cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mąʼiitsoh Bitooh Yílį́įdi tó wónaanídę́ę́ʼ chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Áhídziil Náálíní Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 3,900 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 341 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Naatsédlózii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Geococcyx californianus" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 22di asdzoh áníłnééz, 12 oz áníłdáás. Díí tsídii éí dinilzhin dóó bitseeʼ ałdóʼ dinilzhin. Biteeldę́ę́ʼ éí łigai.
Naatsédlózii éí hosh biyaagóó éí doodaiiʼ éí chʼiltsoh naazkaadgóó bitʼóh ánáyiilʼįįh. Akǫ́ʼ táá–hastą́ągodá ayęęzhii ninéí niiłgo nináhah. Áádóó biyázhí ayęęzhii yiihajáá dóó éí tseebíítsʼáadah nidiʼdzíʼjíʼ nitsá dáalééh, áádóó éí ákʼiʼnáhodiʼdáʼ yiilééh.
Naatsédlózii éí tsxį́įłgo nidzítʼiʼ (naalnoodgo naaghá), áádóó łahda nidinííchéego éí náádiitʼáa łeh. Naalzheehgo ałdóʼ náádiitʼáa łeh. Díí tsídii éí chʼosh dóó naʼashǫ́ʼiiłibáhii dóó nahatʼeʼii dóó aséegoʼ dóó naʼashjéʼii dóó tsídii yázhí haalzheehgo naaghá.
Naatsédlózii éí 24 km/h (15 mph) náádilwoʼ áádóó nidiitʼáʼgo éí tsxį́įłgo yiitʼáa łeh.
Tábąąstííntsoh bighaaʼ díłchʼilígíí
éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Tónteel dóó Eʼeʼaahjí Tónteel biyiʼdi dóó Shádiʼááh biyaadi dahólǫ́; Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bibąąhgóó éí dahiná ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Arctocephalinae" deiłníigo deiyózhí. Tábąąstííntsoh bighaaʼ díłchʼilígíí éí náhástʼéí ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px|Tábąąstííntsoh bighaaʼ dadíłchʼilígíí dóó [[mąʼii binághah halzhinígíí; Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éélkid]]
Ánoolinígíí
Díí tábąąstííntsoh éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo naakai — Náhookǫsjí tónteel bibąąhgi dahólónígíí éí tsostsʼidi adéesʼeez ádaníłtso (400–600 dahidídloʼ ádaníłdáás); Shádiʼááh biyaadę́ę́ʼígíí éí tʼóó ashdlaʼgo da adéesʼeez ádaníłtso. Łaʼ éí bitsʼíís dibéłchíʼíí, náánáłaʼ éí łibá dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí ashdlaʼdi yilááh áníłtso łeh.
Chʼosh bikágí ntłʼizí
éí chʼosh bijáád neeznánígíí dah yikahjí atah daasdzoh; áádóó éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dóó tábąąhgi dóó beʼekʼid biyiʼdi dahólǫ́; łaʼ éí nihookáaʼ naakai ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Brachyura" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|200px|Chʼosh bikágí ntłʼizí: bikąʼígíí dóó baʼáádígíí yitłʼááh (yaasiʼą́ągo) éélkid. Díí chʼosh éí nahasdzáán bikáaʼgi 6,793 ałʼąą ádaatʼé. Łaʼ éí tʼáá díkwíí mm tʼéiyá ádaníłnééz, náánáłaʼ éí yéigo daantsxaa. Bitseeʼ éí doo danineez da. Binááʼ éí naaki.
Chʼosh bikágí ntłʼizí éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai; bíláshgaan éí bee ótsagí nahalin.
Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii bitsʼaʼ yibalígíí
éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cyclanorbis senegalensis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Beʼekʼid Dah Siyínídi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Tó Sido Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi (Dibé Ntsaa Hahoodzo biyiʼdi) bił hazʼą́.
Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii bitsʼaʼ yibalígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼééh digháhii éí 15–20di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltso dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Beʼekʼid Dah Siyínídi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 108 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 8,207 adéesʼeez.
Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii bitsʼaʼ yibalígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii bitsʼaʼ yibalígíí éí łóóʼ dóó tąądee naagháhii dóó chʼał yázhí yilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Beʼekʼid Dah Siyínídi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
Tʼááłáhági átʼéego:Beʼekʼid Dah Siyíní
Tsídii yáłtiʼí yázhí binákʼee halzhinígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trichoglossus johnstoniae" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; binákʼee éí halzhin; bitéél éí łitsogo noodǫ́ǫ́z; bítááʼ dóó bizééʼ éí dibéłchíʼí; bidaaʼ éí łitsxo dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Tsídii yáłtiʼí yázhí binákʼee halzhinígíí éí chʼil bijééh deidlą́ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.
Náátsʼózídę́ę́ʼ tábąąh zhį́ʼii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Haʼaʼaahjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phalacrocorax capillatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 30–35di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bizééʼ éí łigai; bikʼos éí nineez; bikeeʼ éí diłhił.
Tsísʼnáłtsooí nahashchʼidígíí
éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Philanthinae" deiłníigo deiyózhí. Díí tsísʼná éí nahasdzáán bikáaʼgi 1,100 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Tsísʼnáłtsooí nahashchʼidígíí éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso; bitsʼíís éí łizhin dóó łitsogo naashchʼąąʼ; bitʼaʼ éí bigháhootʼį́. Łeeyiʼdi éí bighan.
Tsísʼnáłtsooí nahashchʼidígíí éí jáád neishoodí nahalingo chʼosh haalzheeh.
Tsin bizęęs
éí chʼosh doo yitʼíinii dláádí dóó ábishjaaʼ dayikahjįʼ atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polyporus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Tsin bizęęs éí nahasdzáán bikáaʼgi ashdlaʼdiingo da ałʼąą átʼé, áádóó éí tsin bitáshtʼóózh dóó tsehégod bikáaʼgi sikaad. Deesdoigi dóó honeezílígi éí tʼóó ahayóí. Nááná éí níłchʼi ditłʼéeʼgi tʼéiyá hólǫ́; hóółtseiigi éí ádin. Tsin bizęęs éí łigai dóó yishtłʼizhgo ndaashchʼąąʼ łeh.
Góóhníinii Bikin
éí Góóhníinii Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Góóhníinii Bikindi éí Góóhníinii biwááshindoon bikin naaznil.
Góóhníinii Bikin éí 1.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 208 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Góóhníinii Bikin éí -gi bił hazʼą́. Góóhníinii Bikin éí tónteel bikááʼdóó deigo 3,195 adéesʼeez.
Tsé Ííʼáhí
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.
Tsé Ííʼáhídi 678 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tsé Ííʼáhí éí -gi bił hazʼą́. Tsé Ííʼáhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,332 adéesʼeez. thumb|left|300px
Tábąąsdísí daachʼį́dígíí
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pluvianellus socialis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitłʼaaʼ dóó bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin dóó doo nineez da.
Tábąąsdísí daachʼį́dígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.
Naʼazhǫǫsh Hahoodzo
Naʼazhǫǫsh Hahoodzo éí 121,589 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 2,700,551 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tʼááłáhági átʼéego:Naʼazhǫǫsh Hahoodzo
Táłkááʼtsʼin
éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi, ńléidi éí ádaadin. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Crocodylidae" deiłníigo dayózhí.
Díí táłkááʼtsʼin éí nahasdzáán bikáaʼgi 12 ałʼąą átʼé. Nááná éí deesdoigi dóó honeezílígi naakai, áádóó éí tábąąhgi dóó beʼekʼid biyiʼdi dahólǫ́; tónteel biyiʼdi éí doo dahólǫ́ǫ da.
Naalʼeełí táłtłʼááh nálnoʼí yázhí
éí táłkááʼ naalʼeełí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aythya affinis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Baʼáádígíí Naalʼeełí táłtłʼááh nálnoʼí yázhí éí beʼekʼid bibąąhgi naakai.
Táłkááʼtsʼin
Ánoolinígíí
Táłkááʼtsʼin éí 5–16 adéesʼeez áníłnééz, áádóó éí bitsʼíís nteel. Nááná éí bikágí ntłʼiz dóó dichʼíízh, áádóó éí łibá dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh. Łaʼ éí yistłʼingo ndaashchʼąąʼ ałdóʼ.
Naalʼeełí táłtłʼááh nálnoʼí yázhí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naalʼeełí bikąʼígíí éí bitsʼíís łibá dóó bitéél łizhin; bitłʼaaʼ dóó bitsiiʼ éí łizhin ałdóʼ. Bitsʼíís éí 1.2–1.3 adéesʼeez áníłtso, 1–2 dahidídloʼ áníłdáas łeh. Baʼáádígíí éí bitsʼíís dibéłchíʼí dóó bitsiiʼ diłhił.
Naalʼeełí táłtłʼááh nálnoʼí yázhí éí chʼil bitʼąąʼ deiłchozh dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Táłkááʼtsʼin
Ánoolinígíí
Ndaʼałkaahí ádaaníigo táłkááʼtsʼin bitsiighąąʼ éí naaldlooshii bidił daazdoígíí yitsiighąąʼ nahalin daaní.
Chʼiyą́
Táłkááʼtsʼin éí daʼałghałgo naakai, áádóó éí hoolʼáágóó doo chʼil deiłchozh da; táłkááʼtsʼin yázhí éí naʼashǫ́ʼii dóó łóóʼ deilghał, táłkááʼtsʼin ntsxaaígíí éí bįįh dóó tééh łį́į́ʼ deilghał ałdóʼ.
Hasbídí yázhí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Columbina inca" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí hasbídí éí 6.5–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bizééʼ dóó bitéél éí łigai. Bidaaʼ éí doo nineez da.
Atʼąąʼ deiníłʼíní dóó Tsinyiʼ deilzhahii dóó bikʼéí
dóó Tsinyiʼ deilzhahii dóó bikʼéí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Philydorini" deiłníigo deiyózhí. Atʼąąʼ deiníłʼíní dóó tsinyiʼ deilzhahii dóó bikʼéí éí 48 ałʼąą ádaatʼé.
Díí tsídii éí 5–8di asdzoh ádaníłtso łeh, áádóó éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.
Tʼááłáhági átʼéego:Atʼąąʼ deiníłʼíní dóó Tsinyiʼ deilzhahii dóó bikʼéí
Kin Noodǫ́ǫ́z
éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Mąʼii Deeshgiizh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Beeʼeldííl Dahsinil Shádiʼááhjígo éí sinil.
Kin Noodǫ́ǫ́z éí 4.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 6,611 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Kin Noodǫ́ǫ́z éí ﻿-gi bił hazʼą́. Kin Noodǫ́ǫ́z éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,052 adéesʼeez.
thumb|left|300px|Kin Noodǫ́ǫzdi [[naaltsoos bá hooghan]]
Chʼil bijeeh yidlání dootłʼizhgo bízdílidígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís dootłʼizh dóó tʼóó bíyó bízdílid łeh; bitʼaʼ dóó binákʼee dóó bizééʼ éí halzhin; bijáád dóó bikeeʼ éí łitso; bidaaʼ éí diłhił dóó shiyish. Baʼáádígíí éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łigai dóó łibáago noodǫ́ǫ́z.
Chʼil bijeeh yidlání dootłʼizhgo bízdílidígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdę́ę́ʼ tsidiłdǫǫhii
éí yótʼáahdi tsídii dóó néʼéshjaaʼ dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Otus scops" deiłníigo dayózhí. Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdę́ę́ʼ tsidiłdǫǫhii éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. thumb|left|250px
Tsintah ńdiitsʼį́įhii bitéél łitsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Apalis flavida" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdę́ę́ʼ tsidiłdǫǫhii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsidiłdǫǫhii éí 7.5–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó dinilgai dóó diłhiłgo yistłʼin; binááʼ éí łitso.
Tsintah ńdiitsʼį́įhii bitéél łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitéél éí łitso, bikąʼígíí éí bitéél dah jíljin; bitsiiʼ éí łibá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhiłgo łitso; bidaaʼ éí diłhił.
Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdę́ę́ʼ tsidiłdǫǫhii
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdę́ę́ʼ tsidiłdǫǫhii éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł; naaldlooshii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsintah ńdiitsʼį́įhii bitéél łitsooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsintah ńdiitsʼį́įhii bitéél łitsooígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Háájiʼjin
right|250px|border
Akágí yitsʼǫǫsii biwooʼ ádinígíí
éí chʼosh naatsʼǫǫdí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rhynchobdellida" deiłníigo deiyózhí. Tónteel dóó beʼekʼid biyiʼdi éí dahólǫ́. thumb|left|250px Díí chʼosh éí bitsʼíís danineez dóó ádaałtsʼózí; adóó éí tʼóó bíyó danteel. Bijáád éí ádin. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ; łaʼ éí dił deidlą́ ałdóʼ.
Háájiʼjin
chemical element éí (H); periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, háájiʼjin éí námboo 1 góneʼ yiisdzoh.
Tʼááłáhági átʼéego:Áʼádaatʼéhígíí
Béésh Bee Kin
éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Chʼil bijeeh yidlání yishtłizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cyanomitra olivacea" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Chʼil bijeeh deidlání éí łahda dahiitį́hiigi átʼéego ndaatʼá.
Béésh Bee Kin
Béésh Bee Kin éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Béésh Bee Kin éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,512 adéesʼeez.
Chʼil bijeeh yidlání yishtłizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitʼaʼ éí dinilzhin; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.
Chʼil bijeeh yidlání yishtłizhígíí éí doo chʼil bijeeh tʼéiyá yidlą́ą da; naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tséłgaii (Tǫ́ʼgaaʼ)
éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Mąʼii Deeshgiizh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Tséłgaiidi éí 6.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 661 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tséłgaii éí -gi bił hazʼą́. Tséłgaii éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,236 adéesʼeez.
Azeeʼ ndootʼeezhítsoh
Díí azeeʼ bitsʼą́ą́dóó chʼil gohwééh ádajilééh; dilkos biʼdídóołniiłgo biniiyé.
Nihookááʼ wónitłʼizí
éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oniscidea" deiłníigo dayózhí. Nihookááʼ wónitłʼizí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 5,000 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|200px|Wónitłʼizí "Armadillidium" wolyéhígíí éí nániimas Díí wónitłʼizí éí bijáád 14, áádóó éí 2–20 mm ádaníłnéez łeh; bideeʼ éí naaki, áádóó éí łibá dóó łizhingo ndaashchʼąąʼ łeh. Dííłdzid éí bichʼiyąʼ.
Shádiʼááhjí Joołdahsiʼą́ądi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Áhídziil Náálíní Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 2,250 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 981 adéesʼeez.
thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Joołdahsiʼą́
Tsídii yáłtiʼí yázhí binákʼee tsédídéhígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Psitteuteles goldiei" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; binákʼee éí tsédídéehgo dootłʼizh; bitsiitʼáád éí halchxííʼ; bitéél éí łitsogo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łizhin dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Tsídii yáłtiʼí yázhí binákʼee tsédídéhígíí éí chʼil bijééh deidlą́ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ téél halbáhí bitłʼaaʼ halchíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Turdus abyssinicus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél éí halbá; bitłʼaaʼ éí halchííʼ; bidaaʼ éí łichííʼ.
Náátsʼózídę́ę́ʼ tsintah chʼałbáhí dichʼízhígíí
éí Náátsʼózídę́ę́ʼ tsintah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Leptobrachium hendricksoni" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó dichʼíízh; bitéél éí dinilbá; binááʼ éí łitso.
Náátsʼózídę́ę́ʼ tsintah chʼałbáhí dichʼízhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Naakaii Łizhiní Bikéyah beʼałnííʼdę́ę́ʼ tsinyiʼ chʼał
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyah beʼałníiʼdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Leptopelis brevirostris" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–2.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitéél éí dinilbá; binááʼ éí ntsaa.
Gah Bikeeʼ Taah Yíʼáhí
éí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́; Haʼaʼaahjí Tónteel bibąąhgi éí bił hazʼą́.
Gah Bikeeʼ Taah Yíʼáhí éí 65,755 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 18,801,310 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tʼááłáhági átʼéego:Wááshindoon Bikéyah bił hadahaasdzooígíí
Tábąąstííntsoh łizhin dóó łigaaígíí
éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Tónteel dóó Eʼeʼaahjí Tónteel biyiʼdi hólǫ́ (Hakʼaz Dineʼé Bikéyah dóó Náhookǫsjí ); ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Histriophoca fasciata" deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá tábąąstííntsoh "Histriophoca"-jí atah yisdzoh). thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tábąąstííntsoh éí łizhin dóó łigaigo danéedǫ́ǫ́z; biyáázh éí tʼóó daalgai. Bitsʼíís éí ashdlaʼgo da adéesʼeez áníłnééz; naakidi neeznádiin dahidídloʼ áníłdáás; bijaaʼ éí ádin.
Tábąąstííntsoh łizhin dóó łigaaígíí éí łóóʼ dóó łóóʼ bigaan dahólónígíí yilghał; biyáázh éí chʼosh bikágí ntłʼizí deildeeł ałdóʼ.
Akágí yitsʼǫǫsii bíchį́į́h ádinígíí
éí chʼosh naatsʼǫǫdí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Arhynchobdellida" deiłníigo deiyózhí. Beʼekʼid biyiʼdi dóó beʼekʼid bibąąhgi éí dahólǫ́. thumb|left|250px Díí chʼosh éí bitsʼíís danineez dóó ádaałtsʼózí; adóó éí tʼóó bíyó danteel. Binááʼ éí 12–16 łeh. Bijáád éí ádin. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ; łaʼ éí dił deidlą́ ałdóʼ.
Tsédááʼkin
éí Yootó Hahoodzodi kin sinil. Dibé łizhiní dineʼé bizaadjí éí Katishtya wolyé. Kin Noodǫ́ǫ́z Náhookǫsjígo siʼą́.
Tsédááʼkin éí 12.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 2,080 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tsédááʼkin éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tsédááʼkin éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,131 adéesʼeez.
Naʼazhǫǫsh Casino Hollywood wolyéhígíí éí Tsédááʼkin tʼáá áhánídi siʼą́.
left|thumb|350px
Chǫǫh Háálíní
éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Chǫǫh Háálíní éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Chǫǫh Háálíní éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,915 adéesʼeez.
Naʼastsʼǫǫsí bizaʼazis hólóní
éí Bizaʼazis Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí neeznááʼ ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Antechinus" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px Díí naaldlooshii yázhí éí tsintahgi dóó nahoditsʼǫʼ dahólǫ́ǫgi naakai; akʼah sisíʼí tsin bił hadahaasdzohgi éí tʼóó ahayóí. Séígi dóó ndahóółtseiigóó éí ádaadin łeh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 3–6di asdzoh ádaníłnéez łeh, áádóó éí łibá dóó yishtłizhgo nadaashchʼąąʼ.
Naʼastsʼǫǫsí bizaʼazis hólóní éí chʼosh (naʼashjéʼii da, chéłchaaʼ da) deildeełgo naakai.
Awééʼ biyaałáí yiłbeezhí áłtsʼíísí
éí Shádiʼááhjí W.B.A. bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Penstemon linarioides" deiłníigo dayózhí.
Díí chʼil éí 6–16di asdzoh áníłtso, áádóó éí dziłtaʼgi dóó tsédáaʼdi sikaad. Shį́įgo bílátaʼdiitłʼíízh.
Beʼekʼidbąąh goditání
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Burhinus vermiculatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 15–16di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitʼayaa éí łizhin; bitłʼaaʼ dóó bizééʼ éí łigai; binááʼ éí łitso; bijáád éí nineez.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tsidiłdǫǫhii
éí yótʼáahdi tsídii dóó néʼéshjaaʼ dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Otus" deiłníigo deiyózhí. Tó wónaanídę́ę́ʼ tsidiłdǫǫhii nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó kéyah dah siʼánígíí), áádóó éí 45 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí néʼéshjaaʼ éí 5–12di asdzoh ádaníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ łeh, áádóó éí łigai dóó diłhiłgo yistłʼin.
Tó wónaanídę́ę́ʼ tsidiłdǫǫhii éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł; naaldlooshii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Séí tsísʼnáłtsooí
éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bembicini" deiłníigo deiyózhí. Díí tsísʼná éí nahasdzáán bikáaʼgi 132 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Séí tsísʼnáłtsooí éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso; bitsʼíís éí łizhin dóó łitsogo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí tʼóó daalgai. Bitʼaʼ éí bigháhootʼį́. Łeeyiʼdi éí bighan. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Hasbídí yázhí bitéél łigaaígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí hasbídí éí 5.5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bitʼaʼ éí diłhiłgo łikizh. Bidaaʼ éí doo nineez da.
Hasbídí yázhí bitéél łigaaígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tábąąh zhį́ʼii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phalacrocorax brasilianus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 30–35di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bikʼos éí nineez; bikeeʼ éí diłhił.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tábąąh zhį́ʼii éí łóóʼ hadaalzheehgo ndaatʼá.
Tsintah ńdiitsʼį́įhii bitsiitʼáád halzhinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Apalis nigriceps" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitéél éí łitso dóó dah jíjin; bitsiitʼáád éí halzhin; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhiłgo łitso; bidaaʼ éí diłhił.
Tsintah ńdiitsʼį́įhii bitsiitʼáád halzhinígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełí diłhiłígíí
éí táłkááʼ naalʼeełí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Łeesdísí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aythya novaeseelandiae" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Baʼáádígíí Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełí diłhiłígíí éí beʼekʼid bibąąhgi naakai.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naalʼeełí éí bitsʼíís diłhiłgo dibéłchíʼí; bikąígíí éí binááʼ łitso. Bitsʼíís éí 1.2–1.3 adéesʼeez áníłtso, 1.3–1.5 dahidídloʼ áníłdáas łeh.
Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełí diłhiłígíí éí chʼil bitʼąąʼ deiłchozh dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Soodin
right|250px|border
chemical element éí (Na); periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, soodin éí námboo 11 góneʼ yiisdzoh.
Dził
200px|thumb|left|Dził siʼą́ą́ʼ (Díí dził éí [[Dookʼoʼoosłííd wolyé).]]
200px|thumb|right|Dził siʼą́ą́ʼ (Díí dził éí [[Naatsisʼáán wolyé).]]
Tʼááłáhági átʼéego:Dził
Joołdahsiʼą́ beʼałníiʼdi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Áhídziil Náálíní Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 200 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo áníłtso áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 833 adéesʼeez.
Tʼááłáhági átʼéego:Joołdahsiʼą́
Tsinlátah nahatʼeʼiitsoh
éí Bizaʼazis Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dendrolagus" deiłníigo deiyózhí. Díí nahatʼeʼiitsoh éí dziłtahgi dahináa łeh, áádóó éí 14 ałʼąą ádaatʼé.
Tsinlátah nahatʼeʼiitsoh bitsʼíís éí 3–5di adéesʼeez ádaníłnééz, áádóó éí tsin bitʼąąʼ dóó tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé deiłchozh łeh.
Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii bitsʼaʼ yibalígíí
éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cyclanorbis elegans" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼééh digháhii éí 25–30di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilgai dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii bitsʼaʼ yibalígíí éí łóóʼ dóó tąądee naagháhii dóó chʼał yázhí yilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsintah chʼałbáhí
éí Náátsʼózídę́ę́ʼ tsintah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Leptobrachium boringii" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–3di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitéél éí dinilbá; binááʼ éí diłhił.
Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsintah chʼałbáhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Tsídii yáłtiʼí yázhí bináyaah dootłʼizhígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eos semilarvata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–10di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łichííʼ; bináyaah éí yágo dootłʼizh; bitʼaʼ éí łichííʼ dóó dootłʼizh dóó kʼíjíjin; bidaaʼ éí łitsxo dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.
Tsídii yáłtiʼí yázhí bináyaah dootłʼizhígíí éí chʼil bijééh deidlą́ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.
Tó Sikʼaz Háálį́
éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Yootó Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Tó Sikʼaz Háálį́ éí naaki tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 2,051 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tó Sikʼaz Háálį́ éí -gi bił hazʼą́. Tó Sikʼaz Háálį́ éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,562 adéesʼeez.
Tsíʼnátsoh Bikooh (kinsááʼ)
éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Náshdóí Bikooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Tsíʼnátsoh Bikoohdi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí kinsááʼ.
Tsíʼnátsoh Bikooh éí -gi bił hazʼą́. Tsíʼnátsoh Bikooh éí tónteel bikááʼdóó deigo 2,579 adéesʼeez.
thumb|left|300px
Tsénáhádzoh
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Bááhaztłʼah ałdóʼ bee wójí. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Chʼóshgai bitłʼáahdi éí siʼą́.
Tsénáhádzoh éí náhástʼéí tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 1,069 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tsénáhádzoh éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tsénáhádzoh éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,375 adéesʼeez.
Táłtłʼááh chʼosh ntsxaaígíí
éí chʼosh bijáád neeznáníjiʼ atah yisdzoh, áádóó éiyá chʼosh nahasdzáán bikáaʼgi dahólónígíí tʼáá ałtso yilááh áníłtso: 13di adéesʼeez áníłnéezgo 44 dahidídloʼ áníłdáás. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Macrocheira kaempferi" deiłníigo dayózhí.
Táłtłʼááh chʼosh ntsxaaígíí bitsʼíís éí łichxííʼ dóó łigaiigo łikizh. Díí chʼosh éí Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah, tónteel bibąąhgi hólǫ́. Chʼoshtsoh bíláshgaantsohí dóó dííłdzid yiyą́ą łeh.
Táłtłʼááh chʼosh ntsxaaígíí éí 100 binááhaigo hiná.
Tábąąh nátsʼįįłgaii baa dzólnígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cinclodes aricomae" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; binátsʼiin dóó bizééʼ éí łigai; bitéél éí dinilgaigo yistłʼin; bidaaʼ éí diłhił.
Tábąąh nátsʼįįłgaii baa dzólnígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Chʼil bijeeh yidlání dootłʼizhí bijáád łichíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cyanerpes cyaneus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–5di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís dootłʼizh; binákʼee dóó bitsiiyah dóó bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí łizhin; bijáád dóó bikeeʼ éí łichííʼ; bidaaʼ éí diłhił dóó shiyish. Baʼáádígíí éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łigai dóó łibáago noodǫ́ǫ́z.
Chʼil bijeeh yidlání dootłʼizhí bijáád łichíʼígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naashashí (Yootó Hahoodzo)
éí Yootó Hahoodzodi kin sinil. Anaashashí dineʼé bizaadjí éí Kha'po wolyé.
Naashashí éí 2.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 980 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
left|thumb|350px thumb|right|300px|Naashashí bidah naatʼaʼí
Azeeʼ ntłʼiní
éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; áadi éí halgaiigi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad łeh. Díí chʼil éí 4–10di asdzoh áníłtso; bitʼąąʼ éí 1.5di asdzoh ádaníłnééz. Shį́įgo bílátaʼiichííh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sphaeralcea coccinea" deiłníigo dayózhí.
Táyiʼ akágí yitsʼǫǫsii
éí chʼosh naatsʼǫǫdí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Glossiphoniidae" deiłníigo deiyózhí. Beʼekʼid biyiʼdi éí dahólǫ́. thumb|left|250px Díí chʼosh éí bitsʼíís danineez dóó ádaałtsʼózí; adóó éí tʼóó bíyó danteel. Bijáád éí ádin. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ; łaʼ éí dił deidlą́.
Kǫʼ
thumb|350px|[[Wááshindoon biSiláo nidaʼałtʼaʼiʼ kǫʼ déíniił tsees|Wááshindoon bisiláo kǫʼ déíniił tseesiʼ kǫʼ déínííł tseesgoʼ yáʼnaakai.]]
Tʼááłáhági átʼéego:Tłʼóoʼdi dahólónígíí
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ téél halbáhí bitʼaʼ diłhiłígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Turdus pelios" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél éí halbá; bikʼiiz éí halchííʼ; bidaaʼ éí łitso.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ téél halbáhí bitʼaʼ diłhiłígíí éí chʼosh yázhí dóó tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Káábin
right|250px|border
chemical element éí (C); periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, káábin éí námboo 6 góneʼ yiisdzoh.
Tʼááłáhági átʼéego:Áʼádaatʼéhígíí
Chʼó bidághaaʼ
thumb|left|200px éí tsįdláád dayikahjįʼ atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Usnea filipendula" deiłníigo dayózhí ("Usnea barbata" deiłníí ńtʼę́ę́ʼ).
Chʼó bidághaaʼ éí chʼó dóó kʼishchííʼ bitáshtʼóózh dóó bigaan yikáaʼgi sikaad; tʼááłáʼígo da adéesʼeez áníłnéez łeh.
Beʼekʼid Dah Siyínídi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi bił hazʼą́; Tó Sido Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi éí bił hazʼą́.
Díí kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi éí 1987góó yihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa; dah náhástʼánígi éí tʼááłáʼí.
Chʼaa ndaakaaígíí
thumb|left|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Beʼekʼid Dah Siyíní
Shádiʼááhdę́ę́ʼ hasbídí yázhí łichíʼígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Columbina talpacoti" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí hasbídí éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí dinilchííʼ dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z. Bidaaʼ éí doo nineez da.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ hasbídí yázhí łichíʼígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tábąąstííntsoh
éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼaʼaahjí Tónteel dóó Haʼaʼaahjí Tónteel biyiʼdi, Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bibąąhgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Otaria flavescens" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tábąąstííntsoh éí 5–6di adéesʼeez áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó dibéłchíʼí.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tábąąstííntsoh éí łóóʼ dóó łóóʼ bigaan dahólónígíí yilghał; tsídii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Chʼoshtsoh bitsísʼná
éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ampulicidae" deiłníigo deiyózhí. Díí tsísʼná éí nahasdzáán bikáaʼgi 200 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Chʼoshtsoh bitsísʼná éí 8–10 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí łizhin dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí bikágí disxǫsgo dadootłʼizh dóó daalchííʼ. Chʼoshtsoh dóó chʼoshzhiin éí bichʼiyąʼ.
Tsétaʼkin
éí Yootó Hahoodzodi kin sinil. Anaashashí dineʼé bizaadjí éí P'ohwhóde wolyé.
Tsétaʼkin éí 4.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 458 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tsétaʼkin éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tsétaʼkin éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,548 adéesʼeez.
left|thumb|350px
Chʼil bijeeh yidláníchilí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hedydipna platura" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Chʼil bijeeh deidlání éí łahda dahiitį́hiigi átʼéego ndaatʼá.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 3–5di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís chʼilgo dootłʼizh dóó disxǫs; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitso; bitʼaʼ éí diłhił; bitseeʼ éí ayóo nineez; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.
Chʼil bijeeh yidláníchilí éí doo chʼil bijeeh tʼéiyá yidlą́ą da; naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Shádiʼááhjí Tónteeldę́ę́ʼ tónteel zhį́ʼii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Leucocarbo purpurascens" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Shádiʼááhjí Tónteeldę́ę́ʼ tónteel zhį́ʼii éí łóóʼ hadaalzheehgo ndaatʼá.
Náátsʼózídę́ę́ʼ tsintah chʼałbáhí dóó bikʼéí
éí táyiʼ dóó niʼkáágóó ndaakaaígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí dóó Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Leptobrachium" deiłníigo deiyózhí. Náátsʼózídę́ę́ʼ tsintah chʼałbáhí dóó bikʼéí éí 36 ałʼąą ádaatʼé.
Díí chʼał éí chʼosh dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł łeh.
Naʼníʼá Hóneezíidi táyiʼ naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání
éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi bił hazʼą́.
Díí táyiʼ naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1996 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 60,000 ánéelą́ą́ʼ łóóʼ dóó táyiʼ chʼosh (273 ałʼąą ádaatʼéego) áadi danílʼį́.
thumb|left|300px|[[Sǫʼ łóóʼ]] thumb|right|300px
Tʼááłáhági átʼéego:Naʼníʼá Hóneezí
Tsékooh Halzhinii
éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Náshdóí Bikooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Hoozdo Náhookǫsjígo éí sinil.
Tsékooh Halzhiniidi 2,697 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Níłchʼi ászólí
right|250px|border
Tsékooh Halzhinii
Tsékooh Halzhinii éí -gi bił hazʼą́. Tsékooh Halzhinii éí naadiin tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó éí tónteel bikááʼdóó deigo 1,975 adéesʼeez.
Tsintah ńdiitsʼį́įhii bitsiiyah halbáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Apalis thoracica" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Níłchʼi ászólí
Tʼááłáhági átʼéego:Áʼádaatʼéhígíí
Tsintah ńdiitsʼį́įhii bitsiiyah halbáhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitéél éí dah jíjin; bitsiitʼáád dóó bitsiiyah éí halbá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhiłgo łibá; bidaaʼ éí diłhił.
Tsintah ńdiitsʼį́įhii bitsiiyah halbáhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Tsídii yáłtiʼí yázhí bítááʼ halchxíʼígíí
éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Psitteuteles iris" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Tsídii yáłtiʼí yázhí bítááʼ halchxíʼígíí éí chʼil bijééh deidlą́ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.
Tłʼoh naadą́ą́ʼ
éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo "Triticum" wolyé, áádóó éí ákwíí shį́į́ ałʼąą átʼé.
Tłʼoh naadą́ą́ʼ éí 1–2di adéesʼeez áníłtso, áádóó éí dootłʼizh łeh. Díí tłʼoh éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hahóólįįd jiní; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi naazkaad — tʼáá hazhóʼó honeezkʼazgi, áadi éí doo naazkaad da.
Tłʼoh naadą́ą́ʼ binááʼ éí akʼáán dóó bááh ádeilééh biniiyé choozhʼį́. Nááná tó diłhił dóó bizhééʼ hólóní éí ałdóʼ tłʼoh naadą́ą́ʼ bitsʼą́ą́dóó ádaalyaa.
Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ goditání
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí hólǫ́; éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Burhinus superciliaris" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 15–16di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitłʼaaʼ éí łigai; binákʼee éí łigai ałdóʼ; binááʼ éí łitso; bijáád éí nineez.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ chʼał bikʼiiz yistłʼinígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyah beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Leptopelis calcaratus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 1.5–2.2di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bikʼiiz éí łigai dóó łizhingo yistłʼin; bitéél éí dinilbá; binááʼ éí ntsaa.
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ chʼał bikʼiiz yistłʼinígíí éí wóláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii dóó tąądee naagháhii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ hasbídí yázhí yistłʼinígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Columbina squammata" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí hasbídí éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó diłhiłgo yistłʼin. Bidaaʼ éí doo nineez da.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ hasbídí yázhí yistłʼinígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.
Náátsʼózídę́ę́ʼ naalʼeełí táłtłʼááh nálnoʼígíí
éí táłkááʼ naalʼeełí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Binááʼádaałtsʼózíidi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aythya baeri" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Baʼáádígíí Náátsʼózídę́ę́ʼ naalʼeełí táłtłʼááh nálnoʼígíí éí beʼekʼid bibąąhgi naakai.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naalʼeełí éí bitsʼíís dibéłchíʼí dóó łigai; bitʼaʼ dóó bitsiiʼ éí diłhił; bidaaʼ éí łibá. Bitsʼíís éí 1.2–1.3 adéesʼeez áníłtso, 1.3–1.5 dahidídloʼ áníłdáas łeh.
Náátsʼózídę́ę́ʼ naalʼeełí táłtłʼááh nálnoʼígíí éí chʼil bitʼąąʼ deiłchozh dóó chʼosh yázhí deildeeł.
Tábąąh nátsʼįįłgaii bikʼiiz halbáhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cinclodes oustaleti" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; binátsʼiin dóó bizééʼ éí łigai; bikʼiiz éí halbá; bidaaʼ éí diłhił.
Tábąąh nátsʼįįłgaii bikʼiiz halbáhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.
Chʼééh digháhii bikágí yitsʼǫǫsii
éí chʼosh naatsʼǫǫdí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ozobranchus" deiłníigo deiyózhí. Eʼeʼaahjí Tónteel biyiʼdi éí dahólǫ́.
Díí chʼosh éí bitsʼíís danineez; adóó éí tʼóó bíyó diyog. Bijáád éí ádin. Chʼééh digháhii bidił éí deidlą́.
Ayaaí Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ biniiʼdootłʼizh
éí yótʼáahdi tsídii dóó néʼéshjaaʼ dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Glaucidium hoskinsii" deiłníigo dayózhí. Ayaaí Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ biniiʼdootłʼizh éí Shádiʼááhjí Ayaaí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi tʼéiyá hólǫ́.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí biniiʼdootłʼizh éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhingo naashchʼąąʼ; bítááʼ dóó bitsiitʼáád éí łigaigo yistłʼin; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai dóó yishtłizhgo noodǫ́ǫ́z; binááʼ éí łitso; bidaaʼ éí łitso ałdóʼ.
Ayaaí Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ biniiʼdootłʼizh éí naʼastsʼǫǫsí dóó łeeyiʼ bitiiní dóó hazéí yázhí deilghał; chʼosh dóó naʼashjéʼii éí deildeeł ałdóʼ.
Hotsooí
Hotsooí éí 13.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 3,007 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Hotsooí éí -gi bił hazʼą́. Hotsooí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,932 adéesʼeez.
Chéłchaaʼ biyázhí haalzheehii
éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tiphiidae" deiłníigo deiyózhí. Chéłchaaʼ biyázhí haalzheehii éí nahasdzáán bikáaʼgi 1,500 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Díí chʼosh éí 2–25 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí łizhin dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí łichííʼ dóó łitsogo daalkizh.
Teeł Chʼínítʼiʼ
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.
Teeł Chʼínítʼiʼdi 63 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Teeł Chʼínítʼiʼ éí -gi bił hazʼą́. Teeł Chʼínítʼiʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,542 adéesʼeez.
Bįįh Yildeeʼí Bikooh (kinsááʼ)
éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Náshdóí Bikooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Bįįh Yildeeʼí Bikoohdi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí kinsááʼ.
Bįįh Yildeeʼí Bikooh éí -gi bił hazʼą́. Bįįh Yildeeʼí Bikooh éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,007 adéesʼeez.
thumb|left|300px|Bįįh Yildeeʼí Bikoohdi łeeh hoʼdiiʼnííł
Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii bitsʼaʼ yibalígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼééh digháhii éí 25–30di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii bitsʼaʼ yibalígíí éí łóóʼ dóó tąądee naagháhii dóó chʼał yázhí yilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Níłchʼi łitsxooí
right|250px|border
chemical element éí (Ne); periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, níłchʼi łitsxooí éí námboo 10 góneʼ yiisdzoh.
Tʼááłáhági átʼéego:Áʼádaatʼéhígíí
Táłtłʼááh séigoʼ bitsʼaʼígíí
éí chʼosh bijáád dahólónígíí dah yikahji atah daasdzoh, áádóó éí tónteel biyiʼ dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Limulidae" deiłníigo deiyózhí; adóó éí dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px Táłtłʼááh séigoʼ bitsʼaʼígíí éí tátłʼidgo dootłʼizh dóó łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh aníłtso łeh; bitsʼíís éí nímaz dóó 4–24di asdzoh áníłtso łeh. Bijáád éí neeznááʼ.
Táłtłʼááh séigoʼ bitsʼaʼígíí éí táłtłʼááh chʼosh chʼééh digháhii dóó chʼil deiyą́.
Tʼááłáhági átʼéego:Chʼosh bideeʼ ádaadinígíí
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ téél halbáhí bitłʼaaʼ diniltsxooígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél éí halbá; bitłʼaaʼ éí diniltsxo; bizééʼ éí łigai dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łitso.
Azeeʼ ntłʼiní łibáhígíí
éí Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A.di dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyah bikáaʼgi sikaad; ndahóółtseiigóó dóó dziłgi sikaad łeh. Díí chʼil éí neeznáago da adéesʼeez yaʼííʼá; bitʼąąʼ éí naakidi asdzoh ádaníłnééz. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sphaeralcea angustifolia" deiłníigo dayózhí.
Hoozkʼazíidi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi bił hazʼą́; Tó Sido Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi éí bił hazʼą́.
Chʼaa ndaakaaígíí
thumb|left|300px
Tábąąstííntsoh dághaaʼígíí
éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Tónteel biyiʼdi hólǫ́, áádóó éí Náhookǫs biyaadi tábąąstííntsoh dahólónígíí atisgo áníłtso. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Erignathus barbatus" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá tábąąstíín "Erignathus"-jí atah yisdzoh. thumb|left|250px