cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Afganistan
L'Edat Mejana
Lo començament de l'Edat Mejana foguèt marcat per l'introduccion e lo desvolopament de l'islam ai sègles VII-IX. La disparicion de l'Empèri Sassanida en 651 après sa desfacha còntra leis armadas arabas entraïnèt una division de la region entre de principats organizats segon un sistèma de vassalitat. Au sègle X, la dinastia dei Gaznevidas capitèt de formar un estat poderós a partir dau relarg de la vila de Gazni. Sota la direccion de Mahmud (997-1030), aquela dinastia venguèt la poissança dominanta de la region e formèt un empèri centrat sus l'Afganistan e l'Iran modèrnes. Gazni venguèt un centre culturau major dei sègles X e XI. Pasmens, a partir dau sègle XII, lei Gaznevidas deguèron faciar leis atacas dei Turcs Seldjokids. En 1149, aquelei darriers capitèron de conquistar la capitala de l'empèri. Lei rèstas de l'estat gaznevida se repleguèron dins lo nòrd d'Índia onte dispareguèron en 1186.
Aqueu periòde de division s'acabèt rapidament car lo començament dau sègle XIII veguèt l'entraïnament deis invasions mongòlas. Ansin, en 1221-1222, la region foguèt conquista e pilhada per l'armada de Genghis Khan. Integrat dins l'Empèri Mongòl fins a sa division dins leis annadas 1250, Afganistan faguèt partida de l'Ilkhanat. Aquel empèri dispareguèt durant la premiera mitat dau sègle XIV après una tièra de crisis politicas causadas per un còp d'estat.
A partir de 1370, Afganistan foguèt ocupat per lei fòrças de Tamburlan e faguèt partida de l'Empèri Timurida. Pasmens, aqueu periòde foguèt marcat per de destruccions fòrça importantas, especialament au nivèu dau sistèma d'irrigacion, franc de la region d'Herat que venguèt la capitala de Tamburlan. Dins aquò, aquel empèri subrevisquèt gaire a la mòrt de son fondator. Ansin, la mitat orientala d'Afganistan venguèt tornarmai independenta. En 1504, lo rèi de Kabol, lo Turc Babar, ataquèt e conquistèt lo nòrd d'Índia. I fondèt l'Empèri Mogòl en 1526 e installèt sa capitala a Agra. De son caire, la mitat occidentala d'Afganistan foguèt ocupada per lei Safavidas entre 1506 e 1510.
La formacion de l'Afganistan modèrne
La formacion de l'Afganistan modèrne foguèt un procès que se debanèt ai sègles XVIII-XIX a partir de divèrsei dinastias localas, deis enjòcs de la colonizacion dau monde per lei poissanças europèas e de la revirada deis invasions britanicas dau país.
Ansin, au començament dau sègle XVIII, lo declin dei Safavidas e dei Mogòls permetèt ai tribús afganas de venir independentas. Après una premiera declaracon d'independéncia en 1707 proclamada per la tribú Galzai, un estat independent se formèt sota la direccion de Nader Chah que conquistèt lei vilas de Qandahar e de Kabol en 1738. Foguèt assassinat en 1747 mai un dei seis oficiers, Ahmad Khan, capitèt de se proclamar rèi de Qandahar e de formar una dinastia, dicha. Son fiu installèt la capitala a Kabol. Sa mòrt entraïnèt un periòde de crisis intèrnas fins a la presa dau poder per Dust Moamed entre 1818 e 1838. Fondèt a Kabol la dinastia dei Barakzai e prenguèt la decision de se concentrar sus Afganistan e d'arrestar d'intervenir dins leis afaires indians.
Durant aqueu periòde, Afganistan èra situat entre leis Empèris Rus au nòrd e Britanic au sud. Londres assaièt un premier còp de lo conquistar entre 1839 e 1842. Aquela guèrra s'acabèt per la victòria militara deis Afgans. Pasmens, en causa de crisis politicas intèrnas e de la poissança britanica, Dust Moamed deguèt acceptar una forma de protectorat britanic. En 1878-1880, se debanèt una segonda guèrra que confirmèt aquel estatut e fixèt la frontiera entre Afganistan e Índia de lòng de la linha Durand en 1893.
A partir de 1901, lei rèis Habib Allah (1901-1919) e Aman Allah (1919-1929) s'opausèron a aquela situacion e assaièron de rompre l'isolament diplomatic dau país còntra leis interès anglés. En 1919, se debanèt donc una guèrra novèla còntra l'Empèri Britanic. Militarament victoriós, lei Britanics deguèron acceptar de reconóisser l'independéncia afgana au tractat de Rawalpindi en 1919 puei au tractat de Kabol en 1921. Après aqueu succès, Aman Allah acomencèt una politica de modernizacion dau país e de seis institucions : proclamèt una constitucion en 1922, modificada en 1928, puei publiquèt un còde administratiu en 1924.
La casuda de la monarquia
Lei reformas d'Aman Allah se turtèron rapidament a una oposicion importanta que va alentir la modernizacion dau país. Neutre durant la Segonda Guèrra Mondiala, Afganistan venguèt rapidament un enjòc de la Guèrra Freja per lei Sovietics au nòrd e leis Estatsunidencs au sud. De mai, l'oposicion ai reformas demorèt fòrça importanta e la temptativa de democratizacion deis annadas 1960 empachèt leis autoritats de faciar una situacion economica malaisada. Aital, en 1973, un còp d'estat republican entraïnèt la casuda de la monarquia afgana.
D'efèct, en 1929 Aman Allah foguèt rebutat per un còp d'estat conservator. Après una guèrra civila, son parent Nader Khan capitèt de prendre lo poder e de venir rèi fins a son assassinat en 1933. Son fiu Mohammed Zaher Chah li succediguèt e demorèt neutre pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Pasmens, emai se lo país deguèt pas faciar lei consequéncias de combats, la retirada d'Índia dei Britanics entraïnèt una crisi economica grèva. Afganistan deguèt donc acceptar l'ajuda dei Sovietics e deis Estatsunidencs e lo país foguèt devesit entre doas zonas d'influéncias au nòrd e au sud. De mai, la maufisança de la màger part deis elèits a respèct dei reformas causèt lo blocatge economic dau país que poguèt pas aprofichar d'un biais eficaç leis ajudas sovietics e estatunidencs. En 1964, una Constitucion democratica creèt un Parlament mai leis eleccions confirmèron rapidament lo blocatge politic.
Lei recòltas marridas deis annadas 1970 e 1971 entraïnèron alora la fin de la monarquia. Un còp d'estat foguèt organizat per lo cosin dau rèi Sardar Mohammad Daud Khan. Obtenguèt lo sostèn dei Sovietics e capitèt de reversar lo poder en julhet de 1973. Assaièt alora de fondar un estat republican s'apielant sus la jovença formada dins de país occidentaus.
La revolucion comunista e l'intervencion sovietica
L'estat republican capitèt pas a resòuvre la crisi dau país. Aquò entraïnèt, gràcias au sostèn sovietic, una unificacion de divèrsei partits de senèstra. Fòrça populars entre lei joves educats e de còps formats dins lei país desvolopats, aquelei partits sostenguèron lo còp d'estat comunista d'abriu de 1978. Un estat comunista se formèt alora e signèt en decembre un tractat d'amistat amb l'URSS.
Saint-Lormel
Sant-Loheñvel en breton ( Saint-Lormel en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Afganistan
La revolucion comunista e l'intervencion sovietica
Pasmens, lo regim comunista e sei reformas se turtèron rapidament ai mitans conservators d'Afganistan. Fòrça religiós, aquelei mitans organizèron de movements armats que menacèron lo govèrn centrau. A la fin de 1979, l'URSS mandèt donc un còrs expedicionari important en Afganistan per sostenir son aliat. Lei rasons dau mandadís d'aquela armada son encara mau conegudas. Regardavan problabament la proteccion dei Sovietics ja presents en Afganistan e la lucha còntra la creacion possibla d'un estat islamista capable de menaçar lo sud de l'URSS. Dich, aqueu conflicte opausèt rapidament lei tropas de l'URSS e dau govèrn centrau de Kabol a una tièra de guerilhas sostengudas per Paquistan e leis Estats Units. En 1988-1989, lei Sovietics se retirèron e, en 1992, lo govèrn comunista de Kabol foguèt finalament reversat.
La presa dau poder per lei Talibans
Après la partença dei Sovietics e la casuda dau regim comunista, lei movements de guerilha assaièron de formar un estat islamista. Pasmens, aquelei movements mau capitèron de partejar lo poder entre elei e una guèrra civila acomencèt entre lei venceires. Entre 1992 e 1993, divèrsei temptativas de negociacions mau capitèron e lei combats entraïnèron una division dau país entre « senhors de guèrra ».
A partir de 1994, lo movement islamista dei Talibans capitèt de renfòrçar sei posicions dins la region de Qandahar que venguèt la basa principala dau movement. Rapidament sostenguts per la populacion dau sud afgan, conquistèron pauc a pauc lo rèsta dau país e prenguèron oficialament lo poder en 1996 après la conquista de Kabol. Gràcias a una aplicacion estricta de la lèi islamica, capitèron de restablir l'òrdre mai seis avançadas entraïnèron una aliança quasi generala deis autrei movements, especialament aquelei deis etnias dau nòrd dau país, còntra elei en març de 1999. Pasmens, maugrat aquela union, lei Talibans contunièron d'avançar e ocupèron la màger part d'Afganistan en setembre de 2000.
La Segonda Guèrra d'Afganistan
thumb|Situacion generala en Afganistan e [[Paquistan en 2008.]] thumb|right|Division territòriala d'Afganistan entre [[2005 e 2009.]]
A partir deis annadas 1990, lei Talibans deguèron faciar de criticas importantas per lo sostèn donat a certaneis islamistas coma Osama Ben Laden acusat per leis Estats Units de divèrseis atemptats còntra d'interès estatsunidencs : destruccions deis ambaissadas americanas de Nairobi e Dar es Salaam (1998), ataca còntra lo naviri de guèrra USS Cole en 2000... etc. Se debanèron quauqueis operacions de bombardaments aerians sus de camps d'entraïnaments sensa consequéncias pus importantas.
La situacion cambièt après leis atemptats dau 11 de setembre de 2001. Lo 14 de setembre, leis Estats Units e lo Reiaume Unit exigiguèron l'extradicion d'Osama bin Laden. Lei Talibans refusèron e preferiguèron de prepausar la reünion d'una assemblada de notables religiós per decidir dau sòrt d'Osama Ben Laden. Lo 20, aquela assemblada demandèt a Osama Ben Laden de quitar lo país mai lo govèrn taleb vouguèt de pròvas per consentir a una extradicion.
D'aqueu temps, lei premiers soudats americans arribèron dins la region. Lo 22, acomencèron d'operacions de reconoissença en Afganistan e lo 7 d'octòbre leis aviacions e flòtas deis Estats Units e dau Reiaume Unit comencèron una campanha de bombardament aerian que va entraïnar l'afondrament militar e politic dei Talibans en novembre e decembre de 2001. Lo 5 de decembre, quatre faccions afganas representant la guerilha, lo rèi Zaher Chah, senhor de guèrra Gulbuddin Hekmatyar e leis Afgans exiliats en Iran signèron leis acòrds de Bonn per preparar l'organizacion d'un estat novèu. Ansin, lo 4 de genier de 2004, una constitucion novèla prevesent un regim presidenciau fòrt foguèt adoptada. Leis eleccions presidencialas d'octòbre de 2004 veguèron la victòria d'Hamid Karzaï.
Pasmens, entre 2001 e 2005, lo movement dei Talibans capitèt de se reformar. Aprofichant lo sostèn dei populacions dau sud e la corrupcion fòrça importanta dau govèrn centrau, capitèt de formar una guerilha poderosa capabla de s'opausar ai fòrças de l'OTAN. Per faciar aquela menaça, l'Aliança Atlantica aumentèt lo nombre de sei tropas e son ajuda ais autoritats afganas. Dins aquò, aquela estrategia mau capitèt de vencre la guerilha e leis esfòrçs de desvolopament e d'ajuda economics se turtèron a la corrupcion locala. Ansin, au començament deis annadas 2010, leis Estatsunidencs e seis aliats acomencèron de quitar lo país e d'encoratjar un procès de negociacions entre Talibans e govèrn centrau per acabar la guèrra e exclure leis islamistas pus radicaus dau poder. Pasmens, aquelei discussions permetèron pas de trobar un acòrdi. En 2021, après la retirada dei tropas estatsunidencas, una ofensiva talibana de tres mes entraïnèt l'afondrament totau dau regim marcat per la presa sensa combat important de la màger part dei vilas pus importantas.
Organizacion generala
Afganistan es una republica islamica presidenciala que seis institucions son definidas per una constitucion adoptada en 2004. Aplica lo principi de la separacion dei poders e sa legislacion s'inspira magerament dei principis de l'islam. Pasmens, abòrd de factors limitan son foncionament vertadier.
Lo premier es la contuniacion de la guèrra còntra lei Taliban e seis aliats. Aquò sapa l'autoritat dau govèrn, especialament dins lei províncias meridionalas onte lei Taliban contraròtlan certanei regions e i an installat d'institucions parallèlas. L'ajuda de la Coalicion internacionala menada per leis Estats Units permet de tenir lei zònas pus importantas coma lei vilas ò leis axes de comunicacion mai lei zònas ruralas ò mens pobladas son pus malaisadas d'ocupar d'un biais permanent. Lei combats dirècts son rars ò limitats mai l'insureccion es capabla d'agarrir seis advèrsaris especialament lòng dei rotas gràcias a l'utilizacion de minas.
Lo segond factor major que limita l'influéncia dau govèrn es l'existéncia d'un nombre important de senhors de guèrrra. Son de còps a la tèsta d'estats parallèls qu'an d'impòsts e de fòrças militaras pròprias. Una partida importanta ocupa tanben de pòstes oficiau au sen de l'administracion coma governador ò au sen dau govèrn coma ministre. Aquò permet au govèrn de s'assegurar son sostèn mai legitima lo poder locau dau senhor de guèrra. Enfin, aquelei senhors an sovent una basa etnica e mai d'un foncionari ò un soudat de la mema etnia li es fidèu, ço que demenís encara l'autoritat dau govèrn.
Lo tresen factor es la manca ò l'absència de mejans d'accion per lo govèrn. D'efècte, maugrat de mejans importants, lo govèrn a totjorn pas de servicis estatics desvolopats. A donc quasiment ges de mejans d'intervencion dirècte franc dei capacitats fornidas localament per d'ONG, de senhors de guèrra aliats ò lei fòrças de la Coalicion internacionala.
Enfin, la corrupcion fòrça importanta de tota l'economia e l'administracion dau país limita mai l'influéncia e la legitimitat dau govèrn centrau. Encoratjada per leis efèctes dau conflicte, de l'importància dei senhors de guèrra e dei feblessas de l'estat, aquela corrupcion renfòrça aquelei problemas en limitant enciara lei possibilitats d'intervencion dau govèrn. Per exemple, mai d'una ONG chausiguèt d'organizar esperela seis invèstiments per pas pèrdre de somas tròp importantas entre divèrseis intermediaris. Pasmens, dins aqueu cas, lo resultat de l'invèstiment demora sota lo contraròtle de l'ONG e lo govèrn pòu pas l'aprofichar per estendre sei capacitats. Ansin, maugrat dètz annadas de guèrra e d'invèstiments fòrça importants de la comunautat internacionala, l'influéncia dirècta dau govèrn s'estendiá en 2012 solament sus Kabol e son relarg.
Poder executiu
Lo poder executiu es tengut per lo president de la republica qu'es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas. Es elegit, ambé dos vicepresidents, au sufragi universau dirècte per un mandat de cinc annadas. Noma ambé l'aprobacion dau Parlament lei ministres e lei governadors dei províncias. Lo Parlament a pas lo poder per reversar lo govèrn. Coma cap dau govèrn, lo president a de capacitats importantas d'iniciativas legislativas que pòu adoptar de decisions solament ambé un vòte d'aprobacion dau Parlament.
Poder legislatiu
Lo poder legislatiu es tengut per un Parlament compausat de doas chambras :
Per lei decisions pus importantas coma certanei revisions de la constitucion ò la ratificacion dei tractats internacionaus majors, lo president pòu tanben reünir la loya jirga qu'es una assemblada larga dei caps tradicionaus dau país.
Poder judiciari
Lo poder judiciari es tengut per una Cort Suprèma que sei membres son nomats per lo president e confirmats per lo Parlament. Lo sistèma inferior es devesit entre de brancas especialazadas. Lei principalei s'ocupan deis afaires criminaus, civius, religiós, administratius e dei drechs dau trabalh ò de la familha.
Simbòls nacionaus
En causa de son istòria agitada, Afganistan aguèt abòrd de drapèus dins lo corrent dei sègles XX e XXI. Lo drapèu actuau foguèt adoptat en 2004 a partir dau drapèu utilizat per lo govèrn provisòri en 2002. Mescla divèrsei lei colors e lei simbòls d'unei drapèus pus ancians. Lo negre representa l'independéncia dau país dins lo corrent dau sègle XIX. Lo roge representa la lucha per l'independéncia dins lo corrent dau sègle XX e lo vèrd sa capitada. L'emblèm es un simbòl tradicionau d'Afganistan compausat d'una mosqueta. Enfin, la frasa es la chahada musulmana. Aqueu simbòl e la chahada forman tanben lo blason afgan.
L'imne nacionau foguèt adoptat en 2006. Es dich Milli Tharana es foguèt escrich per Abdul Bari Jahani. Enfin, la devisa nacionala afgana es ''« Allah es grand. I a pas d'autre dieu qu'Allah e Maomet es son profèta »''.
Organizacion territòriala
Afganistan es devesit en províncias que son compausadas de districtes. En 2013, i aviá 34 províncias e 398 districtes. Son dirigidas per un governador nomat per lo president e an de conseus locaus elegits dotats de certanei poders, en particular l'eleccion dei membres de la Chambra deis Ancians.
vignette|upright=2|Carte des provinces de l’Afghanistan en 2021.
Afaires estrangiers
Lo govèrn centrau afgan fa partida dei principaleis organizacions internacionalas e a fa una demanda per integrar l'OMC. En causa de la guèrra còntra lei Taliban, es fòrça pròche deis Estats Units que sei fòrças forman la màger part deis efectius de la Coalicion internacionala cargada de lo sostenir. Lo país assaia tanben de desvolopar de relacions corrèctas ambé leis aliats principaus de Washington coma lo Reiaume Unit, França ò Alemanha.
A respèct de sei vesins, a de relacions malaisadas ambé Paquistan, sospichat de sostenir lei Taliban ò d'assotar sei basas dins lei montanhas lòng de la frontiera comuna. Pasmens, Islamabad demora lo premier partenari comerciau de Kabol. Lei relacions ambé leis autrei país vesins son mai bònas, especialament amb Iran, desirós de protegir la minoritat chiista d'Afganistan e de luchar còntra lo trafèc d'òpi, e ambé China e Índia, desirosas de participar a l'esplecha economica dei ressorsas naturalas dau país.
Fòrças armadas
En 2012, lei fòrças armadas afganas alinhavan 200,000 òmes amb un budget de 11,6 miliards de dolars magerament pagat per seis aliats estrangiers. Son objectiu es d'agantar 240,000 òmes en 2013. Fondada après la casuda dau regime dei Taliban, aquela armada es totjorn en formacion e seis armaments en cors d'aquisicion. Aqueleis equipaments son de premiera ò de segonda generacions e eissidas de país occidentaus e ex-sovietics. Foguèt cargada de luchar còntra l'insureccion, inicialament dins lei zònas suavas mai dèu pauc a pauc assumir la totalitat deis operacions fins au retirament dei tropas estrangieras (previst a l'ora d'ara en 2014).
Economia
De veire: Economia d'Afganistan
Pasmens, en despiech d'aqueu sostèn d'importància, Afganistan demora un país fòrça paure e pauc desvolopat que dèu faciar de questions importantas. De'n premier, son PIB es bas (19,9 miliards en 2012) siá 640 $/ab. Existís tanben de dificultats suplementàrias coma una importanta economia esconduda liada au trafec de dròga, especialament d'òpi e de produchs derivats de canebe qu'Afganistan es lo premier productor mondiau. De mai, lo nivèu de corrupcion au sen dei divèrseis administracions es tant important qu'una part non negligibla de l'ajuda internacionala es en realitat tremarchada au profiech dei caps locaus, dei guerilhas ò dei senhors de guèrra. Enfin, mai d'un invèstiment es realizat dirèctament per de companhiás estrangieras sensa supervision que l'estat que sei mejans son tròp limitats per contraròtlar l'activitat economica. Ansin, aquel invèstiment se fa localament e permet pas lo desvolopament dei servicis de l'estat que son quasi inexistent sus la màger part dau territòri.
Fòra lo sector de dròga, lei partenaris economics principaus dau país son Paquistan, Índia, Tatgiquistan, leis Estats Units d'America, Russia, China e Alemanha. Afganistan exporta de produchs agricòlas e de produchs eissits de l'industria leugiera (subretot tèxtila) e importa de manjar, de produchs petroliers, de tèxtils e de produchs eissits de l'industria pesuca (maquina otís... etc.).
Sector primari
En 2012, l'agricultura afgana èra lo centre de l'economia dau país. Fòra lo sector de la produccion de pavòt, representava 78,6% de la man d'òbra e 20% dau PIB. A la fin deis annadas 1990 e au començament deis annadas 2000, un periòde de secaressa entraïnèt de destruccions importantas dei recòltas, especialament dins lei zònas non aigadas, e una demenicion de la produccion. Entraïnèt tanben una reorientacion de la produccion que priviligièt d'ara endavant lei culturas de subsistància (blat, fruch, moton...) maugrat lo mantenement de culturas destinadas a l'industria tèxtila (coton...). D'autra part, ambé lo començament de la Segonda Guèrra d'Afganistan en 2001, se desvolopèt tornarmai la produccion de pavòt per l'industria de produccion d'òpi. Aquela cultura permet ai païsans d'aumentar sei revenguts e es tolerada ò encoratjada per lei Taliban, la Coalicion e lei senhors de guèrra.
En fòra de l'agricultura, Afganistan tèn tanben de ressorsas naturalas fòrça importantas. Son esplecha es encara limitada per lo conflicte e la manca de seguritat. Pasmens, lo país a de resèrvas d'idrocarburs (petròli, gas e carbon) ò de metaus importants (fèrre, coire, liti...) que representan un potenciau de desvolopament.
Sector segondari
En 2012, lo sector segondari representava 25,6% dau PIB e 5,7% de la populacion activa. En causa d'annadas de guèrra, es limitat a la produccion leugiera e a l'industria d'òpi. Pasmens, ambé la creissença possibla de l'esplecha miniera dei ressorsas naturalas afganas, a un potenciau de desvolopament important. A l'ora d'ara, la premiera industria oficiala dau país es l'industria tèxtila, especialament la teissedura de tapís qu'es lo premier produch d'exportacion dau país.
Dins aquò, segon d'estimacions de l'ONU e deis Estats Units, l'industria de la dròga a una importància fòrça superiora e seriá la premiera fònt vertadiera d'exportacion de l'economia afgana. D'efècte, maugrat lei dificultats d'estimar la valor d'aquela mena d'economia esconduda, Afganistan es lo premier país productor de pavòt e de canebe. En 2005, s'estimèt qu'aquela industria representava un tèrç dau PIB afgan e implicava doas milions de personas (païsans, traficants, oficiaus corromputs...).
Sector terciari
En 2012, lo sector terciari afgan representava 54,4% dau PIB e 15,7% de la man d'òbra. Es magerament basat sus lo comèrci e leis activitats informalas. Conois un desvolopament important maugrat de dificultats liadas a la corrupcion e a l'afondrament dei mejans de l'estat per assegurar l'òrdre e la lèi. En particular, dèu faciar l'instauracion regulara de taxas interioras decididas per lei senhors de guèrra per intrar sus son territòri.
Cultura
Afganistan a una tradicion culturala lònga e rica en causa de sa posicion de crosiera lòng deis ancians axes comerciaus asiatics, de la preséncia d'un nombre gròs de pòbles diferents sus son territòri e de son apartenéncia d'uneis estats importants. Aquò a per consequéncia l'existéncia d'un patrimòni arquitectura de remarca que sei vestigis pus vièlhs datan de l'Antiquitat. Maugrat de destruccions importantas causadas per lei conflictes, lo govèrn assaia de restaurar una partida d'aqueleis obratges per desvolopar lo torisme. En fòra de l'arquitectura, existís tanben una literatura, en partida orala e influénciada per Pèrsia, que sa forma principala es la poesia.
Agulha (Naut Léger)
Agulha (Aiguilhe en francés) z-es una comuna velaiesa, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Geografia
Agulha se situa a costat delh Puèi de Velai a l'entorn delh puèi volcanic que lais se trapa la chapèla de Sant Michial. Se tròba sus la Via Podiensis, lo chamin de Sant Jaume que partís delh Puèi. Es traversaa per la Bòrna, afluent de Léger.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Istòria
Anciens noms de la comuna d'Agulha : Eguilhe (1793) e Equilhe (1801).
Quincié-en-Beaujolais
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo vilatge de Quincié-en-Beaujolais a #èsser desplaçat pendent las guèrras de religion al Mièja Edat. Abans aiçò, aquel se trobava qualques quilomètres mai bas, sul masatge caseriu de Sant-Nizier-lo-Cremat, #qu'a totalament #èsser cremat coma lo sieu nom l'indica. Lo vilatge a #èsser reconstruit a la siá localizacion actuala.
Bien des siècles plus tard, pendant la Seconde Guerre mondiale, des résistants ont été exécutés au lieu-dit Le Pont-des-Samsons, où une stèle a été érigée en leur mémoire.
Silvina Ocampo
Silvina Innocéncia Ocampo Aguirre (Buenos Aires 28 de julhet de 1903-14 de decembre de 1993) foguèt una escrivana, contaira e poèta argentina. son primièr libre es Viaje olvidado (1937) e lo darrièr Las repeticiones, publicat de postum en 2006. Pendent una granda parida de sa vida, sa personalitat foguèt amagada reira aquestas de sòrre Victoria, son espós, Adolfo Bioy Maridèsses e son amic Jorge Luis Borges, mas amb lo temps so òbra venguèt reconeguda e considerada coma una autritz fondamentala de la literatura argentina del sègle xx.
Abans de s'afirmar coma escrivana, Ocampo foguèt artista plastica. Estudièt la pintura e lo dessenh a París ont coneguèt, en 1920, Fernand Léger e Giorgio de Chirico, precursors del surrealisme.
Recebèt, entre d'autres, lo Prèmi Municipal de Literatura en 1954 e lo Prèmi Nacional de Poesia en 1963.
Biografia
Sos davancièrs apertenián a la aristocracia argentina e èran de proprietaris de vastas tèrras. Lo sieu tatara-tatara-tatarabuelo, José de Ocampo, anèt governador de Cuzco abans de mudarse al Virreinato del Riu de l'Argent. Manuel José de Ocampo (lo sieu tatara-tatarabuelo) foguèt tanben un cap important e foguèt òm dels primièrs en governar quand se declarèt fin finala l'independéncia. Lo sieu bisabuelo Manuel José de Ocampo e González foguèt un politic e candidat a president del país, èra en mai amic de Domingo Faustino Sarmiento. Lo sieu pepin, Manuel Anselmo Ocampo foguèt estanciero. Un autre de los sieus ancessors foguèt Domingo Martínez de Irala, conquistador d'Assumpcion e futur governador del Riu de l'Argent e Paraguai. Lo fraire de la rèira-rèira-granda Ocampo, Juan Martín de Pueyrredón, èra Director Suprèma de las Províncias Unidas del Riu de l'Argent e amic de San Martín. Un autre familiar alunhat es Juan Manuel de Ròsas qui foguèt lo principal caudillo fins a 1852.
Sa maire, Ramona Maximala Aguirre, èra una d'uèit enfants e li agradava jardinar e jogar del violin. Sa familha èra fòrça criolla e religiosa. Son paire, Manuel Silvio Cecilio Ocampo Regueira nasquèt en 1860 e foguèt un dels arquitèctes mai venerats de l'istòria argentina. Sa filha Victoria lo descriviá coma bèl e distinguit. Èra un dels nòu filhs e aviá un caractèr conservador e de còps umoristic.
En ivèrn visitava lo rèire grand (que viviá prèp) cada jorn e en estiu la siá familha viviá dins una bòrda a San Isidro, dins un ostal modèrne qu'a son epòca aviá pasmens l’electricitat e l’aiga correnta. A l'ora d'ara aqueste ostal (Vila Ocampo) es un luòc UNESCO e reconegut coma jòia istorica. En estiu dins la segonda demorança i aviá de leiçons ont s’aprenguèt los fondamentals que l’ajudarián mai tard a venir una autritz venerada.
La critica Patricia Nisbet Klingenberg sosten, pasmens, que de mainada Ocampo "lived a lonely existence, relieved primarily by the companionship of various household workers (...) This, then, is the place from which her works emerge, from memory and identification with those identified as other."
Çò que lo toquèt mai pendent sa jovensa foguèron lo maridatge sa sòrre Victoria e la mòrt de son autra sòrre Clara. Afirmèt que lo maridatge de Victoria li prenguèt sa jovença, ditz: "Se passèt un episòdi dins mon enfança que marquèt fòrça la nòstra relacion. Victoria me levèt l’enfança qu'aimava fòrça, èra ela que m’elevèt lo mai, èra aquesta que me poponèt lo mai: Fanni. Ela m'aimava ieu mai que pas degun. Fanni sabiá que ieu l’adorava, mas quand Victoria se maridèt e la prenguèt amb ela pas degun ausèt s’opausar a el". Tanben dichque comencèt a odiar la sociabilidad quand moriguèt Clara.
En 1908 viatgèt en Euròpa pel primièr còp amb sa familha. Après (encara jova) estudièt lo dessenh a París amb Giorgio de Chirico e Fernand Léger. D’entre sos amics èra l'escrivan italian Italo Calvino, qu’escriguèt de prefàcia per sos contes. De retorn a Buenos Aires, trabalhèt la pintura amb Norah Borges e a María Rosa Oliver, e realizèt diferentas exposicions, individualas o collectivas. En 1931 Victoria fondèt la revista Sud, publicant d'articles e de tèxtes de les màger escrivans, filosòfes e intellectuals del sègle xx, Silvina èra del grop fondador quitament se, tot coma Borges e Bioy, aguèt pas un ròtle preponderant dins las decisions suls contenguts de publicar, prètzfach devolgut a Victoria e José Bianco.
En 1932 encontrèt Adolfo Bioy Casares, amb qui se maridèt en 1940. La relacion entre ambedós èra complèxa, qu’el teniá dobertament d'amants. Unes autors an descrich Ocampo coma victima, mas d'autres, coma Ernesto Montequin, an refusèron de far un tal retrach: "Aquò la plaça dins una situacion desvalorizada. La relacion amb Bioy èra plan complèxa; tengava una vida amorosa pro plena... La relacion amb Bioy podava la far sofrir, mas l'inspirava tanben". En 1954 nasquèt Marta, filha adulterina de Bioy, qu’ela elevèt coma s’èra la sieuna. Demorèron ensems fins a sa mòrt, malgrat las frequentas infidelitats de son espós.
Primièras publicacions
vinheta|Silvina Ocampo En 1937 publiquèt son primièr libre de contes, Viaje olvidado. Compausat per de recits brèus (la majoritat passa pas las doas de paginas), lo libre foguèt revisat per Victoria Ocampo dins la revista Sud, se soslinhèt las marcas autobiograficas dins sus contes e li foguèt reprochat d'aver "deformat" aquestes remembres d'enfança. Sud foguèt creat per Victoria e joguèt un ròtle constitutiu dins la vida de Silvina: "Alà, apareisson los primièrs contes, poèmas e traduccions de sa pichona sòrre. Alà, se constituiguèt un grop solid d'escrivans que mai aprèsta lo privilegiat e estrech cercle de las afinidades electivas de Silvina: Borges, Bioy, Wilcock...”
Malgrat las primièras criticas negativas de Viaje olvidado, lo libre foguèt considerat coma un tèxte fondamental dins l'òbra de l'escrivana, en que apareisson ja los trachs e tèmas que caracterizan son escritura, e que desvoloparà e los perfeccionant dins los libres seguents. Unes ans mai tard collaborèt amb Borges e Bioy dins la preparacion de doas antologias: Antologia de la literatura fantastica (1940), amb una prefàcia de Bioy, e Antologia poetica argentina (1941). En 1942 apareguèron dos recuèlhs poemas, Enumeración de la Patria e Espacis métricos, a partir d’alara, alternèt la pròsa e la poesia.
En 1948 publiquèt Autobiografía d'Irene, contes a ont mòstra una mai granda desinibicion dins l'escritura e apareis una màger influéncia de Borges e Bioy. Pasmens, lo libre tanpauc fòrça aguèt grand resson al moment de son aparicion. Dos ans abans escriguèt un roman policièr de quatre mans amb Bioy Casares, Los que aman, odian.
Après unas annadas a publicar pas que poesia (Los sonetos del jardin, Poemas de amor desesperado, Los nombres, qu'obtenguèt lo Prèmi Nacional de Poesia) tornèt al conte en 1959 amb La furia, que lo valguèt d’obténer fin finala una cèrta reconeissença e se considèra a aqueste moment que Silvina atenh la plenitud de son estil e de sos tèmas privilegiats.
Las annadas 1960
Las annadas 1960 foguèron mens activa al subjècte de la preséncia editoriala, que publiquèt pas que lo volum de contes Las invitadas (1961) e lo reculh de pèmas Lo amargo per dolce (1962). En contraste, lo decennia de 1970 foguèt mai feconda. Apareguèron los poèmas de Amarillo celeste, Árboles de Buenos Aires e Canto escolar, los contes de los días de la noche e una seria de contes infantils: El cofre volante, El tobogán, El caballo alado e La naranja maravillosa.
Darrièrs ans e de publicacions de postum
vinheta|Cripta de la familha Ocampo. Cementèri de la Recoleta, Buenos Aires. La publicacion de sos dos de darrièrs libres, Y así successivamente (1987) e Cornelia frente al espejo (1988), coincidisson amb l'aparicion de l'Alzheimer, que faguèt mermar sas facultats fins a la daissar prostrada pendent sos tres darrièrs ans. Moriguèt a Buenos Aires lo 14 de decembre de 1993 a 90 d'ans. Foguèt enterrada dins la cripta de familha al Cementèri de la Recoleta, cementèri ont es tanben enterrat Bioy Casares.
De postum pareguèron de volums contengan de tèxtes inedits, de poesias fins a de romans corts jamai editats en libre. Atal, en 2006 foguèt publicat Invenciones del recuerdo (una autobiografia escricha en vèrs liures) e Las repeticiones, un recamp de contes inedits qu'inclutz dos romans corts, El vidente e Lo mejor de la familia. En 2007 se publiquèt pel primièr còp en Argentina lo roman La torre sin fin, e en 2008 apareguèt Ejércitos de la oscuridad, volum que conten de tèxtes divèrses. Tot lo material foguèt editat per Sud-americana, que tornèt tanben unas de sas colleccions de contes. En 2010 se publiquèt La promesa, un roman que Ocampo comencèt a l'entorn de 1963 e que, amb de longas interrupcions e reescrituras, acabèt entre 1988 e 1989, ja tocada per sa malautiá. L'edicion foguèt al suenh d'Ernesto Montequin.
Òbra narrativa
L'òbra de Silvina Ocampo es reconeguda subretot per son inagotabla imaginacion e son aguda atencion per las inflexions del lengatge. Mèstra d'un lengatge culte que servís de supòrt sas invecions retòrças, Silvina masca son escritura amb l'innocéncia d'un enfant per significar, que siá amb estonament o amb indiferéncia, la ruptura dins lo quotidian qu'installa la majoritat de sos recits dins lo territòri del fantastic.
Aquesta abiletat lingüistica s'avertís dins sa colleccion de contes Viaje Olvidado (1937), influida pel nonsense literari de Lewis Carroll, Katherine Mansfield e de segur pel surrealisme qu'aprenguèt de los sieus mèstres en pintura. Lo títol del libre fa referéncia al conte omonim ont una nena assag de se remembrar lo moment de sa naissença, fasent aténher a son autora un teissut d'imaginacion pura su la basa del tipic dobte de l’enfança.
Se los recits d'aqueste volum semblavan puslèu a de miniaturas o de pichonas capturas d’escran de la memòria desformadas per l'imaginacion, sas seguentas colleccions (Autobiografía de Irene, e subretot La furia o Los dias de la noche) conservan un pauc mai l'estructura tradicionala del conte e mòstran una Silvina Ocampo mai paradigmatica. Metamorfòsi, Ironia, figuras persecutriças, umor negre, e lo regne dominat de l’oxímoron e de la sinestesia marca aquesta seriá de recits ont apareisson de contunh de galariás de personatges e contèxtes dominats per de corredors e de patis de grands ostals coma per l'enigmatica preséncia de mainats ligats a l'orror e la cudeltat de las victimas o victimàris, segon l'escasença.
Malgrat son indiferéncia revendicada al subjècte de la politica, se suggerís que la politica de l'epòca aguèt una granda influéncia en l'escritura d'ela. "Mentretant, lo còp d’estat de 1943, l'ascencion de Perón e sos successius govèrns, de 1946 a 1955, toquèron aqueste grop literari absoludament antiperonista. Los discorses viscerals d'Eva Perón contra l’oligarquia, la preséncia dels "cabecitas negras" dins las carrièras, las grandas mobilizacions èran de donadas que placèron, pel primièr còp, al centre, un poder que los ofensava coma classa."
Òbra poetica
Son òbra poetica foguèt dominada d’en primièr pels mètres classics e per de rimas innocentas, mai sovent consacrada a la descripcion e exaltacion de la beutat d'elements naturals coma las plantas (passion de l'escrivana) coma se pòt apreciar dins Espacis métricos o Los sonetos del jardín puèi al recuèlh de poèma Enumeración de la patria seguiguèron Viaje Olvidado. Pasmens, de recuèlhs de poemas posteriors coma Los nombres, Lo amargo por dulce o Amarillo celeste mòstran un vèrs mai elaborat e a l'encòp desinteresat pel clasicisme.
Amb Espacios métricos, publicat en 1942 per l'editorial Sud, obtenguèt lo Prèmi municipal en 1954. Obtenguèt lo Segond Prèmi Nacional de poesia per Los nombres en 1953 e tornèt obténer una distincion en 1962 per Lo amargo por dulce, lo Prèmi Nacional de poesia.
Recepcion critica
Pendent la màger partida de la sa carrièra, la critica argentina reconeguèt pas gaire lo meriti de las òbras de Ocampo. D’un cèrt biais sa relacion amb Jorge Luis Borges, sos contes foguèron despreciats per èsser pas "sufisentament borgeans". Foguèt lo culte en Borges e sa sòrre Victoria Ocampo qu’empachèt los criticas de comprene l’originalitat formala e tematica de sos contes. e al contrari, los vegèron coma "un fracàs dins son assag de copiar lor estil". A partir de la decennia 1980, las criticas e escrivans comencèron a reconéisser son talent e a parlar de son eritatge legat. Foguèt reconeguda als Estats Units d’America en 1983. Foguèron los "representants mai remarcables de la revesta Sud qu’assagèron de rescatar l’aquesit dels contes d'aquesta autora", entre eles José Bianco, Sylvia Molloy e Enrique Pezzoni.
Ocampo foguèt descricha coma una femna timida que se negava las entrevistas e puslèu far perfil bas. Las criticas demandava una declaracion afirmada sus sa posicion al respecte de la "nòrma literària" para saber cossí la legir e s’assegurar de l’interpretacion corrècta, sens l’obtenir. Dins una entrevista amb María Moreno –una de las raras autrejadas– Ocampo expliquèt por que amava pas las entrevistas: "Benlèu qu’aquèron un ròtle lo trionf del jornalisma sus la literatura." La sola demanda que faguèt Ocampo para acceptar l’entrevistada fuguèt que cap de las question siá sus literatura. Sa sola afirmacion al subjècte foguèt la seguenta: "Escrivi porque m’agrada pas parlar, para daissar un testimòni en mai al subjècte de la vida o per luchar contra aqueste excès de materialitat que nos enròda sempre. Mas i soscant un pauc, diriái quicòm mai banal".
Dins la annadas 2000 la critica tornèt descobrir Ocampo, e se publiquèt d’òbras ineditas en recuèlhs como Las repeticiones y otros cuentos (2006) o Ejércitos de la oscuridad (2008).
Lo genre
Que Ocampo rarament s’exprimiguèt dirèctament sus las questions de genre, se sap pas de segur se se consideraba o pas coma feminista. Las criticas se posicionabans segon l’interpretacion de sas òbras. A causa de son rapòrt amb Simone de Beauvoir mejans sa sòrre Victoria, Amícola dedutz que Ocampo èra una feminista de tradicion francesa e anglesa: "Es evident que las sòrres Ocampo èran sensiblas als cambiaments anonciat dempuèi la França (e l’Anglatèrra) al subjècte del femenin e, atal, no es plan possible de pensar los contes de Silvina Ocampo segon una lectura especial e que presentan un discors de çò que percep la femna fàcia al mond".
Carolina Suárez-Hernán considera que Ocampo es una feminista o pel mens òbra "dempuèi d’angles feministas". Suárez-Hernán basa son opinion sul contèxte de la literatura de Ocampo: "La literatura de Silvina Ocampo conten una prigonda reflexion sus la feminitat e fòrça indicacions novèlas suls derechs de la femna, e tanben una critica sus sa situacion dins la societat". Las òbras de Ocampo venon de un "imaginari femenin [...] variat e l’autora fa encontrar diferents mecanismes de creacion e deconstruccion del femenin". Las femnas dins sas òbras son "complexas e ambigüas; la duplicitat del personatge femenin se descobrís majans de recors como l’artifici e de la masqueta. Los recits presentan lo costat escur de la feminitat; la multipla representacion femenina mòstra una ambigüitat que anulla la vision unidimensionala del personatge femenin".
A partir de tres cuentos –"Cielo de claraboyas" (1937), "El vestido de terciopelo" (1959), e "La muñeca" (1970)– Amícola sugerís que los contes de Ocampo questionan l’abscéncia del sèxe genre e de la vision femenina dins la psicoanalisi desvolopada per Freud, amb un agach especial dins l’orrific. Amícola fa çò que Ocampo compren pas de las criticas, se concentra mai sus l’òrre de suls contes e ignòra l’umor. Ocampo diguèt a Moreno sa frustracion: "Amb ma pròsa pòdi far rire. Será una ilusion? Jamai, pas una critica menciona mon umor".
En contraste, Suárez-Hernán prepausa que l’umor emplegat dins l'òbra de Ocampo ajuda a subvertir los esterotipes femenins. Per ela, "L'òbra de Ocampo manten una postura subversiva e critica qu’encontra una plaça dins la transgresion. Los motius establits se trencan e los ròtles son intercambiables; se someton a un tractament satiric de las oposicions esterotipicas de la feminitat e de la masculinitat, la bontat e la marridesa, la beutat e lo laid. tanben, l'espaci e lo temps se subvertisson e amagan las limitas entre las categorias mentalas d'espaci, temps, persona, animal".
Quand María Moreno li demandèt çò que pensava del feminisme, Ocampo respondèt: "Mon opinion es un aplaudiment que me fa mal a las mans". "Un aplaudiment que vos destorbarà de donar?", tornèt Moreno. "Perqué anètz pas al diable!" Foguèt la responsa. Al subjècte del vòte femenin en Argentina, Ocampo diguèt "Reconeissi que me’n remembri pas. Me semblèt tan natural, tan evident, tan just, que jutgèri pas que demandava una actitud especiala".
Silvina Ocampo, classa, e enfança
Amícola Suggerís que las intencions de Ocampo es crear de personatges infantils que " visan a desmitificar l'idèa de l'innocéncia infantila." Çò creat es una oposicion entre "adults-enfants", "ont çò qu'interèssa es la foncion de l’autoritarisme realizat dins lo pròpri mond femenin." La literatura de Silvina desvia del territòri infantil. Amícola prepausa l'exemple de plaçar los mainats fàcia als adults per crear una polarizacion. Suárez-Hernán tòca mai tanben lo tèma al respècte de la narracion. Suárez-Hernán suggerís que "La vòtz narrativa infantila ven en una estrategia per generar l'ambigüitat que partís del narrador pauc fisable alara que lo lector totjorn cobrís de dobtes sul gra de compreneson dels fachs de la part del narrador que conten sa credibilitat."
Per Suárez-Hernán, "Los contes mòstran l’asimetria entre lo mond dels adults e lo mond infantil; los paires, mèstres e institutriças encarnan l'institucion punitiva e son sovent de figuras nefastas." Suárez-Hernán considèra las femnas, los mainats, e los paures dins la literatura de Silvina agissent amb sa seccion de posicion subaltèrna dominada per d’estereotipes. Es clar qu'en las òbras de Ocampo lo mond de "de l’enfança priviliègia es privilegiat sus l'edat adulta coma espaci apropriat per subvertir las estructuras socialas; atal, l'agach infantil serà l'instrument per soscavar las basas estructuralas e transgredir las limitas establidas." Pasmens, Suárez-Hernán crei que "los poders atribuits a l’enfança e sa perversitat genèran de perturbacion pel lector que pòt pas evitar s'identificar amb la femna adulta."
La reflexivitat
Lo tèma de la reflexivitat es present dins fòrça de las òbras de Ocampo. Lo concèpte de la reflexivitat se pòt definir, dins de tèrmes d'objèctes literals, coma una representacion d'"elements tematics en relacion amb lo ieu e l'autre ... L'identitat e la alteritat", e coma un ligam entre d'autres tèxtes. Dins sa recuèlh de contes corts “La Furia,” vesèm la repeticion d'objèctes coma los miralhs, la lutz, objèctes de veire, e relòtges. L'utilizacion de la lutz rebatuda e dels objèctes que la rebaton son sovent escambilhats dins sos òbras. Unes autors coma María Dolores Rajoy Feijoo interpretan aquestes objèctes reflexius dins los contes fantastics de Ocampo, los miralhs e los relòtges, coma de veïculs de l’autoreflexivitat, e l'identitat modificada e reprodusida. "Puslèu que de veire la cambra se rebatre, vegèri quicòm d’exterior dins lo miralh, una copòla, una mèna de temple amb de colomnas jaunas e, al fons, dins una nichas de la paret, de divinitats. Foguèri victima, sens dobte, d'una illusion" (Cornelia tèsta al miralh)
L'emplec de la reflexividad coma una identitat dobla contunha dins "La casa de azúcar": "Dempuèi aqueste jorn Cristina se transformèt, per ièu, almens, en Violeta". Aquesta ambigüitat, subretot l'emplec de l'incertitud amb lo "per ièu", representa l’ambivaléncia de l'identitat, la reflexion, e l'interpretacion de l'identitat de l'autre.
L’enfança
L’enfança es un tèma recurrent dins los contes de Ocampo. E mai se l'emplec de la perspectiva infantila es quicòm de comun amb d'autres autors latinoamericans, Ocampo se destria per sa perversion de la perspectiva infantila. Lo sens de perversion de l'enfança menèt fòrça criticas a far de connexions psicologicas entre sos contes e las teorias freudianas. Segon Fiona Joy Mackintosh, "Las idèas de Freud, subretot sas idèas suls sòmis, lo tabú, e la perversion polimòrfa dels enfants, son unes dels elements claus que son amagats coma precursor situats dins las linhas del tèxte dins los contes de Silvina Ocampo". Ocampo experimenta tanben amb las consequéncias de viure dins un mond separat de la societat adulta en "La raça inextinguibla", mas explòra tanben d'elements implicats dins lo procediment de vielhiment e fa allusion qu'i a d'efèctes positius implicits dins los personatges que mesclan los caractèrn infantils amb los d'adults. Una de sas òbras mai notablas que tracta del tèma de la perversion de l’enfança es "Lo pecat mortal", que conta l'engana d'una mainada per un servicial. Après, la mainada fa sa primièra comunion sens reconéisser son pecat. Unas criticas an interpretat aqueste conte coma una intercesion de la perversion de l'enfança, lo revelh de l'identitat sexuala e l'incorporacion de diferentas classas socialas e la subversion del poder qu'aquestes actes sexuales supausan.
La metamòrfosi
En fòrça de sos contes, Ocampo utiliza los cambiaments fisics e psicologics (coma la metamorfosis) per transformar fòrça de sos personatges en d'autre. Aquestes inclusisson, mas se limitan pas a- la transicion de las personas que transforman en de plantas (l’ibrid uman vegetal dins “Sabanas de tierra”), aquestas que se transforman en animals (l’ibrid uman felin dins en “El rival”), aquestas que se trasforman en de maquinas (l’ibrid uman inanimat dins “El automóvil”), e aquestas que se trasforman en d'autras personas (dins “Amado en el amado”).