cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Táłtłʼááh wónitłʼizí
éí beʼekʼid dóó tó ńlį́įdi dahiná; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Asellota" deiłníigo deiyózhí. Táłtłʼááh wónitłʼizí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dóó tónteel biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí 2,000 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí wónitłʼizí éí 5–25 millimeters ádaníłnéez łeh, áádóó éí dibéłchíʼígo dóó łitsxogo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí tʼóó daalgai. Binááʼ éí naaki; bideeʼ éí naaki ałdóʼ. Díí chʼosh éí dííłdzid deiłchozh.
Kiisʼáanii
350px|thumb|right|Kiisʼáanii dabighan ([[Tówoł (Kiisʼáanii bikin)|Tówoł), 1920 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éélkid.]] akwii shį́į́ ałʼááh atʼéego dabighan. Łáʼ éí Yootó Hahoodzojí kédahatʼį́, áádóó łáʼ éí Hoozdo Hahoodzojí kédahatʼį́, áádóó łáʼ éí Akałii Bikéyahjí kédahatʼį́.
Tʼááłáhági átʼéego:Kiisʼáanii
Tó Háálį́ (Chʼóshgaii)
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Tó Háálį́ éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tó Háálį́ éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,765 adéesʼeez.
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsxį́į́łnaalkʼįhii yishtłizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó tsxį́į́łnaalkʼįhii yázhí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aerodramus vanikorensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxį́į́łnaalkʼįhii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibáago yishtłizh; bizééʼ éí dinilbá; bitłʼaalááʼ éí łigai; bikeeʼ éí ayóo áłtsʼíísí.
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsxį́į́łnaalkʼįhii yishtłizhígíí éí chʼosh yázhí hadaalzheehgo ndaatʼá.
Niʼgóó nahakʼízii
éí nahasdzáán bikáaʼgi 200 ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nemobiinae" deiłníigo dayózhí.
Díí nahakʼízii éí bitʼíís łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ, áádóó éí 0.5di asdzoh ádaníłnéez łeh. Chʼil bitʼąąʼ dóó tsin bineestʼąʼ éí bichʼiyąʼ; łahda atsįʼ deilghał ałdóʼ. thumb|right|250px|Niʼgóó nahakʼízii bitsiitsʼiin
Dáánézí (łóóʼ)
(Łóó bidaaʼ nineezí) éí "Centriscidae" daolyé, ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo, áádóó éí 12go daatsʼí ałʼąą átʼé. thumb|left|250px Díí łóóʼ éí táłtłʼááh łį́į́ʼ dayikahjįʼ atah daasdzoh, áádóó éí Eʼeʼaah dóó Shádiʼááhjí Tónteel dóó Bitsįʼ Yishtłʼizhii Tónteel biyiʼ dahiná; deesdoigi éí tʼóó ahayóí.
Dáánézí éí binááʼ ntsaa dóó biwooʼ ádaadin; bitsʼíís éí 6–12di asdzoh áníłnéez łeh.
Séí dah daaskʼidtah nahakʼízii
éí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi 15 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Schizodactylidae" deiłníigo dayózhí.
Dáánézí (łóóʼ)
Díí łóóʼ éí chʼosh doo yitʼíinii tó biyiʼ dahólónígíí deildeeł.
Dlǫ́ʼiitsoh naalzheehígíí
éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cryptoprocta ferox" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Díí naaldlooshii éí tsintahgi tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí tłʼéeʼgo dóó jį́įgo ndaalzheeh. Tsin yilátahgi naaldeeh ałdóʼ.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí náshdóítsoh yázhí dóó mósí yił aheełtʼé. Bitsʼíís éí tʼááłáʼígo da adéesʼeez áníłnééz, áádóó éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ. Bitseeʼ éí bitsʼíís yił aheeníłnééz.
Dlǫ́ʼiitsoh naalzheehígíí éí magí bitseeʼ noodǫ́zígíí haalzheeh łeh. Naʼashǫ́ʼii dóó yáázhłání deilghał ałdóʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Náshdóí Deinoolinígíí
Tsintah naʼashjéʼii
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sparassidae" deiłníigo deiyózhí. Tsintah naʼashjéʼii éí nahasdzáán bikáaʼgi 1,200 ałʼąą ádaatʼé. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí; Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bikááʼgóó éí ádaadin.
Tʼááłáhági átʼéego:Tsintah naʼashjéʼii
Chʼoshtʼą́hí dóó chʼosh naatsʼǫǫdí biyaʼ
Díí chʼosh éí bitsʼíís nineez áádóó éí bigháhootʼį́į łeh; bijáád éí ádin. Chʼoshtʼą́hí dóó chʼosh naatsʼǫǫdí dóó sǫʼ łóóʼ biyiʼdi éí dahiná. Biyázhí éí tónteel biyiʼdi ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Nahakʼízii łibáhígíí
éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼdi dóó Binááʼádaałtsʼózíidi tseebíí ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Prophalangopsidae" deiłníigo dayózhí.
Wóláchííʼ haalzheehii (naʼashjéʼii)
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Zodariidae" deiłníigo deiyózhí. Wóláchííʼ haalzheehii éí nahasdzáán bikáaʼgi 1,100 ałʼąą ádaatʼé. Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó éí doo tʼóó ahayói da ndi.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 0.1–0.3di asdzoh ádaníłtso. Łaʼ éí daalzhin, náánáłaʼ éí łichíiʼgo ndaashchʼąąʼ. Wóláchííʼ dóó wólázhiní éí bichʼiyąʼ.
Gáagii dóó Joogii Ndahalinígíí
éí tsídii tsídígíídah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 120 ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Corvidae" deiłníigo deiyózhí.
Tʼááłáhági átʼéego:Gáagii dóó Joogii Ndahalinígíí
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah tábąąsdísítsoh
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dziłtah tábąąsdísítsoh éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Tsétah dibé
éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ovis canadensis" deiłníigo deiyózhí. Tsétah dibé bikąʼígíí éí "nagháshii" wolyé.
Tʼáá díí tʼéiyá dibé kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hadahóólįįd — dibé dabilį́įʼii éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hadahóólįįd jiní.
Tsétah dibé éí Eʼeʼaahjí Deeteel Bikéyah dóó Tsédeeshzha Dziłtah tʼóó ahayóí. Łaʼ tsétah dibé éí séítah dóó doo ayóo ndahałtingi dahiná ałdóʼ; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiidíí tsétah dibé "Ovis canadensis nelsoni" deiłníigo dayózhí.
Tsétah dibé éí jį́įgo tʼéiyá naakai; tłʼéeʼgo daʼałhosh.
Ánoolinígíí
Tseʼtah dibé éí bitsʼíís dibełchíʼíi dóó łibáago ndaashchʼąąʼ łeh, áádóó éí bíchį́į́h dóó bitłʼaaʼ łigai; bitseeʼ éí łizhin. Bikąʼígíí dóó baʼáádígíí éí tʼáá áła bideeʼ hólǫ́; bikąʼígíí éí bideeʼ ntsxaa dóó shiyish.
Tsétah dibé bikąʼígíí éí 70–80di asdzoh áníłnééz, 120–300 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh: baʼáádígíí éí tʼóó 50–70di asdzoh áníłnééz.
Chʼiyą́
Tsétah dibé éí tłʼoh dóó azeeʼ dóó chʼil deiłchozhgo naakai.
Oozéí (Ałtsʼáʼáztiin)
Dineʼé
Táłkááʼ dilwoʼí yázhí
éí wóósitsʼílí dóó tó bichʼosh dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikááʼgóó hastą́ąʼdi neeznádiingo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Veliidae" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px Díí chʼosh éí tó siyínígíí dóó beʼekʼid bibąąhgi dóó dahoditłééʼgóó dahólǫ́, áádóó éí táłkááʼ dóó niʼgóó naakai. Łaʼ éí ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ.
Oozéí (Ałtsʼáʼáztiin)
Kin dah naazhjaaʼ
Táłkááʼ dilwoʼí yázhí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Táłkááʼ dilwoʼí yázhí éí tʼóó 0.1–0.3di asdzoh ádaníłtso łeh; bitsʼíís éí nteel, bijáád éí doo danineez da. Laʼ éí łichííʼ dóó łitsxogo dinéesdǫ́ǫ́z.
Táłkááʼ dilwoʼí yázhí éí chʼosh haalzheehgo dadilwoʼ.
Tsxį́į́łnaalkʼįhii
éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí neeznádiingo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Apodidae" deiłníigo deiyózhí.
Díí tsídii éí táshchozhii ndahalin, áko ndi doo táshchozhii ádaatʼée da; dahiitį́hii dah yikahjįʼ atah daasdzoh. Tsxį́į́łnaalkʼįhii éí yótʼáahdi dahináa łeh; łaʼ éí yótʼáahdi ndaalkʼįhgo daʼałhosh ałdóʼ.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí daalzhin dóó diłhiłgo dadootłʼizh łeh; bitseeʼ éí táshchozhii bitseeʼ nahalin. Łaʼ éí bitʼaʼ daalgai, náánáłaʼ éí biteeldę́ę́ʼ daalchííʼ. Bitsʼíís éí 4–10di asdzoh áníłnéez łeh.
Tsxį́į́łnaalkʼįhii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii haalzheehgo ndaatʼá.
Tʼááłáhági átʼéego:Tsxį́į́łnaalkʼįhii
Kin Łizhin
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Kin Łizhin éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Kin Łizhin éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,709 adéesʼeez.
Tsxį́į́łnaalkʼįhii binághah diłhiłígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó tsxį́į́łnaalkʼįhii yázhí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼgi kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aerodramus sawtelli" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxį́į́łnaalkʼįhii éí 3.5–4.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibáago naashchʼąąʼ; bizééʼ éí dinilbá; bikeeʼ éí ayóo áłtsʼíísí.
Tsxį́į́łnaalkʼįhii binághah diłhiłígíí éí chʼosh yázhí hadaalzheehgo ndaatʼá.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ lókʼaatah noołnahii ntsaaígíí
éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aramides ypecaha" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ lókʼaatah noołnahii ntsaaígíí éí chʼil binááʼ dóó dzidzé dóó chʼosh deildeeł; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yázhí deilghał ałdóʼ.
Naabeehó biWááshindoon
éí táaʼgo ałtsádzo, díí éí: Beehazʼą́ąnii biłʼoʼnishjí (Executive), Beehazʼą́ąnii Álʼįįjí (Legislative), dóó Hwoldii biłhazʼą́ą́jí (Judicial).
Nitʼąąʼ nahaneʼ
Naabeehó biWááshindoon aalyá dookwiishdę́ę́ʼ éí Wááshindoon (Kin Náhalgháí) ałyiiłnaalnish. Bee hazʼáanii beeʼooʼnishígíí éí "Nation to Nation relationship / Nation within a Nation" woolyéʼígíí beeʼooʼnish (Cherokee Nation vs. State of Georgia: 30 U.S. 1 (5 Pet. 1831) bee hazʼáanii). Naaná Public Law 93-638: "Self determination Act" woolyéhígíí ałdóʼ beeʼooʼnish.
Adaʼiiniił
Naabeehó bikéyah bikáágoʼ adaʼiiniił baʼninádaʼaldaʼígíí éí Navajo Nation Election Administration yiikʼíʼ déízʼį́į́h. Naabeehó biWááshindoon baʼandaʼííniiłígíí éí dį́į́ ninaʼhahgoʼ ąndaʼiinííł; Alą́ąjįʼ dahsidáhíʼígíí áádóó bikéé góneʼ daʼsidahígíí, áádóó Béésh bąąh dah siʼání, áádóó Adaʼiiniiłjiʼ yaʼdaʼnááhaztʼąąʼígíí ałdóʼ dį́į́ ninahahgoʼ baʼandaʼiiniił.
Tʼááłáhági átʼéego:Bee Hazʼáanii Tʼááłáhági átʼéego:Naabeehó biWááshindoon
Naʼastsʼǫǫsí bijaaʼntsxaaígíí
éí Bizaʼazis Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah beʼałníiʼdi téiyá hólǫ́; áadi éí halgaiitah hiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Macrotis lagotis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí gahgi áníłtso (12–22di asdzoh), áádóó éí tłʼéeʼgo téiyá ałchozhgo dóó chʼosh yildeełgo naaghá. Jį́įgo niʼtátʼah ałhosh. Naʼastsʼǫǫsí bijaaʼntsxaaígíí éí doo tó yidlą́ą da łeh.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tábąąsdísítsoh łizhin dóó łigaaígíí
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hoploxypterus cayanus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 12–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bizééʼ dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bitsiitʼáád éí łigai ałdóʼ; bitʼaʼ éí dinilbáago yishtłizh dóó kʼíjíjin; bidaaʼ éí łizhin; bijáád éí łichííʼ.
Magí dóó Magí Ndahalinígíí
dóó Magí Ndahalinígíí éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Binááʼádaałtsʼózí dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Primates" deiłníigo deiyózhí. Magí éí nahasdzáán bikááʼgóó 500 bilááh ánéelą́ąʼgo ałʼąą ádaatʼé.
Magí éí tsinlátah dahináa łeh, áádóó éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh łeh; łaʼ éí nihookááʼ naaldeeh ałdóʼ (magí doo ndaʼałkǫ́ǫʼ da ndi). Magítsoh éí 4–6 adéesʼeez ádaníłtso, magí binááʼtsohígíí éí tʼóó tʼáá dikwíí asdzoh ádaníłnééz.
Bílaʼashdlaʼii éí ałdóʼ "Primates"-jí atah daasdzoh.
Tʼááłáhági átʼéego:Magí
Níłtsą́goʼ noodǫ́zígíí
éí nahasdzáán bikáaʼgi 50 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polyphylla" deiłníigo dayózhí.
Díí chéłchaaʼ éí 25–35 millimeters ádaníłtso, áádóó éí łigaii dóó dibéłchíʼíigo danéesdǫ́ǫz łeh. Ńdíshchííʼ dóó cháʼoł dahólǫ́ǫgi éí daʼałchozhgo naakai; ńdíshchííʼ biʼiil deiłchozh. Biyáázh éí niʼtátʼahgi dahiná, áádóó éí tsin dóó chʼil bikétłʼóól deiłchozh.
Tónteel tsídiitsoh
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Tónteel tʼáá ałtso bikááʼgóó dahólǫ́, áádóó éí 24 ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Diomedeidae" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tónteel tsídiitsoh éí hastą́ągo da adéesʼeez áníłtso łeh. Bitsʼíís éí łigai łeh (łaʼ éí daalzhin ałdóʼ); bitʼaʼ éí diłhił dóó łigai. Bikeeʼ éí naalʼeełí bikeeʼ yił aheełtʼé. Łaʼ éí bidaaʼ łitso dóó łigaigo naashchʼąąʼ.
Tónteel tsídiitsoh éí łóóʼ dóó łóóʼ bigaan dahólónígíí deiłghał; chʼosh bikágí ntłʼizí deildeeł ałdóʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Tónteel tsídiitsoh
Diné Bikéyah beʼelyaaígíí/Naabeehó Bikéyah dóó Oozéí Bikéyah
<< Diné Bikéyah beʼelyaaígíí
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tązhii
éí naaʼahóóhai dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alectura lathami" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px thumb|left|250px Díí tsídii éí niʼgóó naakai, áádóó éí tsintahgi dóó ayóo ndahałtingóó dahólǫ́ǫ łeh; hodíłchʼiltah éí naakai ałdóʼ. Nááná éí bílaʼashdlaʼii bikin dah naazhjaaʼdi dahólǫ́ ałdóʼ.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldeehii éí bitsʼíís łizhin dóó bitsiiʼ łichííʼ; bitsʼíís éí 2–2.5 adéesʼeez áníłtso łeh; bitseeʼ éí nteel; áádóó éí bizéédzistso.
Łį́į́ʼ Bideeʼłáaʼii
thumb|right|200px éí Bilagáana Bahaneʼ biyiʼ tʼéiyá hólónii naaldlooshii átʼé. Ałkʼidą́ą́ʼ łį́į́ʼ bideeʼłáaʼii tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ jiní. Middle Ages yę́ędą́ą́ʼ díí naaldlooshii beʼeʼlyaaígíí tʼóó ahayóí naashchʼąąʼ ńtʼę́ę́ʼ. Diyogí "Dame à la licorne" (Dáághahii bizaad: "Asdzání dóó Łį́į́ʼ Bideeʼłáaʼii", Belgium hoolyéedi ályaa) wolyéhígíí éí bééhoʼdilzin; nááná "Łį́į́ʼ Bideeʼłáaʼii Akéédę́ʼígíí" anáałgo naʼalkid ńtʼę́ę́ʼígíí (1982 yę́ędą́ą́ʼ ályaa) éí ałdóʼ bééhoʼdilzin.
Tʼáá íiyisíí Łį́į́ʼ Bideeʼłáaʼii ádaadin; naʼiidzeełgo dóó bílaʼashdlaʼii bahaneʼ biyiʼ téiyá dahólǫ́.
Tʼááłáhági átʼéego:Naaldeehii
Tłʼoh azihii
éí ákwíí shį́į́ ałʼąą átʼé; kéyah dah siʼánígíí dóó Shádiʼááhjí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní Bikéyah yikáaʼgi sikaad. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ephedra" deiłníigo deiyózhí.
Chéchʼil Sikaadí
éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Kinteel Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Chéchʼil Sikaadí éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Chéchʼil Sikaadí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,695 adéesʼeez.
Jádító
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Dziłíjiin bikáaʼdi éí siʼą́. Oozéí Bikéyah éí binaahgo bił hádzo.
Jádító éí ﻿-gi bił hazʼą́. Jádító éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,340 adéesʼeez.
Nahachagii íiyisígíí
éí nahasdzáán bikáaʼdi 11,000 ałʼąą ádaatʼé; łaʼ éí Wóóneeshchʼįįdii ndahachaʼígíí daolyé ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Acrididae" deiłníigo dayózhí.
Díí nahachagii éí 1–3.5di asdzoh ádaaníłnéez łeh, áádóó éí chʼilgo dootłʼizh dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalzhin dóó daaltso. Chʼil bitʼąąʼ dóó binááʼ éí bichʼiyąʼ; łaʼ éí atsįʼ deilghał ałdóʼ.
250px|thumb|right|Wóóneeshchʼį́į́hdiiʼ bitsʼiil / bitsʼáʼ
Haʼaʼaahjí Beʼekʼidtaʼdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Beʼekʼidtaʼ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 27 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 920 adéesʼeez.
Tʼááłáhági átʼéego:Beʼekʼidtaʼ
Béésh (Fe)
right|250px thumb|right|200px|Béésh (chemical elementígíí Fe) éí łibáago naashchʼą́ą́. Naaná periodic table néélʼį́į́hgoʼ naaltsoos bikáaʼgi, béésh éí námboo 26 góneʼ yisdzoh.
Náshdóítsoh bitsiijįʼ daditłʼooígíí
(éí doodaiiʼ éí Náshdóítsoh bitsiijįʼ diʼilígíí jiní) éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Panthera leo" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Báʼáádígíí thumb|left|250px|Náshdóítsoh bitsiijįʼ daditłʼooígíí [[tééh łį́į́ʼ deilghał]]
Ánoolinígíí
Díí náshdóítsoh éí náshdóí tʼáá ałtso yilááh áníłtso: bikąʼígíí éí 5–8di adéesʼeez áníłnééz, baʼáádígíí éí 4–5di adéesʼeez áníłnéez łeh; 264–550 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí tʼéiyá bitsiijįʼ ditłʼo.
Chʼiyą́
Náshdóítsoh bitsiijįʼ daditłʼooígíí éí daʼalghałgo naakai; tééh łį́į́ʼ dóó tábąąh ayání dóó jádí dághaaʼígíí dóó bisóodi bizęęs dį́įʼii deilghał. Náshdóítsoh bitsiijįʼ daditłʼooíigo tónteel bibąąhgi dahólónígíí éí tábąąstííntsoh ałdóʼ deilghał.
Níłtsą́goʼ dootłʼizhígíí
Díí níłtsą́goʼ éí bitʼaʼ dootłʼizh; biyaadę́ę́ʼ éí disxǫs. Nááná éí tááłáʼídi asdzoh áníłnéez łeh.
Díí chʼosh éí ałchozhgo naaghá; biyáázh éí dííłdzid biyiʼ dahiná.
Tʼááłáhági átʼéego:Chéłchaaʼ bideeʼ nteelígíí
Tsooʼtsʼiní (łóóʼ)
éí łóóʼ ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Osteoglossidae" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Díí łóóʼ éí nahasdzáán bikáaʼgi neeznáá ałʼąą átʼé, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dahólǫ́. Áadi éí tó ńlį́į́h dóó beʼekʼid biyiʼ dahiná.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼ bitsooʼ éí tsʼin bee ályaa, áádóó éí biwooʼ hólǫ́. Bitsʼíís éí 2–3di adéesʼeez áníłnéez łeh. Łaʼ éí daalgai dóó daalbá, náánáłaʼ éí łitsxogo dadisxǫs.
Tsooʼtsʼiní éí łóóʼ yázhí dóó chʼosh chʼééh digháhii deilghał.
Magí binááʼtsohígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí magí éí 3–6di asdzoh ádaníłnéez łeh. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binááʼ éí ntsxaa.
Magí binááʼtsohígíí éí chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł łeh.
Tábąąh díłdánii
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vanellus vanellus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 11–13di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitłʼaaʼ éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhiłgo naashchʼąąʼ dóó dootłʼizhgo disxǫs; bidaaʼ éí łizhin.
Tábąąh díłdánii éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Naaʼahóóhai bikeetsohígíí
éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózí dabikéyahdi dahólǫ́, áádóó éí 12 ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Megapodius" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px Díí tsídii éí tsintahgi dóó hodíłchʼiltah dahólǫ́, áádóó éí niʼgóó naakai łeh. Bijáád éí nineez, bitsiiʼ éí áłtsʼíísí; bitsʼíís éí tʼááłáʼí adéesʼeez áníłtso, áádóó éí diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh.
Naaʼahóóhai bikeetsohígíí éí chʼil binááʼ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozhgo naakai.
Tséchʼízhí
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Chʼíńlį́ Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.
Tséchʼízhí éí 12.9 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 414 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tséchʼízhígi éí óltaʼ sinil; díí éí Rough Rock Community School wolyé.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ lókʼaatah noołnahii yázhí
éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aramides mangle" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–10di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; binághah éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binááʼ éí łichííʼ; bidaaʼ éí łitso dóó kʼídzígai; bijáád éí nineez.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ lókʼaatah noołnahii yázhí éí chʼil binááʼ dóó dzidzé dóó chʼosh deildeeł; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yázhí deilghał ałdóʼ.
Chʼosh bitsʼaʼí aaʼańdaʼaʼniłígíí
éí Chʼosh Bikágí Daalzhólígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gastrochaenidae" deiłníigo deiyózhí. Chʼosh bitsʼaʼí aaʼańdaʼaʼniłígíí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́.
Díí chʼosh éí bitsʼaʼ nímaz dóó áłtsʼą́ą́ʼí dóó tʼóó bíyó nineez. Tsékááʼ dóó tsé biyiʼdi dóó tóchʼil yooʼí biyiʼdi éí dahiná. Chʼosh doo yitʼíinii éí bichʼiyąʼ.
Tsxį́į́łnaalkʼįhii bitʼoh diłhiłígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó tsxį́į́łnaalkʼįhii yázhí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aerodramus maximus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxį́į́łnaalkʼįhii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibáago naashchʼąąʼ; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí dinilbá; bikeeʼ éí ayóo áłtsʼíísí.
Kʼíníjíłʼahí (łichíʼígíí)
éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ribes cereum" deiłníigo dayózhí. thumb|left|200px Díí chʼil éí 1–7di adéesʼeez áníłtso.
Naʼashjéʼii nahachaʼí niłtólígíí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Onomastus" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii nahachaʼí niłtólígíí éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdi dahólǫ́; adóó éí 15 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 0.2–0.5di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí heetsʼóóz dóó dootłʼizhgo ndaashchʼąąʼ łeh; áádóó éí tʼóó bíyó daniłtólí. Bijáád éí danineez. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Táłchaaʼ
Táłchaaʼ éí łizhingo ndaashchʼąąʼ łeh, áádóó éí 12–35 millimeters ádaníłtso. Tłʼéeʼgo éí naaldeeh łeh. Biyáázh éí niʼtátʼahgi dahiná, áádóó éí tsin dóó chʼil bikétłʼóól deiłchozh.
Tó Áłtsʼíísí (Tséʼałnáoztʼiʼí)
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Tó Áłtsʼíísí éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tó Áłtsʼíísí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,577 adéesʼeez.
Tłʼiishdą́ą́ʼ
éí kéyah dah siʼánígíí dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Solanum triflorum" deiłníigo dayózhí.
Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí
éí 471,445 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 51,770,560 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2011góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Diné Bikéyah beʼelyaaígíí/Tseyiʼ
<< Diné Bikéyah beʼelyaaígíí
Tábąąsdísí biniiʼ łitsooígíí
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vanellus miles" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 12–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; ; bitsiitʼáád éí halzhin; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí dóó kʼíjíjin; bidaaʼ dóó biniiʼ éí łitso; binátsįʼgoʼ hólǫ́; bijáád éí nineez.
Tábąąsdísí biniiʼ łitsooígíí éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Naaʼahóóhai disxǫsígíí
éí tązhii dóó zéédzísgaii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí tááʼ ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lophophorus" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px Naaʼahóóhai disxǫsígíí éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah dóó dahólǫ́; áadi éí tsintahgi dóó hódiłchʼiltah naakai łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 2.5di adéesʼeez ádaníłtso; 5–7 dahidídloʼ ádaníłdáás. Bikąʼígíí éí bitsʼíís dootłʼizhgo disxǫs (baʼáádígíí éí daalbá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ).
Naaʼahóóhai disxǫsígíí éí chʼosh deildeeł dóó chʼil bikétłʼóól deiłchozhgo naakai.
Tin Kéyah
éí Náhookǫs dóó Haʼaʼaahjí Tónteel bikáaʼgi dah naaʼeeł.
Tin Kéyah éí 39,682 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 332,500 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.
Tin Kéyah biwááshindoon éí Siil Nástłʼah hoolyéedi bił hazʼą́.
Ayęęzhii yiltʼąąʼí
éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdę́ę́ʼ chʼil daadánígíí átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Solanum melongena" deiłníigo dayózhí. Łaʼ éí łizhin, náánáłaʼ éí łigaiigo naashchʼąąʼ.
Tábąąhkin Haalʼáhídi tó wónaanídę́ę́ʼ chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Beʼekʼidtaʼ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 2,180 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 729 adéesʼeez.
Tʼááłáhági átʼéego:Tábąąhkin Haalʼáhí
Naaltsoos biniiʼ
right|thumb|300px
( Facebook) éí béésh tʼáá bí ntsékeesí/béésh łichíiʼii bee ééhózinígíí bikáaʼgi níłchʼi naaltsoos sinilgo átʼé.
Hastiin Mark Zuckerberg naaltsoos biniiʼ wolyéhígíí 2004 yę́ędą́ą́ʼ áyiilaa. Hastiin Zuckerberg éí wódahgo óltaʼí Harvard wolyéhígíí atah ółtaʼ ńtʼééʼ, áádóó naaltsoos biniiʼ chodayoosʼįįdí áłtséhígíí éí tʼáá ałtso Harvarddi daʼółtaʼígíí nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ. Dííshjį́į́góó 800di mííltsohgo da bílaʼashdlaʼii naaltsoos biniiʼ haneʼ dóó naaltsoos atsiniltłʼishígíí ahiłchʼįʼ ádeilééh biniiyé chodayoołʼįįh.
Tʼááłáhági átʼéego:Niʼ Hodisxǫs
Naʼashjéʼii nahachaʼí bijáád danineezígíí
éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lyssomaninae" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii nahachaʼí bijáád danineezígíí éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́; adóó éí 95 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px|Naʼashjéʼii nahachaʼí bijáád danineezígíí [[tsʼíʼii yildeeł]]
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 0.2–0.3di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí heetsʼóóz dóó dootłʼizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Bijáád éí danineez. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Níłtsą́goʼ łichííʼígíí (chʼil abeʼé bichʼosh)
éí chʼil abeʼé bitʼąąʼ ałchozhgo naaghá; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tetraopes tetrophthalmus" deiłníigo dayózhí. Díí níłtsą́goʼ éí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá hólǫ́.
Wóóneeshchʼįįdii bikágí ntłʼizígíí
éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anabrus" deiłníigo dayózhí.
Díí nahachagii éí hodíłchʼiltah dóó dáʼákʼehgi dahináa łeh. Łaʼ éí bitsʼíís dootłʼizh, náánáłaʼ éí yishtłizh dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ. Bideeʼ éí danineez. Chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
thumb|right|250px|Wóóneeshchʼįįdii dah náʼásoł, [[Naʼazhǫǫsh Hahoodzodi]]
Náshdóí dilwoʼí
éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi hólǫ́. Ałkʼidą́ą́ʼ éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi ałdóʼ dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ, áko ndi ńléidi éí ádaadin kʼad. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Acinonyx jubatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px| Díí náshdóí éí tsxį́įłgo dilwoʼ, áádóó éí nihookááʼ ndaaldeehii tʼáá ałtso yiláahdi dilwoʼ: łahda 70–75 mph náádilwóʼ.
Taʼneeskʼání áłtsʼóózígíí
thumb|left|250px
Náshdóí dilwoʼí
Náshdóí dilwoʼí éí halgaiigi dóó hodiłchʼilgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai; tsintahgi éí ádaadin.
Taʼneeskʼání áłtsʼóózígíí
Ánoolinígíí
Taʼneeskʼání áłtsʼóózígíí éí 4–20di asdzoh áníłnééz, áádóó éí dinootłʼizhgo naashchʼąąʼ.
Taʼneeskʼání áłtsʼóózígíí bichʼil éí niʼgóó naʼatłʼoʼ; bitʼąąʼ éí 4–7di asdzoh ádaníłnééz. Dąągo bílaʼtaʼiitsóóh.
Náshdóí dilwoʼí
Ánoolinígíí
Náshdóí dilwoʼí éí łitsogo naashchʼąąʼ dóó łizhingo łikizh; bikʼos éí łigai; bijáád éí danineez. Díí náshdóítsoh éí 3–5di adéesʼeez áníłnééz; 46–160 dahidídloʼ áníłdáás. Bitseeʼ éí tádiindi asdzoh áníłnéez łeh. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.
Taʼneeskʼání áłtsʼóózígíí
Chʼoolíní
Taʼneeskʼání áłtsʼóózígíí éí tʼáá tʼéehgo yidą́ą łeh. Nááná Taʼneeskʼánítsʼózí dadíkʼǫ́zhígíí éí chʼil naʼatłʼoʼii bitooʼ díkʼǫ́zhígíí dóó áshįįh yił ádaalyaa.
Náshdóí dilwoʼí
Ánoolinígíí
Tʼáá díkwíí náshdóí dilwoʼí éí binághah danéedǫ́ǫ́z; łáháda éí daalgai dóó daalbá ałdóʼ.
Taʼneeskʼání áłtsʼóózígíí
Chʼoolíní
thumb|center|250px|Taʼneeskʼánítsʼózí dadíkʼǫ́zhígíí tózis biiʼ naaznil
Náshdóí dilwoʼí
Chʼiyą́
Náshdóí dilwoʼí éí deeyisdiz łichíʼígíí dóó naaʼahóóhaistłʼinii haalzheehgo naakai; łahda tééh łį́į́ʼ biyáázh deilghał ałdóʼ.
Dibé dóó Tłʼízí
dóó Tłʼízí éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 63 ałʼąą átʼéego hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Caprinae" deiłníigo dayózhí. Nááná ndaʼałkaahí ádaaníigo díí naaldlooshii éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hadahóólįįd daaní.
Dííshjį́į́góó éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dahólǫ́ ałdóʼ. Nááná łaʼ (tsétah dibé da dóó tsétah tłʼízí da) éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahiná. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí ádaadin.
Díí naaldlooshii éí tʼáá ałtso chʼil dóó tłʼoh deiłchozhgo naakai, áádóó éí bikéshgaan dóó bideeʼ dahólǫ́, áádóó éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsoʼgo naakai: łaʼ éí ayánígi áníłtso, náánáłaʼ éí tʼáá díkwíidi adéesʼeez ádaníłtso.
Tségháhoodzání
Tségháhoodzání éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tségháhoodzání éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,830 adéesʼeez.
Dibé dóó Tłʼízí
Azhą́ "tłʼízí" wolyée ndi, Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼízí éí doo "Caprinae"-jí atah yisdzoh da.
Tségháhoodzání
Tségháhoodzání éí óltaʼ naakigo sinil: Window Rock Elementary School dóó Window Rock High School.
Dibé dóó Tłʼízí
Tʼááłáhági átʼéego:Dibé dóó Tłʼízí
Tségháhoodzání
Béésh bąąh dah siʼání (Naabeehó biWááshindoon) yaʼanájáaʼgi bikin éí Tségháhoodzáníidi siʼą́.
Diné Bizaad yee Nidaazbaaʼígíí bee ééhániih biniiyé ályaaígíí éí Tségháhoodzáníidi siʼą́; nááná Diné Bikéyah binaaldeehii dóó chʼil danílʼínídi áadi bił hazʼą́ ałdóʼ.
thumb|right|300px|Tségháhoodzání éélkid
Ásáí Dineʼé Bikéyah Yázhí Ałhidadiidzooígíí
éí 32,300 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 4,106,427 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2005góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tʼááłáhági átʼéego:Ásáí Dineʼé Bikédaayah
Tʼiistah Diteelí / Tsiiʼ Łizhin
Tʼiistah Diteelí / Tsiiʼ Łizhin éí -gi bił hazʼą́. Tʼiistah Diteelí / Tsiiʼ Łizhin éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,765 adéesʼeez.
Naalyéhé bá hooghan áadi siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ. Atsooʼí léiʼ naalyéhé yá sidáá ńtʼę́ę́ʼ.
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ tsxį́į́łnaalkʼįhii
éí yótʼáahdi tsídii dóó tsxį́į́łnaalkʼįhii yázhí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aerodramus fuciphagus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxį́į́łnaalkʼįhii éí 4–4.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; binághah éí diłhił; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí dinilbá; bikeeʼ éí ayóo áłtsʼíísí.
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ tsxį́į́łnaalkʼįhii éí chʼosh yázhí hadaalzheehgo ndaatʼá.
Tábąąsdísí bitʼayaa łizhinígíí
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vanellus lugubris" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–10di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼayaa éí łizhin; bidaaʼ éí łizhin; binááʼ éí łitso; bijáád éí nineez.
Tábąąsdísí bitʼayaa łizhinígíí éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Sęęs yigházhii
éí nahachagii dootłʼizhí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Decticus" deiłníigo dayózhí.
Díí nahachagii éí 1–3di asdzoh ádaníłnééz. Hodíłchʼiltah dóó dáʼákʼehgi éí dahináa łeh. Bitsʼíís dootłʼizh dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z. Chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Tsékʼi chʼosh bitsʼaʼí
éí Chʼosh Bikágí Daalzhólígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hiatellidae" deiłníigo deiyózhí. Tsékʼi chʼosh bitsʼaʼí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́.
Díí chʼosh éí bitsʼaʼ nímaz dóó áłtsʼą́ą́ʼí dóó tʼóó bíyó nineez. Tsékʼi dóó tséʼáán biyiʼdi éí dahiná. Chʼosh doo yitʼíinii éí bichʼiyąʼ.
Tłʼohchiní
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.
Tłʼohchiní éí 3.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 407 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tłʼohchiní éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tłʼohchiní éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,926 adéesʼeez.
Tsídii
éí Bíígháán Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 9,000–10,000go daatsʼí ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aves" deiłníigo deiyózhí. Tsídii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; łaʼ éí tónteel biyiʼ ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ (tsídii naʼałkʼaiʼí da).
Ánoolinígíí
Tsídii éí tʼáá ałtso bijáád naakigo hólǫ́, áádóó éí bitʼaʼ dahólǫ́; łaʼ tsídii éí doo ndaatʼáa da ndi, tʼóó niʼgóó naakai łeh (tsídiitsoh da).
Tsídiitsoh éí yéego ntsaa (náhástʼéigo da adéesʼeez éí áníłtso), dahiitį́hii łaʼ éí tʼáá díkwíidi asdzoh tʼéiyá ádaníłnééz. Tsídii éí tʼáá ałtso bidaaʼ ntłʼiz (dóó nineez łeh); áádóó éí biwooʼ ádaadin. Nááná éí bitsʼin biiʼ haltsʼaaʼ łeh.
Chʼiyą́
Tsídii éí tʼáá ałʼąą átʼéego biigháʼí deiyą́ — łaʼ éí naaldlooshii haalzheehgo ndaatʼá (atsá da, giní da), łaʼ éí łóóʼ deiłghał, náánáłaʼ éí tʼóó chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozhgo naakai.
Tʼááłáhági átʼéego:Tsídii
Hwéeldi
Naakaii Łibáhí
Naakaii Łibáhí nihitah dahaznáá dóó kwiishdę́ę́’ t’áadoo leʼé biniinaa saad nídahadleeh áádóó anaa’ nídahadleehgo baa ha’ooldee’. Íiyisígíí éí kéyah biniinaa saad hólǫ́ áádóó Naabeehó t’áadoo leʼé déínį́į́hgo bee bikʼidahatʼááh táá ałtso Naabeehó daʼąnį́į́hgo baʼyatíʼ. Naakaii łibáhí bitsįʼ yishtłizhii bikéyah yééadiʼdaʼhósnį́į́h áádóó bitsįʼ yishtłizhii naadlóʼ dooleeł danízingo yiicháá danízin. Naaldlooshii nanilkaad nahalingo bitsįʼ yishtłizhii yaa nitsídaakees.
Bilagáana nihitah dahazná
Áádóó bilagáana nihitah dahaznáádóó éí yéigo saad nídahasdlį́į́’, áko ndi bilagáana éí "Manifest Destiny" wolyéhígíí yee nidahaʼáago dahazná. Díí Manifest Destiny wolyéhígíí éí bilagáana binahatʼa’, kéyah tʼáá átʼé bilagáana yee bóhólnííh dooleeł níí lá, áádóó bitsįʼ yishtłizhii éí nahjį’ kwiidoolnííł níí lá. Íídą́ą́’ beehazʼáanii Indian Removal Act wolyéego ádaalyaa. Díí beehazʼáanii éí bitsįʼ yishtłizhii bee t’ą́ą́’ bí’díljįzh áádóó bitsįʼ yishtłizhii bikéyah beeʼnitʼį́ʼgo baa naʼaldeeh. Nááná łaʼ bilagáana íídą́ą́’ bitsįʼ yishtłzhii ałts’íísígo kéyah bá hádaʼdoodzo (kéyahígíí reservation wolyéego) yaʼadaʼyiilá áádóó beehazʼáanii Indian Removal Act binikáá góneʼ ethnic cleansing baa naʼasdee’. Kéyah bitsįʼ yishtłizhii bigáá dastʼáánigiʼ éí bilagáana yééʼadidaʼhosniʼ áádóó bizhí yikáá’ áyiilaa. Bilagáana Americans danilínígíí binitsáhákees éí bitsįʼ yishtłizhii náásgóó ádin dooleeł. Bilagáana Hastiin Francis Parkman naaltsoos bikáaʼgi áyiilaa, "yas nályį́į́h nahalingo ádin dooleeł náásgóó; Bilagáana-American bidziil éí doo bóhoneelʼąąh da, kʼad éí eʼeʼaahjígóó yikáá dooníʼ kwii nihósingo."
Nidaʼhadzid
1849 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoon bisiláołtsooí Hastiin Narbona daʼyiisįįʼ áádóó éí bikʼijįʼ tʼáá yéigo anaa’ nídahadleeh ńt’ę́ę́’. 1851 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Colonel Edwin Vose Sumner siláołtsooí bikin áyiilaa Tséhootsooídi (Fort Defiance wolyéego bee yééji’) áádóó łaʼ siláołtsooí bikin ánááyiidlaa díí éí Naʼnízhoozhí/Shash Bitooʼ góne’ (Fort Fauntleroy áłtsé wolyéé ńt’ę́ę́’, áádóó Fort Wingate bee nááyééji’). 1858 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí naaltsoos bikáaʼgi aha’deetʼaah, naaltsoosígíí éí Bonneville Treaty wolyé. Díí naaltsoosígíí bikáaʼgi yisdzogo áníí lá; Naabeehó bikéyahígíí biʼoh áńdoolnííł níigo bikáá’. Díí naaltsoos bikáaʼgi ahaʼdeetʼaahígíí éí tʼáadoo hodíinaʼí kʼínídláád. 1849 dóó 1861 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ałdóʼ naaltsoos bikáaʼgi ahada’deet’aa ńt’ę́ę́’, díí ałdóʼ tʼáadoo hodíina’í kʼídahazdláád.
Tʼą́ą́tsoh 29, 1858góó yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoon bisiláołtsooí Naabeehó bilį́į́’ nideistseed, Tséhootsooídi, áádóó éí biniinaa Naabeehó naakaii łizhiní hastiin dayiisxį́ (Yaʼiishjááshtsoh 12, 1858 yę́ędą́ą́ʼ naakaii łizhiní dayiisxį́). Díí naakaii łizhiní éí bilagáana Hastiin Major Brooks binaalte’ nilį́į́ ńt’ę́ę́’. Tʼą́ą́chil 30, 1860 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Tséhootsooídi siláołtsooí bikin bikʼiʼ dahazná; díí éí t’ááła’ídi mííl ánéelą́ą́ʼ Naabeehó siláołtsooí bikin yikʼiʼ dahazná. Hastiin Chʼil Haajiní (Manuelito) dóó Hastiin Dághaaʼ (Barboncito) yiinaʼhóʼááhgo akwiidaʼ hótʼį́į́diʼ, biniinaaígíí éí:
Atsábiyáázh 15, 1861 biyihah yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos bikáaʼgi ałhaʼdeetʼaah bikáa’gi ályaa, íídą́ą́’ naaltsoos bikáaʼgi ałhaʼdeetʼaahígíí éí Naabeehó bikéyah biʼoh ályaa (1/3 kéyah bee biʼoh ályaa). Wóózhchʼį́į́d 1861 biyihah yę́ędą́ą́’ Naakaii Hastiin José Manuel Sánchez dóó 52 Naakaii Naabeehó biłį́į́ʼ bits’ą́ą́’ anoolkaad ńt’ę́ę́’, áko ndi Hastiin Captain Wingate dóó Wááshindoon bisiláołtsooí łį́į́ʼ nideiniiskaad (Naabeehó bá). Íídą́ą́’ Hastiin José Manuel Sánchez dadziisxį́. Áádóó náhodi’naahgo éí Naakaii Naabeehó nidaniiłkaadgi [yaʼtį́ʼ hiikáí](???), díí éí Dził kí Hózhóoniidi. Áádóó náánáła’go éí Naakaii dóó kiisʼáanii Naabeehó yik’ijį’ nidaazbaaʼ áádóó 12go Naabeehó deisná.
Biniʼantʼą́ą́tsózí 9góó yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ Naakaii Hastiin Lt. Col. Manuel Antonio Chaves (Yootó Hahoodzo biVolunteer Militia) naatʼáanii ábi’diilyaa, díí éí Shash Bitooʼgi siláołtsooí bikin siʼánígíí. Biyaagi nidaalnishígíí éí tsosts’id officers danilį́ áádóó 203 siláołtsooí. Náás hodeeshzhiizhgo éí Hastiin Manuel Antonio Chaves yáʼátʼéehgo naatʼáanii nílį́ bidííniidgo bikʼeh hóstʼáá, biniinaaígíí éí chʼiyáán adóóleʼéʼ Naabeehó yiitéʼnį́į́hgo yaʼnaagáá bidiníʼ áádóó siláołtsooí ałdóʼ doo akʼéʼ daʼhóółį́ʼda daazlį́į́ʼ. Biniʼantʼą́ą́tsoh 10góó yoołkáałgo éí łį́į́ʼ ałgáá dikáago baʼnidiildéí áádóó éí banaʼaldééhgo táá yiiskąąʼ. Naaná beezhee hólǫ́ʼniʼ ałdóʼ aadi daʼdlááhgo baʼnaʼaldééh, Hastiin Manuel Antonio Chaves yéélą́ aslį́į́hgo akwii tʼéíígo baʼnaʼaldééh. Áádóó saah hazlį́ʼgo Naabeehó dóó siláołtsooí ałkʼiʼjéé áádóó beeʼeldǫǫh łaʼ yiidéísdǫǫhgo táá oosdéíʼ. Áádóó 200 ánéelą́ąʼgo Naabeehó siláołtsooí yikʼiijéehgo yaa nídiikai, áádóó siláołtsooí beeʼeldǫǫh deideesdǫǫhgo naakits’áadah Naabeehó neezná áádóó dízdiingo éí daasná. Ákwii da hótʼį́ʼdiʼ dóó bik’ijį’ Hastiin Gen. Edward Canby naaltsoos yiyiikééd. Díí éí Hastiin Chaves naaltsoos beeʼkééd, áko ndi áádóó naaltsoos ayiiláda. Éí biniinaa; Hastiin Chaves atsá bidooltʼé áádóó éí Hastiin Captain Andrew W. Evans akék’eh ííyá. Áádóó Hastiin Chaves éí Beeʼeldííldahsinilgo aaná biʼdoolá, áádóó éí siláołtsooíjįʼ aahwiinítʼį́ bá hooghanji baʼhwį́į́stʼį́ʼdiʼ.
Dį́į́’ (doodaii’ díí ???) nááhaigo éí Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní nidaʼaskáá (Congressional committee wolyéego nidaʼaskáá), díí éí Hwéeldi Naabeehó awáalyagi danilínígíí naaskáá. Áádóó Shash Bitooʼdi aadaʼ hótʼį́į́hdiʼígíí ałdóʼ naaskáá. Éí naʼaskááʼiʼgiʼ naadiin éí doodaiiʼ éí tádiin Naabeehó naastseed beeʼeldlǫǫhtsoh howitzers wolyéhígíí bee. Áádóó nidaʼalkáágo ałdóʼ siláołtsooí ła’ naʼbidiikidgo áníí lá, "Łaʼ siláołtsooí Naabeehó asdzání dóó baʼáłchíní neisteed". Áká ajilyeed ńt’ę́ę́’, Hastiin Lt. Ortiz doodaiiʼ hódiinį́į́hdiʼgo biniinaa áádóó áká ajoolwod (doodaii’ "t’áadoo áká ajoolwod da" ááłjíníishą’???). Áádóó Atsábiyáázh biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Manuel Chaves siláołtsooí 400 ánéelą́ąʼgo, Naabeehó bikéyah bikáá’góó téidíí’eezh áádóó éí aad ("aad" jiníigo haash ááłjíní???) siláołtsooí Naabeehó yik’ijį’ nidaazbaaʼ. Wááshindoondę́ę́ʼ tʼáadoo bee lą́ aleehgóó.
Nidaʼhadzid yę́ędą́ą́ʼ ałdóʼ bilagáana tʼáá bí ałkʼiijééʼ (Civil War wolyéego bee wójí, bilagáana bizaadjí), íídą́ą́ Bilagáana-Confederate daolyéhígíí Yootó Hahoodzodi bisiláołtsooí yíkai (ákwe’é nátʼą́ą́’ nahaneʼígi éí bilagáana tʼáá bidaʼhógą́ą́). Ákwe’é yihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisáołtsooí t’ahjígo binaanish hazlį́į́ʼ, áádóó éí Naakaii dóó ałʼąą dineʼé Naabeehó yichʼįʼ nidaabaah. Áádóó Naabeehó nátʼą́ą́ nídadibahgo yaa naakaii, Naashtʼézhí dóó Yootójįʼ nídadibah. Íídą́ą́’ bilagáana Hastiin William Hemsley Emory naaltsoos bikáaʼgi Naabeehó yaa halne’, díí éí Naabeehó tʼáá yéigo Naakaii yikʼehdadeesdlį́į́’ (Naakaii tʼáá chʼééh ádajitʼį́į łeh) áádóó éí biniinaa Naabeehó "lords of New Mexico" yiłníigo yózhí. 1862 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisiláołtsooí, Bilagáana-Confederate bisiláołtsooí Yootóódę́ę́ʼ bichʼį’ daazhjéé’. Díí éí Akałii Bikéyahjígóó baʼandaazhjéé. Áádóó éí Naabeehó bikʼijį’go daʼdéízhnish.
Hastiin Gen. Canby Hastiin Agent John Ward Naabeehó bikéyahgo hané yiił áyiiłá, díí éí "Naabeehó Wááshindoon bisiláołtsooí bikʼiʼ daʼdéízʼį́ʼ doolééłígíí kin Cuberojįʼ (Tsékʼiz Tóhí) nidaʼhadoonééł. Áádóó Naabeehó áádóó kin Cuberodi nidaʼhaskáíʼígíí éí anaa daʼnilį́į́hgo baʼnitsá hakéés doolééł." nį́į́hgo Naabeehó yiitááyá. Bilagáana iidą́ą́ Naabeehó éí tʼááłáʼagi daʼbighan doolééł, Kiisʼáanii nahalingo. Díí éí Tʼiisyaakin goná daʼbighan doolééł. Áádóó Niłchʼiʼtsozi biyiiyiʼ yiiziłgo Naabeehó bidineʼé nidaʼbaahígíí Naabeehó biyiichʼą́ą́ niʼnadaʼbaahgo binaanish anaadaʼyiidlá; nitʼę́ę́h Wááshindoon bisiláołtsooí Naabeehó daʼniʼį́į́hgo nidaʼbaah daʼnį́ʼgo dahalné. Áádóó éí Niłchʼiʼtsoh biyii yiiziłgo Hastiin Gen. Canby binaatʼaanii naaltsoos yichʼiʼ ayiilá, "...Naabeehó ałtso haʼnéístʼą́ą́go ałtso yiigą́ągo tʼéíyaʼgi átʼé; éí doodaiiʼ éí, ałtso ałgáá niilkáádgo áádóó táá sahdii kéhatʼį́į́hgo alyaago tʼéiyá..." (McNitt, pp. 414–429).border|thumb|left|300px|Hwéeldi (1864 yę́ędą́ą́ʼ eelkid)
Biʼantʼáátsoh 1862 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin James H. Carleton Hastiin Gen. Canby yiitsiiskʼéh góneʼ iiyá. Áádóó iidą́ą́ Hastiin Biʼééʼ Łichíiʼii yiilʼáád. Díí éí Wááshindoon bisiláołtsooí Naabeehó bichʼį́ʼ yiilʼáád áádóó Yaʼiishjááshtsoh 20, 1862 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisiláołtsooí Naabeehó yiichʼiʼ daʼdéízbaaʼ. Wááshindoon bisiláołtsooí éí scorched earth (military strategy) wolyéígíí chooʼdaʼyoosʼį́į́hdiʼ, díí éí bílaʼashdlaʼí bichʼį́ʼ daʼdibaahígíí bighan, bidádaʼákeh, áádóó bilį́į́ bitsą́ą́ kǫʼ beeʼdadidlíd (bitsʼáá bidaʼhodiʼniil) áádóó naaldlooshii nidaʼniilkáádígíí nidaʼtséédgo oolyé. Military scorched earth tactic chooʼį́į́hgo éí bílaʼashdlaʼí bichʼį́ʼ dazhdi baahígíí dichin beeʼhazhniʼaah. 1863 biyihah yę́ędą́ą́ʼ akwii tʼéigo Naabeehółá Wááshindoon bisiláołtsooí bikin naazniilgo ááhooshtʼįįh daʼdinį́diʼgo yaʼakáí aadi.
Áádóó łaʼ Naabeehó tʼáá doo Hwéeldigo nidaaskáída, díí éí Dziłijinii Dineʼé áádóó nidaaskáídaʼ. Naabeehó Shą́ą́ʼtóhí, Tsʼah Biiʼ Kin, Naatsisʼáán, Kʼaiʼbiiʼtó, Tó Nehelį́į́h, Yaaniilkʼid, Łichíiʼii, Béésh Haagééd, Tsinaabąąs Habitiin, Dził łibáíjiʼ Diné dabighanígíí tʼaa doo Hwéeldigo nidaaskáídaʼ. Tʼáá doołágo ałdóʼ Naabeehó tʼáá daʼdzii.
Hwéeldigo naʼasdé
border|thumb|right|360px|Hwéeldi: [[Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí|W.B.A. bisiláołtsooí haʼídéesʼį́į́ʼ]]
Hwéeldi parkígíí biweb site: http://www.nmmonuments.org/history.php?inst=8
Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ (Diné Bikéyah)
Mąʼii bijaaʼtsohí
éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vulpes zerda" deiłníigo dayózhí. thumb|250px|left|Mąʼii bijaaʼtsohí ałhosh
Dáʼákʼeh Hayázhí (Ahééháshį́į́h Hahoodzo)
Dáʼákʼeh Hayázhí éí 13.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 66,790 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Mąʼii bijaaʼtsohí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 3–3.5 dahidídloʼ áníłdáás; 9–12di asdzoh áníłnééz. Tłʼéeʼgo naaghá; jį́įgo baʼáán góneʼ niʼtátʼah ałhosh.
Hosh łikaní
Tʼááłáhági átʼéego:Chʼil
Dáʼákʼeh Hayázhí (Ahééháshį́į́h Hahoodzo)
Dáʼákʼeh Hayázhí éí -gi bił hazʼą́. Dáʼákʼeh Hayázhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 20 adéesʼeez.
Mąʼii bijaaʼtsohí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Mąʼii bijaaʼtsohí éí tsin deigházhígíí dóó tsídii yilghał; chʼosh dóó tsídii biyęęzhii dóó tsin bineestʼaʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ. Asʼah tʼáadoo tó yidlání naaghá.
Dáʼákʼeh Hayázhí (Ahééháshį́į́h Hahoodzo)
thumb|right|300px
Iiʼniʼ Tłʼiishtsoh Bikéyah
éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah naʼhósʼaʼdi siʼą́. Dziłgaiitsoh Honeezkʼazii bighą́ąʼdi éí siʼą́.
Iiʼniʼ Tłʼiishtsoh Bikéyah éí 14,824 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 634,982 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2005góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah
ShiŁeetsʼaʼ
thumb|right|300px ( MyPlate) éí Wááshindoondę́ę́ʼ naashchʼąąʼígíí bikʼehgo chʼiyáán chooʼį́ bee naʼnitin. ShiŁeetsʼaʼ wolyéego naashchʼąąʼí bikʼehgo łaʼajį́ chʼiyáán ńjídį́į́h dóó tʼááłáʼajínígo chʼiyáán chooʼį́.
Díí naashchʼąąʼígíí éí tózis dóó tsitsʼaaʼ naalyéhé bá hooghandi dahólónígíí bikáaʼgi naashchʼąąʼ dooleeł.
Oozéí Hayázhí
éí Oozéí Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Naneesdizí Shádiʼááhjígo éí kin dah shijaaʼ.
Oozéí Hayázhí éí 1.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 964 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Oozéí Hayázhí éí -gi bił hazʼą́. Oozéí Hayázhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,777 adéesʼeez.
Nahachagii biyázhí
éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí 4,400go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aphidoidea" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Nahachagii biyázhí biyáázh yiłchíigo éélkid Díí chʼosh éí 1–10 millimeters ádaníłtso łeh, áádóó éí chʼil bijeeh deiyą́. Bitsʼíís éí dootłʼizh łeh (łaʼ éí łibá doo dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ ałdóʼ). Łaʼ éí biyęęzhii deiłchí, náánáłaʼ éí biyáázh deiłchí.
Chidí bikʼah
200px|thumb|left|Chidí bikʼah hágéédi. 200px|thumb|left|Chidí bikʼah hágéédi.
Tʼááłáhági átʼéego:Dziil / Atsiniltłʼish álʼį́
Naakaii Łizhinii Bikéyah Beʼałnííʼ
Kéyah gi siʼánígíí éí 240,535 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 4,987,640 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2003góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Łizhiní Bikéyah
Chʼil bilátah łitsooí díchʼííʼí
éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hymenoxys" deiłníigo dayózhí. 200px|thumb|left
Ayání Bitoʼ (Chʼóshgaii)
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Naakaii náásééł biyázhí
éí nahasdzáán bikáaʼgi éí dį́įʼdi neeznádiingo da ałʼąą ádaatʼée. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mantispidae" deiłníigo dayózhí. Deesdoigi dóó honeezílígi díí chʼosh tʼóó ahayóí.
Naakaii náásééł biyázhí éí 0.2–1.9di asdzoh ádaníłtso, áádóó éí dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí tsísʼnáłtsooí nahalingo łitso dóó łizhingo danéedǫ́ǫ́z.
Chʼosh yázhí haalzheehgo naakai.
Tábąąsdísítsoh bigod łichíʼígíí
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Erythrogonys cinctus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąaʼ; bitéél éí dinilzhin; bizééʼ dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí łichííʼ dóó kʼíjíjin łeh.
Tábąąsdísítsoh bigod łichíʼígíí éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeeł.
Tsídii íígházhígíí
éí yótáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó dóó kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trogoniformes" deiłníigo deiyózhí. Tsídii daʼíígházhígíí éí 39 ałʼąą ádaatʼé.