cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tsídii biyaʼ doo yitʼíinii
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Psoroptidia" deiłníigo deiyózhí. Łąʼ éí naaldlooshii bighaaʼ yiyiʼdi dahiná ałdóʼ.
Tsintah dahiitį́hii bitéél halchíʼí
éí yótʼáahdi tsídii dóó tsintah dahiitį́hii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Glaucis hirsutus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís dóó bitʼaʼ éí dibéłchíʼí; bitéél éí halchííʼ; bikąʼígíí éí bidaaʼ łizhin dóó łitsogo naashchʼąąʼ dóó tʼóó bíyó shiyish. Baʼáádígíí éí bidaaʼ tʼóó łizhin.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ dááʼadeeʼii
éí tsídii deílʼésígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Platalea alba" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Dááʼadeeʼii éí tó ńlį́ dóó beʼekʼid bibąąhgi dahiná. Bidaaʼ éí nineez dóó nteel, bijáád éí nineez dóó áłtsʼóózí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 30–35di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; binákʼee dóó bijáád éí łichííʼ; bidaaʼ éí łibá.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ dááʼadeeʼii éí chʼosh bikágí dantłʼizí dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Áshįįh bibąąh dijádídlǫ́ʼí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alaudala cheleensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tábąąhkin (Naʼazhǫǫsh Hahoodzo)
éí Naʼazhǫǫsh Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Naʼazhǫǫsh Hatsoh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.
Áshįįh bibąąh dijádídlǫ́ʼí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ dóó bitéél dóó binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí diniltso.
Áshįįh bibąąh dijádídlǫ́ʼí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Shádiʼááhjí Tsétóhíidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Bįįhtó Hahoodzodi bił hazʼą́.
Tábąąhkin (Naʼazhǫǫsh Hahoodzo)
Tábąąhkin éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tábąąhkin éí tónteel bikááʼdóó deigo 1,430 adéesʼeez.
Shádiʼááhjí Tsétóhíidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 450 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 623 adéesʼeez.
Tʼááłáhági átʼéego:Tsétóhí
Tseewoshí bitsiiʼ dinilbáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cranioleuca pallida" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitsiiʼ éí dinilbá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí dibéłchíʼí; bitsiitʼáád éí halchííʼ; binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí łibá.
Tseewoshí bitsiiʼ dinilbáhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Aniłtʼánii
éí chʼosh bijáád hastáníjįʼ atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Neuroptera" deiłníigo deiyózhí, áádóó nahasdzáán bikáaʼgi éí hastą́ą́ʼ dimíílgo daatsʼí ałʼąą átʼé.
Aniłtʼánii éí tʼáá ałtso bitʼaʼ dį́įʼgo dahólǫ́; díí éí bigháhootʼį́. Nááná aniłtʼánii éí binááʼ ntsxaa; bitsʼíís éí áłtsʼóózíigo nineez łeh. Aniłtʼánii éí daʼałchozhgo naakai.
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tábąąh naalzheehii yázhí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ceyx pusillus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tábąąh naalzheehii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dootłʼizh; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai; binááʼ éí diłhił.
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tábąąh naalzheehii yázhí éí łóóʼ dóó chʼał deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tééh dééł bikʼos łitsxooígíí
éí dóó  hólǫ́; azhą́ éí tsídiitsoh nahalingo niʼgóó naagháa łeh dóó doo naatʼáa da łeh ndi, díí tsídii éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Neotis ludwigii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tééh dééł éí 7–13 dahidídloʼ áníłdáás; bitsʼíís éí 2.5–3di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó diniltsxogo yistłʼin; bitéél dinilgai; bikʼos éí łitsxo dóó łigaigo naashchʼąąʼ; bítááʼ éí łizhin.
Tééh dééł bikʼos łitsxooígíí éí naʼashǫ́ʼii dóó naaldloohii yázhí haalzheeh łeh; chʼosh dóó chʼil binááʼ yildeeł ałdóʼ.
Eʼeʼaahjí Tónteeldę́ę́ʼ daatsohí dóó bikʼéí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel dóó Haʼaʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah ndaaʼeełí léiʼ bikáaʼgi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Coerebinae" deiłníigo deiyózhí. Eʼeʼaahjí Tónteeldę́ę́ʼ daatsohí dóó bikʼéí éí 26 ałʼąą ádaatʼé.
Díí tsídii éí 3–10di asdzoh ádaníłtso łeh. Łaʼ éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł; náánáłaʼ éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé deiłchozh.
Tʼááłáhági átʼéego:Eʼeʼaahjí Tónteeldę́ę́ʼ daatsohí dóó bikʼéí
Chʼagiiłbáhí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́, áádóó éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Molothrus" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–12di asdzoh ádaníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís diłhił; bidaaʼ éí diłhił ałdóʼ. Baʼáádígíí éí łibá.
Chʼagiiłbáhí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł; dzidzé dóó chʼil binááʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsé Táyiʼ Siʼánídi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Halgaiitó Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi (Yootó Hahoodzo biyiʼdi) bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1,665 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,814 adéesʼeez.
Tséłchííʼ Bikooh (Naʼazhǫǫsh Hahoodzo)
éí Naʼazhǫǫsh Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Naʼazhǫǫsh Hatsoh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Naʼazhǫǫsh Hatsoh Eʼeʼaahj'igo éí kin sinil.
Tséłchííʼ Bikooh éí ﻿-gi bił hazʼą́.
Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ dijádídlǫ́ʼí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi dóó dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Calandrella acutirostris" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ dóó bitéél dóó binákʼee éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.
Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ dijádídlǫ́ʼí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał diniltso dóó yishtłizhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mantidactylus majori" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Biyęęzhii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.7–1di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo yishtłizh; bitéél éí diniltso; binááʼ éí ntsaa.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał diniltso dóó yishtłizhígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼééh digháhii bikeeʼ łitsooígíí
(éí doodaiiʼ éí Kintaaʼanéhé Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhiitsoh) éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; éí tʼóó ahahyóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chelonoidis denticulatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼééh digháhii éí 15–30di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó łitsogo łikizh; bitsʼaʼ éí dinilzhingo naashchʼąąʼ dóó dah daaltso.
Chʼééh digháhii bikeeʼ łitsooígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dzidzé dóó tłʼoh yiłchozh.
Anádiz biyaʼ
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Demodex" deiłníigo deiyózhí. Anádiz biyaʼ éí 65 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí yaaʼ éí tʼóó 0.3–0.4 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí bigháhootʼį́; bijáád éí doo nineez da. Binááʼ éí ádin. Bílaʼashdlaʼii binázis dóó naaldlooshii bighaaʼ yitahgi éí dahiná.
Tsintah dahiitį́hii yishtłizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó tsintah dahiitį́hii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Glaucis aeneus" deiłníigo dayózhí.
Beʼekʼidbąąsdísí łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–11di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigaigo yistłʼin; bidaaʼ éí nineez; bijáád éí nineez dóó łitso; binááʼ éí łizhin.
Tsintah dahiitį́hii yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís dóó bitʼaʼ éí dibéłchíʼí; bitéél éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí łizhin dóó tʼóó bíyó shiyish.
Tsintah dahiitį́hii yishtłizhígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Beʼekʼidbąąsdísí łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Beʼekʼidbąąsdísí łibáhígíí éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeełgo naakai.
Kintaaʼanéhé Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí bitseeʼ łichíʼígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Amazona brasiliensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bítááʼ éí halchííʼ; bitseeʼ éí łichííʼ; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí diniltso dóó kʼíjíjin dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Kintaaʼanéhé Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí bitseeʼ łichíʼígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Náátsʼózídę́ę́ʼ dááʼadeeʼii
éí tsídii deílʼésígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Binááʼádaałtsʼózíidi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Platalea minor" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Dááʼadeeʼii éí tó ńlį́ dóó beʼekʼid bibąąhgi dahiná. Bidaaʼ éí nineez dóó nteel, bijáád éí nineez dóó áłtsʼóózí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 25–30di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bítááʼ dóó bidaaʼ éí łizhin; bijáád éí łizhin ałdóʼ.
Náátsʼózídę́ę́ʼ dááʼadeeʼii éí chʼosh bikágí dantłʼizí dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Kʼįįshzhíníńlį́
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dibé Ntsaa Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.
Kʼįįshzhíníńlį́ éí 155 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 600,158 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Kʼįįshzhíníńlį́ éí -gi bił hazʼą́. Kʼįįshzhíníńlį́ éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,130 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Kʼįįshzhíníńlį́
Tsékááʼ chʼał diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–2.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá dóó łizhingo naashchʼąąʼ; binááʼ éí łibá.
Tsékááʼ chʼał diłhiłígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Jélii łóóʼ nteelí
éí Táłtłʼááh Dahoołchʼíhí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Coronatae" deiłníigo deiyózhí. Jélii łóóʼ nteelí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí 54 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Jélii łóóʼ nteelí éí 0.5–1.5 adéesʼeez ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí nímaz dóó nteel. Bijáád éí ádin; bitsʼin ałdóʼ doo hólǫ́ǫ da. Łóóʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Kéyah Dańlínídę́ę́ʼ chʼał biwooʼ nineezí diłhiłígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Limnonectes woodworthi" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 2–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bikʼiiz éí diłhił; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.
Kéyah Dańlínídę́ę́ʼ chʼał biwooʼ nineezí diłhiłígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Aniłtʼánii yázhí
éí bijáád hastą́ą́ʼ áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Psyllidae" deiłníigo deiyózhí. Díí chʼosh éí tʼáá ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼé; daʼałchozhgo naakai.
Beʼekʼid Hazgan
éí Naʼazhǫǫsh Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Naʼazhǫǫsh Hatsoh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.
Beʼekʼid Hazgan éí ﻿-gi bił hazʼą́. Beʼekʼid Hazgan éí tónteel bikááʼdóó deigo 2,096 adéesʼeez.
Tseewoshí bitsiiʼ łibáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cranioleuca semicinerea" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiiʼ éí łibá; bidaaʼ éí łibá ałdóʼ.
Tseewoshí bitsiiʼ łibáhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Kéʼ łizhiní
thumb|left|400px|Táaʼgo Naatʼaanii łį́į́ biłnaazhį́ʼ—Piegan, Edward S. Curtis ayiiłkid.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼil bijeeh yidlání bikʼos łitsxooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Iridophanes pulcherrimus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bikʼos dóó bitéél éí łitsxo; bidaaʼ éí diłhił dóó tʼóó bíyó shiyish.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼil bijeeh yidlání bikʼos łitsxooígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ tábąąh naalzheehii dootłʼizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alcedo coerulescens" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tábąąh naalzheehii éí 5–5.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizh; bizééʼ dóó bitłʼaaʼ éí łigai; binááʼ éí diłhił.
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ tábąąh naalzheehii dootłʼizhígíí éí łóóʼ dóó chʼał deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Dilzhíʼí
thumb|240px|20th century yihah yę́ędą́ą́ʼ tsʼá aalyáígíí átʼé. Kʼáʼ dóó lookʼáá beeʼaalyá. éí Hoozdo Hahoodzo yiikéʼdaʼhatʼį́ʼ áádóó bitsį́ʼ yishtłizhii Dineʼé átʼé. Áádóó Dilzhíʼí Dineʼé éí Yavapai wolyé, áádóó tʼáá bi éí dį́į́ ałʼą́ą́h átʼé daʼhiikaʼ. Western Yavapai wolyéígíí éí "Tolkepaya" wolyéego yééʼadaʼdoojiʼ, áádóó Northern Yavapai wolyéígíí éí "Yavapé" wolyéego yééʼadaʼdoojiʼ, áádóó Southern Yavapai wolyéígíí éí "Kwevkepaya" wolyéego yééʼadaʼdoojiʼ, áádóó łaʼ éí "Wipukepa" wolyéego yééʼadaʼdoojiʼ. Akondiʼ tʼáá ałʼąąʼ Dilzhíʼí Dineʼé daʼhiikaiʼnidiʼ, táá ałtsoʼ bizaad, beeʼeʼoolʼį́į́ł, dóó binaʼhagáʼ ałhééłtʼééh. Dilzhíʼí Dineʼé dóó Waalibéí Dineʼé dóó Góóhníinii dóó Athabascan Apache ałdóʼ bizaad ałhééłtʼééh.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ halgaiitah chʼééh digháhii
éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chelonoidis chilensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Dilzhíʼí
Saad "Yavapai" éí ayóʼyaałtʼiʼgo (yaʼdiiłtʼíʼ Dineʼé) oolyé, naaná saadígíí ałdóʼ jóhonaaʼéí (Jóhonaaʼéí Dineʼé) oolyé. Akondiʼ Yuman bizaadjí éí "haʼaʼaah nahosʼahjiʼ Dineʼé kédahatʼííniʼ" jinóoh oolyé.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ halgaiitah chʼééh digháhii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼééh digháhii éí 10–20di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo łikizh; bitsʼaʼ éí dinilbá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ halgaiitah chʼééh digháhii éí chʼil bitʼąąʼ dóó dzidzé dóó tłʼoh yiłchozh.
Dilzhíʼí
1800’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Bilagáana Dilzhíʼí Dineʼé Apache(s) déíłnííhgo daʼyóʼzhiʼ nitʼééh (Dooʼákwiitʼéigo daʼyózhíʼ), naanáłá éí "Apache-Mohave"; éí doodaiiʼ éí, "Tonto-Apache" daʼnííhgo daʼyózhiʼ (Díí ałdóʼ dooʼákwiitʼéígo daʼyózhíʼ). Tʼáá doo bilagáana nidaʼhánééhdaʼ yę́ędą́ą́ʼ éí Dilzhíʼí Dineʼé kéyah nitsʼáhgo chʼodaʼyoołʼį́į́h nitʼééh: 20,000 naaki dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoʼgo kéyah chʼodaʼyoołʼį́į́h nitʼééh (20,000 mi² / 51,800 km²). Dził Dookʼoʼooskiid siʼąąhniígíí (Kinłání bigháʼdi) dóó tooʼ nilį́į́hígíí: Tó Ntsʼósíkooh (Kinłání Tólą́ Dootłʼizhí Bibąąhgi dah shijááʼígíí bigháʼdi), áádóó tó daʼsiihį́į́hniígíí: Martinez lake wolyéego (Kin Yuma wolyéego daʼshijááʼiʼgi bigháʼdi), áádóó éí Dził Pinal wolyéígíí bigháʼdiʼ (Kin Béésh Bá Hooghan wolyéego daʼshijááʼiʼgiʼ biigháʼdiʼ), ákwiihóniiłtsohgo kéyah chʼodaʼyoołʼį́į́h nitʼééh.
Nitʼąąʼ nahané
thumb|Dilzhʼiʼ daʼbighan. Dilzhíʼí Dineʼé éí nidaalzhéé dóó adooleʼéʼ chʼil nidaʼháʼdlééhígíí ałʼgą́ą́ʼ adéíłʼį́į́hgo daʼbichʼiiyą́ʼ nitʼę́ę́h. Naanáłá éí ałtsʼiisigo naayízí, naaʼołí, dóó naadą́ą́ʼ kʼéʼdaʼdi dlééhgo daʼbichʼiyą́ʼ daʼbighán nitʼę́ę́h. Naaná Dilzhíʼí Dineʼé "Tolkepaya" daalyéʼígíí éí dookʼéʼdaʼdi dlééhdaʼ, díí éí adooleʼéʼ nidaʼiinijiʼ binidaʼnishgo yééʼakʼiʼ nidaʼdi kai. "Quechan" Dineʼé (Kééchan Dineʼé) (Yuma, Yuman, Kwtsan, Kwtsaan yééʼadaʼdoojiʼígíí) éí adooleʼéʼ beeʼdahólǫ́ʼgo yaʼnidaʼiiłniʼ nitʼééh. Naaná chʼil biʼneeshchʼiiʼ, áádóó nidiʼyiiliʼ binaaʼ, dóó, tsʼasziʼ bihaskʼaan ałdoʼ daʼbichʼiyąʼgo nidaʼkaiʼ nitʼééh. Tsáʼásziʼ bihashkʼaanígíí tʼáá yéíʼgo daʼbichʼiyąʼgo yaʼnisiidaʼkees nitʼééh. Díí hashkʼaanígíí éí daʼtʼéés; łééʼyiʼgoyaʼ adahasdzą́ʼ adaalyáʼgo, áádóó éí tʼáá aadiʼ ashtʼéʼ naazniilgo adaalnéʼ, haigo iindaʼ dahdąʼ (astʼééʼdaʼ niilį́į́hgo). Naaná atsʼįʼ éí bįįh, gah, gahtsoh, dóó tsídii bideeʼ hólónígíí (quail) déíyąʼgo nidaʼkaiʼ nitʼééh. Áádóó łóóʼ ałdóʼ hádaʼyiiłʼííłgo deiʼyąʼ nitʼééh.
Dilzhʼiʼ Dineʼé bighan éí tsin ałhiidaʼhastʼǫ́ʼgo yiidaʼbighan nitʼééh, bilagáana bizaadjí éí "huts" wolyé, naaná Dilzhíʼí Dineʼé bizaadjí éí "uwas" wolyé. Ocotillo (Aakoʼtiiʼoʼ) bitsin beeʼadaalyá, áádóó shį́ʼgo éí bikʼiʼ daʼazbaal áádóó biyaadę́ę́ʼ éí tʼáá yaʼiichʼiʼgo adaalyá. Haigo éí bikʼiʼ daʼastʼiʼ, nibaal naʼhalingo. Łaʼ Dilzhíʼí daʼbighan chʼil dóó tłʼoh bee daʼhashjoolgo bee hooghan adaalyáʼ, áádóó łaʼ éí tsáʼászí bitʼąąʼ beeʼ adaalyáʼ. Naanáłá Dilzhíʼí Dineʼé éí bighan łéézh bee daʼhiishjáá áádóó łaʼ éí tsé biidaʼaʼą́ą́niígíí yiidaʼbighan; éí doodaiiʼ éí, anaasázíʼ bikin yiiniʼda beehah.
Dilzhíʼí Dineʼé éí tʼáá dikwiiʼiʼgo táʼdadinééh nitʼééh, biniináʼígíí éí chʼiyąąn tʼoʼ bigháʼhigo táʼdadiinééh nitʼééh. Dilzhíʼí Kwevkepaya wolyéígíí tʼéí tʼáá nitsʼááʼgo nitáʼdadiinééh nitʼééh, áádóó shį́ʼgo ałdóʼ Dilzhíʼí nitsáágo ałʼhiinidéíkaʼ nitʼééh áádóó éí ałtsá nidaʼanééh nitʼééh.
Dilzhíʼí bahané
thumb|left|Łichiigo ałhééʼiidzohgo naashchʼą́ą́ígíí éí Dilzhʼiʼ bikéyah, áádóó łeetsogo naʼasdzoígíí éí Dilzhʼiʼ Dineʼé naneeskáádiʼ San Carlosgo. Dilzhíʼí Dineʼé éí chʼoʼooł / tsin; éí doodaiiʼ éí, naadą́ą́ʼ bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ Dilzhíʼí Dineʼé haazlį́į́ʼ daʼnííhgo badaʼhanéʼ, díí éí kéyah alyáá yę́ędą́ą́ʼ. Áádóó díí éí "Montezuma Well" bigáádiʼ ákwii tʼéigo Dilzhíʼí Dineʼé haazlį́į́. Akondiʼ nidaʼałkaaʼiʼ adaʼniihgo éí Dilzhíʼí Dineʼé "Patayan" bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ yiikah, áádóó éí tooʼ nilʼį́į́niígíí: Tó Ntsʼósíkooh bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼgo nidaʼhaznáʼ. 1300 AD biyihah yę́ędą́ą́ʼ ákwiidzágiʼ átʼé daʼniʼ nidaʼałkaaʼiʼ.
Dilzhíʼí Dineʼé "Wipukepa" dóó "Yavapé" wolyéígíí éí Góóhníinii dóó Waalibéí Dineʼé yiiłchʼooni daʼniilį́į́h nitʼééh (łahdiʼ), áádóó chʼóʼdaholʼį́į́hgo dabighan. Áádóó tʼáá doo ałchʼįʼ nidaazbaaʼdaʼ.
Dilzhíʼí Dineʼé "Wipukepa" dóó "Kwevkepaya" wolyéígíí éí ałchʼooni daʼniilį́į́h nitʼééh, naaná Dziłghą́ʼí ałdóʼłádiʼ yiiłchʼooni daʼniilį́į́h łééh. Díí tʼáá táágo Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí Dineʼé anaa déíłnii nitʼééh, áádóó ałchʼį́ʼ nidaʼdibaah nitʼééh. Akóndiʼ Dziłgháʼiʼ dóó Dilzhíʼí diné nidabaahgo tsʼiiłgo akʼiʼdaʼnidaʼałjáʼ nitʼééh. Áádóó Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí hosh aditsahiitsoh bineestʼą́ʼ nidaʼyiilá yiniiyé Dilzhíʼí Dineʼé bikéyah yiikʼiʼjiʼgo nidaʼdiinééh áádóó tʼáá éí biniiná anaa naʼhódlééh nitʼééh.
Akéédiʼ Dilzhíʼí dóó Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí ałchʼįʼ ałchʼį́ʼ nidaazbaaʼígíí éí Biʼantʼąąʼtsózí 1857 biyihah yę́ędą́ą́ʼ (Bilagáanajiʼ éí Colorado-Gila River alliances yiiłniigo yozhí); díí éí 100 anéélʼąąhgo Dilzhíʼí, Quechan dóó Dilzéehii nidaʼbaahígíí ałhiikaigo Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí yiichʼįʼ yiichʼįʼ nidaazbaaʼ. Díí éí "Pima Butte" (Kétłʼáhí bitsé) biighádiʼ ahótʼį́į́hdiʼ. Į́į́dą́ą́ Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí bikʼéʼ hódeisdlį́įʼ. Áádóó éí bikʼiʼjįʼ iindaʼ, Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí Wááshindoon bisiláołtsooí bibeeʼeldǫǫh dóó bilį́į́ baʼdaʼiisniilgo iinda Dilzéehii dóó Quechan yiʼkʼéʼ daʼdeisdlį́į́ʼ.
Naakáí łibáʼiʼ naaskáí
1583 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí łibáʼiʼ "Antonio de Espejo" wolyéego naʼazhʼéézh (Naakaii Łibáhí Bikéyahdę́ę́ʼ naʼgháágo), díí éí Mingus Dził naʼhósʼáʼdiʼ Dilzhíʼí yiitáá naayáʼ. Áádóó Oozéí / Ayahkinii éí hóʼį́į́hgo ah yiigááłgo bikéʼnaʼasdéí, díí Naakáí łibáʼiʼ éí óola haʼdéíni tʼáágo naakáí. Nitʼę́ę́h aadi Dilzhíʼí béésh łichíiʼii tʼéiyá hadéígéédiʼlágo aadi yéékáí. 1598 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí łibáʼiʼ "Marcos Farfán de los Godas" wolyéego Dilzhíʼí Dineʼé bikéyahdi táá naʼdiiyáʼ, áádóó éí Dilzhíʼí Dineʼé "cruzados" yiiłniigo yoozhíʼ (Dilzhíʼí Dineʼé bitaagiʼ ałnaago daʼasdzoʼgo nidakaigo biniiná). Áádóó éí 1598 dóó 1604–5 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí łibáʼiʼ Juan de Oñate wolyéego Dilzhíʼí Dineʼé bikéyah bikáágo táá naadiʼéézh, díí éí Ahééháshį́į́h Hahoodzo (tó nitʼéél) bikʼíʼjigo atiin háí deizʼį́į́ʼ yiiniyéʼ. Áádóó díí táágo Naakáí łibáʼiʼ naaskáí áádóó éí naakidi neeznaadiin nahaigo iindaʼ bilagáanałá naʼnadzá.
Dilzhʼiʼ Dineʼé áádóó tʼáá binizingo kédaʼhatʼíʼ, bilagáana doo bitaa hólǫ́ go, kóndiʼ bilagáana binaalyéʼiʼ daʼnedeiʼhiígíí chódaʼyoołʼį́ʼ. Díí éí łį́į́ naʼniilkáádigiʼ kʼédaʼdiilyé biłnaʼanish, beeʼnaʼanishʼíʼ, áádóó beeʼeldǫǫh bilagáana bitsʼą́ą́hdę́ę́ʼ daʼnedeiʼhiígíí chódaʼyoołʼį́ʼ. Naaná Oodlaniʼjiʼ binaʼantin ałdóʼłá daʼyoosdlą́ą́d. 1600–1700 biyihah yę́ędą́ą́ʼ áádóó 1700–1800 biyihah yę́ędą́ą́ʼ łóódtsoh nidaasnii áádóó 25% bigháágo Dilzhʼiʼ Dineʼé bitsʼiis adein dazlį́į́h. Naaná nidaʼdiibahgo ałdóʼ łahgo átʼéego adaʼaałʼį́ʼ daazlį́į́h, áłtsé éí doo naaldloohshii doo deinʼį́į́hdaʼ nitʼę́ę́h, áádóó bílaʼashdlaʼí ałdóʼ dooyiisnááh andaʼyiilʼį́į́hdaʼ nitʼę́ę́h. Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí yiikʼiʼjigo nidaʼdiibahgo bílaʼashlaʼiʼ yiisnááh andáʼyį́į́hígíí éí naalté nilį́į́hgo naʼhaniih, Naakai bichʼį́ʼ. Díí éí Naakáí dinéʼiʼ bikin naazhjáágo bílaʼashdlaʼí nidaʼhaniih, áádóó éí biniidináʼ adooleʼéʼ baʼdahaaniił.
Bilagáana nidaʼ hanę́ę́h
1820’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí bilagáana chaaʼ haʼdaalzhééʼiʼígíí Dilzhʼiʼ Dineʼé bikéyahjįʼ chʼiʼ naʼhaazná, díí éí tó daʼnilį́į́hgo niʼdaalzhéé: Salt, Gila, dóó Bill Williams Rivergoná. 1829 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Hastiin Biʼééʼ Łichíiʼii dóó Hastiin Ewing Young Dilzhíʼí Dineʼé bikéyahdi łį́į́ biłnaaskáí, íídą́ą́ tʼáá ákwii tłʼéʼ Dilzhíʼí baʼtį́į́h nakáágo łįįʼ dóó dzaanéézłá bitsʼáh naaztséédiʼ, áádóó beeʼódleehí ałdóʼ beeʼneestʼį́į́h.
Naaltsoos Saani Guadalupe-Hidalgo (Treaty) wolyéego hadiilyá doo bikʼiʼjiʼ Wááshindoon bisiláołtsooí Dilzhʼí Dineʼé bikéyahjiʼ chʼíʼdahanééhgo yanidiikai. 1849 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Óola hadeilį́į́h Ahééháshį́į́h Hahoodzodi, iidą́ą́ bilagáana akwíidi mííl shį́į́h chʼiʼdaʼhazná Dilzhʼí bikéyah bikáágo. Ákwii tʼéínidiʼ Dilzhíʼí Dineʼé doo bilagáana yitʼáájiʼ nidaʼkaidaʼniitʼę́ę́h.
1852 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoon bisiláołtsooí dóó Dilzhíʼí ałchʼíʼ nidaazbaaʼ, díí éí Dilzhíʼí Tolkepaya daalyéígíí Quechan Dineʼé yiiłʼałhiidiikáí. Díí éí Tó Ntsʼósíkooh tséʼna ninahdaʼał oołgo yééʼakiʼniidikáí nitʼééh, bilagáana agáá daʼhódeistʼą́ʼ. Díí éí bilagáana sééshį́į́hgo biniiná, Wááshindoon bisiláołtsooí yiilʼááhdiʼ. Siláołtsooí Major Samuel Heintzelman wolyéego Wááshindoon daʼbiłʼááhdiʼ.
1851 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí bilagáana "Oatman" dalyééhgo Dilzhíʼí bikʼiʼdaʼhiizná, áádóó éí Hastiin Royse Oatman dóó yiiłʼííná ííłʼííniʼígíí sééshį́į́h. Baʼałchʼinii táágo asdahaaskáí: Ashkii Lorenzo wolyéígíí áádóó atʼééké naakigo biʼooʼ. Atʼééd Olive dóó Mary Ann éí bidiisnááh áádóó naalté nilį́į́hgo naʼhaasniih Mojaves bichʼį́ʼ. Díí éí naaltsoos bee nidaʼneezdéíʼ: "Captivity of the Oatman Girls" wolyé naaltsoos.
1863 biyihahgo éí bilagáana óola hadeilį́į́h Lynx Creekdi (Náshdóí Bikoohdi kin dah shijaaʼígíí, Hoozdo Hahoodzodi), áádóó éí bilagáana nidaʼhanę́ę́hgo yaʼniidikáí. Díí éí Hassayampa dóó Agua Fria Tó nilį́į́h naʼhosʼą́ą́ʼdiʼ. Áádóó éí Fort Whipple wolyéego ałdóʼ aalyá.
Hoozdo Hahoodzodi bilagáana nidaʼhanę́ę́hígíí biniʼdahʼatʼáʼ
Tʼááchʼil 1863 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Dilzhíʼí Tolkepaya wolyéígíí, aadę́ę́ Hastiin naagáágo Quashackama wolyéego. Hoozdo Hahoodzojiʼ bitsį́ʼ yishtłizhii biłnaʼanish yaʼdahnaʼhaaztʼą́ą́niígíí, yiiłʼałhiikáí. Díí éí bilagáana Hastiin Charles Poston, dóó Naakétłʼáhí Dineʼé, Dilzéehii, dóó Chemehuevi Dineʼé yiiłʼałhiikáí áádóó éí ałhiiłnaʼanish dóó chiidaʼhojoolʼį́į́h doolééł biniiyé. Díí éí Fort Yuma hoolyédi kin daʼshijááʼiʼdi ahótʼį́į́hdiʼ. Kóhnidiʼ díí ałgáádeitʼáániígíí éí Wááshindoondę́ę́ʼ doo naaltsoos bikʼíʼniʼiitʼą́ą́hdaʼ (Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíníígíí doo yeeʼlą́ʼ daʼaslį́į́hdaʼ).
Akʼóhnidiʼ díí ałhaʼdeetʼáánígíí bilagáana dooyiikʼéʼdaʼhoołʼį́į́hdaʼ, áádóó bilagáana Dilzhíʼí Dineʼé nahjiʼ adaʼhiidoonééł daʼnį́į́hgo yiniidaʼhóʼáah. Áádóó Wááshindoongo ałdóʼ ákwiitʼéigo naaltsoos ninahdeiłtsoos. Naaná Náshdóí Bikooh binaaltsoos haʼhiindeiʼígíí "Arizona Miner" wolyéígíí, bikáaʼgi díí átʼéego naaltsoos bikáaʼgi saad daʼshijáá: "Ałtsoʼ naaztséédijiʼ tʼéiyá yáʼátʼééh, tsʼį́į́łgo alyáágo tʼéiyá."
Hastiin Braatz wolyéígíí bahanéʼ, "Niłchʼiʼtsoh 1864 yę́ędą́ą́ʼ éí Fort Whippledę́ę́ʼ siláołtsooí Dilzhíʼí Yavapé wolyéígíí yiikʼiʼdaʼhiiznágo Dilzhíʼí dį́į́ tsʼáhdahgo naaztséédi áádóó tsootsʼiidgo éí beʼaldǫǫh bikʼaʼ habiizkaal." Áádóó Yas Niłtʼéés biyiiyiʼ yiidziił góneʼ, éí siláołtsooí Fort Whippledę́ę́ʼígíí Dilzhíʼí Dineʼé yiikʼiʼdahiizná naaná. Áádóó iidą́ą́ naadiin tséébii naaztséédi áádóó Dilzhíʼí Dineʼé binaatʼaanii Hoseckrua dóó Hastiin John Dunn séésgį́į́h (Hastiin John Dunn éí Wááshindoondę́ę́ʼ Bitsį́ʼ yishtłizhii yiiłnaalnishí nilį́į́hgo yiniiyé naagáá nitʼééh). 200px|thumb|right|Hastiin John Goodwin 1864 biyihahgo éí Hastiin John Goodwin, (Hoozdo Hahoodzo binaatʼaanii áłtsé abiʼdiilyáʼígíí) anį́į́hlá, "tʼáá ałtsoʼ Bitsį́ʼ yishtłizhii Hoozdo Hahoodzo biyiiʼ góneʼ kéídaʼhótʼį́ʼniígíí kéyah báhahoodzogo adoolnį́į́ł." Áádóó tʼáá éí biyihah biyiiʼ Wááshindoon bisiláołtsooí adaʼdiinį́į́hdiʼ, "Díí Dilzhíʼí Dineʼé dóó Dziłghą́ʼí Dineʼé bitáágiʼ hastóí dóó ashiiké danilį́į́hniígíí haʼdaʼąąntʼáágo bee aldǫǫh bee bitáá dooldǫǫł; anaaʼ daʼniilį́į́hniígíí biniiná, áádóó ááhooshtʼįįhígíí éí doo bitáá dooldǫǫłdaʼ."
Niłchʼiʼtsoh 1872 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Colonel George Crook wolyéego Dziłgą́ʼiʼ nidaʼałkááhigi chóʼyoosʼį́į́hdiʼgo Dilzhíʼí Hastiin Kwevkepaya wolyéego hainééztʼąąʼ, áádóó tsékooh Salt River Canyon hoolyéedi tséʼáán góneʼ nidaʼbiilkááhígíí yikʼiʼdaskai (Bilagáana bizaadjí tséʼáán Skeleton Cave wolyé). Díí Hastiin Kwevkepaya éí bilagáana yikʼiʼjiʼ nidiʼbaaʼgo hóółchįįhdi. Niłchʼiʼtsoh 28go yoołkááłgo Hastiin Captain William Brown dóó neeznaadiin Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí nidaʼałkááhiʼ, Hastiin Kwevkepaya doo 110 Dilzhíʼí bikéíʼnidaʼkaiígíí yikʼiʼdaʼhiizná. Áádóó aadi daʼhééldon, áádóó bee aldǫǫh bikʼaʼ tsé bitsʼáh daʼhaaltááłígíí Dilzhíʼí ákwiiné nidaʼniitʼinígíí naaztséédiʼ. Áádóó tsé bidááhdę́ę́ʼ éí siláołtsooí tsé adaʼadah yiismaas Dilzhíʼí tséyaʼ nidaʼnitʼį́ʼígíí yiikʼiʼjiʼ. Ałtso bikʼiʼ déísdeigo éí tʼáá naadiin Dilzhíʼí yiidziiʼ, łáhjiʼ éí ałtso naaztséédiʼ. Áádóó daʼdziiʼígíí éí Camp Grantdi awáalya naʼhaaztʼááʼgo alyá. Áádóó éí Dilzhíʼí Dineʼéłágo nidahkáígíí Wááshindoon bisiláołtsooí yichʼiʼ ááhooshtʼįįh, díí éí kin Camp Verdedi yiikáí (Tʼąąchil 06, 1873go yoołkááłgo Dilzhíʼí Wááshindoon yaʼadahdeistʼąąʼ).
1925 biyihahgo éí Dilzhíʼí Dineʼé Fort McDowelldę́ę́ʼ nidaʼkáíʼígíí dóó Hoozdo Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biSiláo, Dilzhíʼí tsékoohdi naaztséédiʼ yééhbitsʼin ninaʼdah yiisdláá, áádóó hajóóʼoʼ yooʼáándaalyá tʼáá Fort McDowell cemeterydi.
Tsídiiłtsooí naʼatłʼoʼí bitsiitʼáád halzhinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ploceus nelicourvi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tsídii ndaʼatłʼoʼí éí tábąąhgi dahináa łeh; aadóó éí bitʼoh ndaʼatłʼoʼgo ádeilééh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís diłhiłgo łitso dóó chʼilgo dootłʼizh; bitsiitʼáád éí halzhin; bitsiiyah dóó bizééʼ éí łitso; bitłʼaaʼ éí łibá; bidaaʼ éí doo nineez da. Baʼáádígíí éí bitsʼíís diłhiłgo łitso dóó bitsiiʼ łitso.
Yaaʼ łichíʼí yilzhólígíí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trombidium" deiłníigo deiyózhí. Yaaʼ łichíʼí yilzhólígíí éí 30 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí yaaʼ éí 2–4 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí nímaz dóó tʼóó bíyó ditłʼo; bijáád éí doo nineez da. Chʼósh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Dilzhíʼí
Hoozdo Hahoodzodi bilagáana nidaʼhanę́ę́hígíí biniʼdahʼatʼáʼ
1886 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Dilzhíʼí nidaʼałkááhiʼ Wááshindoon bisiláołtsooí yikaa iijéé, díí éí Chíshí Dineʼé haʼdeintʼáágo áádóó Maʼii Ashkii haʼdaalzhééhgo.
Dilzhíʼí Dineʼé doo Dziłghą́ʼí Camp Verdejiʼ bikéyahígíí
Dilzhíʼí Dineʼé dóó Dziłghą́ʼí Dineʼé binaʼhaasdzoígíí éí Camp Verde Reservation wolyéego aalyáʼ. Dilzhíʼí Dineʼé tó yaʼnidaʼaazgééd daʼdáʼákʼéhgo áádóó éí akǫǫʼ tó bee nidaʼąnyéézh biniiyéʼ. Áádóó ashdlaʼ tsin sitʼą́ʼ anzááhgo tó yaʼnidaʼaazgééd (8 km). Áádóó bilagáana bikʼéhgo nidaʼanishígíí dóó tʼáádi bilagáana bitsį́ʼ yishtłizhii yiiłniʼdaalnishígíí doo bił yáʼadahtʼééhgo Wááshindoongo naaltsoos hádeiʼdiilá. Dilzhíʼí Dineʼé yikʼiʼjiʼ daʼnilį́į́hgo. Áádóó Camp Verde Reservationgi kéyahígíí bilagáana baʼdeitʼąąʼ, áádóó Woozhchʼiid 1875 biyiiʼ Dilzhíʼí Dineʼé ałgáániʼ bidéélkáádiʼ áádóó éí San Carlosgo bidiʼnéélkáádiʼ. 180 tsin sitʼą́ʼ anzáádiʼ Camp Verde dóó San Carlosjiʼ (290 km). Neeznaadiin Dilzhíʼí Dineʼé neeznáá bidiʼnoolkááłgo.
1900’s biyihahgo éí Dilzhíʼí Dineʼé San Carlos Reservationdę́ę́ʼ yooʼandah yiintʼį́į́hgo Camp Verdejiʼ ninaʼhaazhjéé. Áádóó 1910 biyihahgo éí 40 acresgo kéyah baʼnideitʼą́ʼ (161,874 m²), áádóó éí bikʼiʼjiʼ éí 248 acres kéyah baʼnidaʼdeitʼą́ʼ (1,003,620 m²). Naakigo ałʼąąh hazʼąąhgi kéyah Middle Verde Indian Reservation wolyéego aalyá. Áádóó 1937 biyihahgo díí naakigo kéyah anideitʼąąhniígíí éí bízhiʼ łahgo oolyéego alʼááh, áádóó kéyahígíí ałdóʼ ałhiihíídzo. Azhíʼígíí éí Camp Verde Yavapai-Apache tribe aalyá, áádóó naasdiʼ iindaʼ Yavapai-Apache Nation wolyéego aalyá. Diishjíʼdiʼ éí Yavapai-Apache bikéyah 665 acres aniiłtso (2.7 km²) áádóó dį́į́ ałʼąąhgo kéyah daʼnaazniil.
Dilzhíʼí Dineʼé Náshdóí Bikoohji bikéyahígíí
Dilzhíʼí Dineʼé Náshdóí Bikoohji bikéyahígíí éí 1935 biyihah yę́ędą́ą́ʼ kéyah baʼnideitʼą́ʼ. Áłtsé éí kéyah 75 acres aniiłtsogo baʼnideitʼą́ʼ (300,000 m²). Díí kéyah éí Fort Whipple siʼąąh nitʼę́ę́hígíí Dilzhíʼí kéyah banideitʼą́ʼ. Áádóó 1956 biyihahgi éí kéyah 1,320 acres aniiłtsogo (5 km²) kéyah binaaneidzo.
Dilzhíʼí Dineʼé Fort McDowelljiʼ bikéyahígíí
thumb|right|250px 1903 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Theodore Roosevelt Fort McDowellgi kéyah siʼąąhniígíí Dilzhíʼí Dineʼé yédiníʼąąh, díí kéyah éí 40 tsin sitʼą́ʼ dikʼą́ʼ aniiłtso (100 km²). Áádóó 1910 biyiiʼ yiihahgo éí Wááshindoondę́ę́ʼ bitsį́ʼ yishtłizhii yiiłniʼ daalnishígíí éí Dilzhíʼí Dineʼé yiikʼiʼjiʼ daʼdeisnish. Díí kéyah bikáaʼgi Dilzhíʼí Dineʼé łáhjigo nidaʼdoonééł, bilagáana baʼhwiidoo aał daʼniihgo yiniidaʼhoʼááh. Nitʼééh Dilzhíʼí Dineʼé Fort McDowellgi daʼbighanígíí éí yiichʼááʼ niikai, áádóó Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíníígíí yiʼdahgiʼ niikaigo doodaiiʼ áádóó doo ákwii tʼéi da daniihgo naaltsoos nideistsooz. Áádóó éí aadi Dilzhíʼí Dineʼé daʼhóneisná (Bikʼiʼjiʼ niniʼkę́ę́z).
700px|thumb|left|Dilzhíʼí Dineʼé bikéyah (Verde Valley), 2009 biyihahgo éélkid.
Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Naadą́ą́ʼ Bikooh (kinsááʼ)
éí Naʼazhǫǫsh Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Naʼazhǫǫsh Hatsoh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Naadą́ą́ʼ Bikoohdi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí kinsááʼ.
Naadą́ą́ʼ Bikooh éí ﻿-gi bił hazʼą́. Naadą́ą́ʼ Bikooh éí tónteel bikááʼdóó deigo 2,854 adéesʼeez.
Tsintah dahiitį́hiiłbáhí bitseeʼ noodǫ́zígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó tsintah dahiitį́hii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Threnetes ruckeri" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís dóó bitʼaʼ éí diłhiłgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łibá; bidaaʼ éí łizhin dóó łitsogo naashchʼąąʼ dóó tʼóó bíyó shiyish.
Tsintah dahiitį́hiiłbáhí bitseeʼ noodǫ́zígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tééh dééł bitéél halzhinígíí
éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́; azhą́ éí tsídiitsoh nahalingo niʼgóó naagháa łeh dóó doo naatʼáa da łeh ndi, díí tsídii éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lissotis melanogaster" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tééh dééł éí 23–26di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó łigai dóó łizhingo yistłʼin; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łizhin; bitʼayaa éí łigai.
Shádiʼááhjí Tsé Taahiʼáhí
éí Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi áhootʼéego bił hazʼą́; Aʼą́ą́łání Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá.
Tééh dééł bitéél halzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tééh dééł bitéél halzhinígíí éí naʼashǫ́ʼii dóó naaldloohii yázhí haalzheeh łeh; chʼosh dóó chʼil binááʼ yildeeł ałdóʼ.
Shádiʼááhjí Tsé Taahiʼáhí
Shádiʼááhjí Tsé Taahiʼáhí éí 73 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,321,004 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Shádiʼááhjí Tsé Taahiʼáhí éí -gi bił hazʼą́. Shádiʼááhjí Tsé Taahiʼáhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 1,137 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Aʼą́ą́łání Hahoodzodi kin naaznilígíí
Aniłtʼánii łibáhígíí
éí chʼosh bijáád hastáníjįʼ atah daasdzoh; nahasdzáán bikáaʼgi dį́įʼdi neeznádiingo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nabidae" deiłníigo deiyózhí. Aniłtʼánii łibáhígíí éí chʼosh yázhí hadaalzheehgo naakai; tsintahgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai łeh.
Tó wónaanídę́ę́ʼ dááʼadeeʼii
éí tsídii deílʼésígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Platalea leucorodia" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Dááʼadeeʼii éí tó ńlį́ dóó beʼekʼid bibąąhgi dahiná. Bidaaʼ éí nineez dóó nteel, bijáád éí nineez dóó áłtsʼóózí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tó wónaanídę́ę́ʼ dááʼadeeʼii éí chʼosh bikágí dantłʼizí dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dinilzhin dóó yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.7–1di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bikʼiiz éí dinilzhin; bijáád éí dinilzhingo noodǫ́ǫ́z; binákʼee éí diłhił; bitéél éí dinilbá; binááʼ éí ntsaa.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dinilzhin dóó yishtłizhígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ náshdóítsoh łikizhígíí
éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Panthera onca" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Díí náshdóítsoh łikizhígíí éí tsintah dóó Hodíłchʼil Níłtsánígíí biyiʼdi tʼóó ahayóí, áádóó éí tábąąhgóó naakai łeh; náshdóítsoh łikizhígíí éí doo tʼóó nihookááʼ naakai da — tsinlátah naaldeeh dóó táyiʼdi ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ. Nááná éí tłʼéeʼgo dóó hííłchʼįʼgo naakai łeh.
Ánoolinígíí
Díí náshdóítsoh éí łitsxo dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ, áádóó éí łizhingo łikizh; łaʼ éí tʼóó daalzhin. Bitsʼíís éí 3–6di adéesʼeez áníłnééz, bitseeʼ éí tádiindi asdzoh áníłnééz; 79–350 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.
Chʼiyą́
Náshdóítsoh łikizhígíí éí daʼałghałgo naakai, áádóó éí atsįʼ tʼéiyá deilghał (chʼil hoolʼáágóó doo deiłchozh da); bįįh dóó dlǫ́ǫ́ʼ ntsxaaígíí dóó chį́į́h naatsʼǫǫdí haalzheehgo naakai. Łahda magí dóó ndilnaʼii ałdóʼ deilghał.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ dijádídlǫ́ʼí yishtłizhí diltʼóshígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Galerida malabarica" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ dóó bitéél dóó binákʼee éí dinilgai; bidaaʼ éí diłhił.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ dijádídlǫ́ʼí yishtłizhí diltʼóshígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Kintaaʼanéhé Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí bitʼayaa łitsxooígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Amazona amazonica" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼayaa éí łitsxo; bidaaʼ éí diłhił dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Kintaaʼanéhé Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí bitʼayaa łitsxooígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Jélii łóóʼ bitsiin hólóní
éí Táłtłʼááh Dahoołchʼíhí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Stauromedusae" deiłníigo deiyózhí. Jélii łóóʼ bitsiin hólóní éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí 50 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Jélii łóóʼ bitsiin hólóní éí 5–40 mm ádaníłtso łeh. Bijáád éí ádin; bitsʼin ałdóʼ doo hólǫ́ǫ da. Tóchʼilgi átʼéego tʼóó ndadilnaʼgo naaldeeh dóó doo ndaʼałkǫ́ǫʼ da. Łóóʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Kʼįįshzhíníńlį́įdi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi bił hazʼą́; áádóó éí 80 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso. Kʼįįshzhíníńlį́ biwááshindoon éí yaa áhályą́.
Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1896 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 4,125 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (613 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.
thumb|left|300px|[[Tééh łééchʼąąʼí ałhosh]] thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Kʼįįshzhíníńlį́
Kéyah Dańlínídę́ę́ʼ chʼał biwooʼ nineezí łibáhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Limnonectes macrocephalus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 2–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.
Tseewoshí bizééʼ diniltsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cranioleuca sulphurifera" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Kéyah Dańlínídę́ę́ʼ chʼał biwooʼ nineezí łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Kéyah Dańlínídę́ę́ʼ chʼał biwooʼ nineezí łibáhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Aʼą́ą́łáníidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Naakaii Bikéyahdi (Aʼą́ą́łání Hahoodzo biyiʼdi) bił hazʼą́.
Beʼekʼidbąąsdísí bijáád łichíʼígíí
éí tábąąsdísí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tringa totanus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Aʼą́ą́łáníidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,462 adéesʼeez.
Beʼekʼidbąąsdísí bijáád łichíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–12di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai dóó łibáago yistłʼin; bidaaʼ éí nineez; bijáád éí nineez dóó łichííʼ; binááʼ éí łizhin.
Tseewoshí bizééʼ diniltsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; binághah dóó bitseeʼ éí dibéłchíʼí; bitʼaʼ éí dinilzhin; bizééʼ éí diniltso; binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí łibá.
Aʼą́ą́łáníidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
thumb|left|300px
Tseewoshí bizééʼ diniltsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tseewoshí bizééʼ diniltsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Chį́į́hnézí nahatʼeʼígíí
éí naʼastsʼǫǫsí ndahalin, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi Hadahóólįįdígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Díí naaldlooshii éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí náhástʼéítsʼáadah ałʼąą ádaatʼé; Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Macroscelididae" deiłníigo deiyózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chį́į́hnézí ndahatʼeʼígíí éí 4–12di asdzoh ádaníłnéez łeh; 1.7–17 oz áníłdáás. Łaʼ éí łibá, náánáłaʼ éí łichíigo ndaashchʼąąʼ; náánáłaʼ łizhin dóó bitsiitsʼiin łichííʼ. Bitseeʼ éí naʼastsʼǫǫsí bitseeʼ nahalin; bijáád éí nahatʼeʼii dóó gah bijáád ndahalingo nineez.
Chį́į́hnézí ndahatʼeʼígíí éí chʼosh dóó łeeyiʼ chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł łeh; łahda chʼil bitʼąąʼ dóó tsin bineestʼaʼ deiłchozh ałdóʼ.
Tsintah dahiitį́hii bitseeʼ nteelígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó tsintah dahiitį́hii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anopetia gounellei" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís dóó bitʼaʼ éí łibáago dootłʼizh; bitéél éí łibá; bitsiiʼ éí łizhin dóó łigai; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish.
Tsintah dahiitį́hii bitseeʼ nteelígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼil bijeeh yidlání dootłʼizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chlorophanes spiza" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–5.5di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís dootłʼizh; binákʼee dóó bitsiitʼáád éí halzhin; bitʼaʼ éí diłhiłgo dootłʼizh; bidaaʼ éí łitso dóó tʼóó bíyó shiyish. Baʼáádígíí éí chʼilgo dootłʼizh.
Chʼééh digháhiitsoh bitsʼaʼ yishtłizhígíí
éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah ndaaʼeełí bikáaʼgi teʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chelonoidis microphyes" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼééh digháhii éí 25–60di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bikʼos éí nineez; bitsʼaʼ éí dinilbá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Chʼééh digháhiitsoh bitsʼaʼ yishtłizhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dzidzé dóó tłʼoh yiłchozh.
Tsékááʼ chʼał ntsaaígíí
éí táyiʼ dóó niʼkáágóó ndaakaaígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Heleophryne regis" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–2.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó dinilzhingo łikizh; binááʼ éí łibá.
Tsékááʼ chʼał ntsaaígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Tsinyiʼ yaaʼ adiłhashígíí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trombiculidae" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px Díí yaaʼ éí tʼóó 0.17–0.4 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí nímaz; bijáád éí doo nineez da.
Tsídiiłtsooí naʼatłʼoʼí bitsiiyah diłhiłígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ploceus nigricollis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tsídii ndaʼatłʼoʼí éí tábąąhgi dahináa łeh; aadóó éí bitʼoh ndaʼatłʼoʼgo ádeilééh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís diniltso; bizééʼ dóó binákʼee éí halzhin; bitsiiyah dóó bitʼaʼ éí diłhił; bidaaʼ éí doo nineez da. Baʼáádígíí éí bizééʼ doo halzhin da.
Tsídiiłtsooí naʼatłʼoʼí bitsiiyah diłhiłígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; chʼil bijeeh éí yidlą́ ałdóʼ; łahda dzidzé yiłchozh.
Kʼįįshzhíníńlį́įdi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi bił hazʼą́; áádóó éí 17 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso.
Díí táyiʼ naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1999 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 5,000 ánéelą́ą́ʼ łóóʼ dóó táyiʼ chʼosh (500 ałʼąą ádaatʼéego) áadi danílʼį́.
thumb|left|300px|[[Jélii łóóʼ]] thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Kʼįįshzhíníńlį́
Kintaaʼanéhé Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí naashchʼąąʼígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Amazona festiva" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitsiiʼ éí yágo dootłʼizh; bítááʼ dóó bitłʼaakááʼ éí halchííʼ; bitsiiyah éí halbá; bidaaʼ éí łizhin dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Kintaaʼanéhé Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí naashchʼąąʼígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Tániilʼáítsʼóóz
éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo "Zygoptera" daolyé, áádóó éí 2,600go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé.
Tániilʼáítsʼóóz éí bitʼaʼ yiyiidis łeh (Tániilʼáí éí doo bitʼaʼ yiyiidis da).