cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tsinlátah naʼashǫ́ʼiitsoh
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼiitsoh éí 25–40di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ; bitsiitsʼiin éí dinilgai łeh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí dinilgai.
Tsinlátah naʼashǫ́ʼiitsoh éí tsin bineestʼąʼ dóó hosh bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh; łahda chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.
Tsintah łeʼígéédí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Geositta poeciloptera" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bitseeʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí diłhił.
Tsintah łeʼígéédí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Dahiitį́hii daatsʼísí bitseeʼ łitsxooígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chalcostigma heteropogon" deiłníigo dayózhí. thumb|left
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4.5–5.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił; binághah dóó bitseeʼ éí diłhiłgo łitsxo; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó doo nineez da.
Dahiitį́hii daatsʼísí bitseeʼ łitsxooígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tó Doo Hókʼą́ąʼdii
éí Yootó Hahoodzodi (Łitsooí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi) áhootʼéego bił hazʼą́.
Tó Doo Hókʼą́ąʼdii éí -gi bił hazʼą́. Tó Doo Hókʼą́ąʼdii éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,218 adéesʼeez.
Naalyéhé bá hooghan áadi siʼą́.
Áshįįhí Kiisʼáaniígíí
left|thumb|Áshįįh dinéʼiʼ Kiisʼáaniígíí "Laguna" woolyéhígíí. Astiin dóó asdzání éélkid right|thumb|Ashįįhi Kiisʼaaniigíí bidah naatʼaʼí
Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Shádiʼááhdę́ę́ʼ toohjįʼ noołnahii
éí tsídii deílʼésígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ardea cocoi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 37–50di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí dinilbá; bitsiitʼáád éí halzhin; bidaaʼ éí nineez dóó łitso.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ toohjįʼ noołnahii éí chʼosh deildeeł; łóóʼ yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Jáád neishoodítsʼóóz
éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí 60,000go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé (Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgóó éí táaʼdi dimííltsohgo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé). Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ichneumonidae" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px Jáád neishoodítsʼóóz éí biyęęzhii naʼashjéʼii dóó chʼosh yiih deiłchí; łaʼ éí biyęęzhii niʼtátʼah (łeeh) deiłchí.
Tábąąh Dah Yiskʼidi atsá danílʼį́ bił hazʼání
éí Chʼódeeníniitah Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Hashkʼaan yildeełí bitsiiʼ tsédídéhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tauraco porphyreolophus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tábąąh Dah Yiskʼidi atsá danílʼį́ bił hazʼání
Díí atsá danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1987 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 50 ánéelą́ą́ʼ atsá dóó giní dóó néʼéshjaaʼ (30 ałʼąą ádaatʼéego) áadi danílʼį́.
Hashkʼaan yildeełí bitsiiʼ tsédídéhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí hashkʼaan yildeełí éí 15–18di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhiłgo dootłʼizh; bitsiiʼ dóó bitsiiyah éí tsédídéehgo dootłʼizh.
Tábąąh Dah Yiskʼidi atsá danílʼį́ bił hazʼání
thumb|left|300px|
Tʼááłáhági átʼéego:Tábąąh Dah Yiskʼid
Séigoʼ yishtłizhí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Buthus" deiłníigo deiyózhí. Séigoʼ yishtłizhí éí Shádiʼááhjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́; adóó éí 35 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séigoʼ éí 2–4.5di asdzoh ádaníłtso; adóó éí łibá dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ; bijáád éí dadiniltso. Naaldlooshi yázhí dóó chʼosh éí bichʼiyąʼ.
Tseeyidiłtazii łizhin dóó łigaaígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Motacilla aguimp" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łigai; bitʼaʼ dóó binákʼee dóó bizééʼ dóó bitsiitʼáád éí halzhin; bidaaʼ éí doo nineez da. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.
Tseeyidiłtazii łizhin dóó łigaaígíí éí tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.
Tsé Yázhí
éí Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́, áádóó Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.
Tsé Yázhí éí -gi bił hazʼą́. Tsé Yázhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 335 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Áłchínídą́ą́ʼ Bikooh
éí Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Móʼab Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Áłchínídą́ą́ʼ Bikoohdi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí kinsááʼ.
Áłchínídą́ą́ʼ Bikooh éí -gi bił hazʼą́. Áłchínídą́ą́ʼ Bikooh éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,712 adéesʼeez.
thumb|left|300px
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí bitsiiyah dootłʼizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tangara cyanicollis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí bitsiiyah dootłʼizhígíí éí chʼil binááʼ yildeeł dóó tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Łeʼdaʼígéédí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Geositta" deiłníigo deiyózhí. Łeʼdaʼígéédí éí 11 ałʼąą ádaatʼé.
Dijádídlǫ́ʼíłbáí łikizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Certhilauda brevirostris" deiłníigo dayózhí.
Łeʼdaʼígéédí
Díí tsídii éí 4–7di asdzoh ádaníłtso łeh, áádóó éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.
Dijádídlǫ́ʼíłbáí łikizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bizééʼ dóó bitéél dóó binátsʼiin éí łigai; bizééʼ dóó bitéél éí łibáago łikizh; bidaaʼ éí łibá.
Dijádídlǫ́ʼíłbáí łikizhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Oozéí / Ayahkinii
thumb|right|300px|Oozéí bidah naatʼaʼí thumb|right|300px|Oozéí bánáhasdzo éí bitsį́ʼ yishtłizhii átʼé áádóó kiisʼáanii ałdóʼ daʼnilį́ʼ, áádóó bikéyah éí 12,635 dikʼą́ʼ kilometres aniiłtso (2,531.77 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtso), Hoozdo Hahoodzo biyiiʼdi dabighan. Oozéí Bikéyah éí -gi bił hazʼą́. Oozéí bikéyah éí Naabeehó bikéyah ałnííhgiʼ siʼáh. Akó ndi łahgo éí kéyah tʼáádi baʼsaahólǫ́ʼ, díí éí Oozéí Naabeehó bikéyah yigáádéístʼąąʼígíí áádóó díí éí bee hazʼáanii bikʼééstiʼgo akwii daʼdzá (Bee hazʼáanii Navajo-Hopi Land Settlement Act wolyéego). Dził nitságoʼná tʼáádi kéyah baʼyatʼiʼ.
2010 biyihah yę́ędą́ą́ʼ diné daaltágo, 18,327 ánéelą́ą́ʼ Oozéí dabighan.
Kiisʼáanii Anaashashí dineʼé daʼnilį́ʼígíí łaʼ Oozéí bikéyahgiʼ kédaʼhatʼíʼ, díí éí 1st Mesadi bikin naazniil. Kinígíí éí Naashashí (Hano) wolyé.
Oozéí Hasáanii
Kin Oozéí Hasáanii hólyéʼígíí éí tʼáá ałkʼiʼdą́ą́ akwééʼiʼ Oozéí kédaʼhatʼíʼ, 1150 biyihah yę́ędą́ą́ʼ dahooghan áádóó dishjį́ʼdi tʼáádi akwééʼiʼ dahooghan. Áádóó Oozéí iilį́į́hgo yaʼnitsídaʼkéés. 1540 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí 1,500–3,000 Oozéí akwééʼiʼ kédaʼhatʼíʼ.
Naakaii łibáʼiiʼ naaskáí
1540 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakaii Łibáhí Bikéyahdę́ę́ʼ Naakaii łibáʼii Oozéí yitʼáʼ naaskáí, áádóó iidą́ą́ naaltsoos bikáaʼgi bikʼéʼashchʼíʼ. Hastiin Francisco Vásquez de Coronado wolyéego Oozéí bitáádi naʼazhéézh áádóó díí hastiin éí Naakáí łíbáʼii bisiláołtsooí biGeneral nilį́ʼgo naʼazhéézh. Díí éí Óola hadéíntáágo naaskáí. Hastiin Francisco Vásquez de Coronado, Naashtʼézhídi naagáágo Oozéí yaʼhodiiztʼą́ą́ʼ. Áádóó éí Hastiin Pedro de Tovar wolyéego Oozéí bikéyahgo abidooláʼ, áádóó éí aadi óolá háínééztąąʼgo naayáʼ.
Hastiin Pedro de Tovar Oozéí bikin Awatovi wolyédi niyá áłtsé áádóó éí aanį́ʼlá 16,000 Oozéí dóó Naashtʼézhí kédaʼhatʼíʼlá. Áádóó akwiishíʼ ninaanáhahgo Hastiin García López de Cárdenas wolyéego Oozéí yiitáyaʼ áádóó Yootóji naayá ałdóʼ. 1582–1583 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Antonio de Espejo wolyéego Oozéí yiitaayáʼ, áádóó éí anį́ʼ ashdlágo Oozéí bikin naazniil áádóó 12,000 anéélʼąąʼgo kédaʼhatʼíʼ. Naakaii Łibáʼii bitsįʼ yishtłizhii yiitáá hinééhgo yaʼnidiikáí yę́ędą́ą́ʼ éí áádóó ayoo Oozéí bikéyahjíʼ nahasnaadaʼ, tʼáá Yootójiʼ tʼéiyá nidaʼhasná Oozéí bikéyahdi dooʼayoo tó hólǫ́ʼígíí biniiná adoo nidaʼhasnáádaʼ. Naakáí bisiláołtsooí nidaʼnitʼáágo tʼéiyá Oozéí bikéyahdi chʼéídaʼkááh nitʼééh Naakaii Łibáʼii Oozéí yitáá haasná yę́ędą́ą́ʼ éí Ééʼ neishoodii atah naʼhaaskáá, díí éí bitsįʼ yishtłizhii oodlani daʼdoolééł biniiyé. 1629 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí 30 ééʼnéíshoodí naʼhaaskáí oozéí bikéyahjíʼ, kin Awatovi hólyééhjíʼ. Aadi éí ééʼnéíshoodí bikin (church) adaʼyiilá. 1680 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Kiisʼáanii Naakáí yikʼéʼ daʼdéísdlį́į́h áádóó éí oozéí ééʼnéíshoodí ałdóʼ baʼchʼiʼdazhjéé bikéyahdę́ę́ʼ. 250px|thumb|left|Ayahkinii bikin siniil, díí kin siniilígíí éí [[Deezʼáahjįʼ wolyé Naabeehó bizaadjíʼ ("Walpi" wolyé).]]
Kiisʼáanii Naakáí yikʼéʼ daʼdéísdlį́į́h
Ééʼnéíshoodí áádóó hózhǫ́ʼ oozéí oodlani adaʼyiiládaʼ, áádóó ééʼnéíshoodí oozéí yiikʼiʼjíʼ daʼnilį́į́hgo naʼhashzhiizh oozéí adoo ééʼnéíshoodíjíʼ adooʼiidiikáíʼígíí biniináʼ. Naaná Naakaii łibáʼii ałdóʼ oozéí atiʼdéíłʼį́ʼgo áádóó yiichʼíʼ nidaʼhwííłnáʼgo naʼhashzhiizh, áádóó tʼáá éí biniiná Oozéí áádóó Kiisʼáanii Yootójí kédahatʼį́ʼniʼígíí ałchʼíʼjíʼ dazlį́į́h áádóó Naakaii łibáʼii baa chʼiʼdazhjéé áádóó ééʼnéíshoodí ałdóʼ baa chʼiʼdazhjéé (díí éí Naakaii łibáʼii dóó ééʼnéíshoodí, tʼáá hwii akwii adaʼjítʼį́į́hgo biniiná akwii daʼ hódiilyá). 1680 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Yootójí Kiisʼáanii kédahátʼíʼígíí daʼhóʼdéízʼááʼ, díí éí Naakaii łibáʼii dóó ééʼnéíshoodí bikʼíʼjį́ʼ daʼdiidlééłgo chʼíʼdaʼdi niilkááł hádoonídi. Bilagáana anį́ʼgo éí íídą́ą́ Kiisʼáanii akwii tʼéigo áłtsé ałhééʼkáígo ałkááʼiijéé, áádóó akwii tʼéigo Naakaii łibáʼii yiikʼéʼdaʼdéísdlíʼ. Oozéí Awatovi hólyééhgi dabighanígíí éí tʼáá doo Naakáí łibáʼii dóó ééʼnéíshoodí yiikʼiʼjį́ʼ dazlį́į́hdaʼ, áádóó díí éí Oozéí akwééʼiʼ kéhatʼį́ʼígíí éí oodlani dazʼį́į́h. 1700 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí łibáʼii Kiisʼáanii yiitʼáh ninadaʼhaazná.
Oozéí Hasáaniidi ałtsáʼiildééh
thumb|right|250px|Oozéí Alcatraz hoolyéedi éélkid (1889 yę́ędą́ą́ʼ) Oozéí Hasáanii hólyégiʼ éí Oozéí naakigo ałtsá daʼiiznáʼ, díí éí saah hólǫ́ǫgo biniiná. 1893 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Oozéí Hasáaniigiʼ éí áłchíní baʼoltá aalyá (Jį́ Óltaʼ), áádóó díí oltá éí Wááshindoondę́ę́ʼ oltá doolééł daʼnį́go kin daʼyiilá. Hastiin Lololoma wolyéego éí díí oltáʼígíí yéélą́ʼ haslį́į́h áádóó áłchíní daʼołtá doolééłígíí ałdóʼ biłlą́ʼgo yéésiʼzį́ʼ nitʼééh. Naaná Hastiin Lololoma éí Oozéí Hasáaniiʼígíí naatʼaanii nilį́ʼ nitʼééh. Áádóó łaʼ Oozéí adaʼnį́ʼgo éí áłchíní tʼáá doo bilagáana bioltági daʼoołtáʼiʼ daʼnį́ʼgo yééniikáí. Áádóó áłchíní éí tʼáá hooghangi adooléʼéʼ beeʼnantingo adooléʼéʼ yooʼhoołʼááh daʼnį́ʼgo; dooda daʼdinį́di. Hastiin Lomahongyoma wolyéego éí kwii tʼéigo binaatʼaanii nilį́ʼ nitʼééh. 1894 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Oozéí dooda daʼnį́ʼígíí, yééhaʼdazdlzíʼ. Áádóó Wááshindoon bisiláołtsooí bikáá ʼooʼoolʼááʼgo, Amá dóó azhéʼiʼ awáalyago biłʼadaʼaalyá. Díí éí Alcatraz hoolyéedi awáalya naʼhaztʼą́ʼ nitʼééh, tʼááłáʼiʼ nahahjį́ʼ. Áádóó éí akwii hótʼį́į́h doo bikʼiʼjįʼ Oozéí naakigo ałtsá niná. Oozéí daʼdiináʼhiʼígíí éí Tłʼohchintójíʼ nidaʼhazná áádóó akwééʼéʼ bighan adaʼyiilá.
Oozéí bikéyah bikáaʼgi áłtsé Óltaʼ
1875 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Bilagáana Hastiin Thomas Keams Oozéí binaatʼáanii Wááshindoon Kin Náhalgháígo neezhéézh, aadi Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Chester A. Arthur yiił ałah daʼaslį́ʼ. Aadí Hastiin Lololoma, bilagáana kéhatʼinígíí bił nizhónigo yaʼtsiʼdéízkééz áádóó Bilagáana bioltá Oozéí bikéyahdi doolnį́į́ł áádóó akwii tʼéigo Oozéí ałdóʼ naasdookáá. 1886 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí naadiingo Oozéí binaatʼaanii naaltsoos haʼdéídiilá, díí naaltsoos éí Oozéí bikéyah bikáaʼgi Oltá adoolnį́į́ł biniiyé. 1887 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Thomas Keams Oltá ą́ą́ʼ áyiilaa Lókʼaaʼdeeshjindi, díí éí Oozéí baʼáłchíní daʼoołtá doolééł biniiyé, díí oltá éí Keams Canyon Boarding School wolyé nitʼééh. Oozéí Hasáaniigi łaʼ Oozéí dabighanígíí bilagáana bioltá doo biłyáʼadaʼtʼééhda, áádóó baʼáłchíní ałdóʼ doo bilagáana bioltágo daʼołtáʼda. Díí oltá ʼááʼayaaʼígíí éí doodishjį́ áłchíní daʼołtáʼgi atʼáhgo, daʼoltáda nitʼééh. Díí oltá éí bitsįʼ yishtłizhii, iidlį́į́hígíí doobeeʼhozʼááhdaʼ áádóó bitsįʼ yishtłizhii bizaad ałdóʼ doo beeʼhózhʼááhda nitʼééh; Bilagáana bizaad dóó bilagáana nitsékéésígíí átʼéego áłchíní nidaʼnitin nitʼééh (áłchíní brain wash adaʼbidiilyá). Naaná Oodláanii American Baptist wolyéígíí ałdóʼ aadi áłchíní Diyin God bizaad yéénidéíntingo oltá nitʼééh. 1890 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Commissioner of Indian Affairs dóó łaʼ Wááshindoondę́ę́ʼ yiikáí díí éí oltá yaʼnidaʼnitá yiniiyéʼ yiikáí, áádóó nitʼééh doołąʼ áłchíní daʼołtágo haʼdéʼdéísʼį́ʼ. Áádóó Oozéí baʼáłchíní dooda ołtáʼígíí ayaalyágo yiiłʼadaʼiilá.
Oozéí dóó Naabeehó ałchʼį́ʼ saad nidzin kéyah biniiná
Díí Oozéí kéyah baʼhadzoʼígíí éí 3,863 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsohgo (10,010 dikʼą́ʼ km) kéyah baʼhadzo, akó ndi kéyahígíí éí łaʼ bitsįʼ yishtłizhii chooyóółį́ʼ doolééłígíí beehazʼą́ągo aalyá. Díí éí Secretary of the Interior baʼdéíʼtʼáá, áádóó bitsįʼ yishtłizhii chooyóółį́ʼ doolééłígíí yééhadoodzíʼ. Kéyah hadzoʼígíí éí Naabeehó yiyiidaʼ bighan áádóó tʼáá akóh choodaʼyoołį́ʼ. Naas naʼhodéíshjiizhgo Naabeehó naʼnéístʼą́ʼ áádóó díí Oozéí saad daʼhaslį́į́h Wááshindoongo, Naabeehó tʼáádi Oozéí bikéyah bikáaʼgi dabighan. Kéyah 1882 biyihah yę́ędą́ą́ʼ nihah hadzo yę́ę́h, daʼnį́į́hgo saad nidéísʼąąʼ. Áádóó 1936 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Bureau of Indian Affairs (BIA) 1882 Executive order kéyah hadzoʼ yę́ę́h ałtsá déídzoʼ, 18 land managementgo aalyá. Kéyah District 6 wolyéígíí éí Oozéí baʼdéítʼą́ʼ, Oozéí kéyah chooyoołį́ʼ doolééł biniiyé. Naaná łájíʼ éí Naabeehó dóó Oozéí ałhééłtʼéʼgo kéyah chooyoołį́ʼ doolééłgo aalyá (Bilagáana bizaadjí Navajo-Hopi Joint Use area (JUA) wolyé). Díí kéyah ałhééłtʼéʼgo chooʼį́į́h doolééłígíí éí doo akwiidzádaʼ, ałchʼį́ʼ saad hólǫ́ǫgo baʼhahólzhiizh.
1958 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Oozéí Naabeehó yéénidaʼasdzooz, 1882 kéyah hadzo yę́ę́hígíí biniiná (Healing vs. Jones). Dį́į́ nahah baʼhwiitʼį́į́hgo, áádóó ánihwiiʼaahii Oozéí yiichʼiʼjí hadzíí kéyah District 6ígíí éí Oozéí baʼdéítʼáá. Akó ndi ánihwiiʼaahii éí Naabeehó yaʼhadzii, díí éí Naabeehó 1882 biyihah yę́ędą́ą́ʼ kéyah hadzoʼígíí choodaʼyoołį́ʼgo akwii shį́į́h nahah, áádóó éí kéyahígíí tʼáá hashį́į́h niłtsógo tʼáábiʼ doolééł déíznídiʼ. Áádóó kéyahígíí ałniiʼ dooałtsádzo (50% Naabeehó bikéyah doolééł áádóó 50% éí Oozéí bikéyah doolééł, haʼdooniidi aahwiinítʼį́ bá hooghan hótsádiʼdę́ę́ʼ). Áádóó díí akwii tʼéigo chʼoʼhootʼąąʼgo Oozéí doo biłyáʼátʼééhgo yaʼtsíʼda déízkééz, Oozéí éí tʼáá átʼé 1882 kéyah hadzo yę́ę́h yookééd nitʼę́ę́h; doo akwiidzádaʼ.
Naas naahoodéíshjiizhgo éí tʼáá kéyah biniiná saad hólǫ́, díí éí yéigo saad hazlį́į́h tsékǫʼ hadéílį́į́hgo. 1966 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Hastiin Robert Bennett (BIA Commissioner), naaltsoos háídiilá "Administrative order" wolyéego, díí naaltsoos éí kéyah bikáaʼgi kin anííhdiʼígíí dooʼadaʼdoolnííłdaʼ, naaná atiin ałdóʼ tʼáá dóó binidaʼanishíʼ, nííhgo naaltsoos ayiilá (Kéyah yiistin wolyé Naabeehó bizaadjí / bilagáana bizaadjí éí "Bennett Freeze" wolyé). Díí kéyah yiistin aalyáʼígíí éí doo 1882 kéyah hadzó yę́ę́h tʼéiyá biyiigiʼkéyah yiistingo aalyádaʼ; tłʼóójígo tʼáá Naabeehó bikéyah bikáájí ałdóʼ kéyah yiistingo aalyá, díí éí Tó Naneesdizí, Naʼníʼá Hayázhí, áádóó Yaaniilkʼidjįʼ kéyah yiistingo aalyá. Dííshjíʼdi díí kéyah yiistinígíí biniiná tʼáá ałchʼįʼ saad hólǫ́.
1974 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíníʼígíí beeʼhazʼáanii Navajo-Hopi Land Settlement Act of 1974 wolyéego adaʼyiilá. Díí beeʼhazáanii éí kéyah ałhééłtʼéʼgo chooʼííh doolééł biniiyé hadzo yę́ę́h (Joint Use Area), ałtsá déízdzo. Kéyahígíí éí łaʼ doo Hopi Partitioned Lands (HPL) wolyéego aalyá, áádóó łaʼ doo éí Navajo Partitioned Lands (NPL) wolyéego aalyá áádóó kéyah yiistinígíí ałdóʼ codified aalyá (U.S. Congress 1974, 640d-9(f)). Díí beeʼhazáanii binikáá góneʼ, Oozéí kéyah baʼdéítʼááʼígíí bikáaʼgi Naabeehó dabighanígíí naahjíʼ adaʼbidinoolkáád. Naaná Oozéí ałdóʼ tʼáá akwii daʼbidoonį́į́hdi. 100 Oozéí Naabeehó bikéyah bikáá doobikʼiʼnookáád, díí éí Oozéí táágo nidasdlį́į́h. Áádóó 10,000 Naabeehó Oozéí bikéyah bikʼiʼnoolkáád, díí éí Chʼilzhóoʼgo adaʼiizná (New Lands wolyé aadi kéyah Naabeehó baʼdéítʼááʼígíí). Akóndi tʼáá díkwííʼí Naabeehó tʼáadoo kéyah bikʼiʼnoolkáá da, díí éí Dził Nitsaaídi Naabeehó dabighanígíí. Tʼáádi aadi dabighan. Díí beeʼhazʼáanii éí dookéyah biniiná saad hólǫ́ doolééł biniiyé akwii tʼéigo aalyá, áádóó tʼáá áła ałtsá dasdzoʼgo éí doobaʼsaad hólǫ́daʼ, kwiindzingo akwiilyá.
1992 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Kéyah yiistinígíí naʼjį́ʼ kwiilá (Aahwiinítʼį́ bá hooghandę́ę́ʼ akwii daʼdinį́), áádóó táá nahah dookéyah yiistingo. Áádóó táá naahah doo bikʼíʼjíʼ éí kéyah yiistingo anaalyá. Naabeehó Oozéí bikéyah bikáaʼgi dabighanígíí éí 75 nahaigo kéyah lease baʼadaalyá (U.S. Congress 1996). 26 Naabeehó éí doo 75 nahaigo kéyah lease adoo bizhí yiikáá adaʼyiiládaʼ, áádóó doonaʼjįʼ abidiniilkáádaʼ. Aahwiinítʼį́ bá hooghanjí tʼáá akwiidi shį́į́h yaʼanaatʼíʼ, aadi ánihwiiʼaahii Oozéí kéyah baʼdéítʼááʼ nidaʼdinį́.
Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní bidahdę́ę́ʼ naaltsoos ninaaltsoos "Repeal section 10(f) of Public Law 93-531" wolyéego ninaaltsoos, kéyah yiistinígíí najį́ʼ kwiinidoolnį́į́ł haʼniihgo, díí éí Hoozdo Hahoodzojí Bilagáana Hastiin J.D. Hayworth akwii tʼéigo naaltsoos ninééłtsóós. Akó ndi doo bichʼį́ʼ beeʼlą́ʼ alééhdaʼ. 2009 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Barack Obama Beeʼhazʼáanii Senate Bill 39 (S.39) bikáaʼgi bizhí ayiilá, díí beeʼhazʼáanii éí kéyah yiistinígíí naʼjį́ʼ kwiin doolnííł bikáá. Hoozdo Hahoodzodę́ę́ʼ bilagáana Hastiin John McCain dóó bilagáana Asdzání Ann Kirkpatrick nitságo Naabeehó yikáá aalwod, díí beeʼhazʼáanii kéyah yiistinígíí naʼjį́ʼ kwiindoolnį́į́ł niihgo yinaashnish. Dííshjį́ʼgo éí kʼad Beeʼhazʼáanii Public Law No. 111-18, beeʼoonish.
Oozéí Hayázhíʼgi kéyah hadzoʼígíí
1934 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Oozéí Naabeehó yéénidaʼasdzooz kéyah biniiná, díí kéyah éí Oozéí Hayázhí goná áádóó Tó Naneesdizí goná, kéyah baʼdaʼhwiintʼíʼ. Oozéí naaltsoos nidéístsoozígíí éí Naabeehó bikéyah nitságo aalyáʼígíí, Oozéí Hayázhígiʼ Naabeehó yééboʼholnį́į́h. Oozéí Hayázhígiʼ Oozéí bikéyah hadoodzo, danį́go naaltsoos nidéístsooz áádóó Oozéí akwiigo shį́į́h kéyah bikáaʼgi diyingo yáʼnitsíʼdakéés áádóó aadi naʼdaʼiiłníʼgi ałdóʼ Oozéí bikéyah doolééł daʼdinį́ʼdiʼ. Díí dooakwii tʼéídaʼ Naabeehó kéyah akwii tʼéigo baʼdéí tʼááígíí, daʼnį́ʼgo naaltsoos nidéístsooz. 1934 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Oozéí Hayázhígiʼ 400 ánéelą́ą́ʼ Oozéí dabighan.
Naas nahodéíshjíízhgo tʼáá yéí kéyah biniiná saad hólǫ́ǫgo. 1966 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Hastiin Robert Bennett (BIA Commissioner), naaltsoos háídiilá "Administrative order" wolyéego, díí éí kéyah yiistingo ayiilá. Díí tʼáá akwii tʼéigo 60 nahai, 1992 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Aahwiinítʼį́ bá hooghandę́ę́ʼ kéyah yiistinígíí naʼjį́ kwiidaʼ yiilá (U.S. District Court akwii tʼéigo yééhaʼdasdzii). Díí kéyah yiistinígíí éí Oozéí binahaghá biniiná kéyah yiistinígíí éí dooakwii tʼéídaʼ, hadoonį́ U.S. District Courtdę́ę́ʼ. Áádóó iidą́ą́ ałdóʼ Oozéí Hayázhígiʼ 60,000 acres (24,300 hectares) kéyah baʼhadzo.
1995 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Oozéí naaltsoos ninaʼdéístsooz U.S. District Courtgo; díí dooakwii tʼéídaʼ daʼnį́ʼgo, kéyah yiistinígíí éí ʼąąndoolnį́į́ł daʼnį́ʼgo naaltsoos nidéístsooz. Áádóó U.S. 9th Circuit Courtdę́ę́ʼ kéyah yiistinígíí ʼąądaʼyiidlá áádóó Oozéí bikíjí niniikę́ę́z. Naaná Oozéí ałdóʼ naʼdaʼiiłníʼígíí ałdóʼ beeʼbaʼlą́ʼ azlį́į́h.
Tábąąsdísístłʼinii bijáád łizhinígíí
éí tábąąsdísí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Calidris mauri" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Oozéí / Ayahkinii
Oozéí Hayázhíʼgi kéyah hadzoʼígíí
2009 biyihah yę́ędą́ą́ʼ beeʼhazʼáanii S.39 beeʼlą́ʼ azlį́į́h, díí éí kéyah yiistinígíí naʼjį́ʼ kwii naalyá. Áádóó kʼad éí Beeʼhazʼáanii Public Law No. 111-18, beeʼoonish.
Oozéí biWááshindoon
Oozéí biWááshindoon éí Niłchʼiʼtsoh 19, 1936 biyihah yę́ędą́ą́ʼ aalyá, áádóó Oozéí biConstitution dóó bee hazʼáanii By-Laws wolyéígíí éí beeʼoonish. Oozéí biBéésh bąąh dah siʼání yaʼandájááʼígíí éí bee hazʼáanii bąąh silá, áádóó Oozéí dinéʼiʼ yaʼyááłtiʼ. Áádóó Oozéí bikéyah bikáágo bee hazʼáanii adéíłį́ʼ, áádóó łáhdę́ę́ʼ ałąąh dinéʼiʼ biWááshindoon yiłałgáádeitʼááh (Kin Náhálgaaídę́ę́ʼ áádóó Kin daʼnaazhjááʼígíí ałdóʼ yiłałgáádeitʼááh).
Oozéí biBéésh bąąh dah siʼání, yaʼanáájááhígíí éí 17. Díí éí Oozéí biKin naazniildę́ę́ yaʼanáájááh. Naakai naahahgo daʼnidinbį́į́h, áádóó éí łáh baʼanáádaʼ iinííł. Oozéí biWááshindoon éí tree branch government átʼé akón di, Oozéí bibéésh bąąh dah siʼání beeʼ hazʼáanii bąąh silá.
Tábąąsdísístłʼinii bijáád łizhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tábąąsdísístłʼinii bijáád łizhinígíí éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Oozéí / Ayahkinii
Oozéí bizaad
Oozéí bizaad example átʼé:
Oozéí/Ayahkinii daʼbikin naaznilígíí
thumb|300px|right|Oozéí hastiin [[atłʼóóhgo eelkid.]]
Áłtsé deezʼáahgi kin naaznilígíí
Naaki góneʼ deezʼáahjiʼ kin naaznilígíí
Táá góneʼ deezʼáahjiʼ kin naaznilígíí
Tʼááłáhági átʼéego:Kiisʼáanii
Naʼashǫ́ʼiitsoh dootłʼizhígíí
éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóóéí Shádiʼááhjí hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Iguana iguana" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashǫ́ʼiitsoh éí ashdlaʼgo da adéesʼeez áníłnéez łeh, áádóó éí tseebíiʼgo da dahidídloʼ áníłdáás. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh, bitseeʼ éí dootłʼizh dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z.
Naʼashǫ́ʼiitsoh dootłʼizhígíí éí tsintahgi dóó tábąąhgi dahiná; tsinlátahgi naaldeeh łeh, áádóó éí daʼałchozhgo naakai — tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ dóó ndeesgai deiłchozh.
Tábąąh naalzheehii bitłʼaaʼ łitsooígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Actenoides concretus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Bikąʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tábąąh naalzheehii éí 9–10di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizh; baʼáádígíí éí bitʼaʼ łitsogo łikizh, bikąʼígíí éí bitsiitʼáád chʼilgo dootłʼizh; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitso; binákʼee éí halzhin; bidaaʼ éí łizhin dóó łitsxo; binááʼ éí diłhił.
Tábąąh naalzheehii bitłʼaaʼ łitsooígíí éí łóóʼ dóó chʼał deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Atoołii Bitó
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi (Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi) áhootʼéego bił hazʼą́.
Atoołii Bitó éí -gi bił hazʼą́. Atoołii Bitó éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,968 adéesʼeez.
Tłʼiish noodǫ́ǫzii bitsiiyah dah łizhinígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thamnophis cyrtopsis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Táyiʼ chʼosh chʼééh digháhii
éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Planorbidae" deiłníigo deiyózhí. Táyiʼ chʼosh chʼééh digháhii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 250 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí chʼosh chʼééh digháhii éí tʼáá díkwíí cm ádaníłtso; bitsʼaʼ éí tsétah dibé bideeʼ nahalin; adóó éí dinilbá dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ.
Tłʼiish noodǫ́ǫzii bitsiiyah dah łizhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 20–42di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhił dóó diniltso dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bitsiiyah éí dah łizhin.
Tłʼiish noodǫ́ǫzii bitsiiyah dah łizhinígíí éí tąądee naagháhii dóó chʼał dóó naʼashǫ́ʼii dóó łóóʼ dóó naʼastsʼǫǫsí dóó hazéí yázhí yilghał.
Dziłtah tsinyiʼ tsxilghááh
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Plethodon montanus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 3–5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibáago naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Dziłtah tsinyiʼ tsxilghááh éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tsídii yáłtiʼí tseentélí binákʼee dootłʼizhígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Northiella haematogaster" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; binákʼee dóó bitʼayaa éí yágo dootłʼizh; bitłʼaaʼ éí łitso dóó łichíiʼgo naashchʼąąʼ; bitʼaʼ éí diłhiłgo łitso; bidaaʼ éí dinilbá dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Tsídii yáłtiʼí tseentélí binákʼee dootłʼizhígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał nineezí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó diłhiłgo yistłʼin; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.
Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał nineezí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Haʼagééd (Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo)
éí Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Móʼab Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Haʼagéedi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí kinsááʼ.
Haʼagééd éí -gi bił hazʼą́. Haʼagééd éí tónteel bikááʼdóó deigo 9,947 adéesʼeez.
Biłʼéʼélʼíní
thumb|300px|Biłʼéʼélʼíní shijááʼ
Tábąąh naalzheehii bitseeʼ dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tábąąh naalzheehii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitʼaʼ dóó binákʼee dóó bitsiiyah éí dinilzhin; bitseeʼ éí dootłʼizh; binááʼ éí diłhił.
Tábąąh naalzheehii bitseeʼ dootłʼizhígíí éí łóóʼ dóó chʼał deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Séigołbáhí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Centruroides" deiłníigo deiyózhí. Séigołbáhí éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; adóó éí 70 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí séigoʼ éí 3–4di asdzoh ádaníłtso; adóó éí yishtłizh dóó łibáago ndaashchʼąąʼ łeh. Bijáád éí dadiniltso. Naaldlooshi yázhí dóó chʼosh éí bichʼiyąʼ.
Dahiitį́hii daatsʼísí diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 3.5–4.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizhgo diłhił; bizééʼ dóó bítááʼ éí dah dzístso; bitseeʼ éí kʼídzígai; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó doo nineez da.
Tó Ntsxaa Háálį́
éí Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́.
Tó Ntsxaa Háálį́ éí 55.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 73,580 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tó Ntsxaa Háálį́ éí -gi bił hazʼą́. Tó Ntsxaa Háálį́ éí tónteel bikááʼdóó deigo 1,400 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzodi kin naaznilígíí
Hashtłʼish chʼosh chʼééh digháhii
éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Physidae" deiłníigo deiyózhí. Hashtłʼish chʼosh chʼééh digháhii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 80 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí chʼosh chʼééh digháhii éí tʼáá díkwíí cm ádaníłtso; bitsʼaʼ éí tʼóó bíyó daalkizh; adóó éí diłhił dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ.
Tótaʼ Beʼekʼidi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
éí Náhookǫsjí Chʼódeeníniitah Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi éí 1896góó yihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa; dah náhástʼánígi éí tááʼ. Tótaʼ Beʼekʼid biwááshindoon éí yaa áhályą́.
Chʼaa ndaakaaígíí
2016góó yihah yę́ędą́ą́ʼ 590,076 bílaʼashdlaʼii Tótaʼ Beʼekʼidę́ę́ʼ Chʼódeeníniitah Nílį́į́góó dóó Vancouver hoolyéégóó kǫ́ naʼałbąąsii bił naaswod.
thumb|left|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Tótaʼ Beʼekʼid
Tsintah tseeyidiłtazii
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dendronanthus indicus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łigai; bitʼaʼ éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; binághah dóó bitsiitʼáád éí halbá; bidaaʼ éí doo nineez da. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.
Tsintah tseeyidiłtazii éí tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.
Séí Biiʼ Tó (Tó Hahadleeh/Bidahóóchiiʼ)
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi (Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi) áhootʼéego bił hazʼą́.
Naalyéhé bá hooghan áadi siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ.
Tónteel bibąąh dijádídlǫ́ʼíłbáí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Certhilauda benguelensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bizééʼ dóó bitéél dóó binátsʼiin éí łigai; bizééʼ dóó bitéél éí łibáago łikizh; bidaaʼ éí łibá.
Tónteel bibąąh dijádídlǫ́ʼíłbáí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí bitsiiyah halchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tangara cyanocephala" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitsiiyah éí halchííʼ; binághah dóó bizééʼ dóó bítááʼ éí halzhin; bitsiitʼáád éí yágo dootłʼizh; bidaaʼ éí diłhił.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí bitsiiyah halchíʼígíí éí chʼil binááʼ yildeeł dóó tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tábąąsdísístłʼinii bikeenézí
éí tábąąsdísí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Calidris subminuta" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá dóó dinilgaigo yistłʼin; bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin; bijáád éí nineez.
Tábąąsdísístłʼinii bikeenézí éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Náátsʼózídę́ę́ʼ séigoʼ
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mesobuthus" deiłníigo deiyózhí. Náátsʼózídę́ę́ʼ séigoʼ éí 14 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séigoʼ éí 1–3di asdzoh ádaníłtso; adóó éí yishtłizh dóó łibáago ndaashchʼąąʼ; bijáád éí dadiniltso łeh. Naaldlooshi yázhí dóó chʼosh éí bichʼiyąʼ.
Ahwééh
upright|thumb|Ahwééh shijááʼ. thumb|left|Espresso brewing wolyéego ahwééh alyééh, crema.
Atʼąąʼ nahjįʼiiníiłii bitéél halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitéél éí halchííʼ; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí; bidaaʼ éí diłhił.
Tsídii yáłtiʼí tseentélí binákʼee halzhinígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah ndaaʼeełí léiʼ bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eunymphicus uvaeensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 12–13di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bítááʼ éí diłhiłgo halchííʼ; bitʼayaa éí yágo dootłʼizh; bidaaʼ éí łizhin dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Tsídii yáłtiʼí tseentélí binákʼee halzhinígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Dahiitį́hii daatsʼísí dootłʼizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chalcostigma stanleyi" deiłníigo dayózhí. thumb|left
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił; bizééʼ dóó binághah éí diłhiłgo dootłʼizh; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó doo nineez da.
Dahiitį́hii daatsʼísí dootłʼizhígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ toohjįʼ noołnahii
éí tsídii deílʼésígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi dóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ardea humbloti" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 37–50di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bidaaʼ éí nineez dóó deekį́; bikʼos dóó bijáád éí nineez.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ toohjįʼ noołnahii éí chʼosh deildeeł; łóóʼ yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼał danineezí bitsiitʼáád dichʼízhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Naakaii Łizhiní dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hoplobatrachus" deiłníigo deiyózhí. Chʼał danineezí bitsiitʼáád dichʼízhígíí éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 4–6di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.
Chʼał danineezí bitsiitʼáád dichʼízhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád deiłchozh; chʼosh yázhí éí deildeeł ałdóʼ.
Hashkʼaan yildeełí bitʼaʼ diłhiłígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tauraco corythaix" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí hashkʼaan yildeełí éí 15–18di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhiłgo dootłʼizh; bitsiiʼ éí kʼídzígai.
Hashkʼaan yildeełí bitʼaʼ diłhiłígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh; łahda chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ.
Dziłtah tsxilghááh yistłʼinígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Halgai Hóteeldi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Plethodon fourchensis" deiłníigo dayózhí.
Tó Sido Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo (Yootó Hahoodzo)
éí Yootó Hahoodzo biyiʼjí siʼą́, áádóó éí 4,236 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso.
Tó Sido Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí Tó Sido hoolyéedi kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́; áádóó éí kin dah shijaaʼígíí atisgo áníłtso, díí hahoodzooígíí biyiʼdi.
Dziłtah tsxilghááh yistłʼinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dziłtah tsxilghááh yistłʼinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tó Sido Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo (Yootó Hahoodzo)
Kéédahatʼínígíí
11,988 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii Tó Sido Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi kéédahatʼį́ (2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ). Díí éí 5,917 hooghanígíí yiiʼ dabighan.
Tʼááłáhági átʼéego:Yootó Hahoodzo
Sǫʼ łóóʼ bigaanézí
éí Bikágí Daʼawoshígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ophiuroidea" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px Sǫʼ łóó bigaanézí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí 1,900 ałʼąą ádaatʼé. Bigaan éí ashdlaʼ, áádóó éí ndaatʼood; bitsʼíís éí nímaz łeh. Dííłdzid dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Sǫʼ łóóʼ dóó sǫʼ łóóʼ bigaanézí
Sǫʼ łóóʼ éí bikeeʼ ádaałtsʼíísí dahólǫ́; sǫʼ łóóʼ bigaanézí éí bikeeʼ ádaadin; bigaan yee naaldeeh.
Toohjįʼ noołnahii łizhinígíí
éí tsídii deílʼésígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Egretta ardesiaca" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 20–25di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bidaaʼ éí nineez dóó deekį́; bikʼos dóó bijáád éí nineez.
Toohjįʼ noołnahii łizhinígíí éí chʼosh deildeeł; łóóʼ yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tábąąh naalzheehii bitsiiʼ diłhiłígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Actenoides princeps" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tábąąh naalzheehii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitsiiʼ éí diłhiłgo dootłʼizh; bitéél éí dinilbá; bizééʼ éí łigai; binááʼ éí diłhił. Baʼáádígíí éí binátsʼiin diniltso.
Tábąąh naalzheehii bitsiiʼ diłhiłígíí éí łóóʼ dóó chʼał deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Beʼekʼid Halchííʼ/Hastiin Nááshchʼił
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi (Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi) áhootʼéego bił hazʼą́. Tóyééʼ Eʼeʼaahjigo éí bił hazʼą́.
Naalyéhé bá hooghan áadi siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ; éí biniinaa Hastiin Nááshchʼił binaalyéhé bá hooghan hoolyé ałdóʼ.
Chʼilátah chʼosh chʼééh digháhii yázhí
éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Helicinidae" deiłníigo deiyózhí. Chʼilátah chʼosh chʼééh digháhii yázhí éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dahólǫ́; adóó éí 1,000 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí chʼosh chʼééh digháhii éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso; bitsʼaʼ éí łigai dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ.
Biibii łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łitso; bitéél éí halzhin; bitʼaʼ dóó bitsiitʼáád éí tʼóó bíyó diłhił; bidaaʼ éí dinilbá. Baʼáádígíí éí bitsʼíís yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitʼayaa éí łitso.
Biibii łitsooígíí éí tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.
Séigoʼ łitsooí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Odontobuthus" deiłníigo deiyózhí. Séigoʼ łitsooí éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi dahólǫ́; adóó éí 3 ałʼąą ádaatʼé.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séigoʼ éí 2–3di asdzoh ádaníłtso; adóó éí łitso dóó łibáago ndaashchʼąąʼ. Naaldlooshi yázhí dóó chʼosh éí bichʼiyąʼ.
Chʼódeeníniitah Nílį́įdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
éí Chʼódeeníniitah Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí bitsiiyah łitsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tangara seledon" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Chʼódeeníniitah Nílį́įdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Díí kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi éí 1918góó yihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa; dah náhástʼánígi éí tʼááłáʼí. Chʼódeeníniitah Nílį́ Hahoodzo biwááshindoon éí yaa áhályą́.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí bitsiiyah łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yágo dootłʼizh; bitsiiyah éí łitso; binághah dóó bizééʼ dóó bítááʼ éí halzhin; bitłʼaaʼ éí chʼilgo dootłʼizh; bitłʼaakááʼ éí łitsxo; bidaaʼ éí diłhił.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí bitsiiyah łitsooígíí éí chʼil binááʼ yildeeł dóó tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼódeeníniitah Nílį́įdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Chʼaa ndaakaaígíí
thumb|left|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Chʼódeeníniitah Nílį́
Tsédááʼgóó Ńdíshchíʼí
éí Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́.
Tsédááʼgóó Ńdíshchíʼí éí 46.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 49,083 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tsédááʼgóó Ńdíshchíʼí éí -gi bił hazʼą́. Tsédááʼgóó Ńdíshchíʼí éí tónteel bikááʼdóó deigo 220 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzodi kin naaznilígíí
Tábąąsdísístłʼinii bikʼos halchíʼígíí
éí tábąąsdísí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Calidris ruficollis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Shį́įgo
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá dóó dinilgaigo yistłʼin; bitłʼaaʼ éí łigai; shį́įgo éí bikʼos halchííʼ; bidaaʼ éí łizhin; bijáád éí nineez.
Tábąąsdísístłʼinii bikʼos halchíʼígíí éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Tsin Deeztʼiʼ (naalyéhé bá hooghan)
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi (Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi) áhootʼéego bił hazʼą́. Bis Deezʼáhí dóó Tʼiistsoh Sikaad bitaʼdi éí bił hazʼą́.
Naalyéhé bá hooghan áadi siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ.
Waaʼ
éí ninahahgo niʼhadleeh; shį́įʼgo, noséełgo 10–150 cm anííłneez yiilééh. Waaʼ bitʼąą éí táaʼgo daʼdeishzááłééh (trifoliate). Naaná bilátahdiʼ éí íítsoh, tséʼdiʼdééhgo dootłʼizh łééh. Díí Waaʼ éí chʼiyáán átʼé.
Tsídii yáłtiʼí tseentélí bítááʼ diłhiłgo halchíʼígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah ndaaʼeełí léiʼ bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cyanoramphus cookii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 12–13di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bítááʼ éí diłhiłgo halchííʼ; bitʼayaa éí diłhiłgo dootłʼizh; bidaaʼ éí łizhin dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Tsídii yáłtiʼí tseentélí bítááʼ diłhiłgo halchíʼígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Haʼaʼaahdę́ę́ʼ tsintah tsxilghááh naʼatłʼeehígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Plethodon glutinosus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–7di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ dóó dinilbáago yistłʼin łeh; bitéél éí dinilgai; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Haʼaʼaahdę́ę́ʼ tsintah tsxilghááh naʼatłʼeehígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tsídii Łichííʼ (naalyéhé bá hooghan)
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi (Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi) áhootʼéego bił hazʼą́. Séí Biiʼ Tó (Haazbaaʼ) Eʼeʼaahjigo éí bił hazʼą́.
Naalyéhé bá hooghan áadi siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał nahashchʼidígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sphaerotheca dobsonii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 2–3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhingo naashchʼąąʼ; bikʼiiz éí diłhiłgo łikizh; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał nahashchʼidígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Dijádídlǫ́ʼíłbáí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Certhilauda" deiłníigo deiyózhí. Dijádídlǫ́ʼíłbáí éí hastą́ą́ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bizééʼ dóó bitéél dóó binátsʼiin éí łigai; bitéél éí łibáago łikizh; bidaaʼ éí łibá.
Dijádídlǫ́ʼíłbáí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.
Tséʼą́ąyiʼ chʼosh chʼééh digháhii yázhí
éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hydrocenidae" deiłníigo deiyózhí. Tséʼą́ąyiʼ chʼosh chʼééh digháhii yázhí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; tónteel bibąągi éí tʼóó ahayóí. thumb|left|250px Díí chʼosh chʼééh digháhii éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso; bitsʼaʼ éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ.
Atʼąąʼ nahjįʼiiníiłii bizééʼ diniltsxooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sclerurus mexicanus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bizééʼ éí diniltsxo; bidaaʼ éí diłhił.
Atʼąąʼ nahjįʼiiníiłii bizééʼ diniltsxooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Dahiitį́hii dibéłchíʼí bizééʼ diłhiłígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Coeligena wilsoni" deiłníigo dayózhí. thumb|left
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dibéłchíʼí; bizééʼ diłhiłgo dootłʼizh; bidaaʼ éí áłtsʼíísí.
Dahiitį́hii dibéłchíʼí bizééʼ diłhiłígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tłʼiish noodǫ́ǫzii diłhiłígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thamnophis proximus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 20–50di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhił dóó diniltso dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z.