cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish noodǫ́zígíí
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tropidoclonion lineatum" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá tłʼiish "Tropidoclonion"-jí atah yisdzoh. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 10–14di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó diłhił dóó dinilgaigo noodǫ́ǫ́z.
Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish noodǫ́zígíí éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh yilghał.
Chʼał nímasí diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.9–1.4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bikʼaashtʼah éí halchííʼ; bitéél éí diniltso; binááʼ éí diłhił.
Chʼał nímasí diłhiłígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii łizhin dóó łitsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bangsia melanochlamys" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii łizhin dóó łitsooígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼizhaazhiiłchííʼ binákʼee łigaaígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó Shádiʼááhjí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alcippe nipalensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiiʼ éí łibá; binákʼee éí łigai; bidaaʼ éí łibá.
Tóniłtólí
éí Eʼeʼaahjí Beʼekʼidtaʼ Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́.
Chʼizhaazhiiłchííʼ binákʼee łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼizhaazhiiłchííʼ binákʼee łigaaígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tóniłtólí
Tóniłtólí éí 34.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 65,883 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tóniłtólí éí -gi bił hazʼą́. Tóniłtólí éí tónteel bikááʼdóó deigo 787 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Beʼekʼidtaʼ Hahoodzodi kin naaznilígíí
Tsídii dinoodí bitsiiʼ łitsxooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Myzomela chloroptera" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitʼaʼ éí diłhił; bikąʼígíí éí bitsiiʼ łitsxo dóó łichííʼ; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dinoodí bitsiiʼ łitsxooígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Atʼąątah chʼałchilí bíchį́į́h dah dzílgaaígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Raorchestes honnametti" deiłníigo dayózhí.
Atʼąątah chʼałchilí éí tłʼéeʼgo naakai łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.5–1.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilbá; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼąątah chʼałchilí bíchį́į́h dah dzílgaaígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Łeeyiʼ tłʼiish bikágíneeskʼání
éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Haldea striatula" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá tłʼiish "Haldea"-jí atah yisdzoh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tłʼiish éí 7–10di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Łeeyiʼ tłʼiish bikágíneeskʼání éí tąądee naagháhii dóó łeeyiʼ chʼosh yilghał.
Giníłbáhí bitseeʼ nineezígíí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Urotriorchis macrourus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 22–26di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitseeʼ éí nineez, áádóó éí łizhin dóó łigaigo noozǫ́ǫ́z; binááʼ dóó bijáád éí łitso.
Giníłbáhí bitseeʼ nineezígíí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Tsin yąąh dzootʼihí bitsiiyah halkizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Xiphorhynchus spixii" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiiʼ dóó bitsiyah dóó bizééʼ éí łigaigo halkizh; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.
Tsin yąąh dzootʼihí bitsiiyah halkizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí dinilzhinígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma macroptera" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 16–18di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bizééʼ dóó bítááʼ éí łigai łeh; bidaaʼ éí łizhin.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí dinilzhinígíí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bítááʼ tsédídéhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thalurania glaucopis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Baʼáádígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhił; bítááʼ éí tsédídéehgo dootłʼizh. Baʼáádígíí éí bitsʼíís chʼilgo dootłʼizh dóó bitéél łibá.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bítááʼ tsédídéhígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Ínsadoobíídiiya
200px|thumb|right|[[Béésh Bichʼahii Bikéyahdę́ę́ʼgo biʼínsadoobíídiiya siniil.]] éí naaltsoos bikáaʼgi adooleʼéʼ doonaʼnitłʼahgo bikʼéʼashchíʼgo bikáá aalyá, áádóó doonaʼnitłʼohgo bikʼijiʼdi dootʼį́į́ł. Díí naaltsoos ínsadoobíídiiya éí tʼáá ałtsoʼ bílaʼashdlaʼí bił bee hozinígíí dabikáá; éí doodaiiʼ éí, ayiisígíí haʼtʼíʼ shííh daʼbikááʼígíí yaʼhaalnéʼ łééh. Naaná díí naaltsoos ínsadoobíídiiya éí bitsʼááh dooʼihooʼaah biniiyé bikáá adaalyá. 200px|thumb|right|Hastiin Pavao Skalić (1534–1573) Saad "encyclopaedia" éí Gwíík dinéʼiʼ bizaad átʼé, díí saadígíí éí "ἐγκύκλιος παιδεία" (enkyklios paideia, díí átʼéego saad bee ajinííh), tʼáá ałtsoniʼ bihooʼdooʼaałígííʼ oolyéé (tʼáá bikaaʼígíí yaʼhalnéʼgo). 1541 biyihah yę́ędą́ą́ʼ, Hastiin Joachius Fortius wolyéego saad encyclopaedia áłtsé chooʼyoosʼį́į́hdiʼ. Díí naaltsoos éí Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia (Basel, 1541) wolyé bikʼiʼaschíʼgo aalyá. Saad "encyclopaedia" áłtsé choosʼį́į́hdi yę́ędą́ą́ʼ éí saadígíí noun nilį́į́hgo bikʼéʼashchíʼgo aalyá, Hastiin Pavao Skalić wolyéego naaltsoos yiinaashnishígíí éí "Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon" (Encyclopaedia, or Knowledge of the World of Disciplines, Basel, 1559) wolyéego yinaashnish. 200px|thumb|right|Naaltsoos Americanized Encyclopædia Britannica woolyéʼígíí éélkid. Naaltsoos Ínsadoobíídiiya wolyéígíí éí akwii shííh ałʼááh átʼé. Bilagáana Tótaʼ Dineʼé bikéyahdą́ą́go éí biʼínsadoobíídiiya, Encyclopædia Britannica wolyé. Díí naaltsoos éí tʼáá yéigo bílaʼashdlaʼí daʼyooʼį́ʼ áádóó naaltsoos ałdóʼ bee hodilzhin. Naanáłá éí ínsadoobíídiiya azee ąąh adalʼį́į́hjiʼ baʼadaalyá, Taberʼs Cyclopedic Medical Dictionary łá wolyé. Áádóółá ínsadoobíídiiya bikʼíʼdaʼashchíʼniígíí éí bílaʼashdlaʼí biʼooʼdląʼ daʼbikáá; éí doodaiiʼ éí, haitʼéigo adooléʼiʼ bílaʼashdlaʼí yaʼnitsiʼdaʼ kéésígíí dóó deiʼnííłʼį́, Biʼéé łichiiʼiʼ biʼínsadoobíídiiya (Great Soviet Encyclopedia) dóó Jewish dinéʼiʼ biʼínsadoobíídiiya (Encyclopaedia Judaica) akwii tʼéíʼ.
Naaltsoos Chilam Balam
1801 biyihah yę́ędą́ą́ʼ (Mááya dineʼé bizaadjí éí: 11 Cauac 2 Ceh) dóó 1900 biyihah yę́ędą́ą́ʼ (Mááya dineʼé bizaadjí éí: 4 Etznab 6 Mac) daʼhanéʼígíí bikáá adaalyáʼ. Áádóó chʼil bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ azhéí alį́į́hniʼígíí ałdóʼ bikáá adaalyá. Áádóó Nitʼąąʼ nahanéʼígíí ałdóʼ bikáá, tʼáá doo Naakáí Łibáʼí bisiláołtsooí nidaʼhanééh yę́ędą́ą́ʼígíí ałdóʼ bikáá áádóó nidaʼhaznáá doo kwiishdę́ę́ adaʼhótʼį́į́hiʼígíí bikáá. Áádóó sǫʼ nidaʼkáíʼgiʼ ałdóʼ bikáá áádóó naʼhadiziid dóó yoołkááłígíí ałdóʼ bikáá adaalyá nitʼę́ę́ʼ (Yoołkááłígíí dóó nahádiiziidígíí éí Mááya kʼéhjí yaʼhalnéʼ). Díí naaltsoos bikáaʼgi bikéʼashchʼiniʼígíí éí alphabets choozʼį́į́d, áádóó Mááya logographies tʼáá doo choozʼį́į́daʼ (Maya glyphs).
Mááya dineʼé bikéyahdę́ę́ʼgo tʼáá dikwiiʼiʼ naaltsoos chʼiʼdaʼ hanéézdéʼ, Ééʼ neishoodii ałtsó Mááya dineʼé biʼÍnsadoobíídiiya déídiiłíd (Yaʼiishjááshtsoh 12, 1652 biyihah yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos ałgáá adaʼyiilá áádóó déídiiłid). Ééʼ neishoodii Hastiin Diego de Landa wolyégo áádóó bizaad kʼégo biniiná naaltsoos dadoodlid; łaʼ nidaʼałkááʼiʼ daʼnį́į́hgo éí 5,000 ánéelą́ąʼgo Mááya binaalyéʼiʼ déídoosinígíí daʼdoodlid áádóó 27 ánéelą́ąʼgo naaltsoos glyphs bee bikʼiʼdaʼashchiʼniʼígíí ałdóʼ déídiiłid. Hastiin de Landa anį́į́hlá, díí biniiná Mááya dineʼé dooʼ oodláanii daʼlééhdaʼ, áádóó díí chį́į́hdi naaltsoos bikáaʼgi binaʼhagą́ą́ yiikáá ayiilá.
Naaltsoos Codices
250px|thumb|right|Naaltsoos Florentine Codex, 51 góneʼ naaltsoos siiłtsoozígíí Nahuatljí bikʼéʼashchiʼ (Nahuatl éí Bitsįʼ yishtłizhii bizaad átʼé, Méhigo bizaad ałdóʼ wolyé. Bitsįʼ yishtłizhii Naakáí dinéʼiʼ binaaltsoos codices wolyéígíí éí ínsadoobíídiiya adaʼtʼéí. Łaʼ naaltsoos adaalyáʼígíí éí tʼáá doo Naakáí Łabáʼí bisiláołtsooí nidaʼhánééh yę́ędą́ą́ʼ bikáá adaalyáʼ nitʼééh. Áádóó łaʼ éí Naakáí łabáʼí nidaʼházná doo bikʼiʼjíʼ. Díí naaltsoos Codices wolyéígíí éí Naakáí dinéʼiʼ biʼooʼoolʼį́į́ł (Naakaii Bikéyah) bikáá áádóó 500 ánéelą́ą́ʼ Naakáí biCodices nidaʼnidééh dííshjį́ʼgo.
Łaʼ naaltsoosígíí bikáaʼgi nidaʼashchʼáá, díí naaltsoosígíí éí tʼáá naasidiʼ adaalyáʼígíí akwii tʼéigo adaalyá. Áádóó kwiishdę́ę́ naaltsoos daʼdinéézdéʼígíí éí Classical Nahuatljí bikéʼdaʼashchiʼ áádóó éí bikʼiʼ nidaʼashchʼáá.
Naaltsoos codices daʼbizhí: Codex Borbonicus, Boturini Codex, Codex Mendoza, Florentine Codex, Codex Osuna, Aubin Codex, Codex Magliabechiano, Codex Cozcatzin, Codex Ixtlilxochitl, Libellus de Medicinalibus Indorum Herbis áádóó łaʼ éí tʼáá doo kwiiʼiʼ bikáá adaalyáʼdaʼ (tʼáá átʼéego 500 naaltsoos nidaʼnidé).
Tʼáá dikwiiʼiʼ Naakáí binaaltsoos daʼdzíí, łáhjįʼ éí Ééʼ neishoodii ałtsó déídiiłid.
Roman bikéyahdę́ę́ʼgo ínsadoobíídiiyaʼígíí
200px|thumb|right|1669 biyihah yę́ędą́ą́ʼ díí bikáá anaalyá. Ínsadoobíídiiya áłtsé alʼááhígíí éí Roman dineʼé (Bilagáana daʼbiʼzázi) bitsʼąądę́ę́ʼgołá áłtsé aalyá, díí naaltsoosígíí éí "Naturalis Historia of Pliny the Elder" wolyé. Díí naaltsoos éí 37 naaltsoos ałkéʼdasdzo, naʼachąąh, hooghan adalʼį́jiʼ yaʼhalnéʼ, áádóó kéyah bikáágo nanisé bahanéʼ, azee, kéyah bikáágo tsé ałʼááh átʼéígíí. Díí naaltsoos ałtso aalyágo éí 20,000 ánéelą́ąʼgo adooleʼéʼ daʼbikáágo aalyá áádóó díí naaltsoos éí 77 AD biyihahgo bee naʼneizdéí.
Áádóó Hastiin Marcus Terentius ałdóʼ ínsadoobíídiiyałá ayiilá, díí hastiin biʼínsadoobíídiiya diishjíʼ tʼáádiʼ naaltsoos bee nidaʼniidéí. Naaltsoos Roman dineʼé adaʼyiiláʼ yę́ę́hʼígíí doo beeʼdahoozinda, Dark Ages biholzhiish yę́ędą́ą́ʼ yoʼadahiineesdéí dóó baʼdaadííldeeh (Dark Ages bee hóʼjigoʼ hoolzhiish yę́ędą́ą́ʼ éí bilagáana bikéyah bikáaʼgi bee hozʼaanii dóó akʼéʼalchíʼ áádóó naaltsoos wooltá dóó adooleʼéʼ bodaʼhoʼááhígíí baa daadííldééh áádóó baʼdahaʼ yoosnáʼ). 1469 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Marcus Terentius biʼínsadoobíídiiya naaltsoos bee nidaʼneezdei, bikʼéʼ ashchíʼgo anaalyá. Díí naaltsoos éí tʼáá yéigo bee hodiilzin. Naaltsoos bikáaʼgi bikʼéʼashchííniʼígíí éí Roman binaʼachááʼ, biʼzaad, azee chooʼda į́į́hnígíí, áádóó Roman technology dóó engineering ałdóʼ daʼbikáá.
Middle Age wolyéego biiyiʼ yihah yę́ędą́ą́ʼ
Hastiin Saint Isidore wolyéego ínsadoobíídiiyałá ayiilá, kin Seville holééhdę́ę́ éí naaghágo. Naaltsoosígíí éí Etymologiae wolyéego ayiilá, 630 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. Díí naaltsoos éí 448 naaltsoos ałkéé biiyiisdzo, tʼáá átʼé naaltsoos ałhiiniilgo naadiin haniidei.
Hastiin Bartholomeus Anglicus wolyéego ałdóʼ ínsadoobíídiiya ayiilá, 1240 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. Díí naaltsoosígíí éí De proprietatibus rerum wolyéego ayiilá. Naanáłádoʼ Hastiin Vincent of Beauvais] wolyéego ałdóʼ ínsadoobíídiiya ayiilá. Díí naaltsoos éí Speculum Majus wolyéego ayiilá, 1260 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. Díí naaltsoos 3di míiltsoh saad biiyiʼ yiisdzo.
Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼgo ínsadoobíídiiya adaalyáʼígíí
300px|thumb|left|[[Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé biʼínsadoobíídiiya, Naaltsoosígíí éí Yongle Ínsadoobíídiiya wolyé.]]Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé bikéyahdę́ę́ʼgo ínsadoobíídiiya adaalyáʼígíí éí Four Great Books of Song wolyéłá. 1001–1100 biyihah yę́ędą́ą́ʼ (Early Song Dynasty 960–1270 yihah) dį́įʼgo naaltsoos haʼniidei. Naaltsoos dį́į́ góneʼ yiiltsʼiłígíí éí Prime Tortoise of the Record Bureau wolyé, díí naaltsoosígíí éí 9.4 miil tsoh saad bikʼiʼ siniil, áádóó 1000di mííl naaltsoos bee ahnííde. Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé Bikéyahdi éí tʼááląʼiʼ akʼéʼ daʼałchí hólǫ́ áádóó akwiigo shííh ínsadoobíídiiya adaʼyiilá. Hastiin Shen Kuo (1031–1095) ínsadoobíídiiya Dream Pool Essays wolyéego naaltsoos bizhíʼ ayiilá, 1088 biyihah yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos haltsʼiʼdiʼ. Hastiin Wang Zhen (1290–1333) ałdóʼ ínsadoobíídiiya ayiilá, Nong Shu wolyéego naaltsoos bizhí ayiilá. Díí naaltsoos éí 1313 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ayiilá. Hastiin Song Yingxing (1587–1666) ałdóʼ ínsadoobíídiiyałá ayiilá, díí naaltsoos éí Tiangong Kaiwu wolyéego ayiilá. Naʼakwiiné éí naaltsoos Tiangong Kaiwu wolyéego ayiilá. 200px|thumb|right|Hastiin Emperor Yongle, 1360–1424. [[Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé bizaadjiʼ éí 永樂.]] Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé Bikéyahdi Hastiin Emperor Yongle wolyéego natʼaanii nilʼįįh, Ming Dynasty yę́ędą́ą́ʼ daʼsidah natʼaanii nilį́į́hgo daʼsidah. Ínsadoobíídiiya yikʼiʼ déízʼį́į́hgołá aalyá, naaltsoosígíí éí Yongle Ínsadoobíídiiya wolyé, díí naaltsoos ayoo adeitʼą́ą́go ałhiʼníniil. Díí naaltsoos éí 1408 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ałtso aalyá, áádóó 370di míiltsoh saad bikʼiʼ daʼashchíʼ. 11,000 ánéelą́ąʼgo naaltsoos tʼáá iilá bee bikáá adaalyá áádóó 11,000 naaltsoos haʼniidei. 200px|thumb|left|Hastiin Emperor Qianlong (1711–1799). [[Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé bizaadjiʼ éí 乾隆帝.]] Hastiin Emperor Qianlong wolyéego naatʼaanii nilʼįįh, Qing Dynasty yę́ędą́ą́ʼ naatʼaanii nilʼįįhgo daʼsidah. Iidą́ą́ ínsadoobíídiiya yikʼiʼ déízʼį́į́hgołá aalyá, naaltsoosígíí éí Siku Quanshu wolyéego bizhíʼ aalyá. Díí naaltsoos éí 4.7 miil tsoh anéélʼąąh naaltsoos biiʼnaastzooz bikʼíʼ daʼashchíʼgo. Naaltsoos poems yiiłníʼniʼígíí 40,000 biyiiʼ yiisdzo.
Tʼááłáhági átʼéego:Naaltsoos Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsxilghááh áłtsʼózí łizhinígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oedipina gephyra" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 2–5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łizhingo naashchʼąąʼ dóó áłtsʼóózí; bitseeʼ éí ayóo nineez; binááʼ éí diłhił.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsxilghááh áłtsʼózí łizhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tónteel táshchozhii bitéél dinilbáhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́, tʼáá hazhóʼó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah, ńléidi éí ádaadin. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Onychoprion anaethetus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 11–13di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitéél éí dinilbá; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhiłgo łibá; bitsiitʼáád éí halzhin; bítááʼ éí łigai; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łizhin dóó deekį́.
Tónteel táshchozhii bitéél dinilbáhígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Tsídii dinoodí bitsiiʼ łizhinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melithreptus affinis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiiʼ éí łizhin; binátsʼiin éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí dibéłchíʼí; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dinoodí bitsiiʼ łizhinígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí łibáhígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaah dóó Shádiʼááhjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma heraldica" deiłníigo dayózhí.
Tólą́ Nihiníyíní
éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tólą́ Nihiníyíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Tólą́ Nihiníyíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhił; bidaaʼ éí łizhin.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí łibáhígíí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tóidoozohii dootłʼizhígíí
éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí dóó  holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Porphyrio porphyrio" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tólą́ Nihiníyíní
Tólą́ Nihiníyíní éí -gi bił hazʼą́. Tólą́ Nihiníyíní éí tónteel bikááʼdóó deigo 82 adéesʼeez.
Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tóidoozohii dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 18–20di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yágo dootłʼizh; bidaaʼ dóó bítááʼ éí łichííʼ; bijáád éí nineez.
Tólą́ Nihiníyíní
thumb|right|300px
Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tóidoozohii dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tóidoozohii dootłʼizhígíí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł; łóóʼ deilghał ałdóʼ.
Tólą́ Nihiníyíní
Tʼááłáhági átʼéego:Tólą́ Nihiníyíní
Hoozdo
1881góó yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hoozdo kin daʼshijaaʼígíí binaaltsoos bikʼiʼ naʼiitʼááʼ, Tooh Áshįįh dóó Tooh Díkʼǫ́zhí ałhiidiinį́į́h nilį́į́h, tó bąąhgoʼ kin niniil áłtsé. Náás hodeishjiizh doo éí kinígíí nitsá silį́į́h, díí éí daʼaniiłtsáádę́ę́ ałhidaʼdiitiinígíí binahjiʼ kin dinéésaaʼ. Áádóó béeso bá hooghanjiʼ binaanish adééłígíí, naanish nitságoʼ deiyééłjééhígíí, áádóó daʼanááłtsáádę́ę́ naanish yiiłnidaʼ hanééhgoʼ kin nitsá silį́į́h. Bílaʼashlaʼiʼ tʼáá akwii shiih tʼáá yéigo bee daʼhodiilzinígíí Hoozdwohdę́ę́ nidaʼkai: Hastiin Barry Goldwater, Hastiin William Rehnquist, Hastiin John McCain, Asdzání Janet Napolitano, Hastiin Carl Hayden, dóó Asdzání Sandra Day O'Connor.
Kin daʼshijaaʼígíí éí tʼáá deisdóíʼ, shį́įgo. Hadoh dóó hakʼaz neiłkidígíí éí neeznaadiin doo biʼahgoʼ anaalkiʼ (100 °F (38 °C)), díí éí táá ninadiizjiʼ akwii natʼį́į́h. Łáhdi éí 120 °F (49 °C) goʼ dei anaalkiʼ.
3000px|A panoramic view of Phoenix from the South Mountain Range, Winter 2008 Hoozdo éélkid. Sááh Dził bikááʼdę́ę́ʼ éélkid (South Mountain).
Tó yaʼnidaʼaazgééd
200px|thumb|left|Tó baʼnidaʼaasgééd, [[Hoozdodi éélkid. 2009 biyiihahgo.]]
Tʼááłáhági átʼéego:Tó
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii ndaashchʼąąʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bangsia" deiłníigo deiyózhí. Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii ndaashchʼąąʼígíí éí hastą́ą́ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Giníłbáhí diłhiłígíí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Accipiter melanochlamys" deiłníigo dayózhí.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii ndaashchʼąąʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh ádaníłtso, áádóó éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé deiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Giníłbáhí diłhiłígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 12–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhił; binááʼ dóó bijáád éí łitso.
Giníłbáhí diłhiłígíí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Chʼizhaazhiiłchííʼ bítááʼ halbáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alcippe poioicephala" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bítááʼ éí halbá; bizééʼ éí łigai łeh; bidaaʼ éí łibá.
Dlǫ́ʼí Yázhí (Yootó Hahoodzo)
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi éí siʼą́.
Chʼizhaazhiiłchííʼ bítááʼ halbáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Chʼizhaazhiiłchííʼ bítááʼ halbáhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Dlǫ́ʼí Yázhí (Yootó Hahoodzo)
Dlǫ́ʼí Yázhí éí 15.9 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,863 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Dlǫ́ʼí Yázhígi éí óltaʼ naakigo sinil; díí éí Thoreau Elementary School dóó Thoreau Mid School dóó Thoreau High School daolyé.
thumb|right|300px
Chʼał nímasí dinilzhinígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Elachistocleis ovalis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.9–1.4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitso łeh; binááʼ éí diłhił.
Chʼał nímasí dinilzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsxilghááh áłtsʼózí nineezígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oedipina taylori" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsxilghááh áłtsʼózí nineezígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tsin yąąh dzootʼihí bitsiiʼ łikizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dendroplex picus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiiʼ éí łigaigo łikizh; bidaaʼ éí dinilgai.
Tsin yąąh dzootʼihí bitsiiʼ łikizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bitéél łigaaígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chaetocercus mulsant" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Baʼáádígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsinyiʼ dahiitį́hii bitéél łigaaígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Maʼii Ashkii, Łį́į́ʼ Tʼą́ą́ʼ Yisił
200px|thumb|left| [[Chíshí diné]]
Tʼááłáhági átʼéego:Hastóí Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ
Ááhooshtʼįįh
Tʼááłáhági átʼéego:Siláołtsooí
Tónteel táshchozhii bitéél halzhinígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sterna acuticauda" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitéél éí halzhin; bitʼaʼ dóó binághah éí łibá; bitsiitʼáád éí halzhin; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łitsxo dóó deekį́.
Tónteel táshchozhii bitéél halzhinígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Atʼąątah chʼałchilí bíchį́į́h nineezígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Raorchestes coonoorensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Atʼąątah chʼałchilí éí tłʼéeʼgo naakai łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.5–1.2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo dinilbá; bitéél éí dinilgai; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼąątah chʼałchilí bíchį́į́h nineezígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Chʼizhaazhiiłchííʼ bitsiitʼáád dibéłchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alcippe dubia" deiłníigo dayózhí.
Tsídii dinoodí bitsiiʼ yishtłizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melithreptus brevirostris" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Chʼizhaazhiiłchííʼ bitsiitʼáád dibéłchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; binátsʼiin éí łigai; binákʼee éí halzhin; bitéél éí dinilbá; bidaaʼ éí łibá.
Chʼizhaazhiiłchííʼ bitsiitʼáád dibéłchíʼígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsídii dinoodí bitsiiʼ yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ éí łigai; bitsiitʼáád dóó bináyaah éí diłhił; bitéél éí dinilbá; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dinoodí bitsiiʼ yishtłizhígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí yizhólígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pterodroma mollis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhił; bitéél dóó bizééʼ éí łigai; binákʼee dóó bidaaʼ éí łizhin.
Níyol yiiʼ tʼáyiłtaʼí yizhólígíí éí łóóʼ yázhí deilghał.
Chʼał nímasí łibáhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Elachistocleis muiraquitan" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.9–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitso; binááʼ éí diłhił.
Chʼał nímasí łibáhígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shą́ąʼjįʼnteel
Shą́ąʼjįʼnteel éí 22.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 140,081 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Shą́ąʼjįʼnteel éí -gi bił hazʼą́. Shą́ąʼjįʼnteel éí tónteel bikááʼdóó deigo 125 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Giníłbáhí łigaaígíí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Accipiter novaehollandiae" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 16–21di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; łaʼ bitʼaʼ dóó binághah éí dinilbá, náánáłaʼ éí bitʼaʼ łigai; binááʼ éí diłhił; bijáád éí łitso; bidaaʼ éí łitso dóó kʼídzíbá.
Giníłbáhí łigaaígíí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsxilghááh ádaałtsʼózígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oedipina" deiłníigo deiyózhí. Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsxilghááh ádaałtsʼózígíí éí 38 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 2–8di asdzoh ádaníłnééz. Bitsʼíís éí diłhił dóó łizhingo naashchʼąąʼ dóó áłtsʼóózí; bitseeʼ éí ayóo nineez; binááʼ éí diłhił.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsxilghááh ádaałtsʼózígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii deildeeł.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii bitsiiʼ dinilzhinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Schistochlamys ruficapillus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitsiiʼ dóó bizééʼ éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bítááʼ éí halzhin; bidaaʼ éí diłhił.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii bitsiiʼ dinilzhinígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bitseeʼ deeshgizhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thalurania furcata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 3.5–4.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yágo dootłʼizh; bizééʼ éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ dóó bítááʼ éí diłhił.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bitseeʼ deeshgizhígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Tsídii dinoodí bitʼaʼ dibéłchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lichmera indistincta" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łiba; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí dóó diłhiłgo kʼídzítso; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dinoodí bitʼaʼ dibéłchíʼígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼał nímasí yistłʼinígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Elachistocleis erythrogaster" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.9–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá dóó diłhiłgo yistłʼin; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí diniltso łeh; binááʼ éí diłhił.
Chʼał nímasí yistłʼinígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tóidoozohii dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 18–20di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yágo dootłʼizh; binághah dóó bitseeʼ éí diłhił łeh; bidaaʼ dóó bítááʼ éí łichííʼ; bijáád éí nineez.
Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tóidoozohii dootłʼizhígíí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł; łóóʼ deilghał ałdóʼ.
Giníłbáhí ntsxaaígíí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Megatriorchis doriae" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 20–26di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitsiitʼáád dóó binághah éí łizhingo noodǫ́ǫ́z; binááʼ éí diłhił; bidaaʼ éí łibá.
Giníłbáhí ntsxaaígíí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Tónteel táshchozhii bitéél łigaaígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Łeesdísí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sterna striata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí dinilbá; bitsiitʼáád éí halzhin; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łizhin dóó deekį́.
Tónteel táshchozhii bitéél łigaaígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Chʼizhaazhiiłchííʼ bitsiiʼ łibáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiiʼ éí łiba; binátsʼiin éí łigai; bitéél éí dinilbá; bidaaʼ éí łibá.
Chʼizhaazhiiłchííʼ bitsiiʼ łibáhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Atʼąątah chʼałchilí bijáád noodǫ́zígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Raorchestes crustai" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Atʼąątah chʼałchilí éí tłʼéeʼgo naakai łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.5–1.2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ; bijáád éí noodǫ́ǫ́z; bitéél éí diniltso; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼąątah chʼałchilí bijáád noodǫ́zígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Níyol yiiʼ naalkʼįhii yázhí bidaaʼ áłtsʼózígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pachyptila belcheri" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tséyaa tsxilghááh dinilchíʼígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gyrinophilus porphyriticus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Níyol yiiʼ naalkʼįhii yázhí bidaaʼ áłtsʼózígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–11di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitłʼaaʼ dóó bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.
Tséyaa tsxilghááh dinilchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–8di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilchíiʼgo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Tséyaa tsxilghááh dinilchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Atʼąątah chʼałchilí bikágí dichʼízhígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Raorchestes glandulosus" deiłníigo dayózhí.
Atʼąątah chʼałchilí éí tłʼéeʼgo naakai łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.5–1.2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó dichʼíízh; bitéél éí diniltso; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼąątah chʼałchilí bikágí dichʼízhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tónteel táshchozhii bitsiitʼáád łigaaígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sterna trudeaui" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tónteel táshchozhii bitsiitʼáád łigaaígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Tsin yąąh dzootʼihí bitsiiʼ noodǫ́zígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lepidocolaptes souleyetii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsiiʼ dóó bizééʼ dóó bitéél éí łigaigo noozǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí dinilbá.
Tsin yąąh dzootʼihí bitsiiʼ noodǫ́zígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tsídii dinoodí bitʼaʼ kʼídzítsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phylidonyris pyrrhopterus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łiba; bitʼaʼ éí kʼídzítso; bidaaʼ éí łizhin. Bikąʼígíí éí bizééʼ dóó binátsʼiin łigai; bitéél éí łizhin dóó łigai.
Tsídii dinoodí bitʼaʼ kʼídzítsooígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsin yąąh dzootʼihí bitʼaʼ diłhiłgo diniltsxooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dendrocincla anabatina" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Chʼał nímasí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Elachistocleis" deiłníigo deiyózhí. Chʼał nímasí éí 18 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.9–2di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí diniltso łeh; binááʼ éí diłhił.
Chʼał nímasí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Níyol yiiʼ naalkʼįhii yázhí bidaaʼ nteelígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pachyptila vittata" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 10–12di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí diłhił; bitłʼaaʼ dóó bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.
Níyol yiiʼ naalkʼįhii yázhí bidaaʼ nteelígíí éí táyiʼ chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí deildeeł.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bizééʼ diłhiłígíí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Calliphlox amethystina" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 3.5–4.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibáago dootłʼizh; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhił; bidaaʼ éí áłtsʼózí. Bikąʼígíí éí bitéél łibá dóó bizééʼ diłhiłgo łichííʼ. Baʼáádígíí éí bitéél łitsxo dóó bizééʼ dinilgai.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bizééʼ diłhiłígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Wááshindoon bisiláołtsooí
200px|thumb|left|Wááshindoon bisiláołtsooí 200px|thumb|left|Wááshindoon bisiláołtsooí Army wolyéhígíí
200px|thumb|left|Wááshindoon bisilaołtsooí Marine woolyéhígíí 200px|thumb|left|Wááshindoon bisiláołtsooí Navy wolyéhígíí 200px|thumb|left|Wááshindoon bisiláołtsooí Air Force wolyéhígíí 200px|thumb|left|Wááshindoon bisiláołtsooí Coast Guard wolyéhígíí
Tʼááłáhági átʼéego:Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí Tʼááłáhági átʼéego:Siláołtsooí
Chʼizhaazhiiłchííʼ bitʼaʼ dibéłchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alcippe castaneceps" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; binátsʼiin éí łigai; bizééʼ dóó bitéél éí diniltso; bintsiitʼáád éí halchxííʼ; bítááʼ éí łitso; bidaaʼ éí łibá.
Chʼizhaazhiiłchííʼ bitʼaʼ dibéłchíʼígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsídii dinoodí bizéédzísgaaígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ptilotula penicillata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łiba; bitʼaʼ éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsiiʼ éí diniltso; bidaaʼ éí łizhin.
Tsídii dinoodí bizéédzísgaaígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ giníłbáhí bitéél halchíʼígíí
éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Accipiter sylvestris" deiłníigo dayózhí.
Tséyaa tsxilghááh nineezígíí
éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gyrinophilus palleucus" deiłníigo dayózhí.
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ giníłbáhí bitéél halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 13–15di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí diłhił; bitéél éí halchííʼ dóó tʼóó bíyó noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łitso dóó kʼíjíjin.
Tséyaa tsxilghááh nineezígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsxilghááh éí 4–8di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilchbáago naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ giníłbáhí bitéél halchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ giníłbáhí bitéél halchíʼígíí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.
Tséyaa tsxilghááh nineezígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tséyaa tsxilghááh nineezígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Atʼąątah chʼałchilí bikeeʼ daaltsxooígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Raorchestes bobingeri" deiłníigo dayózhí.
Atʼąątah chʼałchilí éí tłʼéeʼgo naakai łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.5–1.2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bikeeʼ éí daaltsxo; bitéél éí diniltsxo; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.
Atʼąątah chʼałchilí bikeeʼ daaltsxooígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tsin yąąh dzootʼihí biyaayááh łigaaígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lepidocolaptes duidae" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; biyaayááh éí łigai; bizééʼ éí łigaigo halkizh; bidaaʼ éí dinilgai.
Tsin yąąh dzootʼihí biyaayááh łigaaígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.
Tónteel táshchozhii bitsiiyah halzhinígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Bitsįʼ Yishtłizhii dóó Eʼeʼaahjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sterna sumatrana" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tónteel táshchozhii éí tónteel dóó tó siyíní dóó beʼekʼid bibąąhgi dahináa łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tónteel táshchozhii bitsiiyah halzhinígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.
Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ tóidoozohii dootłʼizhígíí
éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Łeesdísí Bikéyahdi tʼéiyá holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Porphyrio hochstetteri" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 22–25di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yágo dootłʼizh; binághah dóó bitseeʼ éí yishtłizhgo łibá; bidaaʼ éí ditą́ dóó łichííʼ; bítááʼ éí łichííʼ ałdóʼ; bijáád éí nineez.
Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ tóidoozohii dootłʼizhígíí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł; łóóʼ deilghał ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii bitsiiʼ łizhinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Schistochlamys melanopis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitsiiʼ dóó bizééʼ éí łizhin; bidaaʼ éí łibá dóó dinilgai.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii bitsiiʼ łizhinígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał bizéétsʼósí dibéłchíʼígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí dóó  dóó  dóó  dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hypopachus variolosus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.9–2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bikʼiiz éí diłhił; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí diłhił.
Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał bizéétsʼósí dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bizééʼ halchíʼí
éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Calliphlox bryantae" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Baʼáádígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí dahiitį́hii éí 3–4di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibáago dootłʼizh; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhił; bidaaʼ éí áłtsʼózí. Bikąʼígíí éí bitéél łibáago łitsxo dóó bizééʼ diłhiłgo dinilchííʼ. Baʼáádígíí éí bitéél łitsxo dóó bizééʼ dinilgai.
Tsinyiʼ dahiitį́hii bizééʼ halchíʼí éí chʼil bijeeh deidlą́.
Níyol yiiʼ naalkʼįhii yázhí binághah diłhiłígíí
éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pachyptila turtur" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–11di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhił; bitłʼaaʼ dóó bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.
Níyol yiiʼ naalkʼįhii yázhí binághah diłhiłígíí éí táyiʼ chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí deildeeł.