cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Itàlia
Lengas
En fòra dei populacions italofònas, divèrsei minoritats linguïsticas existisson sus lo territòri italian. Lei pus importantas son situadas dins lei regions aupencas frontalieras e d'autrei son presentas dins d'endrechs que faguèron a passat temps partida d'estats estrangiers (Aragon, Empèri Bizantin...) ò utilizats coma refugi per de populacions refugiadas, especialament originària dei Balcans. Aquelei minoritats representan solament una fraccion de la populacion italiana mai pòdon èstre localament majoritàrias. Ansin, lo francés dins la Val d'Aosta, lo ladin (una lenga retoromanica) dins lo nòrd-oèst, l'alemand au sud de Tiròl e l'eslovèn a l'entorn de Trieste son de lengas cooficialas. D'autrei lengas an pas un estatut de cooficialitat mai son reconegudas e protegidas per l'estat italian coma lenga minoritària. Son l'occitan dins lei Valadas Occitanas, l'arpitan dins la Val d'Aosta, lo catalan de la vila d'Alghero, l'albanés parlat dins certanei províncias dau sud ò de Sicília, lo grèc parlat dins lo sud de la peninsula, lo sarde en Sardenha e lo croat parlat dins certaneis endrechs dau centre de la peninsula.
Religion
Lo catolicisme es la religion predominanta (85% de la populacion) ; i a de comunautats de protestants e de josièus e una comunautat creissenta de confecion musulmana.
Istòria
''
Preïstòria
Lei vestigis clars pus ancians indicant una preséncia umana en Itàlia descubèrts per leis arqueològs datan de 500,000 ans (Paleolitic inferior). Per la seguida, i a aperaquí 50,000 ans, durant lo Paleolitic mejan, Homo neanderthalensis s'installèt dins la region (Bauma Breuil, bauma de Fumane). Enfin, Homo sapiens i arribèt i a 34,000 ans (Fumane). Aquela arribada se faguèt en parallèl de cambiaments climatics importants liats a la fin dau darrier periòde glaciari (formacion de la mar Adriatica, disparicion dei glacièrs alpins).
L'Itàlia preromana
Après la fin dei periòdes preistòric e protoistoric, lei migracions en direccion de la peninsula e leis influéncias dei culturas aparegudas localament foguèron a l'origina d'un poblament relativament complèx. Au nòrd, la cultura de Villanova se turtèt a una resisténcia importanta dei pòbles d'Itàlia centrala e demorèt limitada a la region de Toscana ont evolucionèt per formar la civilizacion etrusca. Gràcias a sa cultura de remarca, leis Etruscs aguèron una influéncia majora sus leis autrei pòbles locaus. En revènge, sa desfacha de Cumae còntra lei Grècs entraïnèt l'anientament de la màger part de sei capacitats militaras e bloquèt definitivament sei temptativas d'expansion vèrs lo sud.
Leis Etruscs èran pas l'unic pòbles installats dins lo nòrd de la peninsula. D'efècte, d'importantei migracions de populacions vengudas dei regions montanhosas de l'èst e dau nòrd de la mar Adriatica entraïnèron la colonizacion dei litoraus meridionaus per divèrsei pòbles ilirians coma lei Venèts. Au sègle IV avC, de Cèltas colonizèron una partida de la vau de Pò.
Dins leis autrei regions de l'Itàlia modèrna, se trobavan de pòbles italics coma lei Marses, lei Samnitas, lei Volsques, lei Sabins ò lei Latins. Son origina es supausada similara a aquelei dei Cèltas. Formavan dei federacions locaus que deguèron luchar a partir dau sègle VIII avC còntra l'installacion de colons grècs, fenicians ò cartaginés lòng dau litorau. Au començament dau sègle V avC, après divèrsei conflictes (Alalia, Himera, etc.), lei Grècs dominavan lei litoraus dau sud de la peninsula e de l'èst de Sicília e lei Cartaginés lei regions maritimas de Sardenha e de l'oèst de Sicília. Quauquei ciutats fenicianas demorèron independentas mai foguèron pauc a pauc integradas au sen dau domeni cartaginés. Leis Etrucs capitèron d'ocupar lo litorau de Corsega.
La Republica Romana
thumb|Extension de la Republica Romana entre [[-500|500 e 240 avC.]]
Roma foguèt fondada au sègle VIII avC (en 753 avC segon la tradicion ) lòng de Tibre dins la zòna d'influéncia etrusca en Itàlia centrala. Fins a la fin dau sègle VI avC (509 avC segon la tradicion), foguèt dirigit per de rèis (sèt segon la tradicion que tres èran etruscs) que capitèron de conquistar la region a l'entorn de la vila. Gràcias a una tièra d'alianças (Liga Latina en 493 avC, Hernics en 486 avC... etc.), Roma capitèt de se protegir còntra lei trèblos dau centre de la peninsula puei poguèt luchar còntra lei vilas etruscas rivalas dau centre d'Itàlia, especialament Véies. Una tièra de guèrras victoriosas s'acabèron per la conquista de la vila en 396 avC e Roma venguèt una vila importanta de la peninsula maugrat son pilhatge per de Cèltas en 390 avC.
Pasmens, aquelei conquistas renforcèron lo ròtle de l'armada e leis institucions republicanas perdiguèron pauc a pauc son autoritat en fàcia de generaus mai e mai ambiciós. Après una insureccion generala dei pòbles d'Itàlia (Guèrra Sociala de 91 a 89 avC qu'obtenguèron la ciutadenetat romana, la Republica foguèt afeblida per una tièra de conflictes entre lei generaus Marius e Sulla de 88 a 81 avC. Puei, dins leis annadas 50 avC, lo poder foguèt partejat entre lei generaus Crassus, Pompeu e Cesar (premier triumvirat). Après la mòrt de Crassus a Carrhes en 53 avC, una guèrra civila se debanèt entre Cesar e Pompeu de 49 a 45 avC S'acabèt per la victòria dau premier e la mòrt dau segond. Acusat d'assaiar de restaurar la monarquia, Cesar foguèt tuat per un complòt republican mai leis autors de l'assassinat foguèron finalament vencudas a Filipos (42 avC). Enfin, fins a 30 avC, un periòde de trèvas malaisadas e de conflictes entre lei partisans de Cesar s'acabèt per la victòria d'August que fondèt l'Empèri Roman.
L'Empèri Roman
Maugrat lei guèrras civilas dau sègle I avC, la fin de la Republica veguèt unei conquistas aumentar lo territòri roman en Anatolia, Orient Mejan, Gàllia e Hispania. August i apondiguèt Egipte e ordonèt la contuniacion d'aquela politica d'expansion. A sa mòrt en 14, la màger part dau bacin mediterranèu èra ansin tengut per lei Romans. Lo poder format per August gardèron leis institucions republicas mai son ròtle èra limitat per un emperaire dotat dei poders suprèms. Roma e Itàlia èran alora lo centre d'un empèri poderós e prospèr gràcias a l'establiment de la Pax Romana que favorizèt lo desvolopament dau comèrci e de l'economia.
L'Empèri Roman contunièt una politica de conquistas fins au començament dau sègle II mai lo ritme demeniguèt rapidament. Après lo rèine d'Antonin (138-161), lei conquistas s'arrestèron e l'Empèri acomencèt un declin lòng magerament entraïnat per l'influéncia creissenta de l'armada sus leis afaires politics.
La presa dau poder per Dioclecian permetèt d'estabilizar tornarmai leis institucions gràcias au sistèma de la Tetrarquia que devesiguèt l'Empèri entre unei generaus cargats de protegir diferentei regions. D'emperaires energics se succediguèron dins lo corrent de la fin dau sègle IV mai deguèron d'ara endavant faciar de menaças grèvas lòng dei frontieras germanicas (desfacha d'Andrinòple en 378). Après lo rèine de Teodòsi en 395, l'Empèri foguèt devesit entre doas partidas. Itàlia faguèt partida de l'Empèri Roman d'Occident que deguèt faciar lei Grandeis Invasions Barbaras en 406 e s'afondrèt en 476. D'aqueu temps, la peninsula foguèt pilhada mai d'un còp e son economia e sei vilas conoguèron un declin important.
Lei periòdes lombard, bizantin e franc
Après la disparicion de l'Empèri Roman d'Occident en 476, Itàlia foguèt lo centre d'un reiaume dirigit per lo cap barbar Odoacre. En 493, foguèt vencut e tuat per leis Ostrogòts de Teodoric lo Grand que fondèt lo sieu reiaume centrat sus la peninsula. Son estat foguèt organizat sus lo mantenement de la societat romana e son integracion per leis Ostrogòts. Pasmens, a partir de 535, foguèt atacat e destruch per lei Bizantins de Justinian que conquistèron tota la peninsula en 553-554 e i fondèron l'Exarcat de Ravena. Dich Guèrra dei Gòts, aqueu conflicte entraïnèt la destruccion de la màger part d'Itàlia.
En 751, la conquista de Ravena per lei Lombards marquèt la rompedura de l'equilibri. Lo papa perdiguèt la proteccion — sovent pesanta — de Constantinòple e cridèt a l'ajuda lei Francs de Pepin lo Brèu. Ocupèt la capitala lombarda e son fiu Carlesmanhe annexèt definitivament lo Reiaume Lombard en 774 après una temptativa de sètge còntra Roma. En cambi d'un sostèn religiós de la papautat, lei Carolingians laissèron au papa un territóri en Itàlia Centrala que foguèt a l'origina deis Estats Pontificaus. L'òrdre gardèt en plaça la màger part de l'aristocracia lombarda e foguèt gaire contestat maugrat quauquei temptativas dau duc de Benevent per venir independent. Lei Bizantins gardèron quauquei territòrins a l'entorn de Venècia e dins lo sud de la peninsula.
Au sègle IX, la peninsula venguèt la buta d'incursions de pilhatges menats per de naviris sarrasins e, en Sicília, aqueleis incursions aprofichèron la division dei Bizantins per realizar la conquista de l'illa de 827 a 902. Palèrme i venguèt la capitala novèla e conoguèt un desvolopament economic important. Lei Sarrasins s'installèron tanben sus lei litoraus de Sardenha e de Corsega. Lo succès sarrasin foguèt tanben favorizat per la guèrra civila entre Carolingians que comencèt en 875 per lo contraròtle d'Itàlia. Lo caòs politic foguèt contuniat per de guèrras intèrnas a l'aristocracia italiana fins a l'integracion dau nòrd de la peninsula au sen dau reiaume d'Oton II en 936. En 962, foguèt coronat emperaire per lo papa e fondèt lo Sant Empèri Roman Germanic.
Lo desvolopament dei comunas
L'autoritat dau Sant Empèri Roman Germanic se concentrèt inicialament sus la papautat e leis afaires religiós. Ansin, en despiech dei tensions creissentas entre l'emperaire e lo papa, se formèt divèrsei poders locaus dins lei comunas italianas que venguèron mai e mai autonòmas e desvolopadas. Lei pus favorizadas per aqueu procès foguèron lei ciutats totjorn oficialament sota la senhoriá bizantina coma Venècia ò Amalfi que venguèron de republicas marchandas aprofichant lo comèrci maritim per s'enriquir. Pilhada en 1073 per lei Sarrasins e dins leis annadas 1130 per lei Pisans, Amalfi perdiguèt rapidament son importància. Sa plaça foguèt ocupada per Venècia que venguèt la poissança dominanta de la mar Adriatica e desvolopèt de relacions fruchosas ambé lo rèsta de l'Empèri Bizantin. En cambi, i obtenguèt d'avantatges comerciaus importants mai l'introduccion de rivaus (Pisa, Gènoa) en Orient Mejan après la Premiera Crosada (1096-1099) entraïnèt una desgradacion progressiva dei relacions ambé Constantinòple desirós d'aprofichar lei rivalitats entre republicas marchandas per defendre lei sieus interès. En 1204, Venècia favorizèt donc lo destornament de la Quatrena Crosada vèrs la capitala bizantina que foguèt conquistada e pilhada. Venècia i averèt unei territòris grècs e gardèt sei posicions comercialas dins la region.
Au sen dau Sant Empèri Roman Germanic, lei doas ciutats marchandas principalas foguèron Pisa e Gènoa. La premiera ocupèt Corsega e una partida de Sardenha. Au sègle XI, èra la premiera poissança navala de Mediterranèa Occidentala mai se turtèt rapidament au desvolopament de Gènoa que foguèt capabla de rivalizar ambé Venècia. En 1284, la batalha de la Meloria s'acabèt per una desfacha grèva dei Pisans fàcia ai Genoès. Pisa acomencèt de declinar. De son caire, Gènoa fondèt una rota comerciala fins a Brujas e, aliada ai Bizantins, obtenguèt d'avantatges comerciaus majors dins la Mar Negra.
En fòra de l'emergéncia dei republicas marchandas, dos autrei poissanças apareguèron en Itàlia dins lo corrent dau periòde : lo Reiaume de Sicília e la vila de Florença. D'efècte, a partir dau sègle XI, Sicília e lo sud de la peninsula venguèt la buta d'aventuriers normands qu'acomencèron sa conquista, encoratjats a partir de 1059 per lo papa en conflicte ambé l'Empèri Bizantin après l'esquisme de 1055. En 1091, Sicília èra fondat e lo Reiaume de Sicília foguèt unificat en 1127. En 1156, la màger part de la mitat sud d'Itàlia èra plaçada sota son autoritat. De son caire, Florença capitèt d'obtenir un ròtle economic e culturau major illustrat per l'emission d'una moneda d'aur tre 1252, l'influéncia de sei bancas sus lo continent europèu e sa plaça centrala dins lei cambis intellectuaus de l'epòca.
La fin de l'Edat Mejana e la patz de Lodi
thumb|Itàlia en 1454 après la Patz de Lodi.
A partir dau sègle XIV, Itàlia foguèt quasi independenta dau Sant Empèri Roman Germanic que gardèt solament un ròtle limitat dins leis afaires de la peninsula. Lei comunas i ocupèron la premiera plaça, situacion renfòrçada per l'alunchament de la papautat en Avinhon de 1309 a 1423. Ansin, lei guèrras entre comunas evolucionèron a l'avantatge dei vilas pus ricas e pobladas entraïnant l'emergéncia d'unei poders regionaus coma Milan e lo renfòrçament deis ancians coma Venècia, Gènoa ò Florença. Lo periòde de la fin de l'Edat Mejana foguèt donc relativament agitat. A partir de la Pèsta de 1348, foguèt tanben marcat per una tièra d'epidemias grèvas que van favorizar de transformacions socialas, especialament au sen de l'aristocracia urbana.
De'n premier, Sardenha foguèt lo teatre d'una conquista malaisada de part deis Aragonés, politicament sostengut per lo papa, a partir deis annadas 1320. Capitèron d'eliminar lei preséncias genoesa e pisana dins l'illa mai se turtèron a la resisténcia opiniastra dei populacions indigènas (1391-1409). Après aquelei dificultats, leis Aragonés ataquèron pas Corsega que passèt sota lo contraròtle de la Republica de Gènoa. En Sicília, una revòuta de l'aristocracia en 1377 entraïnèt la quasi disparicion dau poder centrau que foguèt conquistat per leis Aragonés. Après lei conquistas de Sardenha e de Sicília, Aragon s'interressèt au reiaume de Nàpols que foguèt ocupat en 1442 permetent a la corona d'Aragon puei a Espanha après lo maridatge dei Rèis Catolics de venir una poissança importanta en Itàlia. Pasmens, per assegurar sa posicion, lo rèi aragonés Anfós V deguèt reconóisser toteis leis usurpacions feodalas realizadas dins lo corrent dau periòde d'anarquia de la fin dau sègle XIV. Aquò venguèt una basa de la poissança feodala dins lo sud de la peninsula.
Dins lo nòrd de la peninsula, lo periòde foguèt marcat per l'emergéncia de Milan dirigida per lei Visconti. Formèron au sègle XIV un estat poderós que se turtèt rapidament a l'ostilitat de Florença e de Venècia. Au sègle XV, Venècia adoptèt una politica d'expansion dins la vau de Pò qu'entraïnèt una tièra de guèrras. I annexèt unei vilas coma Pàdoa, Verona ò Breissa. La patz de Lodi en 1454 sancionèt aquelei progrès e establiguèt un equilibri important fins ais intervencions francoespanhòlas dau sègle seguent. De son caire, Florença capitèt de se renfòrçar en Toscana après lei conquistas d'Arezzo (1384) e de Pisa (1406).
Pasmens, l'afrontament pus important dau sègle XIV foguèt la lucha lònga per la supremàcia comerciala entre Venècia e Gènoa. Son apogèu foguèt la saunosa Guèrra de Chioggia (1376-1381) que s'acabèt per la destruccion de la flòta de Gènoa e de pèrdas fòrça importanta per aquela de Venècia. Dins aquò, lei doas ciutats mau capitèron de s'eliminar maugrat lo mantenement d'una leugiera superiotat de Venècia. De mai, après la presa de Constantinòple per leis Otomans en 1453 e la descubèrta de rotas comercialas novèlas per lei Portugués, anavan desenant subretot luchar per defendre e gardar sei possessions.
Lei guèrras d'Itàlia e lo periòde espanhòu
A la fin dau sègle XV, lei rèis de França eiretèron de l'Ostau d'Anjau divèrsei revendicacions sus de territòris italians, especialament lo Reiaume de Sicília. De 1494 a 1559, aquelei revendicacions se turtèron ai drechs d'Espanha eissits de la corona d'Aragon entraïnant lei Guèrras d'Itàlia. S'acabèron per una victòria espanhòla que venguèt la poissança dominanta de la peninsula.
Lo conflicte centrau dau periòde acomencèt en 1494 quand Carles VIII (1483-1498) ocupèt Nàpols amb una armada e s'i faguèt coronar rèi de Nàpols. Una coalicion gropant Espanha, lei Habsborg, la papautat, Venècia e Milan l'obliguèt de se retirar mai son successor Loís XII (1498-1515) contunièt de revendicar Nàpols. Eiretier dei Visconti, apondiguèt tanben Milan ais ambicions francesas. Capitèt d'ocupar Milan e Nàpols entre 1499 e 1501 mai leis Espanhòus, sostenguts per la màger part deis estats italians, capitèron de lei reconquistar de 1504 a 1513 après divèrsei cambiaments d'alianças. Après sa revirada, son successor Francés I (1515-1547) assaièt a son torn de conquistar l'eiretatge d'Anjau e dei Visconti. En 1515, sa victòria de Marignan li donèt lo Ducat de Milan mai sa desfacha de Pavia permetèt a Carles Quint (1516-1555) de gardar Nàpols e d'annexar Milan au sieu domeni. Après Pavia, d'autrei guèrras d'Itàlia se debanèron entre Francés e Espanhòus mai l'importància de la region dins l'encastre de la confrontacion entre lei rèis de França e lei Habsborg demeniguèt. En 1559, lei Francés èran finalament laissats en fòra d'Itàlia e Espanha i assegurava son egemònia gràcias a la possession de Sardenha, de Sicília, de Nàpols, de Milan (demenit de Parma venguda independenta e de territòris aupencs ocupat per Soïssa) e de quauquei zònas maritimas de Toscana. De revòutas còntra la feodalitat fòrça pesanta de Sardenha, de Sicília e de Nàpols aguèron luòc mai foguèron esquichadas dins lo corrent dau sègle XVI confirmant l'òrdre de l'aristocracia de la region. En revènge, Milan conoguèt un desvolopament economic rapide.
Per leis estats italians, lo periòde dei Guèrras d'Itàlia foguèt marcat per de fortunas variablas e per lo començament dau declin de Venècia e de Gènoa menaçats sus lo continent e mai sus la mar per leis avançadas de l'Empèri Otoman. Sota la direccion dei papas Alexandre VI (1492-1503), Juli II (1503-1513) e Leon X (1513-1521), la Glèisa anava capitar de sometre a son autoritat — relativa car lo bregandatge demorèt una mença non negligibla — leis Estats Pontificaus. Pasmens, i cambièt pas l'organizacion de la societat que demorèt de tipe feodau coma dins lo sud. Lo desvolopament i demorèt donc fòrça feble. De mai, lo gras de corupcion agantat per lei papas d'aqueu periòde anava venir una causa dau succès de la Reforma Protestanta començadas tre leis annadas 1510.
En Toscana, lei Medicis capitèron d'utilizar leis alianças francesa e espanhòla a son profiech per fondar en 1532 un Ducat de Toscana dirigit per la dinastia. De mai, en 1555, obtenguèron una ajuda militara espanhòla per conquistar Siena. Pasmens, dins lo procès, la classa dirigenta de Florença perdiguèt son influéncia dins leis afaires financiers d'Euròpa e se concentrèt magerament sus l'esplecha agricòla de Toscana. En Savòia, lei ducs conoguèron unei periòdes d'ocupacion estrangiera mai aprofichèron finalament lei Guèrras d'Itàlia per s'estendre en direccion de Pò. Entre 1588 e 1601, una tièra de conflictes e d'acòrds ambé França renforcèt lei posicions italianas dau ducat que cedèt en revènge divèrsei fèus occidentaus ai Francés. Lo Ducat venguèt donc pauc a pauc un estat mai e mai italian mai la cultura francesa i gardèt de posicions importantas. Ansin, Savòia qu'èra alora una marcha entre França e Itàlia venguèt pauc a pauc un estat italian. Enfin, entre Toscana, Milan e Gènoa, divèrsei estats pichons capitèron de demorar ò de venir independents. Poguèron venir de còps la causa de conflictes d'amplor coma la Guèrra de succession de Mantòa (1628-1631).
Regardant leis afaires de las republicas de Venècia e de Gènoa, leis annadas seguents la disparicion de l'Empèri Bizantin foguèron jalonadas de reculaments còntra l'Empèri Otoman en Mediterranèa Occidentala e en Mar Negra mentre que lei Portugués acomencèron de lei concurrenciar gràcias ai rotas comercialas passant au sud d'Africa. Lei doas ciutats conoguèron tanben d'annadas malaisadas dins lo corrent dei Guèrras d'Itàlia. Pasmens, aqueu declin foguèt lòng e progressiu car tant Venècia que Gènoa avián encara d'arguments d'opausar ais Otomans. De mai, lo comèrci d'espècias portugués lòng d'Africa èra perilhós e representèt lòngtemps una fraccion febla a respèct deis importacions europèas passant per Itàlia. Venècia opausèt ansin una resisténcia acarnada ais atacas otomanas e lei Turcs deguèron sostenir de guèrras lòngas e saunosas (batalha de Lepanta en 1571) per conquistar pauc a pauc lei comptadors e territòris venecians d'Orient. De son caire, Gènoa se reconvertiguèt amb succès dins leis afaires financiers gràcias a sei bancas. Pasmens, dins lei fachs, lei bancas prenguèron lo contraròtle de l'estat.
Lo declin economic vertadier d'aquelei ciutats — e de tota la peninsula — se debanèt dins lo corrent dau sègle XVII quand lei poissanças occidentalas (Províncias Unidas, Anglatèrra e França) s'afirmèron tanben coma poissanças marchandas. Acomencèt per un periòde d'estagnacion avans de se transformar en crisi prefonda qu'anava entraïnar una agitacion sociala mai ò mens importanta segon lei regions. Per exemple, la produccion de pèças de lana demeniguèt a Venècia de 29,000 en 1602 a solament 2,000 a la fin dau sègle. La populacion aumentèt gaire durant aqueu periòde (per exemple, de 1,07 milions en 1570 a solament 1,123 milions en 1714 per Sicília). Enfin, leis estats italians perdiguèron sa supremàcia maritima au profiech dei marchands anglés e olandés. En fàcia d'aquela crisi, l'aristocracia arrestèt de finançar d'expedicions comercialas perilhosas per s'orientar vèrs l'investiment dins la tèrra ò la bastida immobiliàri. Aquò empachèt ò limitèt leis esfòrç deis estats italians per assaiar de se redreiçar.
La guèrra de succession d'Espanha e la redistribucion territòriala dau sègle XVIII
Au sègle XVIII, la Guèrra de Succession d'Espanha (1701-1714) s'acabèt per un afebliment marcat de la preséncia espanhòla. Fins au començament de la Revolucion Francesa en 1789, aquò entraïnèt divèrsei redistribucions territòrialas dins la peninsula a l'avantatge d'Àustria e de Savòia.
Pasmens, Espanha acceptèt pas son exclusion de la peninsula Italica; atau Felipe V (1700-1746) aprofichèt son maridatge ambé la filha dau duc de Parma per trobar d'aliats e atacar lei possessions austrianas en 1717. Una intervencion francoanglesa limitèt la desfacha austriana mai permetèt ais Espanhòus de retrobar certanei territòris. Entraïnèt tanben un cambi territòriau entre Savòia e Àustria : Sicília venguèt austriana e Sardenha foguèt integrada au sen de Savòia que venguèt d'ara endavant lo Reiaume de Sardenha en 1720. Dins lo corrent de la Guèrra de Succession de Polonha (1733-1738), Espanha e Sardenha aprofichèron son aliança ambé França per atacar tornarmai lei possessions austrianas. Una tièra de victòrias li permetèt de conquistar lo sud de la peninsula (Sicília, Nàpols). Pasmens, en causa de l'ostilitat britanica, Madrid poguèt pas annexar dirèctament aquelei regions mai poguèt lei fixar a un prince de l'Ostau Borbon. Aquò entraïnèt la formacion d'un Reiaume de Nàpols e de Sicília que venguèt un aliat de França e d'Espanha. De son caire, Sardenha conquistèt e annexèt una partida de la region de Milan. Puei, en 1748, la fin de la Guèrra de Succession d'Àustria (1740-1748) permetèt a un Borbon de venir duc de Parma e a Sardenha d'avançar mai en direccion de Milan.
Lo periòde francés
A partir de 1796, Itàlia venguèt un teatre d'operacions dei guèrras revolucionàrias e napoleoncas e foguèt ocupada per França de 1801 a 1814. Aqueu periòde foguèt relativament cort mai aguèt una infuéncia importanta sus l'istòria de la peninsula e l'emergéncia dau movement d'unificacion dins lo corrent dau sègle XIX.
Lei victòrias de Napoleon Bonaparte entre 1796 e 1799 entraïnèron l'ocupacion d'una partida importanta dau nòrd (Piemont, Milan...) e l'annexion de Venècia per Àustria per compensar la pèrda de Milan. A partir de 1801, leis ocupacions venguèron d'annexions e, dins lo corrent dei conflictes europèus d'aqueu temps, lei Francés ocupèron tota la peninsula que foguèt reorganizat per l'emperaire Napoleon I. Lei regions de Turin, de Gènoa, de Parma, de Florença e de Roma venguèron dirèctament dei departaments de l'Empèri Francés. Lo nòrd e lo nòrd-oèst (Lombardia, Venèt, Emília) formèron la Republica Italiana que venguèt lo Reiaume d'Itàlia en 1805. Napoleon n'èra lo rèi e son fiu adoptiu e generau Eugène de Beauharnais lo vice-rèi. Lo sud formèt un Reiaume de Nàpols que foguèt fisat a Josèp Bonaparte de 1806 a 1808 puei a Joachim Murat de 1808 a 1813. Enfin, quauquei territòris magerament situadas a l'entorn de Massa e de Lucca formèron un ensems de principats dirigidas per Elisa Bonaparte.
Lei Francés adoptèron de politicas de modernizacion deis institucions politicas e economicas. Pasmens, lei besonhs dei guèrras (impòsts, conscripcion, etc.), lo refús de la preséncia estrangiera ò de la politica jutjada anticrestiana de la Republica Francesa entraïnèron d'insureccions regularas de còps renfòrçadas per d'incursions britanicas. En abriu de 1814, après l'abdicacion de l'emperaire, Eugène de Beauharnais deguèt retirar lei fòrças francesas de la peninsula maugrat la revirada dei temptativas d'invasions austrianas (batalha de Mincio) sostengudas per lei Napolitans après lo cambiament de camp de Murat. Pasmens, Murat perdèt son reiaume a l'eissida de la premiera desfacha de Napoleon e jonhèt tornarmai lo camp imperiau en 1815. En octòbre, assaièt de lo reconquistar mai foguèt vencut, capturat e fusilhat.
Lo Congrès de Viena restaurèt principalament la situacion de 1796 franc de la Republica de Venècia annexada per l'Empèri Austrian e de Gènoa annexada per lo Reiaume de Sardenha. Lo ducat de Parma foguèt fisat a Maria Loïsa, l'anciana frema de Napoleon. A sa mòrt, lei Borbons de Parma devián recuperar la direccion dau ducat. Dins aquò, aquela restauracion deis estats italians e de la preséncia italiana deguèt rapidament faciar d'agitacions politicas desirosas de luchar per l'unificacion d'Itàlia.
La Restauracion e lei premierei temptativas d'unificacion
La restauracion politica prenguèt de formas variadas dins lei diferents estats italics. Dins lo Reiaume de Sardenha per exemple, leis autoritats assaièron d'eliminar totei lei traças de la preséncia francesa. Dins d'autrei regions, certanei reformas foguèron en revènge conservadas ò inspirèron de movements reformators coma dins lo Reiaume dei Doas Sicílias. Pasmens, lo conservatisme foguèt la politica pus frequenta e deguèt faciar de movements d'oposicion gropats au sen d'organizacions secrètas fòrça devesidas entre elei. Aquò entraïnèt donc dins totei leis estats un renfòrçament dei mesuras de contraròtle politic (polícia, susvelhança dei frontieras...) e una afirmacion novèla dei frontieras entre estats qu'avián disparegut dins lo corrent dau periòde francés. Dins aquò, aquelei decisions poguèron pas defugir d'insureccions regularas en 1820-1821 dins lo Reiaume dei Doas Sicílias e en 1831 dins la màger deis estats d'Itàlia, compres leis Estats Pontificaus. Foguèron reprimidas per l'armada austriana que restabliguèt lo statu quo ante.
Vinon
Vinon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.
Itàlia
La Restauracion e lei premierei temptativas d'unificacion
Pasmens, après aquelei desfachas, lei movements populars italians acomencèron de s'estructurar a l'entorn de programas politics. En particular, apareguèt una idèa republicana desvolopada per Giuseppe Mazzini, una idèa dicha neo-guelfa que prepausèt un modèle basat sus de comunas fòrça autonòmas plaçadas sus l'autoritat morala de la papautat e un movement desirós l'unificacion de la peninsula a l'entorn dau Reiaume de Sardenha. Entre 1846 e 1848, l'eleccion dau papa Piu IX, considerat coma favorable a l'unitat italiana, entraïnèt un envam en favor de reformas d'inspiracion liberalas e obliguèt leis Austrians de mandar de tropas suplementàrias. Aquò renforcèt l'òdi antiaustriana e entraïnèt una tièra d'insureccions en 1848. En 1848 e 1849, ajudadas per unei revòutas dins lei vilas principalas de la peninsula, lei tropas de Piemont assaièron de vencre lei fòrças austrianas mai foguèron desfachas entraïnant l'abdicacion dau rèi Carles-Albèrt de Sardenha e son exil. Puei, Àustria, sostenguda per França dins la region romana, capitèt d'esquichar leis insureccions republicanas de Venècia e deis estats d'Itàlia Centrala. Dins lo sud, lei Borbons capitèron de restaurar son poder.
A la fin de 1849, lo statu quo ante èra restablit. Au sen dau movement d'unificacion italian, lei movements republican e neo-guelf èran descreditats ò tròp afeblits per gardar un ròtle important. Demorèt solament l'idèa d'unificar Itàlia a l'entorn dei rèis de Sardenha. Pasmens, en causa de la superiotat militara austriana, aquela opcion necessitava de trobar d'aliats poderós en Euròpa.
Lo Risorgimento e l'unificacion d'Itàlia
Après 1849, lo Reiaume de Sardenha venguèt lo centre dau procès d'unificacion dau país gràcias a l'òbra de Camillo Cavour e de Josèp Garibaldi. Dins lo corrent d'emergéncia dau nacionalista en Euròpa Centrala e Orientala, capitèron de trobar de sostèns internacionaus e de suscitar de movements insureccionaus dins leis autreis estats italians per unificar la peninsula a partir de Piemont de 1861 a 1870.
D'efècte, après l'abdicacion de Carles-Albèrt de Sardenha, Piemont aprofichèt lo govèrn novèu per se liberalizar e desvolopar son potenciau economic. A partir de 1852, dirigit per Cavour, anava aprofichar lei cambiaments politics de la segonda mitat dau sègle XIX per crear de condicions favorablas au procès d'unificacion. De'n premier, capitèt de se raprochar de la França de Napoleon III e dau Reiaume Unit gràcias a la participacion dau Reiaume de Sardenha a la Guèrra de Crimèa (1853-1856). En 1858, Cavour negocièt un acòrd ambé l'emperaire francés per permetre la creacion d'una confederacion italiana sota la direccion morala dau papa, l'annexion dau nòrd d'Itàlia per Piemont, lo regropament deis estats centraus au sen d'un reiaume novèu, lo mantenement dau Reiaume dei Doas Sicílias e lo mantenement deis Estats Pontificaus. En cambi, Savòia e lo Comtat de Niça foguèron promes a França. Après una tièra de provocacions, una guèrra aguèt luòc en 1859 entre lo Reiaume de Sardenha, sostengut per França, e Àustria. Desfachs a Magenta e a Solferino, leis Austrians deguèron cedir Milan au Reiaume de Sardenha.
Puei, en 1860, una tièra d'insureccions acomençadas en 1859 dins leis estats centraus d'Itàlia entraïnèron la signatura d'un acòrd novèu entre França e Sardenha. En cambi de la confirmacion de la cession de Savòia e de Niça, Piemont poguèt annexar lei regions de Parma, de Modena, de Bolonha e de Florença. Pasmens, lo Reiaume dei Doas Sicílias e leis Estats Pontificaus èran encara en plaça. Totjorn en 1860, una expedicion militara foguèt organizada per Garibaldi còntra lo reiaume napolitan. Gràcias a un sostèn de la flòta britanica, lei volontaris de Garibaldi capitèron de desbarcar e de conquistar Sicília. Puei, ataquèron dirèctament lo sud de la peninsula que foguèt tanben conquistat au començament de 1861 gràcias au renfòrç de l'armada sarda. Aqueu movement permetèt tanben d'ocupar la màger part deis Estats Pontificaus. A la fin de l'annada, de plebiscites foguèron organizats per Cavour per proclamar Victor Manuel II rèi d'Itàlia.
En 1865, una aliança foguèt concluda ambé la Prússia deu temps deu cancelièr Otto von Bismarck còntra Àustria. Militarament desfacha, Itàlia aprofichèt la victòria prussiana per annexar la region de Venècia. En revènge, en 1867, una expedicion de volontaris comandats tornarmai per Garibaldi foguèt vencuda a Mentana per lei tropas francovaticanas. Roma e sa region demorèron ansin en fòra d'Itàlia fins a la retirada de sa garnison francesa en 1870 après l'afondrament dau regime de Napoleon III, defensor de l'independéncia de la papautat. Après la pèrda de son territòri, lo papa se considerèt coma presonier de Vatican entraïnant un conflicte diplomatic lòng (fins a 1929) ambé lo govèrn italian.
Lo Reiaume d'Itàlia
La proclamacion dau Reiaume d'Itàlia favorizèt la formacion de l'Estat italian modèrne. La separacion entre lo nòrd e lo sud de la peninsula s'afirmèt rapidament en causa de la concentracion deis investiments dins la Vau de Pò. Pauc a pauc, lo país venguèt una poissança regionala puei mondiala après sa participacion victoriosa a la Premiera Guèrra Mondiala. Pasmens, lo resultat d'aquela guèrra causèt una crisi intèrna grèva que favorizèt la presa dau poder per lei faissistas de Mussolini. Desirós d'estendre la dominacion italian en Mediterranèa e en Africa, son regime s'afondrèt en 1943 après una tièra de reviradas. Descreditada, la monarquia foguèt abolida après lo conflicte.
D'efècte, après 1861, l'unificacion d'Itàlia se faguèt a l'entorn de Piemont e l'administracion sarda s'estendèt a cha pauc a tota la peninsula. Pasmens, l'introduccion d'impòsts novèus e de la conscripcion obligatòria i causèt rapidament de contestacions e d'insureccions armadas, especialament entre 1861 e 1865. Aquò agravèt lei dificultats e lei retards economics dei regions meridionalas onte comencèron de se formar d'organizacions criminalas poderosas a l'origina dei mafias actualas. Puei, la Revolucion industriala renforcèt aquela tendància en orientant vèrs leis investiments realizats dins lo nòrd leis impòsts levats dins lo sud. Durant lo govèrn d'Agostino Depretis (1876-1887), la borgesiá dau nòrd conquistèt la supremàcia economica — e venguèt una poissança industriala importanta a partir de 1900 — e l'aristocracia dau sud capitèt de mantenir sei posicions. Entraïnèt tanben lo començament de l'emigracion massiva d'Italians en direccion dau continent american (Argentina, Estats Units...). De mai, per assegurar e estabilizar son poder, Depretis inaugurèt una politica dicha transformisme basada sus la manipulacion dei parlementaris gràcias a l'atribucion de divèrsei favors. Sei sucessors contunièron aquela politica mai la question dau sud s'agravèt ambé la partença d'aperaquí dos milions de personas entre 1872 e 1900. En parallèl, Itàlia acomencèt de desvolopar una politica estrangiera pus ambiciosa. Comencèt de participar a la corsa ai colonias (conquista d'Eritrèa, revirada còntra Etiopia en 1896 e conquista de Libia en 1911 après una guèrra còntra leis Otomans ) e intrèt dins lo sistèma d'alianças defensivas europèas au sen dau camp austroalemand.
Carnallita
La carnallita es un minerau incolòr ò tintat de roge en preséncia d'impuretats ferricas. A una duretat de 2,5 e una densitat de 1,6. Es format de clorur idradat de potassi e de magnèsi (simbòl quimic : KCl, MgCl12, 6H2O) cristallizat segon un sistèma ortorombic de classa bipiramidala. Son esclat es veirenc.
Itàlia
Lo Reiaume d'Itàlia
Aqueu raprochament foguèt entraïnat per de tensions ambé França aparegudas après l'instauracion d'un protectorat francés en Tunisia puei per un conflicte doanier lòng entre lei dos país. Pasmens, en 1914, aquelei tensions èran en cors de reglament e Itàlia mantenguèt sa neutralitat après l'ultimatum austrian e la declaracion de guèrra alemanda. Puei, en 1915, cambièt d'aliança e intrèt en guèrra còntra leis Empèris Centraus per conquistar lei territòris austrians poblats per de populacions italianas lòng de la mar Adriatica e dins leis Aups. Marcats per de batalhas saunosas, lo teatre italian veguèt finalament la victòria deis Aliats. Pasmens, la Conferéncia de Versalhas de 1919 donèt solament una partida dei regions revendicadas per Roma.
Aqueu resultat decebable entraïnèt una crisi politica que se conjuguèt rapidament ambé la crisi economica causada per lo conflicte. Aquò donèt una crisi intèrna majora que s'acabèt per la presa dau poder per lo movement faissista dirigit per Benito Mussolini en 1922. Après un periòde de transicion fins a 1925, lei faissistas transformèron a cha pauc leis institucions dau país segon un modèle fòrça nacionalista e autoritari. Egalament volontarista regardant leis afaires economics, lo regime de Mussolini capitèt de reglar la crisi intèrna deis annadas 1920 mai mau capitèt de reglar la question dau desesquilibri nòrd/sud ò de l'aumentacion de la corupcion. En revènge, negocièt leis acòrds de Latran en 1929 que permetèron de normalizar lei relacions ambé la papautat e la Glèisa. Dins lo corrent deis annadas 1930, chausiguèt de s'aliar ambé l'Alemanha Nazia e afirmèt l'ambicion italiana de venir la poissança dominanta de la mar Mediterranèa. En 1935, conquistèt Etiopia puei participèt a la Guèrra d'Espanha dins lo camp franquista. Pasmens, a partir de 1940, lei fòrças italianas, mau preparadas e equipadas, conoguèron una tièra de desfachas sus totei lei teatres de la Segonda Guèrra Mondiala que minèron lo prestigi dau regime. En 1943, lei desbarcaments aliats en Itàlia entraïnèron l'afondrament dau faissisme italian e lo govèrn novèu declarèt la guèrra ais Alemands. De son caire, Mussolini, arrestat mai rapidament liberat per leis Alemands, creèt un regime satellit (la Republica de Salo) dau Reich alemand dins lo nòrd d'Itàlia. Gràcias a una reaccion rapida après lo reversament de Mussolini, l'armada alemanda ocupèt la màger de la peninsula e leis Aliats deguèron menar una campanha lònga e malaisada per agantar la Vau de Pò a la prima de 1945.
Carnallita
Aqueu minerau se troba dins de jaciments de ròcas evaporiticas ont es generalament associat ambé la sau gemma, la silvita, de sulfats de calci (gip, anidrita... etc.) e la dolomita. Es utilizant per l'industria quimica coma fònt de potassi, de magnèsi, de clòr, de bròme e de cèsi.
Itàlia
Lo Reiaume d'Itàlia
Après l'execucion de Mussolini en abriu de 1945 e la capitulacion dei fòrças alemandas d'Itàlia en mai de 1945, un poder provisòri s'installèt a la tèsta de l'estat. Dirigit per lei partits de la resisténcia antialemanda (Partit Comunista, Partit Socialista e Democracia Crestiana), organizèt un referendum en mai de 1946 que proclamèt la republica e l'eleccion d'una assemblada constituenta.
La Republica Italiana
L'assemblada constituenta aprofichèt l'actitud concilianta dei comunistas de Palmiro Togliatti per acabar l'escritura d'una constitucion novèla adoptada en 1948. Creèt un regime parlamentari bicamerau per defugir la restauracion d'un poder autoritari. Puei, gràcias a l'aliança estatsunidenca assegurada tre 1947 e l'intrada au sen de l'OTAN, Alcide de Gasperi e Democracia Crestiana (DC) rompèron sei relacions ambé lei comunistas e averèron leis eleccions legislativas. Aqueu partit de centre drech dominèt la vida politica italiana fins a sa disparicion dins leis annadas 1990. A partir deis annadas 1950, Itàlia participèt au procès de construccion de l'Union Europèa.
Après la guèrra, la republica deguèt faciar tres questions diferentas. La premiera regardèt lei frontieras, especialament aquelei amb Iogoslavia que finiguèt per annexar una partida dei territòris conquistats a l'eissida de la Premiera Guèrra Mondiala. Quauquei territòris aupencs foguèron tanben cedits a França. Totei lei colonias, franc de Somalia, foguèron perdudas. Puei, per amaisar lei temptativas regionalistas de restaurar d'autonòmia larga, especialament aquelei de Sicília, foguèt adoptada una politica de creacion d'autonòmia locala dins lei regions perifericas. Enfin, foguèt creat una administracion especiala, dotada de budgets importants, per assaiar de reglar la question dau retard de desvolopament de la mitat sud gràcias a una politica volontarista d'investiments. Pasmens, en despiech de certanei capitadas dins lei regions pus pobladas (Nàpols, Bari, Palèrme...), lei resultats foguèron limitats. D'efècte, lei revenguts son totjorn dos còps superiors au nòrd e una emigracion massiva se debanèt en direccion dau nòrd. De mai, aquò entraïnèt de reaccions virulentas d'una partida dei populacions dau nòrd que comencèron de revendicar l'independéncia.
Dins lo corrent deis annadas 1990, la fin de la Guèrra Freja e l'aumentacion dau nombre d'escàndols de corupcion entraïnèt l'esclatament, la disparicion dei tres partits principaus (PC, PS e DC) e una reformacion totala de la vida politica italiana. Dos personalitats dominèron aqueu periòde : Silvio Berlusconi a drecha e Romano Prodi a senèstra. Itàlia intrèt dins la zòna èuro au començament dau sègle XXI. Pasmens, leis escàndols de corupcion contunièron d'agitar sa vida politica, especialament durant leis annadas dau segond e dau tresen govèrn Berlusconi (2001-2006 e 2008-2011). Dempuei 2008, Itàlia dèu faciar una crisi economica grèva.
Administracion generala
Itàlia es una republica democratica parlamentària multipartita descentralizada e aplicant lei principis de la separacion dei poders que son organizacion es fondada sus una constitucion adoptada lo 1 de genier de 1948 après la Segonda Guèrra Mondiala e la fin de la monarquia. Un pensament important de l'assemblada constituenta èra d'empachar una restauracion dau faissisme italian ò d'un regime autoritari. Lo centre deis institucions italianas es donc format per parlament bicamerau compausat de doas chambras egalas e d'un poder executiu relativament feble e instable que pòu èstre reversat relativament aisament per lo poder legislatiu. En 1996, lo refús per referendum d'una modificacion constitucionala destinada a renfòrçar l'executiu e crear un parlament monocamerau per lo vòte dei lèis pus importantas confirmèt aquel equilibri. Enfin, lo poder judiciari conoguèt un periòde de formacion lòng (fins ais annadas 1950) e veguèt sei poders pauc a pauc renfòrçats, especialament dins l'encastre de la lucha còntra la criminalitat endemica de certanei regions (mafia, corrupcion...).
Poder executiu
Lo poder executiu italian es devesit entre un president de la republica, lo cap dau govèrn, dich President dau Conseu dei ministres, e lo govèrn. Lo premier es elegit per un mandat de sèt annadas durant una sesilha comuna dei doas chambras dau Parlament completadas per 58 delegats dei regions. Sei poders son subretot simbolic. Lei pus importants son la nominacion dau cap dau govèrn e lo drech de dissòuvre una ò lei doas chambras dau Parlament. Lo sèti de la presidéncia es installat au Palais dau Quirinal.
Lo President dau Conseu dei ministres tèn la màger part dau poder executiu. Es nomat per lo president e responsable davans eu. Dèu tanben obtenir un vòte de fisança dei doas chambras dau Parlament. Enfin, es generalament chausit entre lei deputats e lei senators. Es cargat de la formacion dau govèrn qu'es compausat de ministres, de ministres sensa pòrtafuelha, de vice-ministres e de secretaris d'estat. Pòu de còps nomar un ò unei vice-presidents dau Conseu. Lo sèti dau cap dau govèrn es installat au Palais Chigi.
Poder legislatiu
Lo poder legislatiu es tengut per un parlamanet bicamerau que consistís en una chambra bassa dicha Chambra dei Deputats (630 deputats) e una chambra auta dicha Senat (320 senators). La premiera es installada au Palais Montecitorio e la segonda au Palais Madama. Lei doas chambras son cargadas de la preparacion e dau vòte dei projèctes de lèi presentats per lo govèrn, de parlamentaris, de conseus regionaus ò de ciutadans. A tanben lo poder de modificar la constitucion dau país. Son egalas, es a dire qu'un projècte dèu èstre aprovat per lei doas assembladas per intrar en vigor.
Lei mòdes d'eleccion dei doas chambras son diferents, ço qu'explica la formacion eventuala de majoritat diferenta au sen de cada assemblada maugrat un debanament sovent simultanèu dei doas eleccions. La Chambra dei Deputats es elegida per lei ciutadans de mai de 18 ans amb un escrutinh proporcionau de listas amb una prima per lo venceire. Lei partits pòdon se gropar au sen de coalicion ò se presentar solets. Lo venceire de l'eleccion avera au mens 55% dei deputats de la chambra. Lo rèsta dei sètis es distribuit proporcionalament entre lei coalicions aguent agantat 10% dei votz e lei partits solets aguent agantat 4%.
Regardant lo Senat, l'escrutinh es tanben proporcionau de listas mai es organizat segon una basa regionala e amb un còrs electorau pus limitat car lo temps minimom per votar i es de 25 ans. Lo venceire avera automaticament au mens 55% dei senators designats per la region. Lo rèsta es distribuit proporcionalament entre lei coalicions aguent agantat 20% dei votz e lei partits solets aguent agantat 8%. Aqueu sistèma permet de designar 315 senators. Cinc autrei sètis de senators son reservats ai presidents de la republica ancians ò a de ciutadans designats per lo president en activitat.
Poder judiciari
Lo poder judiciari es devesit entre un òrdre administratiu e un òrdre judiciari regardant respectivament leis afaires administratius e leis afaires ordinaris. Lo premier es supervisat per lo Conseu d'Estat e lo segond per la Cort Suprèma de Cassacion. L'administracion dei dos òrdres es fisada per lo Conseu superiora de la magistratura (òrdre judiciari) presidit per lo president de la republica e per lo Conseu de la presidéncia de la justícia administrativa (òrdre administratiu) presidit per lo president dau Conseu d'Estat. Lei lèis italianas son magerament basadas sus lo drech roman modificat per lo còde napoleonenc e leis estatuts subsequents.
Regardant lo contraròtle dei vòtes dei lèis per lo Parlament ò leis autoritats regionalas e l'arbitratge dei conflictes entre lo poder centrau e lei poders regionaus, existís una Cort constitucionala cargada de verificar la conformitat dei tèxtes a respèct de la constitucion. Es formada de 15 jutges nomats per lo president de la republica, lo Parlament e lei magistrats de la Cort Suprèma de Cassacion. Completada per 16 ciutadians chausits a l'asard, pòu formar un tribunau cargat de jutjar lo president dins lo cas de traïson ò d'atacas còntra la constitucion.
Organizacion territòriala
L'organizacion territòriala d'Itàlia se compausa de tres nivèus principaus formats de 20 regions, 104 províncias e de 7,958 comunas. Existís tanben localament d'estatuts especiaus per leis aglomeracions pus importantas, per lei zònas montanhosas e de gropaments de vilatges dins lei sectors ruraus.
Lei regions foguèron creadas après la Segonda Guèrra Mondiala dins leis endrechs presentant una identitat regionala fòrta. Puei, lo dispositiu foguèt pauc a pauc estendut a tota la peninsula. Cada region a lei sieus parlament e poder executiu que son dotats d'una autonòmia importanta franc dau domeni dei finanças que son contraròtladas per l'autoritat centrala. En mai d'aquò, cinc regions, assostant generalament de minoritats linguïsticas, an una autonòmia renfòrçada en matèria de finanças e de legislacion locala.
Lei províncias foguèron creadas tre l'independéncia d'Itàlia au sègle XIX. Son dirigidas per un prefècte representant lo govèrn de la republica e per una assemblada provínciala e un executiu provínciau. Dempuèi la refòrma de 2014, las províncias se perdèron lo poder legislatiu e sas competéncias foguèron partidas entre las regions e las comunas. D'unas venguèron de Ciutats Metropolitanas, d'autras de Consòrcis liures de comunas (Sicília), enfin aquelas de Friül Venècia Juliana son suprimidas (3 en 2017, la darrièra, Udine, en 2018).
Lei comunas son dirigidas per un conseu elegit que designa un executiu. Son cargadas d'afaires locaus coma la gestion deis escòlas mairalas e elementàrias, lo netejatge dei carrieras, l'accion sociala ò la gestion d'una fòrça de polícia comunala.