cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Viaç
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : villa Aviatis, en latin, 922, villa que vocatur Aviatis, en latin, en 955-975, villam Aviates, en latin, en 973, Giraldi de Aviaz en 1068-1098, de Aviatis, en latin, en 1110 e 1111, capellani de Aviaz en 1117, decima S. Johannis de Aviatio en 1121, terminio de Aviaz en 1128, villa de Aviaz en 1146, villa de Aviatio en 1147, communie de Aviatio en 1155, ecclesiam S. Johannis de Aviatio en 1156, ecclesia S. Johannis de Aviatico en 1157, apud Aviacium en 1159, castrum de Aviaz en 1170 e 1203, de Aviatio en 1202, hospitali pauperum de Aviatio, leprosis de Aviatio en 1211, castri de Aviatio en 1219, de Aviats en 1222, de Aviacio, a la fin del sègle XIV, Vias en 1418, Avyas en 1449, ecclesie parochialis Beati Joannis Baptiste loci de Aviatio, loci de Viatio, Beati Joannis Baptiste de Viatio en 1589, Vias en 1622, 1643, 1708, 1740-60, 1771-2 (mapa de Cassini), le bourg de Vias en 1740-60.
Segon Dauzat, Viaç ven benlèu del nom latin d'òme Avius, amb lo sufixe prelatin -ate ; segon Hamlin, Viaç ven del gentilici latin Avius, amb lo sufixe prelatin -atis. Viaç èra una proprietat galloromana.
Un sufixe prelatin apondut a un nom descrit coma latin daissa plaça a l'esperit critic : lo radical pòt èsser tanben de meteissa origina. Xavier Delamarre se garda de tractar de Viaç, situat en un airal fòrtament romanizat, mas cita los etimes celtics potencials *auiā (= *aviā), proprietat d'*Avios (inatestat) o de l'Aviā (aiga), de sens desconegut, *auiācon ( > Aujac (Gard)), *auiānon, proprietat d'Avios o d'Aveios ( > Avajan > Avanha). Lo tèma avio- es atestat dins los noms d'òme Aviorix, Aviolus; lo nom de las aigas espanhòlas Avia a probablament un sens precís, qu'escapa encara a la recèrca; las aigas son de dieus, de personas e lor nom pòt èsser lo meteis que lo dels umans.
Istòria
Atestat sota lei formas: villa Aviatio (922), villa Aviatis (954-980), de Aviaz (1106), de Aviats (1222), de Viatio (1589) puèi Vias (1622). Se tracta donc de l'abitança d'un roman denommat Avius
La grafia occitana restituïda és Aviaç (o Viaç).
Guaraní (pòble)
thumb|280px|right|Una familha Guaraní capturada per los chaçadors d'esclaves. Per [[Jean Baptiste Debret]]
Nagasaki
Nagasaki (japonés: 長崎市, Nagasaki-shi). "longa poncha", -shi significant vila) es una vila japonesa, capitala de la Prefectura de Nagasaki sus l'illa de Kyūshū. En 2010, Nagasaki comptava.
Mina (jaç)
Una mina es un jaç expleita de material (per exemple d'aur, de carbon, de coire, de diamants, de fèrre, de sal, d'urani, etc.).
Guaraní (pòble)
Los guaranís o guachimis o avá, segon son autodenominacion etnica originala que signifia "òme", son un grope de pòbles indigenas sudamericans que se situan geograficament en Paraguai, au nord-èst de l'Argentina (en las províncias de Entre Ríos, Corrientes, Misiones e dins una partida dau Chaco e la de Formosa), au sud e sud-oest dau Brasil (dins los estats de Rio Grande do Sul, Santa Catarina, Paraná e Mato Grosso do Sul) e sud-èst de la Bolívia (dins los departaments de Tarija, Santa Cruz e Chuquisaca).
Mina (jaç)
Pòt èsser descobèrta o sosterranha. Dins las annadas 1980, unes 20 miliards de tonas de material èran extrachs per an de las solas minas descobèrtas pel mond que mai de mitat de las minièras a mai de sièis miliards de tonas de carbon, 1,6 miliard de tonas de minièra de fèrre, 190 milions de tonas de minièra d'alumini serián extrachs de sòtol per de galariás e poses al començament del sègle XXI.
Guaraní (pòble)
Parlen guaraní (nom local : avañe'ẽ), linga de la familha tupi-guarani qu'influencet nòstre lexic de la flora e de la fauna. Fuguet la lingua franca d'una partida de l'America dau sud avant l'arribada daus colons espanhòus e portugués.
Mina (jaç)
De minas existissián ja a la Preïstòria (poses cravats dins la greda per l'extraccion de selzes, poses o galariás d'extraccion de diferentas minièras (fèrre e coire subretot).
A partir de sègle XIX, lo progrès tecnic e dins la geologia permetèron d'expleitar mai aviadament de jaces de sempre mai prigonds, e tanben sota la mar dempuèi una plata forma de foratge, causant de damatges environamentals, social e sanitaris dirècte e indirèctes. L'extraccion minièra es responsabla d'un grand nombre de mòrts, dins las galariás, o per la silicòsi, l'asbestòsi o de càncers provocats per radioactivitat. Los degalhs e poscas son a vegada a l'origina de pollucions de tria diferadas dins l'espaci o lo temps (amb de metals pesucs per exemple). De minas provoquèron un fenomèn d'acidificacion del mitan. De minas abandonadas son tanben a l'origina d'aclapament del sol superficial. Des seïsmes induchs pòdon èsser provocats per las grandas minas.
En Occitània i a agut fòrça minas coma dins lo Massís central, en Provença, en Lengadòc (exemple : Carmauç) e tanben endacòm mai en França coma a Sant Estève, pels jaces de carbon dins lo Nòrd-Pas de Calais (mai grand ret de galeriás sosterranhas del mond), en Lorena (ont i aviá tanben de jaces de minièra de fèrre), La Russia ten tanben fòrça jaces de carbon (exemples : Donbass e Siberia). Lo Reialme Unit possedís d'importants jaces de carbon al nòrd (Lowlands en Escòcia), en País de Galas, près de Manchester, dins lo centre (Midlands) e lo Yorkshire. vinheta|Anciana mina d'aur de Skidoo, dins la [[Val de la Mòrt en Califòrnia.]]
Istòria
esquèrra|vinheta|L'Óme crava lo sol dempuèi la [[Preïstòria (poses per cercar de selzes).]] vinheta|Modèl d'una expleitacion minièra. vinheta|La mina, èra tanben l'expleitacion dels enfants ; aquí en [[1853 los « esclaus blancs d'Anglatèrra ».]]
Preïstòria
L'expleitacion del sòtol data al mens de la fin del neolitic en Euròpa. Los òmas cavan ja dins lo ròc de posses e de galarás a vegada sus de desenas de mètre de plusieurs per cercar de mininièras variadas (selze, òcra, variscita, etc.).
Gaireben totas las mai vièlhas minas destinadas a la metallurgia datan de la Protoïstòria, mas unas comencèron a se desvolopar a partir del Neolitic, amb d’esplechs rustics mas eficaces coma de codòls de ròca dura utilizada coma trissadors.
Coma lo mòstra de rèstes preïstorics de cardon vegetal trobats dina d'ancianas pichonas minas pel mond, l'òme preïstoric d’ora aprenguèt a utilizar lo fuòc e benlèu amb l’aiga per desmargat la ròca e « dobrir » de minas ; e tanben lo fuòc foguèt utilizat per l’extraccion dins las galariás.
Los arqueològs encontrèron dins las annadas 1980 des marcas d’aquelas tecnica minièras preïstorics, dins mai d’una desena de minas de coire (amb un pauc d'antimòni e d'argent). Aquelas minas foguèron cavadas dins la region de Cabrièiras en Lengadòc fa de milierats d’annadas (4310 ± 75 BP ), a la fin del Neolitic,.
Antiquitat
Se trapa de rèstes de la nauta antiquitat de l'expleitacion de las minas d'argent del Laurion, a un cinquenat de quilomètres al sud d'Atenas. A l'epòca classica, los atenians utilizavan una energia e inventivita espectacularas per ne tirar lo maxim de minièra. AL sègle XXI, fòrça rèstes d’aquelas minas (poses, galerás, talhièrs de superfícia) marcan lo païsatge de la region.
A l’epòca romana fòrça e grandas expleitacions minièras se desvolopan en Ispània, dins lo Balcans en Dalmàcia e en Mesia e mai tard en Dàcia. L'expleitacion minièra romana es coneguda pels tèxtes dels autors ancians coma Estrabon o Plina lo Vièlh, e tanben per d’inscriptions, coma les taula de bronze de Vipasca, règlament d'un districte minièr situat près de l'actuala ville d'Aljustrel al Portugal o encora coma las inscripcions figurant suls lingòts de meral. Las escavacions arqueologicas tanben revelèron diferentas tecnicas d'extraccion e lo material utilizat pels minors. Aqueles son de categorias de populacion variadas : sota la Republica la man d'òbra servila dominava, sota l'Empèri i aviá fòrça mai de trabalahdors salariats. Fòrça dels sites minièrs romans son encora mal conegut.
Edat Mejana
vinheta|Minas e fargas de Baigorry,original de 1787 . Descripcion revèrs : Scèna presentant l'extraccion de la minièra e son tracatament dins los nauts fornèls; a drecha, lavarias. A l’Edat Mejana s’expleitava de minas gaireben pertot en Euròpa, que siá de minas de fèrre o de non ferroses. Fòrça abondant a la superfícia de la planèta, lo mineral de fèrre es disponible dins de pichons jaces a la superfícia del sol o de fèbla prigondor. Los òmes de l’Edat Mejana expleitavan subretot de jaces que demandavan pas d'equipaments sofisticats. La difusion del procediment indirècte de reduccion de la minièra, apareguèt al sègle XV, transformèt de biais conciderable las condicions d'extraccion. La demanda sempre mai importanta, la possibilitat de tractar de minièras mens fusiblas, mena a cercar de jaces mai abondants quitament se lor qualitat es mendre.
Mai sovent, los metals non ferroses venián de minas descobèrtas per produire d'argent dempuèi de minièras complèxas coma de sulfurs de coire e de plomb. Pendent longtemps, lo plomb argentifèr, mai aisit de tractar, foguèt l’objècte de l'extraccion mai intensiva. A l’epòca carolingiana, las minas de Melle, en Peitau, provesissiá la part mai importanta de l'argent produch dins l'Empèri. Al sègle XI, d'autras centras d'extraccion apareguèron dins l’Harz, en Sèlva Nègra e dins las Vòges.
Lo sègle XII, temps de creissença dels escambis e d'instauracion de poders novèls, conéis una intensa activitat minièra en Itàlia, en Euròpa centrala e en França.
Pendent lo sègle XIII, l'Itàlia contunha d'èsser un productor important. Mas, l'Euròpa centrala, subretot la Boèmia, pren la primièra plaça. Tanben a çò nòstre las minas se desvolopan: lo primièr reglament minièr conservat, la carta d'Aulas en Lengadòc, data de 1272. Anfós de Peitieus, fraire de Loís IX de França, vol devolopar la produccion minièra dins sos domènis miègjornals.
La crisi europèa del mitan del sègle XIV al mitan del XV marca un capvirament de l'activitat minièra que recula en França e en Itàlia, mas que demora fòrta en Euròpa centrala.
La segonda mitat del XV vei un vam novèl de la produccion que s'implican las mai grandas fortunas. Mentrtant s’organiza un sistèma novèl d'expleitacion fondat sus una novèla mena de carreg e per l'usatge sempre important de l'energia idraulica. vinheta|Minors, imatge del recuèlh Das Ständebuch (« le Libre dels mestièrs ») gravadura de Jost Amman (1568)
Epòca modèrna
Jacob Fugger, banquièr d'Augsborg, es lo mai gran entrprenaire minièr de la Renaissença. Contribuís a financiar la politica de Carles Quint e pren lo contraròtle de las minas de coire de Neusohl dins lo reialme d’Ongria (ara en Eslovaquia) mas deu los abandonar en 1546 en rason de las complicacions nacudas de las guèrra austroturcas e de las guèrras de religion entre catolics e protestant. Obten dels Absborg lo monopòli de las minas d'argent e de coire del Tiròl. Las minas d'argent d'Euròpa centrala son la font màger del mercat europèu: lo tractat De re metallica ( « Suls metals ») publicat en 1556 per l'umanista alemand Georgius Agricola testimònia d'un cicle de produccion a son apogèu al moment ont lo mercat europèu comença a sentir venir lo flus dels metals precioses causat per la conquista espanhòla de l'America.
Las minas d'argent del Potosi dins la Vice reialtat del Peró (ara en Bolívia) son expleitadas a partir de 1545, e aquelas de Zacatecas en Novèla Espanha (ara al Mexic), a partir de 1548. Las tecnicas son plan rudimentàrias al comparar d’aquelas en usatge en Euròpa centrala e l'expleitacion depend del trabalh de milierats d'Indians someses la corvèa, la mita, provocan una mortalitat fòrta.
Al sègle XVII, l’expleitacion del fèrre Oregrounds en Wallonia puèi en Suècia dona un grand vam a la produccion d'acièr. L'expleitacion del carbon de tèrra, longtemps confinada a unas regions coma lo país de Lièja, se devolopa al sègle XVIII e marca lo començament de la Revolucion industriala.
Epòca contemporanèa
L’ONU (UNCTAD) destria tres tipes d'expleitacion:
Sus la planèta al començament del, unes 15 milions d'artesans menors menan aquesta activitat. Aquel nombre doblèt en detz ans. En Africa, 4,5 a 6 milions de personas cavan de minas pendent tota o una partida de l'an, amb 30 % a 40 % de femnas. D’aquesta populacion dependon unes 40 milions de personas, es a dire 1 African sur 20. D’autors estiman que lo movement va s'amplificar dins las zonas ricas en jaces e que per exemple al Zimbabwe, lo nombre d’artesan minors poiriá triplar de 2000 a 2010.
Los cinq màger dominant la scèna mondiala al començament del son BHP Billiton, Rio Tinto, Vale, Xstrata e Anglo American, aquelas companhiás que tenon la mestresa tecnologica e oligopolistic essent sempre mai en competicion amb las companhiás dels païses emergents.
Diferentas expleitacions minièras o de projèctes minièrs fan fàcia a de contestacions venent de las comunautas localas. En mai dels permeses reglementaris d’obténer, las companhiás devon tanben assegurar d'aver un "permés social d'operacion" que permet a las activitats de se debanar dins un encastre acceptable per la populacion tocada ,
Tecnicas d'expleitacion
L'expleitacion de las minas pausa fòrça problèmas, e deu mobilizar diferents domènis de las sciéncias. Es la rason qui dins fòrça païses se son creadas d’escòlas especificas d'ingenhaires, las escòlas de las minas.
Las minas de carbon son organizadas per estages a partir de que s’expleita las venas. Cada minor cava una vena per n’extraire lo carbon que se carga enseguida dins de vagonet. Es un trabalh fòrça difficil que cal cava de biais a aclapar pas galeriá, e mai, règna una calor afoganta, qu’i circula gaireben pas d'aire. Lo sol mejan trobat per crear una ventilacion èra de bastir dos poses. Lo primièr utilizat per la pujada e davalada dels minors e la pujada del carbon. L'autre es solament utilizat per la ventilacion.
Prospeccion
Utiliza las donadas geologocas e istoricas, la descobèrta de jaces minarals beneficia tanben dels progrès de la Geoquimia, de las tecnicas de sondatges (sismics per exemple) e de la modelizacion. De SIGs minièrs tanben apareguèron qu’ajudan los prospectors lor donant un accès combinat al MNT (Modèl numeric de terren), a l'imatgeriá satellit, a la mapas geologicas (metadonadas), a las donadas al subjècte del risc sismic, lo volcanisme, a las fonts geotermalas conegudas, als jaces coneguts, a las donadas geocronologicas, flus de calor, gravimetria, tomografia 3D, riscs naturals, cadastres, donadas environamentalas, etc.
Terrassament
Se pièga sus la Geofisica e la Resisténcia dels materials e sus las fonts localas disponiblas, prenent sempre mai en compte, en amont los besonhs de renaturacion e restauracion ecopaïsatgièra del site a la fin de l’expleitacion, veire pendent las diferentas fasas. Los grands projèctes fan l'objècte d'un estudi d'impacte prigond, e de mesuras compensatòrias o conservatòrias.
Poses e galariás
esquèrra|vinheta|Los enfants èran sovent utilizats per davalar dins las minas de [[Olha|carbon. Fotografia de 1908.]] vinheta|Evocacion d'una galariá.
Poses
I a diferentas escasenças per aténher lo jaç d’expleitar e permetre l'evacuacion dels produchs. Se lo jaç es gaireben orizontal e si la sisa dels terrens mòrts es pas tròp espés, se poirà expleitar en descobèrta.
Se lo jaç arrasa una zona accidentada, per exemple de puèges en treplomb d’un val, serà possible d’aténher e expleitar lo jaç per de galariás orizontalas debocant sus la còsta.
Mas se lo jaç arrasa pas gaire o pas dins de bonas condicions caldrà cavar de poses per l'aténher. Es la solucion mai carestiosa per expleitat e amb mens de renda, ers tanben la majoritat de las escasenças.
Ambedoas solucions pòdon tanben se combinar (cas de la mina de fèrre de Somont).
Talhas e travèrsas
Las talhas servisson a l’expleitacion al mai près del jaç util, permetton d’expleitar las venas mas tanben d'organizar la ventillacion. Las galariás pòdon èsser talhadas dins lo produch expleitat (carbon, minièra) mai sovent o dins lo ròc al costat de las venas.
Ls travèrsas son gaireben cavada dins lo ròc ; permeton lo liagam entre les poses e las venas expleitada.
Lo cargament
Lo cargament es l'operacion que consistís, just après lo desenrocament, a cambiar de biais manual o mecanic la minièra extracha per que siá levada per de vagonets cap al potz.
Lo carreg
esquèrra|vinheta|Carris vinheta|Minor [[Bolívia|bolivian sotissent de degalhs amb una simpla bariòta]] Lo carreg es lo transpòrt dels produchs (carbon, minièra mas tanben los degalhs) dempuèi lo front de talh fins a la recepcion inferiora del potz d'extraccion, puèi benlèu, dempuèi la recepcion superiora del potz fins al talhièr de tractament. Lo transpòrt dels produchs, dins las minas industrializadas, se realiza dins de vagonets de contengut variat selon(de 500 litres à ) traïnats a braces d’òmes (enfants) dins las expleitacions non mecanizadas, per un caval (o ase o mul) puèin per locotractors, electric, d’aire comprimit, d’ esséncia o diesel o simplament per gravitat. Lo carreg es un factor fondamental dins l'expleitacion d'una mina, condiciona, amb lo potz, la capacitat d'extraccion.
La ventilacion
vinheta|Mecanisme de buf d'aire fresc dins una mina de [[Olha|carbon als EUA).]] La ventilacion es lo provesiment en aire fresc d'una mina.
L'esclairatge
esquèrra|vinheta|Colleccion de lampas de minors, Bois du Cazier. L'estudi de l'esclairatge present pas qu'un interés segondari dins las minas ont i a pas de grisó o de poscas.
esquèrra|vinheta|Lampas electricas amb bateriás en carga, Bois du Cazier.
L'extraccion
vinheta|L'expleitacion del carbon en [[1926 als EUA.]] L'operacion d’extraccion consistís a desrocar de troces de paret per los manutencionar e transportar. L’operacion pòt se far de biais diferent:
Guignes
Guignes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Sémeries
es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Guignes
Nòtas
<references group=N/>
Sémeries
Geografia
Sémeries Se situa en lo sud-es del departament del Nòrd (Enaut) en plena cœur del Parc natural regional del Avesnois. Lo Avesnois a conegut per las siás pradas, lo sieu bocage e lo sieu relief un pauc vallonné en la siá part sud-es (començament dels contreforts dels Ardennes), dicha "pichona Soïssa del Nòrd".
En fach, Sémeries facha part administrativement de la Avesnois, géologiquement de las Ardennes, istoricament del Enaut e los sieus païsatges remembran la Thiérache.
La municipalitat se tròba a 100 km de Lille (Prefectura del Nòrd), Brusselles (Belgica) o Rems (Marna), a 45 km de Valencianas, Mos (B) o Charleroi (B) e a 7 km de Avesnes-sus-Helpe (Jos-Prefectura).
Compòrta un important masatge caseriu "Zorées" situat a tres quilomètres del centre pòbli, sens desbrembar un ancian caseriu "Bròda" vengut un quartièr del vilatge amb l'avançada de l'urbanizacion.
Lo vilatge a traversat per un riu, lo Helpe Màger. Aquela darrièra se tira en la Sambre. Malgrat lo bastiment en amont del barrage del Val Joly per EDF en 1967, arriba encara de veire lo Helpe Màger sortir temporairement de lo sieu lièch, malgrat que las inondacions per çò qu'es del passat son vengudas fòrça mai escasses e mens importants. Darrièras inondacions importantas : en julhet 1980 e en decembre 1993.
Lo pòble a vorejat per las municipalitats de Avesnelles, Étrœungt, Felleries, Flaumont-Waudrechies, Rainsars, Ramousies e Sans-de detlo-Nòrd.
La Belgica e lo Departament de l'Aisne se tròban a 15 km.
En fait, Sémeries fait partie administrativement de l'Avesnois, géologiquement des Ardennes, historiquement du Hainaut et ses paysages rappellent la Thiérache.
La commune se trouve à 100 km de Lille (Préfecture du Nord), Bruxelles (Belgique) ou Reims (Marne), à 45 km de Valenciennes, Mons (B) ou Charleroi (B) et à 7 km d'Avesnes-sur-Helpe (Sous-Préfecture).
Elle comporte un important hameau "Zorées" situé à trois kilomètres du centre village, sans oublier un ancien hameau "Brode" devenu un quartier du village avec l'avancée de l'urbanisation.
Le village est traversé par une rivière, l'Helpe Majeure. Cette dernière se jette dans la Sambre. Malgré la construction en amont du barrage du Val Joly par EDF en 1967, il arrive encore de voir l'Helpe Majeure sortir temporairement de son lit, même si les inondations par rapport au passé sont devenues beaucoup plus rares et moins importantes. Dernières inondations importantes : juillet 1980 et décembre 1993.
Le village est bordé par les communes d'Avesnelles, Étrœungt, Felleries, Flaumont-Waudrechies, Rainsars, Ramousies et Sains-du-Nord.
La Belgique et le Département de l'Aisne se trouvent à 15 km.
Lessard-le-National
Geografia
Lessard Çò de Nacional, a 193 m d'altitud, cobrís 1,056 ectaras #que 672 de bòsc.
Lessard le National, à 193 m d’altitude, couvre 1,056 hectares dont 672 de forêt.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Leopoldo Calvo-Sotelo
Leopoldo Calvo-Sotelo y Bustelo (1926-2008), engenhaire de rotas e òme politic, foguèt primièr ministre d'Espanha entre 1981 e 1982.
Lessard-le-National
Istòria
Jos la Revolucion francesa, la municipalitat, alavetz nomenada Lessard-lo-Royal, #portar provisoirement lo nom de Lessard-lo-Nacional de contunh #reprene lo sieu nom anterior.
Es en 1908 que la municipalitat #adoptar lo nom revolucionari #que pòrta uèi.
Sous la Révolution française, la commune, alors nommée Lessard-le-Royal, porta provisoirement le nom de Lessard-le-National puis reprit son nom antérieur.
C'est en 1908 que la commune adopta le nom révolutionnaire qu'elle porte aujourd'hui.
Arnaud Anastassowa
Arnaud Anastassowa (Forbach, 23 de genièr de 1988) es un fotbolaire francobulgar que jòga actualament a l'US Forbach.
Longechenal
Longechenal es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Glutèn
Lo glutèn es una proteïna ergastica amòrfa que se trapa dins la semença de fòrça grans combinada amb l'amidon. Representa 80% de las proteïnas del blat e se compausa de gliadina e glutenina. Lo glutèn es responsable de l'elasticitat de la massa de farina, çò que permet sa fermentacion e la consisténcia elastica e espongosa dels pans e de las massas enfornadas.
Obtencion
Lo glutèn se pòt obténer a partir de la farina de blat e de mantun gran, en lavant l'amidon. Per aquò se forma una massa de farina e aiga, que se lava puèi amb d'aiga, fins a que l'aiga sorta neta. Pels emplecs quimics (non alimentaris) es preferible d'utilizar una solucion salina. Lo produch resultant aurà una textura pegosa e fibrosa, parièra a la de la pasta mastegoma.
Utilizacion
Après coseson, lo glutèn aquerís una consisténcia fèrma e pren de sabor del bolhon que i es cuèch. Aquela proprietat fa que siá apreciat coma remplaçant de la carn dins las codinas vegetarianas e bodista. En fornat, lo glutèn es lo responsable que los gases de la fermentacion sián gardats a l'interior de la massa, en fasent qu'aquela puège. Après la coseson, la coagulacion del glutèn es la responsabla que lo pan se desfole pas après codut.
Malautiás ligadas al glutèn
L'intolerància al glutèn, apelada celiaquia o malautiá celiaca, necessita de far de dietas liuras de glutèn, que dana la mocosa de l'intestin prim e empacha una digestion normala. Après suprimir lo glutèn de la dieta l'intestin fonciona tornarmai normalament. Las personas celiacas an una predisposicion genetica, eretada, a l'intolerància al glutèn, mas desvolopan pas necessàriament la malautiá. Se recomanda que la noiridura dels nens abans los sièis meses contenga pas de glutèn, pr'amor qu'una administracion primairenca podriá desencadenar l'intolerància. Quand se manifèsta la malautiá celiaca pòt venir sivèr acompanhada d'una intolerància temporària a la lactòsa. Los autistas pòdon èsser sensibles al glutèn e a la caseïna (la proteïna del lach), substàncias que i semblan d'interferir lor neurotransmetors opiacis. D'autras malautiás que se tractan tanben amb una dieta liura de glutèn son la dermatiti erpetifòrma, l'artriti reumatoïda e l'esquizofrenia.
Grans
Lo glutèn se tròba dins los grans de blat, d'òrdi, de blat, d'espelta, de kamut e de triticale.
Los autres grans son liures de glutèn; per exemple:
Evidentament, la soia, lo blat negre (Fagopyrum esculentum) o las semenças de virasolelh son liures de glutèn.
Ribadumia
Ribadumia es un municipi de la província espanhòla de Pontevedra dins la Comunautat Autonòma de Galícia.
A. O. Scott
Anthony Oliver Scott (Northampton, Massachusetts, 10 de julh de 1966) es un jornalista e critic cinematografic american. Es un dels critics principals del prestigiós jornal american The New York Times.
Valdeolmillos
Valdeolmillos es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Lac Epecuén
Lo lac Epecuén (en espanhòu lago o laguna Epecuén) es un miralh d'aiga apartenent au bacin endoreíc dau sistema de las Encadenadas de l'Oeste, dins la província de Buenos Aires, Argentina. Es lo sieisen e darnier daus lacs de queu sistema, e lo mai estendut en superficia. Recep los apòrts de la laguna La Paraguaia tras un chanau e de varios ríus coma lo Pigüé e lo Pull Grande, que baissan de las sierras dau sistema de Ventania. Sa condicion de darnier lac dau sistema fai que lo niveu de sas aigas vària constantament.
Situat au fons d'una depression, lo niveu de l'aiga solo baissa de se mesme per evaporacion. En resulta una bela concentracion salina, lo lac es diez còps superior au porcentatge present dins la mar. La popolacion utilisa sas aigas per combatre la depression, los raumatismes, los problemas de piel e aflaquiment psicofisic. La ciutat de Carhué s'es desvelopada sus las ribas dau lac.
Lo lac d'Epecuén fuguet nomat per lo prumier còp en 1770 per lo pilòte de la Real Marina Pablo Zizur lo-quau iò bateget "San Lucas". Qu'es lu sent-patron de la medecina e um pensa que fuguet batejat entau a causa dau jorn de sa descuberta.
En 1985, las aigas saladas monteten tan que lo vilatge de Villa Epecuén fuguet en quasi totalitat ensevelit. Los demorants fugeten a queu moment lur maijon. Lo niveu baisset 30 ans pus tard, fai pauc, laissent veire las roinas de l'estacion balnearia e sos aubres pelats, blancs. Aüei, lo vilatge fai partida daus ponhs toristics a pas mancar dins la region. En 2015, una pita plaja tornet mesma au torisme d'autre temps.
Prep d'Epecuén e de Carhué, trobem Pigüé, lo vilatge construit per daus colons avaironés.
Folclòr
Se conta que lo cacique puelche Carhue ("Valada Verta o Còr Pur"), amoros d'Epecuén ("eternau printemps"), gariguet miraculosament d'una estranha parlisi apres aver plonjar dins lo lac que formeten las lagremas de dolor de son aimada.
Paisac (omonimia)
Paisac pòt designar:
Les Rousses
Les Rousses es una comuna francesa, situada dins lo departament de Jura e la region de Borgonha Franca Comtat
Valderrábano
Valderrábano es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Hovawart
thumb|left|Hovawart ros
Aspècte
Lo hovawart est un can lupoïd de dimension metjana. Son peu pòu èstre ros, negre ò blond. Lei mascles mesuran entre 64 e 70 com e lei femèlas de 58 a 65 cm per un pés anant d'un trentenat a un quarantenat de kilos.
Grand cercle
Un grand cercle es lo pus grand cercle que se pòsca traçar sus una esfèra.
Geodesicas
Los grands cercles son las geodesicas d'una esfèra, es a dire los camins qu'an la pus pichona corbadura e los arcs dels grands cercles son doncas los pus corts camins ligant dos punts a la superfícia d'una esfèra. La distància pus corta entre aqueles dos punts es d'un autre biais donada per la distància del grand cercle.
Los grands cercles son en geometria esferica l'equivalent de las drechas en geometria euclidiana.
Cartografia
Sus Tèrra, los meridians e l'eqüator son de grands cercles (mas los parallèls autres que l'eqüator ne son pas).
Sus l'esfèra celèsta, l'orizont, l'ecliptica e l'eqüator celèst tanben son de grands cercles.
Rodeiro
Rodeiro es un municipi de la província espanhòla de Pontevedra dins la Comunautat Autonòma de Galícia.
Basili de Cesarèa
Basili de Cesarèa (329 - 1 de genier de 379, Cesarèa) foguèt un teologian e un ascèta crestian considerat coma un Paire de la Glèisa.
Fondator d'un monastèri dins la region dau Pònt, foguèt l'autor d'una règla coneguda coma la « règla de Sant Basili » qu'es venguda la règla monacala de la Glèisa d'Orient. Sa nòrma inspirèt tanben en partida la règla de Sant Beneset dins l'Occident catolic. En mai d'aquò, vengut evesque de Cesarèa en 370, creèt d'institucions per luchar còntra lei faminas. Au nivèu teologic, foguèt un defensor de la fe de Nicèa e s'opausèt a l'arianisme. Sei trabalhs principaus se concentrèron sus l'estudi dau Sant Esperit e sus lo desvolopament de la teologia de la Trinitat.
Es considerat coma un sant tant per la Glèisa Catolica (2 de genier) que per la Glèisa Ortodoxa (1 de genier). En 1568, foguèt tanben reconeguda coma Doctor de la Glèisa per lo papa Piu V.
Canton de Sent Gaudenç
Eth canton de Sent Gaudenç qu'es ua division administrativa de Gasconha e de Comenge, situada en eth arrondiment de Sent Gaudenç, eth departament dera Hauta Garona e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Damb era refòrma cantonau de 2014, aplicada aras eleccions de 2015, eth canton que's conservèc e que passèc de 21 a 62 comunas, en conservant eras suas comunas d'origina. Totas eras comunas que son dempèi 2017 dera Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge (SIREN 200072643). La predominança lingüistica qu'es eth occitan gascon, dens era sua varianta orientau e pirenenca.
Composicion dempèi 2015
Eth canton navèth de Sent Gaudenç que compren 3 ancians cantons e 62 comunas :
Dempèi que Lunats e Pegulhan fusionèn dens la comuna navèra de Pegulhan (2017), eras 62 comunas que son vengudas 61.
Eras comunas deth canton ancian de Sent Gaudenç
Eras 21 comunas.
Eras comunas deth canton de Bolonha de Gessa
En 2017, Lunats (o Lunacs) e Pegulhan que formèn èra comuna navèra de Pegulhan.
Paisac de la Noalha
Paisac de la Noalha o Paisac (Payzac en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de la Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion es [pɛj’ʐa]. Las fòrmas ancianas son Peyzacum, en latin, en 1153, Hospitalis de Peyschaco, en latin, en 1408. Paisac ven d'un nom galloroman d'òme (gallic), Pasius o, en celtic, Pasios (Chantal Tanet e Tristan Hordé ajustan Patius), emb lo sufixe -acum, , , , latinizacion del sufixe celtic -acon.
Istòria
En 1793, fuguet creat lo canton de Paisac, dins lo districte d'Eissiduelh, emb 3 comunas que venian de Corresa, Paisac, Savinhac e Sent Circ las Champanhas.
Lo 13 de brumaire an X (4 de novembre de 1801), fusioneren los cantons de Dussac (7 comunas) e lo de Paisac (3 comunas) e placeren lo chapluec a La Noalha, en posicion centrala.
Sent Jors d'Auribat
Sent Jors d'Auribat (Saint-Geours-d'Auribat) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [sen'jurs]. Las fòrmas ancianas que son Sanctus Georgius de Auribad, en latin, aus sègles XI-XII, Aurea Valle, en latin, Auribat, en 1242, 1254 ??, ecclesia S. Georgii de Aurea Valle, en latin, en 1270, Vallem Auream, en latin, en 1280, Auribat en 1297, S. Iours (mapa de 1638), St Iours (mapa de 1647), S Jours"" (mapa de 1714), St Jours'' (mapa de 1733).
Dauzat e Rostaing que's contentan d'escríver lo nom vien deu grecolatin Georgius, apòsto de Velai au sègle III, o martir capadocian deu sègle XIV,.
Per Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom de Georgius qu'ei estat tractat coma Georius.
Longuyon
Longuyon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Adolfo Suárez González
Adolfo Suárez González (Cebreros, 1932)-Madrid 23 de març de 2014, òme politic, foguèt lo primièr president del govèrn espanhòl après la dictatura de Franco.
Longuyon
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Lista dels presidents de Burkina Faso
thumb|200px|Blason de Burkina Faso. Lo president es lo cap d'Estat e cap de govèrn di Burkina Faso. Lo país devenèt region autonoma de la Comunautat Francesa lo 6 de setembre de 1958, e aprèp lo 5 d'agost1960, país independent.
Vaquí la lista dels caps d’Estat de Burkina Faso de 1958 (territòri francés autonòm) fins a uèi.
Achenheim
Achenheim (Àchene en alsacian) es una comuna d'Alsàcia Bassa, a 9 km d’Estrasborg. Administrativament, depend del departament del Bas Ren e de la region del Grand Èst de l’estat francés.
Reptilia
Lei reptils (var. reptiles) son leis animaus de la classa dei Reptilia. Apareguts durant lo Carbonifèr, son caracterizats per un sistèma respiratòri basat sus de paumons, una reproduccion implicant d'uòus solids ponduts dins un trauc e una pèu en partida ò totalament cubèrtas d'escaumas. Conoguèron un desvolopament fòrça important e dominèron la megafauna aqüatica, aeriana e terrèstra dau Permian a la fin dau Cretacèu. Aquò entraïnèt una multiplicacion dau nombre d'espècias mai la crisi Cretacèu-Paleogèn causèt la disparicion de plusors familhas de reptils, especialament aquela dei dinosaures. Uei, lei reptils subrevivents fan donc partida d'òrdres divèrs amb de liames genetics alunchats : En despiech d'aqueu declin, lei reptils ocupan encara una plaça importanta dins fòrça ecosistèmas terrèstres e aqüatics e plusors crocodils e aligators son considerats coma de superpredators. De mai, a l'ora d'ara, au mens 9,000 espècias de reptils son estats identificadas, çò qu'es un nombre pus important que per lei mamifèrs. Pasmens, maugrat aquela diversitat, fòrça reptils son actualament menaçats de disparicion en causa deis activitats umanas.
Boliviano
thumb|right|250px| Bilhet de 1 Boliviano de 1928. Lo boliviano es lo nom de la moneda de Bolívia que lo  còde ISO es BOB. Un boliviano se subdivisa en 100 centavos. Son emission es contrarotlada per la Banca centrala de Bolívia e la conversion en novembre 2005 èra de 8 BOB per e 9,7 BOB per.
Reptilia
L'aparicion dei reptils
Segon lei conoissenças actualas, lei reptils serián apareguts fa 310 a 320 milions d'ans dins lei paluns dau Carbonifèr (359-299 Ma) a partir d'animaus reptilimòrfs. Sa caracteristica majora èra la capacitat de pondre per sòu un uòu, dich « uòu amniotic », dotat d'un cruvèu solid. Aquò permetèt ai reptils de s'afranquir dei mitans aqüatics que son indispensables a la reproduccion deis anfibis. Hylonomus e Paleothyris, d'animaus insectivòrs similars a de lausèrts de 20 a 30 cm, son d'exemples d'aquelei reptils primitius.
Boliviano
Las diferentas pèças de moneda son : 10, 20 e 50 centavos e 1, 2 et 5 bolivianos. Los diferents bilhets son : 10, 20, 50, 100 e 200 bolivianos.
Aulnoy-sur-Aube
Aulnoy-sur-Aube es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Reptilia
La radiacion dei reptils
Lei premiers reptils èran anapsids, es a dire qu'avián un crani plen amb de duberturas per leis uelhs, lo nas e la colona vertebrala. Rapidament après lor aparicion, lei reptils se devesiguèron en doas branchas. Lei sinapsids an una dubertura suplementària darrier l'uelh. Son a l'origina dei « reptils mamalians » e dei mamifèrs. Lei diaspids an la meteissa dubertura suplementària que lei sinapsids mai an tanben un trauc a la cima dau crani. Aqueleis evolucions laissavan mai de plaça per lo desvolopament dei muscles e permetèron l'aparicion de maissèlas pus poderosas.
Aulnoy-sur-Aube
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Reptilia
La radiacion dei reptils
En parallèl, fa 305 milions d'ans, lo clima mondiau venguèt pus eissuch, çò que causèt la disparicion de plusors espècias d'anfibis. En revènge, favorizèt la colonizacion dei mitans terrèstres per lei reptils. Ocupant de foncions novèlas dins mai d'un ecosistèma, lei reptils conoguèron alora un important fenomèn de radiacion evolutiva. En particular, lei reptils venguèron pus gròs e adoptèron de comportaments alimentars fòrça pus variats coma l'indica l'aparicion d'espècias erbivòras e carnivòras.
Tre la fin dau Carbonifèr, lei reptils èran venguts la fauna tetrapòda dominanta dei mitans terrèstres. Aqueu « Premier Temps dei Reptils » foguèt largament dominat per lei sinapsids que formèron la premiera megafauna terrèstra amb d'espècias coma l'Edaphosaurus e lo famós Dimetrodon. Durant lo Permian (299-251 Ma), un assecament novèu dau clima entraïnèt l'aparicion dei terapsids a partir dei sinapsids. Fòrça ben adaptats ai condicions dau periòdes, formèron benlèu mai de 80 % de la populacion de reptils. Pasmens, aqueu grop contunièt son evolucion vèrs lei mamifèrs actuaus e s'alunchèt pauc a pauc dei reptils ulteriors. En parallèl, lei reptils diapsids se devesiguèron entre leis arquosaurians (que donèron lei crocodilians e lei dinosaures) e lei lepidosaurians (que donèron lei sèrps e lei lausèrts). Dins aquò, a aquela epòca, aqueleis espècias gardèron una talha pichona e un aspècte de lausèrt.
La dominacion dei reptils
thumb|right|Vista d'artista de reptils dau [[Jurassic.]]
Compausat dau Triassic (252-201 Ma), dau Jurassic (201-145 Ma) e dau Cretacèu (145-66 Ma), lo Mesozoïc es sovent dich « Temps dei Reptils » en causa de la dominacion de la megafauna reptila dins leis ecosistèmas terrèstres, aqüatics e aerians. Pasmens, aqueu tèrme es de nuançar car lei mamifèrs èran egalament fòrça nombrós durant aqueu periòde. De mai, se certanei dinosaures podián agantar de talhas impressionantas, la màger part dei reptils dau Mesozoïc èran d'animaus pichons ò mejans.
Lo començament dau Mesozoïc foguèt marcat per l'extincion Permian-Triassic. Aquò entraïnèt la disparicion de la màger part deis anapsids e dei sinapsids. Foguèron remplaçats per leis arquosomòrfs que prenguèron alora de formas variadas. En particular, d'arquosaurians desvolopèron de cambas posterioras pus lòngas que permetèt l'aparicion de la bipedia en certaneis espècias. Lei dinosaures son un grop particular d'arquosaurians qu'investiguèron fòrça ecosistèmas. Se devesiguèron en dos òrdres principaus, leis Ornithischia e lei Saurischia, e conoguèron una radiacion evolutiva fòrça importanta. Aquò menèt a l'aparicion de dinosaures teropòds cubèrts de plumas e, benlèu, dotat d'un organisme endotermic.
L'extincion Cretacèu-Paleogèn entraïnèt la disparicion de totei lei dinosaures a l'excepcion deis aucèus. Entre lei grands reptils marins, lei tortugas subrevisquèron mai leis autrei grops dispareguèron. Aquel eveniment es sovent considerat lo començament dau « Temps dei Mamifèrs » e la fin dau « Temps dei Reptils » mai la transicion foguèt mens rapida. De mai, una part importanta dei ròdols ecologics laissadas vuejas foguèt inicialament ocupada per d'aucèus.
Lo Canet
Lo Canet (Le Cannet en francés) es una comuna situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Reptilia
Lei reptils actuaus
Après l'extincion extincion Cretacèu-Paleogèn, lei reptils deguèron faciar la concurréncia dei mamifèrs e deis aucèus qu'evolucionèron pus rapidament. Au mens cinc òrdres reptilians subrevisquèron a la crisi mai lei Choristodera, un ensemble d'espècias mau conegudas que presentan de similituds exterioras ai crocodils, dispareguèron durant lo Miocèn (23-5 Ma). Lei quatre òrdres restants forman donc l'ensemble dei reptils actuaus.
Menaças de disparicion
thumb|right|[[Tortuga blocada dins una ret.]]
Coma d'autrei grops d'animaus, lei reptils son uei largament menaçats per lo cambiament climatic, la pollucion e la pression umana sus l'environament. En 2009, segon l'Union Internacionala per la Conservacion de la Natura (UICN), 1,677 espècias èran menaçadas. Aquò representava 28 % deis espècias a aquela epòca. Dins aquò, dempuei aquela data, de centenaus de reptils son estats aponduts a aquela lista.
Per limitar aquelei menaças, la Convencion sus lo Comèrci Internacionau deis Espècias de Fauna e de Flòra fèras menaçadas d'Extincion (CITES) impausa de restriccions particularas sus lo comèrci dei reptils. Signada en 1973, comprèn tres annèxas que definisson tres ensembles d'animaus fèrs en foncion dau nivèu de proteccion e de menaça. Lei mens menaçadas pòdon èsser l'objècte d'una comercializacion mai un drech d'exportacion es necessari. En revènge, per lei pus menaçadas, tot comèrci internacionau es enebit. Pasmens, aquela reglementacion regarda pas lei reptils recentament identificats que son pas encara integrats ais annèxas. De mai, empacha pas lo braconatge, la pollucion ò la destruccion deis abitats.
L'evolucion de la classificacion
La pus anciana classificacion dei reptils es probablament aquela d'Aristòtel au sègle IV avC. Descriguèt aperaquí 50 espècias e lei devesiguèt en quatre grops (lausèrts, sèrps, crocodils e batracians). Aquò permetiá de diferenciar lei reptils, lei peis e leis aucèus mai integrava dins un meteis grops lei reptils e leis anfibis. Aquela confusion perdurèt lòngtemps car èra encara presenta dins la classificacion prepausada per Carl von Linné (1707-1778). La plaça dei tortugas èra tanben problematica coma o mòstra lo sistèma de Josephus Nicolaus Laurenti (1735-1805).
L'idèa de separar lei reptils e lei batracians apareguèt tornarmai amb Alexandre Brongniart (1770-1847). Tornèt adoptar un sistèma pròche de la classificacion d'Aristòtel amb quatre òrdres de reptils : lei tortugas, lei lausèrts e lei crocodilians, lei sèrps e lei batracians. Pasmens, establiguèt una diferéncia importanta entre lei batracians e lei tres autreis òrdres. Aquela idèa s'impausèt lentament durant la premiera partida dau sègle XIX. Finalament, en 1825, Pierre-André Latreille (1762-1833) creèt clarament la classa dei Batracia e destrièt quatre ensembles de tetrapòds : lei batracians, lei reptils, leis aucèus e lei mamifèrs.
Pasmens, aquela division foguèt pas acceptada per totei lei biologistas dau sègle XIX. D'efiech, la descubèrta dei fossils de dinosaures compliquèt la classificacion e lei liames importants entre reptils e aucèus foguèron tanben rapidament descubèrts. Per exemple, Thomas Henry Huxley (1825-1895) voliá gropar lei reptils e leis aucèus dins un meteis ensemble. L'utilizacion de l'uòu amniotic per lei reptils, leis aucèus e lei mamifèrs foguèt observada per lo premier còp en 1866 per Ernst Haeckel (1834-1919). Puei, au sègle XX, la multiplicacion dei fossils e deis espècias viventas conegudas menèt a una classificacion dei reptils basada sus l'estudi dei duberturas dau crani. Definiguèt quatre classas dichas anapsids, sinapsids, euriapsids e diapsids mai foguèt fòrça contestada en causa de problemas dins leis euriapsids e, un còp de mai, de questions sus la plaça dei tortugas. Dins aquò, en despiech d'aquelei dificultats, aquela classificacion foguèt acceptada fins a l'aparicion deis estudis filogenics.
La classificacion actuala
thumb|right|Exemple de classificacion actuala dei reptils.
Uei, lo taxon dei reptils es considerat coma parafiletic. Dos clades principaus i son definits : lei reptils mamalians que forman un meteis clade amb lei mamifèrs e lei sauropsids que recampan leis autrei reptils, lei dinosaures e leis aucèus. Pasmens, coma lei relacions entre totei lei reptils son pas encara ben compresas, lei divisions entre lei diferenteis ensembles de reptils pòdon encara variar. Per exemple, de modèls « tradicionaus » definisson encara leis anapsids e lei diapsids coma lei dos clades principaus de reptils. Pasmens, existís d'autrei modèls que prepausan dos clades principaus dichs anapsids e eureptils. Aqueu segond grop intègra lei diapsids e divèrsei reptils primitius dau Carbonifèr e dau Permian.
Lei Testudines
Lei Testudines son un grop fòrça vièlh de reptils que gropa uei 340 espècias de [[tortugas devesidas en 15 familhas. Son caracterizadas per una clòsca protectritz compausada d'un plastron e d'un dorsau liats entre elei per de pònts ossós. Aquel ensemble es tanben fixat a l'esquelèta de l'animau. Una autra particularitat dei tortugas es l'abséncia de dents e l'utilizacion d'un bèc destinat a trissar seis aliments. Enfin, fau nòtar que lei tortugas an colonizat un nombre variat de mitans terrèstres e aqüatics. Pasmens, que que siegue l'espècia, leis uòus son ponduts dins un trauc cavat per sòu.
Lei Crocodilia
Lei Crocodilia forman un grop de 30 espècias devesidas en tres ensembles dichs Crocodylidae (crocodils), Alligatoridae (aligators e caimans) e Gavialidae (gaviaus). Aqueleis animaus son fòrça ben adaptats a la vida aqüatica mai pòdon egalament se desplaçar sus la tèrra. Filogenicament, son lei reptils pus pròches deis aucèus e an una anatomia pus complèxa que lo rèsta dei reptils actuaus. Un autre trach especific ai crocodilians es sa capacitat a crear de grops sociaus dotats d'una ierarquia e d'un comportament mairau.
Lei Rhynchocephalia
Lei Rhynchocephalia son un òrdre qu'èra florissent durant lo Triassic. Uei, es representat per lei tres populacions de Sphenodon punctatus que vivon sus d'illas neozelandesas. An una anatomia pus simpla que leis autrei reptils. Son aspècte exterior sembla un lausèrt.
= Morfologia e anatomia =
Pèu
thumb|right|Escaumas caracteristicas d'un lausèrt.
La pèu dei reptils es cubèrta per un epidèrma cornut qu'assegura son estanqueïtat e que permet ai reptils, au contrari deis anfibis, de viure dins d'environaments terrèstres. Aquela pèu es pus fina que per lei mamifèrs mai es protegida, ais endrechs sensibles, per d'escaumas. En lei Squamata e lei Rhynchocephalia, la totalitat dau còrs es ansin protegida. En revènge, en lei crocodilians, leis escaumas son mens nombrosas e pas presentas sus la totalitat dau còrs. En lei Testudines, lo ròtle protector es principalament assegurat per la clòsca qu'es lo resultat de la fusion de plusors escaumas.
Locomocion
thumb|right|Representacion dau cicle de desplaçament d'un reptil actuau.
Lei reptils actuaus an gardat la disposicion dei tetrapòds ancians. Es dicha « membre transversau » e es caracterizat per sa capacitat a se plegar en formant un « Z ». Es diferent dau sistèma de locomocion aparegut en lei mamifèrs e lei tetrapòds non mamalians coma lei dinosaures e leis aucèus qu'an adoptat lo membre « parasagittau ». La disposicion parasagittala es mecanicament pus favorabla mai necessita un contraròtle nerviós pus eficaç.