cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Beʼekʼid Łání Biyáázh beʼałníiʼdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Haʼaʼaahjí Beʼekʼid Łání Hahoodzodi bił hazʼą́.
Tsídiiłhiłii bidaaʼ łigaaígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vidua funerea" deiłníigo dayózhí.
Séí naaʼahóóhai bitéél łichíʼígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterocles exustus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Náátsʼózídę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí bitéél halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Náátsʼózídę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí bitéél halchíʼígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Lókʼaatah tsídii bidaaʼ áłtsʼózígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó bitéél dóó binátsʼiin éí dinilgai; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí dinilzhin; bidaaʼ éí łibá.
Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ tónteel tsídiitsoh bidaadzítsooígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Łeesdísí Bikéyah dóó Haʼaʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thalassarche bulleri" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Dahiitį́hii jáádtłʼooí dinooltłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo dóó chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił; bijáád éí ditłʼo dóó łigai.
Lókʼaatah tsídii bidaaʼ shiyishígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Limnornis curvirostris" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó bitéél dóó binátsʼiin éí dinilgai; bidaaʼ éí łibá dóó tʼóó bíyó shiyish.
Tsísʼná yiyání bitéél halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitéél éí halchííʼ; binákʼee éí diłhiłgo dootłʼizh; bizééʼ éí łitso; bidaaʼ éí diłhił.
Ahidiilíní Hayázhí
Ahidiilíní Hayázhí éí 14 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 8,915 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ tábąąh tsxilghááh
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ tábąąh tsxilghááh éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Séí naaʼahóóhai bizééʼ łitsooígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterocles gutturalis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii bitʼaʼ łizhin dóó łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diniltsogo łibá; bitsiiʼ dóó bizééʼ éí dootłʼizh; bitʼaʼ éí łizhin dóó łitsogo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí diłhił.
Lókʼaatah tsídii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó bitéél dóó binátsʼiin éí dinilgai; bidaaʼ éí łibá.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tónteel tsídiitsoh
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Łeesdísí Bikéyah bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Diomedea epomophora" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Dibé diníí dinéʼiʼ
thumb|left|210px|Dibé diníí dinéʼiʼ bidáh naatʼaʼiʼ Plaza de Colóndi éélkid, Madrid. 200px|thumb|Catedral de la Almudena Madrid kin sinildi éélkid. thumb|200px|City Hall Madrid kin sinildi éélkid thumb|200px|Cuatro Torres Business Areadi éélkid, Atsá biyaazh 2008
Naʼashjéʼii azisí bikágí ntłʼizígíí
Díí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 0.3–0.6di asdzoh ádaníłtso; bitsʼíís éí nímaz; bijáád éí danineez. Binááʼ éí tseebíí. Łaʼ éí wólázhiní ndahalin. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Dahiitį́hii jáádtłʼooí dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dahiitį́hii jáádtłʼooí dootłʼizhígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tsídiiłhiłii bitseeʼ nineezígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vidua macroura" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tónteel tsídii bidaaʼ áłtsʼózígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tónteel tsídii bidaaʼ áłtsʼózígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh deildeeł; tsídii biyęęzhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tábąąh dzootʼihí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tábąąh dzootʼihí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Tániilʼáítsʼóóz áłtsʼíísígíí
éí 261 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́ ; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Protoneuridae" deiłníigo dayózhí.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo diniltso; bikąʼígíí éí bijáád łibáago noodǫ́ǫz łeh; bitéél éí diniltso; binááʼ éí ntsaa.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał yishtłizhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Chʼizhaazhii daashiyishí bitéél łikizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pomatorhinus mcclellandi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tónteel tsídiitsoh binághah łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tónteel tsídiitsoh binághah łibáhígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh bikágí dantłʼizí deildeeł.
Dáʼákʼehtaʼ
Dáʼákʼehtaʼ éí -gi bił hazʼą́. Dáʼákʼehtaʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,787 adéesʼeez.
Tónteel bibąąh naʼashjéʼii dóó bikʼéí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Desidae" deiłníigo deiyózhí. Tónteel bibąąh naʼashjéʼii dóó bikʼéí éí nahasdzáán bikáaʼgi 182 ałʼąą ádaatʼé. Łaʼ éí doo tónteel bibąąhgi dahináa da. thumb|left|250px
Tábąąh tsxilghááh dibéłchíʼígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eurycea junaluska" deiłníigo dayózhí.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashjéʼii nineezí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lamponidae" deiłníigo deiyózhí. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashjéʼii danineezí éí 190 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Dziłtah chʼał bizéétsʼósí dichʼízhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dziłtah chʼał bizéétsʼósí dichʼízhígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tónteel tsídiitsoh bikʼos łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tónteel tsídiitsoh bikʼos łibáhígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh bikágí dantłʼizí deildeeł.
Tániilʼáí bitseeʼ ditání
éí 900 ałʼąą átʼéego dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gomphidae" deiłníigo dayózhí. Binááʼádaałtsʼózíidi éí tʼóó ahayóí.
Dahiitį́hii tseetsʼózí bítááʼ diʼilígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 2.5–3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh. Bitéél dóó bitseeʼ éí yágo dootłʼizh. Binághah éí dah dzísgai. Bitʼaʼ éí diłhił.
Tábąąh tsxilghááh dinilzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tábąąh tsxilghááh dinilzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tániilʼáí diłhiłí
éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cordulegastridae" deiłníigo dayózhí.
Tónteel tsídii binághah halzhinígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tin Kéyahdi dóó Tótaʼ Dineʼé Bikéyahdi dóó dóó  dóó  dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Larus marinus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel tsídii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahiná; niʼgóó bitʼoh ádeilééh.
Chʼizhaazhii daashiyishí ntsaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–11di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dibéłchíʼí; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bidaaʼ éí łibá dóó shiyish.
Tábąąh tsxilghááh łikizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–8di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łitsxo dóó diłhiłgo łikizh; bitseeʼ éí ayóo nineez; binááʼ éí diłhił.
Tsin bigaan yąąh dzootʼihí bitseeʼ dibéłchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Microxenops milleri" deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá tsídii "Microxenops"-jí atah yisdzoh).
Tsé Deeshzha Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo
éí Yootó Hahoodzo biyiʼjí siʼą́, áádóó éí 3,814 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso.
Kéédahatʼínígíí
209,233 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii Tsé Deeshzha Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi kéédahatʼį́ (2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ). Díí éí 75,532 hooghanígíí yiiʼ dabighan.
Naʼashjéʼii dilwoʼí
Díí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 0.2–0.5di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalkizh. Bijáád éí danineez. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Náátsʼózídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał diłhiłgo yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Náátsʼózídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał diłhiłgo yishtłizhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tábąąh tsxilghááh noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tábąąh tsxilghááh noodǫ́zígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tsísʼná yiyání bitsiiʼ dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí dinilzhin; bizééʼ éí łitsxo; binákʼee éí halzhin; bizééʼ éí łigai dóó łitso; bidaaʼ éí diłhił.
Tsiitsʼiinabaní bitéél łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsiitsʼiinabaní bitéél łigaaígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Náátsʼózídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał íiyisígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Náátsʼózídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał íiyisígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Chʼałchilí bizéétsʼósí dinilzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.2–0.3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dinilzhin; bitéél éí dinilbá; binááʼ éí diłhił.
Łeʼesoołii bitʼaʼ ádinígíí
Tʼááłáhági átʼéego:Łeʼesoołii bitʼaʼ ádaadinígíí‎
Tsintah tábąąh tsxilghááh
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsintah tábąąh tsxilghááh éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tsékooh
200px|thumb|left|, bikoohgoyaʼ tó nilį́ʼ. Díí bikooh éí Béégashii bitóʼ bikooh wolyé, [[Shą́ą́ʼtóhídi átʼé.]]
Tsiitsʼiinabaní łibáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Philemon buceroides" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hebius beddomei" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tónteel tsídii bikeeʼ łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tónteel tsídii bikeeʼ łitsooígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh deildeeł; tsídii biyęęzhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Séí naaʼahóóhai yistłʼinígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterocles bicinctus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Bikąʼígíí
Náátsʼózídę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání yistłʼinígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hebius boulengeri" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Náátsʼózídę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání yistłʼinígíí éí tąądee naagháhii dóó chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yilghał.
Tsiitsʼiinabaní yázhí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Philemon citreogularis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsinlátah tsxilghááh diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 3–4di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo noodǫ́ǫ́z; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tónteel tsídiitsoh bitʼaʼ diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 31–37di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhił; bidaaʼ éí diniltso.
Chʼizhaazhii yázhí bitéél yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binákʼee éí halbá; bidaaʼ éí diłhił.
Chʼizhaazhii yázhí bitéél yishtłizhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Náátsʼózídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał bigaan dah daalzhinígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polypedates megacephalus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Dahiitį́hii tʼádeekíní bitseeʼ łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4.5–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bizééʼ éí yágo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił dóó deekį́; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish.
Hodíłchʼiltah noołnahii
éí Shádiʼááhjí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Monias benschi" deiłníigo dayózhí. Hodíłchʼiltah noołnahii éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áko ndi éí nihookááʼgóó naagháa łeh.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah tsídii binákʼee halzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łitso; binákʼee dóó bizééʼ éí halzhin; binághah dóó bitsiitʼáád éí diłhiłgo łitso; bitʼaʼ éí dootłʼizh dóó kʼíjíjin; bitseeʼ éí łizhin; bidaaʼ éí diłhił.
Tónteel tsídiitsoh diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 30–35di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił; bidaaʼ dóó bitseeʼ éí łizhin.
Náátsʼózídę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 20–25di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizábąąh éí dinilgai.
Dááshiyishii bidaaʼ dibéłchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Campylorhamphus trochilirostris" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsinlátah tsxilghááh yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 2–3di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél dóó bizééʼ éí dinilbá; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tsé Ńtʼiʼí (Yootó Hahoodzo)
Tsé Ńtʼiʼí éí -gi bił hazʼą́. Tsé Ńtʼiʼí éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,498 adéesʼeez.
Chʼizhaazhii yázhí yistłʼinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó łigaigo yistłʼin; bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.
Dahiitį́hii tʼádeekíní bitseeʼ nteelígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibáago dootłʼizh; bítááʼ éí tśedídéehgo dootłʼizh; bitéél dóó bizééʼ éí dinilbá; bitʼaʼ éí diłhił dóó deekį́.
Ałchʼįʼ beʼestłʼóní
200px|thumb|left|Ałchʼįʼ beʼestłʼóní éélkid.
Tábąąh tsídii dinoodí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tábąąh tsídii dinoodí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tónteel tsídii bitseeʼ noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tónteel tsídii bitseeʼ noodǫ́zígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh deildeeł; tsídii biyęęzhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsísʼná yiyání bizééʼ tsédídéhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–10di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bizééʼ dóó bitsiiʼ éí tsédídéhgo dootłʼizh; bitéél dóó bitsiiyah éí dibéłchíʼí; binákʼee éí halzhin; bidaaʼ éí diłhił.
Dziłtaʼ Tó Sido
thumb|right|300px
Dááshiyishii bizééʼ halkizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Campylorhamphus procurvoides" deiłníigo dayózhí.
Dziłigaiitah tłʼiish bikágíneeskʼání
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  dóó Shádiʼááhjí  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Herpetoreas platyceps" deiłníigo dayózhí.
Tónteel bibąąhgi tsídii dinoodí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Shádiʼááhjí Chooyééł Dineʼé Bikéyah bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gavicalis versicolor" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tsintah noołnahii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–12di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łigai dóó dinilbáa łeh.
Tsísʼná yiyání dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–10di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bizééʼ dóó bitsiiʼ éí yágo dootłʼizh dóó tʼóó bíyó disxǫs; bitéél éí dinilgai dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bidaaʼ éí diłhił.
Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ níyol yiiʼ naʼałkǫ́ʼígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Dibénééz Bikéyah dóó Shádiʼááhjí Jeeshóóʼ Bikéyah bibąąhgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pelecanoides garnotii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Béégashii Bikooh (Dibé Ntsaa Hahoodzo)
Béégashii Bikooh éí -gi bił hazʼą́. Béégashii Bikooh éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,030 adéesʼeez.
Dahiitį́hii tʼádeekíní tsédídéhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 5.5–6.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí tsédídéehgo dootłʼizh; bitseeʼ éí kʼídzígai; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish; bitʼaʼ éí diłhił dóó deekį́.
Tsídii yáłtiʼí bitʼaʼ diłhiłgo dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí diłhiłgo dootłʼizh; bikʼos éí dah jíjin; bikąʼígíí éí bidaaʼ łichííʼ dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Tónteel tsídii bitsiiʼ łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 16–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí łibá dóó kʼíjíjin; bitsiiʼ éí łibá; bidaaʼ dóó bikeeʼ éí łichííʼ.
Tsídii dinoodí bidaaʼ łitsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gymnomyza viridis" deiłníigo dayózhí.
Atʼąątah chʼał bijáád dah daalzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Atʼąątah chʼał bijáád dah daalzhinígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Dził Daantsaaítah Bilagáana Bikéyahdę́ę́ʼ táłtłʼááh tłʼiish
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  dóó Bichʼah Łichíiʼii Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Natrix megalocephala" deiłníigo dayózhí.
Dáʼákʼeh Hayázhí (Dibé Ntsaa Hahoodzo)
Dáʼákʼeh Hayázhí éí 0.98 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 329 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
thumb|left|300px
Tséchį́į́shyaaí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo
éí Yootó Hahoodzo biyiʼjí siʼą́, áádóó éí 3,446 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso.
Hodíłchʼiltah tóidoozohii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hodíłchʼiltah tóidoozohii éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Tsinyiʼ chʼał bizéétsʼósí diniltsxooígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cophixalus salawatiensis" deiłníigo dayózhí.
Naakaii Łibáhí Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼohtah tłʼiish
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 30–33di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsiitsʼiin éí łibá dóó dinilgai.
Didzéchííʼ
Díí didzé éí tó wónaaníidi hadahóólįįd (Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Eʼeʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi). Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́.
Tsídii dinoodí bikʼos łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii dinoodí bikʼos łigaaígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Béésh Naakʼaʼí
Béésh Naakʼaʼí éí 25.5 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 388 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Dah daaskʼidtah dahiitį́hii bitéél łigaaígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Eʼeʼaahjí  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oreotrochilus leucopleurus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tsídii yáłtiʼí bizééʼ dinilchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii yáłtiʼí bizééʼ dinilchíʼígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Atʼąątah chʼał binááʼ dibéłchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Atʼąątah chʼał binááʼ dibéłchíʼígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Nahachagii déélgédígíí
Díí nahachagii éí 1–3di asdzoh ádaníłnééz, áádóó éí bitsʼíís chʼilgo dootłʼizh łeh. Bideeʼ dóó bitseeʼ éí danineez.
Tsinlátah tsxilghááh łitso dóó dinilzhinígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bolitoglossa mulleri" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsinlátah tsxilghááh łitso dóó dinilzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tóidoozohii bitseeʼ łizhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí łizhin; bijáád éí łichííʼ; binááʼ éí łitso.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ chʼizhaazhii yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ chʼizhaazhii yishtłizhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé dóó naʼashǫ́ʼii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naakaiitóhí (kinsááʼ)
Naakaiitóhíidi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí kinsááʼ.
Dziłtsį́įdi tsin yąąh dzootʼihí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dziłtsį́įdi tsin yąąh dzootʼihí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Dziłkǫǫh Bigiizh
thumb|left|300px
Dzidzétsoh
Ánoolinígíí
Dzidzétsoh éí łitso dóó łichíiʼgo naashchʼąąʼ, áádóó éí 2–4di asdzoh áníłtso. Dzidzétsoh bitsin éí 15–30di adéesʼeez yáʼííʼáa łeh; dąągo bílaʼtaʼiichih.
Tónteel tsídii łibáhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Leucophaeus modestus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel tsídii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahiná; niʼgóó bitʼoh ádeilééh.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tłʼohtah tłʼiish bikágíneeskʼání
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tó wónaanídę́ę́ʼ tłʼohtah tłʼiish bikágíneeskʼání éí tąądee naagháhii dóó chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yilghał.
Dziłtaʼ Tó Sidodi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 33 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,916 adéesʼeez.
Níyol yiiʼ naatʼaʼí bitłʼaakááʼ łigaaígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyah bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hydrobates pelagicus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tsídii yáłtiʼí dinilzhinígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Poicephalus meyeri" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Dah daaskʼidtah dahiitį́hii dootłʼizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oreotrochilus chimborazo" deiłníigo dayózhí.
Tsinlátah tsxilghááh łizhinígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bolitoglossa adspersa" deiłníigo dayózhí.
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał bizéétsʼósí dinilgaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.8–1.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilgai dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilbá; binááʼ éí diłhił.
Tsídii dinoodí binákʼee diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii dinoodí binákʼee diłhiłígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Nahachagii bitseeʼ nineezígíí
éí nahasdzáán bikáaʼgi 1,000 ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Conocephalinae" deiłníigo dayózhí.
Chʼizhaazhii bidaaʼ nineezígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼizhaazhii bidaaʼ nineezígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Dziłtaʼ Tó Sidodi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Chʼaa ndaakaaígíí
2016góó yihah yę́ędą́ą́ʼ 46,818 bílaʼashdlaʼii Dziłtaʼ Tó Sidodę́ę́ʼ Ahidiilíní Hatsohgóó dóó Beʼekʼid Dah Siyíníígóó kǫ́ naʼałbąąsii bił naaswod.
Níyol yiiʼ naatʼaʼí bitsiitʼáád halzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Níyol yiiʼ naatʼaʼí bitsiitʼáád halzhinígíí éí łóóʼ yázhí deilghał dóó chʼosh bikágí dantłʼizí deildeeł.
Tsídii dinoodí binákʼee dinilchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Haʼaʼaahjí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melipotes fumigatus" deiłníigo dayózhí.
Chʼizhaazhii binághah noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhingo naashchʼąąʼ dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí; bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí łibá.
Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí diłhiłígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Łeesdísí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nestor notabilis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Nahachagii jáádnézí
éí nahasdzáán bikáaʼgi 2,060 ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phaneropterinae" deiłníigo dayózhí.
Níyol yiiʼ naatʼaʼí diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Níyol yiiʼ naatʼaʼí diłhiłígíí éí łóóʼ yázhí deilghał dóó chʼosh bikágí dantłʼizí deildeeł.
Tsídii dinoodí binákʼee dinilgaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii dinoodí binákʼee dinilgaaígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsin yąąh dzootʼihí noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél dóó bitsiiʼ éí dinilgaigo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí diłhił.
Jádíłání
right|thumb|300px
Atʼąątah chʼał diniltsogo yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diniltsogo yishtłizh; bitéél éí diniltso; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼaʼ Yiltʼąąʼí Naazkaadi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
thumb|left|300px
Chʼiltaatʼagii łikizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼiltaatʼagii łikizhígíí éí naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 25–30di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltso dóó yishtłizhgo noodǫ́ǫ́z.
Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání éí tąądee naagháhii dóó chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yilghał.
Níyol yiiʼ naatʼaʼí łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Níyol yiiʼ naatʼaʼí łibáhígíí éí łóóʼ yázhí deilghał dóó chʼosh bikágí dantłʼizí deildeeł.
Niʼgóó nahachagiichilí
éí nahasdzáán bikáaʼgi 1,000 ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tetrigidae" deiłníigo dayózhí.
Tsídii dinoodí binátsʼiin halchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melithreptus lunatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tóidoozohii bítááʼ łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ; bikʼos éí łizhin; bidaaʼ éí dinilgai; bítááʼ éí łitso dóó dijool łeh.
Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Hahoodzo
Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Hahoodzo éí 57,914 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 12,830,632 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Hahoodzo biwááshindoon éí Tooh Siyíní Bibąąh hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́, áádóó Shikááʼgóó hoolyéedi kin haalʼáhí éí atisgo áníłtso.
Dziłtah tsxilghááh áłtsʼózígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dziłtah tsxilghááh áłtsʼózígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dadiłhiłígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Iridosornis" deiłníigo deiyózhí. Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dadiłhiłígíí éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ chʼał bizéétsʼósí łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1–1.4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél éí dinilbá; binááʼ éí diłhił.
Tsídii dinoodí binátsįʼgoʼ diniltsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii dinoodí binátsįʼgoʼ diniltsooígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Hastiin Biʼééʼ Łichíiʼii
''*Díí kwéíʼiʼ naaltsoos bikáaʼgi éí naakigoʼ hanéʼ: Łaʼ Bilagáana éí díí Hastiin yaʼdahaʼniih áádóó iilį́į́hgo yaʼnitsiidaʼkéés; áádóó łaʼ Naabeehó éí díí Hastiin déíjoołáh áádóó Hastiin báʼatʼéʼ hólǫ́ʼgoʼ naagáá nitʼę́ę́h. Naabeehó nééłséédgoʼ binaanish ayiilá, tʼáá ałchiníjįʼ.''
Chʼiltaatʼagii łizhinígíí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Circus maurus" deiłníigo dayózhí.
Haltsooítah tsxilghááh áłtsʼózígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Batrachoseps gregarius" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 2–4di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibáago yishtłizh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tsídii dinoodí binátsįʼgoʼ łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binátsįʼgoʼ éí łitso; bidaaʼ éí łizhin.
Kéyah Dańlínídę́ę́ʼ atʼąąʼtah chʼał bizéétsʼósí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.7–0.8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin (łahda éí diniltso); bitéél éí dinilbá; binááʼ éí diłhił.
Kéyah Yistinídę́ę́ʼ tónteel táshchozhii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sterna vittata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Tsin yąąh dzootʼihí bidaaʼ áłtsʼózígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lepidocolaptes angustirostris" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał bizéétsʼósí diniltsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał bizéétsʼósí diniltsooígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ níyol yiiʼ naatʼaʼígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Łeesdísí Bikéyah bibąągi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Fregetta maoriana" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tsídii dinoodí binátsʼiin halzhinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gavicalis virescens" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tsé Biiʼ Tóńlį́
Tsé Biiʼ Tóńlį́ éí -gi bił hazʼą́. Tsé Biiʼ Tóńlį́ éí tónteel bikááʼdóó deigo 728 adéesʼeez.
Dziłtah dahiitį́hii yázhí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Atthis heloisa" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Níyol yiiʼ naatʼaʼí binághah łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; binághah éí łibá; bitłʼaaʼ éí łigai.
Diné Nááhódlóonii bizaad
thumb|right|Łichíiʼgo naashchʼąąʼígíí éí bílaʼashdlaʼí Athabaskanji yádaałtiʼígíí yaa halneʼ.
Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ tónteel táshchozhii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 16–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitʼaʼ éí łibá; bitʼayaa éí łigai; bitsiitʼáád éí halzhin; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łitso dóó deekį́.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bitéél halchíʼí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 2.5–3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił; bitéél éí halchííʼ; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó łizhin.
Náátsʼózídę́ę́ʼ chʼiltaatʼagii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 20–23di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binááʼ dóó bijáád éí łitso; bidaaʼ éí łitso dóó kʼíjíjin.
Tsin yąąh dzootʼihí bidaaʼ łigaaígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Xiphorhynchus flavigaster" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsin yąąh dzootʼihí bidaaʼ łigaaígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bitseeʼ yishtłizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Boissonneaua flavescens" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tónteel táshchozhii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 16–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitéél dóó bitʼayaa éí łigai; bitsiitʼáád éí halzhin; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łichííʼ dóó deekį́.
Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼiltaatʼagii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 17–21di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łikizh łeh; binááʼ dóó bijáád éí łitso; bidaaʼ éí łibá.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh bibid dinilbáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh bibid dinilbáhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bizééʼ diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–4.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił; bizééʼ éí diłhiłgo dootłʼizh; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó łizhin.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bizééʼ diłhiłígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tsídii dinoodí bítááʼ halbáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diniltso; bitʼaʼ éí tʼóó bíyó diłhił; bítááʼ éí halbá; bidaaʼ éí łizhin.
Tónteel Łichíʼídę́ę́ʼ tónteel táshchozhii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tónteel Łichíʼídę́ę́ʼ tónteel táshchozhii éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí bizééʼ halkizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí bizééʼ halkizhígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Beʼekʼid Naakií Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo
Beʼekʼid Naakií Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí Dilyį́híiʼii hoolyéedi kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́; áádóó éí kin dah shijaaʼígíí atisgo áníłtso, díí hahoodzooígíí biyiʼdi.
Tááʼyaʼniiltʼóshii bitsiiʼ noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tááʼyaʼniiltʼóshii bitsiiʼ noodǫ́zígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tóidoozohii łibáhígíí
éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Fulica ardesiaca" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Nidaashchʼąąʼígíí
Tʼááłáhági átʼéego:Niʼ Hodisxǫs
Chʼizhaazhii bizééʼ noodǫ́zígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ptilocichla leucogrammica" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo dinilzhin; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tsin yąąh dzootʼihí binághah diniltsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsin yąąh dzootʼihí binághah diniltsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tsídii dinoodí bítááʼ łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bítááʼ dóó bizééʼ éí łitso; bitéél éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó diłhiłgo łitso łeh; bitłʼaaʼ éí łibá; bidaaʼ éí łizhin.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsintaatʼagii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsintaatʼagii éí naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Eʼeʼaahjí Shikááʼgóodi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Tʼááłáhági átʼéego:Shikááʼgóó
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bizééʼ łitsxooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bizééʼ łitsxooígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tsídii dinoodí bitéél dah jíjinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitéél éí dah jíjin; bitʼaʼ dóó bitsiitʼáád éí halzhin; bidaaʼ éí łizhin.
Chʼizhaazhii yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼizhaazhii yishtłizhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.7–1di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dinilzhin; binááʼ éí diłhił.
Tóidoozohii łizhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bítááʼ éí dinilchííʼ; bidaaʼ éí łitso; bijáád éí nineez.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bizééʼ tsédídéhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 5–5.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił; bizééʼ éí tsédídéehgo dootłʼizh; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó łizhin.
Łeezh Łigaaí
Łeezh Łigaaí éí -gi bił hazʼą́. Łeezh Łigaaí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,312 adéesʼeez.
Tsin yąąh dzootʼihí bítááʼ noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bítááʼ éí dinilgaigo noodǫ́ǫ́z; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.
Tónteel táshchozhii bidaaʼ deekíní
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sterna dougallii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí binághah diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 15–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił; bitéél dóó bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí binághah diłhiłígíí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Tsin yąąh dzootʼihí bitéél halkizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Xiphorhynchus erythropygius" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tooh Siyíní Bibąąhdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Tʼááłáhági átʼéego:Tooh Siyíní Bibąąh
Hodíłchʼiltah dahiitį́hii dinooltłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hodíłchʼiltah dahiitį́hii dinooltłʼizhígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Chʼizhaazhiichilí bitsiiyah yistłʼinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitsiitʼáád dóó bitsiiyah éí łigaigo yistłʼin; bidaaʼ éí łibá.
Chʼizhaazhiichilí bitsiiyah yistłʼinígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Hodíłchʼiltah dahiitį́hii disxǫsígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Colibri coruscans" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitsiiʼ dóó bitéél éí yágo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó łizhin.
Beʼekʼidtaʼ Hahoodzo
Beʼekʼidtaʼ Hahoodzo éí 65,498 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 5,686,986 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tsídii dinoodí bitłʼaaʼ dinilbáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melithreptus validirostris" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Nahoditsʼǫʼtah tłʼiish łizhinígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Seminatrix pygaea" deiłníigo dayózhí.
Teełtah chʼizhaazhii
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pellorneum palustre" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Teełtah chʼizhaazhii éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii diłhił dóó łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitso; bidaaʼ éí diłhił dóó dinilgai.
Łeeyiʼ tłʼiish bikágí yilzhólígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Virginia valeriae" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá tłʼiish "Virginia"-jí atah yisdzoh.
Chʼał nímasí bitéél łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.9–1.4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitso; binááʼ éí diłhił.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí bitsiitʼáád halzhinígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma hasitata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí
Dishjį́ʼgo bílaʼashdlaʼí doo conventional warfarego ałkʼiʼ néíjáádaʼ, dishjį́ʼgo éí unconventional / asymmetric warfare wolyéígíí chooʼdaʼyoołį́ʼgo ałkʼiʼ néíjáágo baʼnaʼaldééh. Łaʼ siláołtsooí binaatʼaanii adaʼnį́į́hgo chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí doo tʼáá yéigo chooʼį́ʼdaʼ.
Chʼał nímasí diłhiłígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Elachistocleis corumbaensis" deiłníigo dayózhí.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii łizhin dóó łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitso; biwos éí yágo dootłʼizh; bidaaʼ éí diłhił.
Ínsadoobíídiiya
Naaltsoos Chilam Balam
Naaltsoos Chilam Balam wolyéígíí éí Bitsįʼ yishtłizhii Mááya dineʼé bikéyahdę́ę́ʼgo naaltsoos nidaʼnideehgo oolyé. Chilam éí priest oolyé, áádóó azhí balam éí azhí akéídę́ę́ʼígíí oolyé áádóó Shádiʼááhdę́ę́ʼ náshdóítsoh łikizhígíí ałdóʼ oolyé. Díí azhí Chilam Balam éí Hastiin Chilam Balam wolyégo naaltsoos ínsadoobíídiiya ayiilaʼ (Ínsadoobíídiiya naaltsoosígíí éí naakidi anaalyá, azhíʼígíí tʼáá Chilam Balam wolyégo). Díí Naaltsoos éí naasgo adaʼhódooniiłígíí yaʼhalnéʼ, áádóó Naakáí Łibáʼí bisiláołtsooí tó honandę́ę́ nidaʼhidoonééłígíí yahálnéʼ.
Ásáí Dineʼé dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdę́ę́ʼ ínsadoobíídiiya adaalyáʼígíí
Ásáí dinéʼiʼ bikéyahdę́ę́ʼ ínsadoobíídiiya hadahiineezdeiʼígíí éí scientific method, historical method, dóó citation wolyéígíí bee dahólǫǫhgo hadahiineezdei. 960 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí ínsadoobíídiiya Brethren of Purity of Basra wolyéego haaltsʼid. Naanáłá ínsadoobíídiiya hadahiineezdeiʼígíí éí Abu Bakr al-Razi’s wolyé ałdóʼ, díí naaltsoos éí scienceji bił naaztʼiʼígíí haʼhaalné. Naanáłá ínsadoobíídiiya éí Mutazilite Al-Kindi’s wolyéego haaltsʼid, díí naaltsoos éí 270 ánéelą́ą́ʼ naaltsoos haniidei. Ínsadoobíídiiya Ibn Sina’s medical ałdóʼ wolyéego aalyá, díí naaltsoos éí tʼáá yéigo choʼį́į́hgo naʼhonaadiʼ (Neenaadiin nahaigo).
Ásáí dineʼé dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdę́ę́ʼ hastóí ínsadoobíídiiya adaalyiilígíí éí Hastiin Asharites, Hastiin Al-Masudi, Hastiin Tabari daalyé. Naaltsoos adaʼyiiláʼígíí éí Prophets dóó Kings, Ibn Rastah, Al-Athir, dóó Ibn Khaldum daalyé, tʼáá Ásáí dineʼé bizaadji éí díí naaltsoosígíí Muqadimmah deiłní (Doo ínsadoobíídiiya deiłniihda). Díí naaltsoos Muqadimmah wolyéígíí éí tʼáá diyingo banitsáʼhakéés. Ásáí dineʼé naaltsoos bikáaʼgi akʼéʼda ałchíʼgo isnad wolyéego yiikʼéʼgo adaʼałí ("Hané bikááʼígíí tʼáádaʼ tsʼiʼ akwii tʼéigo doo tʼáádaʼ tsʼiʼ anííhgo" wolyé saad isnad).
Tólą́ Nihiníyíní
Tólą́ Nihiníyíní éí 179.9 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 945,942 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Hoozdo
, kin daʼshijaaígíí éí Hoozdo Hahoodzo biWááshindoon átʼé, áádóó atiisgoʼ anííłtso kin daʼshijaaʼígíí. Ashdlaʼ góneʼ atah yiisdzo, kin nitságoʼ aniiłtsohígíí. 1,445,632 bílaʼashdlaʼí kédaʼhatʼįʼ. Bilagáana bizaadji éí Phoenix wolyé; éí doodaiiʼ éí, Valley of the Sun (Johanaaʼéí biTééh). Kégiizhí dóó Naakétłʼáhí dineʼé bizaadjí éí S-ki:kigk, Dilzhíʼí dineʼé bizaadjí éí Wasinka, Dziłghą́ʼí bizaadjí éí Fiiningis, áádóó Dilzéehii bizaadjí éí Hachpa Anya Nyava wolyé. Hoozdo éí -gi bił hazʼą́.
Tʼááłáhági átʼéego:Hoozdo
Dlǫ́ʼí Yázhí (Yootó Hahoodzo)
Dlǫ́ʼí Yázhí éí ﻿-gi bił hazʼą́. Dlǫ́ʼí Yázhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,200 adéesʼeez.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsxilghááh áłtsʼózí nineezígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–8di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łizhingo naashchʼąąʼ dóó áłtsʼóózí; bitseeʼ éí ayóo nineez; binááʼ éí diłhił.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bitéél łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís chʼilgo dootłʼizh; bizééʼ éí tsédídéehgo dootłʼizh; bitéél éí łigai. Baʼáádígíí éí bikʼiiz łitsxo; bikąʼígíí éí bikʼiiz chʼilgo dootłʼizh.
Ááhooshtʼįįh
Saad éí, baʼajiʼdi t'áágoʼ oolyé.
Shą́ąʼjįʼnteel
éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tólą́ Nihiníyíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá.
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tóidoozohii dootłʼizhígíí
éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Porphyrio melanotus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Chʼizhaazhiiłchííʼ bitsiiʼ łibáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alcippe morrisonia" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Níyol yiiʼ naalkʼįhii yázhí bidaaʼ áłtsʼózígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Níyol yiiʼ naalkʼįhii yázhí bidaaʼ áłtsʼózígíí éí táyiʼ chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí deildeeł.
Tónteel táshchozhii bitsiitʼáád łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–16di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí dinilbá; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łizhin dóó kʼídzítso dóó deekį́.
Tsin yąąh dzootʼihí bitʼaʼ diłhiłgo diniltsxooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitʼaʼ dóó bizééʼ éí diłhiłgo diniltsxo; bidaaʼ éí łibá.
Tsin yąąh dzootʼihí bitʼaʼ diłhiłgo diniltsxooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tónteel táshchozhii bitsiiyah halzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–12di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí dinilbá; bitsiiyah éí halzhin; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łizhin dóó deekį́.
Tsídii dinoodí bizéédzístsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii dinoodí bizéédzístsooígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiishkʼaaʼchilí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eirenis coronelloides" deiłníigo dayózhí.
Áhí dah oojołítah tsxilghááh bikeeʼ nteelígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chiropterotriton lavae" deiłníigo dayózhí.
Tséyaa tsxilghááh
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gyrinophilus palleucus" deiłníigo dayózhí. Tséyaa tsxilghááh éí dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsįyaalzhahí łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 12–16di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitéél éí łigaigo noodǫ́ǫ́z; bijáád dóó bináá éí łitso; bidaaʼ éí łibá.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bizééʼ tsédídéhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 2.5–3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhił; bitéél dóó bitłʼaakááʼ éí dinilgai; bizééʼ éí tsédídéehgo dootłʼizh.
Chʼałtʼą́hí bizéétsʼósí dibéłchíʼígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Stereocyclops histrio" deiłníigo dayózhí.
Atʼąątah chʼałchilí bikʼiiz yistłʼinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Atʼąątah chʼałchilí bikʼiiz yistłʼinígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tsídii dinoodí bizééʼ dinilzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łizhin; bitłʼaaʼ éí dibéłchíʼí; bitéél éí łigai; bizééʼ éí łigai dóó dinilzhin; bidaaʼ éí łizhin. Baʼáádígíí éí bitsʼíís łibá dóó bitłʼaaʼ diniltso.