cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dioscorides
Los predecessors de Dioscorides
Pendent los quatre sègles que separan Teofrast de Dioscorides fòrça autors escriguèron sus la medecina per las plantas. Dioscorides menciona dins la prefàcia de son obratge mai d'un d'aqueles autors. Unes èran coneguts de Plini. Un dels mai ancians, datant del sègle IV, es Diocles de Caristos que donèt de descripcions de plantas, acompanhadas de l'indicacion de lors proprietats medicinalas. Un autre, Mantias (sègle III AbC), lausat per Galen, es autor d'un obratge contenent fòrça remèdis a basa de plantas. Ducortial cita atal una seguida d'autors avent pogut influenciar Dioscoride.
Montaigu (Vendèa)
Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
Nòtas
<references group="N"/>
Dioscorides
L’òbra
vinheta|Lo Dioscorides de Viena o codex Anicia Juliana es un dels mai ancians manuscrits grècs de Peri hulês iatrikês
Lo contengut de l’òbra
Lo tractat de matèria medicala descriu l'utilizacion medicala de mai de 800 substàncias, que son dins una fòrta majoritat son de vegetals, lo rèste d'animals e de minerals. Aquela matèria medicala es escricha dins una notícia, donant metodicament las informciions permetent de la reconéisser e de n'apreciar las proprietats. Atal, son donats lo nom popular de cada espècia de planta, quand es possible la distribucion geografica, una descripcion brèva de la partida utilizada, puèi lo procediment de culhida, de preparacion e de presa. Las indicacions terapeuticas son enseguida presentadas e la posologia.
La Materia Medica es importanta per la coneissença de las plantas e dels remèdis utilizats pels grècs, romans, e d'autres anatolians, per aqueles de Siria, Judèa, Egipte e Arabia. L'Egipte es citada coma luòc de prevenéncia d'al mens 40 substàncias. Aquelas òbras transmetèron tanben los noms d'unas plantas de Dàcia e de Tràcia que, autrament, serián estats perduts.
Metòde d'analisi
Dioscorides utiliza una extension de la teoria de Diocles del biais d'accion dels pharmaka per de dynameis, per justificar las vertuts medicinalas de las drògas. Tota substància possedissent de proprietats especificas δύναμις/δυνάμεις dinamis/dinameis son capables de tractar las malautiás. Aquelas quita proprietats van per parelhs antagonistas, per exemple thermantikos « escalfant » / psyktikos « refregissent », stryptikos « astringent » / lytikos « destibant », provocant / levant de flatuléncias, etc.(Beck, 2011). Tanben pòdon èsser unicas : escaroticas (causticas), adesivas, detersivas (lavantas), diureticas, etc.
L'òbre es d'en primièr un obratge de farmacologia. Dioscorides dona tanben d'informacions sus la talha, la forma de las raices, l'aspècte de las flors, de las fuèlhas e dels fruchs, e tanben las particularitats de lor abitat. Mas son paucas per identificar de segur la planta. Pasmens fòrça versions istoricas de l’òbras son provesidas d'illustracions de plantas, per facilitar l'identificacion. Dioscorides concentra son interès sus la matèria medicala que descriu precisament, dins un estil simple, dins una lenga grèga que Scarborough (un traductor de Materia medica en 1982) qualifica de « limpida e cristallina ». Se ten alunhat de la pensada magica e de las cresença naïvas; los rares còp ont ne fa mencion, la introduch per « se dich ..., unes creson...».
Estructura del manuscrit grèc original
Se coneis pas exactament l'estructura originala del tèxte grèc de Peri hulês iatrikês. Max Wellmann s'esforcèt de la donar entre 1906 e 1914. L'edicion critica que ne faguèt, sens traduccion e amb de notas en latin, s'impausèt fins ara.
Lo tèxte grèc de Dioscorides, rebastit per Wellmann, es divisat en cinc libres d'egala longor. Aquela division per matièra poiriá tanben aver estat impausada per la longor dels rotlèus de papirs qu'èran lo supòrt d'escritura. Que que siá, dins cada grop, las substàncias son ordonadas per òrdre d'activitat.
L'obratge (dins la traduccion de Beck de la restitucion de Wellmann) es fach de 827 fichas descriptivas de substàncias naturalas (simplas o compausadas) amb lors proprietats terapeuticas. Levant los 71 vins aromatizats amb de substàncias endacòm mai descrichas (libre V), demòra 756 substàncias medicinala de basa. D'entre aqueles, i a 583 plantas (soit 77,1 %), 84 animals o produccion animalas (11,1 %) e 89 mineralas e substàncias inorganicas (soit 11,8 %).
L'obratge amassa las substàncias de proprietats similaras çò que favoriza la memorizacion e permet al metge de trobar de substituts aisidament. Se divisa en cinc libres.
Gaireben totas las plantas (o de classas de plantas) estudiadas per Dioscorides se trapan dins la farmacognosias modèrnas per contra las matèrias animalas e mineralas desapareguèron.
Lo succès excepcional d'aquela òbra pendent tant de sègles te per Cronier :
Verrières-du-Grosbois
Verrières-du-Grosbois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Borgonha Franca Comtat.
Castèl (Màntoa)
Castèl (forma lombarda; en italian e oficialament: Castel Goffredo) es una comuna italiana de 12.397 abitants dins la província de Màntoa en Lombardia (Itàlia).
Verrières-du-Grosbois
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Avent
Dins la religion cristiana, se nomena avent lo periòde de decembre precedissent Nadal. Dura quatre setmanas que caduna se pòt marcar d'una candela. Es la preparacion esperitala per una de las fèstas mai importantas del calendièr crestian.
Pendent aquel periòde se dona a manjar al Cachafuòc. Dins la tradicion anglosaxona que s'impausa, i a de calendièrs infantils amb de chocolats per manjar cada jorn.
Etimologia
La paraula d' avent ven del latin e significa arribada; e la frasa adventus Redemptoris vòl dire arribada del Redemptor. Dins la religion crestiana, avent s'associa amb l'arribada de Nadal, que correspond a la naissença de Jesucrist.
Significacion crestiana
L'avent dura de 21 a 28 jorns, alara que se celebran los quatre dimenges mai pròche de Nadal. Marca lo començament de l'anada liturgica dins gaireben totas las confessions crestianas. Pendent aquel periòde, los parroquians comencan de se preparar a celebrar la commemoracion de la naissença de Jesucrist e per tornar trobar l'esperança dins la segonda Venguda del Crist Jèsus, a la fin dels temps.
Nadalet
En Lengadòc, Nadalet o Novelet designa lo periòde de uèit jorns abans Nadal, temps que s'i fa cada vèspre sonar las campanas.
Corona d'avent
Pendent l'avent, dins d'unas culturas se prepara dins cada lar o glèisa una corona de flors, nomenada corona de l'avent, amb quatre candelas, una per a cada dimenge d'avent. Qu'a caduna s'assigna una vertut qu'a de se melhorar dins aquela setmana, per exemple: la primièra, l'amor; la segonda, la patz; la tresena, la tolerància; e, la quatrena, la fe.
Calendièr de l'avent
Lo primièr calendièr de l'avent conegut es de 1851 qu'èra pintat a la man. En 1908, Gerhard Lang editèt lo primièr calendièr de l'avent imprimat, qu'obtenguèt grand vam. Conteniá vint e quatre estampas, coma de pichonas cartas postalas, ont'i aviá un personatge religiós dessenhat: sants, la Maire de Jèsus, eca., que cada jorn se despegava del calendièr.
Mai tard, aprèp las annadas 1920, s'incorporarèron dins los calendièrs d'avent 24 fenèstrons, una per cada jorn, darrièr los quals s'amagavan un chocolat.
Referéncias
<References/>
Sancourt
Sancourt pòt essèr:
Vitalian
Vitalian (vèrs 600 - 27 de genier 672) foguèt lo 76 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 30 de julhet de 657 a sa mòrt. Succediguèt a Eugèni I (655-657) e foguèt remplaçat per Adeodat II (672-676).
Vengut papa cinc annadas après l'arrestacion de Martin I per lei Bizantins, demorèt fòrça prudent dins sei relacions ambé leis autoritats imperialas de Roma. Ansin, prenguèt ges de posicion clara sus la question dau monotelisme e adoptèt lei posicions de Constantinòble e de l'emperaire Constant II sus mai d'un subjècte. Aquò permetèt lo desvolopament de bònei relacions entre Roma e la capitala de l'Empèri. Pasmens, Constant II favorizèt l'esquisme de l'archevesque de Ravena partisan de la somission de la Glèisa Latina au Patriarcat de Constantinòble. Conjugat ai consequéncias de l'esquisme d'Aquilèa e a la persisténcia de l'eresia ariana en Itàlia, aquò afebliquèt la posicion de la papautat dins la peninsula.
D'autra part, aguèt un ròtle important dins l'organizacion de la Glèisa Occidentala. De'n premier, i generalizèt l'utilizacion de la musica pendent leis oficis religiós e l'adopcion de campanas per lei glèisas. Puei, dins leis annadas 660, sembla tenir un ròtle important dins l'establiment e la definicion dau rite crestian irlandés ò l'organizacion de missions d'evangelizacion deis Illas Britanicas. Enfin, au sen de la Glèisa Occidentala.
Marcelhan (Hauts Pirenèus)
Marcelhan (Marseillan en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
La prononciacion qu'ei [marsé'lya] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : de Marcelhano, en latin, en 1300, De Marsselhano, en latin, en 1313, De Marceilhano, en latin, en 1342, de Marcelhano, en latin, en 1379, Marcelhan en 1429, Marseilhan (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII), Marseilhan en 1790.
Segon Dauzat e Rostaing, Marcelhan que vien deu nom latin d'òme Marcelius o Marcilius, dab lo sufixe -anum.
Rohlfs, Negre, R. Aymard que causeishen Marcellius.
Segon Miquèu Grosclaude, Marcelhan que vien deu nom latin d'òme Marcelius o Marcilius (preferéncia per lo segond ?), dab lo sufixe -anum. Marcelhan qu'èra donc probablament ua anciana grana proprietat antica qui avèva per mèste Marcellius o Marcilius.
Robert Zemeckis
Robert Zemeckis (nascut lo 14 de mai de 1951) es un realizator, un productor e un scenarista estatsunidenc.
Virgilius Maro Grammaticus
Virgilius Maro Grammaticus (Virgili lo Gramatician) o Virgili de Tolosa (circa sègle VII) foguèt l'autor de dos ancians tèxtes gramaticals coneguts coma las Epitomae e las Epistolae.
Elements de biografia
Non se sap exactament quora ni ont foguèt actiu : als sègles onze e dotze siècles, Abbon de Fleury e d'autres lo coneissián coma Virgili de Tolosa, e los sabents que seguiguèron assagèron de l'atribuïr a l'Espanha, al País Basque o a la Gàllia. De traças aparentas d'ebrèu suscitèron tanben de suggestions que seriá estat josiu. Sa coneissença supausada d'elements de vocabulari irlandés ancian e de vèrses de meteissa origina menèt pus recentament a l'atribuïr a l'Irlanda e i a de pròvas solidas que sos escrits èran plan coneguts dels primièrs erudits medievals irlandeses. Çaquelà, la pròva irlandesa es pas segura, e las originas de Virgili demòran indeterminadas. En realitat, coma sembla que faguèt los estudis a l'escòla de Tolosa, ont recebèt l'ensenhament de Virgilius Asianus, res empacha pas de pensar que son origina pus versemblabla èra gallesa, amai benlèu del sud de la Gàllia.
Pr'aquò, i a pas tant de dobtes sus l'epòca. Se pòt datar Virgili ambe una certana fisança al sègle sèt : sabiá que certanas partidas de las Etymologiae d'Isidòr de Sevilha èran dejà escritas cap a 636; e Aldhelm de Malmesbury (c. 639 – 25 de mai 709) lo citèt abans 709/710. Las citations de Virgili dins certans tèxtes irlandeses de comput permeton de l'inscriure dins la primièra mitat del sègle sèt, mai que mai abans 658.
Escrits
Sos escrits subrevivon en un vintenat de manuscrits o de fragments, datats del sègle VIII al sègle XI. Los tres manuscrits principals (París, Bibliothèque nationale Latinus 13026; Amians, Bibliothèque municipale, 426; e Nàpols, Biblioteca Nazionale IV.A.34) que las edicions modèrnas son basadas sus eles son franceses e del començament del sègle IX. Dins la màger part dels manuscrits de Virgili, i a tanben d'autres tèxtes gramaticals o escolars. En règla generala, las Epitomae agèron una astrada diferenta de las Epistolae, que son plan mens representadas dins los manuscrits que demòran : sonque un manuscrit de las Epistolae conten lo tèxte entièr (Nàpols, Biblioteca Nazionale IV.A.34), e la comparason ambe d'autres tròces suggerís que son testimoniatge es pas totjorn digne de fe.
Virgili escriguèt almens doás òbras que subrevisquèron, las Epitomae e las Epistolae. Lo nombre de libres dins los dos grops, de 12 et 8, encara que lo darrèr Epitoma conservat aja poscut èsser numerotat 15, çò qu'implica que i auriá tres libres de mai de perduts, es comparable al nombre de libres de Donatus, Ars Maior e Ars Minor. Mòstra que coneissiá d'autors tals coma Isidòr de Sevilha, Virgili e Aelius Donatus, mas jamai los cita pas per lor nom. En lòc d'aquò, se tròban dins sas òbras una parrabastada d'autoritats escuras e d'improbabla sonoritat, que son pas mençonadas enlòc mai, e de citacions attribuïdas a d'autors plan coneguts que se pòdon pas identificar dins lors escrits. Es atal que i a Varron, Caton (quin Caton ?), tres Vergiliuses, tres Vulcans, Aeneas e Origenes, e tanben Sufphonias, Galbungus, Sagillus, Blastus, Gurgilius, Balapsidius - se'n poiriá espandir la lista. D'unes d'aqueles noms son de claras invencions, que mòstran pr'aquò una coneissença considerabla de la literatura classica e de la patristica.
Tot ben qu'escrit dins un estil similar als tèxtes gramaticals antics tardius qu'incorpòran una matèria gramaticala autentica, los escrits de Virgili contenon fòrça material extravagant e ideós : parla de dotze sòrtas de latin, que un sol es utilizat efectivament, e atribuís una granda part de sa tradition a de gramaticians que entre els un visquèt mila ans, que discutisson de questions talas que l'ablatiu de ego e escrivon de tèxtes tals que De laudibus indefunctorum (Elògi dels non-mòrts). Sovent, aquelas autoritats gramaticalas son a l'origina d'anecdòtas: Virgili se referís sovent a Aeneas en tant que son professor; un gramatician espanhòl del passat visita Virgili al mièg de la nuèit; e d'autres fan la guèrra ambe de milièrs d'òmes sus de definicions gramaticalas. L'estranhesa dels tèxtes de Virgili s'espandís delà la parodia, e se sostenguèt que sas invencions particularas son un plaidejament escondut per la diversitat e la varietat. Vivien Law (1954-2002 ) placèt Virgilius Maro dins lo contèxte cultural del sègle sèt, un periòde d'endurciment ideologic creissent, e assagèt d'explicar sos escrits coma una defensa de la libertat de pensada (la « philosophia » e la « sapientia ») fàcia al dogmatisme de la Glèisa. Pr'aquò, fòrça causas demòran malseguras a prepaus de Virgilius, de sas originas e de la visada vertadièra de sos escrits.
Las òbras de Virgilius Maro foguèron fòrtament recebudas dels autors seguents del sègle VIII e als sègle X e XI èran consideradas encara coma de tractats serioses. Subretot, son estil foguèt influent. D'unas de sas expressions e etimologias estranhas trobèron un camin dins la tradicion gramaticala pus larga. Puèi foguèt desbrembat e tornat descobèrt solament en 1794.
Virgili lo Gramatician estudiat per Joan Glaudi Dinguirard (Via Domitia 27, 1982)
Joan Glaudi Dinguirard, dins lo n° 27 de Via Domitia, p. 57 a 70, aprigondís las notacions de Virgilius Grammaticus dins las Epitomae.
La prononciacion de las letras en latin de Bigòrra
Virgilius Grammaticus tracta de l'aspiracion h, siá coma consonanta que precedís una vocala (ambe un son vesin de f), siá coma consonanta capabla de se jónher a una autra consonanta; Virgili cita d'exemples d'oclusivas sordas hcorda, htronus, hpalanx. Virgili es lo primièr a parlar de las oclusivas sordas aspiradas, atestadas dins un tèxte en dialècte de Gavarnia, que Jacques Allières transcriguèt : prononciacions phai (< PATER), khap (< CAPUT), trattha (< TRACTARE). Aquels caractèrs ( F > h, oclusivas sordas aspiradas) son basques tanben. Virgili es donc tanben lo primièr a parlar de las divergéncias del latin parlat dins las Gàllias.
La semedia
Justament, gelus sembla d'èsser conservat en Gasconha occidentala, es a dire dins la partida mens latinizada. E Dinguirard cita Castèlgelós, Ainhice-Mongelos e Castet-Gelos (nom francés), en daissant pel moment Gelòs e Argelòs. Dins Castèlgelós, l'adjectiu gelós seriá lo resultat d'una atraccion paronimica, perqué se pòt pas aisidament separar Castelgelós e Castèthgelòs (francés Castet-Gelos, comuna de Castèth, en Bearn).
Enfin, Dinguirard dobta que la semedia siá de basque e aquò per tres rasons. Primièrament, l'autre exemple de semedia que dona Virgilius Grammaticus, gilmula, en latin « gula », junta pas gaire ambe çò que sabèm del basque. Segondament, perqué lo mot *motta es tròp ubiqüista, tròp espandit, per èsser de basque. Tresenament, los euscarofònes an pas conegut lo mot gelus coma una varianta de gara : lo nom de Mongelos es Mondoloze en basque [en realitat, Monjolose]. E segon Dinguirard, « òm pensa... a una basquizacion, pel milhor a una rebasquizacion de Mongelos, mès qu'auriá esparnhat lo nom tradicional del vilatge ».
Es donc permés de se demandar se, entre las dotze « latinitats » (al sens de « lenga ») que Virgili supausa, n'i auriá pas una o doás que representarián l'aquitan primitiu. La semedia es dins lo cas, mas Virgili evòca tanben una autra lenga, la spela.
La spela
La spela es una autra lenga, rustica e mespresada ( « spela, hoc est humillima, quae semper res terrenas loquitur »). Virgilius Grammaticus ne fornís qualques elements de vocabulari : sabon, « lepus, lèbre », gabul, « vulpis, rainal », gariga, « grus, grua », lena, « gallina, galina ». Sabon, « lepus, lèbre », pòt donar una explicacion a l'adjectiu sabalh, sabalhós, sabaiard,, « grisàs » que fins ara los etimologistas podián pas associar a cap de lenga coneguda. Tanben, coma en gascon los grands escacièrs pòrtan de nom derivats del latin gallina, lo mot gariga poiriá testimoniar de l'ancianetat d'una evolucion gascona (mès pas basca), lo passatge de -ll- intervocalicas a r.
La spela seriá donc una lenga de substrat en Gasconha.
Conclusion de Joan Glaudi Dinguirard
Çò que ditz Virgili de l'umilitat de la spela incita a s'interrogar sus l'estatut social dels aquitans. Devián passar per de salvatges als uèlhs dels elèits romanizats. Probable que ne deviá èsser atal pels basques que los dominèron abans, que lor atribuïssián una cultura inferiora. L'euscarizacion de lor antroponimia, nimai lo nom de vascons, son pas de pròvas que parlavan basque (de tals arguments farián del francés una lenga germanica), mès qu'èran someses a una cultura dominanta qu'èra indubitablament euscaroïda.
Nòtas e referéncias
L'article, fòra de la recension de l'article de Dinguirard, es una traduccion de l'article anglés, ambe d'apondis que venon dels articles alemand e francés.
Rubicon
Lo Rubicon, Rubicone en italian, Rubico en latin, es un pichon fluvi costièr del Nòrd de l'Itàlia, dins la region d'Emília e Romanha a l'èst de la val de Pò, que sa font es près de la comuna de Sogliano al Rubicone.
Istòria
Lo cors d'aiga aviá un resson plan particular dins lo drech roman que pas cap de general aviá l'autorizacion de lo passar amb una armada. a partir de 59 AbC, serviguèt de frontièra entre l'Itàlia romana e la província de Gàllia cisalpina; la lei aparava atal Roma de las menaças militaras intèrnas.
Ven celèbre quand Juli Cesar lo passèt amb sas legions en armas l'11 de genièr de 49 AbC sus la dralha de Pompèu. Violèt la lei del Senat roman. Se se'n crei Suetòn, lança passant lo riu la celèbra formula :  « Alea jacta est » (« lo dat es getat »)
Montbartièr
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Montbartièr èra de la diocèsi civila del Bas-Montalban, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Montalban e de la senescauciá de Tolosa. Tanlèu 1790, Montbartièr èra del canton de Montuèg.
Bodisme theravada
Lo bodisme theravada (sanscrit: स्थविरवाद) es una forma dau bodisme. Es dominanta dins lo sud e lo sud-èst d'Asia e au sen de certaneis etnias dau sud-oèst de China. Es considerat coma una variante relativament conservativa e pròcha dei tradicions e rites iniciaus bodistas.
Es la fòrma de bodisme dominanta e la religion majoritària dels países seguents: Sri Lanka, Birmania, Tailàndia, Cambòtja e Laos.
Istòria
Lo bodisme theravada es eissut de l'escòla sthāvirīya, una de las escòlas del bodisme primitiu que florissiá del temps del primièr concili bodista. Al second concili bodista, la sècta dels shtaviras se desseparèt dels autres grops. Lo bodisme theravada es lo descendent d'aquest grop de shtaviras, amb una separacion que foguèt oficializada al Tresen Concili Bodista.
Cramont
Cramont (Sonme) en picard (Cramont en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Geografia
Cramont, Vilatge del Ponthieu, es vesin (a l'èst) de Coulonvillers, al Nòrd del cap de-luòc de costat (Ailly-lo-Anautit-Campanal) e approximativement a ieu-camin entre Sant-Riquier (a l'Oèst) e Bernaville (a l'èst).
Cramont, village du Ponthieu, est voisin (à l'Est) de Coulonvillers, au Nord du chef-lieu de canton (Ailly-le-Haut-Clocher) et approximativement à mi-chemin entre Saint-Riquier (à l'Ouest) et Bernaville (à l'Est).
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo luòc a ocupat per l'òme dempuèi almens l'epòca gallo-romaine. Una villa « a galariá de façada parciala » #èsser repérée en lo moment dels prospections realizadas per l'especialista amiénois del arqueologia aeriana, Roger Agache.
En 1524, Cramont e las siás dependéncias aguèron incendiat per las tropas de Charles Quint, emperaire d'Alemanha e rei d'Espanha.
La mai granda part del bòsc (228 periodics aperaquí e en s'estendent en la plana cap a Cumont e Hanchy) aperteniá plan sentit tanben al senhor de la Ferté. Un potz fòrça prigond, amb galariás divergents, a #èsser mencionat en aquel bòsc e la tradicion informa que las villageois #sentir longtemps hurler un can #que i i aviá queigut.
Un autre bòsc, mai pichon (trucat Bòsc de Gràcia e en contenent aperaquí 18 periodics) fasiá partida del domeni de la châtellenie de la Ferté. La capèla del castèl del senhor de la Ferté dispausava de tèrras, 36 a 40 periodics.
Un almanach de Ponthieu de 1783 lèva lo nom d'un fief sièis a Cramont : Los Hyeraux.
En 1859, un ménager, Ferdinand Acloque, #trobar una voûte sosterranhas. S'evoca dempuèi la possibilitat de la preséncia de sosterranhes dins lo pòble.
En 1867, los 615 abitants (installats dins 162 ostals), avián per activitat principala la cultura del lli (en 1789, se fabricava ja de la tela a Cramont). La superficie èra alavetz de 947 a, lo vilatge i aviá una bibliotèca communale, un percepteur de las contribucions e èra desservi pel burèu de plaça de Bernaville.
Le lieu est occupé par l'homme depuis au moins l'époque gallo-romaine. Une villa « à galerie de façade partielle » fut repérée lors des prospections réalisées par le spécialiste amiénois de l'archéologie aérienne, Roger Agache.
En 1524, Cramont et ses dépendances furent incendiés par les troupes de Charles Quint, empereur d'Allemagne et roi d'Espagne.
Le seigneur de La Ferté-lès-Saint-Riquier exerçait ses droits à Cramont et percevait annuellement : Celui-ci y avait droit de forage et afforage et y possédait un moulin à vent à tour de pierre, produisant de la farine de blé, appelé le Moulin de la Chaussée, situé près du village, à l'Ouest et, comme son nom le laisse penser, à proximité de la Chaussée Brunehaut.
La plus grande partie du bois (228 journaux environ et s'étendant dans la plaine vers Cumont et Hanchy) appartenait bien entendu aussi au seigneur de La Ferté. Un puits très profond, avec des galeries divergentes, a été mentionné dans ce bois et la tradition rapporte que les villageois entendirent longtemps hurler un chien qui y était tombé.
Un autre bois, plus petit (appelé Bois de Grâce et contenant environ 18 journaux) faisait partie du domaine de la châtellenie de La Ferté. La chapelle du château du seigneur de La Ferté disposait de terres, 36 à 40 journaux.
Un almanach de Ponthieu de 1783 relève le nom d'un fief sis à Cramont : Les Hyeraux.
En 1859, un ménager, Ferdinand Acloque, trouva une voûte souterraine. On évoque depuis la possibilité de la présence de souterrains dans le village.
En 1867, les 615 abitants (installés dans 162 maisons), avaient pour activité principale la culture du lin (en 1789, on fabriquait déjà de la toile à Cramont). La superficie était alors de 947 ha, le village avait une bibliothèque communale, un percepteur des contributions et était desservi par le bureau de poste de Bernaville.
Nòtas
<references group=N/>
Fòrça
Una fòrça es un concèpte fisic que permet de tradurre quantitativament leis interaccions entre objèctes e que permet d'explicar sei deformacions ò lei modificacions de sei movements.
La fisica aristoteliciana
Relativament anciana, la nocion de « fòrça » èra ja coneguda dei Grècs. Per exemple, dins la fisica d'Aristòtel (384-322 avC), se destriava l'estudi dau movement deis objèctes naturaus d'aqueu deis objèctes desplaçats per de maquinas ò per l'Òme. Dins lo premier cas, lo movement èra entraïnat per de causas naturalas coma la casuda d'una pèira vèrs lo sòu. Dins lo segond, èra liat a de fòrças que se manifestavan durant lo contacte entre la maquina e l'objècte.
La contestacion dau modèl aristotelician
De problemas dau tipe dau movement d'una sageta foguèron a l'origina de la contestacion de la fisica aristoteliciana que comencèt a partir dau sègle XIV. D'efèct, per leis explixar, lei fisicians dau periòde foguèron ben obligats de reconóisser l'existéncia d'una persisténcia dau movement. Iniciat per la redescubèrta de tractats grècs sus lo foncionament dei maquinas (Arquimèdes, Heron d'Alexàndria...), donèt premier naissença a una fisica dei fòrças estaticas. Aquò permetèt d'estudiar lo desplaçament dei braç d'una balança, d'una ròda ò d'una carrèla. Aquelei trabalhs, especialament aquelei de Simon Stevin (1548-1620), permetèron ansin d'esboçar un liame entre fòrça e movement e de definir lei nocions d'equilibris estables e instables.
Au sègle XVII, lei trabalhs de Galilèu (1564-1642) establiguèron la persisténcia dau movement unifòrme. Lo Francés René Descartes (1596-1650) prepausèt durant aqueu periòde la teoria dau « mecanisme », inspirada per lei teorias atomicas anticas, qu'explicava lo movement per de tuerts entre particulas invisiblas a l'origina dei fòrças. Puei, au començament de la segonda mitat dau sègle XVI, Christiaan Huygens (1626-1695) descurbiguèt lei lèis fondamentalas dei tuerts elastics e lei lèis de la fòrça centrifuga. Pasmens, mau capitèt d'explicar la gravitacion a partir deis idèas de Descartes.
Newton e lo modèl classic de la fòrça
Assimilat ai costats sorns de l'alquimia, lo concèpte de fòrças d'accions de distància foguèt lòngtemps ignorat per lei fisicians dei sègles XVI e XVII. Pasmens, la revirada de Descartes e de Huygens per explicar lo movement dei planetas a partir dau « mecanisme » favorizèt l'emergéncia d'autrei teorias. Ansin, a partir dei lèis de movement calculadas per l'astronòm Johannes Kepler (1571-1630), Isaac Newton (1643-1727) descurbiguèt l'interaccion gravitacionala. Per la depintar, utilizèt una nocion de fòrça gravitacionala considerada coma una accion de distància. Aquò li permetèt de concebre lo premier ensems de lèis mecanicas complèt que pòrta uei lo nom de mecanica classica.
Lo succès de la mecanica newtoniana foguèt tant important que son concèpte de fòrça de distància s'impausèt coma la nòrma fins a la fin dau sègle XIX. Segon eu, una fòrça es representada per un vector que permet de representar son orientacion, son sens e son ponch d'aplicacion. Una fòrça aplicada a un còrs es determinada per lo cambiament dau movement d'aqueu còrs. La velocitat es determinada per un quadre provesit per un temps e un espaci absoluts. Una fòrça « inerciala » depintava la capacitat d'un objècte de resistir a sa mesa en movement.
Robert Fulton
Robert Fulton (14 de novembre de 1765 - 24 de febrier de 1815) foguèt un engenhaire estatsunidenc. Capitèt de concebre e de realizar lei premiereis aplicacions dau principi de la maquina de vapor definit per Denis Papin, d'Auxiron, d'Abbans e John Fitch.
Fòrça
Newton e lo modèl classic de la fòrça
Au sègle XVIII, l'estudi dei fenomèns electrics e magnetics per Henry Cavendish (1731-1810) e Charles-Augustin Coulomb (1736-1806) foguèt realizat dins l'enquastre dau modèl classic e permetèt de definir una fòrça electromagnetica fòrça similara a la gravitacion newtoniana : proporcionalitat dei cargas ò dei massas, proporcionalitat a l'invèrs dau carrat de la distància e fòrça orientada lòng de l'axe entre lei dos objèctes considerats. Aquò renforcèt l'universalitat dau concèpte newtonian de fòrça que permetiá donc de descriure totei lei fenomèns coneguts durant aqueu periòde.
Lo desvolopament de la nocion de potenciau
Dins lo corrent dau sègle XIX, la perseguida deis estudis pertocant lei corrents electrics entraïnèt la descubèrta de fòrças non dirigidas segon la linha liant lei dos elements de corrent considerats. Per lei descriure, foguèt necessari de desvolopar lo formalisme vectoriau e d'adoptar la nocion de camp vectoriau. Situats a l'entorn dei particulas ò dei corrents estudiats, aquelei « camps » permèton d''avalorar la fòrça qu'i es aplicada dirèctament a partir de sa posicion. De mai, dins certanei condicions, lo camp pòu èsser reduch a un « potenciau », es a dire a una quantitat escalara, en cada ponch de l'espaci.
Vèrs la concepcion contemporanèa de la nocion de fòrça
A la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX, lei recèrcas de Max Planck (1858-1947) e d'Albert Einstein (1879-1955) transformèron la concepcion de la fisica ambé lo desvolopament de la mecanica quantica e de la mecanica relativista. Dins aquelei modèls, lei fòrças newtonianas foguèron abandonadas au profiech dei concepcions novèlas eissidas de la nocion d'interaccions basadas sus de cambis d'energia quantificats. Aquò a tanben permés de descubrir doas interaccions fondamentalas suplementàrias que son l'interaccion fòrta e l'interaccion febla que permèton d'explicar la coesion de la matèria.
De particulas dichas bosons (foton, gluons, boson de Higgs...) pòrtan aquelei cambis e son lei vectors modèrnes de la nocion contemporanèa de « fòrça ». De tipes novèus de camp, coma lo camp tensoriau per la gravitacion, foguèron tanben introduchs per descriure lei fenomèns novèus observats. Certanei particulas depintadas dins aquelei teorias, coma lo graviton, son encara ipoteticas.
Dins aquò, aquel abandon dau concèpte de fòrça newtoniana per lei teorias contemporanèas es limitat ai camps pus avançats de la fisica actuala. Son usatge es ansin totjorn fòrça frequent au sen de la comunautat scientifica e dins l'ensenhament en causa de sa simplificitat.
L'interaccion gravitacionala
L'interaccion gravitacionala es responsabla de l'atraccion dei còrs massís entre elei. Modelizada per lo premier còp a la fin dau sègle XVII per Isaac Newton, es la pus coneguda deis interaccions fondamentalas. En mecanica classica, la fòrça gravitacionala d'un objècte A sus un objècte B es representada per un vector orientada lòng d'una linha passant per lei centres de massa dei dos objèctes. Es proporcionala a la massa dei dos còrs, a la constanta gravitacionala G e a l'invèrs dau carrat de la distància entre lei dos objèctes.
Dins lo modèl estandard de la fisica, l'interaccion gravitacionala es una manifestacion de la deformacion de l'espaci temps en causa de l'efèct de l'energia de la matèria que s'i tròba. L'atraccion dei còrs massís es alora liada a sa « casuda » dins lei potz « cavats » dins l'espaci temps per aquelei massas. Lo boson que pòrtan aquela fòrça son dichs graviton mai son existéncia es pas encara demostrada.
L'interaccion electromagnetica
L'interaccion electromagnetica permet d'explicar leis interaccions entre lei particulas electricament cargadas. D'un biais generau, lei particulas amb una carga de signe diferent s'atrason e lei particulas amb una carga de meteis signe se rebutan. En mecanica classica, aquela interaccion es exprimida per leis eqüacions de Maxwell que permèton de liar entre elei lei fòrças electrica e magnetica.
Dins lo corrent dau sègle XX, de teorias novèlas foguèron desvolopadas per aplicar lei descubèrtas eissidas de la mecanica quantica e de la relativitat au domeni de l'electromagnetisme. Lo resultat principau n'es l'electrodinamica quantica que fa partida dau modèl estandard e de la fisica e que permet de depintar totei lei fenomèns non liats a la gravitacion ò a la radioactivitat. Segon aqueu modèl, l'interaccion electromagnetica es portada per lei fotons.
L'interaccion fòrta
L'interaccion fòrta (de còps dicha « interaccion de color ») agís sus lei particulas que pòrtan una carga de color (quarks, antiquarks e gluons). Permet d'explicar la coesion dei nucleons au sen dau nuclèu de l'atòm. Es una fòrça d'intensitat importanta mai de portada fòrça limitada. Lei bosons restacats an aquela fòrça son dichs gluons. La cromodinamica quantica es la teoria que depinta a l'ora d'ara lo foncionament de interaccion fòrta.
L'interaccion febla
L'interaccion febla es associada amb una carga dicha isospin feble. Depinta l'interaccion entre doas particulas. En particular, es responsabla de la desintegracion radioactiva de particulas subatomicas e es a l'origina de la fusion nucleara dins leis estèlas. Pòu tocar totei lei tipes de fermions coneguts a l'ora d'ara, especialament leis electrons, lei quarks e lei neutrinos. Pasmens, es una interaccion de portada fòrça febla que son intensitat es inferiora a l'interaccion fòrta. Es portada per lei bosons W+, W- e Z0.
Guèrras de l'òpi
Lei guèrras de l'òpi son un ensems de dos conflictes (1839-1842 e 1856-1860) entre l'Empèri Qing e lo Reiaume Unit, sostengut per França e d'autrei poissanças occidentalas dins lo corrent de la segonda guèrra. Foguèron entraïnadas per la volontat britanica de durbir per fòrça l'Empèri Chinés au comèrci internacionau dominat per leis Europèus. S'acabèron per de desfachas chinesas e Pequin deguèt per la seguida acceptar de signar una tièra de tractats inegaus que donèron d'avantatges comerciaus, politics e territòriaus importants ai marchands europèus sus son territòri.
Montvarlan
Montvarlan (Montbarla en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Duns Scotus
Sa doctrina es basada sus lo concèpte d'essent que se dís dau meme biais per totei lei causas que son, compres Dieu. La diferéncia entre Dieu e lei creaturas es donc pas una diferéncia d'èsser coma per Tomàs d'Aquin ò Mèstre Eckhart. Es definida per lo fach que Dieu sigue infinit e la creatura finida, sus un meme plan ontologic. Sa teoria etica donèt una importància particulara a la volontat personala e a la caritat.
Montvarlan
Toponimia
Las fòrmas ancianas son G. de Monvalra, en 1140, Stephanus de Monvaldran, en 1159, de Monte Valra, en 1159, Guiraud de Monvalra, en 1170, de Mont Valdrano, de Mont Valra, en 1176, de Monte Valrano, en 1176 e 1177, Stephani de Montevalrano, en 1180, T.G. de Monvalra, cap a 1185, Monvalra, en 1185, Brus de Monvalra, en 1188, Sancti Georgi de Monte Valrano, en 1271, Sancti Georgi de Montbarla, cap a 1400, Montbalva, en 1526, Sanctus Georgius de Monte Valrano, en 1580, S. Georgii de Montvalra, en 1640, St George de Monbarla, sus la mapa de Cassini a la fin del sègle XVIII. Lo primièr element del nom es l'occitan mont, del latin mons, montis, mès lo segond element es interpretat divèrsament. Dauzat e Rostaing vesián dins Barla lo sens de brandant, del vèrbe barlar, varianta de bra(n)lar. Mès un tal adjectiu depreciatiu auriá, segon Burgan e Lafon, una acceptabilitat toponimica febla per un castèl [de mai, la proposicion sembla confondre infinitiu e participi present]. Lo nom germanic Berlannus, prepausat per Negre (citat per Burgan e Lafon) es en contradiccion ambe las fòrmas ancianas, en V-, que probable Negre coneissiá pas. Val mai causir Valerus, un nom rutul (un pòble de Laci) citat per Virgili, [ o inferit de Valerius], ambe'l sufixe latin -anum. La sincòpa de la pretonica e l'apocòpa (normala) de la pòsttonica explican l'evolucion en Valra(n), puèi una metatèsi cambièt la plaça de l'-r. Cf. Valros. Sembla que lo nom de la familha mèstra del castèl (que los Angleses destrusiguèron a la fin del sègle XIV) siá anterior al nom del lòc. Lo nom de la parròquia, Sent Jòrdi [seŋ'tsɔrdi], es pus sovent utilizat localament que Montvarlan,. La prononciacion es [muŋbar'la].
L'articulacion de l davant r es malaisida, çò qu'explica la tendéncia, que las fòrmas de 1159 e 1176 permeton de constatar, a intercalar un d epentetic entre las doás consonantas. Mès sembla que lo conservatisme natural de la lenga empachèt aquela solucion de perdurar. Lo problèma foguèt resolgut après (atestacion de 1400) per una metatèsi : quand r es davant l, la prononciacion demanda pas d'esfòrç. Al mens a l'escrit, la fòrma tradicionala -Valra(n subrevisquèt un temps (atestacion de 1640), mès se pòt pas saber s'aquel conservatisme grafic correspondiá a l'oral a un polimorfisme entre Montvalra(n) e Montvarla(n).
Istòria
Los Angleses destrusiguèron lo castèl a la fin del sègle XIV. Aquel castèl de Montvarlan deviá èsser sus una tuca a l'oèst-sud-oèst de Sent Jòrdi, ocupada auèi per un castèl d'aiga. L'emplaçament correspond a la situacion de Monbarla, mercada per la mapa de Cassini.
Familha dominicana
La familha dominicana regropa los fraires dominicans, las mongas dominicanas, las sòrras dominicanas, los membres dels Instituts seculars dominicans, e los membres de las fraternitats laïcas o sacerdotalas dominicanas. La familha dominicana a pas d'existéncia juridica o canonica vertadièra: s'agís d'un tèrme utilizat per designar aquela realitat de gents repartis en divèrses estats de vida (religiós, capelans, laícs...) que vivon dans l'esperit de Sant Domenge, e que sonque una partida es l'Òrdre Dominican a sens estrict.
Ligams amb l'Òrdre dominican
L'Òrdre dominican es compausat des fraires dominicans, de monjas dominicanas, e des laícs fasant partit d'una fraternitat laïca dominicana :
Aqueles tres categorias an en comun que lor engatjament los liga al Mèstre de l'Òrdre. Es plan vertadièr pels fraires, que lo Mèstre de l'Òrdre a plena jurisdiccion, mas mens per las monjas e, encara mens pels laïcs.
Autres entitats
La familha dominicana compòrta tanben fòrça congregacions de sòrras apostolicas e d'instituts seculars, ligats als fraires, sòrres e laïcs de l'Òrdre Dominican per de ligams d'amistat e de fraternitat.
Se pòt sitar entre autre coma congregacions de sòrras:
Sesshu Toyo
thumb|right|Autoretrach de Sesshū Tōyō.
Sesshū Tōyō (1420 - 26 d'aost de 1506) es un monge bodista e un pintre japonés dau sègle XV. Es un mèstre de la pintura suiboku, una tecnica de lavat realizada amb de tencha de China.
Discípol dau pintre Shubun (1414-1463), realizèt un important viatge de dos ans en China vèrs 1467 que li permetèt de descubrir plusors documents e tèxtes teorics sus l'art de la pintura. Adoptèt ansin un estil inspirat per la pintura Song mai evitèt d'utilizar de corbas au profiech d'un trach negre e espés li permetent de traçar de linhas trencadas e de representar lo dinamisme deis objèctes. De mai, durant tota sa vida, assaièt de melhorar lei tecnicas de pintura.
Galariá
thumb|1000px|center|Rotlèu dei Païsatges dei quatre sasons (vèrs [[1486).]]
Lias (Gasconha)
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Era prononciacion qu'ei ['lias] o [li'as]. Eras fòrmas ancianas que son : Lies en 1760, Lies (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).
Segon Dauzat, Lias que vien deth gascon lio (lia ?), « lòsa de pèira ». Segon Negre, citat per M. Grosclaude, Lias qu'ei eth plurau deth gascon lià, equivalent deth occitan linar, dab era atraccion deth gascon lio (lia ?), « grana de lin », qui hè arrecular eth accent.
Segon Miquèu Grosclaude e Jacques Boisgontier, eth mot lia, « lòsa de pèira », de Dauzat, sembla pas existir localament. Grosclaude que constata l'etime linare miaré a linar > liar [li'a] e linarium a linèr > lièr [li'è]; mès era fòrma francesa que sembla de s'opausar a aqueras solucions. Per eth, era abséncia de fòrmas vertadèrament ancianas e eth balançament de la prononciacion qu'empachan de hornir ua ipotèsi segura; que prepausa era grafia Lias (-a finau atòna que guarda èra articulacion d'origina).
Naviri capitau
thumb|right|[[Fotografia de dos pòrta-avions, naviris capitaus dei marinas militaras pus importantas dempuei la Segonda Guèrra Mondiala.]]
Lo tèrme naviri capitau (de l'anglés « capital ship ») es un concèpte militar navau, d'origina anglosaxona, que designa lei naviris de combat pus important d'un periòde istoric donat ò d'una flòta militara.
Aparicion e evolucion dau concèpte
thumb|right|[[Fotografia dau Dreadnought, cuirassat revolucionari més en servici en 1906, que foguèt lo premier naviri que portèt lo qualificatiu de « naviri capitau ».]]
Eissit de la pensada militara anglosaxona, lo tèrme apareguèt en 1909, tres ans après la mesa en servici dau cuirassat britanic Dreadnought. Foguèt clarament definit après la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) dins lo corrent dei negociacions dei tractats navaus de l'entre doas guèrras. S'apliquèt ansin ai cuirassats e ai crosaires de batalha tenent un desplaçament superior a 20,000 tonas.
Pasmens, lei combats de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945 ) mostrèron rapidament lei limits d'aquelei naviris, fòrça vulnerables ais atacas aerianas. A partir de 1942, lo pòrta-avions venguèt ansin lo naviri capitau dei flòtas occidentalas. En URSS, foguèt puslèu privilegiat lei sosmarins e lei crosaires pesucs armats de missils antinaviri convencionaus e nuclears.
En certanei marinas militaras, lei sosmarins nuclears lançaire d'engenhs son tanben considerats coma de naviris capitaus en causa de son ròtle dins la dissuasion nucleara.
Limits dau concèpte
Se leis istorians son generalament capables de determinar lo naviri capitau d'una epòca donada, lo concèpte es subretot util se permet ai militars d'estructurar corrèctament sei fòrças. Òr, coma o mòstra lo ròtle decisiu dau pòrta-avions pendent la Segonda Guèrra Mondiala, anticipar lo combat navau dau futur es pas totjorn aisat. Aquò necessita donc d'estudiar e, de còps d'entretenir d'armaments novèus, per faciar una marrida suspresa. Per exemple, aqueu principi permetèt ais Estatsunidencs de reagir, a partir de sei pòrta-avions, après l'ataca japonesa còntra Harbor.
Un autre limit important, observat durant la Premiera Guèrra Mondiala, es la paur de perdre sei naviris capitaus que son alora pauc utilizats per lo combat. Dins aqueu cas, lei dos camps gardan sei fòrças dins sei pòrts e lei naviris capitaus dèvon se contentar de tenir lo ròtle de « fòrça potenciala », susceptibla de blocar una iniciativa advèrsa.
Sussey
Sussey es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Saveriu Paoli
Saveriu Paoli (San Martinu di Letia, 1886 - 1941) foguèt un escrivan còrs. Aqueste regent aguèt un activisme important qu'ajudèt a reviscolar la lenga còrsa. Fondèt amb Ghjacomu Santu Versini la revista A Cispra en 1914, que sortiguèt pas qu'un numèro mas qu'influencièt notablament e durabla la literatura còrsa.
A Cispra
A Cispra foguèt una revista literària de Corsega, escricha majoritàriament en lenga còrsa de la debuta del sègle XX. Foguèt fondada per Saveriu Paoli e Ghjacumu Santu Versini en 1914. Comptèt pas qu'un numèro, publicat a Marselha en març de 1914, ja que s'arrestèt tre que comencèt la Primièra Guèrra Mondiala, pr'aquò es considerada com una publicacion emblematica tant per la literatura coma per lo nacionalisme còrs. Dobriguèt la dralha a de publicacions ulterioras coma A Muvra e L'Annu Corsu.
L'introduccion d'A Cispra, èra: "Autonomia ò Degenerazione di l'Individualisimu Corsu", article signat per Paoli que i empleguèt de paraulas duras. La revista marca la reivindicacion, pel primièr còp, d'un autogovern e la fin de la francizacion culturala.
Canton (China)
Canton (del portugués Cantão o en chinés tradicional 廣州 e simplificat 广州 Guangzhou es la capitala de la província de Guangdong dins lo sud de China. La vila a un estatut administratiu de vila sosprovínciala de la Republica Populara de China. Amb prèp de (que 11,070,000 residents urbans sus un territòri de ), es la tresena vila la mai poblada del país aprèp Shanghai e Pequin, e la primièra del Sud de China. Amb las vilas de Shenzhen, Foshan, Dongguan, Zhongshan, e Jiangmen, forma la megalopòli chinesa del dèlta del Fluvi de las Pèrlas, granda aglomeracion s'espandissent sus prèp de  e avent prèp de 40 millions d'abitants.
Istòria
thumb|280px|Canton (en 2001) dempuèi lo [[Baiyun Shan a l'alba]] Segon la legenda Canton es la vila de las cabras davaladas del cèl amb d'imortals, d'ont la perifrasa chinesa de « ciutat dels Cinc Arets », arets que son de fach de cabras.
Canton, o Guangzhou, èra d'en primièr Panyu (番禺), nom que ven dels dos puèges situats a l'entorn de la vila actuala, Pan e Yu. La seuna istòria comença a la conquista de la region a l'epòca de la dinastia Qin. Panyu comencèt lo seu desvolopament quora la vila venguèt la capitala del reialme Nanyue (南越) en 206 AbC, aquel darrièr incluent a l'epòca çò que constituís uèi Vietnam. La dinastia Han annexèt lo Reialme Nanyue en -111 e Panyu venguèt una capitala de la província de Guangdong. En 226 ApC, Panyu venguèt lo sètge de la prefectura de Guang (广州; Guangzhou). Lo seu non foguèt cambiat Guangzhou (廣州) en 226.
Penetracion europèa
Los portugueses foguèron los primièrs europèus a arribar a Guangzhou per mar en 1514, constituissent un monopòli sul comerci exterior a partir de 1517. Foguèron mai tard forabandits de lor colonia a Guangzhou (Cantão en portugués), mas gardèron l'usatge de Macau coma basa comerciala en 1557. Gardèron pendent un sègle entièr un quasimonopòli sul comerci exterior de la region, fins a l'aribada dels olandeses al començament del sègle XVII. thumb|left|Las Trenta Usinas
Canton èra l'un dels cinc pòrts duberts pel Tractat de Nanquin, de 1842, marcant la fin de la primièra guérra de l'òpi.
La vila foguèrt bombardada pels Britanics e los Franceses en 1858, pendent la segonda gèrra de l'òpi. Lo palais del vicerei foguèt alara completament avalit.