cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Acid
De l'Antiquitat a l'aparicion de la quimia
Durant l'Edat Mejana, lei recèrcas deis alquimistas, principalament aquelei dau mond musulman, permetèron de descubrir d'acids novèus. Lo pus conegut es lo Pèrse Jabir ibn Hayyan (v. 721-815) que sabiá preparar de solucions d'acid sulfuric, d'acid cloridric e d'acid nitric. Aquò permetèt de descubrir una partida dei proprietats d'aqueleis acids (dissolucion dei metaus...). Aquelei conoissenças se difusèron pauc a pauc en Euròpa onte foguèron lentament completadas.
Lei premierei teorias quimicas de l'aciditat
La premiera teoria modèrna de l'aciditat foguèt l'òbra d'Antoine Lavoisier (1743-1794) que definiguèt un acid coma un compausat contenent d'oxigèn. Aquela definicion aguèt lo meriti de rompre amb la teoria grèga deis atòms ponchuts, d'èsser eissida d'observacions experimentalas e de provesir d'explicacions sus l'aciditat de compausats coma l'acid nitric ò l'acid fosforic. Pasmens, mostrèt lèu sei limits car poguèt pas explicar lei proprietats basidas de substàncias coma l'oxid de calci CaO ò l'oxid de magnèsi MgO. De mai, permetiá pas d'explicar lei proprietats de l'acid fluoridric descubèrt en 1771 per Carl Wilhelm Scheele (1742-1786).
Pasmens, la teoria de Lavoisier foguèt prolongada per Humphry Davy (1778-1829) que precisèt qu'una basa èra lo resultat de la combinason entre un metau e l'oxigèn. Lei recèrcas sus lei basas e sus lo resultat dei reaccions acidobasicas foguèt un aisse important de l'estudi deis acids durant la premiera mitat dau sègle XIX. Ansin, Jöns Jacob Berzelius (1779-1848) prepausèt una teoria acidobasica, fondada sus l'electroquimia, que definiguèt un sau coma lo produch de l'accion d'un acid e d'una basa. Aqueu trabalh foguèt perseguit per Justus von Liebig (1803-1873) qu'identifiquèt l'importància de l'idrogèn dins leis acids en 1838. Per eu, un acid èra una substància capabla de remplaçar un atòm metallic per un atòm d'idrogèn.
Roue (moneda)
La Roue ("ròda", en francés) es una moneda locala introducha en 2011 en Vauclusa. A per tòca principala la promocion dau comèrci locau. 1 Roue vau 1 Èuro.
Acid
L'aciditat d'Arrhenius
Dins lo quadre de sei trabalhs sus leis ions, lo quimista suedés Svante August Arrhenius (1859-1927) prepausèt en 1884 una definicion novèla de l'aciditat. Segon eu, lei substàncias acidas èran capablas de liberar d'ions idrogèn en solucion e lei substàncias basicas èran capablas de liberar d'ions idroxid. Cinc ans pus tard, Arrhenius completèt sa teoria en postulant una aumentacion de la dissociacion deis acids dins l'aiga quand la solucion èra pus diluïda.
Roue (moneda)
Creacion e objectius
Es desvolopada per l’association Système d’Échanges pour Vitaliser l’Économie (SEVE). En 2014 s’espandís dins lei Bocas de Ròse.
Devisas e validitat
I a de bilhets d’1, 2, 5, 10, 20 e 50 Roues.
Acid
La nocion de pH
La nocion de pH (ò « potenciau idrogèn ») foguèt introducha en 1909 per Soren Sorensen (1868-1939) durant de recèrcas sus leis efiechs dei concentracions de quauqueis ions sus de proteïnas durant de procès de fabricacion de bièrra. D'efiech, notèt l'importància deis ions idrogèn e definiguèt l'aciditat coma lo cologaritme decimau de la concentracion molara d'ions idrogèn (en mòls per litre). Lo potenciau descriptiu dau pH foguèt rapidament identificat per lo bioquimista Leonor Michaelis (1875-1949) que lo presentèt dins un libre publicat quauquei mes après lo trabalh de Sorensen. Pasmens, i remplacèt leis ions idrogèn per leis ions idronium. Son obratge obtenguèt un certan succès e permetèt de popularizar lo concèpte de pH.
En 1924, Sorensen publiquèt un segond article sus lo pH per remplaçar la concentracion molara per l'activitat quimica. Per extension, son idèa èra estada represa per exprimir d'autrei nocions coma lo pOH, pCl... Lo pH aguèt un ròtle major dins l'istòria de l'estudi deis acids car permetèt de provesir un otís quantitatiu per descriure l'aciditat. En particular, venguèt possible de depintar l'aciditat, la neutralitat ò la basicitat d'una solucion.
L'aciditat de Lewis
La definicion de l'aciditat de Gilbert Lewis (1875-1946) pareguèt tanben en 1923. Fòrça diferenta d'aquela de Bronsted-Lowry, explica l'aciditat per de transferiments de doblets d'electrons. Lei nocions de nucleofilia e d'electrofilia son ansin fòrça importantas per explicar aquelei mecanismes. En revènge, lo pH a pauc d'interès e la prediccion dau caractèr acid ò basic de Lewis es pas totjorn simpla.
La definicion de Lewis es sovent vista coma una extension de la definicion de Bronsted. D'efiech, la màger part deis acids de Bronsted son egalament d'acids de Lewis. Un fenomèn similar s'obsèrva amb lei basas de Bronsted. Pasmens, aquel imatge es faus car certaneis acids de Bronsted son pas d'acids de Lewis.
La teoria HSAB
La teoria HSAB foguèt prepausada en 1963 per lo quimista estatsunidenc Ralph Pearson (nascut en 1919) que completèt son modèl per doas publicacions suplementàrias en 1968. Sa teoria es una volontat d'extension de la teoria deis acids e basas de Lewis en definissent lei nocions d'acids e de basas durs e mòls. Segon aqueu modèl, leis acids e basas durs, d'un caire, e leis acids e basas mòls, d'autre caire, reagisson entre elei d'un biais preferenciau.
Leis acids de Bronsted
Un acid de Bronsted (ò acid de Bronsted-Lowry) es una substància quimica capabla de liberar un proton e, a l'opausat, una basa de Bronsted es una substància capabla de captar un proton. Aquela definicion es una extension dau concèpte d'acid d'Arrehenius e, dins la quimia modèrna, la nocion d'acid d'Arrehenius es desenant pauc utilizada.
Dins aquela definicion, es important de destriar lei nocions « d'acid » e de « forma acida ». L'acid es l'entitat que reagís amb una basa e la forma acida es l'entitat associada a la forma basica de l'acid dins un pareu acid/basa. Lei formas acida AH e basica A– constituïsson un pareu acid/basa qu'es liat per la reaccion de l'equilibri de Bronsted : AH + H2O = A– + H3O+ L'aiga es lo solvent pus utilizat mai d'autrei compausats pòdon tenir aqueu ròtle. Lei pareus acid/basa an una gròssa importància en quimia car un acid d'un pareu donat pòu reagir amb una basa d'un autre pareu. Una tala reaccion es dicha reaccion acidobasica. L'identificacion d'un acid de Bronsted pòu èsser realizada amb la meteissa experiéncia que per un acid d'Arrehenius.
Leis acids de Lewis
Un acid de Lewis es una substància quimica capabla d'acceptar un pareu d'electrons e, a l'opausat, una basa de Lewis es una substància capabla de donar un pareu d'electrons. Es a dire qu'un acid de Lewis a una orbitala vueja mentre qu'una basa de Lewis es portairitz d'un doblet non liant.
Aquela definicion a plusors consequéncias. Premier, se la màger part deis acids de Bronsted son d'acids de Lewis, la recipròca es pas veraia. De mai, coma una reaccion acidobasica de Lewis implica lo transferiment de doblets d'electrons, una reaccion entre un acid e una basa de Lewis entraïna la formacion d'un complèx. Per aquela rason, la nocion d'electrofilia es pròcha d'aquela d'acid de Lewis.
Dins una solucion aquosa, un acid de Lewis causa generalament una demenicion dau pH car l'aiga reagís coma una basa de Lewis. Pasmens, aquela baissa es sovent febla. La mesura dau pH d'una espècia quimica permet donc pas de caracterizar un acid de Lewis.
Leis acids durs e mòls
La teoria HSAB (ò concèpte acid-basa de Pearson) es una extension de la teoria de Lewis au quadre pus generau dei reaccions d'oxidoreduccion. Es utilizada per interpretar qualitativament la selectivitat dei reaccions quimicas. Segon ela, un acid ò una basa dur es associat a un ion ò un grop foncionau que tèn una carga electronica entièra ò parciala fòrça localizada. Interagís principalament segon dei fòrças electrostaticas coma s'èran una carga ponctuala. Leis espècias duras son de talha pichona, an d'estats de carga auta e son pauc polarizablas. A l'opausat, un acid ò una basa mòl es associat a un ion ò un grop foncionau que tèn una carga entièra ò parciala pauc localizada. L'interaccion entre acids e basas mòls es principalament dictada per lei procès de formacion de liasons covalentas. Leis espècias mòlas son generalament de talha importanta, an un estat de carga febla e son fòrça polarizablas.
Lo còr d'aquela teoria es que leis acids mòls reagisson pus rapidament e forman de liasons pus fòrtas amb lei basas mòlas mentre que leis acids durs reagisson pus rapidament e forman de liasons pus fòrtas amb lei basas duras (quand totei leis autrei factors son egaus). Pasmens, aquela teoria demòra qualitativa car lei temptativas per li donar d'extensions quantitativas an pas encara donats de resultats interessents.
Leis acids dins l'aiga
Lei reaccions deis acids dins l'aiga son un aspècte important de la quimia. Son generalament descrichas amb la teoria de Bronsted.
Leis acids fòrts e febles
Lo destriament entre acids fòrts e acids febles son un element important de la quimia deis acids en solucion aquosa. Leis acids fòrts son de substàncias totalament dissociadas dins l'aiga. Per exemple, es lo cas deis idracids (acid cloridric, acid bromoidric, acid iodoidric) ò deis oxoacids (acid nitric, acid sulfuric, acid percloric, acid permanganic). Son d'espècias fòrça reactivas que son capablas de dissòuvre mai d'un materiau. Son utilizacion necessita donc la mesa en plaça de règlas de seguretat estricta. Leis acids febles son de substàncias parcialament dissociadas dins l'aiga. Per exemple, es lo cas de l'acid formic e de l'acid acetic. Dins la teoria de Bronsted, leis acids fòrts son associats a una basa febla e, invèrsament, un acid feble es associat a una basa fòrta.
L'escala dei pH
L'escala dei pH va de 0 a 14. Un pH egau a 0 correspònd a una solucion aquosa fòrça acida e un pH egau a 14 a una solucion fòrça basica. Totei lei solucions amb un pH comprés entre 0 e 7 son consideradas coma acidas mentre que lei solucions amb un pH entre 7 e 14 son basicas. Un pH egau a 7 es aqueu d'una solucion neutra.
La nocion de constanta d'aciditat
La constanta d'aciditat Ka es la constanta de l'equilibri de Bronsted de la reaccion que sei reactius son l'acid HA e l'aiga e sei produchs la basa conjugada A– e la forma acida de l'aiga : AH + H2O = A– + H3O+
Se lo calcul es menat amb lei concentracions molaras, aquela constanta es egala a :
Es associada amb una constanta logaritmica notada pKa =. Lo pKa d'un acid fòrt es inferior a 0, aqueu d'una basa fòrta es superior a 14 e aqueu d'un acid feble ò d'una basa febla se situa entre 0 e 14. Se fau nòtar qu'es possible de definir un pKa dins d'autrei solvents que l'aiga.
Leis acids dins d'autrei solvents
Lei teorias sus l'aciditat pòdon se generalizar a d'autrei solvents. En particular, dins lo quadre de la teoria de Bronsted, se definís lei solvents protics, capables de cedir ò de captar un proton (amoniac, acid fluoridric, acid sulfuric...), e lei solvents aprotics que pòdon pas assegurar aquelei cambis (idrocarburs...). Dins lo premier cas, lo foncionament generau de l'aciditat de Bronsted es pas modificada. Es totjorn possible de definir de pareus acid/basa e de calcular la fòrça d'un acid. En revènge, leis espècias acidas dins un solvent donat son pas identicas a aquelei d'un autre solvent. Dins lei solvents aprotics, leis acids son pauc dissociats. Leis efiechs de la fòrça de cada acid son donc pus marcats.
Se fau nòtar que certanei solvents pòdon cambiar de particulas diferentas dei protons. Son alora pas descrichs per lo modèl de Bronsted e son tractats dins lo quadre de la teoria dau sistèma dau solvent. Per exemple, lo triclorur de bròme BrCl3 es una espècia que pòu cambiar d'ions clorur. Dins aqueu cas, un acid dins aqueu solvent es una substància qu'aumenta la concentracions deis ions BrCl2+.
Lei reaccions acidobasicas
thumb|right|Reaccion acidobasica exotermica entre l'[[acid cloridric e l'amoniac.]]
D'un biais generau, un acid reagís amb una basa. Aqueu tipe de reaccion es dicha reaccion acidobasica. Divèrsei teorias permèton de preveire aquelei reaccions. Dins la teoria de Bronsted, un acid d'un pareu AH/A pòu reagir amb la basa dau pareu A'H/A'. Dins lo cas d'una solucion contenent plusors pareus acid/basa, es possible de preveire la reaccion principala segon lo metòde de la reaccion preponderanta. Pasmens, en generau, la reaccion que se debana implica l'acid e la basa pus fòrta presenta dins la solucion. Puei, après son acabament, leis autrei reaccions possiblas an luòc fins a arribar a un equilibri. Se fau nòtar qu'una reaccion implicant un acid ò una basa fòrt entraïna un desgatjament important de calor.
Per leis acids de Lewis, la prediccion dei reaccions es realizada amb lo concèpte de duretat dau compausat quimic. Leis acids durs reagisson principalament amb lei basas duras e leis acids mòls principalament amb lei basas mòlas. Pasmens, a l'ora d'ara, aqueu modèl es pus limitat e la prediccion dei reaccions principalas es pus complèxa.
La nomenclatura deis acids
Coma lo tèrme acid es fòrça generau, divèrsei categorias d'acids son estadas definidas per parlar d'ensembles pus precís d'espècias quimicas. Pasmens, se fau nòtar d'aquela classificacion es pas sistematica en causa dau nombre fòrça important d'acids.
Leis acids en quimia minerala
En quimia minerala, existís doas familhas majoras d'acids. La premiera es aquela deis idracids (ò acids binaris) de formula generala HnA, amb A un element quimic non metallic. Doas règlas permèton de construrre lo nom d'aqueleis substàncias. Premier, es possible d'apondre lo sufix -ur a la racina dau nom de l'element A seguit de la denominacion « d'idrogèn ». Pasmens, es tanben possible d'utilizar la denominacion « acid » seguida per lo nom de l'element completat per lo sufix -idric. D'exemples son lo clorur d'idrogèn ò acid cloridric HCl, lo bromur d'idrogèn ò acid bromidric HBr, lo fluorur d'idrogèn ò acid fluoidric HF, l'iodur d'idrogèn ò acid iodoidric HI, lo sulfur de diidrogèn ò acid sulfidric H2S, lo cianur d'idrogèn ò acid cianidric HCN e l'azotur d'idrogèn ò acid azotidric HN3.
La segonda familha majora es aquela deis oxoacids de formula generala HnXOm, amb X un non metau ò un metau de transicion fòrça oxidat. Coma per leis idracids, existís dos sistèmas de nomenclatura per leis oxoacids. Dins lo premier, lo nom de l'element non metallic es completat per lo sufix -at ò -it seguit dau tèrme « d'idrogèn ». Dins lo segond, lo nom es compausat dau mot « acid » seguit per lo nom de l'element completat per lei sufixs -ic ò -ós. D'exemples son lo clorat d'idrogèn ò acid cloric HClO3, lo nitrit d'idrogèn ò acid nitrós HNO2 ò lo carbonat d'idrogèn ò acid carbonic H2CO3.
Leis acids en quimia organica
La quimia organica comprèn doas classas fondamentalas d'acids. La premiera es aquela deis acids carboxilics, substàncias portairitz dau grop foncionau carboxil (–C(O)OH). Per exemple, l'acid formic CHO2H e l'acid acetic CH2CO2H son d'acids carboxilics. La segonda es aquela deis acids sulfonics que son caracterizats per la preséncia dau grop S(=O)2(OH). Lei règlas de nomenclatura especificas a aquelei substàncias son descrichas dins lei règlas edictadas per l'IUPAC per la quimia organica.
Leis acids en bioquimia
En bioquimia, s'utiliza fòrça la nocion d'acid gras. Aqueu tèrme designa un compausat constituït d'una cadena idrofòba acabada per un grop d'acids acid carboxilic.
Leis acids dins la natura e dins la societat umana
Dins la natura e dins la societat umana modèrna, leis acids tènon un ròtle fòrça important en causa dau nombre fòrça important de moleculas tenent un caractèr acid. Per exemple, la màger part dei moleculas de basa dau vivent (ADN, ARN, acids aminats...) son d'acids. Pasmens, coma d'un biais generau, un environament tròp acid es pauc favorable a la vida, lei mitans fòrça acids son rars dins la natura (lac volcanic, rius acids...).
Dins la societat umana, leis acids e lei reaccions acidobasicas son utilizats dins fòrça domenis scientifics e tecnologics. Dins l'industria, sei proprietats corrosivas permèton de tractar lei mineraus en metallurgia, de produrre de compausats quimics mai ò mens complèxs (engrais, medicaments...) ò per fabricar de mitans conductors. Dins l'alimentacion, plusors acids sèrvon per la conservacion deis aliments ò permèton de melhorar lor qualitat car son indispensables au foncionament dau metabolisme uman (vitamina C...).
Pasmens, dempuei la Revolucion Industriala, leis activitats industrialas umanas perturban leis equilibris naturaus deis espècias acidas dins leis ecosistèmas. D'efiech, coma lo dioxid de carbòni es una compausat acid, seis emissions entraïnan una aumentacion de l'aciditat generala de l'environament. Dins lei regions industrializadas, aquò pòu entraïnar la formacion de pluejas acidas. Pasmens, la consequéncia principala d'aqueu fenomèn es l'acidificacion progressiva dei mitans aqüatics. Òr, una demenicion dau pH menaça la subrevida d'un gròs nombre d'espècias, compres d'organismes fondamentaus coma lei coraus.
.lu
.lu es lo nom de domeni d'Internet per Luxemborg.
Referéncias
v
Toppdomän
Mètro de São Paulo
Lo mètro de São Paulo (en portugués, metrô de São Paulo o metropolitano de São Paulo) es lo mètro que desservís São Paulo, al Brasil. Lo mètro fa partida del sistèma de transpòrt ferroviari metropolitan, amb CPTM. Inaugurat en 1974 es istoricament lo primièr mètro del Brasil. L'es tanben per sa dimension, comportant sièis linhas per una longor totala de religant 86 estacions ( e 173 estacions amb CPTM).
Linhas
Cada linha es representada per una color. Totas las linhas foncionan de 4h40 a 0h40 (1h lo dissabtes).
Arcenillas
Arcenillas es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
.lv
.lv es lo nom de domeni d'Internet per Letònia.
Referéncias
Toppdomän
Hourges
Hourges es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
thumb|Esquèrra|231px|lo lavoir del pòble.
thumb|gauche|231px|le lavoir du village.
Céou (moneda)
Lo Céou (francés per "Ceu", nom de riu) es una moneda locala introdusida en 2014 a Gordon en Carcin. A per tòca principala la promocion de las activitats economicas localas. 1 Céou val 1 Èuro.
Creacion e objectius
Es desvolopada per l’association Amic Céou e sostenguda per la comuna de Gordon.
Prima tardièra
thumb|300 px|right|... Prima tardièra (晩春, Banshun del sieu títol original japonés vertadièr) es un filme realizat per Yasujiro Ozu e interpretat per Chishu Ryu e Setsuko Hara, que n'es la bèla primièra de las siás sièis collaboracions amb l'autor d' Ohayo.
Se tracha d'un drama "familial"  en blanc e negre que çò ne presenta de las relacions entre un paire e la siá filha que la vòl a tot còst maridar.
Se ne fondamenta subre una istòria d'en Kazuo Hirotsu (1891-1968), escrivan progressista rèirefamós a Japon e membre del grop de la literatura proletariana devèrs las annadas 1930.Ne serà guerdonat en 1963 pel sieu roman autobiografic Nengetsu no Ashioto ...Las pesadas del temps del prestigiós prèmi Noda.
Lo costat negre e un chic malenconic del filme saique li n'es degut a el aitanplan coma a l'engèni d'Ozu, que va aital ne sortir, d'una passa, de l'univèrs plan mai acèrbe e satiric d'abans.
Sinòpsi
thumb|350 px|left|... Paire e filha... (en [[Chishū Ryū e na Setsuko Hara)... ]]
Béthancourt-en-Vaux
Béthancourt-en-Vaux es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region dels Nauts de França.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Ròchapaula
Ròchapaura o puslèu Ròchapaula amb rotacizacion de -l-, Rochepaule en francés, es una comuna occitana de Vivarés situada dins lo departament d'Ardecha e la region de d’Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Toponimia
Las fòrmas ancianas son Rocha Paula monasterium, en 1094, apud monasterium Rochapaula, en 1102.
Ròcha ven de *rocca, un mot prelatin, absent dau latin classic, aquí perqué los escribas ne donan sovent la traduccion rupes. Ròcha o Ròca prenguèt lo sens de « puèg, tuca, mont rochassós », puèis de « chastèu fòrt, fortalesa ». -Paula es una feminizacion de Pau e una fòrma adjectivala, « la ròcha de Pau, lo chastèu de Pau », [puslèu que nom d'una senhoressa]. Lo nom a patit d'una rotacizacion de -l-, normala dins la region, d'aquí la faussa grafia Ròchapaura. Los noms de chastèus an una dimension publicitària e una ròcha « paura » es improbabla.
Severac (canton de Laissac)
Severac o Severac de la Glèisa, (Sévérac-l'Église en francés) es una anciana comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Dempuèi 2016 es comuna delegada de la comuna novèla de Laissac e Severac.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
MediaWiki
MediaWiki es un logicial wiki escrich en PHP, creat per Magnus Manske. Inicialament desvolopat per Wikipèdia, s'utiliza dempuèi 2002 sus aquesta enciclopèdia, mas tanben sus d'autres projèctes coma lo Wikiccionari, Wikisource, Wikilibre o Wikiquote. Tanben s'utiliza de mai en mai sus de sits independents de Wikimedia (Wikitravel e autres, vejatz los ligams).
MediaWiki inclutz de foncionalitats especificas a l'enciclopèdia, coma la gestion dels espacis de nom, la distincion entre las paginas de contengut enciclopedic e las paginas de discussion associadas,...
Istoric
MediaWiki foguèt a l'origina especialament escrich per Wikipèdia per l'estudiant e desvolopaire alemand Magnus Manske. Wikipèdia utilizava abans lo logicial UseModWiki (conegut jol nom de « Fasa I »). Lo basculament vèrs Mediawiki (« Fasa II ») aguèt lòc lo 25 de genièr de 2002 (aqueste jorn es de còps designat coma lo jorn de Magnus Manske pels wikipedians).
Al mièg de 2002, lo logicial foguèt reescrich e melhorat (« Fasa III »). Es a partir d'aquesta basa establa qu'un desvolopament incremental s'es organizat per arribar a las versions actualas.
Al mièg de l'an 2003, lo programa — fins alara anonim — es batejat MediaWiki e de publicacions regularas començan d'èsser fachas pels non-utilizaires de Wikipèdia. S'es causit aqueste nom per far un jòc de mot amb la fondacion Wikimedia, l'organizacion maire de Wikipèdia ; çaquelà, de còps es criticat per sa semblança tròp granda amb Wikimedia, que causa de còps de confusions demest los non-iniciats del projècte.
Version 1.4
MediaWiki 1.4 es la version establa actuala, qu'es estada publicada lo 20 de març de 2005. Aquesta version es actualament mantenguda per Brion Vibber. Per aquesta version 1.4 lo còde es estat netejat, afin d'accelerar lo compliment de certans prètzfaches. Lo lengatge de l’interfàcia pòt èstre causit per l'utilizaire, rendent los projèctes comuns (coma Wikimedia Commons) mai accessibles.
S'es fach un esfòrç per optimizar l'espaci disc utilizat. Atal, dempuèi MediaWiki 1.4, la compression gzip emplegada per estocar lo tèxt redutz d'environ 15 % l’espaci necessari. Aquesta compression es pas realizada a cada revision, çò que permet d'estalviar un pauc mai d'espaci.
Version 1.5
MediaWiki 1.5 prolonga los cambiaments arquitecturals començats amb la version 1.4. Son cambiament mai notable de l'esquèma de basa de donadas consistís a decoplar completament l'estocatge del tèxt e l'evolucion de las versions de l'article. Aquestas modificacions deurián permetre d'aumentar la velocitat de mai d'una operacion coma lo desplaçament de pagina o la produccion de l'istoric d'una pagina.
Lo supòrt dels imatges es estat espandit als imatges vectorials SVG. Aquestes son convertits per MediaWiki en imatges PNG per una mai granda compatibilitat amb los navigators Wèb actuals, qu'en fin de 2005 son fòrça rars a prendre en carga d'un biais natiu l'especificacion d'imatge del W3C. Las paginas descrivent los imatges afichan d'ara enlà las metadonadass al format Exif contengut dins cèrts formats d'imatge.
Version 1.6
La version 1.6, en desvolopament, es ja utilizada suls sits de la fondacion Wikimedia, inclusent la Wikipèdia occitanofòna.
Causses
right|thumb|Lo Causse Mejan a la fin de l'estiu. Los Causses son los plans calcaris que s'espandisson en Occitània de Lemosin a las Cevenas al sud del Massís Central segon un axe Èst-Oèst. Se caracterizan globalament per l'abséncia d'aiga de superfícia, a causa de la permeabilitat de las ròcas calcàrias, e una vegetacion tipada.
Los Causses son despartits de costuma entre los Grands Causses a l'èst, nauts e isolats, e los Causses de Carcin a l'oèst plan mai accessibles e d'altitud mejana dins lo Pargue Natural Regional dels Causses de Carcin.
Se destria aital:
Los Grands Causses
200px|thumb|right|Los [[Grands Causses]]
De gòrjas pregondas desseparan sovent los causses entre elis coma las de Tarn entre lo Causse de Sauvatèrra e lo Causse Mejan.
Los Causses de Carcin
Dins lo Pargue Natural Regional dels Causses de Carcin :
Los causses marginals
Lo 28 de junh de 2011, los païsatges pastorals dels Causses e de las Cevenas son inscrichs al patrimòni de l'Unesco.
Moneda locala
Una moneda locala es una moneda que sa circulacion es limitada geograficament e qu’es pas en general emesa per un poder central.
Dins l’istòria d’Occitània, i a dos periòdes d’emplec de las monedas localas:
Bonaval (Brivadés)
Comunas vesinas
400px|left|Distanças e posicion relativa
Francheville (Meurthe e Mosèla)
Francheville  es una comuna francesa administrada per lo departament de Meurthe e Mosèla de la region de Lorena.
Batalha de Taiyuan
La batalha de Taiyuan se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala dau 1 de setembre au 9 de novembre de 1937. Opausèt lei fòrças unidas dei republicans e dei comunistas chinés (580,000 òmes) a l'armada imperiala japonesa (140,000 òmes). L'enjòc dau combat èra la vila de Taiyuan que foguèt finalament conquistada per lei Japonés après la retirada dei soudats chinés menaçats d'enceuclament. Aquela victòria permetèt ai Japonés de renfòrçar sa preséncia dins lo nòrd de China, especialament dins la region dei minas de carbon de Datong.
Dins lo corrent de la batalha, lei Chinés perdiguèron aperaquí 100,000 òmes còntra 30,000 per lei Japonés.
Francheville (Meurthe e Mosèla)
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
.ly
.ly es lo nom de domeni d'Internet per Libia.
Referéncias
Toppdomän
Batalha de Shanghai
La batalha de Shangai se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala dau 13 d'aost au 17 de novembre de 1937. Opausèt la Republica de China a l'Empèri Japonés. Foguèt la consequéncia d'una ofensiva japonesa còntra la vila e de la volontat chinesa d'arrestar l'avançada rapida dei tropas advèrsas per permetre lo transferiment deis industrias litoralas estrategicas vèrs lei regions interioras.
La Republica de China alinhèt 75 divisions (700,000 òmes) mai l'armament èra principalament compausat d'armas leugieras d'infantariá. En fàcia, lei Japonés èran mens nombrós (300,000 òmes) mai l'equipament (3,000 avions e 300 carris leugiers) e lo comandament èran superiors. Lo debanament de la batalha pòu se devesir entre tres periòdes :
La batalha foguèt saunosa per lei dos camps. Lei Chinés perdiguèron aperaquí 280,000 òmes (200,000 tuats, bleçats e dispareguts) e lei Japonés 92,600 tuats, bleçats e dispareguts, 85 avions e 51 naviris.
Yuezhi
Origina
Los yuezhi vivián dins las Regions de l'Oèst, nom donat par los chineses a de regions sovent pobladas de nomads. Vèrs 177 abC, los xiongnu desfaguèron los yuezhi que fugiguèron en Asia Centrala. En 129 abC, invasiguèron Bactriana.
Illas Cook
Las illas Cook (en maòri Kuki Arani, en anglés Cook Islands) son quinze illas polinesianas que forman un estat autogovernat en associacion liura amb amb Nòva Zelanda.
Economia
De veire: Economia de Tuvalu
1990
Aquesta pagina concernís l'an  del calendièr gregorian.
Hussein de Jordania
thumb|[[Jimmy Carter e lo Rei Hussein II de Jordania, lo 25 d'abril de 1977 a l'Ostal Blanc]]
1990
Namibia
thumb|Descolonizacion d'Africa de 1945 a 1990 après l'independéncia de [[Namibia.]]
Hussein de Jordania
Hussein bin Talal (14 de novembre de 1935 – 7 de febrièr de 1999) (en lenga aràbia : حسين بن طلال) es estat rei de Jordania del 11 d'agost de 1952 al 7 de febrièr de 1999. Montèt sul tròn l'11 d'agost de 1952, aprèp l'abdicacion de son paire, lo Rei Talal. A sa mòrt, son filh Abdallah li succediguèt.
1990
Namibia
Independéncia de Namibia lo 21 de març en vertut deis acòrds de patz signats en 1988-1989. Sam Nujoma (SWAPO) ne'n venguèt lo president. Maugrat son ideologia marxista, adoptèt una politica progressista moderada en causa dei dificultats dau blòt sovietic. Ansin, son projècte de reforma agrària (transferiment de tèrras de la minoritat blanca vèrs de païsans negres) regardèt finalament solament 12% dei tèrras e durèt fins a 2007.
Peró
Victòria suspresa d'Alberto Fujimori (Cambio 90) a l'eleccion presidenciala en fàcia de l'escrivan Mario Vargas Llosa maugrat sa temptativa d'estigmatizar l'origina asiatica de son adversari. Pasmens, aquela origina donèt a son adversari una popularitat importanta au sen dei classas popularas d'origina amerindiana e lo programa economica fòrça liberala de Vargas Llosa acabèt de minar sa posicion. Pasmens, après son eleccion, lo venceire desvelèt rapidament un programa encara pus liberala qu'aqueu de son adversari que li permetèt d'obtenir lo sostèn dau FMI. Decidèt tanben d'intensificar la lucha còntra lei guerilhas comunistas perovianas.
Samoa
Suppression dau sufragi censitari e instauracion dau sufragi universau per lei ciutadans dei dos sèxes.
Astronomia
Mesa en orbita dau telescòpi espaciau Hubble per la naveta espaciala Discovery. Pasmens, en causa d'un defaut sus un mirau, lo desvolopament de correccions foguèt necessari per utilizar corrèctament lo telescòpi e una mission espaciala suplementària foguèt finalament decicida (en 1993).
Dins lo Sistèma Solar, capitada de la mesa en orbita de la sonda Magellan a l'entorn de Vènus per la NASA. Fins a 1994, permetèt de realizar una cartografia fòrça detalhada de la planeta e divèrsei mesuras sus son estructura.
Transpòrt
Après l'accident dau petrolier Exxon Valdez (→ 1989), l'intrada en vigor d'una lèi estatsunidenca rendèt obligatòria la còca dobla per totei lei petroliers intrant dins leis aigas territòrialas deis Estats Units d'America. Aquò entraïnèt rapidament la difusion dei petroliers de còca dobla dins lo rèsta dau mond, especialament en Euròpa e au Japon. Lo principi d'aqueu tipe de còca es l'intercalacion d'un espaci liure format de balasts entre lei cistèrnas e la còca. Aquò permet de limitar lei riscs de pèrda dau cargament e donc de pollucion. Pasmens, aquela arquitectura sembla ai premiers petroliers e entraïna un risc d'acampament de vapors explosivas dins l'espaci liure, çò que necessita una entretenença pus importanta.
Decèsses
thumb|130px|[[Ava Gardner]] thumb|130px|[[Bruno Kreisky]] thumb|130px|[[Leonard Bernstein]]
Païses de Léger
Los Païses de Léger (var. los/lei/lu País de Léger) (en francés les Pays de (la) Loire) son una region administrativa de França situada a l'oèst del país. Amassa los departaments de Léger Atlantic, de Maine e Léger, de Mayenne, de Sarthe e de Vendèa.
La prefectura de region es Nantas, qu'es tanben la vila pus poblada.
Bordada a l’oèst per lo golf de Gasconha (ocean Atlantic), es delimitada al nòrd per las regions Bretanha e Normandia, a l’èst per lo Centre e Vau de Léger amb que partetja la region naturala de la Val de Léger, e al sud per la.
Son nom es ligat amb Léger, lo flume principal que la traversa.
La Motte-en-Bauges
La Motte-en-Bauges en arpitan (La Motte-en-Bauges en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region d' Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Luòcs e monuments
thumb|right|Façada de la glèisa de Sant Victor de La Motte-en-Bauges.
thumb|left|Lo #castelet#.
Campaspero
Campaspero es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Posòlas
Posòlas (Pouzolles en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las fòrmas ancianas son : castello de Pozolas en 1088, Posolis en 1210, ecclesie S. Martini de Podolis en 1225, prior de Posolis en 1323, de Pozolis Bitteris en 1344, de Podolis en 1351, Pousols en 1529, prieur de Posoles en 1571, Pouzoles en 1643, 1708, Pouzolles en 1740-60, Pouzoulles en 1740-60, Poujolles, corregit en Pouzolles, en 1740-60, Pouzolles en 1770-72 (mapa de Cassini).
Segon Dauzat, Posòlas ven del latin puteus, « potz », amb lo sufixe -eolum [implicitament a la fòrma femenina]; segon Hamlin, Posòlas ven de l'ancian occitan posòla, varianta femenina de posòl, « potz pichon ».
Saint-Jean-Bonnefonds
Saint-Jean-Bonnefonds es una comuna francesa, situada dins lo departament de Léger e la region de Ròse-Aups.
Cers (moneda)
Lo Cers (francés per "cèrç", nom de vent) es una moneda locala introdusida en 2014 a Narbona en Lengadòc. A per tòca principala la promocion de las activitats economicas localas. 1 Cers val 1 Èuro.
Bodega
alt= Bodegaire al Carnaval Biarnés de Pau|vinheta|Bodegaire al Carnaval Biarnés de Pau
Urdazubi
Urdazubi es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Cers (moneda)
Creacion e objectius
Es desvolopada per l’association Just’Échanges.
Bodega
La Bodega o Craba es una sansonha tradicionala occitana fargada amb una pèl de cabra entièra que fa resèrva d'aire. Lo jogaire o bodegaire bufa dins lo bufet per conflar la bodega e l'aire va s'escapar per lo graile que ten una anca dobla, e per la bonda, tudèl long amb una anca simpla e que se pausa sus l'espatla del bodegaire.
Urdazubi
Istòria
Urdazubi qu’èra deu ducat de Gasconha originau. ,
Bodega
Aquel instrument es tradicional en Lengadòc: dins la Montanha Negra, dins los monts de La Cauna e del Somalh. Aviá gaireben desaparegut al començament del sègle XX, mas dempuèi qualques annadas viu una respelida ambe lo revelh de las musicas tradicionalas popularas e d'unes gropes coma Montanha Negra o La Talvera.
Cers (moneda)
Devisas e validitat
I a de bilhets d’1, 2, 5, 10 e 20 Cers.
Bodega
Cada mes de julhet, a Masamet dins Tarn se debana un festenal avodat a aquel instrument.
Cicipu
Localisacion
Lo cicipu es parlat dins la zòna de govèrn local de Sakaba, dins l'Estat de Kebbi, e dins la zòna de govèrn local de Kontagora, dins l'estat de Nigèr.
Escritura
L'alfabet cicipu es.
Talard
Talard o Talarn (Tallard en francés) es una comuna dau Daufinat occitan, situada dins lo departament dels Auts Aups e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Cicipu
Escritura
Lo tilde indica la vocalas nasalidas : ã ẽ ĩ õ ø̃ ũ.
Talard
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luòc:
Auròs
Auròs (Auros en francés) es una comuna gascona de Vasadés administrada pr'eu departament de Gironda de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Las atestacions ancianas citadas per Bénédicte Boyrie-Fénié son Auros (1255, 1299, 1307-1317) e Ouros (1343). Auròs es donc un deus nombrós vilatges de Gasconha que pòrtan lo sufixe aquitanic -otz(e) > -òs, en latin -ossum. La question se pausa deu radicau. Per Ernèst Negre, citat per Dauna Boyrie-Fénié, se tractarè de Aureus. Pr'aquò, l'eminenta toponimista ha remarcar a bon dret que Aureus aurè donat *Auriòs, au lòc que Aurus, nom de persona pus rare, dona plan lo resultat Auròs. Dauzat e Rostaing s'èran tanben prononciats per Aurus, Aurius o per un oronime.
Argañín
Argañín es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Chambost-Allières
Chambost-Allières en arpitan (Chambost-Allières en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Geografia
Situada ne anautita vallée de la Azergues, la municipalitat a compausat de dos pòbles : Chambost e Allières.
Canton de Nuòuvic (d'Eila)
Lo canton de Nuòuvic es una anciana division administrativa dau Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Periguers, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, aura de Novela Aquitània. Dempuèi 2015, 9 de las 11 comunas son estachadas au canton de la Vau d'Eila (21 comunas, bureu centralizator : Nuòuvic) e las autras doas, Sent Andriu de Dobla e Sent Vincenç de Conasac, au canton de Rabairac, entau coma a la CC dau Perigòrd Rabairagués.
Chambost-Allières
Geografia
Située en haute vallée de l'Azergues, la commune est composée de deux villages : Chambost et Allières.
Obersoultzbach
Obersulzbach  en alemannisch (Obersoultzbach en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Chambost-Allières
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Canton de Nuòuvic (d'Eila)
La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta perigòrda.
Obersoultzbach
Geografia
Obersoultzbach Es una municipalitat #que se situa al pè dels vosges en lo Bas-Rhin (Alsace), mai justament entre las doas vilas de Ingwiller e de Bouxwiller.
Canton de Nuòuvic (d'Eila)
Istòria
Los cantons de Nuòuvic (districte de Moissídan) e de Sent Vincenç de Conasac (districte de Rabairac) se creeren en 1790
Lo 13 de brumaire an X (4 de novembre de 1801), lo canton de Nuòuvic fuguet conservat e lo de Sent Vincenç de Conasac fuguèt suprimit, ,.
Obersoultzbach
Istòria
Lo luòc a mencionat per las primièras fes l'an 1213 jos la denominacion Solzbach, en una carta del pòrti de Lorraine #que confirma la cession de las tèrras del ban de Obersoultzbach al abbaye de Stürzelbronn.
Canton de Nuòuvic (d'Eila)
Istòria
A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion dau decret dau 21 de feurier de 2014 que delimita los cantons dau departament de Dordonha, lo canton de Nuòuvic fuguèt suprimit, o, se se vòu, espandit al canton de la Vau d'Eila.
Obersoultzbach
Istòria
En 1335, lo vilatge tòrna a la familha de Lichtenberg en tant #que fief de la évêché de Mètz. En 1480, lo fief passa dins lo comtat de Bitche per tornar en 1570 dins lo comtat de Hanau-Lichtenberg. En 1611, una part de las tèrras del vilatge servisson a la constitucion d'una resèrva de caça seigneuriale : lo Tiergarten. La guèrra de Trenta Ans serà particularament malaisit pel pòble #que patís de pesadas pèrdas.
A partir del mièg de la, la prospérité agricòla entrena la multiplicació de las espleitacions de talha mièja e économiquement autonòmas.
Le lieu est mentionné pour la première fois en 1213 sous la dénomination Solzbach, dans une lettre du duc de Lorraine qui confirme la cession des terres du ban d'Obersoultzbach à l'abbaye de Stürzelbronn.
En 1335, le village revient à la famille de Lichtenberg en tant que fief de l'évêché de Metz. En 1480, le fief passe au comté de Bitche pour revenir en 1570 au comté de Hanau-Lichtenberg. En 1611, une partie des terres du village servent à la constitution d'une réserve de chasse seigneuriale : le Tiergarten. La guerre de Trente Ans sera particulièrement difficile pour le village qui subit de lourdes pertes.
À partir du milieu du, la prospérité agricole entraîne la multiplication des exploitations de taille moyenne et économiquement autonomes.
Lo Vigan (Cevenas)
Lo Vigan (Le Vigan) es una comuna lengadociana, en Cevenas, situada dins lo departament Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Segon la mapa de Loís Alibèrt, lo parlar de la comuna es lo lengadocian cevenòl.
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luòc:
Lanans
Lanans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
El Campillo (Valhadolid)
El Campillo es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
.mz
.mz es lo nom de domeni d'Internet per Moçambic.
Referéncias
Toppdomän
Batalha de Xinkou
La batalha de Xinkou se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala dau 13 de setembre au 11 de novembre de 1937. Opausèt lei tropas unidas dei republicans e dei comunistas chinés a l'armada imperiala japonesa. Coma per leis autrei batalhas de l'acomençament de la guèrra, lei fòrças chinesas èran pus nombrosas (280,000 òmes còntra 140,000) mai lei Japonés avián un equipament superior (500 avions, 300 carris leugiers e 130 naviris còntra solament 200 avions). L'objectiu dei Chinés èra d'utilizar lo pas de Xinkou per arrestar l'avançada japonesa en Shanxi. Pasmens, maugrat una resisténcia acarnada e la pèrda de 100,000 combatents, la linha chinesa foguèt rompuda e lei Japonés capitèron d'avançar pauc a pauc. Lei Japonés perdiguèron 30,000 òmes pendent lei combats. Conjugada ambé la batalha de Taiyuan, aquela victòria permetèt a l'armada japonesa de prendre lo contraròtle de la màger dau nòrd de China.
Dòmpièrre
Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Dòmpièrre en Nauta Vinhana
Thonville
Thonville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Beauclair
Beauclair es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Tom Cruise
= Ligams extèrnes =
Bressolles (Alèir)
Istòria
Longtemps seigneurie de la famille de Bréchard, qui en étaient barons, cette terre passa entre les mains de la maison de Thoury, à la suite du mariage de Catherine de Bressolles (de Bréchard) avec Goussaut de Thoury.
Saint-Biez-en-Belin
Saint-Biez-en-Belin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarta e la region dels Païses de Léger.
Nòtas
<references group=N/>
Doume (moneda)
Devisas e validitat
I a de bilhets d’1, 2, 5, 10, 20 e 50 Doumes.
Vimenet
Vimenet (Vimenet en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Rofiac (Charanta)
Rofiac (Rouffiac en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Masatges
Sent Marçau (fr Saint-Martial).
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
Nòtas e referéncias
<references group="N"/>
Camporredondo
Camporredondo es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Tors El Faro
Las Tors El Faro que's tròban a Buenos Aires dens lo quartièr de Puerto Madero. Que son duas tors bessoas interconectadas.
La loa bastida que comencè en 2000 ; la purmèra tor que ho acabada en 2003 e la segonda en 2005. Lo projècte que ho contestat per'mor de la soa legalitat de cap a la reglamentacion urbana.
Au moment deu lor acabament qu'èran los bastiments mei haut de la ciutat e d'Argentina dab un som culminant a 160 m.
Obersteinbach
Obersteinbach en alemannisch (Obersteinbach en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Obersteinbach es un vilatge-carrièra lo long d'una rota que seguís la frontièra.
Civilizacion cartaginesa
La civilizacion cartaginesa o civilizacion punica es una anciana civilizacion situada dins lo bacin mediterranèu e a l’origina de l’una de las poténcias comercialas e militaras mai granda de la region dins l’Antiquitat.
Fondada per de fenicians sus las broas del golf de Tunis en 814 AbC, segon la tradicion mai correnta, Cartage pauc a pauc passèt las autras ciutats fenicianas en Mediterranèa occidentala, abans d’eissaimar d'esperela e de desvolopar la seuna civilizacion. Pasmens demorèt mens coneguda qu'aquela de Roma antica, que la ciutat feniciana foguèt destruida per l’armada romana a l'eissida la Tresena guèrra punica en 146 AbC., casuda contada per de fonts grecoromanas que se repetèron de contunh dins l’istoriografia. Se plan criticada per la celèbra punica fides, prejutjat venent d'una longa tradicion de fiansança contra los fenicians dempuèi Omèr, aquela civilizacion provoquèt pasmens de vejaires mai favorables :
Fenicians en Africa
En Africa del Nòrd que, d'en primièr, seriá estat pels fenicians pas qu'una simpla etapa sus la rota dels metals cap a Espanha, lèu se creèt d'establiments fenicians, coma Utica que foguèt fondada en 1101 AbC. segon Plini lo Vièlh. Al sègle XII Abcse coneis tanben un establiment a Lixus (Marròc) e la fondacion de Gadés (Cadis, Espanha ). La data de la fondacion de Cartage per Didon, una princessa tirena, es objècte de debat, dempuèi l’Antiquitat fins ara. Doas tradicions anticas s'afrontèron : la mai difusada la situava en 814 AbC, segon Timèu de Tauromenion que ne demòra pas que de fragments utilizats per d’autres autors. L’autra legenda fa nàisser Cartage a l'epòca de la guèrra de Tròia, tradicion utilizada per Apian.
Las escavacions arqueologicas mòstran pas una data tan alunhada, d'istorians faguèron l’ipotèsi d’una fondacion fòrça mai tardièra (∼ 670 AbC), o una dobla fondacion, un establiment de comèrci avent precedit la naissença de la quita ciutat segon Pierre Cintas. Los istorians mai recents se fonda sus l’analisi dels annals de Tir, utilizats coma font per Menandre e Flavi Josèp, per avançar una datacion a l'entorn del darrièr quart del sègle IX AbC.
Substrat libian
A l’epòca dels primièrs establiments fenicians, l’Africa del Nòrd èra ocupada per de populacions libianas importantas, que la continuitat amb los Berbèrs del Magrèb es la tèsi de Gabriel Camps. Se considèra que s'èra creat un iatus cronologic tròp grand e subretot d'èrsas invasivas successivas tròp nombrosas per que las populacions localas foguèsson pas marcadas de biais durable. Los Egipcians mencionan los libians (nomenats libós) a partir del sègle XII AbC coma essent las populacions situadas al tèrme oèst de lor territòri.
L’origina de las populacions libianas foguèt contada per fòrça legendas e tradicions, mens o mai seriosas, unas evòcan une origina mèda, o pèrsa, selon Procòpi de Cesarèa. Mai informat, Sallusti dona una origina dels Libians dins sa Guèrra de Jugurta. Estrabon tanben descriu lors diferentas tribús, los noms diferents destrian pas vertadièrament una division etnica e torna pas sus l’unitat del poblat de la region los fenicians arribant.
Confiscacion de las possessions fenicianas en Mediterranèa occidentala e colonizacion punica
Es plan malaisit de destriar, a partir de las escavacions arqueologicas realizadas dins l’ensems dels domeni fenicopunic, çò que tòca los Fenicians tanben tòca los Punics. Atal, los arqueològs mòstran pas de ruptura coma per de sites ancians (Bithia e Nora en Sardenha). La fondacion d’Eivissa, tradicionalament datada de 675 AbC, pòt èsser realizada per l'una o per l'autra.