cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tʼiisbáítahdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Tʼiisbáítah Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi (Dibé Ntsaa Hahoodzo biyiʼdi) bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 573 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,820 adéesʼeez.
Tóidoozohii doo naatʼáhígíí
éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tribonyx mortierii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dootłʼizh; bikʼiiz éí dah dzílgai; bitseeʼ éí łizhin; bidaaʼ éí łitso.
Tóidoozohii doo naatʼáhígíí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Tooh chʼoshtsoh haalzheehii noodǫ́zígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Regina septemvittata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 20–24di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilgai dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z.
Tooh chʼoshtsoh haalzheehii noodǫ́zígíí éí tooh chʼoshtsoh bíláshgaantsohí yilghał.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tónteel táshchozhii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sterna hirundinacea" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tónteel táshchozhii éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Chʼizhaazhii bitsiiʼ łigaaígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gampsorhynchus torquatus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiiʼ éí łigai; bitłʼaaʼ éí diniltsxo; bidaaʼ éí dinilbá.
Chʼizhaazhii bitsiiʼ łigaaígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼiltaatʼagii
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Circus cinereus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 15–19di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bitłʼaakááʼ éí łigai; binááʼ dóó bijáád éí łitso; bidaaʼ éí łitso dóó kʼíjíjin.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼiltaatʼagii éí naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Shikááʼgóodi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
éí Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi éí 1925góó yihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa.
Chʼaa ndaakaaígíí
2015góó yihah yę́ędą́ą́ʼ 3,296,000 bílaʼashdlaʼii Shikááʼgóódę́ę́ʼ Dyer hoolyéégóó dóó Glenwood hoolyéégóó dóó Naperville hoolyéégóó dóó Homewood hoolyéégóó dóó Summit hoolyéégóó kǫ́ naʼałbąąsii bił naaswod.
Tooh chʼoshtsoh hadaalzheehii
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Regina" deiłníigo deiyózhí. Tooh chʼoshtsoh hadaalzheehii éí tááʼ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Shikááʼgóodi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Chʼaa ndaakaaígíí
thumb|left|300px
Tooh chʼoshtsoh hadaalzheehii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 15–24di asdzoh ádaníłnéez łeh, áádóó éí tooh chʼoshtsoh bíláshgaantsohí deilghał.
Shikááʼgóodi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
Chʼaa ndaakaaígíí
Tʼááłáhági átʼéego:Shikááʼgóó
Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼiltaatʼagii
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Circus aeruginosus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼiltaatʼagii éí naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh bibid dinilbáhígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Speleomantes strinatii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin; bibid éí dinilbá; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Atʼąątah chʼał łichíʼígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudophilautus asankai" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łichííʼ; bitéél éí diniltso; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼąątah chʼał łichíʼígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tónteel táshchozhii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sternula balaenarum" deiłníigo dayózhí.
Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitéél dóó bitʼayaa éí łigai; bitsiitʼáád éí halzhin; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łizhin dóó deekį́.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tónteel táshchozhii éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Tsídii dinoodí bináyaah łitsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Caligavis chrysops" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí; bináyaah éí łitso; binátsʼiin éí diłhił; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dinoodí bináyaah łitsooígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsin yąąh dzootʼihí bidaaʼ nineezígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nasica longirostris" deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá tsídii "Nasica"-jí atah yisdzoh). thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitéél éí łigaigo halkizh; bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí diłhiłgo łigai dóó nineez.
Tsin yąąh dzootʼihí bidaaʼ nineezígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bizééʼ diłhiłígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Heliangelus amethysticollis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Níyol yiiʼ naatʼaʼí bizééʼ łigaaígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pelagodroma marina" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitseeʼ éí łizhin; bitéél dóó bizééʼ éí łigai.
Níyol yiiʼ naatʼaʼí bizééʼ łigaaígíí éí łóóʼ yázhí deilghał dóó chʼosh bikágí dantłʼizí deildeeł.
Atsá Bitooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo
éí Dibé Ntsaa Hahoodzo biyiʼjí siʼą́, áádóó éí 1,692 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso.
Atsá Bitooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí Atsá Bitooh hoolyéedi kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́.
Kéédahatʼínígíí
52,197 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii Atsá Bitooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi kéédahatʼį́ (2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tʼááłáhági átʼéego:Dibé Ntsaa Hahoodzo
Tááʼyaʼniiltʼóshii bitsiiʼ łichxíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Paroaria" deiłníigo deiyózhí. Tááʼyaʼniiltʼóshii bitsiiʼ łichxíʼígíí éí hastą́ą́ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiiʼ éí łichxííʼ; bitʼaʼ dóó binághah dóó bitseeʼ éí łizhin.
Tááʼyaʼniiltʼóshii bitsiiʼ łichxíʼígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé deiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼiltaatʼagii
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Circinae" deiłníigo deiyózhí.
Díí tsídii éí 16–25di asdzoh ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binááʼ dóó bijáád éí łitso łeh; bidaaʼ éí łibá.
Chʼiltaatʼagii éí naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał bizéétsʼósí dóó bikʼéí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Asterophryinae" deiłníigo deiyózhí. Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał bizéétsʼósí dóó bikʼéí éí 331 ałʼąą ádaatʼé.
Tsídii dinoodí bítááʼ halbáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ptilotula plumula" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał bizéétsʼósí dóó bikʼéí
Díí chʼał éí 0.8–2di asdzoh ádaníłtso, áádóó éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał bizéétsʼósí dóó bikʼéí
Tsídii dinoodí bítááʼ halbáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii dinoodí bítááʼ halbáhígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Náhookǫsjí Shikááʼgóodi tó wónaanídę́ę́ʼ chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Náhookǫsjí Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 7,627 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 668 adéesʼeez.
thumb|300px|right
Tʼááłáhági átʼéego:Shikááʼgóó
Chʼizhaazhii bitsiitʼáád halzhinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pellorneum capistratum" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; binátsʼiin éí łigai; bitsiitʼáád éí halzhin; bidaaʼ éí diłhił.
Chʼizhaazhii bitsiitʼáád halzhinígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tónteel Łichíʼídę́ę́ʼ tónteel táshchozhii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tónteel Łichííʼí bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sterna repressa" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitʼayaa éí łigai; bitsiitʼáád éí halzhin; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łichííʼ dóó kʼíjíjin dóó deekį́.
Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish dibéłchíʼígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Storeria dekayi texana" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 10–15di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó dinilbáago naashchʼąąʼ.
Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish dibéłchíʼígíí éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh dóó chʼał yázhí yilghał.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí bizééʼ halkizhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chiasmocleis leucosticta" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.8–1di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bizééʼ dóó bikʼiiz éí dinilgaigo halkizh; binááʼ éí diłhił.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh dibéłchíʼígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Speleomantes ambrosii" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó niłhingo yistłʼin; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tsin yąąh dzootʼihí bidaaʼ shiyishígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Drymornis bridgesii" deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá tsídii "Drymornis"-jí atah yisdzoh). thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitéél éí łigaigo noodǫ́ǫ́z; bizééʼ dóó binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá dóó kʼíjíjin dóó shiyish.
Tsin yąąh dzootʼihí bidaaʼ shiyishígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Beʼekʼid Naakií Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo
éí Dibé Ntsaa Hahoodzo biyiʼjí siʼą́, áádóó éí 384 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso.
Kéédahatʼínígíí
7,310 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii Beʼekʼid Naakií Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi kéédahatʼį́ (2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tʼááłáhági átʼéego:Dibé Ntsaa Hahoodzo
Tááʼyaʼniiltʼóshii bitsiiʼ noodǫ́zígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lophospingus pusillus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitsiiʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łibá.
Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteeldę́ę́ʼ níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma baraui" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–16di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah dóó bitsiitʼáád éí łibá; bidaaʼ éí łizhin.
Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteeldę́ę́ʼ níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Tsídii dinoodí bítááʼ łigaaígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Purnella albifrons" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitʼaʼ éí diłhiłgo kʼídzítso; bítááʼ dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dinoodí bítááʼ łigaaígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bizééʼ diniltsooígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Heliangelus mavors" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 3.5–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił; bizééʼ éí diniltsxo; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó łizhin.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bizééʼ diniltsooígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tóidoozohii łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–16di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; łaʼ éí bítááʼ daalchííʼ, náánáłaʼ éí bítááʼ daalgai; bidaaʼ éí dinilgai łeh.
Tóidoozohii łibáhígíí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Haʼaʼaahdę́ę́ʼ tłʼiish dibéłchíʼígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Storeria dekayi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 10–15di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó łibáago naashchʼąąʼ.
Haʼaʼaahdę́ę́ʼ tłʼiish dibéłchíʼígíí éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh dóó chʼał yázhí yilghał.
Shádiʼááhjí Shikááʼgóodi tó wónaanídę́ę́ʼ chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Náhookǫsjí Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 640 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 620 adéesʼeez.
thumb|300px|left
Tʼááłáhági átʼéego:Shikááʼgóó
Atʼąątah chʼał łitso dóó dibéłchíʼígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudophilautus reticulatus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łitso; binághah dóó bitsiitʼáád éí dibéłchíʼí; bitéél éí diniltso; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼąątah chʼał łitso dóó dibéłchíʼígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Chʼizhaazhii bizééʼ noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó bitéél éí łigai dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z; binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí dinilbá.
Chʼizhaazhii bizééʼ noodǫ́zígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsintaatʼagii
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polyboroides radiatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 23–27di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitłʼaaʼ éí łigai dóó diłhiłgo noozǫ́ǫz łeh; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí kʼíjíjin; binákʼee éí dinilchííʼ; bidaaʼ éí diłhił.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsintaatʼagii éí naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí dibéłchíʼígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chiasmocleis shudikarensis" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.8–1di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bikʼaashtʼah éí halzhin; binááʼ éí diłhił.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tónteel táshchozhii áłtsʼíísígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sternula antillarum" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh diłhiłígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Speleomantes italicus" deiłníigo dayózhí.
Tónteel táshchozhii áłtsʼíísígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–9.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitsiitʼáád éí halzhin; bítááʼ dóó bitéél éí łigai; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łitso dóó kʼíjíjin dóó deekį́.
Tónteel táshchozhii áłtsʼíísígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh diłhiłígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tsin yąąh dzootʼihí binághah diniltsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Xiphorhynchus triangularis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 11–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; binághah éí diłhiłgo diniltso; bitéél éí łigaigo halkizh; bizééʼ dóó binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.
Tsídii dinoodí bítááʼ łitsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lichenostomus melanops" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Atsá Bitooh
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Atsá Bitooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Atsá Bitooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.
Tsídii dinoodí bítááʼ łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii dinoodí bítááʼ łitsooígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ ąąʼąʼii yił aheełtʼéhé
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cissopis leverianus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Atsá Bitooh
Atsá Bitooh éí 4.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 6,508 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Shádiʼááhdę́ę́ʼ ąąʼąʼii yił aheełtʼéhé
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–12di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiiʼ dóó bitseeʼ éí łizhin; bitʼaʼ éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; binááʼ éí łitso; bidaaʼ éí diłhił.
Atsá Bitooh
Atsá Bitooh éí -gi bił hazʼą́. Atsá Bitooh éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,601 adéesʼeez.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ ąąʼąʼii yił aheełtʼéhé
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ ąąʼąʼii yił aheełtʼéhé éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsintaatʼagii
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polyboroides typus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Eʼeʼaahjí Shikááʼgóodi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Náhookǫsjí Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsintaatʼagii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 24–26di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitłʼaaʼ éí łigai dóó diłhiłgo noozǫ́ǫz łeh; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí kʼíjíjin; binákʼee éí diniltso; bidaaʼ éí diłhił.
Eʼeʼaahjí Shikááʼgóodi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 2,800 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 759 adéesʼeez.
Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełídę́ę́ʼ níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełí bibąąhgi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma sandwichensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah dóó bitsiitʼáád éí łibá; bidaaʼ éí łizhin.
Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełídę́ę́ʼ níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bizééʼ łitsxooígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Heliangelus micraster" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–4.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił; bizééʼ éí łitsxo; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó łizhin.
Tsídii dinoodí bitéél dah jíjinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cissomela pectoralis" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii dinoodí bitéél dah jíjinígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼizhaazhii yishtłizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trichastoma celebense" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bidaaʼ éí łibá.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí diłhiłígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chiasmocleis crucis" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí diłhiłígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh dinilzhinígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Speleomantes imperialis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo dinilzhin; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh diłhiłígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish dibéłchíʼígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Storeria storerioide" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 10–15di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó łibáago naashchʼąąʼ.
Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish dibéłchíʼígíí éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh dóó chʼał yázhí yilghał.
Tsin yąąh dzootʼihí binághah halkizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Xiphorhynchus lachrymosus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 11–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitsiiʼ dóó binághah dóó bitéél éí halzhin dóó łigaigo halkizh; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.
Tsin yąąh dzootʼihí binághah halkizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tsintaalzhahii yił aheełtʼéhé
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Neothraupis fasciata" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bítłʼah éí halzhin; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí łibá dóó dinilgai.
Tsintaalzhahii yił aheełtʼéhé éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tóidoozohii łizhinígíí
éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gallicrex cinerea" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tóidoozohii łizhinígíí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł; łóóʼ yázhí deilghał ałdóʼ.
Tónteel táshchozhii bétʼoodígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thalasseus maximus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Shį́įgo thumb|left|250px|Haigo Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 18–20di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiiyah éí halzhin; bítááʼ dóó bitéél éí łigai; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łitsxo dóó deekį́.
Tónteel táshchozhii bétʼoodígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bizééʼ tsédídéhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Heliangelus viola" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii bizééʼ tsédídéhígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tsintaatʼagii
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polyboroides" deiłníigo dayózhí. Tsintaatʼagii éí naaki ałʼąą átʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 24–26di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitłʼaaʼ éí łigai dóó diłhiłgo noozǫ́ǫz łeh; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí diłhił.
Tsintaatʼagii éí naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Łeezh Łigaaí
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Atsá Bitooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá.
Łeezh Łigaaí éí 7.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 6,477 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
thumb|right|300px
Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Bibąąhdi tó wónaanídę́ę́ʼ chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 3,800 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 661 adéesʼeez.
thumb|300px|right
Tʼááłáhági átʼéego:Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Bibąąh
Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Łeesdísí Bikéyah dóó Haʼaʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma gouldi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bidaaʼ éí łizhin.
Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Atʼąątah chʼał łitsxo dóó łigaaígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudophilautus auratus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łitsxogo naashchʼąąʼ dóó dinilzhingo yistłʼin; bitéél éí łigai; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼąątah chʼał łitsxo dóó łigaaígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Chʼizhaazhiichilí binághah noodǫ́zígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Napothera brevicaudata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél dóó binághah éí łigaigo noodǫ́ǫ́z; binákʼee éí halbá; bidaaʼ éí łibá.
Chʼizhaazhiichilí binághah noodǫ́zígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tónteel bibąąh tłʼiish dibéłchíʼígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Storeria victa" deiłníigo dayózhí.
Tónteel táshchozhii bidaatsohígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phaetusa simplex" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Tónteel bibąąh tłʼiish dibéłchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 10–15di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó dinilbáago naashchʼąąʼ.
Tónteel táshchozhii bidaatsohígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 15–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitsiitʼáád éí halzhin; bitʼaʼ éí łibá dóó kʼíjíjin; bitłʼaaʼ dóó bitéél éí łigai; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łitxo dóó deekį́.
Tónteel táshchozhii bidaatsohígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Tónteel bibąąh tłʼiish dibéłchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tónteel bibąąh tłʼiish dibéłchíʼígíí éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh dóó chʼał yázhí yilghał.
Tsídii dinoodí bitéél dibéłchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Conopophila albogularis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitéél éí dibéłchíʼí; bitłʼaaʼ dóó bizééʼ éí łigai; bitʼaʼ éí kʼídzítso; bidaaʼ éí łibá.
Tsídii dinoodí bitéél dibéłchíʼígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí dinilzhinígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chiasmocleis ventrimaculata" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.7–1di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitéél eí dinilgai; binááʼ éí diłhił.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí dinilzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh łibáhígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Speleomantes supramontis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitéél éí dinilbá; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh łibáhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii dootłʼizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Boissonneaua jardini" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–4.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí chʼilgo dootłʼizh; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó łizhin.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah dahiitį́hii dootłʼizhígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tsin yąąh dzootʼihí bítááʼ noodǫ́zígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dendrocincla turdina" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsin yąąh dzootʼihí bítááʼ noodǫ́zígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Náhookǫsjí Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Bibąąhdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 84 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 786 adéesʼeez.
Tʼááłáhági átʼéego:Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Bibąąh
Tónteel bibąąh tłʼiish bibid halchíʼígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Storeria occipitomaculata obscura" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 10–15di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łiáago naashchʼąąʼ; bibid éí halchííʼ.
Tónteel bibąąh tłʼiish bibid halchíʼígíí éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh dóó chʼał yázhí yilghał.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí binághah dibéłchíʼígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma leucoptera" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–12di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; binághah éí dibełchíʼí; bitʼaʼ dóó bitsiitʼáád éí łibá; bidaaʼ éí łizhin.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí binághah dibéłchíʼígíí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Dził (kintah, Dibé Ntsaa Hahoodzo)
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Atsá Bitooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Dził éí 5.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 3,801 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Dził éí -gi bił hazʼą́. Dził éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,483 adéesʼeez.
Tóidoozohii ntsaaígíí
éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Fulica gigantea" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 19–25di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bidaaʼ éí dinilgai dóó kʼíjíjin; bítááʼ éí łitso łeh; bijáád éí łichííʼ.
Tóidoozohii ntsaaígíí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii binághah yishtłizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bangsia edwardsi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łitso; binághah éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsiiʼ éí ýago dootłʼizh; bitsiitʼáád dóó bitʼaʼ éí diłhiłgo łibá; bidaaʼ éí diłhił dóó dinilgai.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii binághah yishtłizhígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tónteel táshchozhii bidaaʼ deekíní
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiitʼáád éí halzhin; bitʼaʼ éí dinilbá; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí diłhił dóó deekį́.
Tónteel táshchozhii bidaaʼ deekíní éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ giníłbáhí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Micronisus gabar" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 11–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitéél éí łigai dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; bitseeʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; binááʼ dóó bidaaʼ éí diłhił.
Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ giníłbáhí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh niłhinígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Speleomantes flavus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí niłhin dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh niłhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Chʼizhaazhiichilí binátsʼiin łigaaígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Napothera epilepidota" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; binátsʼiin éí łigai; bitéél éí łigaigo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łibá.
Chʼizhaazhiichilí binátsʼiin łigaaígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí binághah diłhiłígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Dibénééz Bikéyah bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma phaeopygia" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tsídii dinoodí bitéél diniltsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Myzomela jugularis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitéél éí diniltso; bitłʼaaʼ éí łigai; bitsiitʼáád dóó bitsiiyah éí halchxííʼ; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dinoodí bitéél diniltsooígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tłʼiish bibid halchíʼígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Storeria occipitomaculata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 10–15di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bibid éí halchííʼ.
Tłʼiish bibid halchíʼígíí éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh dóó chʼał yázhí yilghał.
Diné Bizaad yee Nidaazbaaʼígíí
250px|thumb|right Diné bisiláołtsooí bizaad chodeiyoosʼįįdígíí éí "" daolyé (Bilagáanakʼehjígo Navajo Code Talkers daolyé; díí kódaolyéego bee bééhoʼdilzin).
Diné bisiláołtsooí bizaad chodeiyoosʼįįdígíí baa haneʼ
250px|thumb|right|Diné bisiláołtsooí éélkid. 250px|thumb|right|Diné Bizaad yee Ndaazbaaʼígíí bee ééhániih biniiyé eʼelyaaígíí éélkid. ([[Tségháhoodzánídi áhootʼé.)]] Hastiin Philip Johnston (1892–1978) tʼááłáʼídi mííl yázhí dóó biʼąą tseebíídi neeznádiin dóó biʼąą náhástʼéídiin dóó biʼąą naaki yihah yę́ędą́ą́ʼ biʼdizhchį́ áádóó ńléí tʼááłáʼídi mííl yázhí dóó biʼąą náhástʼéídi neeznádiin dóó biʼąą tsostsʼidiin dóó biʼąą tseebíí yihahjįʼ hijiináá nítʼę́ę́ʼ.) Diné Bizaad choidooʼį́į́ł níigo naaltsoos łaʼ haidiilaa. Díí naaltsoos tʼáá tsxį́įłígo haidiilaaígíí éí Wááshindoon bisiláołtsooí (Marine Corps) bee dawójíhígíí bichʼįʼ ályaa. Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ ákótʼéego baa hodeistʼą́. Díí Hastiin Johnston Diné Bikéyah hoolyéedi biyaa hooʼaʼ. Bimá dóó bizhéʼé Diyin God deiyoodláanii nilį́įgo hááhgóóshį́į́ Diné Bikéyah bikááʼgóó Diyin God Bizaad yaa halneʼ łeh nítʼę́ę́ʼ. Áádóó Diné Bizaad tʼáá yéigo yóhoołʼaah nítʼę́ę́ʼ áádóó Diné Bizaad ałtsxo yóhoołʼą́ąʼgo dóó wóshdę́ę́ʼ hááhgóóshį́į́ doo bił nantłʼahgóó yee yááłtiʼ. Íídą́ą́ʼ Diné Bizaad doo ayóo bikʼéʼalchíi da nítʼę́ę́ʼ dóó ayóo gaʼ há nantłʼahgo biniinaa chʼééh bóhojoołʼaah łeh nítʼę́ę́ʼ. Hastiin Johnston Diné Bizaad choidooʼį́į́ł níigo yaa ntsídeezkééz. Nááná íídą́ą́ʼ Diné doo Diné danilínígíí tʼáá díkwíhí Diné Bizaad deidiitsʼaʼ nítʼę́ę́ʼ. Dííshjį́įdi ałdóʼ tʼah dii tʼáá ákótʼé. 200px|thumb|Hastiin Philip Johnston naaltsoos haidiilá 1942 yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Johnston, Major General Clayton B. Vogel yichʼįʼ naayá, díí Hastiin éí iidą́ą́ commanding general nilį́į́h, Amphibious Corpsjiʼ (Pacific Fleet). Íidą́ą́ Diné bizaad choʼdooʼį́į́łígíí bineestʼąąʼ; díí éí kwii doogo bilagáana bizaadjí haneʼ adoolnííł áádóó éí Dinékʼéhjiʼ bikáá adoolnį́į́ł, áádóó éí béésh bee haneʼí binikáá góneʼ haneʼ adoolnííł áádóó éí nilahdę́ę́ Diné bizaadjí haneʼ yidiiztsʼą́ą́ígíí Bilagáana bizaadjí yikáá aneidoodlííł, haniihgo boʼhoodeitsʼąʼ. Naaná tʼáá 20 dah alzhin adoolééł, tsį́įłgo yiilkííłígíí neelʼį́į́hgo. Áádóó éí ałahjiʼ éí 30 dah alzhinjiʼ (tsį́į́łgo yiikííłígíí) ałtso anaalʼį́į́h.
Éí bikéédoo éí, Diné bizaad choʼdooʼį́į́łígíí bee ląąh azlį́į́h, áádóó Hastiin Vogel 200 ánéelą́ąʼgo Naabeehó siláołtsooí atah dookááh hadoonííhdi. Tʼąątsoh 1942 biyiihahgo éí 29go Naabeehó Wááshindoon bisiláołtsooíjiʼ atah yiikáí, áádóó éí boot campgóó nidaskai. Áádóó áłtsé naaskááʼígíí éí Camp Pendleton, Ahééháshį́į́h Hahoodzodi Diné bizaadjí code ádayiilaa. Díí code (Saad naʼádʼinʼiilʼíʼniʼígíí) éí Joint Army/Navy Phonetic Alphabet bikʼehgo ályaa. Díí éí Bilagáana bizaad bee lą́ nidaʼíízlį́į́hígíí choʼį́į́h, áádóó saad bee álʼíní bikʼeh niniilgo ályaa (A to Zjiʼ). Naanáłaʼ saad éí ádadaalyaa, díí éí siláołtsooíji saad chodayoołʼį́į́łígíí.
Dį́įgi átʼéego bizaad chodeiyoosʼįįd
Díí éí ałchʼííhdiʼgo chʼétʼáánígíí átʼé (example):