cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tóchʼosh áłtsʼózígíí
éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ranatrinae" deiłníigo deiyózhí. Díí tóchʼosh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin; áádóó éí 100 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ayání Bitoʼ (Akałii Bikéyah)
éí Akałii Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́. Tsékooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Ayání Bitoʼdi 327 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Hodíłchʼiltah ayáníchilí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hodíłchʼiltah ayáníchilí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh dóó lókʼaaʼ yiłchozh dóó náʼátʼaał.
Toohjįʼ noołnahii bitéél łigaaígíí
éí tsídii deílʼésígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ardea insignis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 45–50di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bikʼos éí łibá; bidaaʼ éí łizhin dóó deekį́.
Hadaditsóohtah
Hadaditsóohtah éí ﻿-gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 3,615 adéesʼeez.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí bitsiitʼáád halzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís yágo dootłʼizh; bitsiitʼáád éí halzhin; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhiłgo dootłʼizh; bidaaʼ éí diłhił. Baʼáádígíí éí chʼilgo dootłʼizh; bitsiiʼ éí łibá.
Dáʼákʼehtah chʼał ndahakʼízígíí
Díí chʼał éí 1–3di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; binááʼ éí ntsaa.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ chʼał dinilzhin dóó yishtłizhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gephyromantis blanci" deiłníigo dayózhí.
Kin Yótʼááh Deezʼáhí Biyáazhdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Chʼaa ndaakaaígíí
2015góó yihah yę́ędą́ą́ʼ 641,346 bílaʼashdlaʼii Kin Yótʼááh Deezʼáhí Biyáázhdę́ę́ʼ Kin Yótʼááh Deezʼáágóó dóó Metropark hoolyéégóó kǫ́ naʼałbąąsii bił naaswod.
Hashkʼaan yildeełí bitseeʼ diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hashkʼaan yildeełí bitseeʼ diłhiłígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh; łahda chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ.
Toohjįʼ noołnahii bikʼos łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Toohjįʼ noołnahii bikʼos łigaaígíí éí chʼosh deildeeł; łóóʼ yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ séigoʼ
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ananteris" deiłníigo deiyózhí. Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ séigoʼ éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; adóó éí 64 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí séigoʼ éí 1–1.5di asdzoh ádaníłtso łeh; adóó éí diłhił dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Wóóneeshchʼįįdii
éí chʼosh bijáád hastáníjįʼ atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 2,500go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cicadidae" deiłníigo dayózhí.
Tábąąh naalzheehii bitéél diniltsxooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tábąąh naalzheehii bitéél diniltsxooígíí éí łóóʼ dóó chʼał deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Dahiitį́hii bizééʼ noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizh dóó bitéél łigai; bikąʼígíí éí bizééʼ dinilchxíiʼgo noodǫ́ǫz łeh..
Tábąąh Dah Yiskʼid
thumb|right|300px
Tsídii yáłtiʼí áłtsʼíísí biwos halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; biwos éí halchííʼ; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; binákʼee éí łigai; bidaaʼ éí dinilbá dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał nineezí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hoplobatrachus tigerinus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ chʼał
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gephyromantis" deiłníigo deiyózhí. Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ chʼał éí 47 ałʼąą ádaatʼé.
Tábąąsdísístłʼinii bidaaʼ shiyishígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tábąąsdísístłʼinii bidaaʼ shiyishígíí éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Tsé Ííʼáhí (Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo)
Tsé Ííʼáhí éí 8.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 319 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
thumb|left|300px
Kin Yótʼááh Deezʼáhí Biyáazhdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Kin Yótʼááh Deezʼáhí Biyáázh Hahoodzodi bił hazʼą́.
Tótaʼ Beʼekʼidi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání
Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1888 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 1,955 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (232 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.
Séigoʼ bitseeʼ ntłʼizígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séigoʼ éí 3–4di asdzoh ádaníłtso; adóó éí yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ. Naaldlooshi yázhí dóó chʼosh éí bichʼiyąʼ.
Séigoʼ bitseeʼ ntłʼizígíí éí ayóo báhádzid.
Tó Háálį́ (Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo)
Tó Háálį́ éí -gi bił hazʼą́. Tó Háálį́ éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,246 adéesʼeez.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał nineezí bitsiitʼáád dichʼízhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał nineezí bitsiitʼáád dichʼízhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Hashkʼaan yildeełí bitsiiʼ tsédídéhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hashkʼaan yildeełí bitsiiʼ tsédídéhígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh; łahda chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ.
Tsé Yázhí
Tsé Yázhí éí 116.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 193,524 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tʼááłáhági átʼéego:Tsé Yázhí
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí bitsiiyah dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitsiiʼ éí dootłʼizh; bitłʼaaʼ éí diłhiłgo dootłʼizh; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhił dóó dootłʼizhgo naashchʼąąʼ; binákʼee éí halzhin; biwos éí diniltsxo; bidaaʼ éí diłhił.
Oozéí / Ayahkinii
Oozéí dóó Wááshindoon, 1849–1946
1849 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Hastiin John S. Colhoun Wááshindoondę́ę́ʼ bikʼíʼ hódiiníʼ áádóó díí hastiin éí shádiʼááh dóó eʼeʼaahjí W.B.A.ji bitsįį yishtłizhii kéédahatʼínígíí yiiłnaalnishgo abidiilyá. Áádóó Yootódi yiniyésidaʼgo abidiilyá. 1850 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí tsostʼidgo Oozéí binaatʼaanii Yootógo yiikáá áádóó éí aadi Hastiin John S. Colhoun yííłʼałáh silį́į́h, díí éí Oozéí Wááshindoon bisiláołtsooí daʼyiikéédi. Siláołtsooí nihaʼadahaalyąąʼ doolééł daʼnį́į́hgo yééhádazdzíí; Naabeehó bidinéʼiʼ nidaʼbaahígíí doobóʼhónéíʼą́ą́hgo biniiná siláołtsooí yéékééd. Áádóó éí ałhaʼazlį́ʼ doobikʼijį́ʼ, 1851 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Tséhootsooídi Wááshindoon bisiláołtsooí bikin adaʼyiilá. Áádóó éí 1863–1864 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naabeehó Hwéeldigo adaʼbidineeskáádi. Bilagáana Hastiin James J. Carleton Wááshindoon bisiláołtsooí binaatʼaanii nilį́ʼgo Hastiin Biʼééʼ Łichíiʼii Naabeehó yiichʼiʼ yiiyiiłʼááhdi áádóó éí Naabeehó Hwéeldigo néíneeskáádi. 1847 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Gáamalii Áshįįh Biiʼtó Hahoodzoji nidaʼhanééhgo yaʼniidiikáí áádóó éí Bitsįʼ yishtłizhii Gáamalii biʼoodláʼ daʼyoodlááʼ doolééłdaʼnizingo bitsįʼ yishtłizhii yiitáákáígo yaʼnidiikáí. Gáamalii Hastiin Jacob Hamblin éí Oozéí bikéyahgo naayá áádóó éí aadiʼ Oozéí yiitaayá, díí éí 1858 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. 1875 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Gáamalii bichurch łaʼ adaʼyiilá Oozéí bikéyahdi.
Oozéí dóó Naabeehó ałchʼį́ʼ saad nidzin kéyah biniiná
Naabeehó Oozéí yiigágo kédaʼhatʼíʼniígíí atah Hwéeldigo nidaskáí áádóó aadę́ę́ ninaʼdaʼhaasnágo, dabikéyah yééhgo ninaʼdaʼhaasná. Áádóó díí kéyah choodaʼyoołyį́į́hígíí éí tʼáá Naabeehó bikéyahgo yaʼnitsídaʼkéés, naaá Oozéí éí doo akwii tʼéigo yiinééłnį́į́hdaʼ. Naabeehó Oozéí bikéyah yiikáaʼgi dabighan áádóó Naabeehó bilį́į́ ałtsó chʼil déíłchoozh, díí Oozéí doobiłʼáánidaʼ. Éí biniiná Oozéí Wááshindoongo saad nidéístʼíʼ; Naabeehó nihikéyah chódaʼyoołíʼ áádóó bilį́į́ ałtsó chʼil déínííłchʼoozh, danííhgo Wááshindoondę́ę́ʼ beeʼhazaanii daʼyiikééd. Díí beeʼhazaanii éí Oozéí yiikáʼadoolwołígíí daʼyiikééd. 1882 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoondę́ę́ʼ Oozéí kéyah baʼhadzo; Bee hazʼáanii Executive Order of 1882 wolyéego Oozéí baʼaalyá (Kin Náhalgháídi Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Chester A. Arthur, daʼsidah yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos executive order ayiilyá.).
Tábąąsdísístłʼinii bijáád łizhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo łibá dóó dinilgaigo yistłʼin; bitłʼaaʼ dóó bitéél éí łigai; bidaaʼ éí łizhin; bijáád éí nineez.
Oozéí / Ayahkinii
Oozéí bizaad
thumb|250px|left|Oozéí saanii eelkid 1922 biyihah yę́ędą́ą́ʼ, Edward Curtis wolyéego ayiiłkid; Tsiigáá nimaazgo ashtʼéélyágo éí dooʼayééhgo naagáágo yaʼhalné (ałkʼiʼdą́ą́ akwii tʼéí nitʼę́ę́h) Oozéí bizaad éí Uto-Aztecanjíʼ atah yiisdzoh Áádóó dishjį́ʼgo éí Oozéí bilagáana bizaadjíʼ tʼéiyá yaʼdaałtiʼ adóółá éí tʼáá ałchʼiʼjí yééʼyaʼdałtiʼ. 1990 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Oozéí bizaad naaskáá, iidą́ą́ éí 5,000 Oozéí bizaad yééʼyaʼdaałtiʼ. Naaná diishjį́go éí Oozéí baʼałchini nindéíntin áádóó Oozéí bizaad binaaltsoos "Hopi-English dictionary" wolyéígíí ałdóʼ hólǫ́, díí naaltsoos éí Hastiin Emory Sekaquaptewa ayiilá.
Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał nineezí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  dóó Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hoplobatrachus rugulosus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tábąąh naalzheehii bitseeʼ dootłʼizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Halcyon chelicuti" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Dahiitį́hii daatsʼísí diłhiłígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chalcostigma herrani" deiłníigo dayózhí. thumb|left
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dahiitį́hii daatsʼísí diłhiłígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Séí Biiʼ Tó (Tó Hahadleeh/Bidahóóchiiʼ)
Séí Biiʼ Tó éí -gi bił hazʼą́. Séí Biiʼ Tó éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,597 adéesʼeez.
Atʼąąʼ nahjįʼiiníiłii bitéél halchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sclerurus scansor" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Atʼąąʼ nahjįʼiiníiłii bitéél halchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Dziłtah tsxilghááh yistłʼinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 3–4di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgogo naashchʼąąʼ dóó łigaigo yistłʼin; bitéél éí dinilgai; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Biibii łitsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  dóó  dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tmetothylacus tenellus" deiłníigo dayózhí.
Chʼódeeníniitah Nílį́įdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Chʼaa ndaakaaígíí
2016góó yihah yę́ędą́ą́ʼ 61,226 bílaʼashdlaʼii Chʼódeeníniitah Nílį́į́dę́ę́ʼ Tótaʼ Beʼekʼidgóó dóó Albany hoolyéégóó kǫ́ naʼałbąąsii bił naaswod.
Toohjįʼ ndiigaii yázhí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 22–25di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bidaaʼ éí łizhin dóó deekį́; bijáád éí łizhin dóó áłtsʼóózí.
Tsídii yáłtiʼí tseentélí bítááʼ diłhiłígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Prosopeia personata" deiłníigo dayózhí.
Atʼąąʼ nahjįʼiiníiłii dinilzhinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sclerurus obscurior" deiłníigo dayózhí.
Tónteel Łichíʼídę́ę́ʼ toohjįʼ noołnahii yázhí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 22–25di asdzoh áníłtso. Łaʼ éí bitsʼíís éí daalgai, náánáłaʼ éí bitsʼíís daalzhin dóó dinilbáago ndaashchʼąąʼ; bidaaʼ éí nineez dóó deekį́; bijáád éí łizhin dóó áłtsʼóózí.
Séigoʼ ánínígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séigoʼ éí 2–6di asdzoh ádaníłtso; adóó éí diłhił dóó yistłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Łaʼ éí łeeyiʼdi dahiná. Naaldlooshii yázhí dóó chʼosh éí bichʼiyąʼ.
Haʼaʼaahdę́ę́ʼ tsintah tsxilghááh binághah halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 2–4di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ; binághah éí halchííʼ; bitéél éí dinilgai; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tótaʼ Beʼekʼidi tó wónaanídę́ę́ʼ chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
thumb|right|300px
Halgaiitah dijádídlǫ́ʼí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél dóó binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí łibá.
Náátsʼózídę́ę́ʼ chʼał bitsooʼ deeshgizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 2–3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo diniltsxo dóó dinilbáago yistłʼin; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.
Nahoditsʼǫʼ chʼosh chʼééh digháhii
éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Viviparidae" deiłníigo deiyózhí. Nahoditsʼǫʼ chʼosh chʼééh digháhii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí; adóó éí 125 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí chʼosh chʼééh digháhii éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso; bitsʼaʼ éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ.
Tótaʼ Beʼekʼidi bikááʼ náʼoobałí ńdanidaahígi
thumb|left|300px
Atʼąąʼ nahjįʼiiníiłii bizééʼ halbáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sclerurus albigularis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tłʼiish noodǫ́ǫzii łibáhígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thamnophis elegans" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tábąąsdísístłʼinii bitéél łigaaígíí
éí tábąąsdísí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Calidris alba" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Shį́įgo
Móʼab Náhookǫsjígo chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Móʼab Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi (Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo biyiʼdi) bił hazʼą́.
Toohjįʼ nahabiłii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 22–24di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; binákʼee éí dootłʼizh; bidaaʼ éí dootłʼizh dóó kʼíjíjin.
Atʼąąʼ nahjįʼiiníiłii bizééʼ yistłʼinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sclerurus guatemalensis" deiłníigo dayózhí.
Tábąąh Dah Yiskʼidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Chʼódeeníniitah Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Tsintah tsxilghááh binághah dah dzítsxooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsintah tsxilghááh binághah dah dzítsxooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Hashkʼaan yildeełí diłhiłgo tsédídéhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hashkʼaan yildeełí diłhiłgo tsédídéhígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh; łahda chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ.
Biibii bitéél noodǫ́zígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anthus sokokensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Shádiʼááhdę́ę́ʼ séigoʼ báhádzidí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tityus" deiłníigo deiyózhí. Shádiʼááhdę́ę́ʼ séigoʼ báhádzidí éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́; adóó éí 200 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí séigoʼ éí 2–4di asdzoh ádaníłtso łeh; adóó éí diłhił dóó łibáago ndaashchʼąąʼ łeh. Bitsʼíís éí tʼóó bíyó áłtʼą́ą́ʼíi łeh. Naaldlooshii yázhí dóó chʼosh éí bichʼiyąʼ.
Tsé Yázhíidi siláołtsooí bichidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí tónteel bikááʼdóó deigo 367 adéesʼeez.
Tłʼiish noodǫ́ǫzii ntsaaígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thamnophis gigas" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tábąąsdísístłʼinii bitéél łikizhígíí
éí tábąąsdísí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Calidris melanotos" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Atʼąąʼ nahjįʼiiníiłii dibéłchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Atʼąąʼ nahjįʼiiníiłii dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Chʼódeeníniitah Nílį́įdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Chʼódeeníniitah Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Tónteel Bibąąhdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Díí kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi éí 1984góó yihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa; dah náhástʼánígi éí tááʼ. Náhooskosjí Tóbiníhííyíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi Kǫʼ Naʼałbąąsii Yaa Áhalyání éí yaa áhályą́.
Tábąąh naalzheehii bitsiiʼ halzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tábąąh naalzheehii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizh dóó łizhingo naashchʼąąʼ; bitsiiʼ éí halzhin; bidaaʼ éí łichííʼ; binááʼ éí diłhił.
Tábąąsdísístłʼinii bitłʼaaʼ łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó dinilgaigo yistłʼin; bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin; bijáád éí nineez.
Béégashiitah noołnahii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí18–22di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bidaaʼ éí łitso; bijáád éí diłhił. Shį́įgo éí bitsiiʼ dóó bitéél łitsxo.
Tó Sidodi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi (Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzo)
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 844 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 540 adéesʼeez.
Náátsʼózídę́ę́ʼ tónteel bibąąh chʼał
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Náátsʼózídę́ę́ʼ tónteel bibąąh chʼał éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Hashkʼaan yildeełí dinilbáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hashkʼaan yildeełí dinilbáhígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh; łahda chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ.
Chʼódeeníniitah Nílį́įdi siláołtsooí bichidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
thumb|left|300px
Náátsʼózídę́ę́ʼ dáʼákʼehtah chʼał
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Fejervarya limnocharis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí éí táłtʼááh chʼil doo yitʼíinii deiyą́.
Dilkʼischíító Hahoodzo
Dilkʼischíító Hahoodzo éí 96,716 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 9,883,640 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Hashkʼaan yildeełí łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí hashkʼaan yildeełí éí 19–22di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bidaaʼ éí łitso.
Tłʼiish noodǫ́ǫzii yistłʼinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tłʼiish noodǫ́ǫzii yistłʼinígíí éí tąądee naagháhii dóó chʼał dóó naʼashǫ́ʼii dóó łóóʼ dóó naʼastsʼǫǫsí dóó hazéí yázhí yilghał.
Dziłtah tsídii jáádnézí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phoenicoparrus andinus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Dilkʼischíító
Tʼááłáhági átʼéego:Dilkʼischíító
Biibii dinilbáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anthus godlewskii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí bizééʼ halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí bizééʼ halchíʼígíí éí chʼil binááʼ yildeeł dóó tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí éí táłtʼááh chʼil doo yitʼíinii deiyą́.
Tsé Yázhíidi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Díí kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi éí 1921góó yihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa; dah náhástʼánígi éí tʼááłáʼí.
Nahachagii
Díí chʼosh éí nahasdzáán bikáaʼgi 11,000go daatsʼí ałʼąą átʼéego hólǫ́; deesdoigi éí tʼóó ahayóí dóó ałʼąą ádaníłtsogo naakai; Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bikáaʼgi dóó Náhookǫs biyaadi éí doo dahólǫ́ǫ da.
Tsídii yáłtiʼí tseentélí bitłʼaaʼ halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–11di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís chʼilgo dootłʼizh; bitłʼaaʼ éí halchííʼ; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bítááʼ dóó biwos éí łitsxo; bidaaʼ éí łizhin dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish. Baʼáádígíí éí dinilzhingo naashchʼąąʼ dóó biwos halchííʼ.
Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼał kʼaasdáhí binághah łitsooígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mantella laevigata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tóbiníhííyíní Hasáaniidi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Chʼaa ndaakaaígíí
thumb|left|300px
Tsʼíʼii dóó Tséʼédǫ́ʼii
Tsʼíʼii dóó tséʼédǫ́ʼii éí bitʼaʼ naaki; tʼáá díí tʼéiyá chʼosh bitʼaʼ naakigo tʼéiyá dahólǫ́ (saad "di-ptera" éí "bitʼaʼ naaki" óolyé); kʼaalógii, chéłchaaʼ, tsísʼná, dóó nahachagii éí bitʼaʼ dį́įʼgo dahólǫ́.
Tsídii jáádnézí łichíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii jáádnézí łichíʼígíí éí táłtʼááh chʼil doo yitʼíinii deiyą́.
Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼał kʼaasdáhí chʼilgo dootłʼizhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mantella nigricans" deiłníigo dayózhí.
Séí dah daaskʼidtah dijádídlǫ́ʼí dinilbáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitʼaʼ dóó bitsiitʼáád éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí łibá.
Tsinyaa séigołbáhí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Centruroides bicolor" deiłníigo dayózhí. Tsinyaa séigołbáhí éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séigoʼ éí 4–5di asdzoh ádaníłtso; adóó éí diniltso dóó łibáago naashchʼąąʼ. Naaldlooshi yázhí dóó chʼosh éí bichʼiyąʼ.
Chʼoshłóóʼ bitłʼaaʼ yee náhididziihígíí
éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Euopisthobranchia" deiłníigo deiyózhí. Chʼoshłóóʼ bitłʼaaʼ yee náhididziihígíí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́. thumb|left|250px Díí chʼosh éí tʼáá díkwíí cm ádaníłtso. Yee náhididziihí éí bitsʼíís bitłʼaaʼdi. Táłtłʼáahdi éí naakai, áádóó éí ałʼąą átʼéego ndaashchʼąąʼ. Chʼosh doo yitʼíinii dóó chʼil dóó łóóʼ yázhí éí bichʼiyąʼ.
Eʼeʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ tó ńlį́įdi chʼał łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Eʼeʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ tó ńlį́įdi chʼał łibáhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tábąąh naalzheehii łikizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tábąąh naalzheehii łikizhígíí éí łóóʼ dóó chʼał deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsídii jáádnézí yázhí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phoenicoparrus minor" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ nákʼeejilchíiʼii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ nákʼeejilchíiʼii éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Shą́ąʼjįʼ Tábąąh
Shą́ąʼjįʼ Tábąąh éí 3.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 12,867 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tábąąh naalzheehii łitsxooígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikáaʼgi hólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́įdi éí naaldeehii danílʼį́ bił hazʼánídi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Todiramphus cinnamominus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tsísʼná
Tsísʼná éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí — ńléidi tsísʼná doo daholǫ́ǫ da.
Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ nákʼeejilchíiʼii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ nákʼeejilchíiʼii éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Tsísʼnáłtsooí
Tsísʼnáłtsooí éí tsin bitáshtʼóózh dóó tsehégod biyiʼ dóó łeyiʼdi dóó naaldlooshii baʼáán yiyiʼ bighan ádeilééh; bighan éí tsin dóó naaltsoos yee ályaa.
Dahiitį́hii łizhinígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Florisuga fusca" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Bįįh Daaltsooítah
Bįįh Daaltsooítah éí -gi bił hazʼą́. Bįįh Daaltsooítah éí tónteel bikááʼdóó deigo 46 adéesʼeez.
thumb|left|300px
Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼał kʼaasdáhí łichíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼał kʼaasdáhí łichíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ séigołbáhí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séigoʼ éí 4–6di asdzoh ádaníłtso; adóó éí diłhił dóó łibáago naashchʼąąʼ. Naaldlooshi yázhí dóó chʼosh éí bichʼiyąʼ.
Tsintah tsxilghááh
Tsintah tsxilghááh éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii deildeeł.
Tsétah tábąąsdísístłʼinii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsétah tábąąsdísístłʼinii éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Tónaazyínítaʼdi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání
éí Dilkʼischíító Hahoodzodi bił hazʼą́.
Kʼaabééstsohdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Chʼaa ndaakaaígíí
thumb|left|300px
Tséyaa séigołbáhí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Centruroides sculpturatus" deiłníigo dayózhí. Tséyaa séigołbáhí éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séigoʼ éí 2–3di asdzoh ádaníłtso; adóó éí yishtłizh dóó łibáago naashchʼąąʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Dahiitį́hii ntsxaaígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Patagona gigas" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ałhidadiikʼą́ Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah dzootʼihí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó bitéél dóó binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí diłhił dóó tʼóó bíyó shiyish.
Bééshtóhíidi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Chʼaa ndaakaaígíí
2015góó yihah yę́ędą́ą́ʼ 32,197 bílaʼashdlaʼii Bééshtóhíídę́ę́ʼ Lapeer hoolyéégóó dóó Durand hoolyéégóó kǫ́ naʼałbąąsii bił naaswod.
thumb|left|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Bééshtóhí
Shádiʼááhjí Naʼníʼá Hóneezí
Shádiʼááhjí Naʼníʼá Hóneezí éí 30.17 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 63,632 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Shádiʼááhjí Naʼníʼá Hóneezí éí -gi bił hazʼą́. Bįįh Daaltsooítah éí tónteel bikááʼdóó deigo 16 adéesʼeez.
Tsénáhideeníłí łichíʼígíí
éí tábąąsdísí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Arenaria interpres" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Séigołbáhí noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séigoʼ éí 2–2.5di asdzoh ádaníłtso; adóó éí yishtłizh dóó łibáago naashchʼąąʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Nákʼeedeetłʼizhii binátsįʼgoʼ hólóní
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 22–30di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łizhingo naashchʼąąʼ dóó dootłʼizhgo disxǫs; binákʼee éí dah dootłʼizh; bitseeʼ éí łigai dóó nineez. Baʼáádígíí éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Dijádídlǫ́ʼí dóó bikʼéí
Tʼááłáhági átʼéego:Dijádídlǫ́ʼí dóó bikʼéí
Béésh Názhahdi tó wónaanídę́ę́ʼ chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 2,800 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 605 adéesʼeez.
Haʼaʼaahjí Dilkʼischíítóodi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Chʼaa ndaakaaígíí
2016góó yihah yę́ędą́ą́ʼ 66,321 bílaʼashdlaʼii Dilkʼischíítóódę́ę́ʼ Durand hoolyéégóó dóó Battle Creek hoolyéégóó kǫ́ naʼałbąąsii bił naaswod.
Dahiitį́hiichilí binághah dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dahiitį́hiichilí binághah dootłʼizhígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Naalʼeełii keelóól bikʼos halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Naalʼeełii keelóól bikʼos halchíʼígíí éí łóóʼ yázhí deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Eʼeʼaahjí Béésh Názhahdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Tʼááłáhági átʼéego:Béésh Názhah
Tsídii yáłtiʼí tseentélí bizééʼ dinilgaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 12–13di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yágo dootłʼizh; bitsiiʼ éí dinilgai; bitʼaʼ éí łizhingo łikizh; binághah éí łitso dóó łizhingo łikizh; bitłʼaaʼ éí halchííʼ; bidaaʼ éí dinilbá dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah dzootʼihí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó binátsʼiin éí dinilbá; bitéél éí łigai dóó łibáago noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí diłhił dóó tʼóó bíyó shiyish.
Tsénáhideeníłí
éí tábąąsdísí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Arenaria" deiłníigo dayózhí. Tsénáhideeníłí éí naaki ałʼąą átʼé. thumb|left|250px
Tónteel bibąąh chʼosh chʼééh digháhii
éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Littorinidae" deiłníigo deiyózhí. Tónteel bibąąh chʼosh chʼééh digháhii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 200 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí chʼosh chʼééh digháhii éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso; bitsʼaʼ éí dijool dóó łigai dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ.
Dziłtah naʼashjéʼii
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hypochilidae" deiłníigo deiyózhí. Dziłtah naʼashjéʼii éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó (Tsédeeshzha Dziłtah) dóó dahólǫ́; adóó éí 12 ałʼąą ádaatʼé.
Nákʼeejilchíiʼii diłhiłígíí
éí tązhii dóó zéédzísgaii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lophura edwardsi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Baʼáádígíí
Tsékʼi naʼashjéʼii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii éí 0.5–1di asdzoh ádaníłtso łeh; adóó éí dibéłchíʼí dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ. Bijáád éí nineez; bitsʼíís éí tʼóó bíyó nteel; binááʼ éí tseebíí. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Tsédááʼgóó Tʼiisgaiídi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
éí Dzígaii Chʼíńlį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Eʼeʼaahjí Tsin Łichíʼínééz
thumb|left|300px
Chʼil Łitsxooí Bitsiin Názbąs
éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Chʼil Łitsxooí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá.
Tółgaiinílį́įdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Chʼaa ndaakaaígíí
thumb|left|300px
Naalʼeełii keelóól diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–12di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin dóó diłhiłgo dibéłchíʼí; binááʼ éí łichííʼ. Haigo éí tʼóó łibá.
Tsintah tábąąh naalzheehii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–14di asdzoh ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí dootłʼizh dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí bitéél daalchííʼ, náánáłaʼ éí bitéél daalgai; binááʼ éí diłhił.
Tsídii yáłtiʼí tseentélí chʼilgo dootłʼizhígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah ndaaʼeełí léiʼ bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cyanoramphus unicolor" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 11–12di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bidaaʼ éí dinilbá dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Tsídii yáłtiʼí tseentélí chʼilgo dootłʼizhígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Cháʼoł
éí tsin biʼiil dahólóníjiʼ atah daasdzoh, áádóó éí tseebííʼ ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pinus (Ducampopinus)" deiłníigo deiyózhí. left|thumb|200px|Cháʼoł ííʼááh, Cháʼoł yázhí átʼé. Cháʼoł éí Shádiʼááhjí W.B.A.di dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi dahólǫ́.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ biibii daachʼį́dígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anthus furcatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Dahiitį́hiiłbáhí bizééʼ halchíʼí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 2.5–3.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bikąʼígíí éí bizééʼ halchííʼ; bizééʼ éí łigai.
Dahiitį́hiiłbáhí bizééʼ halchíʼí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Dziłtah tsxilghááh diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 3–6di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo dinilzhin; biniitsįʼ éí łitsxo łeh; bitéél éí łibá; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Dahiitį́hiiłbáhí yázhí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dahiitį́hiiłbáhí yázhí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Nákʼeejilchíiʼii łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Nákʼeejilchíiʼii łigaaígíí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Tsídii yáłtiʼí tseentélí łichíʼígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Platycercus elegans" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii yáłtiʼí tseentélí łichíʼígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Biibii bizééʼ łitsxooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bitéél dóó bitsiiʼ éí dinilbá; bizééʼ éí łitsxo; bidaaʼ éí łibá. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.
Biibii bizééʼ łitsxooígíí éí tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.
Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tónteel tsídii łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 16–18di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí diniltso dóó kʼíjíjin; bikeeʼ éí łibá.
Chʼizhaazhii bitéél łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łitso dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z; binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí łibá.
Táłkááʼ Bighan Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ łeetʼoh ííłʼíní
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Táłkááʼ Bighan Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ łeetʼoh ííłʼíní éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ dahiitį́hii bidághaaʼ hólóní
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 6–6.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dibéłchíʼí; bitéél éí dinilgai; bizééʼ dóó bitsiiʼ éí łizhin.
Tółgaiinílį́įdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Tʼááłáhági átʼéego:Tółgaiinílį́
Nákʼeejilchíiʼii yázhí
éí tązhii dóó zéédzísgaii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lophura erythrophthalma" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Bikąʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Nákʼeejilchíiʼii yázhí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Naʼashjéʼii bitłʼóól níyizí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii éí 0.5–0.9di asdzoh ádaníłtso; bitsʼíís éí diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh. Binááʼ éí hastą́ą́. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Dziłtah biibii
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anthus hoeschi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Akʼah Sisíʼí Tsinyiʼ Beʼekʼid
thumb|left|300px
Dziłtah tsxilghááh yishtłizhígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Desmognathus monticola" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Naalʼeełii keelóól ntsaaígíí
(éí doodaiiʼ Keelóól ntsaaígíí) éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Podicephorus major" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tsídii yáłtiʼí bitseeʼ nteelígíí
Díí tsídii éí 10–15di asdzoh ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh łeh (łaʼ éí bitsʼíís daalchííʼ); bidaaʼ éí tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish; bitseeʼ éí nineez dóó nteel.
Chʼosh doo yitʼínii
Díí chʼosh doo yiitʼínii éí chʼosh doo yitʼíinii bee nílʼíní (biiʼadées tʼį́į́ʼ) tʼáá éí tʼéiyá beeʼyiitʼį́ʼ áádóó tʼáá éí tʼéiyá bee naalkááʼ (Tʼáá anáá éí doo bee yiitʼiʼdaʼ). Chʼosh doo yiitʼínii naalkááígíí éí "microbiology" wolyé. 1675 yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Anton Van Leeuwenhoek wolyéego áłtsé yéédiniitʼą́ʼ áádóó áłtsé yiʼyiiłtsą́ʼ.
Łeetʼoh ííłʼíní bijáád dinilbáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Łeetʼoh ííłʼíní bijáád dinilbáhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Hodiłchʼiltah biibii
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anthus caffer" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Halchíídę́ę́ʼ Nílíní (kin haalʼá)
éí Náhookǫsjí Tónteel Biihílį́ Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́.
Halchíídę́ę́ʼ Nílíní éí -gi bił hazʼą́. Halchíídę́ę́ʼ Nílíní éí tónteel bikááʼdóó deigo 151 adéesʼeez.
Tʼiisyáázh Łání (Ahééháshį́į́h Hahoodzo)
thumb|right|300px
Ooljééʼ Ałnííʼí Tóhíidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
thumb|left|300px
Chʼizhaazhii bitsiitʼáád łitsxooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼizhaazhii bitsiitʼáád łitsxooígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tónaazyínítaʼdi tó wónaanídę́ę́ʼ chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Dilkʼischíító Hahoodzodi bił hazʼą́.
Naalʼeełii keelóólchilí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–11di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitłʼaaʼ éí łigai; binááʼ éí łitso; bidaaʼ éí łizhin.
Atʼaʼ Yiltʼąąʼí Ííʼáhí
éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Chʼil Łitsxooí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá.
Tséchʼil Díílidítóodi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Dilkʼischíító Hahoodzodi bił hazʼą́.
thumb|left|300px
Tsin yisdisítah chʼał
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.8–1di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; binááʼ éí ntsaa.
Chʼizhaazhii bitsiiyah halbáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼizhaazhii bitsiiyah halbáhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Nákʼeejilchíiʼii jaaʼí dibéłchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 35–40di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél dóó bikʼos éí łizhingo naashchʼąąʼ dóó diłhiłgo dootłʼizh; bitseeʼ dóó binághah éí łigai; binákʼee éí dah jilchííʼ.
Tónteel Biihílį́ Hatsohdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
éí Shádiʼááhjí Tónteel Biihílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ tónteel tsídii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 18–19di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí łibá dóó kʼíjíjin; binághah éí łibá ałdóʼ; shį́įgo éí bitsiiʼ halzhin; bidaaʼ dóó bikeeʼ éí łizhin.
Naalʼeełii keelóóltsoh biniiʼ łizhinígíí
(éí doodaiiʼ Keelóóltsoh biniiʼ łizhinígíí) éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aechmophorus occidentalis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Łeetsoiikooh
Łeetsoiikooh éí -gi bił hazʼą́. Łeetsoiikooh éí tónteel bikááʼdóó deigo 400 adéesʼeez.
Tónteel Biihílį́ Hatsohdi tó wónaanídę́ę́ʼ chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1,500 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 4 adéesʼeez.
Chʼizhaazhii biyaayááh halzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 3–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiiʼ dóó bitéél éí łitsxo; biyaayááh dóó binákʼee éí halzhin; bidaaʼ éí diłhił.
Tsxilghááh yázhí łitsxooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 1–1.7di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łitsxo; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tseedeidiłtazii dóó Biibii
Tʼááłáhági átʼéego:Tseedeidiłtazii dóó Biibii
Dahiitį́hii dootłʼizhí bitseeʼ łigaaígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polytmus guainumbi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dahiitį́hii dootłʼizhí bitseeʼ łigaaígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tsxilghááh dadiłhiłígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Desmognathus" deiłníigo deiyózhí. Tsintah tsxilghááh éí 24 ałʼąą ádaatʼé.
Náátsʼózídę́ę́ʼ atʼąątah chʼał dibéłchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó tʼóó bíyó dichʼíízh; bikʼiiz éí diniltsxo; bitéél éí diniltso; binááʼ éí ntsaa.
Gáagii naashchʼąąʼí dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Gáagii naashchʼąąʼí dootłʼizhígíí éí naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh deilghał; chʼosh dóó naʼashjéʼii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tábąąh Séíłgaiíidi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání
Díí táyiʼ naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 2009 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 12,000 ánéelą́ą́ʼ łóóʼ dóó táyiʼ chʼosh (700 ałʼąą ádaatʼéego) áadi danílʼį́.
Náátsʼózídę́ę́ʼ atʼąątah chʼał dinilbáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitéél éí diniltso; binááʼ éí ntsaa.
Tséchʼil Daalchíʼínílį́įdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
éí Haʼaʼaahjí Tséchʼil Daalchíʼínílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Halchíídę́ę́ʼ Nílíníidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1,625 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 258 adéesʼeez.
Tó wónaanídę́ę́ʼ naalʼeełídaakį́ bizééʼ halzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tó wónaanídę́ę́ʼ naalʼeełídaakį́ bizééʼ halzhinígíí éí łóóʼ deilghał.
Atsʼiis naałdzid
thumb|left|upright|Atsʼiis naałdzid. Ajéí yiilzooliʼ naałdzid bąąh nósééł, nitʼę́ę́h nájįʼ haalgiizh. Squamous cell carcinoma wolyéhígíí, (łighaigoʼ yiitʼį́ʼ). thumb|Atsʼiis naałdzid. Agháá diildlááhdigoʼ nishtłʼahjigoʼ ajéí yiilzooli bąąh nósééł.
Dáʼákʼeh Hótsaa (naalyéhé bá hooghan)
Dáʼákʼeh Hótsaa éí -gi bił hazʼą́.
Tséchʼil Daalchíʼínílį́įdi tó wónaanídę́ę́ʼ chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Tʼááłáhági átʼéego:Tséchʼil Daalchíʼínílį́
Ahidiilíní Hatsoh (Dibé Ntsaa Hahoodzo)
Tʼááłáhági átʼéego:Ahidiilíní Hatsoh
Tsótsoh (naalyéhé bá hooghan)
Tsótsoh éí -gi bił hazʼą́. Tsótsoh éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,550 adéesʼeez.
Naalʼeełídaakį́ bizééʼ halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 22–26di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél éí łigai; bitsiitʼáád dóó bitsiiyah éí łibá; bizééʼ éí halchííʼ; bidaaʼ éí łizhin; binááʼ éí łichííʼ.
Naalʼeełídaakį́ bizééʼ halchíʼígíí éí łóóʼ deilghał.
Beʼekʼid Łání Biyáázh
éí Beʼekʼid Łání Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́, áádóó Beʼekʼid Łání Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.
thumb|right|300px
Náhookǫs biyaadi tónteel tsídii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Deeteel Bikéyahdi dóó Haʼaʼaahjí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Larus glaucoides" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel tsídii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahiná; niʼgóó bitʼoh ádeilééh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 20–25di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí dinilbá; binááʼ éí łigai; bidaaʼ éí łitso; bikeeʼ éí dinilchííʼ.
Tábąąh Séíłgaiíidi siláołtsooí bichidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
thumb|left|300px
Chʼil binááʼ yildeełíłbáí bizééʼ łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bizééʼ dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii yishtłizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Climacteris picumnus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Díí tsídii éí tsineeshbízhii ndahalin, áádóó éí tsineeshbízhiigi átʼéego tsintahgi dahiná.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitʼaʼ éí dinilzhin; bizééʼ éí halbá; bidaaʼ éí łibá.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼizhaazhii bidaaʼ shiyishígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼizhaazhii bidaaʼ shiyishígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tahoniigááh
Tahoniigááh / Atsiiʼ honiigaah bichʼosh doo yiitʼínii
Chʼosh doo yitʼínii influenzavirus A éí tsiidiʼ tóbąąhgo nidaʼtʼáʼigiʼ bitsʼąąʼdę́ę́ naałniih yiiłniʼ. Łahdaʼ hadaʼyiitʼééhgo chʼosh doo yiitʼínii naaldloshiʼ bitsʼiis bitáájiʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééh áádóó éí naaldloshiʼ ałhidaʼdiilnáʼ lééh, áádóó diné binaaldloshiʼ naazjéégo ałdóʼ yidaʼdiiłnáʼ lééh, áádóó éí bílaʼashdlaʼí bitsʼiis bitáájiʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééh, áádóó éí tahoniigááh / atsiiʼ honiigaah yilééh.
Atsʼíís Baa Áháyą́dóó
Díí átʼáo éí bichʼą́ą́h ádaa áháyą́ ííshją́ą́. Tsʼídá tʼáá áhótʼáo nihił dahwiilneʼ, ʼáh nighéídę́ę́ʼ. Díí áląʼ táánágis. Jó éí bee áchʼą́ą́h ádaa áháyą́.
Áádóó índa éiyá, "Cover Your Cough," danihidiiʼní. Éí tʼáá áhótʼé. Shą́ąʼ éí nighéí hastʼį́įyaa dajinóo jidilkoso da éí áchʼą́ą́h dah nízhdidíílniho. Ákótʼáo éí éiyá hatsʼį́įyaa dajiníi łeh. Ákweʼé éí doo éí nighéígóó éí éiyá díí jidilkosígíí ahiłdaas da. Jó éí biniyé. Áko éí áhótʼéhígíí bee ádaa ádahwiinohdzin dooleeł. Áádóó índa éí nighéí nihinéʼéshtǫʼ dahólǫ́ǫ éiyá akǫ́ǫ́ naaltsoos ádaałtʼą́ą́ʼígíí chódeinołʼį́ danihidiiʼní áádóó tsʼiilzéí bá naaznilígíí kóneʼé biih dahohnííł ííshją́ą́ tʼááshoodį́.
Áádóó índa éí nihilaʼ yéo tą́ą́hdaagis. Kótʼáo éí bee ádaa… bee áchʼą́ą́h áhátʼį́ ííshją́ą́ shidineʼé. Áádóó índa nighéí ʼáaleʼé da chodeinoł… daahdlą́ǫ da nighéígóó tó dilchxoshį́ danilínígíí tó łikaní da dabidohní áhóótʼéhígíí da tʼáadoo tʼááłáhígi atah… ádah… atah ńdahohtʼáhí tʼááshǫǫdí. Tʼááłáhígo nihitah ádeinohʼáo ádeínóhsin. Ákojį́ éí ádeiłní Bilagáana, "Don’t share drinking containers," deiłní.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii éí tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitéél éí diniltso; binááʼ éí ntsaa.
Kʼosiłgaii noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Kʼosiłgaii noodǫ́zígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí dinilbáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí dinilbáhígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał binááʼ ntsxaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–2.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó łibá dóó yishtłizhgo łikizh; bitéél éí łigai; binááʼ éí ntsaa dóó diłhił.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí łibáhígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Dahiitį́hii jáádtłʼooí bitéél łitsxooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 5–5.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizhgo disxǫs; bitéél éí łitsxogo disxǫs; bitʼaʼ éí diłhił; bijáád éí ditłʼo dóó łigai.
Tóbinídahaazyínídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání
thumb|left|300px|[[Tééh łį́į́ʼ]]
Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteeldę́ę́ʼ tónteel tsídiitsoh bidaadzítsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 28–30di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhił; bidaaʼ éí łizhin dóó dah dzítso; binááʼ éí diłhił.
Tsídiiłhiłii bidaaʼ łichíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vidua chalybeata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Baʼáádígíí
Naʼashjéʼii bidaanézí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tetragnathidae" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii bidaanézí éí nahasdzáán bikáaʼgi 955 ałʼąą ádaatʼé.
Tsísʼná yiyání bítááʼ tsédídéhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–12di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bítááʼ éí tsédídéehgo dootłʼizh; bizééʼ éí halchííʼ; bidaaʼ éí diłhił dóó tʼóó bíyó shiyish.
Tsin bąąh tsxilghááh
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aneides" deiłníigo deiyózhí. Tsin bąąh tsxilghááh éí neeznáá ałʼąą ádaatʼé.