cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Douglas Fairbanks
Douglas Elton Fairbanks nascut  'Douglas Elton Thomas Ullman' ; 23 de mai de 1883 - 12 de decembre de 1939) foguèt un actor, scenarista, realizator e productor american. Èra mai que mai conegut per sos ròtles dins los filmes muts de capa e d'espasa coma  Lo raubaire de Bagdad  , Robin dels Bòsques, e  La Marca de Zorro, mas passèt la primièra partida de se carrièra en fasent de comedias.
Le Plan (Nauta Garona)
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Le Plan qu'èra de l'eleccion de Comenge (nocion diferenta de la diocèsi de Comenge), doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de la diocèsi de Rius e de la senescaucia de Pàmias. Le vocable de la glèisa qu'es Sent Pèir. Tanlèu 1790, Le Plan qu'èra deu canton de Casèras.
Douglas Fairbanks
Fairbanks foguèt sòci fondator de United Artists. Foguèt tanben sòci fondator de  The Motion Picture Academy e aculhiguèt los 1èrs Academy Awards en 1929. Amb son maridatge amb l'actritz e productritz de filmes Mary Pickford en 1920, lo parelh venguèt «Hollywood Royalty», e li disián «Lo rei d'Hollywood», l'escai foguèt puèi transmés a l'actor Clark Gable.
E mai que largament considerat coma una de las mai grandas estelas d'Hollywood dins los ans 1910 e 1920, la carrièra de Fairbanks declinèt rapidament amb l'avenament dels filmes parlants. Son darrièr filme foguèt  La vida privada de Don Juan  (1934).
Saint-Flovier
Saint-Flovier es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre e Vau de Léger.
Geografia
Sant-Flovier es una municipalitat de la "Touraine del Sud" o "Lochois del Sud". Situat a "la punta meridionala de la fuèlha de vinha formada de l'Indre-e-Loire", aquel bourg se emparenta mai a la "pichona Touraine retirada, modèsta e gaujosa" de las vallées de la Aigronne e de la Claise al sud, #qu'al Val de Loire, al ampleur e a la siá estèla 60 km mai al nòrd. La municipalitat es pas pas luènh pas mai dels "mil étangs" del prèp Berrí (lo limit del departament de l'Indre es a mens de 3 km). Lo centre del bourg a implantat en una pichona depression (aperaquí 100 mètres d'altitud), a la encreuament de quatre rotas #que las direccions en correspondent a pauc près als quatre ponches cardinaux. Totas ne pujan per sortir del pòble, las tèrras alentour en s'elevant en mejana près de 140 mètres d'altitud.
EN COURS...
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Vaudigny
Vaudigny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Istòria
Las municipalitats de Ormes-e-Vila e de Vaudigny an #èsser desligadas de Las Mesnils-sus-Madon #qu'a preses lo nom de Crantenoy l'an 1987.
Les communes d'Ormes-et-Ville et de Vaudigny ont été détachées de Les Mesnils-sur-Madon qui a pris le nom de Crantenoy en 1987.
Alcòi
Alcòi (Alcoi en catalan) es una vila valenciana, capitala de la comarca de l'Alcoià e cap de partit judiciari. Es la sesena vila mai poblada de la província malgrat la siá orografia. Es situada al nòrd de la província d'Alacant e fa partida de las Comarcas Centralas.
Lo sieu territòri o tèrme municipal es delimitat per la província de Valéncia, lo tèrme municipal de Bocairent a la sèrra de Mariola. confronta los tèrmes municipals de Banyeres de Mariola, Benifallim, Bocairent, Cocentaina, Ibi, Onil, Penàguila, la Torre de les Maçanes e Xixona.
Fondada lo 17 de mai de 1256 per contrarotlar la rota d'Alacant a Xàtiva e de Villena a Cocentaina, la vila foguèt pionièra pendent la revolucion industriala al País Valencian dins los sectors texil, papièraire e metallurgic. Lo nuclèu ancian d'Alcoi es eretièr de l'urbanisme que se desvolopèt pendent la segonda mitat del sègle XIX e la debuta del sègle XX, e la disposicion dels sieus ostals e carrièras data d'aquesta epòca. Al cors de las darrièras decènnis, s'es anat en se diversificant vèrs lo sector servicis e un torisme interior nòunvengut
Autarriba (Gers)
Autarriba (Auterive en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Geografia
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.
Toponimia
Segon Dauzat, Autarriba que veng deu latin alta « hauta » e ripa « riba, arriba ». Segon Negre, Autarriba que veng de l'occitan auta e riba : « (ar)riba (h)auta ».
Pelapòrc (Nauta Garona)
Pelapòrc  (Pelleport en francés) es una comuna lomanhòla, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada à 36 km al Nòrd-Oèst de la vila.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Pelapòrc èra de l'eleccion de Lomanha, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescaucia de Tolosa. Le vocable de la glèisa, qu'èra annèxa de Drudàs, es Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Pelapòrc èra deu canton de Cadors. En 2015, suprimiguèn le canton de Cadors e Pelapòrc passèc au canton de Legavin, largament espandit.
Energia
thumb|right|Lo [[Solelh|Soleu es la fònt d'energia principala de la màger part dei formas de vida terrèstra.]]
L’energia es una grandor fisica caracteristica d'un sistèma fisic que garda la meteissa valor dins lo corrent de totei lei transformacions intèrnas d'aqueu sistèma e qu'exprimís sa capacitat de modificar l'estat d'autrei sistèmas. Son unitat dins lo sistèma internacionau es lo joule. Es una grandor importanta de la fisica car permet de descriure lei concèptes de trabalh e de calor.
La nocion modèrna d'energia es apareguda durant lo sègle XVII amb l'emergéncia de la mecanica newtoniana. N'existís plusors formas diferentas que son nombre pòu variar segon lei disciplinas consideradas. Entre lei pus frequentas, se pòu citar l'energia mecanica, l'energia quimica, l'energia intèrna, l'energia nucleara e l'energia electromagnetica. L'energia es tanben liada a la massa per la relacion famosa descubèrta per Albert Einstein : E = mc 2.
Jatsu Garazi
Jatsu Garazi en basco o Jaxu en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Lo gentilici qu'ei jatsuiar.
Energia
Istòria
La nocion d'energia es apareguda durant l'Antiquitat dins lei trabalhs de filosòfs grècs coma Aristòtel (384-322 avC). Lo tèrme significava « activitat » ò « operacion ». S'escriviá ἐνέργεια que foguèt latinizat en energeia. Pasmens, dins la pensada grèga antica, èra un concèpte filosofic qualitatiu susceptible d'englobar d'idèas coma lo gaug ò lo plaser. Èra tanben vista coma una nocion en oposicion amb la « fòrça en poissança » (δύναμις / dýnamis).
Jatsu Garazi
Economia
L'agricultura qu'ei la basa economica de la comuna, dens la cuau se produtz vin d'Irulegi.
Energia
Istòria
La nocion modèrna d'energia foguèt probablament imaginada per lo sabent alemand Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) au començament dau sègle XVII durant lo periòde de mesa en plaça de la mecanica newtoniana. Suggeriguèt l'existéncia d'una vis viva, egala a mv2, e descurbiguèt lo principi de la conservacion de l'energia mecanica dins certanei sistèmas fisics. Dins aquò, sei teorias foguèron presas dins de garolhas « nacionalistas » amb lei partisans dei teorias de René Descartes (1596-1650) en França e d'Isaac Newton (1642-1727) en Anglatèrra. Ansin, l'elèit scientific d'aquelei país negligiguèt lei trabalhs de Leibniz durant plusors decennis. Aquela situacion durèt fins ai trabalhs de traduccion d'Émilie du Châtelet (1706-1749) qu'introduguèt lei teorias newtonianas en França en integrant d'apòrts de Leibniz regardant l'energia. De mai, formulèt tornarmai lo principi de la conservacion de l'energia mecanica dins certanei sistèmas e establiguèt una diferéncia clara entre l'energia – qu'èra totjorn dich « fòrça viva » – e la quantitat de movement.
La premiera utilizacion dau tèrme energia dins son sens modèrna data probablament de 1807. Foguèt l'òbra de Thomas Young (1773-1829) durant sei trabalhs sus l'estudi de la tension de superficia. Puei, en 1829, Gaspard-Gustave de Coriolis (1792-1843) prepausèt la premiera descripcion modèrna de l'energia cinetica. Aqueu trabalh foguèt seguit per la premiera definicion de l'energina potenciala donada per William Rankine (1820-1872) en 1853. En parallèl, lo desvolopament de la termodinamica entraïnèt l'emergéncia de questions quant a la natura de la calor e, d'un biais pus generau, dei transferiments termics. Aquò durèt fins a la descubèrta d'un liame entre lo trabalh mecanic e la calor en 1845 per James Prescott Joule (1818-1889), descubèrta majora que permetèt de liar la mecanica e la termodinamica.
Aquela darriera disciplina foguèt un vector major d'avançada dins l'estudi de la nocion d'energia durant la segonda mitat dau sègle XIX. D'efiech, après la formalizacion de la premiera version de la conservacion de l'energia per lord Kelvin (1824-1907), son aplicacion a la quimia permetèt de desvolopar d'explicacions energeticas dei procès quimics. Rudolf Clausius (1822-1888), Josiah Willard Gibbs (1839-1903) e Walther Nernst (1864-1941) foguèron leis actors principaus d'aqueu movement. Aquò menèt tanben a la premiera definicion de l'entropia, per Clausius, e ai descubèrtas de Josef Stefan (1835-1893) sus lo raionament deis objèctes.
Au començament dau sègle XX, lei trabalhs d'Albert Einstein (1879-1955) sus la relativitat transformèron radicament la concepcion de l'energia. En particular, la relacion famosa E = mc 2 establiguèt un liame novèu entre la massa e l'energia. En 1918, aquelei descubèrtas menèron a la formulacion dau teorèma de Noether que definís plusors relacions de conservacion. Segon aquela teoria, la conservacion de l'energia es una consequéncia de l'invariància dei lèis de la fisica. Uei, lei teorias fisicas dau modèl estandard de la fisica considèran donc que la conservacion de l'energia es una consequéncia matematica dircèta de la simetria de translacion dau temps qu'es la grandor conjugada de l'energia.
Lei formas principalas d'energia
Per de rasons practicas, diferentei formas d'energia son estadas definidas per leis scientifics. D'efiech, dins la màger part dei disciplinas, l'energia aparéis sota de formas relativament aisadas d'identificar. Aqueu fenomèn es un element important car es sovent integrat dins de descripcions ò de modèls coma, per exemple, aqueu de la liason quimica. Pasmens, dins lei fachs, existís unicament una forma d'energia e lei descripcions aicí dessota son donc de simplificacions frequentament utilizadas.
L'energia mecanica
thumb|right|[[Fotografia d'un crash-tèst, un exemple de conversion de l'energia cinetica en d'autrei formas d'energia.]]
L'energia mecanica es una quantitat utilizada en mecanica classica per designar l'energia d'un sistèma emmagazinada sota forma d'energia cinetica e d'energia potenciala. Es una quantitat qu'es conservada en l'abséncia de fòrças non conservativas aplicadas au sistèma. L'energia mecanica, que despend de la velocitat, es pas un invariant galilean : despend dau referenciau chausit per descriure lo movement dau sistèma.
Vincenç Ferrièr
thumb|250px|thumb|Sant Vincenç Ferrièr Sant Vincenç Ferrièr (en catalan Vicent Ferrer; Valéncia, 23 de genièr de 1350 - Gwened, Bretanha, 5 d'abril de 1419) foguèt un dominican valencian que passèt per una granda part d'Euròpa en predicar sa morala e vision del cristianisme. Gràcias a sa formacion intellectuala de nivèl naut, influiguèt decisivament la cort del Papa Beneset XIII d'Avinhon e dins la causida de la dinastia castelhana dels Trastamara per regnar sus la Corona d'Aragon. Es venerat coma sant per divèrsas confessions crestianas.
Energia
L'energia mecanica
L'utilizacion pus frequenta de l'energia mecanica es lo teorèma de l'energia mecanica. Per un còrs pontuau de massa m constanta percorrent un camin anant d'un ponch A a un ponch B, la variacion d'energia mecanica es egala a la sòma dei trabalhs W dei fòrças non conservativas interioras e exterioras que s'exercisson sus aqueu còrs : Aqueu teorèma se simplifica fòrça en l'abséncia de fòrças non conservativas. Se fau tanben nòtar que lo teorèma de Bernoulli es una forma particulara d'aquela relacion.
Vincenç Ferrièr
Biografia
Sortit d'una familha valenciana nòbla, estudièt la filosofia e quand faguèt dètz-e-sèt ans dintrèt dins l'Òrdre de Sant Domergue. Contunhèt sos estudis superiors dins los convents dominicans de Barcelona, a Lhèida (entre 1369 e1372), ont aguèt coma mèstre Tomàs Carnicer e puèi a Tolosa. A partir de 1385, ensenhèt la teologia dins lps estudis de Valéncia.
Energia
L'energia quimica
thumb|right|[[Fotografia d'una reaccion aluminotermica, un exemple de reaccion exotermica utilizada per soudar doas pèças metallicas.]]
Vincenç Ferrièr
Biografia
En 1379 coneguèt lo legat pontifici a la cort de Pèire lo Ceremoniós, lo cardenal Pedro Martínez de Luna. Aquela relacion faguèt que prenguèt lo partit del papa d'Avinhon, Clamenç VII, que s'enfrontava a Urban VI. En 1394, Pèire de Luna foguèt elegit papa pels cardenals avinhonencs jol nom de Beneset XIII, e aqueste causiguèt Vincenç Ferrièr coma son confessor personal e a l'encòp conselhièr, e èra ja son penitenciari apostolic. Ferrièr pasmens refusèt de venir cardenal per umilitat.
Chantemerle-sur-la-Soie
Comunas vesinas
400px|gaucha||Distanças e posicion relativa
Energia
L'energia quimica
L'energia quimica es la forma d'energia qu'es mesa en jòc dins l'establiment dei liasons quimicas. Lo ròtle d'aquela energia s'obsèrva durant lei reaccions quimicas. En particular, permet de descriure lo mecanisme reaccionau permetent d'obtenir un produch a partir d'un reactiu. Permet tanben d'explicar lo caractèr endotermic ò exotermic d'una reaccion. D'efiech, coma l'establiment d'una liason quimica necessita una certana quantitat d'energia, la rompedura e la formacion de liasons durant una reaccion son acompanhadas per de fenomèns d'absorpcion ò de liberacion d'energia.
Vincenç Ferrièr
Biografia
Lo futur sant Vincenç venguèt en Provença a l'entorn de 1400 per presicar, e a l'encòp visitar los endreches mai emblematics del catolicisme en Occitània, abans de partir pel Dalfinat per ensajar de convertir los "erètges" valdeses e catars. Se sap que passèt a Ais lo 27 d'octobre de 1400 e qu'i demorèt fins al 1èr de decembre. I tornèt mantun còp e presiquèt tanben a Marselha. Pasmens lo testimoniatge mai complet del passatge de Ferrièr en Provença es lo del borgués arlatenc Bertran Boisset en febrièr de 1401:
Energia
L'energia quimica
Ansin, dins lo cas d'una reaccion endotermica, l'energia dei liasons dei produchs de la reaccion es superiora a aquela dei reactius. Per aver luòc, aquela reaccion a donc besonh d'un apòrt exterior d'energia. Dins lei fachs, aquò se tradutz per una consumacion de calor que pòu entraïnar un refrejament marcat dau mitan reaccionau ò de son environament. Dins lo cas d'una reaccion exotermica, es l'efiech opausat qu'es observat. L'energia dei liasons dei produchs es inferiora a aquela dei reactius. L'excès d'energia es donc liberat sota forma de calor. Aqueu fenomèn entraïna una aumentacion de la temperatura dau mitan reaccionau ò de son environament.
La nocion d'energia quimica es fòrça importanta en termoquimia, la branca eissida de la mescla de la quimia generala e de la termodinamica. Domeni fondamentau de la quimia modèrna, estúdia lei cambis d'energia dins lei mitans reaccionaus e permet de descriure e de preveire divèrsei mecanismes reaccionaus.
L'energia intèrna
L'energia intèrna U es l'energia contenguda dins un sistèma termodinamic. Es egala a la soma de l'energia cinetica de cada entitat elementària de massa non nulla e de totei leis energias potencialas d'interaccion d'aqueleis entitats. Correspònd donc a l'energia intrinsèca dau sistèma au nivèu microscopic. Leis energias cinetica e potenciala observadas au nivèu macroscopic son excluchas d'aquela grandor.
En causa de la complexitat deis interaccions entre leis entitats elementàrias d'un sistèma, es impossible de calcular la valor de l'energia intèrna d'un sistèma. En revènge, es possible de mesurar sa variacion qu'es liada ai cambis d'energia, sota forma de trabalh W ò de calor Q, entre lo sistèma e lo mitan exterior : Aquela relacion a de consequéncias importantas en termodinamica car permet de liar la variacion d'energia intèrna a de grandors relativament aisadas de mesurar coma lo volum, la temperatura e la pression. Permet tanben de l'estacar a d'autrei grandors importantas coma l'entropia ò l'entalpia. Ansin, l'energia intèrna intervèn dins fòrça modèls termodinamics e es un element major de la fisica modèrna.
L'energia nucleara
Lo tèrme « energia nucleara » a de sens multiples. En fisica dei particulas, correspònd a l'energia associada a la fòrça de coesion dei nucleons (protons e neutrons) que constituisson lo nuclèu d'un atòm. Lei reaccions nuclearas son lei transformacions dau nuclèu que libèran aquela energia. N'existís plusors tipes diferents coma la fission nucleara e la fusion nucleara. Aquela transformacions son fòrça importantas dins la societat modèrna car son a la basa de mai d'una tecnologia modèrna dins lei domenis de la produccion d'electricitat, de l'armament ò de l'imatjariá medicala.
L'energia electromagnetica
L'energia electromagnetica es l'energia dau camp electromagnetic contengut dins un volum donat de l'espaci a un instant donat. Correspònd a la generalizacion dei concèptes d'energia electrostatica, associada a un camp electric, e d'energia magnetica associada a un camp magnetic. D'efiech, se lei camps electric e magnetic d'una onda electromagnetica son indissociables, es possible de tractar formalament lei dos elements d'un biais separat.
Generalament, aquela energia se consèrva pas. Es a dire que la variacion d'energia electromagnetica dins una region donada es pas egala au flux d'energia que passa a travèrs la superficia delimitant aquela region. En particular, una partida de l'energia pòu èsser transferida ai cargas e ai corrents presents dins aquela region de l'espaci (teorèma de Poynting). Per n'estocar una partida, es necessari de la transformar en una autra forma d'energia. Per exemple, un accumulator electric permet de transformar l'energia electrica en energia quimica per la restituir pus tard.
La conservacion de l'energia
La conservacion de l'energia es un principi fisic fondamentau qu'estipula que l'energia totala d'un sistèma isolat es invarianta. Ansin, es pas possible de crear ò de destrurre l'energia. Es unicament possible de realizar de transferiments entre divèrsei formas diferentas d'energia. L'aspècte fondamentau d'aqueu principi es tant centrau dins la fisica modèrna que leis experiéncias que semblavan pas lo respectar an generalament menat a de descubèrtas importantas. Per exemple, la dificultat d'explicar lo bilanç energetic d'una reaccion nucleara a entraïnat la descubèrta de l'equivaléncia massa-energia.
Lo trabalh
Lo trabalh d'una fòrça es l'energia provesida per aquela fòrça quand son ponch d'aplicacion se desplaça, es a dire quand l'objècte subissent la fòrça se desplaça ò se desforma. Es un transferiment ordonat d'energia entre un sistèma e un mitan exterior. Per exemple, dins lo cas d'una automobila, lo trabalh de la propulsion es l'energia producha per aquela propulsion. Lo trabalh es generalament notat W e coma correspònd a un transferiment d'energia, son unitat es lo joule (J).
La calor
La calor es un transferiment desordonat d'energia entre un sistèma e lo mitan exterior. Correspònd a un transferiment d'agitacion termica entre particulas. L'aspècte aleatòri dei movements d'aquelei particulas es a l'origina de l'aspècte desordonat d'aqueu transferiment de calor. Per aquela rason, es impossible de totalament convertir l'energia termica en trabalh. En revènge, lo contrari es possible (per exemple, amb l'efiech Joule). La calor es generalament notada Q e, coma es un transferiment de calor, son unitat es lo joule (J).
Lo raionament
Lo raionament correspònd a un transferiment d'energia per propagacion d'ondas electromagneticas ò per desintegracion radioactiva. Pòu aver dins totei lei mitans, compres lo vuege. Divèrsei tipes de raionament son definits, generalament a partir dei particulas que lo constituisson. Per exemple, un rai X es fach de fotons tenent una energia situada entre quauquei centenaus d'electronvolts (eV) e quauquei megaelectronvolts.
Especisme
L'especisme (del mot anglés  speciesism  del meteis sens) es la consideracion morala superiora que los umans acòrdan a la lor espècia, e lo tractament discriminatòri que ne ven, per exemple al subjècte dels animals d'elevatge, destinats a l'experimentacion o considerats coma noisibles. Aquel concèpte es subretot utilizat pels defensors dels drechs dels animals. Per extension, l'especisme renvia atal a l'idèa que los umans acordarián una considearcion morala mai o mens importanta als individús de las autras espècias animalas en fonccion d'aquela: los animals de companhiá e los animals que l'espècia es en perilh d'extinccion aurián per exemple d'intereses melhors de presa en compte que pels animals d'elevatge.
Lo concèpte d'especisme foguèt bastit a partir del començament dels ans 1970 per analogia amb la notcons de racisme e de sexisme, per tòca de denonciar una ideologia dominanta, del meteis biais que la nocion de patriarcat foguèt utilizada pel feminisme radical per definir çò qu'èra jutjat coma una ideologia omnipresenta, invisibla e a l'origina de diversas injustícias. Lo concèpte d'especisme es tanben fondamentalament ligat a aquel d'antispecisme.
L'afirmacion de la preeminéncia de l'espècia umana, e las distinccions entre animals de companhiá, animals d'elevatge e animals noisibles fasent partida del sens comun, la pertinéncia analitica de la nocion d'especisme es d'en primièr reconeguda pels militants animalistas e unes universitaris travalhant especificament sus l'estatut moral dels animals. Ben mens reconegut que los concèptes de racisme o de sexisme, l'especisme fa pas l'objècte de politicas publicas per tòca de lo combatre. Mai existís una controvèrsia sus la quita existéncia de l'ideologia especista : alara que los antispecistas considèron que l'especisme es una ideologia qu'es fòrça largament espandida dins la societat e que deuriá èsser combatuda, d'autras personalitats rebutan aquela qualificacion, sostenent puslèu que l'interés qu'acordam  en prioritat a la nòstra espècia e lo biais que diferenciam lo tractament dels animals de las autras espècias resultan pas d'una ideologia particulara e unificada.
Origina del tèrme
Aristòtel afirma per exemple la preeminança de l'espècia umana al sègle IV AbC dins son obratge Istòria dels animals, ont establís tanben una iérarquia entre las espècias animalas. Per Isocrates, segon Thierry Gonthier, l'animal representa alara lo pòl negatiu de la dualitat umana, la bestialitat essent oposada al logos <sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,. Tanben, totjorn segon Gonthier, Ciceron al sègle I AbC vei dins l'animal una aisina retorica, servissent a metre en valor l'òme. La religion josieva puèi la religion crestiana pausan tanben preeminença de l'espècia umana suls animals, creats pels umans.
Pasmens foguèt mai recentament qu'aquela ierarquia comencèt a èsser interrogada per unes filosòfs. drecha|vinheta|200x200px|Richard Ryder bastiguèt lo tèrme « especisme » en 1970. Lo tèrme « especisme » e l'idèa correlativa que s’agissiá d’un prejutjat es aparegut en 1970 dins un pamflet del psicològ Richard Ryder titulat Speciesism. Ryder aviá escrich al Daily Telegraph en abril e mai de 1969 tres letras criticant l’experimentacion animala, fondadas sus d'incidents qu’aviá observats dins de laboratòris. En seguisa, rejònh un grop d’intellectuals e d’escrivans a Oxford conegut uèi jol nom de « grop d’Oxford », que torna sus l'estatut e lo tracatment dels animals. Una de las activitats d'aquel grop èra d’escriure e de distribuir de pamflets, coma « Speciesism », sus l’experimentacion animala.
Ryder explica dins son article que :
''« Dempuèi Darwin, los scientifics admeton qu’i a pas cap de diferéncia essenciala «magica» entre los umans e los autres animals, biologicament parlant. Perque, alara, fasèm moralament une distinccion radicala? Se totes lo organismes son sur un sol continúum biologic, deuriám èsser sul meteis continúum. »''
Escriu que, al meteis moment al Reialme Unit, 5 milions d’animals son utilizat cada an per l’experimentacion, e qu'aquel biais de ne far benefici, per la nòstre espècia, de tractaments marrits inflijats als animals venon de l'especisme.
''« Los mots « raça » e « espècia » son de tèrmes tan vags l’un que l’autre que s'utiliza per classificar los èssers vivents subretot sus la basa de lor aparéncia. Se pòt far una analogia entre los dos. La discriminacion sus la basa de la raça, pasmens que que tolerada gaireben universalament fa dos sègles, es ara largament condemnada. Del meteis biais, se poiriá qu’un jorn los esperits enlusits aborrisson l'especisme coma destestan uèi lo racisme. L’illogisme d'aquels dos biais de prejutjat es del meteis tipe. S'acceptam coma moralament inacceptable de far sofrir deliberament d'èssers umans inocents, alara es logic de trobar inacceptable de far sofrir deliberament d'èssers inocents d’autres espècias. Lo temps es vengut d’agir segon aquela logica. »''
Espandiment de l’idèa
vinheta|180x180px|Peter Singer popularizèt lo concèpte d'especisme dins Animal Liberation (1975). L’idèa foguèt popularizada pel filosòf australian Peter Singer (que coneguèt Ryder a Oxford) dins La liberacion animala (1975). Singer explica que le'especisme viòla lo principi d’egala consideracion dels intereses, que ven del principi enonciat per Jeremy Bentham : « cadun compta per un, e pas deguns per mai d’un ». Pasmens se pòsca aver fòrça diferéncia entre los umans e los autres animals, partejam amb aqueles la capacitat de sofrir. Atal, dins la deliberacion morala, devèm acordar lo mèsme pes a doas sofrança similaras, quin que siá l’individú que sofrís. Una teoria morala que mena a tractar de biais dissemblable dos cas semblables seriá pas una teoria morala valable. Singer escriu dins lo capítol Primièr de La Liberacion animala :
''« Los racistas viòlan lo principi d'egalitat donant un pes mai grand als intereses dels membres de la lor raça quand un conflicte existís entre aquel mèsmes intereses e aqueles dels membres d'una autre raça. Los sexistas viòlan lo principi d'egalitat privilegiant los intereses dels membres de lor sieu sèxe. De biais similar, los especistas permeton als intereses dels membres de la lor espècia de prevaler suls intereses superiors dels membres d'autras espècias. L'esquèma es lo meteis dins cada cas. »''
Arguments justificant l'especisme
Los arguments en favor de l'especime se fondon subretot sus de cresença religiosas, de la concepcions filosoficas antropocentricas e lo concèpte de preferéncia per son grop d'apartenença (dins lo cas l'espècia).
Arguments religioses
De tradicions religiosas afirmisson que los animals foguèron creats a l'usatge de l'Òme, e qu'al contrari los umans son de creaturas especialas. Per exemple, las religions abraamicas ensenhan que l’Òme foguèt creat a l'imatge e al paréisser de Dieu, al contrari dels animals que foguèron creats per servir l'Òme.
Pasmens se lo bodisme reconesca als animals un estatut moral d’èsser sensibles e pasmens que Boda aja presicat lo vegetarisme, lo bodisme procedís en una ierarquia dels èssers, unes essent mai avançats que d’autres dans lo cicle de las reïncarnacions. Los animals pòdon se reïncarnar en umans, los umans pòdon tornar en animals dins la vida seguenta se se comportèron mal, e sols los umans pòdon aténher dirèctament l’illuminacion (los animals devent d’en primièr se reïncarnar en umans).
Se trapa aquela concepcion de progression dins las reïncarnacions dins l'indoïsme. Unes indós son vegetarians, amb un respècte prigond subretot per las vacas (representant la tèrra/maire, la figura centrala).
Antropocentrisme
Una de las defensas filosoficas de l'especisme es l’antropocentrisme. Se fonda sus l’idèa que los sols umans, possedisson la capacitats mentalas consideradas coma superioras coma la rason, lo langatge, l’autonomia, l’intelligéncia, eca. Tradicioalament, dempuèi Aristòtel, s’agís de la rason, de la consciéncia de se et de la capacitat a agir moralament que son considearadas coma exclusivas a l'espècia umana.
Los autors antispecistas respondon a la concepcion antropocentrica de l’etica de tres biais : Aqueles tres punts permeton atal d'obrir un debat sul posicionament antropocentric. Se pòt per exemple pensar al Cicle de l'Elevacion de David Brin qu'introduch un mond ont los chimpanzés, los dalfins, los gorillas e los cans son reconeguts coma d'èssers conscients dodats d'autonomia e egals als umains (dins las limitas de l'òbra de ficcion).
D'unes afirmèron la pertinença de l'antropocentrisme e criticant l'analogia entre sexisme, racisme e especisme.
Lo fiilosòf Carl Cohen <span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Carl Cohen » dans une autre langue">(en) escriguèt que lo racisme e los sexisme son injusts car i a pas de diferéncia pertinenta entre los sèxes o entre las raças, alara qu'existís de diferéncias significativas entre las espècias. Los animals serián pas de personas segon la definicion que Kant ne dona, en consequéncia an pas de drechs. Estima endacòm mai que l'especisme es necessari per agir moralament :
''« L'especisme es pas simplament plausible, es essencial a une conducha justa, qu'aqueles que verián pas de diferéncias moralament pertinentas entre las espècias son gareben segur, en consequéncia, de mal comprene lors veraias obligacions. »''
Peter Staudenmaier escriguèt :
''« L'analogia amb lo movement dels drechs civics e lo movement feministes trivializant e anistoric. Ambedos movements socials foguèron iniciats e menats pels membres de grops d'esperels discriminats, non per d'òmes e de blancs benvolents agissent al nom dels discriminats. Ambedos movements se bastiguèron sus l'idèa de reclamar e tornar afirmar una comuna umanitat fàcia a una societat que loraviá estat levats e negats. Pas cap de militant pels drechs civics o pels drechs de la femnas arguïguèron que'' « siam tanben d'èssers sentissents! ». Arguïguèron « siam planament umain tanben! »''. Mas, lo movement de liberacion animala torna pas sus aquel argument umanista, lo critica directament. »''
La preferéncia pel grop
Singer respondèt a l'argument qu’en tota logica aquela preferéncia cap al grop s'aplica a totes los grops qu'apartenam: lo grop estnic, la casta, le sèxe, la nacion, eca., e qu’en consequéncia s'acceptariam l’argument de la preferéncia cap al grop, deuriam acceptar qu’un individú practica, veire « aver lo dever » de practicar, de discriminacions en favor del sieu sèxe, grop etinic, grop religiós, eca. deuriam alara acceptar e encoratjar entre autres lo nepotisme, lo tribalisme, lo nacionalisme, eca. Lo principi de preferéncia cap al grop « espècia umana » seriá donc contrari al principi d'egala consideracion dels intereses defendut per Singer e contrari a l'universalisme (qu'inspira per exemple la Declaracion universala dels drechs de umans).
Un fondament teologic de la preferéncia pel grop foguèt prepausat per Jean-Pierre Dupuy, que la fa venir d'una logica de solidaritat permetent a cada uman d'aumentar la probabilitat de la sieuna subrevida. Istoricament, aquela solidaritat s'establiguèt d'en primièr al nivèl dels grops umans restrenchs, e podava exclure d'autres grops que los drechs èran ignarats, puèi l'esfèra de solidaritat s'espandiguèt progressivament a l'espècia umana tota entièra. L'interés plan majoritari dels umains a defendre un sistèma moral als tèrmes de que la vida umana es sagrada e se deu preservar absoludament permet l'emergéncia d'un principi moral percebut coma transcendent, es a dire absolut e al dessús dels umans. Jean-Pierre Dupuy qualifica aquel principi d'« autotranscendent » car demora una construccion umana.
L'impossibilitat de comunicar amb los autres animals e l'abséncia de recipricitat possibla al nivèl d'una esfère que lo cabarián significa qu'un tal mecanisme se pòr pas realizar a l'escala del mond animal dans son ensems.
La feminista americana Nel Noddings <span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Nel Noddings » dans une autre langue">(en) a reprochèt a Singer de prene pas en compte lo contèxte ont se produson las discriminacions cap a las espècias, alara que la critica del racisme e del sexisme auriá pres en compte lo contèxte ont se realizan las discriminacions entre los umans.
Antispecisme
Segon l'antispecisme (movement filosofic e politic oposat a la discriminacion especista), l'especisme es una ideologia condamnabla, e un « movement de liberacion animala » es necessari d'acabar amb l'expleitacion dels animals.
L’argument màger contra l'especisme se fonda sus l'idèa que l’apartenéncia a una espècia, tal coma es, a pas cap de pertinença morala. Peter Singer escriu :
« Lo defunt filosòf Robert Nozick pretendava que lo fach d'aver encara pas formulat deguna teoria sus l'importança morala de l'apartenénça a una espècia i podava pas res: « Pas degun a encara passat fòrça de temps, que lo problèma semblava pas urgent ». ''Mas trenta ans après, lo comentari de Nozick pren un sens différent. Depuèi, fòrça autors passèron de temps a ensejar de defendre l'importança de l'apartenença a l'espècia. E lo fracàs de contunh dels filosòfs a produire una teoria plausibla de l'importança morala de l'apartenénça a l'espècia mòstra, amb una probabilitat creissenta, qu'una tala toria es impossibla. »''
Lo rasonament antispecista procedís par extension de la morala existissenta : fonda los drechs dels animals sus aqueles que los umans s'acòrdan entre eles, sens cercar a analizar l'origina d'aqueles drechs. Es pas lo fach que d'animals sián maltractats que trona sus la diferéncia de tractament entre aqueles e los umans. Negant l'existéncia d'una teoria morala justificant l'umanisme tal coma es, l'antispecisme conclutz que los animals devon èsser repectats tot coma o son los umans.
L'egalitat que presica l'antispecisme concernís los individús, e non pas las espècias. Los intereses dels individús (a viure una vida astruca, a sofrir pas) devon èsser prés en compte de biais egal, independentament de l'espècia d'aqueles individús. L'espècia pòt intervenir, mas sonque dins la mesura que ne resulta una caracteristica pertinenta per la determinacion dels intereses. Es la causa qu'es mens greu, escriu Singer, de donar una bofa (de meteissa intensitat) a un caval qu'a un mainat uma ; car la pèl del caval es mai espessa qu'aquela del nenon, e sa sofrença efective serà donc mendra.
Atal, los autors antispecistas presican pas necessariament una egalitat de tractament o una egalitat dels drechs; tot coma seriá absurd d'acordar a un mascle lo drech a l'avortament, es absurd d'acordar a una pola lo drech de frequentar l'universitat. Las diferéncias de tractament o de drech son alara justifiables sonqu'en foncion de caracteristicas individualas, e non collectivas. Se la dificultat qu'i a a tuar un èsser depend de la capacitat qu'a aquel èsser a se projectar dins l'avenir (tèsi que defend Singer), es mai greu de tuar un èsser uman adult normal que de tuar une vaca; mas es tanben mai greu de tuar una vaca que possedís aquela capacitat a un cert nivèl, que de tar un nenon uman, que la possedís pas (en practica, es necessari de prene en compte tanben de la dolor eventuala causada als parents e als pròches, dins un cas coma dins l'autre).
''« Sosteni que pòt pas i aver pas cap de rason — levat lo desir egoïsta de preservar los privilègis del grop expleitaire — de refusar d'espandre lo principi fondamental d'egalitat de considerction dels intereses als membres de las autras espècias. »''
Biologie et théorie de l'évolution
Las teorias de l'evolucion infirmèron l'idèa que los umains aurián una esséncia o una natura especiala e diferenta dels autres animals. Mai generalament, d'antispecistas rebutan la pertinença de la nocion d'espècis animalas.
Dins La descendéncia de l'òme, Darwin afirma qu'i aviá pas qu'una diferéncia de gra, e non de natura, entre los umans e los autres mamifèrs, que siá al plan fisic o mental.
''« Pasmens la diferéncia entre l'esperit de l'Òme e aquel dels animals superiors, tan granda que siá, es de segur una diferéncia de gra e non de natura. Avèm vist que los sentiments e las intuicions, las divèrsas emocions e facultats, tals que l'amor, la memòria, l'atencion, la curiositat, l'imiacion, la raison eca., que l'Òme se fa glòria, pòdon se trapar a l'estat naissent, o quitament a vegada plan desvolopat, pels animals inferiors. »''
Lo biologista de l'evolucion Richard Dawkins critica l'especime dins Lo Relotgièr cèc (1986) e Per n'acabar amb Dieu sus la basa de la teoria de l'evolucion. Compara las actituds racistas dels passat amb las actituds especistas actualas. Dins un capítol del Relotgièr cèc, titulat « Lo sol verai arbre de la vida », explica que la distinccion qu'operam entre las espècas se deu pas qu'al fach que las formas intermediàrias son mòrtas. Los èssers intermediaris entre los umains e los chimpanzés, per exemple, son tot simplament los nòstres aujòls e los lors fins a l'aujòl comun entre ambendoas espècias. Es qu'avèm pas jols uèlhs aqueles èssers intermediaris que podèm rasonar segon un « esperit discontinuista » (discontinuous mind) e practicar un « doble estandard » moral : par exemple condamnar, al nom de la morala crestiana, l'avortament d'una sola cellula uòu uman tot en acceptant la viviseccion d'un grand nombre de chimpanzés adults intelligents.
''« Es un pauc la posicion qu'avián fòrça de gents fa 200 ans al subjècte l'esclavatge. Fòrça se sentissán maltrachits mas continunhava de lo practicar. »''
''« Segon aquel apròche, lo biais qu'un individú deu èsser tractat se determina, non pas considerant son apartenéncia de grop, mas considerant los sieus caractèrs particulars. Se A se deu tractar diferentament de B, la justificacion deu repausar sus las caracteristicas individualas de A e sus las caracteristicas individualas de B. Se pòt justificar de las tractar diferentament ne fasent valer que l'un o l'autre es membre d'un grop privilegiet 27. »''
Kirchheim
Kirchheim  en alemannisch (Kirchheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Geografia
Kirchheim A situat al pè dels tucs jos-vosgiennes, al limit oèst de la plana de Alsace. Se distant d'Unitat|22|km al oèst de Estrasburg e d'Unitat|19|km  al sud-se de Saverne. Las siás Municipalitats limitrophes son Marlenheim al nòrd, Odratzheim e Scharrachbergheim-Irmstett al sud e Wangen al nòrd-oèst.
Traversada Per la rota départementale 220, connectada a la RD 1004 a mens d'un quilomètre al nòrd, Kirchheim dispausa d'un accès rapid a un ais de circulacion màger en en connectant Saverne a Estrasburg. Lo anciana via ferrée Molsheim - Saverne, descatalogada la an 1967 e valorisée per una pista cyclable, travèrsa la comuna. Se desservie en transpòrts en comun per la ret 67 (gerit pel departament del Bas-Rhin) sus las linhas 233 (Cosswiller - Westhoffen - Marlenheim - Nordheim) e 234 (Molsheim - Wasselonne).
La municipalitat a adaigat per la Mossig #que se flueix del nòrd cap al sud e #que constituissi lo limit se de lo ban. Lo écosystème çò De mès de considerable se aquel de la ripisylve dels còrs de aiga. Constituissi Un corredor biologic per la vida e lo desplaçament de la fauna. A anotar la preséncia avérée sul territòri communal del grand Hamster de Alsace, espècia extrèmament menaçada e protegida.
Lo païsatge A constituit de tèrras conreades e de pradas ; la vinha ocupa la part sud-se de la municipalitat sus las pendentas de la "Am Berg" e, en una mendre mesura, lo nòrd-oèst cap a Wangen.
Kirchheim est située au pied des collines sous-vosgiennes, à la limite ouest de la plaine d'Alsace. Elle est distante de 22 km à l'ouest de Strasbourg et de 19 km au sud-est de Saverne. Ses communes limitrophes sont Marlenheim au nord, Odratzheim et Scharrachbergheim-Irmstett au sud et Wangen au nord-ouest.
Traversée par la route départementale 220, reliée à la RD 1004 à moins d'un kilomètre au nord, Kirchheim dispose d'un accès rapide à un axe de circulation majeur reliant Saverne à Strasbourg. L'ancienne voie ferrée Molsheim - Saverne, déclassée en 1967 et valorisée par une piste cyclable, traverse la commune. Elle est desservie en transports en commun par le réseau 67 (géré par le département du Bas-Rhin) sur les lignes 233 (Cosswiller - Westhoffen - Marlenheim - Nordheim) et 234 (Molsheim - Wasselonne).
La commune est arrosée par la Mossig qui s'écoule du nord vers le sud et qui constitue la limite est du ban. l'écosystème le plus remarquable est celui de la ripisylve du cours d'eau. Il constitue un corridor biologique pour la vie et le déplacement de la faune. À noter la présence avérée sur le territoire communal du grand Hamster d'Alsace, espèce extrêmement menacée et protégée.
Le paysage est constitué de terres cultivées et de prairies ; la vigne occupe la partie sud-est de la commune sur les pentes de l'"Am Berg" et, dans une moindre mesure, le nord-ouest vers Wangen.
Istòria
Lo vilatge de Kirchheim (Chirichheim al ) a pogudas existir dempuèi l'epòca romaine (vestigis). A l'epòca mérovingienne, una residéncia reiala a testificat ; los reis carolingiens i séjournent freqüentment : Charles lo Gròs e l'emperairitz Richarde.
Plan d'Empèri, lo vilatge dépendait de Wasselonne #que #partejar lo destin abans de passar dins la vila de Estrasburg. Lo'n coan de Haslach i i aviá un tribunal domaniale e deteniá qualques dreches. Un monastèri de religiosas a soslinhat al (en 1274, Rodolphe de Habsbourg lo #prene jos la siá proteccion).
Kirchheim Fasiá partida del capítol de Molsheim : la siá glèisa èra glèisa-maire de Marlenheim e de Odratzheim, #que #demorar la siá filiala fins lo començament del.
Bien d'Empire, le village dépendait de Wasselonne dont il partagea le destin avant de passer à la ville de Strasbourg. Le couvent de Haslach y avait une cour domaniale et détenait quelques droits. Un monastère de religieuses est signalé au (en 1274, Rodolphe de Habsbourg le prit sous sa protection).
Kirchheim faisait partie du chapitre de Molsheim : son église était église-mère de Marlenheim et d'Odratzheim, qui demeura sa filiale jusqu'en début du.
Montcresson
Montcresson es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Geografia
La municipalitat a situat en lo airal urban de Montargis. La municipalitat es desservie per la linha per la ret Ulys. La municipalitat se situa en lo Gâtinais. La municipalitat a vorejat pel canal de Briare e lo canal del Loing. Montcresson Possedís un camping suls bòrds del Loing.
La commune est située dans l'aire urbaine de Montargis. La commune est desservie par la ligne par le réseau Ulys. La commune se situe dans le Gâtinais. La commune est bordée par le canal de Briare et le canal du Loing. Montcresson possède un camping sur les bords du Loing.
Istòria
Divèrsas bastissas an #èsser bastits al : lo castèl,  la glèisa e la ancià coan dicha de la "Flor de Lys". Aquel darrièr comunicava amb la glèisa per un sosterranh #que n'existís encara un caveau.
Doas ancianas piscinas avoisinent l'autar. Se vei, a la glèisa, las traces de l'estil ogival del en lo portail a colonnettes e las baias. Sus una vidriera, se legís una inscripcion #qu'apren que lo castèl de la Forest, proprietat de Mac-Mahon, coronèl del 180° de linha, al Havre, a #èsser bastit per Sant-Louis e #qu'a #èsser donat per un de los sieus fils a la familha de Machault, #qu'a conservat sus Montcresson dels dreches de justícia seigneuriale fins a la Revolucion. A #èsser restaurat al.
La familha de Castries en #venir proprietària après la Revolucion. #Passar de contunh per matrimòni al pòrti de Magenta, maréchal de Mac-Mahon, #que i #morir, e #èsser enterré als còstes de l'estat. Abans la siá mòrt, s'èra aliat dins l'ostal reial de França en fasent épouser als sieus fils una de las filhas del pòrti de Chartres, la princessa Marguerite de Orléans, nascuda en 1860.
Quand, en 1896, l'avesque de Orléans, Stanislas-Arthur-Xavier Touchet, #cristianar las doas campanas nòvas de la parròquia, los joves esposes #aver la una d'elas sus las fonts baptismaux, del temps que l'autre #aver per mairia la marquise douairière amb Richard cònsol de la comuna.
Cette localité a une origine incertaine, on a retrouvé deux traces d'occupation ancienne: une pierre percée et un tumulus. Elle est située non loin de l'ancienne cité gallo-romaine d'Aquis Segeste (Sceaux-du-Gâtinais).
Plusieurs bâtiments ont été construits au : le château,  l'église et l'ancien couvent dit de la "Fleur de Lys". Ce dernier communiquait avec l'église par un souterrain dont il existe encore un caveau.
Deux anciennes piscines avoisinent l'autel. On voit, à l'église, les traces du style ogival du dans le portail à colonnettes et les baies. Sur un vitrail, on lit une inscription qui nous apprend que le château de la Forest, propriété de Mac-Mahon, colonel du 180° de ligne, au Havre, a été bâti par Saint-Louis et qu'il a été donné par un de ses fils à la famille de Machault, qui a conservé sur Montcresson des droits de justice seigneuriale jusqu'à la Révolution. Il a été restauré au.
La famille de Castries en devint propriétaire après la Révolution. Il passa ensuite par mariage au duc de Magenta, maréchal de Mac-Mahon, qui y mourut 17, et fut enterré aux frais de l'état. Avant sa mort, il s'était allié à la maison royale de France en faisant épouser à son fils une des filles du duc de Chartres, la princesse Marguerite d'Orléans, née en 1860.
Quand, en 1896, l'évêque d'Orléans, Stanislas-Arthur-Xavier Touchet, baptisa les deux cloches neuves de la paroisse, les jeunes époux tinrent l'une d'elles sur les fonts baptismaux, tandis que l'autre eut pour marraine la marquise douairière avec Richard maire de la commune.
Roupeldange
Roupeldange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Geografia
Lo vilatge de Roupeldange a situat a unitat|4|km}} al nòrd de Boulay-Moselle e a unitat|12|km al sud de Bouzonville sus la rota (l'actuala RD 19) #que connècta aquelas doas cabes-de luòcs de costat. Lo sieu relief es practicament plan, amb una altitud mièja d'aperaquí. Lo sieu territòri a vorejat a l'oèst pel riu la Nied. La vocacion del vilatge #qu'èra initialement purament agricòla es vengut progressivament residencial amb la creacion de lotissements bastits a lo sieu dintrat sud de part e d'autra de la RD 19. Se pòt prene n'efièch en aquela direccion la vila de Mètz, distant d'unitat|30|km, en una mitat-ora per la autoroute.