cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naʼashjéʼii azisí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Clubionidae" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii azisí éí nahasdzáán bikáaʼgi 588 ałʼąą ádaatʼé.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał bijáád noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bikąʼígíí éí bijáád łibáago noodǫ́ǫz łeh; bitéél éí diniltso; binááʼ éí ntsaa.
Naʼashjéʼii azisí
Díí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 0.3–0.6di asdzoh ádaníłtso; bitsʼíís éí diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Naʼashjéʼii azisí
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał bijáád noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał bijáád noodǫ́zígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tániilʼáítsʼóóz bijáád daalgaaígíí
éí tó wónaanídi tʼéiyá dahólǫ́ (Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí ádaadin ndi); ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Platycnemididae" deiłníigo dayózhí, áádóó éí 400 ałʼąą ádaatʼé.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsintah chʼałchilí yishtłizhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Blommersia grandisonae" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.3–1.1di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binákʼee éí dinilzhin; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsintah chʼałchilí yishtłizhígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsísʼná yiyání bitseeʼ deeshgizhígíí
(éí doodaiiʼ Tsísʼná yildeełí bitseeʼ deeshgizhígíí) éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Merops hirundineus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitéél éí dinilbáago dootłʼizh; binákʼee éí halzhin; bizééʼ éí łitso; bidaaʼ éí diłhił.
Tsísʼná yiyání bitseeʼ deeshgizhígíí éí tsísʼná dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.
Tsídiiłhiłii bitseeʼ deeshgizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vidua interjecta" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łizhin dóó dootłʼizhgo disxǫs; bitseeʼ éí ayóo nineez dóó deeshgizh; bitéél éí halchíiʼ łeh; bitłʼaaʼ dóó bitsiiyah éí łigai. Baʼáádígíí éí bitsʼíís diłhił dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Tsídiiłhiłii bitseeʼ deeshgizhígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí bitsiiʼ łichxíʼígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alisterus scapularis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 16–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łichxííʼ; bitʼaʼ éí chʼilgo dootłʼizh; bitłʼaakááʼ éí yágo dootłʼizh; bitseeʼ éí diłhił; bidaaʼ éí dinilchííʼ dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí bitsiiʼ łichxíʼígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tónteel tsídiitsoh
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 44–48di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí diłhił; bidaaʼ éí dinilchííʼ; binááʼ éí diłhił.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tónteel tsídiitsoh éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh bikágí dantłʼizí deildeeł.
Halgai Hóteeldę́ę́ʼ tábąąh tsxilghááh
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Halgai Hóteeldi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eurycea tynerensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 2–3di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; yee náhididzihí hólǫ́ǫ łeh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Halgai Hóteeldę́ę́ʼ tábąąh tsxilghááh éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Gad Binásʼáhí
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Ahidiilíní Hayázhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá.
Gad Binásʼáhí éí 2.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 2,253 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Gad Binásʼáhí éí -gi bił hazʼą́. Gad Binásʼáhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,230 adéesʼeez.
thumb|left|300px
Tónteel Łichíʼídę́ę́ʼ tónteel tsídii binákʼee łigaaígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tónteel Łichííʼí bibąąhdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ichthyaetus leucophthalmus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel tsídii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahiná; niʼgóó bitʼoh ádeilééh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiiʼ éí halzhin; bitʼaʼ éí dinilbá dóó kʼíjíjin; binághah éí dinilbá ałdóʼ; bidaaʼ éí diłhił; bikeeʼ éí łitso.
Tónteel Łichíʼídę́ę́ʼ tónteel tsídii binákʼee łigaaígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh deildeeł; tsídii biyęęzhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Haltsooítah dzootʼihí bitseeʼ kʼíjíjinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ochetorhynchus phoenicurus" deiłníigo dayózhí ("Eremobius phoenicurus" deiłníí ńtʼę́ę́ʼ). thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó bitéél dóó binátsʼiin éí dinilgai; bitseeʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí diłhił.
Haltsooítah dzootʼihí bitseeʼ kʼíjíjinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Dibé diníí dinéʼiʼ
Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Tónteel tsídiitsoh bidaaʼ łitsooígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Dibénééz Bikéyah bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phoebastria irrorata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 31–35di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bikʼos dóó bitsiiʼ éí łigai; bidaaʼ éí łitso; binááʼ éí diłhił.
Tónteel tsídiitsoh bidaaʼ łitsooígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh bikágí dantłʼizí deildeeł.
Gad Bitooh Tsxį́į́łnílį́
éí Haltsotah Ałhidiilíinii Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́.
Gad Bitooh Tsxį́į́łnílį́ éí 72 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 126,326 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Gad Bitooh Tsxį́į́łnílį́ éí -gi bił hazʼą́. Gad Bitooh Tsxį́į́łnílį́ éí tónteel bikááʼdóó deigo 810 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Haltsotah Ałhidiilíinii Hahoodzodi kin naaznilígíí
Chʼizhaazhii daashiyishí bináyaah halchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pomatorhinus erythrogenys" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bináyaah éí halchííʼ; bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí diniltso dóó shiyish.
Chʼizhaazhii daashiyishí bináyaah halchíʼígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naʼashjéʼii azisí bikágí ntłʼizígíí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Corinnidae" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii azisí bikágí ntłʼizígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi 730 ałʼąą ádaatʼé.
Tʼááłáhági átʼéego:Naʼashjéʼii azisí bikágí ntłʼizígíí
Waalibéí Dineʼé
éí bitsį́ʼ yishtłizhii Dineʼé átʼé. Hualapai (Walapai) éí yééʼadahdoojíʼ (Nidishchii Dineʼé jinį́į́hgo oolyé). Waalibéí Dineʼé bizaad éí "hwal" wolyé tʼaabi bizaadjí áádóó Pia language wolyéji yiisdzo.
Waalibéí Dineʼé éí Bidaʼháʼaaztʼiʼ tsékoh bidahgoná kédahotʼiʼ (Shádiʼááhjígo), Hoozdo Hahoodzo biiyiʼ. Waalibéí Dineʼé biWááshindoon éí Peach Springs hoolyéedi bił hazʼąąʼ. Áádóó díí kin daʼshijááʼígíí éí atiin iildleezh Route 66 bąąhgo. Waalibéí binahasdzo éí 100 tsin sitʼąʼ aniiłtsoʼ (160 km) Bidááʼ Haʼaztʼiʼ Tsékooh bidááʼ goná (Shádiʼááhjígo). Naabeehó bikéyah Big Boquillas Ranch wolyéígíí (Eʼeʼaahjígo) bitsį́į́hgo áádóó atiin iidléézh 66 beeʼwoozhíʼígíí bitsį́į́hgo (Náhookǫsjígo) Waalibéí Dineʼé daʼbikéyah hoodzo (Waalibéí bikéyah éí -gi bił hazʼą́).
Dahiitį́hii jáádtłʼooí dootłʼizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eriocnemis luciani" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Waalibéí Dineʼé
Waalibéí bikéyah bikáágo éí Waalibéí bisiláo bílaʼashdlaʼí yaʼadaholyąąʼ (Hualapai Nation Tribal Police Department), 2002 yihah yę́ędą́ą́ʼ díí siláo alyáá. Siláo éí binaatʼaanii hólǫ́ (Chief of Police), akéé góneʼ daʼsidaʼígíí (Deputy chief), siláo yaʼnaʼałkaaʼiʼ (criminal investigator), áádóó 11 siláo nidaalnishígíí dóó Hoozdo Hahoodzojiʼ ałdóʼ binaaltsoos daʼhólǫ́. Áádóó Naatʼáániishchíín (BIA) éí kǫ́ʼ déíʼniiłtseesjiʼ yiʼniidaalnish, áádóó Indian Health Service ałdóʼ hólǫ́ Peach Springsdi.
Dahiitį́hii jáádtłʼooí dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitseeʼ dóó bítááʼ éí yágo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił; bijáád éí ditłʼo dóó łigai.
Waalibéí Dineʼé
thumb|right|Díí tsé bikʼiʼ naʼasdzoígíí éí [[Kinłání Cháʼoł Ląʼí Biyaagi, Hoozdo Hahoodzodi) éélkid.]]
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tániilʼáítsʼóóz
éí dahólǫ́ (Binááʼádaałtsʼózíidi éí dahiná ałdóʼ); ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Platystictidae" deiłníigo dayózhí, áádóó éí 224 ałʼąą ádaatʼé.
Waalibéí Dineʼé
Waalibéí táádaʼdi nééhígíí
Waalibéí Dineʼé éí ákwiigo shį́į́h daʼnaazhjáágo táádaʼdi nééh nitʼę́ę́h, łaʼ adaʼnį́į́hgo éí tsootsʼiidgo daʼnaazhjáá nitʼę́ę́h daʼnį́į́h.
Náhookǫsjí Waalibéí táádaʼdi nééhígíí éí: Mata`va-kapai daalyé nitʼę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Hadū’ba, Haiʼya, Hathekáva-kió, Huwuskót, Kahwāga, Kwa’thekithe’i’ta, Mati’bika, Tanyika’ daalyé nitʼę́ę́h.
Eʼeʼaahjígo Waalibéí táádaʼdi nééhígíí éí: Soto`lve-kapai daalyé nitʼę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Chimethi’ap, Ha-kamuê’, Háka-tovahádja, Hamte’, Ha’theweli’-kio’, Ivthi’ya-tanakwe, Kenyuā’tci, Kwatéhá, Nyi’l’ta, Quwl’-nye-há, Thawinūya, Waikaʼiʼla, Wa-nye-ha’, Wi’ka-tavata’va, Wi-kawea’ta, Winya’-ke-tawasa, Wiyakana’mo daalyé nitʼę́ę́h.
Daʼazkąąʼjiʼ táádaʼdi nééhígíí éí: Ko`o`u-kapai daalyé nit’ę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Crozier (amerikan. Bez.), Djiwa’ldja, Hak-tala’kava, Haktutu’deva, Hê’l, Katha’t-nye-ha’, Muketega’de, Qwa’ga-we’, Sewi’, Taki’otha’wa, Wi-kanyo daalyé nitʼę́ę́h.
Haʼaʼaahjígo táádaʼdi nééhígíí éí: Nyav-kapai daalyé nitʼę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Agwa’da, Ha’ke-takwi’va, Haksa’, Hānya-djiluwa’ya, Tha’ve-nalnalwi’dje, Wiwakwa’ga, Yiga’t daalyé nitʼę́ę́h.
Lókʼaaʼ bitaaji Waalibéí táádaʼdi nééhígíí éí: Hakia`tce-pai/Talta`l-kuwa daalyé nitʼę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Hakeskia’l, Hakia’ch, Ka’nyu’tekwa’, Tha’va-ka-lavala’va, Wi-ka-tāva, Witevikivol, Witkitana’kwa daalyé nitʼę́ę́h.
Shádiʼááhjí Waalibéí táádaʼdi nééhígíí éí: Kwe`va-kapai daalyé nitʼę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Chivekaha’, Djimwā’nsevio’, Ha-djiluwa’ya, Hapu’k, Kwakwa’, Kwal-hwa’ta, Kwathā’wa, Tak-mi’nva daalyé nitʼę́ę́h.
Ńdíshchííʼ bitaajiʼ Waalibéí táádaʼdi nééhígíí éí: Hual`la-pai daalyé nitʼę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Hake-djeka’dja, Ilwi’nya-ha’, Kahwa’t, Tak-tada’pa daalyé nitʼę́ę́h.
Waalibéí bitaagiʼ Anaaʼ hazlį́į́h
Bilagáana Ahééháshį́į́h Hahoodzogo déínééhígíí Waalibéí bikéyah bikáá goná atiin-Fort Mohave-Precott Toll adaʼyiilá. Áádóó díí atiin biniiná tʼaa yéigo basaad hólǫ́go hózą́ą́h haslį́į́h (Waalibéí Dineʼé tʼaadoo yéílą́ daʼ aslį́į́hdaʼ). Díí éí bilagáana déínééhígíí bilį́į́ daʼałchʼoozhgo áádóó adooléʼé choodéí dooʼį́į́łígíí ałtsó adéíłdį́į́hgo biniiná saad hólǫ́ hazlį́į́h. Tʼáá doo honaasgo tʼaa saad hólǫ́go 1865 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Waalibéí Dineʼé biNaatʼaanii Anasa wolyé nitʼę́ę́hígíí seesyį Camp Willow Grove hólyéédiʼ. Íisyįʼígíí éí bilagáana Hastiin Hundertinark wolyé nitʼę́ę́h. 1866 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí anaaʼ hózlį́į́hgo bilagáana Hastiin Clower wolyéego seesyį. Tʼaadoo atiin doo chooʼį́į́hgo naʼhónaadiʼ, anaaʼ hózlį́į́hígíí biniiná. Áádóó naas nahódéíshzhíízhgo bilagáana Hastiin W.H. Hardy wolyéego Waalibéí diné yiił ałchʼį́ʼ daʼdinéézbiin Beale Springs hólyéʼdi áádóó aadi ałhaʼdeetʼaah doo anaaʼ ałchʼį́ʼ hólǫ́ʼdaʼ doolę́ę́ł biniiyé ałhaʼdeetʼaah. Díí ałhaʼdeetʼaahígíí éí nahastʼé nidéízidijiʼ tʼéiyá doo ałchʼį́ʼ anaaʼ hólǫ́go naʼhólzhiizh, tʼaa doo éí Waalibéí biNaatʼaanii Wabyuma wolyéego naaseesyįgo; biniiná anaaʼ naházdlį́į́h. Díí éí bilagáana Walker party wolyéego yiinééłígíí daʼiisyį. Éí akwiidaʼ hótʼį́į́hdi doo bikʼíʼjiʼ anaaʼ nádaʼ hózdlį́į́h, díí éí bilagáana Béésh háʼyiiłʼééłígíí áádóó háʼdaʼyiigéédígíí yiikʼiʼdaʼ hiizná áádóó bilagáana Waalibé bikéyah bikáaʼgi bighan adaʼyiiláʼígíí ałdóʼ yiikʼiʼdaʼ hiizná. Áádóó Wááshindoon bisiláołtsooí Waalibéí bichʼį́ʼ yiiláád, díí éí Siláołtsooí bikin-Fort Mojave wolyéédę́ę́ʼ yiikai. Áádóó Dilzéehii ałdóʼ Wááshindoon bisiláołtsooí yiikááʼiijééh (nidaʼakégo nidaʼałkááʼiʼ daʼnilį́į́hgo binaanish adaʼyiilá). Áádóó Waalibéí Dineʼé bikéyah bikáágo tʼáá yéigo anaaʼ hózlį́į́h. Naasgo Waalibéí bikéyah bikáágo tahoniigááh-whooping cough wolyéígíí naasnį́į́h, áádóó díí bitsʼą́ą́ʼ doo ákwiishį́į́h Waalibéí Dineʼé adéín nidaʼhazlį́į́h (nidaʼbiseed). Waalibéí Dineʼé biNaatʼaanii Leve Leve wolyéígíí Wááshindoon bisiláołtsooí yiichʼį́ʼ ááhooshtʼįįh (Naatʼaanii Leve Leve éí Dilzhíʼí Dineʼé nilį́į́hgo Waalibéí yiitahgiʼ Naatʼaanii nilį́į́h nitʼę́ę́h). 1870 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Waalibéí bikéyah bitaago anaaʼniʼ kwiidzá, díí éí Waalibéí Hastiin Sherum (Naabaahii nilį́į́hgo Waalibéí yiichʼą́ą́h naayá) wolyéígíí akéídiʼ Wááshindoon bisiláołtsooí yiichʼį́ ááhooshtʼįįh. Nitʼą́ą́ naneelį́į́hgo 1/3 ánéelą́ąʼgo Waalibéí Dineʼé adéín nidaʼhazlį́į́h, díí éí tahoniigááh bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ áádóó nidastseedígíí.
Waalibéí bizaad
Waalibéí Dineʼé bizaad éí Yuman-Cochimí saadji atah yiisdzo; áádóó éí neeznáágo ałtsá naanásdzo, Waalibéí bizaadígíí éí Yuman saad wolyéjiʼ yiisdzo; áádóó díí éí ałtsá naanásdzo. Díí éí Core Yuman saad wolyéego ałtsá naanásdzo, díí biyaadoo éí Pai language wolyéego yiisdzo (Éí doodaiiʼ éí Upland Yuman language/Northern Yuman wolyé. Díí Upland Yuman biyaadoo iindaʼ Waalibéí bizaad yiisdzo. Tʼáá Waalibéí bizaadjí éí bizaad "hwal" wolyéego daʼyoozhí.
Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał łitsooígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polypedates pseudocruciger" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łitso; bikąʼígíí éí bijáád łibáago noodǫ́ǫz łeh; bitéél éí diniltso; binááʼ éí ntsaa.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał łitsooígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tsídiiłhiłii bitseeʼ nineezígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łizhin dóó dootłʼizhgo disxǫs; bitseeʼ éí ayóo nineez; bitéél dóó bitłʼaaʼ dóó bizééʼ éí łigai. Baʼáádígíí éí bitsʼíís diłhił dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Tsídiiłhiłii bitseeʼ nineezígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.
Haʼaʼaahdę́ę́ʼ tábąąh tsxilghááh
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eurycea bislineata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łitso dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Haʼaʼaahdę́ę́ʼ tábąąh tsxilghááh éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał ndaashchʼąąʼígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mantellidae" deiłníigo deiyózhí. Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał ndaashchʼąąʼígíí éí 230 ałʼąą ádaatʼé.
Díí chʼał éí 0.3–5di asdzoh ádaníłtso, áádóó éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał ndaashchʼąąʼígíí
Naakaii Łibáhí Bikéyah
éí Shádiʼááhjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi bił hazʼą́; Ayóóʼátʼé Tónteel bibąąhgi éí siʼą́. Dibé Diníí Bikéyah ałdóʼ bee wójí.
Naakaii Łibáhí Bikéyah éí 195,360 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 47,007,367 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2018góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Naakaii Łibáhí Bikéyah biwááshindoon éí Tó Háálį́ hoolyéedi bił hazʼą́.
Séí naaʼahóóhai łibáhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterocles orientalis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séí naaʼahóóhai éí 13–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; binághah dóó bitʼaʼ éí diłhiłgo łikizh; bizééʼ éí łitsxo.
Séí naaʼahóóhai łibáhígíí éí chʼil binááʼ deildeeł.
Tsísʼná yiyání bitseeʼ dootłʼizhígíí
(éí doodaiiʼ Tsísʼná yildeełí bitseeʼ dootłʼizhígíí) éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Merops philippinus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitseeʼ éí dinilbáago dootłʼizh; binákʼee éí halzhin; bizééʼ éí łigai dóó halchííʼ; bidaaʼ éí diłhił.
Tsísʼná yiyání bitseeʼ dootłʼizhígíí éí tsísʼná dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.
Naʼashjéʼii tádígháhígíí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ctenidae" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii tádíkáhígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi 500 ałʼąą ádaatʼé. Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi éí doo dahólǫ́ǫ da.
Díí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 0.3–2di asdzoh ádaníłtso; bitsʼíís éí tʼóó bíyó nteel łeh. Binááʼ éí tseebíí. Bijáád éí daditą́. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Naʼashjéʼii tádígháhígíí
Haltsotah Ałhidiilíiniidi tó wónaanídę́ę́ʼ chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Haltsotah Ałhidiilíinii Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 2,625 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 958 adéesʼeez.
thumb|300px|right
Tʼááłáhági átʼéego:Haltsotah Ałhidiilíinii
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii biwos dootłʼizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thraupis cyanoptera" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ táłtłʼááh tłʼiish bikágíneeskʼání
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Afronatrix anoscopus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii biwos dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibáago dootłʼizh; biwos éí yágo dootłʼizh; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí diłhił.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ táłtłʼááh tłʼiish bikágíneeskʼání
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 15–30di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii biwos dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii biwos dootłʼizhígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil bijeeh dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ táłtłʼááh tłʼiish bikágíneeskʼání
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ táłtłʼááh tłʼiish bikágíneeskʼání éí tąądee naagháhii dóó chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yilghał.
Béésh łichíiʼii
right|250px|border 200px|thumb|left|Béésh łichíiʼii (~4 cm aniiłtsoʼ)
éí béésh átʼé áádóó chemical element éí (Cu); disxǫǫs dóó łichʼíigo naashchʼą́ą́ʼ. Naaná periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, béesh łichiiʼii éí námboo 29 góneʼ yiisdzoh.
Tʼááłáhági átʼéego:Béésh
Tónteel tsídii bidaaʼ áłtsʼózígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chroicocephalus genei" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel tsídii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahiná; niʼgóó bitʼoh ádeilééh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14.5–16di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí dinilbá dóó kʼíjíjin; binághah éí dinilbá ałdóʼ; bidaaʼ éí diłhił, bikeeʼ éí łitso (shį́įgo éí daalchííʼ).
Łeegháńlíní
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Łeegháńlíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Łeegháńlíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.
Łeegháńlíní éí 11.9 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 19,132 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Łeegháńlíní éí -gi bił hazʼą́. Łeegháńlíní éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,807 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tábąąh dzootʼihí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lochmias nematura" deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá tsídii "Lochmias"-jí atah yisdzoh). thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitʼaʼ éí dinilzhin; bizééʼ dóó bitéél éí łizhin dóó łigaigo łikizh; binátsʼiin éí dinilgai; bidaaʼ éí diłhił.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí łitsooígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polytelis anthopeplus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–16di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łitso; binághah dóó bitseeʼ éí diłhił łeh; bidaaʼ éí dinilchííʼ dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii yáłtiʼí łitsooígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Hastiin Antonio de Espejo
Naakáí łibáʼiʼ hastiin Antonio de wolyéhígíí éí Naakaii Łibáhí Bikéyahdę́ę́goʼ naagáʼgoʼ oolyéʼ.
Ééʼ neishoodii (Biʼééʼ danineezígíí) bi-encyclopedia biníłchʼi naaltsoos: https://www.newadvent.org/cathen/05541a.htm
Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Tániilʼáítsʼóóz áłtsʼíísígíí
Bikąʼígíí éí bitsʼíís łichííʼ dóó łitsxogo naashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí dadootłʼizh); bitseeʼ éí diłhił.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał yishtłizhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polypedates maculatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Chʼizhaazhii daashiyishí bitéél łikizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bitéél éí diłhiłgo łikizh; bidaaʼ éí diniltso dóó shiyish.
Chʼizhaazhii daashiyishí bitéél łikizhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tónteel tsídiitsoh binághah łibáhígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bibąąhgi dóó Shádiʼááhjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phoebetria palpebrata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 31–35di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił; binághah éí łibá; binááʼ dóó bidaaʼ éí łizhin.
Dahiitį́hii tseetsʼózí bidaaʼ łichííʼí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trochilus polytmus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Dziłtah chʼał bizéétsʼósí dibéłchíʼígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Choerophryne murrita" deiłníigo dayózhí.
Dahiitį́hii tseetsʼózí bidaaʼ łichííʼí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh. Bikąʼígíí éí bitseeʼ nineez dóó bitsiiʼ łizhin. Baʼáádígíí éí bítááʼ dóó bitéél dinilbá.
Dziłtah chʼał bizéétsʼósí dibéłchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.5–0.8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.
Dahiitį́hii tseetsʼózí bidaaʼ łichííʼí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dahiitį́hii tseetsʼózí bidaaʼ łichííʼí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Dziłtah chʼał bizéétsʼósí dibéłchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dziłtah chʼał bizéétsʼósí dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsídii yáłtiʼí bidaaʼ ntsxaaígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tanygnathus megalorynchos" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–16di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił łeh; bidaaʼ éí łichííʼ dóó ntsxaa dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Tsídii yáłtiʼí bidaaʼ ntsxaaígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Tsé yąąh dzootʼihí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ochetorhynchus melanurus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bizééʼ dóó bitéél éí dinilbá; bidaaʼ éí diłhił.
Tsé yąąh dzootʼihí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tsídiiłhiłii bitseeʼ nteelígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vidua obtusa" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Baʼáádígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łizhin dóó dootłʼizhgo disxǫs; bitseeʼ éí ayóo nineez dóó nteel; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai. Baʼáádígíí éí bitsʼíís diłhił dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Tsídiiłhiłii bitseeʼ nteelígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.
Dáʼákʼehtaʼ
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Łeegháńlíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Dáʼákʼehtaʼ éí 0.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 711 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Gad Bitooh Tsxį́į́łnílį́įdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Haʼaʼaahjí Haltsotah Ałhidiilíinii Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 3,288 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 869 adéesʼeez.
thumb|300px|left
Tániilʼáítsʼóóz ntsxaaígíí
éí Naakaii Bikéyah dóó tó wónaaníidi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudostigmatidae" deiłníigo dayózhí, áádóó éí 19 ałʼąą ádaatʼé.
Tániilʼáítsʼóóz ntsxaaígíí éí 5–7di asdzoh ádaníłnééz; naʼashjéʼii haalzheehgo éí ndaatʼáa łeh.
Tábąąh tsxilghááh bitseeʼ nineezígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eurycea longicauda" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ééʼ neishoodii
Bilagáana Bizaadjí éí "Roman Catholic Church" wolyé, áádóó "Catholic Church" ałdóʼ náánáolyé. Vatican City hoolyéedi bikin dah naazhjaaʼ.
Tábąąh tsxilghááh bitseeʼ nineezígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łitso dóó diłhiłgo yistłʼin; bitseeʼ éí ayóo nineez; binááʼ éí diłhił.
Ééʼ neishoodii
Hastiin kʼad álą́ąjįʼ dah sidáhígíí éí: Pope Francis bee biʼdoojí.
Tábąąh tsxilghááh bitseeʼ nineezígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tábąąh tsxilghááh bitseeʼ nineezígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Ééʼ neishoodii
left|thumbnail|250px|Pope Francis, Naakidi mííl yázhí dóó biʼąą dį́į́ʼtsʼáadah yihahígíí biyiʼ yę́ędą́ą́ʼ aheeskid. thumbnail|right|St. Peter’s Square abínígo aheeskid. left|thumbnail|250px|[[Pope Benedict XVI, Naakidi mííl yázhí dóó biʼąą tsostsʼid yihahígíí biyiʼ yę́ędą́ą́ʼ aheeskid.]]
Séí naaʼahóóhai łikizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterocles senegallus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séí naaʼahóóhai éí 13–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; binághah dóó bitʼaʼ éí diłhiłgo łikizh; bizééʼ éí łitsxo.
Séí naaʼahóóhai łikizhígíí éí chʼil binááʼ deildeeł.
Tónteel bibąąh naʼashjéʼii dóó bikʼéí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 0.2–0.6di asdzoh ádaníłtso; bitsʼíís éí diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Tónteel tsídii bidaaʼ kʼíjíchiiʼígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Leucophaeus scoresbii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel tsídii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahiná; niʼgóó bitʼoh ádeilééh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 17–18di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí diłhiłgo łibá dóó kʼíjíjin; binághah éí łibá ałdóʼ; bidaaʼ éí kʼíjíchiiʼ; bikeeʼ éí łichííʼ.
Tónteel tsídii bidaaʼ kʼíjíchiiʼígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh deildeeł; tsídii biyęęzhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dinilbáago dootłʼizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thraupis glaucocolpa" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbáago dootłʼizh; bitsiiʼ éí yishtłizhgo łibá; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí diłhił.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dinilbáago dootłʼizhígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil bijeeh dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsídiiłhiłii dootłʼizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vidua hypocherina" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís diłhiłgo dootłʼizh dóó tʼóó bíyó disxǫs; bitseeʼ éí ayóo nineez. Baʼáádígíí éí bitsʼíís diłhił dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Tsídiiłhiłii dootłʼizhígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.
Halchíinteel
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Łeegháńlíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Halchíinteel éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Halchíinteel éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,483 adéesʼeez.
Tónteel tsídiitsoh bikeeʼ łizhinígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełí bibąąhgi dóó Eʼeʼaahjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phoebastria nigripes" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 27–29di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitʼaʼ éí dinilzhin; bikeeʼ dóó binááʼ dóó bidaaʼ éí łizhin.
Tónteel tsídiitsoh bikeeʼ łizhinígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh bikágí dantłʼizí deildeeł.
Tsísʼná yiyání bitsiitʼáád dibéłchíʼígíí
(éí doodaiiʼ Tsísʼná yildeełí bitsiitʼáád dibéłchíʼígíí) éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó dóó Bichʼah Łichíiʼii Bikéyahdi dóó  dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Merops apiaster" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–11.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizh; bitʼaʼ dóó bitsiitʼáád éí dibéłchíʼí; binákʼee éí halzhin; bizééʼ éí łitso; bidaaʼ éí diłhił.
Tsísʼná yiyání bitsiitʼáád dibéłchíʼígíí éí tsísʼná dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.
Dahiitį́hii tseetsʼózí bidaaʼ łizhinígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trochilus scitulus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh. Bikąʼígíí éí bitseeʼ nineez dóó bitsiiʼ łizhin. Baʼáádígíí éí bítááʼ dóó bitéél dinilbá.
Dahiitį́hii tseetsʼózí bidaaʼ łizhinígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tábąąh tsxilghááh dibéłchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 3–4di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibáago dibéłchíʼí; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tábąąh tsxilghááh dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Bitsįʼ yishtłizhii
thumb|left|250px|Kéyah Western hemisphereji daʼsiʼą́ą́hniígíí.
Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii
Tsídii yáłtiʼí binághah noodǫ́zígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Psittacella brehmii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–10di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; binághah dóó bitłʼaakááʼ éí łizhingo noodǫ́ǫ́z; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí dinilbá dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Tsídii yáłtiʼí binághah noodǫ́zígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashjéʼii nineezí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 0.5–0.7di asdzoh ádaníłtso; bitsʼíís éí danineez dóó diłhił dóó łigaigo ndaashchʼąąʼ łeh. Bijáád éí danineez. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Naakaii Bikin Haalʼáhídi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Naakaii Bikéyah beʼałníiʼgi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,316 adéesʼeez.
thumb|left|300px
Dziłtsį́įdi hodíłchʼiltah chʼał yishtłizhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polypedates eques" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łitso; binááʼ éí ntsaa.
Dziłtsį́įdi hodíłchʼiltah chʼał yishtłizhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Dziłtah chʼał bizéétsʼósí dichʼízhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Choerophryne proboscidea" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.5–0.8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ dóó dichʼíízh; bitéél éí dinilbá; binááʼ éí ntsaa.
Tsédááʼ dzootʼihí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ochetorhynchus ruficaudus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bizééʼ dóó bitéél éí dinilbá; bidaaʼ éí łiba.
Tsédááʼ dzootʼihí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Pope Benedict XVI
thumb|left|Hastiin Pope Benedict XVI biʼééʼ łichíiʼgoʼ ééʼ siʼį́, Ééʼ nineezígíí naashchʼąąʼígíí (choir dress), Bighá dziitłʼóʼni yázhí łichííʼ (papal mozzetta) bikeeʼ ałdóʼ lichííʼ. Hastiin Pope XVI (Latin: Benedictus PP. XVI; Doohatsʼíí Yátiʼ Dineʼé Bizaadjí éí: Benedetto XVI; Béésh Bichʼahii Bizaadjí éí: Benedikt XVI. Joseph Alois Ratzinger wolyéedi éí bidizhchʼį́, Tʼą́ą́chʼil 16, 1927 yę́ędą́ą́ʼ. 265 góneʼ daʼnaneezdah wóltaʼgo, Hastiin Pope John Paul II, éí yitsʼéskʼé góneʼ iiyá. Díí hastiin Pope Benedict XVI éí Ééʼ neishoodii yilą́ąʼjiʼ dah sidáá ńtʼę́ę́ʼ, áádóó natʼáanii ałdóʼ nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ. Ééʼ Neishoodii Bikindi éí naatʼáanii nilį́įgo dah sidáá ńtʼę́ę́ʼ, áádóó díí áłtsʼíísígo hahoodzogo kin dah shijááʼ. Tʼą́ą́chil 19, 2005 yę́ędą́ą́ʼ éí baʼagháʼniidéigo hóneesná, áádóó Tʼą́ą́chil 24, 2005 yę́ędą́ą́ʼ éí daʼbidiʼneesda (Inauguration wolyéhígíí bá alyaa), Basilica of St. John Lateran woolyéego kin siʼánídi baʼnaʼasdééʼ. Hastiin Pope Benedict XVI éí Bééshbichʼahí Dineʼé átʼéé ńtʼę́ę́ʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Tsékááʼkin
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Łeegháńlíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.
Tónteel tsídii binághah diłhiłígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Larus atlanticus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel tsídii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahiná; niʼgóó bitʼoh ádeilééh.
Tsékááʼkin
Tsékááʼkin éí -gi bił hazʼą́. Tsékááʼkin éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,990 adéesʼeez.
Tónteel tsídii binághah diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 20–24di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhiłgo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí łitso dóó kʼíjíjin; bikeeʼ éí łitso.
Tsékááʼkin
thumb|left|300px
Tónteel tsídii binághah diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tónteel tsídii binághah diłhiłígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh deildeeł; tsídii biyęęzhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼizhaazhii daashiyishí bitéél noodǫ́zígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pomatorhinus ruficollis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiiyah éí halchííʼ; bizééʼ dóó binátsʼiin éí łigai; bitéél éí łigai dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí diniltso dóó shiyish.
Chʼizhaazhii daashiyishí bitéél noodǫ́zígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tłʼiish bikʼiizneeskʼání noodǫ́zígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Amphiesma stolatum" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá tłʼiish "Amphiesma"-jí atah yisdzoh. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 16–20di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhił dóó dinilgaigo noodǫ́ǫ́z; bizábąąh éí łitso.
Tłʼiish bikʼiizneeskʼání noodǫ́zígíí éí tąądee naagháhii dóó chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yilghał.
Tónteel tsídiitsoh bikʼos łibáhígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Łeesdísí Bikéyah bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thalassarche salvini" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 30–35di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí diłhił; bikʼos dóó bitsiiʼ éí łibá; bidaaʼ éí łibá ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dootłʼizh dóó łitsxooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thraupis bonariensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizh; bitéél éí łitsxo; binákʼee dóó binághah éí halzhin; bitʼaʼ éí łizhin dóó dootłʼizhgo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí diłhił.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dootłʼizh dóó łitsxooígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil bijeeh dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tániilʼáí bitseeʼ ditání
Díí tániilʼáí 1.6–2.8di asdzoh ádaníłtso; binááʼ dootłʼizh łeh. Tábąąhgi éí dahiná.
Dahiitį́hii tseetsʼózí bítááʼ diʼilígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Discosura popelairii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dahiitį́hii tseetsʼózí bítááʼ diʼilígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Chʼizhaazhii daashiyishí diłhiłígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pomatorhinus gravivox" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dibéłchíʼí; bitsiiyah éí halchííʼ; bizééʼ éí łigai; bitéél éí łigai dóó diłhiłgo łikizh; bidaaʼ éí łibá dóó shiyish.
Chʼizhaazhii daashiyishí diłhiłígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polypedates cruciger" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bijáád éí noodǫ́ǫz łeh; bitéél éí łitso; binááʼ éí ntsaa.
Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tábąąh tsxilghááh dinilzhinígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eurycea multiplicata" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 3–4di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibáago dinilzhin; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Binááʼádaałtsʼózí dineʼé
Saad éí "Orient" jiníigoʼ oolyé, áádóó áadi kéyah dah naazhjááígíí oolyé ałdóʼ. Kéyah Western Asiadi bił hadahasdzooígíí dóó áadji kéyah siniilígíí. Naaná bilagáana bizaadji éí "Far East" yiiłníigo yózhí.
Naaná bílaʼashdlaʼí adę́ę́ naagháago ałdóʼ óolyé: "Binááʼádaałtsʼózí dineʼé".
Binááʼádaałtsʼózíidi kéyah naaznilígíí / bił hadahaasdzo:
Tʼááłáhági átʼéego:Ałʼąą dineʼé
Tsísʼná yiyání bitsiitʼáád halchíʼígíí
(éí doodaiiʼ Tsísʼná yildeełí bitsiitʼáád halchíʼígíí) éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Merops leschenaulti" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitsiitʼáád dóó bitsiiyah éí diłhiłgo halchííʼ; binákʼee éí halzhin; bizééʼ éí łigai dóó łitso; bidaaʼ éí diłhił.
Tsísʼná yiyání bitsiitʼáád halchíʼígíí éí tsísʼná dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.
Tsídiiłhiłii łizhin dóó łigaaígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vidua regia" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łizhingo naashchʼąąʼ dóó dootłʼizhgo disxǫs; bitseeʼ éí ayóo nineez; bitéél dóó bizééʼ dóó bitłʼaaʼ dóó bitsiiyah éí łigai. Baʼáádígíí éí bitsʼíís diłhił dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Tsídiiłhiłii łizhin dóó łigaaígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.
Tsídii yáłtiʼí bináyaah halchíʼígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Geoffroyus geoffroyi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Naakáí łizhiní
Naaná African culture, Naakáí łizhiní kʼéhgoʼ.
Tsídii yáłtiʼí bináyaah halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–10di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bináyaah dóó bítááʼ éí halchííʼ; bitsiitʼáád dóó bitʼayaa éí yágo dootłʼizh; bidaaʼ éí łichííʼ dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Łeetso (kinsááʼ)
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Łeegháńlíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Tsídii yáłtiʼí bináyaah halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii yáłtiʼí bináyaah halchíʼígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.
Séí naaʼahóóhai łitsooígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterocles burchelli" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Łeetso (kinsááʼ)
Łeetsodi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí kinsááʼ.
Séí naaʼahóóhai łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí séí naaʼahóóhai éí 9–11di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łitso dóó łigaigo yistłʼin; bizééʼ éí łibá; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; binákʼee éí dah dzíltso.