsas ligadas enter eth per ligams osidics. Se los ligams e forman ua cadena lineara dab ligams α 1-4 l'amidon que forma l'amilòsa. Se, en mei d'aquò la molecula e forma arram dab ligam α 1-6 que's tracta alavetz d'amilopectina.
Qu'ei sintetizat peus organismes vegetaus entà formar ua hont de glucòsa e donc d'energia. Òm la troba atau dens l'alimentacion (pastas per exempla).
Hokusai
thumb|200px|Hokusai thumb|200px|left|''[[Grana ondada de Kanagawa]] thumb|200px|left|Lo Fuji arroi, ua de las [[36 vistas deu Mont Fuji]] Katsushika Hokusai (Edo - uei Tōkyō octobre o noveme de 1760 – lo 10 de mai de 1849) que ho un pintre japonés ukiyo-e de l'Epòca d'Edo (la tempsada qui precedí l'entrada dens la modernitat de l'Èra Meiji). Qu'ei un deus artistas japonés mei famós e tanben l'autor de duas òbras enter las mei famosas : las 36 vistas deu Mont Fuji e, enter aquestas, la Grana ondada de Kanagawa.
Empèri Espanhòl
L'Empèri Espanhòl foguèt l'ensems dels territòris en Euròpa, America, Asia, Africa e Oceania que foguèron jol domèni istoric de la Monarquia Ispanica. L'Empèri Espanhòl foguèt un dels primièrs empèris globalizat —un empèri que compren de possessions per totes los continents— a diferéncia dels empèris de l'edat anciana e medievala. Los autres empèris globals posteriors o contemporanèu èran l'Empèri Portugués e l'Empèri Britanic, e arribèt a s'espandre sus de gaireben 14 milions de km², que siá sus de territòris coma per exemple las grandas planas d'America del Nòrd o dins de partidas mai australas coma America del Sud— la preséncia establa espanhòla foguèt mai sovent nominala, e en tot cas mai teorica que reala.
Expansion atlantica de Castelha
Al començament de l'Edat Modèrna, la Corona de Castelha, en competicion amb Portugal, ja èra presenta dins l'Atlantic, atal comencèt lo sieu expansionisme extrapeninsular. Enric III de Castelha comencèt la colonizacion de las Islas Canàrias en 1402 i enviant l'explorador francés Jean de Béthencourt. Mentretant, d'explorators portugueses coma Gonçalo Velho Cabral avián colonitzat las Açòres, Cap Verd e l'archipèla de Madèira. Lo tractat de Alcaçovas de 1479, reglava la patz de la guèrra civila castelhana, delimitèt tanben las zònas d'influéncia de cada país en Africa e en Atlantic. Lo tèxte reservava a Portugal las tèrras africanas situadas jos lo Cap Verd, e concedissiá a Castelha la sobeiranetat de las Islas Canàrias, alara que lo Reialme wattassid foguèt despartit entre ambedoas poténcias.
Lo motiu de la volontat expansionista èra de poder comerçar amb las riquesas d'Orient, que las rotas èran blocadas pels Otomans, qu'avián conquistat Constantinòble en 1453. Los Portugueses e castelhans se fasián concurréncia per trobar un nòu camin que passava pas pel l'Orient Mejan. Los portugueses, que començavan a se destacar coma navigaires, inicièron alara d'expedicions per circumnavegar Africa, causa que los donèt lo contraròtle tacit de las illas e còstas d'aquel continent, atal comencèt l'Empèri Portugués. La bulla papal Aeterni Regis del 1481 garantissiá a Portugal tota la còsta africana al sud de las Canàrias.
(649) Josefa
(649) Josefa es un asteroïde.
Empèri Espanhòl
Los autres descobridors (1499-1510)
Malgrat l'acòrdi dels Establiments amb Colom lo rei Ferrand lo Catolic concediguèt de permises a d'autras gents per explorar lo Nòu Mond. Aqueles viatges son coneguts coma «Viatges menors o andaluses». En 1499 Alonso de Ojeda amb Amerigo Vespucci e Juan de la Cosa faguèron vela dins una expedicion. Vespuci se ne separèt e acabèt a Brasil. Hojeda acabèt a la bòca de l'Orinòc, e faguèt d'exploracions fins a Veneçuèla, reculhent d'informacions sus  las riquesas. Tanben en 1499 Vicente Yáñez Pinzón, mejans unas capitulacions signadas amb l'evesque Juan Rodriguez de Fonseca, organizèt una expedicion amb quatre caravèlas venguèt lo primièr europèu a arribar al riu Amazonas; e al Brasil lo 26 de genièr de 1500. Tornèt a la peninsula lo 30 de setembre de 1500 amb un cargament de fusta del Brasil. En una nòva capitulacion signada amb Ferran lo catolic en 1501 foguèt nomenat capitani e governador de Santa Maria de la Consolación fins a la boca d'Amazonas, mas tornèt pas dins la zòna. En 1505 tornèt al Cariba amb la mission de cercar un passatge cap a l'ocean Pacific, e explòra tota la còsta d'America Centrala, e de la peninsula del Yucatan, extablissent lo primièr contacte amb la civilizacion asteca. Ojeda anèt de nòu en 1502 amb una nòva capitulacion signada amb Ferran lo Catolic lo nomenant governador de Coquibacoa, amb Juan de Vergara e Garcia de Campos. Los sieus partenaris se revoltèron e l'empresonèron a l'Ispaniòla fins a 1504. I demorèt fins a 1508 quand obtenguèt de Ferran una capitulacion per la colonizacion e govèrn de la còsta dels Onduras, Nicaragua e Veneçuèla actuals. Partiguèt lo 10 de novembre de 1509 de Sant Domingo e arribèt a l'actuala Cartagena de Indias (Colómbia) ont legiguèt als indigènas la proclamacion de l'annexion a la corona espanhòla. La fèsta s'acabèt en batalha, en percaçant los indias fins a l'interior de las tèrras, ont moriguèt Juan de la Causa.
Plaids dels Colombs (1508-1536)
Los Plaids dels Colombs son las disputas judiciàrias qu'afrontèron los eretièrs de Cristòl Colomb contra la Corona de Castelha per defendre los privilègis obtenguts pel descobridor. A la mòrt de Colomb en 1506 lo sieu mainat Diego foguèt nomenat governador de las Índias. En 1511 los jutges donèron una primièra senténcia, a Sevilla, ont reconeissián als Colombs la carga de vicereis a perpetuïtat e lo drech a 10% dels beneficis obtenguts de las Índias. La Corona aviá, entre autras causas, lo drech de nomenar de jutges d'apellacion. Pas cap de las doas partidas demorèt satisfacha, e ambedoas faguèt apellacion del jutjament. En 1512 s'apondèt la question de l'espandida de la jurisdiccion de la familha Colomb sul fèrm, dins lo nomenat "plaid del Darién". En 1520 se produguèt una nòu jutjament, la nomenada "declaracion de La Coronha", mas en 1524 a Diego Colomb foguèt levat sa carga de governador, que ne faguèt una nòva demanda contra la Corona. Moriguèt dos ans mai tard mas la sieuna veusa contunhèt lo plaid en nom del sieu filh Loís, menor d'edat. Après lo jutjament de Valladolid lo 1527, que declarèt nullas los dos precedents e comandèt de recomençar tot lo procès. Fin finala las doas partidas se sometèron a un senténcia arbitrala dictada en 1536 pel president del conselh de la Índias que confirmèt lo divèrses privilègis a la familha Colomb.
Lo Conselh de las Índias
Los Reis Catolics designèron Juan Rodríguez de Fonseca per resòlvre los problèmas de la colonizacion de las Índias amb Cristòl Colomb. A sa mòrt Ferran d'Aragon dona la carga de la Corona de Castelha en qualitat de regent al Cardenal Cisneros, qu'aviá pas de bonas relacions amb Rodríguez de Fonseca, de tal bias que despartiguèt sas foncions e encargas als membres del Conselh de Castelha: Luis de Zapata e Lorenzo Galíndez de Carvajal, que realizen un pichon conselh, que foguèt fin finala nomenat "Conselh de las Índias". En 1516 quand lo futur emperaire Carles V prenguèt en carga la Corona de Castelha contunhèt de far existir aquel conselh e en 1524 foguèt definitivament nomenat Conselh de las Índias. Lo sieu primièr president foguèt fra Juan García de Loaysa. Tota l'administracion del govèrn de l'empèri espanhòl venguèt de la competéncia del Reial e Suprèma Conselh de las Índias, que s'encargava de planejar e prepausar al monarca las politicas relativas a las Índias -populacion, relacion amb los natius, comèrci-, organizacion administrativa, o faguent ja amb la creacion de nòus Vicereialmes o de nòvas Governacions, prepausar al monarca los noms de las personas mai adaptadas per las cargas de grandas autoritats americanas: vicereis, governadors, auditors, eca.
La conquista del Peró (1532-1533)
D'una importància comparabla es la conquista de l'Empèri Inca en 1531, per Francisco Pizarro, territòri que venguèt lo Vicereialme del Peró es d'importàcia comparabla. Las primièras informacions sus l'existéncia del fabulós regne del Biró, arribèron a l'ausida dels espanhòls installats en Castilha d'Aur dempuèi lo començament del sègle XVI. Las autoritats d'aquela governacion Pedrarias Dávila e Pedro de los Ríos envièron d'expedicions de reconeissença al Pacific sud dins los ans 1520. Se realizèt una societat compausada per dos soldats veterans: Diego de Almagro e Francisco Pizarro. Francisco Pizarro s'associèt amb Diego de Almagro e amb lo clèrgue Hernando de Luque amb la pretension d'arribar sus las tèrras del Peró. Pel primièr assag (1524) lor calguèt tornar per fauta de mejans. Tanben foguèt decebenta la segonda espedicion, demorèt Pizarro, amb 13 autres òmes. Quand tornèron a Panamà amb mòstra de riquesa, lo Governador los prestèt pas fòrça atencion e Pizarro tornèt a Castelha. La Capitulacion de Toledo es lo document legal emetit en 1529 per l'emperaire Carles V que concedís a Francisco Pizarro lo permís per colonizar e poblar las Índias. Francisco Pizarro negocièt amb lo Conselh de las Índias e sollicitèt la governacion del Peró per el e per Diego de Almagro, mas lo president del Conselh s'i opausèt per l'experiéncia de Sant Marta, ont dos conqueridors qu'avián ocupat la meteissa carga venguèron enemics e un d'eles acabèt per assassinar l'autre. Per aquò Pizarro acabèt per acceptar la governacion pel donar a Diego de Almagro. Acabada la negociacion amb lo Conselh de las Índias Francisco Pizarro e l'emperaire Carles V acordèron la Capitulacion de Toledo que capitèt amb franquesa reiala de contunhar explorar e conquestar. Francisco Pizarro tornèt embarcar cap a Panamà en 1530 amb los seus fraires Hernando, Gonzalo e Juan, e amb lo sieu oncle Francisco Martínez Alcántara. Sortèt de Panamà a la fin del meteis an cap al Peró amb 3 vaissèls, 180 òmes e 37 cavals. Per Pizarro èra mens aisit que per Hernán Cortés al Mexic, que trobèt pas d'emissaris tanpauc d'espontanèas mòstras d'amistat, mas que trobèt un camin menent cap a la sèrra. Intrèt dins la vila de Cajamarca lo 15 de novembre de 1532 e, dins una brèva entrevista amb Atahualpa aquel darrièr sollicitèt que li sián tornadas las tèrras presas e s'ajornèt l'entrevista. L'endeman al arribar l'Inca amb la sieuna garda personala comencèt a se despacientar e los espanhòls capturèron Atahualpa.
Aquel foguèt acusat de traïr l'acòrdi e foguèt condemnat a mòrt lo 23 de julhet de 1533. A partir d'alara l'avançada foguèt rapida e en novembre de 1533 las tropas espanhòlas se trobèt a las pòrtas de la capitala del Tahuantinsuyo, Cusco. La rancor que los de Cusco avián contra l'Inca executat permetèt als espanhòls d'intrar dins la vila sens oposicion. Foguèron quitament recebuts per Manqui II, que venguèt Sapa Inca amb l'aprobacion dels novèls venguts. La flaca resisténcia de Quisquis empachèt pas la pojada de Manqui II e la consolidacion de la preséncia espanhòla dins la region. Lèu, Manci Inca II se rendèt compte qu'èra solament utilizat pels invasidors per controtlar la populacion indigèna. Alara, somés a de problèmas personals amb los fraires Pizarro que al fond respectavan pas la sa nauta ierarquia contribuiguèt a un cambiament d'actitud. Secretament Manxol comencèt los preparatius per sortir de Cusco e debutèt un suslevament contra los espanhòls en 1536 profeitant de la partença d'una expedicion dirigida per Almagro cap a Chile.