cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diné Bizaad yee Nidaazbaaʼígíí
Dį́įgi átʼéego bizaad chodeiyoosʼįįd
Díí saadłá adaalyáʼyę́ę́ tʼáádi choʼdaʼį́į́hgo átʼé, díí saadígíí éí portmanteaus wolyé bilagáana bizaadjí. Díí saad naʼádʼinʼiilʼíʼniʼígíí (code) éí naaltsoos bikáaʼgi bikáá adaalyá. Áádóó éí tʼáá doo tó honaniigo nidaashjáádaʼ, tʼáá kwiidi bee naʼniitin biniiyé choʼííhgo siniil.
Aadi tó honaniidiʼ siláołtsooí Binááʼádaałtsʼózí bikéyahdi nidaʼbaaʼgo, saad naʼádin iilʼíʼni bee ałchʼíʼ hané ada jiiłʼííh. Áádóó aadi bílaʼashdlaʼí doo yaʼiiłtáʼígíí yidiis tsʼááhnidiʼ saadígíí dóó bee hozingo ałkéé nódah. Áádóó Naabeehó bisiláołtsooí éí tʼáá átʼé saad choʼyoołʼííhinígíí yinaalniih łééh.
Iwo Jima hoolyéedi
right|thumb|300px|Iwo Jima Naabeehó bisiláołtsooí saad naʼádʼinʼiilniʼ choʼdaʼyoołʼííhgo, saadígíí tʼáá doołá yiisííhda. Naaná saad naʼádʼinʼíílniʼ ałdóʼ bee tsʼííłgóʼ bee hané adaalyá. Iwo Jima hoolyéedi (Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdi) tʼáá yéí saad naʼádʼinʼiilniʼ choozʼííhdiʼ. Hastiin Major Howard Connor, 5th Marine Division signal officer, biyaah doo hastʼąą Naabeehó bisiláołtsooí nidaalnish. Aadiʼ yeigo ałkʼiʼjiijééhgo, díí hastʼąąʼgo Naabeehó bizaad choozʼííhdi. 800 ánéelą́ą́ʼ hané adaalyá, áádóó tʼáá doołá saad yiʼsííhdaʼ. Hóneeznaa doo bikʼiʼjiʼ Hastiin Connor anííhla, "Díí saadígíí tʼáá doo choozʼííhgo, Iwo Jimadi adoo hóneeznaadaʼ doo nitʼééh". 200px|thumb|left|Díí eelkidígíí éí cryptographic wolyé. [[Bééshbichʼahí bisiláołtsooí choʼdaʼyoołʼííh nitʼééh Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ.]] Saad naʼádʼinʼiilni tʼáá naas choʼiihgołá saad binahóniidéí, adóółágo éí saadígíí daʼagodgo adaalyá (Tsííłgo hané alííh doolééł biniiyé). Díí éí Naabeehó bisiláołtsooí ałaʼiʼgo naʼbidiiltééhgo, ałʼááhdę́ę́ siláołtsooí daʼnaazjááʼígíí (divisions) bitáádę́ę́ʼ. Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełíidi ałhiʼneekaigo aadi saad bihiʼdi nódahígíí dóó saad daʼagodgo adaʼdoolnííłígíí aadi yaʼnidaʼtʼíʼ. Áádóó éí naaltsoos bikáaʼgi alįįh áádóó nitʼáá tó honaaniʼgo hwiiłʼándaʼáálįįh. Áádóó éí aadi saadłágo anaadaalyáʼígíí, ninádaʼhiijintin łééh (Naabeehó bisiláołtsooí saad choʼdaʼyoołʼííhniʼígíí, tʼéiyá biłʼashjáá andaalʼííh). Cryptographic ałdóʼ wolyéígíí choozʼííhdiʼ, díí Diné bizaad naʼádʼinʼiilniʼ bigáá deiniilgo hanéʼ andaalʼííh nitʼééh.
Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah Yázhí hoolyéedi anaaʼ naadaʼhósdlííhgo éí Naabeehó bisiláołtsooí choʼnaadazʼííhdi. Naaná Vietnam hoolyéedi anaaʼ naadaʼhósdlííhgo éí aadi adoo choozʼííhdidaʼ.
Dóó hahdaʼ iindaʼ Naabeehó bisiláołtsooí bilaʼkʼéʼ daʼiisyá Wááshindoondę́ę́ʼ
450px|thumb|right|Diné bisiláołtsooí bizaad chʼoozʼííhdi [[Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ, éí bikʼéʼ bilaʼkʼeʼoolyá. Bee beehodlizhin, Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí George W. Bush Diné bisiláołtsooí yiláʼ kʼeʼiizniil. ("Diné Bizaad Yee Atah Naayééʼ Yikʼeh Deesdlį́į́ʼ" yikáaʼgi bikʼeʼeshchį́.)]] 400px|thumb|right|Hoozdodi éélkid, 2009.
1968 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisiláołtsooí, Diné bizaad choozʼííhígíí yaʼdahólné (declassify aalyá). Áádóó 1982 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Ronald Reagan naaltsoos haidiilá, Biniʼantʼąą tsózí 14go yoołkááł góneʼ "National Navajo Code Talkers Day" wolyéego ayiilá (Díí éí tʼáá ninahah bikʼéʼ akwiiʼtʼéí doolééł).
Niłchʼiʼ tsoh 21, 2000go yoołkááłgo éí Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní naaltsoos bikáaʼgi "bee hasʼaanii / Public Law 106-554, 114 Statute 2763" hadeidiilá. Áádóó Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Bill Clinton bizhí yikáá ayiilá. Áádóó éí 29 Naabeehó bisiláołtsooí bila kʼéʼdaʼiisyá, Wááshindoondę́ę́ʼ, díí éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí George W. Bush tʼáá bisiláołtsooí yiilá kʼéʼiizlá, dį́į́go éí siláołtsooí Wááshindoondi bilaʼkʼéʼiisniil (Óola beeʼadahyágo). Ałaʼiʼgo siláołtsooí éí tʼáá doo Wááshindoongo nayáádaʼ, áádóó 24go éí siláołtsooí bikʼéí bila kʼéʼdaʼiisyá (Díí éí siláo ąąndah haskáíʼígíí / bitsiis nahasdzáán bichʼiʼ kwííndaalyáʼígíí).
Wááshindoondi tsé hashtʼéʼ daalyáʼígíí bikʼiʼ nidaʼhasdzogo nitʼą́ʼ, díí éí Naabeehó bisiláołtsooí bizaadjí choʼdaʼyoosʼííhígíí bee beeʼhaníí biniiyé. Naaná Hoozdodi ałdóʼ akwiitʼéígołá siʼą́ʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ Tʼááłáhági átʼéego:Naabeehó Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ (Diné Bikéyah)
Tsin yąąh dzootʼihí bitéél halkizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél éí łigaigo halkizh; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.
Tsin yąąh dzootʼihí bitéél halkizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí łibáhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chiasmocleis schubarti" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.7–1di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél eí dinilbá; binááʼ éí diłhił.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí łibáhígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tooh Siyíní Bibąąhdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 2,300 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 598 adéesʼeez.
Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsįyaalzhahí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Accipiter brevipes" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Bikąʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–15di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís diłhiłgo łibá; bitéél éí łigai dóó yishtłizhgo noodǫ́ǫ́z dóó łikizh; binááʼ dóó bidaaʼ éí diłhił. Baʼáádígíí éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitʼaʼ éí kʼíjíjin.
Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsįyaalzhahí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Łeezh Łigaaíidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Atsá Bitooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi (Dibé Ntsaa Hahoodzo biyiʼdi) bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 632 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,547 adéesʼeez.
thumb|left|300px
Atʼąątah chʼał naashchʼąąʼígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudophilautus macropus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó dibéłchíʼígo naashchʼąąʼ; bitéél éí diniltso; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼąątah chʼał naashchʼąąʼígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tsídii dinoodí bitéél noodǫ́zígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ramsayornis fasciatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitéél éí łigai dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí łibá.
Tsídii dinoodí bitéél noodǫ́zígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Hodíłchʼiltah dahiitį́hii dinooltłʼizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Colibri serrirostris" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4.5–5.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił; bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó łizhin.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh yishtłizhígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Speleomantes genei" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh yishtłizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Chʼizhaazhiichilí bitsiiyah yistłʼinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Napothera crispifrons" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí bikʼos łigaaígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Shádiʼááhjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma cervicalis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 15–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitsiitʼáád éí łizhin; bitéél dóó bikʼos éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí bikʼos łigaaígíí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Tsé Biiʼ Tóńlį́įdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Náhookǫsjí Tóntsxaadę́ę́ʼ Nílį́ Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 2,900 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 742 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tłʼiish dibéłchíʼígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Storeria" deiłníigo deiyózhí. Tłʼiish dibéłchíʼígíí éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 10–15di asdzoh ádaníłnééz, áádóó éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh dóó chʼał yázhí deilghał.
Tónteel táshchozhii bidaaʼ łichíʼígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí, ńléidi éí ádaadin. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hydroprogne caspia" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 19–24di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiitʼáád éí halzhin; bitʼaʼ éí dinilbá dóó kʼíjíjin; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łichííʼ dóó kʼíjíjin dóó deekį́.
Tónteel táshchozhii bidaaʼ łichíʼígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí łizhinígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chiasmocleis albopunctata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.7–1di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin dóó dah daalgai; binááʼ éí diłhił.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí łizhinígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Yágháhookáán
400px|thumb|left|ji biłnaaztʼíʼígíí
Tʼááłáhági átʼéego:Yágháhookáán Tʼááłáhági átʼéego:Yágháhonikáánji biłnaaztʼiʼígíí
Ałhiiʼnínáʼiidzóóh
éí namboo biłnaʼanishgoʼ: namboo wóltaʼ, namboo ałhiiʼ ayiiltááh, namboo bee ííneelʼą́.
Tʼááłáhági átʼéego:Niʼ Hodisxǫs
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Speleomantes" deiłníigo deiyózhí. Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh éí tseebíí ałʼąą ádaatʼé.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tséʼą́ąyiʼ tsxilghááh éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii deildeeł.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii bitʼaʼ yágo dootłʼizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bangsia aureocincta" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí yágo dootłʼizh; bitsiiʼ éí łizhin; binátsʼiin dóó bináyaah dóó bitéél éí łitso; bidaaʼ éí diłhił dóó dinilgai.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii bitʼaʼ yágo dootłʼizhígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Hodíłchʼiltah dahiitį́hii disxǫsígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Hodíłchʼiltah dahiitį́hii disxǫsígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Dilyį́híiʼii
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Beʼekʼid Naakií Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Beʼekʼid Naakií Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.
Dilyį́híiʼii éí 1.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 2,602 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Dilyį́híiʼii éí -gi bił hazʼą́. Dilyį́híiʼii éí tónteel bikááʼdóó deigo 10,152 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tsin yąąh dzootʼihí bitéél noodǫ́zígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dendrocolaptes certhia" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitéél dóó bikʼos éí dinilgaigo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.
Tsin yąąh dzootʼihí bitéél noodǫ́zígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tóidoozohii yázhí
éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Paragallinula angulata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; binághah éí dibéłchíʼí; bidaaʼ éí łitso.
Tóidoozohii yázhí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Beʼekʼidtaʼ Hahoodzo
éí Náhookǫsjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.
Beʼekʼidtaʼ Hahoodzo biwááshindoon éí Beʼekʼidtaʼ hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́, áádóó Tábąąhkin Haalʼáhí éí atisgo áníłtso.
Tʼááłáhági átʼéego:Beʼekʼidtaʼ Hahoodzo
Atʼąątah chʼał noodǫ́zígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudophilautus tanu" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.5–1di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diniltsxo dóó dibéłchíʼígo noodǫ́ǫ́z; bitéél éí diniltso; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼąątah chʼał noodǫ́zígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Dah daaskʼidtah chʼizhaazhii
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Náhookǫsjí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pellorneum ruficeps" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsiitʼáád éí dibéłchíʼíi łeh; bizééʼ éí łigai; bitéél éí łigai dóó dibéłchíʼíigo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łibá.
Dah daaskʼidtah chʼizhaazhii éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí yishtłizhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chiasmocleis quilombola" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.6–0.7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łichííʼ dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binááʼ éí diłhił.
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ giníłbáhí bitéél halchíʼígíí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Accipiter hiogaster" deiłníigo dayózhí.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí yishtłizhígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ giníłbáhí bitéél halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí diłhił; bitéél éí halchííʼ dóó tʼóó bíyó noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łitso dóó kʼíjíjin.
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ giníłbáhí bitéél halchíʼígíí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Bitátʼahkin
200px|thumb|left|Díí [[anaasází bikin naaznilígíí éí Bitátʼahkin wolyé Diné bizaadjí.]]
éí -gi bił hazʼą́.
Bílaʼashdlaʼí chʼá niidaʼkaiígíí: http://www.nps.gov/nava/
Tsídii dinoodí bitłʼaaʼ dinilbáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bizééʼ dóó bitsiiyah éí łigai; bitsiitʼáád dóó bináyaah éí halzhin; bitłʼaaʼ éí dinilbá; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dinoodí bitłʼaaʼ dinilbáhígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Nahoditsʼǫʼtah tłʼiish łizhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 10–15di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łizhin.
Nahoditsʼǫʼtah tłʼiish łizhinígíí éí tąądee naagháhii dóó łóóʼ dóó chʼał yilghał.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí binákʼee halzhinígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikááʼgóó dóó Łeesdísí Bikéyah bibąągi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma inexpectata" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; binákʼee dóó bitseeʼ éí łizhin; bitéél dóó bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí binákʼee halzhinígíí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Dadilhóni aheltłʼidígíí
200px|thumb|left|
Tsin yąąh dzootʼihí bitłʼaakááʼ dibéłchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  dóó Náhookǫsjí  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Xiphorhynchus pardalotus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitsiiʼ éí dinilaigo łikizh; bitłʼaakááʼ éí dibéłchíʼí; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.
Tsin yąąh dzootʼihí bitłʼaakááʼ dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Náhookǫsjí Dilyį́híiʼii
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Beʼekʼid Naakií Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Náhookǫsjí Dilyį́híiʼii éí 2.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,942 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Náhookǫsjí Dilyį́híiʼii éí -gi bił hazʼą́. Náhookǫsjí Dilyį́híiʼii éí tónteel bikááʼdóó deigo 9,997 adéesʼeez.
Tónteel táshchozhii bidaaʼ łitsooígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sternula superciliaris" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–10di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiitʼáád éí halzhin; bitʼaʼ éí dinilbá dóó kʼíjíjin; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łitso dóó deekį́.
Tónteel táshchozhii bidaaʼ łitsooígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Beʼekʼidtaʼ
éí Shádiʼááhjí Beʼekʼidtaʼ Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́, áádóó Beʼekʼidtaʼ Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́
Beʼekʼidtaʼ éí 94 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 233,209 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Beʼekʼidtaʼ éí -gi bił hazʼą́. Beʼekʼidtaʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 873 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Beʼekʼidtaʼ
Teełtah chʼizhaazhii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó binátsʼiin éí łigai; bitéél éí łigai dóó yishtłizhgo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łibá.
Niʼ hadláadtah tsxilghááh dibéłchíʼígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nototriton lignicola" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 2–4di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Niʼ hadláadtah tsxilghááh dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Giníłbáhí bidaaʼ łichíʼígíí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melierax canorus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 20–22di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí kʼíjíjin; binááʼ éí diłhił; bidaaʼ éí łichííʼ dóó kʼídzíbá.
Giníłbáhí bidaaʼ łichíʼígíí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Beʼekʼid Naakií
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Beʼekʼid Naakií Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Beʼekʼid Naakiíidi 171 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Beʼekʼid Naakií éí -gi bił hazʼą́. Beʼekʼid Naakií éí tónteel bikááʼdóó deigo 2,804 adéesʼeez.
thumb|left|300px
Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish bibid łitsooígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trachischium tenuiceps" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 10–14di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá; bibid éí łitso.
Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish bibid łitsooígíí éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh yilghał.
Hodíłchʼiltah dahiitį́hii łibáhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Colibri delphinae" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ dóó bítááʼ éí diłhiłgo yishtłizh; bizééʼ éí dootłʼizhgo disxǫs; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó łizhin.
Hodíłchʼiltah dahiitį́hii łibáhígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Atʼąątah chʼał yishtłizh dóó łibáhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudophilautus amboli" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí halbá; bijáád éí noodǫ́ǫ́z; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼąątah chʼał yishtłizh dóó łibáhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chiasmocleis" deiłníigo deiyózhí. Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí éí 34 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.6–1di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; binááʼ éí diłhił.
Chʼał tsʼidǫ́ǫ́zí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tónteel táshchozhii bidaaʼ łizhinígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gelochelidon nilotica" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiitʼáád éí halzhin; bitʼaʼ éí dinilbá; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łizhin dóó deekį́.
Tónteel táshchozhii bidaaʼ łizhinígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Tsídii dinoodí bitsiitʼáád halbáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gliciphila melanops" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsiitʼáád éí halbá; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bitéél éí tʼóó bíyó łikizh; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dinoodí bitsiitʼáád halbáhígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Óolaí (kinsááʼ)
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Beʼekʼid Naakií Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Óolaíidi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí kinsááʼ.
Óolaí éí -gi bił hazʼą́. Óolaí éí tónteel bikááʼdóó deigo 2,804 adéesʼeez.
Tsin yąąh dzootʼihí bitseeʼ nineezígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Deconychura longicauda" deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá tsídii "Deconychura"-jí atah yisdzoh).
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ éí diniltsxo; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.
Tsin yąąh dzootʼihí bitseeʼ nineezígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Hodíłchʼiltah dahiitį́hii yázhí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Colibri cyanotus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; biniikʼiiz éí tsédídéehgo dootłʼizh; bitłʼaaʼ éí dinilgai; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó łizhin.
Hodíłchʼiltah dahiitį́hii yázhí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí bitʼaʼ łizhinígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma nigripennis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–12di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; binákʼee dóó bitʼaʼ éí łizhin; bitéél dóó bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii diłhił dóó łitsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bangsia arcaei" deiłníigo dayózhí.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí bitʼaʼ łizhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí bitʼaʼ łizhinígíí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii diłhił dóó łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii diłhił dóó łitsooígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Niʼ hadláadtah tsxilghááh yishtłizhígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nototriton limnospectator" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 2–4di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Niʼ hadláadtah tsxilghááh yishtłizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tłʼohtah chʼizhaazhii bitłʼaakááʼ dibéłchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Laticilla burnesii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó dinilgaigo noodǫ́ǫ́z; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bitseeʼ éí dinilzhin dóó nineez; bidaaʼ éí łibá.
Tłʼohtah chʼizhaazhii bitłʼaakááʼ dibéłchíʼígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsídii dinoodí bitsiiʼ łibáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ptilotula keartlandi" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diniltso; bitsiiʼ dóó bitʼaʼ éí łibá; bidaaʼ éí łizhin.
Giníłbáhí bitłʼaaʼ noodǫ́zígíí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melierax metabates" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tsídii dinoodí bitsiiʼ łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii dinoodí bitsiiʼ łibáhígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Giníłbáhí bitłʼaaʼ noodǫ́zígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 15–20di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí kʼíjíjin; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí noodǫ́ǫ́z; binááʼ éí diłhił; bidaaʼ éí kʼíjíjin.
Giníłbáhí bitłʼaaʼ noodǫ́zígíí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Tábąąhkin Haalʼáhí
éí Shádiʼááhjí Beʼekʼidtaʼ Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́. Tóntsxaa Hóteelígíí bibąąhgi éí kin haalʼá.
Tábąąhkin Haalʼáhí éí 96.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 594,833 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tábąąhkin Haalʼáhí éí -gi bił hazʼą́. Tábąąhkin Haalʼáhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 614 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Tábąąhkin Haalʼáhí
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí bitsiiʼ łigaaígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tónteel bikááʼgóó dóó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma lessonii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 16–18di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí diłhił; binákʼee dóó bidaaʼ éí łizhin.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí bitsiiʼ łigaaígíí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Tónteel táshchozhii binághah łibáhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Onychoprion lunatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiitʼáád éí halzhin; bítááʼ éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhiłgo łibá; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łizhin dóó deekį́.
Tónteel táshchozhii binághah łibáhígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Łeeyiʼ tłʼiish bikágí yilzhólígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 7–10di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Łeeyiʼ tłʼiish bikágí yilzhólígíí éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh yilghał.
Dilyį́híiʼiidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Beʼekʼid Naakií Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi (Dibé Ntsaa Hahoodzo biyiʼdi) bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 605 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 9,927 adéesʼeez.
thumb|left|300px
Tsin yąąh dzootʼihí bitsiitʼáád diłhiłígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lepidocolaptes falcinellus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiiʼ dóó bitéél éí łigaigo łikizh; bitsiitʼáád éí diłhił dóó dinilgaigo halkizh; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.
Tsin yąąh dzootʼihí bitsiitʼáád diłhiłígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Atʼąątah chʼał yishtłizhgo diniltsxooígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudophilautus alto" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo diniltsxo; bitéél éí dinilbá; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼąątah chʼał yishtłizhgo diniltsxooígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah dahiitį́hii
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Colibri thalassinus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dóó yágo dootłʼizh; biniikʼiiz éí tsédídéehgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił; bidaaʼ éí áłtsʼíísí dóó łizhin.
Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah dahiitį́hii éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tsinyiʼ tóidoozohii
éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Amaurornis cinerea" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łibá; bizééʼ éí dinilgai; bijáád éí nineez.
Tsinyiʼ tóidoozohii éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Giníłbáhí bitłʼaaʼ łigaaígíí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melierax poliopterus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 20–22di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí kʼíjíjin; bitéél éí noodǫ́ǫ́z; bitłʼaaʼ éí łigai; binááʼ éí diłhił; bidaaʼ éí łitso dóó kʼíjíjin.
Giníłbáhí bitłʼaaʼ łigaaígíí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Niʼ hadláadtah tsxilghááh
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nototriton" deiłníigo deiyózhí. Niʼ hadláadtah tsxilghááh éí 20 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 2–4di asdzoh ádaníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Niʼ hadláadtah tsxilghááh éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii deildeeł.
Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Bill Clinton
200px|thumb|Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Bill Clinton Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Bill 1946 yihah yę́ędą́ą́ʼ Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzodi bidizhchʼį́.
Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí
Tóntsxaa Biníhííyį́
éí Beʼekʼidtaʼ Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́. Tóntsxaa Hóteelígíí bibąąhgi éí kin haalʼá.
Tóntsxaa Biníhííyį́ éí 55.9 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 104,057 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tóntsxaa Biníhííyį́ éí -gi bił hazʼą́. Tóntsxaa Biníhííyį́ éí tónteel bikááʼdóó deigo 581 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Tóntsxaa Biníhííyį́
Chʼał nímasí bitéél łitsooígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Elachistocleis bicolor" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼał nímasí bitéél łitsooígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsídii dinoodí bitsiiʼ łichíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Myzomela erythrocephala" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí diłhił; bikąʼígíí éí bitsiiʼ łichííʼ; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dinoodí bitsiiʼ łichíʼígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼohtah tsídii
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Graminicola bengalensis" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiitʼáád dóó binághah éí łizhin dóó dinilgaigo noodǫ́ǫ́z; bizééʼ dóó bitéél dóó binátsʼiin éí łigai; bitseeʼ éí dinilzhin dóó nineez; bidaaʼ éí łibá.
Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼohtah tsídii éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Atʼąątah chʼał bílalátah daditání
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudophilautus" deiłníigo deiyózhí. Atʼąątah chʼał bílalátah daditání éí 64 ałʼąą ádaatʼé.
Díí chʼał éí 0.5–2di asdzoh ádaníłtso, áádóó éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád deiłchozh; chʼosh yázhí éí deildeeł ałdóʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Atʼąątah chʼał bílalátah daditání
Tsin yąąh dzootʼihí bitsiitʼáád halkizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí dóó  dóó  dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lepidocolaptes affinis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiitʼáád dóó bizééʼ éí łigaigo halkizh; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.
Tsin yąąh dzootʼihí bitsiitʼáád halkizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Giníłbáhí bitseeʼ dah dzilgaaígíí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Accipiter trinotatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–12di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitʼaʼ binághah éí diłhił; bitseeʼ éí łizhin dóó dah dzilgai; binááʼ éí diłhił.
Tólą́ Nihiníyíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo
éí Ahééháshį́į́h Hahoodzo biyiʼjí siʼą́, áádóó éí 1,304 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso.
Giníłbáhí bitseeʼ dah dzilgaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Giníłbáhí bitseeʼ dah dzilgaaígíí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Tólą́ Nihiníyíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo
Tólą́ Nihiníyíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí Tólą́ Nihiníyíní hoolyéedi kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́; áádóó éí kin dah shijaaʼígíí atisgo áníłtso, díí hahoodzooígíí biyiʼdi.
Kéédahatʼínígíí
1,781,642 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii Tólą́ Nihiníyíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi kéédahatʼį́ (2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tʼááłáhági átʼéego:Ahééháshį́į́h Hahoodzo
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí bitsiitʼáád halzhinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–16di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhił; binákʼee dóó bitsiitʼáád éí halzhin.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí bitsiitʼáád halzhinígíí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Tónteel táshchozhii binákʼee dah jíljinígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sterna forsteri" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhiłgo łibá; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łizhin dóó deekį́.
Tónteel táshchozhii binákʼee dah jíljinígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí
900px|thumb|center|Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí beeʼaalyágo naashchʼą́ą́. éí siláołtsooí yéé nidaʼbaah, anaaʼ holééhgo chooʼį́ʼ. Tʼó Áłtsé ałkʼiʼjiijágo Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí áłtsé chooʼį́ʼ, naaná saad ałchį́ʼ hólǫ́go ałdóʼ chooʼį́ʼ (doo yéigo anaaʼ halééhdaʼ biniyéʼ, tʼáá beeʼhaszééh łééh). Beeʼeldǫǫh nitságo daʼsitą́ʼígíí éí bikʼa daʼnitsá áádóó nizáádiʼ dóó nitságo adóóléʼeʼ bił hagééhgo chooʼį́ʼ, naaná beeʼeldǫǫh iigáá góneʼ deezʼáhígíí éí tʼáá akwééʼiʼígíí éí doodaiiʼ éí adóóléʼeʼ tʼáá ałtsʼiisíʼgo siʼą́ʼígíí bił hagééhgo chooʼį́ʼ. Díí beeʼeldǫǫh éí béé diʼniʼąąʼígíí daʼsiniil. Béésh áchʼą́ą́h sitą́ą́ʼíʼígíí éí béésh nitłʼizgo aalyá, beeʼeldǫǫh bikʼa doo yinikáá hajééhdaʼ (bilagáana bizaadjiʼ éí armour wolyé), díí béésh áchʼą́ą́h sitą́ą́ʼíʼígíí éí siláołsooí bichʼą́ą́h deezlá nilį́į́hgo sitą́. Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí éí kéyah bikáaʼgi naʼhwį́į́n tłʼahnidiʼ yiikáá naagáá doo biłnantłʼahgo.
Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí éí áłtsé góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ áłtsé choozį́į́hdiʼ, Tótaʼ Dineʼé Bikéyahdę́ę́go siláołtsooí áłtsé chooʼdaʼyoosį́į́hdiʼ. Díí éí Béésh Bichʼahii Bikéyahdę́ę́ʼ siláołtsooí łéhyi góneʼ aʼąąh daʼiisgééhdiʼgo aadę́ę́ʼ daʼdiłdǫǫngo áádóó béésh adishááʼiʼ achą́ą́h nidaʼneesdizgo, doo naas hodiildohgo áádóó shidąąʼdiʼ naʼadlééhgo łaʼ naʼhatʼį́į́hgo biniiná Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí aalyá. Tsį́į́łgo beeʼhódiʼnoonééł biniiyé Tótaʼ Dineʼé bisiláołtsooí choodaʼyoosį́į́hdiʼ. Somme hoolyéedi daʼhajoogáá yę́ędą́ą́ʼ chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí áłtsé choosį́į́hdiʼ.
Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ éí Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí yéigo ałąąh átʼéego adaalyá áádóó ałąąh adaʼniłtsooʼgo adaalyá. Naaná anaaʼ naʼhadlééhgo, chooʼį́ʼígíí ałdóʼ yéigo naachʼąąhgo aalyáʼ áádóó dishjį́ʼgo siláołtsooí tʼáádiʼ chooʼ yoołį́ʼ. Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdę́ę́go chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí T-34 wolyéígíí adaʼyiilá, díí tʼáá yéigo baʼhanį́į́hgo aalyá. Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yéédę́ę́ T-34 tʼáá yéigo choosį́į́hdiʼ, naaná Béésh Bichʼahii Bikéyahdę́ę́go éí bichidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí blitzkrieg wolyéego chooʼdaʼyoosį́į́hdiʼ, díí blitzkrieg éí ałhiishgaagiʼ yiijáágo anaalį́į́h nitʼę́ę́h áádóó Chidí naatʼaʼí dóó beeʼeldǫǫhtsoh biłchooʼį́ʼgo, tʼááłá nilį́į́hgo chooʼį́ʼgo; beeʼnahwiinééh.
Dishjį́ʼgo éí chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí doo tʼáá bizhoniʼ chooʼį́ʼdaʼ, siláołtsooí tʼáániʼ nidaʼbaahígíí yiigáá yiigááłgo akáʼanaalwoʼ łeeh. Áádóó siláołtsooí bichidí dóó siláołtsooí beeʼnagééʼiʼgiʼ yiigáá yiilwołgo akiʼdéízį́į́hgo chooʼį́ʼ. Naaná wootʼádi ałdóʼ chidí naatʼaʼí akiʼdéízį́į́hgo yiitʼá łééh. Akwii tʼéigo chooʼį́ʼgo siláołtsooí doo bikʼéʼ hodidlééhdaʼ.
300px|thumb|right|Wááshindoon bisiláołtsooí Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí M1A2 Abrams biłyiilwoł, Iraq hoolyéedi éélkid. Beeʼeldǫǫh tʼáá bíniʼdii bikʼa ádiih yiyiinííłígíí .50ígíí bąąh daʼsitą́.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bítááʼ diłhiłgo dootłʼizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thalurania colombica" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís diłhił dóó tsédídéehgo dootłʼizh; bizééʼ éí chʼilgo dootłʼizh. Baʼáádígíí éí bitsʼíís chʼilgo dootłʼizh dóó bitéél łibá.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bítááʼ diłhiłgo dootłʼizhígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsxilghááh áłtsʼózí diłhiłígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oedipina kasios" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 2–4di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ dóó áłtsʼóózí; bitseeʼ éí ayóo nineez; binááʼ éí diłhił.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsxilghááh áłtsʼózí diłhiłígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.