cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ymare
Istòria
L'existence d'Ymare est mentionnée pour la première fois en 1240, mais son origine est peut-être romaine. Situé sur le Mont aux Cailloux, le village aurait été un pôle d'habitat, probablement un refuge pour les habitants des villages alentour. Au, le village compte 200 habitants. Le fief d'Ymare appartient à l'abbaye de Saint-Ouen. À cette époque, la taxe par maison vaut 5 sous ou une bête, généralement choisie parmi les plus belles.
Visite du premier ministre François Fillon le 25.
Jorn (Ostal d'edicion)
Jorn es un ostal d'edicion occitan qu'a sa sedença a Montpeirós, vilatge del ròdol montpelhierenc. Originàriament associat a una revista de meteis nom creada en 1981 e dirigida per Rosalina Ròcha, las edicions son bailejadas actualament, e a partir de 1995, pels escrivans Joan Pau Creissac, Joan-Claudi Forêt e Felip Gardy.
Demest los autors editats per Jorn figuran Giovanni Agresti, Aubin Bonnet, Max Allier, Joan Ives Casanova, Felip Gardy, Robèrt Lafont, Bernat Lesfargas, Bernat Manciet, Miquèu Miniussi, Rotland Pecot, Joan Maria Petit, Jaumes Privat, Joan Ives Roier, Max Roqueta, Claudio Salvagno, Frederic Jaume Temple, Joan Pèire Tardiu, Alan Viaut e Adelina Yzac.
Soisy-Bouy
Soisy-Bouy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Nòtas
<references group=N/>
Uhart de Cisa
Uhart de Cisa (nom a verificar) (Uharte Garazi en basco e Uhart-Cize en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, situada dens lo país de Cisa, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Lo gentilici basco qu'ei uhartiar.
Geografia
Los quartièrs que son Eskanda, Gezaine, Kataritze, Pentxeto e Zihe.
Idrografia
L'arriu de Niva e lo son afluent Arnegi que passan per la comuna, en mei de tres arrivets qui's getan dens lo darrèr: Pagolako, Landarreta e Zuritz.
Luòcs e monuments
left|thumb|Fronton
Abanto-Zierbena
Abanto-Zierbena es una comuna de Biscaia dins la comunautat autonòma espanhòla del País Basc.
Almonacid de Toledo
Almonacid de Toledo es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Urzainki
Urzainki es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Trasamund
Trasamund (o Thrasamund) foguèt un rei vandal d'Africa que regnèt de 496 a 523. Succediguèt a Guntamund.
Nevà
Nevà (rus: Нева́, AFI:/nʲɪˈva/) es un flume del nòrd oèst de Russia que nais al Lac Ladoga e raja a travèrs l' Óblast de Leningrad (dins la region istorica d'Ingria) fins a la baia del meteis nom dins lo Golf de Finlàndia. Malgrat sa feble longor, 74km, es lo quatren flume d'Euròpa en tèrme de debit mejan (après Vòlga, Danubi e Ren).
Neva es lo sol emissari del Lac Ladoga. Travèrsa la vila de Sant Petersborg, e las tres vilas pus pichonas de Shlisselborg, Kirovsk e Otradnoye, e mantun autres vilatges. Lo flume es navegable dins la part Vòlga–Baltica e lo canal de la Mar Blanca. Foguèt lo site de mai d'un eveniment istoric major, coma la Batalha de Nevà en 1240 que donèt son nom a Alexander Nevsky, lo fondator de Sant Petersborg en 1703, e lo Sètge de Leningrad per l'armada alemanda durant la Segonda Guèrra Mondiala.
Planhòla
Planhòla (Plagnole en francés) qu'es ua comuna gascoa de Comenge (?) en Savés, situada dens lo departament de la Hauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada en Savés a al sud-oèst de Tolosa,  al sud-oèst de Murèth, e a 6 km de Riumas.
La comuna de Planhòla qu'es au tèrme damb lo departament de Gers.
Geologia
Planhòla es installat entre las darrièras laissas de la val de Garona e las primièras costièras de Gers.
Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Planhòla qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de la diocèsi de Lombèrs e de la senescaucia de Tolosa. Le vocable de la glèisa, annèxa deu Pin qu'es Nòsta Dauna (d'aprèp l' Ordo). Tanlèu 1790, Planhòla qu'èra deu canton de Riumas. Que formèn temporàriament ua comuna de Monès-Garimont-Plagnole (damb Monés) en l’an VIII.
Udege
L'udege (en rus:Удэге́йский (удэ́йский) язы́к, tanben sonat Udihe, Udekhe o Udeghe) es una lenga tongoza del grop oroch-udege parlada en Siberia dins lo Krai de Primorie e dins lo Krai de Khabarovsk per 103 personas en 2010. Le lenga s'escriu amb l'alfabet cirillic.
Situacion sociolingüistica
L'udege fa partida del grop de las lengas autoctònas siberianas amenaçadas a brèva escasença. Lo nombre d'Udeges s'amerma (1902 en 1989, 1496 en 2010 ). Lo nombre de personas que parlavan udege a cabussat de 462 a 103 entre 1989 e 2010.
Ajangiz
Ajangiz es una comuna de Biscaia dins la comunautat autonòma espanhòla del País Basc.
Camp d'exterminacion
Un camp d'exterminacion èra un tipe de camp alemand e croat de la Segonda Guèrra Mondiala qu'èra concebut per executar de centenaus de miliers ò de milions de personas segon un metòde industriau. Lo procès d'execucion pus frequent èra lo gasatge mai s'utilizan tanben d'execucions massivas ò de programas de trabalh extrèm entraïnant una mòrt de fam rapida. Decidida a la conferéncia de Wannsee (20 de genier de 1942), la construccion dei camps d'exterminacion alemands (Auschwitz-Birkenau, Belzec, Chelmno, Majdanek, Maly Trostenets, Sobibor e Treblinka) èra inicialament destinada a accelerar l'exterminacion dei judieus mai d'autrei tipes de populacion i foguèron tanben assassinat (Polonés, presoniers de guèrra sovietics, tziganes... etc.). Croàcia adaptèt lo concèpte a sei besonhs pròpris e utilizèt lei camps de Jasenovac e de Jadovno per exterminar judieus, Sèrbes, Tziganes e Croats non catolics.
Moisselles
Moisselles es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Val d'Oise e la region d'Illa de França.
Uztarroze
Uztarroze es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Moisselles
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Nòtas
<references group=N/>
Boca de mètro
vinheta|Una boca de l'estacion [[Joana d'Arc (mètro de Tolosa)|Joana d'Arc a Tolosa.]] vinheta|Una boca de l'estacion [[Chartrós (mètro de Marselha)|Chartrós a Marselha.]] Una boca de mètro es una obertura dins lo sòl de la via publica, generalament lo trepador, permetent d'accedir a una estacion de mètro sosterranha.
Pòt arribar que de automobilistas confóndon aquestas installacions a una intrada de parc d'estacionament, , , ,.
Montpelhierenc (sosdialècte)
Lo montpelhierenc, o mai rarament montpelhieirenc, es lo sosdialècte de l'occitan lengadocian caracteristic de la vila de Montpelhièr e de sa region pròcha, çò es mai o mens l'èst del departament d'Erau, fins a Seta. Amb lo cevenòl e lo bas-vivarés, es una varietat del lengadocian oriental. Aquesta varietat èra una de las mai emplegadas dempuèi la fin del sègle XIX fins a la debuta del sègle XX amb d'autors importants coma L'Escotaire, Alexandre Langlada de Lansargues, Renat Tulet de Poçan o Gustau Terond de Sant Martin de Londras. Aquela vitalitat se manifestèt per la creacion de la Revue des Langues Romanes e un jornal umoristic de granda difusion La Campana de Magalona.
Entre los autres autors importants d'aqueste airal cal citar Joan Baptista Fabre, Max Roqueta o Joan Frederic Brun. Coneguèt tanben una granda profusion de lingüistas coma Alfons de Ròca-Ferrièr e Carles de Tortolon.
Los estudis sul montpelhierenc
En 1964 lo lingüista Louis Michel forniguèt tanben una sintèsi dels traches mai caracteristics del montpelhierenc dins son libre La langue des pêcheurs du Golfe du Lion.
Finalament en 2002, Gaston Basalgas publiquèt la gramatica inedita del regent Gustau Terond sul parlar de Seta, lo setòri (sosdialècte).
Elements de dialectologia
Lo montpelhierenc es un dels sosdialèctes mai particulars de l'ensems lengadocian. Preserva d'un costat de traches mai ancians e a l'encòp una continuitat o transicion amb lo dialècte provençal:
Division dialectala
Lo montpelhierenc se devesís a la gròssa en tres varietats:
-Lo montpelhierenc oriental (País de Lunèl e de Vidorle) que marca la transicion cap al nimesenc amb una part orientala que presenta d'elements provençalizants (pèrdia de la marca de plural e article plural unic lei).
-Lo montpelhierenc central (Montpelhièr e sas environas fins a Nòstra Dòna de Londras al nòrd, amb Seta coma ponch mai occidental)
-Lo montpelhierenc occidental (a partir de Mesa/Vilamanda fins aperaquí Agde e Beçan) que presenta d'afinitats claras amb los parlars septentrionals coma lo roergàs.
Vocalisme
- Conservacion del son [a] (amb de variacions) de la -a atòna finala (trach que s'espandís gaireben fins a Ròse a l'èst) amb un son pro semblant a [ə] dins qualques endreches, en particular vèrs la còsta, Montpelhièr inclús, coma la vocala dicha neutra del catalan. Aquesta [a] es ben clara dins lo ròdol de Lodeva. Ex: vaca ['baka] per ['bako̞] en occitan generalament e dins los parlars occidentals.
- Conservacion de la O brèva latina en diftong -uò- (prononciat [jɔ]) (trach partejat tanben per una partida del roergàs e de l'albigés) Ex: nuòch per nuèch/nuèit o luònh [jòn] per luènh dins las autras varietats lengadocianas. L'occitan d'Agde a repartit las doas formas foneticas pluèja ['plòt͡ʃò], uèlh [jòl] e fuèlha ['fèjo], cuèissas ['kèjsos].
- Conservacion de la o pretonica dins certans mots : tantossada, orjolet, rajolet, tronada, luonchon. A Lançargues e dins qualques vilatges dels environs, aquela repugnància per l'alteracion de la vocala o es ben plus marcada encara: longàs, encordat, grossi, crocut...
- La u i es articulada [ø] coma dins la màger part del litoral lengadocian. De notar una alternança dins la prononciacion de cèrts mots e son extension a de cases non-etimologics : premièr e prumièr (o permièr ), medicin e mudicin, lendeman e lundeman, etc. Als environs d'Aspiran, lo mot tèrra deven 'turra'.
- Lo sufix -cion es prononciat [siw] a l’oèst del domeni dit país dau tambornet (seguint la linha de partiment que passa(va) dins Montpelhièr per Figairòlas, los Arceus), e [siun] a l’èst del domeni, dit país dau buòu (que sa linha passa(va) dins Montpelhièr pel Pont Trencat, Las Aubas, Merdanson) amb ja de traches del provençal: ex. nacion [nasiw] e [nasiun], television [telebiziw] e [telebiziun].
- E tampada dins lo mot vielh(a) a Lodeva (?).
- Un trach menor e esporadic a Lodeva, sens dobte pres dels parlars pus septentrionals : lo passatge a > o en posicion pretonica dins certanas fòrmas verbalas monosillabicas : fa caud [fo kaw], va plan [bo pla], m'a donada [mo du'nada]. Aquel fenomèn tòca tots los futurs formats sus lo vèrb Aver : [se'rò] (serà), [ten'drò] (tendrà), [òw](an, tresena persona del plural del vèrb Aver).
Consonantisme
- Una de las caracteristicas mai particularas del montpelhierenc es la transformacion de la -r- intervocalica e après semi-consòna en una mena de [d] feblament articulat (fricatiu) Un autre trait caractéristique du lodévois est le passage à un /d/ faiblement articulé (fricatif) du -r- intervocalique et après semi-consonne : èda (èra : « il était »), oda (ora), rade (rare « rare »), encada (encara), 'ada (ara), gaide (gaire), pecaide (pecaire), primièida (primièira), carrièida (carrièira), paude (paure), audelha'' (aurelha). Dans les autres positions, le r est prononcé dorsal à la française. Ce /d/ fricatif « doux » est acoustiquement très proche du /r/ apical des parlers voisins, dont il doit vraisemblablement provenir, peut-ètre à une date récente. II n'apparait pas dans la version de la Parabole de l'enfant prodigue de 1807, ni curieusement dans les atlas linguistiques au point Lodève (A.L.F.758) et au point Le Puech (A.L.L.O.C. 34.14)4, alors qu'il est toujours scrupuleusement noté dans les textes patoisants de Lodéve (Prosper Gély en particulier). Il s'agit en fait d'une véritable confusion phonologique : l'opposition /r/ —/d/ est neutralisée à l'intervocalique : d'où des séquences comiques dont les locuteurs n'ont pas conscience: cada peda madudadà (cada pera madurarà « chaque poire murira»), l'adodadà pas totjorn (l'adorarà pas totjorn « il ne l'adorera pas toujours »). Eclairantes sont par ailleurs des graphies de rimes du type fringaïre (fringaire) - trabaÿaide (trabalhaire), gaïre (gaire) - terraïde, prepada (prepara) - marmelada, ada (ara) - aiada (alhada), frèda (« froide ») - coulèda (colèra) » etc., ou encore des contregraphies comme fachara (fachada « fachée »), battura (batuda, « battue »), tiulara (teulada), accouchara' (acochada, « accouchée »), cibara'' (civada, « avoine »). Ce trait spécifique est parfois brouillé par l'influence des parlers voisins et du français conduisant à un certain polymorphisme et, surtout chez les poètes, à des faits de « beau langage » d'ont le -d- est évacué. Lodève, cité occitane: Patrimoine occitan en Lodévois, Éliane Gauzit, p. 32 (realizacion que se retròba parcialament dins qualques parlars roergasses): cara ['kada], pèira ['pɛjda]. Dins cèrtas localitats del litoral pòt arribar a disparéisser.
- Conservacion de la destriança del v e del b etimologics, contràriament al lengadocian occidental (e al lodevés) : [avyò-avyè] (aviá), [vòst(r)e] (vòstre), [vi'lat͡ʃe] (vilatge), ['ventre] (ventre), ['vèspre] (vèspre), etc.
- La -l finala se vocaliza après a, e, i, o: fiu, muòu, sau, mèu, tau(s) (o tal(s)), quau(s). Pasmens s'i pronóncia [l] la resultanta de -LL- latina e lo digraf -lh. Ex: martèl, capèl, miralh, exceptat dins los articles contractes qu'i es generalament "dau" (existís pr'aquò una realizacion [daj] dins una bèla part del montpelhierenc occidental. A Lodeva non i a pas de vocalizacion de la -l finala (com en lengadocian occidental) : cal, qualques, ostal, antal, voldràs, etc.
- I pòt aver de plurals sensibles abusius qu'afècten las -rs finalas que venon -ses al plural: flor (plural: *florses ['fluzes]). Lo plural de pè es peses.
-La palatala -lh-, en posicion intervocalica, s'i pronóncia generalament [j] (trobam tanben aquesta iodizacion del provençal fins al narbonés e mai en catalan oriental).
La -j/-g se pronóncia [t͡ʃ] (gelat [t͡ʃalat]) a Montpelhièr e mai a l'oèst fins un pauc mai enlà del flum Erau (e en Bas Lengadòc), alara qu'en montpelhierenc oriental (dont lo lodevés, a l'excepcion del mot jutge ['jyt͡ʃe]) per contra n'es [d͡ʒ] la realizacion normala. S'es perduda donc l'oposicion sorda / sonòra dels sons africats /tch/ e /dj/ : charra (de 'charrar') se pronóncia com jarra, un chai com jai (de 'jaire'), chucar com jucar, facha (de faire) com faja, etc. Ara, a Lodeva l'africada -ts- en la fin dels mots, notadament los plurals, se pronóncia [t͡ʃ] : prat [prat͡ʃ], cargat [kar'gat͡ʃ], varlets [var'let͡ʃ], còps [cot͡ʃ], patz [pat͡ʃ], etc.
Morfologia verbala
-La primièra persona del present del vèrb èsser i es generalament siái (realizat [ˈsjɛj] en montpelhierenc central e [ˈsjɔj] en occidental). Trobam [ˈsɔj] en besierenc e siáu [ˈsjɔw] en narbonés (sosdialècte) (pasmens amb doas franjas de [ˈsɛj]). La quatrena persona es siam a Seta e Lançargues. En futur sarem per serem a Lançargues.
-La desinéncia de primièra persona de l'indicatiu present se fa amb -e (com en lengadocian oriental) contràriament al besierenc e coma dins lo rodanenc (sosdialècte) (mai a l'oèst es -i). Ex: mtp. cante vs. bes. canti e per la segonda persona -es en lòc de l'occidental -as.
-Lo subjontiu del vèrb èsser es siegue (se pòt escriure: 'siágue'. siaga [ˈsjagɔ] a Pesenàs). Es refach sus 'sià' (< èsser), que s'utilizava en montpelhieirenc fins al sègle XIX. Lo participi passat es seguèt, lo preterit siaguèt (allòc del classic ‘'foguèt'). .
- La tresena persona del present de faire e anar son fai e vai coma dins lo rodanenc (sosdialècte).
-Lo preterit del vèrb èsser es seguère en luòc de foguère.
-Existís una cèrta repugnància a la -n finala: dison ['dizu], avián (s'i pronóncia a l'oèst e al nòrd de Montpelhièr [a'bjɛw] e en montpelhierenc occidental [a'bjɔw]) (Erau fai termenera, almens dins sa val mejana). Segon Loís Alibèrt dins sa gramatica de 1935 lo mantenement de la -n, caracteristic el parlar provencal, existís en concurréncia amb l'amudiment d'aquesta consonanta dins l'airal de lengadocian de Cevenas, Montpelhièr, Besièrs oriental, etc., e nos dona los exemples: pan, alen, molin, carbon, comun a costat de pa, alé, molí, carbó, comú (pág. 27). Alibèrt ajota que la finala -an es la qu'a mostrat resisténcia maxima a l'amudiment.
-La tresena persona del plural es -on (com dins totas las varietats del litoral mediterranèu) generalizat a totes los grops del present e del subjontiu imperfach (cantan ['kantu] e en narbonés (sosdialècte) cantèsson [kanˈtɛsu].
Desèrtas
Desèrtas (Désertes, oficialament, en "italian") la es una anciana comuna de las Valadas occitanas, dins la Val d'Ors. En 1928 la es annexaa a Cesana. La es aüra administrativament una borjaa de la comuna de Cesana, dins la Ciutat Metropolitana de Turin e la region de Piemont de l’Estat italian.
Bidankoze
Bidankoze es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Desèrtas
Istòria
Pendent la darriera ocupacion francesa, la èra una comuna del departament de Po.
Montpelhierenc (sosdialècte)
Morfologia verbala
-L'imperatiu del vèrb "faire" es "faguetz" (e non "fasetz"), çò meteis per los participis presents "en faguent", "en diguent", "en legiguent"...
-Los subjontius presentan de formas en -e: "avengue", "mantengue" (las formas classicas retengudas per los normalizators lengadocians son "avenga","mantenga"). "sortigue" per "sortisca" fai logicament al subjontiu imperfach "sortiguèsse".
-Lo condicional del vèrb 'voler'  pèrd la L: "vodrián".
-La tresena persona del plural dels possessius se confond amb la persona del singular (coma en espanhòl e bona part del catalan): son/sa contra lor (o sas variacions) en Cevenas e dins lo Carcassés (sosdialècte).
L'article e los pronoms
1a persona plural: nautres/nautras (e nos)
2a persona plural: vautres/vautras (e vos)
3a persona plural: eles (masc.), elas (fem.)
Lexic
Per çò tocant al lexic presenta sovent una continuitat amb lo dialècte provençal :
ben [ˈben] contra plan qu'apareis abans e a l'entorn de Mesa; coma (vai?) ('cossí (va?'), amarina ('vim'), escoba (mas i a 'balaja' tre lo montpelhierenc occidental e 'engraniè(i)ra' en narbonés (sosdialècte)), escòndre ('amagar' cap a l'oèst e 'cabir' cap al cevenòl (sosdialècte)), sartan ('padena' a l'oèst tre lo montpelhierenc occidental, o 'padèla' dins d'autras varietats coma lo cevenòl (sosdialècte)), se taisar (se calar a partir del montpelhierenc occidental), nòn [nò] (non), ò (o), promier, promièira (primièr, primièra).
Tanben presenta de variantas particularas coma:
agudre ('aguer' en provençal), antau/antal ('aital' en besierenc (sosdialècte), 'atal' en narbonés e a l'oèst o 'ansin' en provençal); detràs al costat de darrièr(s); manaira ('destrau' a l'èst e 'pigassa' en besierenc), masca ('fada'); pòta (que s'opausa a 'frigola' present tre lo montpelhierenc occidental); rabàs ('tais'); putnaisa ('cinze', 'cime'), fureta ('mirga', 'murga')... e dòrs (grafia generalment emplegada pels autors)/dòus/dèus [dos] o daus: vèrs (prepausicion). A Besièrs se ditz deus, a Montpelhièr [dors], daus a Pesenàs e en clarmontés (sosdialècte), e dau (sens -s?) a Cecenon. La plena es l'aiga d'un flum o ribièra al ponch ont la mar lo fa refluir, e oire son las ondetas dels estanhs.
Existís tanben una fòrta influéncia provençala mai marcada sul montpelhierenc oriental (País de Lunèl) e sul litoral mas que ven mai febla a partir de Palavàs e que pòt aparéisser dins qualques traches del parlar setòri (sosdialècte) (coma amb siáu en luòga de siái per exemple). Lo pronom neutre es o mas se vei de còps que i a, per influéncia del francés, lo: lo sabe.
Fragment de l'Odissèa d'Omèr tradusida per Joan Baptista Fabre
Es la descripcion d'un repais. Telemac en çò de Calipso reçaup Minerva sota la forma de Mentor, la saluda :
Paire nòstre en montpelhierenc
== Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Lodeva (francismes levats) ==
Version 1:
Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire: Mon paire, donatz-me la part de vòstra vianda que me competa, e son paire ie partatgèt sa vianda. Quauques jorns après, lo pus joine d'aqueles enfants quand agèt tot raspalhat, se n'anèt viatjar dins l'estrange país plan luònh, e lai fricassèt tot son dequé en visquent coma un libertin. Quand agèt tot acabat, arribèt una granda famina dins aquel país e el comencèt a patir. Se n'anèt e se loguèt amb un borgés d'aquel país que l'envièt a sa bòrda per gardar los pòrcs. E auriá plan aimat de remplir son ventre de las petofas que los pòrcs manjavan, e degús n'i en donava pas ges. En fin rentra en el mème e se ditz: quanses i a de varlets dins l'ostau de mon paire que fáun son sadol de pan e ieu ací crèbe de fam! "Aneu noun ban" [anetz-vos-ne'n???] trobar mon paire e ie dire: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat. Siái pas pus digne que m'agalhon coma vòstre enfant, fasètz de ieu coma d'un de vòstres varlets. Se lèva e se'n vai trobar son paire: n'èra encara plan luònh; son paire lo vegèt e lo planguèt, li corrís, l'embraça, lo sarra, lo manja de potons. L'enfant ie ditz: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat, siái pas pus digne que m'agalhon vòstre enfant. Aladonc lo paire ditz a sos domestics: lèu, portatz sos premièrs vestiments e abilhatz-lo; metetz-ie un anèl ai sis dets e de solièrs als pès. Menatz atanben un vudèl plan gras e tuatz-lo; manjem e regalem-nos. Aquí i ai un enfant qu'èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat: se meteran donc a se regalar. Son aïnat èra ai cans; reven e coma s'aprochava de l'ostau entend una granda simfonia e de danças. Sona donc un varlet e ie demanda de qu'es tot. Lo varlet ie respond: vòstre fraire es vengut e vòstre paire a fait tuar un vudèl gras per çò que l'a vist plan galhard. L'aïnat se met aladonc dins una passion voliá pas dintrar, calguèt que lo paire sortiguessa e que se metessa a lo pregar. Mès el ie respond: i a tant d'ans que vos servisse jamai n'ai pas mancat de faire çò que m'avètz comandat e jamai m'avètz pas donat solament un cabrit per me regalar ambe mos amics. Mès dès que vòstre capdèt qu'a acabat son dequé ambe de coquinàs es vengut avètz fait tuar per el lo vudèl lo pus gras. Aladonc son paire ie ditz: mon filh tu siás totjorn amb ieu e tot çò qu'es miu es tiu. Mès nos caliá ben regalar e faire fèsta: puòi qu'aquel capdèt ton fraire èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat.
Version 2:
Un òme aviá pas que dos enfants. Lo pus joine diguèt/ditz a son paire: Es temps que siague mon mèstre e que age d'argent. Cal que pòsque me n'anar e que veja de país; partajatz vòstre ben e donatz-me çò que dive possedir/avure. « ò mon enfant » ditz-diguèt lo paire, « Coma voldràs (pron. vodràs-vorràs) : siás un michant e seràs punit. » E (puòi) durbiguèt un tirador, partatgèt son ben e ne faguèt dòs parts. Qualques jorns après, lo michant partiguèt (/se n'anèt) del vilatge en faguent lo fièr e sans dire adieu a diguns (pron. digús). Traversèt fòrça (de) landas, de bòsques, de ribièiras, e arribèt dins una granda vila ante despensèt ton son argent. Alh (pron. ai) bot de qualques meses calguèt que vendèssa sos abilhaments/abilhatges a una vielha femna, e se loguèt per èsser domestic (/ varlet). L'envièron dins los camps per i gardar los ases e los buòus. Alòr siguèt plan malurós : agèt pas pus de liech per dormir la nuòch ni de fuòc per se calfar quabd aviá freg; aviá qualques còps tant d'apetit/ tant fam qu'auriá plan manjat las fuòlhas de caulet... Caliá que mangèssa la frucha poirida que manjavan/manjan los porcèls (/pòrcs) ; mas diguns ie balhava pas res. Un vèspre, lo ventre voide/vueg, se laissèt tombar sus un tronc, e espiava per la fenèstra los aucelons que volavan doçament. E puòi vegèt (a) paréisser dins lo cèl la luna e las estelas e se diguèt en plorent : Ailà l'ostal de mon paire es plen(a) de domestics/varlet qu'an de pan e de vin, d'uòus e de fromatge tant que ne vòlon. Pendent aquel temps, ieu morisse de fam aicí.
Peire Azéma: à propos des ambitions maritimes de la France
Nòste avenir sus l'aiga
Febrièr 1918.
La borrida de baudròi
F. Combes (1903) dins l'Armanac Cetori, 1904.
Thaumiers
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Corts (Carcin)
Corts (Cours en francés) es una anciana comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Es comuna delegada de Bèlafont e La Rausa (nom supausat) dempuèi lo 1èr de genièr de 2017, ambe La Ròca dels Arcs e Valrofièr.
Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.
Erromintxela
Los Erromintxelak (fòrma plurau de Erromintxela) que parlan l'erromintxela qui ei ua lenga ibrida (para-romani) enter basco e romani kalderash. L'estructura de la lenga qu'ei la deu basco, lo vocabulari qu'ei màgerment kalderash. L'erromintxela n'ei pas comprensible ni peus locutors de l'euskara ni peus gitanos iberics ni peus autes roms. La literatura erromintxela qu'ei contemporanèa e mei que mei de poesia.
Ruwund
Lo ruwund (o ruund, lunda del nòrd, autonim uruwund) es una lenga banto parlada en Angòla e en Republica Democratica de Còngo.
Localizacion
Lo ruwund es parlat a la frontièra d'Angòla e de la Republica Democratica de Còngo.
Classificacion
Per Nurse e Philippson (2003), lo ruwund fa partida d'un grop lunda amb lo lunda e lo salampasu.
Fonologia
La particularitat del ruwund es que los mots acaban amb una consonanta o un [u], al contrari de la norma de las lengas bantos o un mot deu acabar amb una estructura silabica -(C)CV,. Exemples comparats entre lo luba e lo ruwund:
Grop Oroch-Udege
Lo grop oroch-udege fa partida de las lengas tongozas septentrionalas que compren tanben lo grop evenki e l'even. Es constituit de doas lengas, l'oroch e l'udege que son parladas en Russia. Tot ben que faga partida del grop septentrional, a reçauput una fòrta influéncia de las lengas tongozas meridionalas. A l'ora d'ara, lo grop es gaireben extinct amb 111 locutors recensats (èran mai de 600 en 1989).
Alonsotegi
Alonsotegi es una comuna de Biscaia dins la comunautat autonòma espanhòla del País Basc.
Camp de Treblinka
Lo camp de Treblinka èra un complèx alemand de la Segonda Guèrra Mondiala, format d'un camp de concentracion (Treblinka-I) e d'un camp d'exterminacion (Treblinka-II), bastit en Polonha. Foncionèt de julhet de 1942 a octòbre de 1943 e dispausava de sièis chambras de gas principalament destinadas a l'exterminacion dei judieus. Simbòl major dei crimes dau nazisme e d'Adolf Hitler, foguèt lo luòc de l'execucion de 700,000 a 1,200,000 personas.
Assis-sur-Serre
es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Almorox
Almorox es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Burgi
Burgi es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Amorebieta-Etxano
Amorebieta-Etxano es una comuna de Biscaia dins la comunautat autonòma espanhòla del País Basc.
Saint-Jacut-du-Mené
Sant-Yagu-ar-Menez en breton ( Saint-Jacut-du-Mené en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Acetilcolina
thumb|right|250px|Estructura quimica dins l'espaci thumb|right|250px|Estructura quimica de l'acetilcolina L'acetilcolina es un neurotransmeteire present dins d'unas sinapsis del sistèma nerviós central e de las glandolas del sistèma nerviós autonòm. Quimicament es un estèr de l'acid acetic e de la colina de formula CH3COOCH2CH2N+(CH3)3.
Saint-Jacut-du-Mené
Geografia
Saint-Jacut-du-Mené se situa en Bretanha centrala, a egala distància de Saint-Brieuc, Rennes e Dinan.
Acetilcolina
Istòria
L'acetylcholine (ACh) foguèt descobèrta en 1914 per Henry Hallett Dale per sas accions sul teissut del còr. Foguèt identificada coma neurotransmeteire per Otto Loewi que li balhèt inicialament lo nom de vagusstoff perque èra desliurada pel nèrvi vague. Ambedós recebèron en 1936 lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina per sos trabalhs. L'acetilcolina foguèt tanben lo primièr neurotransmeteire d'èsser identificat.
Saint-Jacut-du-Mené
Istòria
Sant-Jacut-de detlo-Portat ven de lo abbaye Sant-Jacut-de-la-Mar, encara sobrenomenada antany Sant-Jacut-de-lo Isle (abbaye fondada per Sant Jacut e lo sieu fraire besson Guethenoc (Gwézénec).
Acetilcolina
Efièches
Los efièches experimentals de l'acetilcolina son despartits en doas categorias en foncion de las dòsis, las condicions e mode d'administracion: , a de dòsis feblas e par la via generala; aquestes efièches son: Totes aquestes son enebits per l'atropina.
Saint-Jacut-du-Mené
Istòria
Sant-Jacut-de detlo-Portat es un démembrement del anciana parròquia primitive de Plessala. La glèisa (ecclesia Sancti Jacuti de Selmene) a citat dempuèi 1163 en una bulle del pape al nombre de las possessions de la abbaye de Sant-Jacut-de-lo Isle (Anc. év. IV, 278). En principi prieuré-curació d'aquela, sembla pas mai aver de ligams amb ela dempuèi lo. La parròquia (parrochia de Sancto Jacuto de Mene) a mencionat dempuèi 1269 a l'escasença de la donation a la abbaye de Boquen d'una dîme a la Corbière e a la Brousse (Anc. év. III, 260). Una charte de 1439 de Boquen cita la maladrerie de Sant-Jagut. Segon Ogée : « en 1450, lo Abbaye de Sant-Jacut aviá un solar nòble de la Guerinais e un molin a aiga dicha de Sant-Jacut.... ».
La parròquia de Sant-Jacut (-de detlo-Portat) aperten, jol Ancian Regim, al diocèse de Sant-Brieuc. En 1789, i aviá per subdélégation Moncontour e per ressort lo banc reial de Roazhon. La curació èra a l'alternativa. Sant-Jacut-de detlo-Portat elegís la siá primièra municipalité al començament de 1790. E mai se erigida en municipalitat l'an 1790, Sant-Gilles-de detlo-Portat (Sant-Gilles) estada fins en 1807 una trève de la parròquia de Sant-Jacut (-de detlo-Portat). Per decrèt del 17 de julhet 1805, la parròquia succursale de Sant-Jacut-de detlo-Portat a amassat a aquela de Collinée. Per ordonnance del 16 de març 1820, a erigit la succursale de Sant-Jacut-de detlo-Portat, #qu'es alavetz separada d'aquela de Collinée. Lo nom es en principi Sant-Jacut. Lo addition « -de detlo-Portat » apareis dempuèi lo 12 de febrièr 1821.
Lo territòri de la municipalitat a engrandit a doas recuperacions, a las dépens d'aquel del Gouray : del enclave de Bransart o Bransac (decrèt del 24 d'octòbre 1823) e dels pòbles de la Gouillère (o La Goulière), la Rovièra, la Tiolais (o La Thiollaye), la Ruais, la Haye e la Ròca (lei del 10 d'agost 1849).
Se tròba los appellations seguents : Eccl. S. Jacuti De Selmene (en 1163), Per. De S. Jacuto Del Mene (en 1269), Per. De S. Jacuto (En 1271).
Nòta : la municipalitat de Sant-Jacut-de detlo-Portat es de formats pòbles : la Villeneuve, la Clausura, lo Pommeraye, la Brousse, lo Rocher, la Martinée, la Tecla, la Vila-a lo-Chevalier, Bransard, lo Coudray, la Vila-a lo-Cointre, lo Beaujaune, la Barraca-a-la Anguille, l'Anautita-Vila, los Foguets, la Vila-de Imant, lo Vièlh-Parc, Kercoursac, lo Perey, lo Faye, lo Portat, lo Bon-Réconfort, èca.
Saint-Jacut-du-Mené vient de l'abbaye Saint-Jacut-de-la-Mer, encore surnommée jadis Saint-Jacut-de-l'Isle (abbaye fondée par Saint Jacut et son frère jumeau Guethenoc (Gwézénec).
Saint-Jacut-du-Mené est un démembrement de l'ancienne paroisse primitive de Plessala. La glèisa (ecclesia Sancti Jacuti de Selmene) est citée dès 1163 dans une bulle du pape au nombre des possessions de l'abbaye de Saint-Jacut-de-l'Isle (Anc. év. IV, 278). D'abord prieuré-cure de celle-ci, elle ne semble plus avoir de liens avec elle dès le. La paroisse (parrochia de Sancto Jacuto de Mene) est mentionnée dès 1269 à l'occasion de la donation à l'abbaye de Boquen d'une dîme à La Corbière et à La Brousse (Anc. év. III, 260). Une charte de 1439 de Boquen cite la maladrerie de Saint-Jagut. Selon Ogée : « en 1450, l'Abbaye de Saint-Jacut avait un manoir noble de la Guerinais et un moulin à eau dit de Saint-Jacut.... ».
La paroisse de Saint-Jacut (-du-Mené) appartient, sous l'Ancien Régime, au diocèse de Saint-Brieuc. En 1789, elle avait pour subdélégation Moncontour et pour ressort le siège royal de Rennes. La cure était à l'alternative. Saint-Jacut-du-Mené élit sa première municipalité au début de 1790. Bien qu'érigée en commune en 1790, Saint-Gilles-du-Mené (Saint-Gilles) demeure jusqu'en 1807 une trève de la paroisse de Saint-Jacut (-du-Mené). Par décret du 17 juillet 1805, la paroisse succursale de Saint-Jacut-du-Mené est réunie à celle de Collinée. Par ordonnance du 16 mars 1820, est érigée la succursale de Saint-Jacut-du-Mené, qui est alors séparée de celle de Collinée. Le nom est d'abord Saint-Jacut. L’addition « -du-Mené » apparaît dès le 12 février 1821.
Le territoire de la commune est agrandi à deux reprises, aux dépens de celui du Gouray : de l'enclave de Bransart ou Bransac (arrêté du 24 octobre 1823) et des villages de la Gouillère (ou La Goulière), la Chênaie, la Tiolais (ou La Thiollaye), la Ruais, la Haye et la Roche (loi du 10 août 1849).
On rencontre les appellations suivantes : Eccl. S. Jacuti de Selmene (en 1163), Par. de S. Jacuto du Mene (en 1269), Par. de S. Jacuto (en 1271).
Note : la commune de Saint-Jacut-du-Mené est formée des villages : la Villeneuve, la Clôture, le Pommeraye, la Brousse, le Rocher, la Martinée, la Touche, la Ville-au-Chevalier, Bransard, le Coudray, la Ville-au-Cointre, le Beaujaune, la Hutte-à-l'Anguille, la Haute-Ville, les Fourneaux, la Ville-d'Aimant, le Vieux-Parc, Kercoursac, le Perey, le Faye, le Mené, le Bon-Réconfort, etc.
Encamp
Encamp es una parròquia andorrana, situada dins lo centre del país e quilhada a 1.300 mètre d'altitud. Aquel territòri, que comptava 0 abitants en, compreniá inicialament cinc vilatges: Encamp, el Tremat, la Mosquera, les Bons e Vila, que de totes sonque lo darrièr es encara desligat fisicament del demai.
Actualament, una part bèla de l'airal es ocupat per una estacion d'esquí, Grand Valira, partejada amb la parròquia de Canillo.
La Lobièira
La Lobièira, (La Loubière en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Estacion de mètro
vinheta|Lo cai de l'estacion [[Joan Jaurés (mètro de Tolosa)|Joan Jaurès a Tolosa. Es munit de pòrtas pompidoiras.]] Una estacion de mètro es un punt d'arrèst sus un malhum de mètro permetent als viatjaires de montar e davalar dins los trens. Es l'equivalent d'una gara ferroviària.
La Lobièira
Comunas vesinas
400px|left||Distanças e posicion relativa
Vinaceite
Vinaceite es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Otsagabia
Otsagabia es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Departament francés
Lo departament es una division administrativa inventada en França en 1790. Aquela division prenguèt la seguida de las províncias.
França es actualament devesida en 101 departaments.
Es tanben lo nom de collectivitats territorialas qu'en general correspondon a un departament. Aquelas collectivitats an de competéncias localas per administrar lo departament jos l'aflat d'un conselh departamental (ancianament conselh general). Amb aquelas excepcions:
Lista dels departaments
Populacion en 2018 levat Maiòta que la populacion n'es la de.
Ais (omonimia)
Las formas ais (var. aisse, èish) se pòdon referir a las causas seguentas:
Montreuil (Sèina Saint Denis)
Montreuil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina e Sant Danís e la region d'Illa de França.
Nòtas
<references group=N/>
Abadiá de Flaran
L'abadiá de Flaran qu'ei un ancian edifici religiós cistercian pròche de la localitat de Valença de Baïsa, en (Gers); fondada en 1151 per los monges de l'Abadiá de l'Escaladieu (Nauts Pirenèus).
Chaebol
Un chaebol (en corean, hangeul: 재벌), de chae "riquesa o proprietat" + bol "faccion o clan" - s'escrit tanben amb los meteis caractèrs 財閥 que Zaibatsu) es un conglomerat sud corean. Son gereralament de grops multinacionals proprietaris de nombrosas entrepresas internacionalas, contrarotlats per un president qu'a poder sus totas las operacions. Lo tèrme es sovent utilizat dins un contèxte similar a lo del mot "conglomerat". Lo tèrme foguèt emplegat pel primièr còp en 1984. I a maites dotzenas de grops familials sud coreans que dintran dins aquela definicion.
Poténcies der Èish
thumb|309x309px| Era expression Poténcias de l'Ais (var. Poténcias de l'Èish, Poténcias de l'Ais, reg. Poténcies der Èish) designe es Estats avent combatut contra es Aliats pendent era Segonda Guèrra Mondiala.
Eth tèrme es estat tornat popular per Benito Mussolini que, pendent un discors tengut a Milan eth de novembre de 1936, a definit er acòrdi estipulat eth 24 d'octobre precedent entre Alemanha e eth Reialme d'Itàlia coma un "ais", e per aquera rason aperat er «Ais de Roma-Berlin». Eth pacte d'acièr ulterior, estipulat per es dues poténcies eth 22 de mai de 1939, representave eth primièr nuclèu der aliança militara, espandida mai tard a Japon damb eth pacte tripartit deth 27 de setembre de 1940 (egalament conegut damb eth nom d'«Ais Roma-Berlin-Tòquio»).
Puèi, d'autres Estats an egalament rejonch era coalicion en rejonhent eth Pacte tripartit. Er Ais, format abans tot per es nacions insatisfachas der òrdre geopolitic creat ar endeman dera Primièra Guèrra Mondiala, èra cimentat per es afinitats ideologicas des regims autoritaris que'us governavan, e aviá per mira de constituïr un «Òrdre novèl» que veiriá era supremacia d'Alemanha en Euròpa continentala, d'Itàlia en Mediterranèa e de Japon en Extrèm-Orient. Politicament, aviá per mira de contrar eth capitalisme des democracies occidentales (Reialme Unit, França e Estats Units) e eth bolchevisme der Union Sovietica.
Ilderic
Ilderic (o Hilderic) foguèt un rei vandal d'Africa que regnèt de 523 a 530. Succediguèt a Trasamund.
Ilderic èra lo filh d'Uneric e lo felen del grand rei Genseric. Sa maire, Eudocia, èra filha de l'emperaire roman, Valentinian III.
Politica exteriora
Faguèt un cambiament important dins la politica del reialme vandal. Sos davancièrs avian defugits los contactes amb l'Empèri Bizantin, aquò per mostrar l'independéncia politica del reialme. Ilderic establís de relacions amb l'emperaire de Constantinòble.
Jaurrieta
Jaurrieta es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Maria Durand
thumb|200px|Maria DurandMaria Durand (nascuda lo 15 de julhet de 1711 - mòrta en 1776 al Boschet de Pranlas (Vivarés, uèi Ardecha) es una figura eroïca del protestantisme occitan. Aviá pas que 18 ans quand foguèt arrestada e empresonada a la Torre de Constança a Aigas Mòrtas.
Ezkaroze
Ezkaroze es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
Visiedo
vinheta
Visiedo es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Ordino
es una parròquia d’Andòrra. Sa populacion es de 0 abitants.
Anna Erra
thumb|250px|Anna Erra en 2017 Anna Erra i Solà (Vic, Catalonha, 7 d'octobre de 1965) es una ensenhaira e politiciana catalana. De tendéncia de centre drecha, ancianament afiliada a Convergéncia Democratica de Catalonha e uèi a Junts per Catalunya, es actualament cònsol de Vic dempuèi lo 13 de junh de 2015, e tanben deputada del Parlament de Catalonha (a partir del 19 de junh de 2018).
Thomas More
thumb|200px|Thomas More per Hans Holbein lo Jove (1527) Thomas More (Londres, 7 de febrièr de 1478 - 6 de julhet de 1535) èra jurista, escrivan e òme politic anglés. Mòrt a causa de son oposicion a l'esquisma de la Glèisa Anglicana, es considerat coma martir e venguèt sant de la Glèisa Catolica e de l'anglicana. Thomas More èra un pensador, teologian, politic, umanista e escrivan anglés, que venguèt poèta, traductor, cancelièr d'Enric VIII d'Anglatèrra, professor de leis, jutge de negòcis civils e avocat. Son òbra pus famosa es Utopia ont relata l'organizacion d'una societat ideala.
Biografia
Nasquèt a Londres lo 7 de febrièr de 1478, filh de John More, majordòm del Lincoln's Inn, jurista e de per aprèp nomenat cavalièr e jutge de la curiá reiala. En 1486, aprèp cinc ans d'ensenhament primari a la Saint Anthony School, considerada la melhora escòla de gramatica de Londres, e mai de l'unica gratuita, foguèt elevat segon la costuma de las bonas familhas al Palais de Lambeth, serviguèt coma page del cardinal John Morton, Arquevesque de Cantorbery e lord cancelièr d'Anglatèrra.
A catòrze ans, Thomas More integrèt en 1492 lo Canterbury College de l'Universitat d'Oxford, ont passèt dos ans estudiant la doctrina escolastica e perfeccionant sa retorica. En 1494, sens recebre son diplòma, va estudiar lo drech a la New Inn de Londres e a la Lincoln's Inn, institucion ont aviá trabalhat son paire. Benlèu que pendent aquela epòca aprenguèt lo francés necessari dins las corts de justícia anglesas e pel trabalh diplomatic, ja que coneissiá l'anglés e lo latin. En 1497, comencèt d'escriure poesias, amb una ironiá atal venguèt conegut. A aquela epòca se liguèt amb los davancièrs de la Renaissença, Erasme de Rotterdam, amb qui venguèt amic, e John Skelton.
Vèrs 1501 integrèt lo Tresen Òrdre de Sant Francés, vivent coma laïc dins un convent chartrós fins 1504. Alà se consacrèt a l'estudi religiós e en 1501 traduguèt d'epigramas grègas cap al latin e comentèt La ciutat de Dieu, de Sant Agustin. Mejans los umanistas angleses foguèt en contacte amb Itàlia. Aprèp que realizèt una traduccion (publicada en 1510) d'una biografia de Giovanni Pico della Mirandola escricha per son nebot Gianfrancesco, tombèt enamorat del sentiment de l'òbra qu'adoptèt per el, e que marquèt definitivament lo cors de sa vida.
En abandonant lo monastèri chartrós, en 1505, se maridèt amb Jane Colt e aguèron una filha Margaret, que vendrà sa discipla. Exerciguèt coma avocat amb succès, en part mercé a son sens de la justícia e de l'equitat, mai vendrà jutge dins lo plaids civils e professor de Drech. En 1506 nasquèt sa segonda filha, Elizabeth. Traduguèt cap al latin Luciano amb Erasme. E un mai tard nasquèt Cecily, sa tresena filha. Thomas More es pensionat e majordòm de Lincoln's Inn, ont realizèt de conferéncias entre 1511 e 1516. En 1509 nasquèt son filh John. More participèt a la gestion de grandas companhiás de Londres e Anvèrs. Escriguèt de poèmas pel coronament d'Enric VIII. En 1510 foguèt nomenat membre del parlament e vicesheriff de Londres. Un an mai tard moriguèt son esposa Jane e se marida amb Alice Middleton, veusa sèt ans abans e avent una filha, Alice.
En 1513 escriguèt History of King Richard III, libre qu'inspirèt William Shakespeare. En 1515 foguèt enviat coma ambaissada comerciala en Flandra. Escriguèt lo Libre segon d'Utopia. Un an mai tard escriguèt lo libre primièr d'Utopia e l'òbra complèta foguèt publicada a Lovaina. En 1517 foguèt enviat a Calais per resòlvre de problèmas mercands. Foguèt nomenat master of requests e membre del Conselh Reial. En 1520 ajudèt Enric VIII a escriure Asertio septem sacramentorum. More foguèt fach cavalièr e vicetresorièr. Sa filha Margaret se maridèt amb William Roper, que vendrà lo primièr biograf de Thomas More.
En 1524 foguèt nomenat Administrator de l'Universitat d'Oxford, en 1525 Administrator de l'Universitat de Cambridge e Cancelièr de Lancaster. Mudèt a Chelsea e escriguèt carta a Iohannis Bugenhagen defendent la supremaciá papala. En 1528 l'evesque de Londres li permet de legir de libres eretics per que los refuten
En 1530 signèt pas la carta del nòbles e prelats que demandava al Papa l'anullacion del matrimòni reial. En 1532 renoncièt al sa carrièra de cancelièr. En 1534 refusèt de signar l'Acte de Supremaciá que pretendiá repudiar a la supremaciá papala. L'Acte establiguèt que serián condemnats los que l'acceptarián pas e lo 17 d'abril foguèt empresonat. E decapitat, lo 6 de julhet de 1535.
Carrièra politica
Membre del Parlament dempuèi 1504, foguèt elegit jutge e sosprefècte de la vila de Londres. En 1509, amb l'arribada al tron d'Enric VIII, protector de l'umanisme e de las sciéncias, More dintrèt a son servici e venguèt membre de son Conselh Privat. Enric VIII profeitèt de son eficaç diplomacia e tacte, e li fisèt qualques missions diplomaticas dins los païses europèus. Tanben foguèt encargat de la tasca de tresaurièr, e en 1529 de Lord Canceller. Foguèt lo primièr cancelièr laïc.
En 1521 obtenguèt lo títol de knight (cavalièr). En 1524 foguèt nomenat High Steward (censor e patron) de l'Universitat d'Oxford, ont èra estat escolan. En 1525 foguèt tanben nomenat High Steward de l'Universitat de Cambridge.
Condemnacion e mòrt
Lo Rei Enric VIII venguèt ostil amb Thomas More quand volguèt divorciar de son esposa Catarina d'Aragon e Thomas, coma Cancelièr, aprovèt pas. Enric VIII aviá demandat al Papa de concedir al divòrci e lo refús d'aquel provoquèt l'esquisma d'Anglatèrra amb la Glèisa Catolica Romana.
Insistissiá per obtenir lo divòrci eclesiastic, çò per far taire las petòfias de sas facècias d'alcòva, objèctes dels parladisses de la Cort, e dels que lo rei se sentiá ofensat. Lo divòrci auriá escafat l'infidelitat, e auriá rendut l'afar sens consequéncias.
Fin finala lo rei, enrabiat, faguèt jutjar More que, dins un procès somari, foguèt acusat de nauta traïson e condemnat a mòrt. D'autres dirigents europèus coma lo Papa o l'emperador Carles Quint, que vesián en el lo melhor pensador del moment, faguèron pression perque li salvar la vida e que la condemnacion foguèsse commudada en castig perpetual o exili, mas serviguèt pas a res e foguèt decapitat una setmana aprèp, lo 6 de julhet de 1535.
Gardèt fins a la fin son sens de l'umor, confiant plenament al Dieu misericordiós que lo recepte quand passarà lo lindal de la mòrt. En s'agenolhant al cadafalc diguèt:. Fin finala, al-delà de l'ironia, s'adreçèt als presents: «I die being the King's good servant-but God's first» (Morissi essent bon servent del Rei, mas primièr de Dieu).