cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tsinaʼayąʼiitah wóóchilí
Díí chʼosh éí 2–4 mm ádaníłtso, áádóó éí bitsʼíís nteel. Binááʼ éí ádin; bitʼaʼ ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da. Tsinaʼayąʼii bighandi éí dahiná.
Tó wónaanídę́ę́ʼ nákʼehnáʼijiní
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí dóó Bichʼah Łichíiʼii Bikéyahdi dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sitta krueperi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitéél éí halchííʼ; bitʼaʼ dóó binághah éí dootłʼizhgo łibá; bítááʼ dóó binákʼee éí halzhin; bináyaah éí łigai łeh; bidaaʼ éí diłhił.
Tó wónaanídę́ę́ʼ nákʼehnáʼijiní éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł — shį́įgo éí chʼosh yildeeł, haigo éí tʼóó chʼil binááʼ (neeshchʼíiʼ da) yildeeł łeh.
Naʼashjéʼii bitłʼóól heetsʼózí
éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí — ńléidi éí ádaadin). Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Agelenidae" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii bitłʼóól heetsʼózí éí 1,200 ałʼąą ádaatʼé.
Tʼááłáhági átʼéego:Naʼashjéʼii bitłʼóól heetsʼózí
Tłʼiishkʼosí (tsídii)
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayah dóó Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼgi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anhingidae" deiłníigo deiyózhí. Tłʼiishkʼosí éí dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí tsídii éí deesdoigi dóó honeezílígi tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí tábąąhgi dóó dahoditłééʼgóó hólǫ́; tó ńlį́į́h dóó beʼekʼid biyiʼ éí ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tłʼiishkʼosí éí bikʼos dóó bidaaʼ nineez; bitsʼíís éí 2–3di adéesʼeez áníłtso, áádóó éí diłhiłgo naashchʼąąʼ łeh. Bikeeʼ éí naalʼeełí bikeeʼ nahalin.
Tłʼiishkʼosí éí daʼalghałgo naakai: łóóʼ dóó chʼééh digháhii éí bichʼiyaʼ. Łahda chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł ałdóʼ.
Hoshdódii
éí naakʼidoolwoshii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Antrostomus" deiłníigo deiyózhi. Hoshdódii éí 12 ałʼąą átʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hoshdódii éí bitsʼíís yishtłizh dóó dibéłchíʼí dóó łibáago naashchʼąąʼ łeh. Bijáád dóó bidaaʼ éí doo nineez da.
Hoshdódii éí tłʼéeʼgo naatʼáa łeh; tsinyaagi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi chʼosh haalzheehgo naatʼá.
Bikooh Hayázhí
éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Cháʼoł Ląʼí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Bikooh Hayázhí éí 10.5 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 4,821 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Bikooh Hayázhí éí -gi bił hazʼą́. Bikooh Hayázhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,977 adéesʼeez.
300px|thumb|right
Kʼainézídi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Náhookǫsjí Naałání Bikéyahdi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 2,425 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 1,661 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Kʼainézí
Łóóʼ binááʼtsohí
éí 18 ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Priacanthidae" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px Díí łóóʼ éí tónteel biyiʼ tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí tłʼéeʼgo tʼéiyá ndaaldeeh łeh. Deesdoigi dóó honeezílígi éí tʼóó ahayóí.
Łóóʼ binááʼtsohí bitsʼíís éí 12di asdzoh áníłnééz, áádóó éí daalchíiʼ łeh.
Tséyaa jááłánii
éí chʼosh bijáád dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzo. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lithobiomorpha" deiłníigo deiyózhi. Tséyaa jááłánii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́; adóó éí 1,300 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Achʼįʼ Náhiłtį́į́ hoolyéedi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Achʼįʼ Náhiłtį́į́ Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi (Hoozdo Hahoodzo biyiʼdi) bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 630 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 3,179 adéesʼeez.
Béésh tózháanii
right|250px|border thumb|right|200px|Béésh tózháanii éí béésh átʼé áádóó chemical element éí (Hg). Naaná periodic table néélʼį́į́hgoʼ naaltsoos bikáaʼgi, béésh tózháanii éí námboo 80 góneʼ yiisdzoh.
Wóʼałchozhii
Wóʼałchozhii éí wódaʼatsʼǫǫsii dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pentatomomorpha" deiłníigo dayózhí. Wóʼałchozhii éí nahasdzáán bikáaʼgi 15,000 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.
Díí chʼosh éí tsinyiʼ dóó hodíłchʼiltah dahiná. Chʼil bijeeh dóó binááʼ éí bichʼiyąʼ łeh.
Tónteel zhį́ʼii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí 40 daatsʼí ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phalacrocoracidae" deiłníigo deiyózhí.
Díí tsídii éí tónteel dóó tábąąhgi ndaatʼá; deesdoigi éí tʼóó ahayóí.
Tónteel zhį́ʼii éí ałʼąą ádaníłtsogo dahólǫ́; łaʼ éí táaʼdi adéesʼeez ádaníłtso, náánáłaʼ éí tʼóó 18di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí łizhingo naashchʼąąʼ łeh, áádóó éí bikʼos nineez. Łaʼ éí bitéél daalgai.
Tónteel zhį́ʼii éí łóóʼ deilghał.
Naʼashjéʼiitsoh
éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Hakʼaz Dineʼé Bikéyah — ńléidi éí ádaadin). Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lycosidae" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼiitsoh éí 2,300 ałʼąą ádaatʼé.
Díí naʼashjéʼii éí 0.5–1.5di asdzoh ádaníłtso łeh; bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; binááʼ éí tseebííʼ. Tłʼéeʼgo chʼosh haalzheehgo naakai. Łaʼ éí niʼgo dabighan.
Naʼashjéʼiitsoh éí biyęęzhii atsʼaʼ (azis) yiyiʼ ndeijaah (díí atsʼaʼ éí naʼashjéʼii bitłʼóoł bee ályaa). Tʼáá díí tʼéiyá naʼashjéʼii biyęęzhii ákótʼéego ndeijaah.
Jádí binááʼ dį́įʼii
éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Beatragus hunteri" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii "Beatragus"-jí atah yisdzoh. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Jádí binááʼ dį́įʼii éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ néʼéshjaaʼ yázhí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Asio madagascariensis" deiłníigo dayózhí. Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ néʼéshjaaʼ yázhí éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. thumb|left|250px|Biyáázh
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí néʼéshjaaʼ éí 16–20di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhingo naashchʼąąʼ dóó łigaigo łikizh; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitsogo naashchʼąąʼ dóó diłhiłgo yistłʼin; binááʼ éí diłhił.
Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ néʼéshjaaʼ yázhí éí naʼashǫ́ʼii dóó łeeyiʼ bitiiní deilghał; tsídii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naʼiiniʼ bá Hooghantsoh
thumb|right|200px|Naʼiiniʼ bá Hooghantsoh, 2001 yę́ędą́ą́ʼ éélkid. éí Kin Yótʼááh Deezʼáadi siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ.
Díí kin éí 1966–1973 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa. Kin 110 ałkʼi dah naaznilgo ńtʼę́ę́ʼ; 1,368 adeisʼeez (417 m) áníłtso ńtʼę́ę́ʼ, bineelʼą́ąʼgo (deigoʼ). Hastiin Minoru Yamasaki díí Naʼiiniʼ bá Hooghantsoh yinihazʼą́.
Biniʼantʼą́ą́tsoh 11, 2001go yoołkáłę́ędą́ą́ʼ nabéʼésdeeʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Bolbolii bítááʼ halzhinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Náhookǫsjí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hemixos flavala" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bítááʼ éí halzhin; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí dóó łitsogo naashchʼąąʼ; bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.
Bolbolii bítááʼ halzhinígíí éí dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh łeh; łahda chʼil binááʼ yildeeł; naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Nátʼoh (chʼil)
éí ákwíí shį́į́ ałʼąą átʼé. Díí chʼil éí kéyah dah siʼánígíí dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Naakaii Łizhiní Bikéyah bikáaʼgi sikaad. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nicotiana" deiłníigo deiyózhí.
thumb|left|250px
Mókiwii
bízhiʼ éí Roman dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("mercurius"). Kéyah Mókowii wolyéígíí éí Jóhonaaʼéí bitsį́į́di siʼą́ʼ, áádóó biaxial tilt ałdóʼ ałtsiisi, áádóó díí kéyahígíí ałtsiisi. Mókiwii éí Jóhonaaʼéí 87.969di yiiniʼnádah (87.969 jį́, Nahasdzáán bikáaʼgi anáʼatʼááhígíí beeʼbinéélą́ą́h). Mókiwii biaxial tilt ałtsiisiʼígíí biniiná táadi niʼnábaał jóhonaaʼéí naakidi yiinádahgoʼ. Mókiwii jóhonaaʼéí yiitʼį́į́hgiʼ yiigááłgoʼ tʼáá 43 arcseconds per century; díí akwii náʼtʼį́į́hgoʼ éí Hastiin Albert Einstein yeeʼdintʼą́ʼ. Naaltsoos bikáaʼgi General Theory of Relativity wolyéego yaʼhalné. Nahasdzáán bikáádę́ę́ Mókiwii jiʼnééłį́ʼgoʼ tʼáá yéigo yiitʼį́ʼ (−2.3–5.7 magnitudegi yiitʼį́ʼ), akónidiʼ łáhdi éí Mókiwii dooyiitʼį́ʼdaʼ łééh. Díí éí Jóhonaaʼéí adéísdį́į́hígíí biyiidi siʼą́ą́hgoʼ biniiná dooyiitʼį́ʼdaʼ, Jóhonaaʼéí ałtsó iigááhgoʼ ałdóʼ tʼéiyá Mókiwii yiitʼį́ʼ łééh.
Ndaʼałkaahí éí kéyah Mókiwii atʼéʼígíí dooʼayoo biłbeedaʼhozindaʼ, Nahasdzáán bikáá doo beeʼadéístʼį́ʼ beeʼneelį́į́hgoʼ áádóó hálziidígíí átʼé beeʼhozin. 1973 biyihah yę́ędą́ą́ʼ yágháhoníkáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼígíí bidoochiid nahasdzáán bikáádę́ę́, áádóó éí Mariner 10 wolyéego Mókiwii yikáaʼdi ałhénaʼtáʼ áádóó aadi Mókiwii bikáaʼgi anólinígíí ʼayiiskid áádóó naaltsoos bikáaʼgi kéyah neezhchʼáá. 45% bigáágoʼ ayiilá, (1974–1975 biyihah yę́ędą́ą́ʼ) áádóó MESSENGER yágháhoníkáán yiinaatʼáʼígíí Yas Niłtʼéés 14, 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ łáh doo kéyah ayiiskid áádóó naaltsoos bikáaʼgi kéyah neezhchʼáá. Díí éí 30%go ayiilá, áádóó 2011 biyihahgo éí MESSENGER yágháhoníkáán yiinaatʼáʼiiʼ, akóhgoʼ naʼtáá áádóó éí ałtsó ayiiniilá.
Mókiwii bikáaʼgi anoolinígíí éí tʼáá Ooljééʼ bikáaʼgi anoolinígíí átʼé. Kéyah bikáaʼgi diwool áádóó adaʼhosdzáʼ, áádóó łahgo éí daʼdziigáí. Niłchʼiʼ éí ałtʼááʼiʼ áádóó Mókiwii biʼooljééʼ éí adein. Áádóó Mókiwii biyiidiʼ éí béésh hólǫ́ áádóó díí naalkáágoʼ akwii tʼéígoʼ beeʼhózin (Mókiwii biMagnetic field hólǫ́ʼnígíí beeʼbeeʼhózin béésh hólǫ́ʼígíí). Díí Mókiwii bimagnetic fieldígíí bineelʼą́ą́hgoʼ, 1% beeʼalah; Nahasdzáán bimagnetic fieldígíí tʼáá achʼį́ʼ 1% beeʼ. Áádóó Mókiwii aniiłdasígíí éí Mókiwii biyiidiʼígíí nitsáʼ áádóó ałhiineestíʼgoʼ siʼááh. Hadoh dóó hakʼaz neiłkidígíí beeʼiinéélą́ą́hgo, Mókiwii bikáaʼgi 90–700Kgo anaalkiʼ (−297 °F dóó 801 °Fjíʼ nidiilkíʼ, −183 °C dóó 427 °Cjí nidiilkíʼ).
Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh
(éí doodaiiʼ Tʼiistsʼózí) éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.
Mókiwii
350px|thumb|left|Yágháhookáán biyiidi kéyah daʼsiniilígíí ałgáá naʼniilgoʼ, łaʼ adałtsʼiisi áádóó łaʼ éí daʼnitsá. Nishtłʼáhdę́ę́ʼgo siʼą́ą́hígíí éí Mókiwii, Biinis, Nahasdzáán, áádóó Máaz.
Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh
Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh éí 7.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 2,630 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
thumb|right|300px
Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah
éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah atah bił hazʼą́.
Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah éí 27,133 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 4,761,865 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2016góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah biwááshindoon éí Tóhodiłhił hoolyéedi bił hazʼą́.
Wóółbáhí
éí wóʼałchozhii dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Piesmatidae" deiłníigo dayózhí. Wóółbáhí éí nahasdzáán bikáaʼgi 40 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.
Díí chʼosh éí 2–4 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí nteel; áádóó éí łibáago ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼil bijeeh dóó binááʼ éí bichʼiyąʼ.
Náátsʼózídę́ę́ʼ naatsédlózii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Carpococcyx renauldi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 25–30di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitsiiʼ dóó bikʼos éí łizhin; bitseeʼ éí łizhin ałdóʼ; binákʼee éí dootłʼizh; bidaaʼ éí łichííʼ.
Náátsʼózídę́ę́ʼ naatsédlózii éí chʼosh yázhí deildeeł; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ..
Tó wónaanídę́ę́ʼ tłʼohtah naʼashjéʼii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii éí 0.2–0.5di asdzoh ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí yishtłizh dóó dinilgaigo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí dadiłhił. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Dilní náníltąshígíí
300px|right
Yiltązhígi éí danijiikał. Dilní nániltąshígíí éí Dilní bee Nidaʼanéhígíí éí bił naaʼash.
Tsídiiłtsooí daachʼį́dí diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łitso; bitʼaʼ éí łibá; bidaaʼ éí łibá dóó doo nineez da.
Tsídiiłtsooí daachʼį́dí diłhiłígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.
Tąądee naagháhii yiyiitsahí binághah halchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Geokichla erythronota" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tąądee naagháhii yiyiitsahí binághah halchíʼígíí éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil binááʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Hodíílid
Hodíílid éí 0.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 936 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Hodíílid éí ﻿-gi bił hazʼą́, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,936 adéesʼeez.
Tsídii dah naʼasolí bitʼaʼ łizhinígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Náhookǫsjí  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Notharchus macrorhynchos" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił; bitʼaʼ éí łizhin; bikʼos dóó bitłʼaaʼ dóó bítááʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dah naʼasolí bitʼaʼ łizhinígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł; naʼashǫ́ʼii yázhí dóó chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Néʼtoon
bízhiʼ éí Roman dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("neptunus").
Haʼaʼaahdę́ę́ʼ tsiishgaii
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sitta pusilla" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 3–4.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitsiitʼáád éí dibéłchíʼí; bitʼaʼ dóó binághah éí łibá; bináyaah éí łigai łeh; bidaaʼ éí diłhił.
Haʼaʼaahdę́ę́ʼ tsiishgaii éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł — shį́įgo éí chʼosh yildeeł, haigo éí tʼóó chʼil binááʼ (neeshchʼíiʼ da) yildeeł łeh.
Łichííńlį́įdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Náhookǫsjí Naałání Bikéyahdi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 2,500 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 901 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Łichííńlį́
Lókʼaaskaad
éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Cháʼoł Ląʼí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Gahjaaʼí bitseeneezígíí
éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lagidium" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px Gahjaaʼí éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí dziłtahgi dóó tsékʼi dahiná.
Lókʼaaskaad
Lókʼaaskaad éí 8.28 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 448 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Lókʼaaskaad éí -gi bił hazʼą́. Lókʼaaskaad éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,046 adéesʼeez.
Gahjaaʼí bitseeneezígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Gahjaaʼí éí tłʼoh dóó niʼ hadláád deiłchozhgo naakai.
Tsédááʼ tsídii yázhí
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Náhookǫsjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alle alle" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tsédááʼ tsídii éí tónteel bibąąhdi dahiná; ńléidi éí tsédááʼ bikáaʼgi dah náʼásoł.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitéél éí łigai; bidaaʼ dóó bikeeʼ éí łizhin.
Biʼééʼ Łigaaí Bikéyahdę́ę́ʼ naakʼidoolwoshii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Caprimulgus indicus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naakʼidoolwoshii éí 8–9di asdzoh áníłtso; bitsʼíís éí łibá dóó łizhingo łikizh; bitseeʼ éí noodǫ́ǫ́z. Bijáád dóó bidaaʼ éí doo nineez da. Bikąʼígíí éí bizééʼ łigai; baʼáádígíí éí bizééʼ łichííʼ.
Biʼééʼ Łigaaí Bikéyahdę́ę́ʼ naakʼidoolwoshii éí tłʼéeʼgo naatʼáa łeh; tsinyaagi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi chʼosh haalzheehgo naatʼá; jį́įgo éí ałhosh.
Díilii bidághaaʼ hólóní
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Procnias averano" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Jááłánii áłtsʼózígíí
éí chʼosh bijáád dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzo. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Geophilomorpha" deiłníigo deiyózhi. Jááłánii áłtsʼózígíí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 1,200 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí jááłánii éí bijáád doo danineez da; adóó binááʼ éí ádaałtsʼíísí. Bitsʼíís éí 1–2.5di asdzoh áníłnéez łeh. Łeeyiʼdi éí dahináa łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Wóʼatsʼǫǫsí naalzheehígíí
Wóʼatsʼǫǫsí ndaalzheehígíí éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Reduviidae" deiłníigo dayózhí. Wóʼatsʼǫǫsí ndaalzheehígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi 7,000 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.
Díí chʼosh 4–40 mm ádaníłtso, áádóó éí bitsʼíís dóó bijáád danineez łeh.
Wóʼatsʼǫǫsí ndaalzheehígíí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́. Tsinyiʼ dóó hodíłchʼiltah éí dahiná. Chʼósh yázhí éí hadaalzheehgo naakai; łaʼ éí dił deidlą́ ałdóʼ.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ dahoditłééʼgóó chʼał łikizhígíí
éí táyiʼ dóó niʼkáágóó ndaakaaígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Limnodynastes tasmaniensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1–1.8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó dootłʼizhgo łikizh; binááʼ éí diłhił.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ dahoditłééʼgóó chʼał łikizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Atseełtsʼózí (tónteel tsídii)
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí tónteel bikááʼgóó ndaatʼá, áádóó éí tááʼ ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phaethontidae" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px Díí tsídii éí deesdoigi dahólǫ́, áádóó éí yótáahdi dahináa łeh; łáháda nihookááʼ naakai. Bijáád éí áłtsʼíísí dóó doo yitah hódzil da.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Atseełtsʼózí éí 2–3di adéesʼeez ádaníłtso, áádóó éí łigaigo ndaashchʼąąʼ; bitseeʼ éí bitsʼíís aheeníłtso. Łaʼ éí bitseeʼ łigai, náánáłaʼ éí bitseeʼ łichííʼ. Bitʼaʼ éí łizhingo yistłʼin dóó noodǫ́ǫz łeh; bikeeʼ éí naalʼeełí bikeeʼ nahalin.
Atseełtsʼózí éí taah deilnoodgo łóóʼ dóó łóóʼ bigaan dahólónígíí hadaalzheeh.
Tʼááłáhági átʼéego:Atseełtsʼózí
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Feihyla vittata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łitso dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bikʼiiz éí dah dzígai; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Séetin
bízhiʼ éí Roman diné'i' bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("saturnus").
Náátsʼózídę́ę́ʼ beʼekʼid bibąąh chʼééh digháhii łibáhígíí
éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mauremys annamensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼééh digháhii éí 7–10di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltso dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Náátsʼózídę́ę́ʼ beʼekʼid bibąąh chʼééh digháhii łibáhígíí éí tąądee naagháhii dóó chʼał yázhí yilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Áshįįh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo
éí Ahééháshį́į́h Hahoodzo biyiʼjí siʼą́, áádóó éí 3,771 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso.
Áshįįh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí Áshįįh hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́; áádóó éí kin dah shijaaʼígíí atisgo áníłtso, díí hahoodzooígíí biyiʼdi.
Kéédahatʼínígíí
415,057 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii Áshįįh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi kéédahatʼį́ (2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tééhoołtsódiichilí
éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Choeropsis liberiensis" (éí doodaiiʼ éí "Hexaprotodon liberiensis") deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 2–2di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ.
Tééhoołtsódiichilí éí tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh.
Dziłtah naakʼidoolwoshii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Caprimulgus poliocephalus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naakʼidoolwoshii éí 9–9.5di asdzoh áníłtso; bitsʼíís éí łizhin dóó dibéłchíʼíigo łikizh; bitseeʼ éí noodǫ́ǫ́z. Bijáád dóó bidaaʼ éí doo nineez da. Bikąʼígíí éí bitseeʼ łigaigo łikizh.
Nátʼoh niłchiin
éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Castilleja affinis" deiłníigo dayózhí.
thumb|left|250px
Naʼashjéʼii dinilzhiní
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Coras" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii dinilzhiní éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; adóó éí 15 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii éí 0.5–0.8di asdzoh ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí yishtłizh dóó dinilzhingo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí tʼóó dadiłhił. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Łichíʼí Biih Yílį́įdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Náhookǫsjí Naałání Bikéyahdi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1,618 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 845 adéesʼeez.
thumb|left|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Łichíʼí Biih Yílį́
Jeeʼiigháhítsʼóóz
Jeeʼiigháhítsʼóóz éí hoditłéeʼgi dóó tséyaagi dahiná, áádóó éí tłʼéeʼgo naakai łeh. Azhą́ díí chʼosh łahda bílaʼashdlaʼii bijaaʼ yiih naakai ndi, dóó báhádzid da.
Tsídii dah naʼasolí bizééjíjinígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bucco capensis" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitsiiʼ dóó binághah éí yishtłizhgo łichííʼ; bitʼaʼ éí dinilzhin; bidaaʼ éí łitsxo.
Tsídii dah naʼasolí bizééjíjinígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł; naʼashǫ́ʼii yázhí dóó chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Néʼéshjaaʼ yázhí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Asio otus" deiłníigo dayózhí. Néʼéshjaaʼ yázhí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí néʼéshjaaʼ éí 12–16di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhingo naashchʼąąʼ dóó łigaigo łikizh; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí dinilbáago naashchʼąąʼ dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; binááʼ éí łitso.
Néʼéshjaaʼ yázhí éí naʼashǫ́ʼii dóó łeeyiʼ bitiiní deilghał; tsídii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii łikizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Salpornis spilonota" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai dóó yishtłizhgo łikizh; binákʼee éí halzhin; binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii łikizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Kwaʼii bitéél łigaaí
éí naatsédlózii dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Coua ruficeps" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 15–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; biteél dóó bizééʼ éí łigai; binákʼee éí dootłʼizh; bitseeʼ éí nineez.
Kwaʼii bitéél łigaaí éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ deildeeł.
Tsédááʼ tsídii dóó Tónteel tsídiichilí
dóó tónteel tsídiichilí éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Haʼaʼaahjí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alcinae" deiłníigo deiyózhí. Tsédááʼ tsídii dóó tónteel tsídiichilí éí 15 ałʼąą ádaatʼé.
Díí tsídii éí tónteel bibąąhdi dahiná; tséedááʼ tsídii éí ńléidi tsédááʼ bikáaʼgi dah náʼásoł; tónteel tsídiichilí éí tónteel bikáaʼgi ndaaʼeeł łeh. Bitsʼíís éí łizhin dóó bitéél éí łigai łeh; łaʼ éí bikeeʼ daalzhin, náánáłaʼ éí bikeeʼ daalchííʼ. Chʼosh bikágí dantłʼizí dóó łóóʼ éí bichʼiyąʼ.
Jááłánii haalzheehii
éí wóónaalzheehí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ectrichodiinae" deiłníigo dayózhí. Jááłánii haalzheehii éí nahasdzáán bikáaʼgi 670 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.
Díí chʼosh éí 10–22 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí nteel dóó łizhin; łaʼ éí łichííʼ dóó łitsxogo ndaashchʼąąʼ. Jááłánii éí bichʼiyąʼ.
thumb|right|250px
Tsídiiłtsooí daachʼį́dí łibáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Náhookǫsjí  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sicalis luteocephala" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; binákʼee dóó bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitso; bidaaʼ éí łibá dóó doo nineez da.
Tsídiiłtsooí daachʼį́dí łibáhígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.
Báyóodzin (kintah)
éí Báyóodzin Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Cháʼoł Ląʼí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo dóó Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Báyóodzin éí 6.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 124 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Báyóodzin éí -gi bił hazʼą́. Báyóodzin éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,991 adéesʼeez
Biniiʼnoodǫ́zí (tsin yigázhígíí)
éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lagostomus maximus" deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii "Lagostomus" atah yisdzoh). thumb|left|250px Biniiʼnoodǫ́zí éí halgaiigi dahiná; áadi éí ńdaʼagééd dóó jį́įgo niʼtátʼah naaldeeh; tłʼéeʼgo éí nihookááʼ naakai.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 1–2di adéesʼeez ádaníłnééz, áádóó éí łibáago ndaashchʼąąʼ; biteeldę́ę́ʼ éí daalgai; biniiʼ éí łizhin dóó łigaigo danéedǫ́ǫ́z. Bitseeʼ éí nineez dóó ditłʼo.
Biniiʼnoodǫ́zí éí tłʼoh dóó azeeʼ deiłchozhgo naakai.
Béégashiitsoh naʼałkǫ́ǫ́ʼígíí
éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi Hadahóólįįdígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trichechidae" deiłníigo deiyózhí. Béégashiitsoh naʼałkǫ́ǫ́ʼígíí tááʼ ałʼąą átʼéego dahólǫ, thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii bigaan éí łóóʼtsoh bigaan nahalin; bijáád éí ádin; bitsʼíís éí 9–15di adéeʼeez ádaníłnééz; 880–1,200 dahidídloʼ ádaníłdáás.
Béégashiitsoh naʼałkǫ́ǫ́ʼígíí éí tsin bitʼąąʼ dóó táłtłʼááh tłʼoh tʼéiyá yiłchozh; tʼááłaʼajínígo 50 kg yiłchozh. Łahda tʼáá díkwíí łóóʼ yázhí ałdóʼ yilghał.
Tąądee naagháhii yiyiitsahí bitéél halchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Geokichla piaggiae" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bizééʼ dóó bitéél éí halchííʼ; binákʼee éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.
Tąądee naagháhii yiyiitsahí bitéél halchíʼígíí éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil binááʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Łį́į́ʼ bidą́ą́ʼtsʼóóz
éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́; áadi éí halgaiigi dóó tsintahgi sikaad. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Psoralea esculenta" deiłníigo dayózhí. Nátʼoh waaʼí wolyé ałdóʼ.
Naalʼeełídaaʼí
éí Haʼaʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́; áadi éí tayiʼ dóó nihookááʼ hiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ornithorhynchus anatinus" deiłníigo dayózhí.
Bilagáanakʼehjígo éí platypus wolyé; díí saadígíí éí tʼáá íiyisíí Gwíík dineʼé bizaad átʼé (πλατύς + πους), áádóó éí "bikeeʼ daniteel" óolyé. Bichʼáh Yiisdiisí (Bilagáana Náʼhatʼéʼiiʼtsoh Bikéyahdi kéédahatʼínígíí) bizaadjí duckbill ałdóʼ jiní. thumb|left|250px|Naalʼeełídaaʼí Azhą́ díí naaldlooshii éí bidił sidoi ndi, tsídiigi átʼéego biyęęzhii deiłchí. Naalʼeełídaaʼíi dóó adijiłii bíchį́į́hnézí tʼéiyá "daʼałtʼoʼígíí biyęęzhii deiłchíhígíí" ádaatʼé dóó kótʼéego biyáázh deiłchí. Ndaʼałkaahí éí monotremes deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí
Díí naaldlooshii bidaaʼ éí naalʼeełí bidaaʼ nahalin; bitseeʼ éí chaaʼ bitseeʼ nahalin; bikeeʼ éí tábąąstíín bikeeʼ nahalin. Dibéłchíʼígo naashchʼąąʼ áádóó bikeeʼ éí łizhin; 1.5–5.5 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí 20di asdzoh áníłnééz; baʼáádígíí 17di asdzoh áníłnééz.
Chʼiyą́
Naalʼeełídaaʼí éí chʼosh dóó łóóʼ yiyą́.
Tʼááłáhági átʼéego:Daʼałtʼoʼígíí biyęęzhii deiłchíhígíí
Naʼashjéʼii ntsaaí dilwoʼígíí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tegenaria" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii ntsaaí dilwoʼígíí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́, tʼáá hazóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidin éí ádaadin; adóó éí 115 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii éí 0.7–1di asdzoh ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí yishtłizh dóó dinilzhingo ndaashchʼąąʼ łeh. Bijáád éí danineez. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Díilii binátsįʼgoʼ táʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Procnias tricarunculatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–12di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiiʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.
Díilii binátsįʼgoʼ táʼígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh.
Jááłánii bitsiitsʼiin łichíʼígíí
éí chʼosh bijáád dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh. Hoozdo Hahoodzo dóó Yootó Hahoodzo dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyah bikáaʼgi éí hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Scolopendra heros" deiłníigo dayózhi. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí jááłánii éí 6di asdzoh áníłnéez łeh; bijáád éí 21 (éí doodaiiʼ éí 23). Łaʼ éí bitʼíís łizhin, náánáłaʼ éí bitsʼíís dibéłchíʼígo naashchʼąąʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ; łahda naʼashǫ́ʼii yilghał ałdóʼ.
Łį́į́dą́ą́ʼ
éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí hólǫ́; shį́įgo bílátaʼdiigáah łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sidalcea candida" deiłníigo dayózhí.
Wóónaalzheehí bijáád ádaałtsʼózígíí
éí wóónaalzheehí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Emesinae" deiłníigo dayózhí. Wóónaalzheehí bijáád ádaałtsʼózígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi 900 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.
Díí chʼosh éí 3–40 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí nineez dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh. Bigaan éí naakaii náásééł bigaan nahalin. Chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ.
Tséyaakin
éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Naʼníʼá Hatsoh Eʼeʼaahjígo éí sinil.
Tséyaakin éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tséyaakin éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,390 adéesʼeez.
Jááłánii
Jááłánii éí chʼosh bijáád dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼéé siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Myriapoda" deiłníigo deiyózhí. Jááłánii éí 16,000 ałʼąą ádaatʼé.
Jááłání éí tʼáá ałtso nihookááʼ naakai; bideeʼ éí naaki, binááʼ éí ádaałtsʼíísí (łaʼ éí binááʼ dantsaa). Bijéí éí nineez dóó áłtsʼóózí. Jááłánii éí dííłdizd deiłchozh łeh, tʼáá hazhóʼó jááłánii bitsiitsʼiin nteelígíí, díí éí daʼałchozh dóó daʼałghałgo naakai.
Jááłánii éí tsintahgi tʼóó ahayóí; łaʼ éí halgaitah dóó doo ndahałtingóó dahiná.
Dziłghą́ąʼdi Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Certhia hodgsoni" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Hodíłchʼiltah naakʼidoolwoshii bizééʼ łigaaígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eurostopodus mystacalis" deiłníigo dayózhí.
Dziłghą́ąʼdi Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó łigaigo łikizh; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai; binákʼee éí halzhin; binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish.
Hodíłchʼiltah naakʼidoolwoshii bizééʼ łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naakʼidoolwoshii éí 9–9.5di asdzoh áníłtso; bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ dóó łigaigo yistłʼin. Bijáád dóó bidaaʼ éí doo nineez da.
Dziłghą́ąʼdi Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Dziłghą́ąʼdi Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Hodíłchʼiltah naakʼidoolwoshii bizééʼ łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hodíłchʼiltah naakʼidoolwoshii bizééʼ łigaaígíí éí tłʼéeʼgo naatʼáa łeh; tsinyaagi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi chʼosh haalzheehgo naatʼá; jį́įgo éí ałhosh.
Bááh Díílid
éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Kinteel Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Bááh Díílid éí 36.73917°N, -108.39556°W﻿-gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Bááh Díílid éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,121 adéesʼeez.
Ǫǫbǫʼii
éí tsídii bichʼahtsohí dóó bikʼéí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí tónteel wónaanídi tʼéiyá dahólǫ́; Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí ádaadin ndi. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Upupa" deiłníigo deiyózhí (tʼáá díí tʼéiyá tsídii "Upupidae"-jí atah daasdzoh). Díí tsídii éí "ǫǫbǫ" níigo ndaatʼá, áádóó éí tááʼ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Ǫǫbǫʼii éí tsintahgi (cháʼoł dóó ńdíshchííʼ bił hadahoodzogi) dóó tsédáaʼgi dahólǫ́; hodíłchʼilgi éí ádaadin ndi. Ǫǫbǫʼii éí kʼaalógiigi átʼéego ndaatʼá.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Ǫǫbǫʼii éí táshchozhiizhiin daatsʼí tʼáá yił aheeníłtso (neeznáaʼdi asdzoh), áádóó éí bitʼaʼ łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z. Bitsiiʼ dóó biteel éí łitsxo dóó yishtlʼizhgo naashchʼąąʼ, áádóó éí bidaaʼ nineez.
Díí tsídii éí chʼosh dóó dzidzé yázhí yildeełgo naagháa łeh; łahda naʼashǫ́ʼii dóó chʼał yilghał ałdóʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Ǫǫbǫʼii
Łichíʼí Biih Yílį́įdi siláołtsooí bichidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Náhookǫsjí Naałání Bikéyahdi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1,618 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 913 adéesʼeez.
thumb|left|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Łichíʼí Biih Yílį́
Tsídii dah naʼasolí bizééʼ yishtłizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hypnelus ruficollis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiitʼáád dóó binághah éí dinilzhin; bizééʼ éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dah jíjin; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dah naʼasolí bizééʼ yishtłizhígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł; naʼashǫ́ʼii yázhí dóó chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Kwaʼii bitłʼaaʼ łigaaí
éí naatsédlózii dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Coua cristata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tsʼání
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gymnorhinus cyanocephalus" deiłníigo dayózhí. Tsʼání éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. thumb|left|250px
Kwaʼii bitłʼaaʼ łigaaí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 15–18di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí łizhin; bitłʼaaʼ éí łigai; binákʼee éí dootłʼizh; bitseeʼ éí nineez.
Tsʼání
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí bitsʼíís łibá dóó dootłʼizhgo naashchʼąąʼ; bijáád dóó bidaaʼ éí daalzhin. Dził bitłʼáaʼdi dóó ńdíshchííʼ dahólǫ́ǫgi éí hináa łeh.
Kwaʼii bitłʼaaʼ łigaaí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Kwaʼii bitłʼaaʼ łigaaí éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ deildeeł.
Tsʼání
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsʼáníłání éí doo tʼáá sahdii ndaatʼáa da — tʼáá áłahjįʼ dah náʼásoł ndi.
Tsídiiłtsooí daachʼį́dí ntsaaígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Eʼeʼaahjí  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sicalis auriventris" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łitso; bitʼaʼ éí łibá dóó diłhił; bidaaʼ éí łibá dóó doo nineez da.
Tsídiiłtsooí daachʼį́dí ntsaaígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.
Tłʼééʼjí magí
Díí magí éí 15–22di asdzoh ádaníłnéez łeh; bitseeʼ éí 16–22di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łitso łeh; biniiʼ éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí dibéłchíʼí dóó kʼíjíjin.
Yoowéinis
bízhiʼ éí Gwíík Dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ.
Bolbolii bitéél diniltsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibáago yishtłizh; bizééʼ dóó bitéél éí diniltso; bidaaʼ éí diłhił.
Bolbolii bitéél diniltsooígíí éí dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh łeh; łahda chʼil binááʼ yildeeł; naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Dzidiłháshii
Díí jááłánii éí bijáád daditą́ dóó doo danineez da; binááʼ éí ádaałtsʼíísí. Bitsʼíís éí 3–12 asdzoh áníłnéez łeh. Tséyaagi éí dahináa łeh. Tłʼéeʼgo éí chʼosh dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼał hadaalzheehgo naakai.
Náátsʼózídę́ę́ʼ beʼekʼid bibąąh chʼééh digháhii łitsooígíí
éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mauremys mutica" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼééh digháhii éí 6–8di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltso dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí łibá dóó diniltsogo naashchʼąąʼ.
Náátsʼózídę́ę́ʼ beʼekʼid bibąąh chʼééh digháhii łitsooígíí éí tąądee naagháhii dóó chʼał yázhí yilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naʼashjéʼii noodǫ́zí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Agelenopsis" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii noodǫ́zí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; adóó éí 13 ałʼąą ádaatʼé. Tłʼohtah naʼashjéʼii wolyé ałdóʼ. thumb|left|250px
Jááłánii noodǫ́zígíí
éí chʼosh bijáád dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh. Shádiʼááhjí W.B.A. dóó Náhookǫsjí éí hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Scolopendra polymorpha" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí jááłánii éí 4–7di asdzoh áníłnéez łeh; bitsʼíís éí łitsxo dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó łizhingo noodǫ́ǫz łeh. Łaʼ éí dadootłʼizh. Bitsiiʼ éí łichiíiʼ łeh. Tłʼéeʼgo tsintahgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai; jį́įgo éí tséyaagi dahiná. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ; łahda naʼashǫ́ʼii yilghał ałdóʼ.
Ghą́ą́ʼdiʼilii (tsin yigházhígíí)
éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lophiomys imhausi" deiłníigo dayózhí.
Ghą́ą́ʼdiʼilii éí ndahóółtseiigóó dóó tsintahgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naaghá, áádóó tłʼéeʼgo tʼéiyá yikááʼ naaghá.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 14di asdzoh áníłtso, áádóó éí bighą́ą́ʼ diʼil dóó disho. Bighaaʼ éí dahsání bitsʼos nahalin, áádóó éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z. Bitseeʼ éí nineez dóó ditłʼo; bijáád éí doo danineez da.
Ghą́ą́ʼdiʼilii éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozhgo naaghá.
Shádiʼááhjí Naałání Bikéyah
éí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.
Shádiʼááhjí Naałání Bikéyah éí 78,116 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 814,180 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Halgaitah Adahiilíinii hoolyéedi kin haalʼáhí éí atisgo áníłtso, Shádiʼááhjí Naałání Bikéyah biyiʼdi.
Tʼááłáhági átʼéego:Shádiʼááhjí Naałání Bikéyah
Tsísʼná haalzheehii
éí wóónaalzheehí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Apiomerus" deiłníigo dayózhí. Tsísʼná haalzheehii éí nahasdzáán bikáaʼgi 110 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.
Díí chʼosh éí 10–20 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí tʼóó bíyó nteel, áádóó éí łizhin dóó łichííʼ dóó łitsxogo naashchʼąąʼ łeh. Tsísʼná dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
thumb|right|250px
Néʼéshjaaʼ yázhí diłhiłígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Asio stygius" deiłníigo dayózhí. Néʼéshjaaʼ yázhí diłhiłígíí éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó hólǫ́. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí néʼéshjaaʼ éí 15–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhingo naashchʼąąʼ; bitéél éí łigaigo łikizh; binááʼ éí łitso.
Néʼéshjaaʼ yázhí diłhiłígíí éí naʼashǫ́ʼii dóó łeeyiʼ bitiiní deilghał; tsídii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Áshįįh (Ahééháshį́į́h Hahoodzo)
éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Áshįįh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Áshįįh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.
Áshįįh éí 23.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 150,441 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Áshįįh éí -gi bił hazʼą́. Áshįįh éí tónteel bikááʼdóó deigo 52 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Áshįįh (Ahééháshį́į́h Hahoodzo)
Hodíłchʼiltah naakʼidoolwoshii jaaʼí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lyncornis macrotis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naakʼidoolwoshii éí 12–13di asdzoh áníłtso; bitsʼíís éí diłhiłgo dibéłchíʼí; bizééʼ éí dah dzítsxo; binághah éí diniltsxo łeh. Bijáád dóó bidaaʼ éí doo nineez da.
Hodíłchʼiltah naakʼidoolwoshii jaaʼí éí tłʼéeʼgo naatʼáa łeh; tsinyaagi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi chʼosh haalzheehgo naatʼá; jį́įgo éí ałhosh.
Tsídiiłtsooí daachʼį́dígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sicalis" deiłníigo deiyózhí. Tsídiiłtsooí daachʼį́dígíí éí 13 ałʼąą ádaatʼé.
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh ádaníłtso łeh, áádóó éí chʼil binááʼ deildeeł.
Niłchiis
éí dlǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí nihookááʼ dlǫ́ʼii atisgo áníłtso. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gulo gulo" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Niłchiis éí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dóó dóó  dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́, áádóó éí tʼáá sahdii naagháa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 2–3.5di adéesʼeez áníłtso łeh, 18–31 dahidídloʼ áníłdáás, áádóó éí dibéłchíʼí dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ. Bitseeʼ éí neeznáaʼdi asdzoh áníłnééz. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso.
Niłchiis éí ałghałgo naaghá; gah dóó chaaʼ dóó deeteel haalzheehgo naaghá. Shį́įgo éí dííłdzid dóó dzidzé yildeeł ałdóʼ.
Tsídii dah naʼasolí diłhiłígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Monasa nigrifrons" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–12di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił; bidaaʼ éí łichííʼ.
Tsídii dah naʼasolí diłhiłígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł; naʼashǫ́ʼii yázhí dóó chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Jááłániichilí bighádzígaiígíí
éí chʼosh bijáád dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Symphyla" deiłníigo deiyózhí. Jááłániichilí bighádzígaiígíí éí 200 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí jááłánii éí łeʼesoołii ndahalin. Łeeyiʼdi éí dahiná. Bitsʼíís éí 2–10 mm áníłnééz dóó bighádzígai; bijáád éí 12, binááʼ éí ádin. Jááłániichilí bighádzígaiígíí éí dííłdzid dóó chʼil bikétłʼóól deiłchozh.