cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kénézí
Díí tsídii éí 5–18di asdzoh ádaníłtso, áádóó éí bikeeʼ ayóo danineez (3–4di asdzoh); tábąąhgi éí dahiná, áádóó éí táłkááʼ chʼil bitʼąąʼ yikáaʼdi naakai. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yilááh áníłtso łeh; łaʼ éí daalzhin, náánáłaʼ éí dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ.
Kénézí éí deesdoigi tʼóó ahayóí; chʼosh deildeeł łeh; łahda łóóʼ yázhí deilghał ałdóʼ.
Tsídii bichʼahtsohí bikʼos łitsooígíí
éí tsídii bichʼahtsohí dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rhabdotorrhinus corrugatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 25–28di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitseeʼ éí łigai dóó kʼíjíjin; bikʼos éí łitso; binákʼee éí dootłʼizh; bidaaʼ éí łichííʼ dóó dinilzhin dóó kʼídzígai dóó tʼóó bíyó shiyish.
Tsídii bichʼahtsohí bikʼos łitsooígíí éí tsin bineestʼąʼ (hashkʼaan dijéʼé da) dóó dzidzé deiłchozh.
Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsįsgąkááʼ dah sidáhí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó  dóó  hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nyctibius jamaicensis" deiłníigo dayózhí. Azhą́ néʼéshjaaʼ nahalin ndi, doo néʼéshjaaʼ átʼée da. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsįsgąkááʼ dah sidáhí éí 13–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ éí łibá. Binááʼ éí ntsaa; bikeeʼ éí áłtsʼíísí.
Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsįsgąkááʼ dah sidáhí éí tłʼéeʼgo chʼosh yázhí yildeeł; jį́įgo éí tsin bisgąʼ yikááʼ dah sidáago ałhosh łeh.
Ooljééʼ
éí nahasdzáán yinádaał, áádóó Yágháhoníkáán biyiidiʼ ooljééʼ naaznilígíí, ałgáá naʼniilgo Nahasdzáán biʼooljééʼígíí ashdlaʼ góneʼ yiisdzo. Ooljééʼ dóó nahasdzáá asdááʼ tʼáá ałhéé niłtsóʼ (1/4 ooljééʼ beeʼááʼooh aniiłtsó, áádóó 1/81 beeʼááʼooh aniiłdas, Nahasdzáán biłʼałgááʼnaʼniilgo). Ooljééʼ nahasdzáán yiinaʼdałgoʼ, ooljééʼígíí dooʼnaʼbaałdaʼ (Tʼááłáʼiʼdę́ę́go nahasdzáán bichʼį́ʼgo siʼą́ą́h áádóó ooljééʼ niwódę́ę́go anólinígíí doonidéíltsádaʼ nahasdzáán bikáádę́ę́ diniitʼį́ʼgo). Ooljééʼ bikáaʼgi éí tsékǫ́ʼ naʼhalingo łizhin áádóó łahgo éí łééhdaʼhósdzá, díí éí Yágháhoníkáán biyiidiʼ tsé nidaʼtʼáʼígíí łeeh yiilwod ajį́ʼ. Ooljééʼ bikáágo łahgo daʼjizhin, akóh éí ałkʼidą́ą́ volcano daʼdéísdǫǫh, áádóó akóh beeʼhólzhin. Akwííshį́įdi mííl nahai ooljééʼ nahasdzáán yinaadaałgo, áádóó ałʼąą dineʼé naʼhidiizid adéíłʼį́į́hígíí ooljééʼ haʼnadahígíí bikééhgoʼ adaʼyiilá. Naaná ooljééʼ nahasdzáán yiinaʼdaałgo tónteel ałdóʼ naʼyiiłnáʼ. Áádóó ooljééʼ éí 384,403 km andzáádiʼ siʼą́ą́h. Ooljééʼ ałnííʼ góneʼ ałtsá dzohgoʼ éí 3,474 km aniiłtsoʼ.
Ooljééʼ éí nahasdzáán yinádaał, áádóó táádiin neilkááʼgo (29.5 ayiisígíí) ałtsoʼ nahasdzáán yinadáʼ. Ooljééʼ dooyiitʼį́į́hgo éí ooljééʼ chahałhééł nadzá wolyé, díí éí ooljééʼígíí bicháʼahaʼohígíí biniiná dooʼooljééʼ yiigááłdaʼ naʼhalin, 0% ooljééʼ yiitʼį́ʼ łééh. Ooljééʼ dah yiitʼą́ yiilééhgo éí ooljééʼígíí bicháʼahaʼohígíí nishtłʼáhjigo yiilééh (Chahałhééł yiichʼį́ naadaałgoʼ éí cháʼahaʼohígíí nishnáájiʼgo łeeh), 1–49% ooljééʼ yiitʼį́ʼ łééh. Ooljééʼ nitʼą́ą́ nádaałgo éí tʼáá ałnį́į́h dooʼbicháʼahaʼoh hólǫ́ łeeh (nishtłʼahjigo), 50% ooljééʼ yiitʼį́ʼ łeeh. Ooljééʼ nitʼą́ą́ hanádzá yiilééhgo éí ooljééʼígíí bicháʼahaʼohígíí nishtłʼahjigo yiilééh áádóó 51–99% ooljééʼ yiitʼį́ʼ łeeh. Áádóó hanííbą́ą́zgo éí ooljééʼígíí nimaasgo siʼą́ą́h łeeh áádóó éí tʼáá beeʼhózinigoʼ siʼą́ą́h łeeh. Ooljééʼ łahjigo nádaałgo éí ooljééʼ bicháʼahaʼohígíí nishnáájigo yiilééh, 51–99% ooljééʼ yiitʼį́ʼ łééh. Áádóó ooljééʼ chahałhééł nadahgoʼ éí ooljééʼ bicháʼahaʼohígíí ałnį́į́h doo yiilééh, nishnááhjigo cháʼahaʼohígíí yiilééh áádóó 50% ooljééʼígíí yiitʼį́į́h łeeh. Áádóó éí ooljééʼ dah yiitʼą́ yiilééhgoʼ éí ooljééʼígíí bicháʼahaʼohígíí nishnáájigoʼ yiilééh, 1–49% ooljééʼ yiitʼį́ʼ łeeh. Áádóó éí ooljééʼ chahałhééł nadah (0% yiitʼį́ʼ łeeh), áádóó éí beeʼhánaaʼholzhiish.
thumb|center|800px|Ooljééʼ Ałʼąą Ánááʼniił
Ooljééʼ naʼiichʼąh (Jóhonaaʼéí naʼiichʼąh)
Jóhonaaʼéí, Nahasdzáán, áádóó Ooljééʼ ałkéé nikááhgo éí Ooljééʼ naʼiichʼąh. Nidaʼałkááʼiʼ adaʼnį́į́hgo éí Ooljééʼ tʼáá ałahájíʼ naʼiichʼąhgo átʼé, ooljééʼ chahałyeeł nadááhgo éí ooljééʼígíí Jóhonaaʼéí dóó Nahasdzáán bitáʼgiʼ anádahgo biniiná ooljééʼ dooʼyitʼį́į́hdaʼ (Ooljééʼ bicháʼahaʼohígíí nahasdzáánígíí bichʼį́ʼgo siʼą́ą́h nigiʼ biniiná, ooljééʼ dooʼyitʼį́į́hdaʼ). Áádóó hanibaasgo éí Nahasdzáánígíí Jóhanaaʼéí dóó ooljééʼ bitáʼgiʼ anádahgo biniiná ooljééʼígíí naʼnííbaas nilį́į́h łeeh. Ooljééʼ dóó Jóhonaaʼéí iichʼąhgo éí Nahasdzáán bikáaʼgi yiitʼį́ʼ yiilééh; ooljééʼ bichaʼahaʼoh nahasdzáán bikʼíʼjigo yiilééh. Jóhonaaʼéí dóó ooljééʼ ałgáá naaniilgo, Jóhonaaʼéíʼígíí yéigo atiis áníłtso akóndiʼ nizaadi siʼą́ą́hniʼígíí beeʼ ałtsiisíʼ naʼhalin; háídaʼlé yiiʼnééłį́į́hgo ooljééʼ beeʼniłtsóʼ naʼhalin. Nidaʼałkááʼiʼ éí Ooljééʼ dóó Jóhonaaʼéí biangular diameter (Adóóléʼé nimaazígíí bibąąhgo ániłtsóʼígíí baʼyáʼatíʼgo oolyé) asdą́ą́ ałhééʼniiłtsóʼ; éí biniiná Ooljééʼ dóó Jóhonaaʼéí iichʼąhgoʼ ooljééʼígíí jóhonaaʼéí yiidahgo iigáá áádóó jóhonaaʼéíʼígíí anéʼdę́ę́h yiilééh, áádóó jóhonaaʼéíʼígíí haʼdaniiłtsógo tʼéiyá yiitʼį́ʼ łééh. Naaná jóhonaaʼéí dóó ooljééʼ iichʼąhgo, ooljééʼígíí jóhonaaʼéíʼígíí ałtsóʼ yiichʼą́ą́h iigáá, áádóó jóhonaaʼéí bishándiinígíí ooljééʼ biangular diameter bibąąhgo yiitʼį́ʼ łeeh. 250px|thumb|right|1999 biyihah yę́ędą́ą́ʼ jóhonaaʼéí azhchʼąhgo éélkid. Díí éélkidígíí néélį́į́hgo, Ooljééʼ dóó Jóhonaaʼéí biangular diameter ałhééʼniiłtsó naʼhalin, akondiʼ Jóhonaaʼéíʼígíí yéigo nitságo átʼé áádóó Ooljééʼígíí ałtsíísigo átʼé.
Nidaʼałkááʼiʼ daʼnį́į́hgo éí Nahasdzáán bigravityígíí ooljééʼ nahasdzáán yiichʼį́ʼgo yooʼdzį́į́s háʼzhóʼóʼgo, áádóó díí biniiná ooljééʼ biangular diameter nitsá yiilééł. Naasdiʼ ákwiishį́į́h damíiltsoh nahahgo jóhonaaʼéí dóó ooljééʼ naʼiichʼąhgo ooljééʼ biangular diameterígíí yéigo nitsá doolééł áádóó jóhonaaʼéí bishándiin dooʼyiitʼį́ʼ daʼdoolééł. Áádóó 600 míiltsoh nahah naasdiʼ, ooljééʼ biangular diameterígíí doo jóhonaaʼéí ałtsó ninéídiiłį́į́hda doolééł, jóhonaaʼéíʼígíí tʼááłáʼ dooʼyiitʼį́ʼ doolééł. Díí éí jóhonaaʼéí biangular diameter tʼáá dooʼłáhgo azáágo, ládą́ą́ (díí éí daʼtsʼíʼígíí tʼáá haníʼ, baʼnitsáhkéésígíí).
Yágháhoníkáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼ ooljééʼ yééʼtʼá
Yas Niłtsʼéés 02, 1959 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdę́ę́go yágháhoníkáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼígíí yiidéíʼdéízhchiid áádóó Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Luna program wolyéego ooljééʼ yéétʼá. Díí éí doo bílaʼashdlaʼíłá naayáʼdaʼ. Yágháhookáán biyiidi natʼáʼiʼ Lunnik 3 wolyéígíí éí ooljééʼ binéʼdę́ę́go iiʼiiskid, áádóó Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Lunnik 9 éí ooljééʼ yiikáági néézdáh. Áádóó Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Lunnik 10 ooljééʼ yiinastʼá (áłtsé ákwii tʼéigo, iiʼiilá). Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdę́ę́go łaʼ Ooljééʼ yiikááʼ nandahí adaʼyiilá, díí éí Ooljééʼ yiikááʼ nandahí Lunokhod wolyé nitʼę́ę́h áádóó díí éí ooljééʼ bikáágo naaswod, díí éí Ooljééʼ yiikááʼ nandahí Apollo 11 wolyéígíí neezdaʼ dooʼbikʼíʼjį́ʼ (Yaʼiishjááshtsoh 20, 1969go yoołkaałgo Apollo 11 ooljééʼ yiikááʼ neezdah yę́ędą́ą́ʼ éí bílaʼashdlaʼii ooljééʼ yiikáá naayá, Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíídę́ę́go bílaʼashdlaʼí wótááhgóó ałnááʼáłtʼahí ákwiiʼdaʼiilá). Áádóó éí bikéí doo éí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdę́ę́ʼgo Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Lunnik 16, Lunnik 20, dóó Lunnik 24 bidaʼdéíshchiid áádóó ooljééʼ biłéézh niʼnádah yiizhjáá (300 grams ánéelą́ąʼgo).
Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzodę́ę́go Ranger Program wolyéego aalyá, iidą́ą́ Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Ranger wolyéígíí adahʼeeltsʼid ooljééʼ bikáájiʼ. Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Ranger 7, 8, dóó 9 éí tʼáá dooʼadahʼaaltsʼidaʼ. Áádóó Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Lunar Orbiter, ashdlaʼgo Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ daʼdéízniil ooljééʼ bikáaʼgi, 1966–1967 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. Áádóó díí Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ daʼdasníílígíí éí ooljééʼ bikáaʼgi kéyah ánólinígíí naaltsoos bikáaʼgi neezhchʼáá. Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Ranger Program bikéídoo éí Surveyor wolyéego anaalyá áádóó éí chooʼį́į́hgo beeʼooʼnishgoʼ nahónaadi. thumb|left|[[Wótááhgóó ałnááʼáłtʼahí Hastiin Buzz Aldrin ooljééʼ yiikááʼ naayáʼ: Ooljééʼ yiikááʼ nandahí Apollo 11 biłnaastʼá. Yaʼiishjááshtsoh 20, 1969 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ákwii daʼhótʼį́į́hdi.]]
Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzodę́ę́go Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Clementine dóó Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdę́ę́go Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Hiten dóó Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Selene, áádóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdę́ę́go Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Smart 1, Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́go Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Chang'e 1 áádóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdę́ę́go Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Chandrayaan-1. Tʼáá átʼé ooljééʼ yiichʼį́ʼ Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ yídéídiichʼiid, ooljééʼ naalkáá biniiyéʼ áádóó tó bisiil adaʼtsíʼ ałdóʼ hólǫ́ ooljééʼ bikáaʼgi háʼniihgoʼ naalkáá. 1973 biyihah yę́ędą́ą́ʼ akéídiʼ bílaʼashdlaʼii ooljééʼ Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ yiichʼį́ʼ yiidéídeezhchiid.
Biniʼantʼą́ą́tsoh 2005 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzodę́ę́go NASA wótááhgóó ałnááʼáłtʼahí ooljééʼgo doogááł haʼnį́į́hgo yééʼhadasdzíí, díí éí 2018go ákwii doonííł.
Biniʼantʼą́ą́tsoh 2009 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdę́ę́go, Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Chandrayaan-1 tó ałchį́į́hdiʼgo hadeilį́į́ ooljééʼ bikáaʼgi
Gógooʼii disxǫsí bitéél noodǫ́zígíí
éí naatsédlózii dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Łeesdísí Bikéyahdi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chrysococcyx lucidus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitéél éí łizhingo noodǫ́ǫ́z; binághah dóó bitʼaʼ éí yishtłizh dóó dootłʼizhgo disxǫs; bitsiitʼáád éí łibá.
Gógooʼii disxǫsí bitéél noodǫ́zígíí éí chʼosh ditłʼooí deildeeł.
Tłʼohwaaʼítah
éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dibé Ntsaa Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Tłʼohwaaʼítah éí ﻿-gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tłʼohwaaʼítah éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,906 adéesʼeez.
Zhį́ʼii ałchozhí binátsįʼgoʼ dootłʼizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gymnoderus foetidus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Baʼáádígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 12–14di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bidaaʼ éí łibá. Bikąʼígíí éí bitʼaʼ dóó binátsįʼgoʼ dootłʼizh (baʼáádígíí éí binátsįʼgoʼ ádin).
Zhį́ʼii ałchozhí binátsįʼgoʼ dootłʼizhígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii łizhinígíí
éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melanochelys trijuga" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼééh digháhii éí 10–15di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltso dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí łibá dóó łizhingo naashchʼąąʼ.
Ńdíshchííʼ Ííʼáhí (Chʼil Naʼatłʼoʼii Bikooh)
éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Chʼil Naʼatłʼoʼii Bikooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Ńdíshchííʼ Ííʼáhí éí 2.67 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 14,707 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Ńdíshchííʼ Ííʼáhí éí -gi bił hazʼą́. Ńdíshchííʼ Ííʼáhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 354 adéesʼeez.
Tsídii dilwoʼí bitéél halchíʼígíí
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh (áko ndi éí halgaiigi dóó doo ndahałtingóó naagháa łeh), áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cursorius temminckii" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitłʼaaʼ éí łigai; bitsiitʼáád éí łitsxo; bitéél éí halchíiʼ łeh; binákʼee naʼííjin dóó naʼíígai; bidaaʼ éí łizhin dóó tʼóó bíyó shiyish; bijáád éí áłtsʼóózí dóó nineez.
Tsídii dilwoʼí bitéél halchíʼígíí éí chʼosh haalzheehgo nihookááʼ naakai.
Télii (dabilį́įʼii)
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 3–5di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bitsiizóól éí dinilzhin; bitéél dóó bíchį́į́h éí łigai.
Nímasii Kʼidadilyéhé Hahoodzo
éí Náhookǫsjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.
Télii (dabilį́įʼii)
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Télii éí tłʼoh dóó chʼil binááʼ yiłchozh.
Nímasii Kʼidadilyéhé Hahoodzo
Nímasii Kʼidadilyéhé Hahoodzo biwááshindoon éí Tʼiis Ląʼí Tóńlį́ hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́.
Tʼááłáhági átʼéego:Nímasii Kʼidadilyéhé Hahoodzo
Bolbolii
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí tó wónaanídi dahólǫ́; Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí, Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí ádaadin. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pycnonotidae" deiłníigo deiyózhí. Bolbolii éí 150 ałʼąą ádaatʼé.
Díí tsídii éí 7–9di asdzoh ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh.
Bolbolii éí dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh łeh; łahda chʼil binááʼ deildeeł; naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Bolbolii
Łóóʼtsoh bighą́ą́ʼ yílkʼidígíí
éí łóóʼtsoh biwooʼ daditsʼózígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Megaptera novaeangliae" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼtsoh éí 40–52di adéesʼeez áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél éí łigai. Ndilnaʼgo éí naʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Łóóʼtsoh bighą́ą́ʼ yílkʼidígíí éí táłtłʼááh chʼoshchilí yildeełgo naʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Bitsʼaʼ niłtólii
éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cladocera" deiłníigo deiyózhí. Bitsʼaʼ niłtólii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó eí 620 ałʼąą ádaatʼé. Beʼekʼid biyiʼdi éí ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ; łaʼ éí tónteel biyiʼdi dahólǫ́ ałdóʼ. thumb|left|250px Díí chʼosh éí 0.2–6 mm ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí nímaz. Binááʼ éí tʼááłáʼí. Bijáád éí doo danineez da. Táłtłʼááh chʼilchilí dóó chʼosh doo yitʼíinii éí bichʼiyąʼ.
Bis Dootłʼizh Ńdeeshgiizh
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Chʼíńlį́ Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Dziłíjiin Náhookǫsjígo éí sinil.
Bis Dootłʼizh Ńdeeshgiizh éí ﻿-gi bił hazʼą́. Bis Dootłʼizh Ńdeeshgiizh éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,496 adéesʼeez.
Dziłghą́ąʼdi Kin (Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo)
éí Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dilkʼischíiʼtah Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Dziłghą́ąʼdi Kin éí 3.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 83 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Dziłghą́ąʼdi Kin éí -gi bił hazʼą́. Dziłghą́ąʼdi Kin éí tónteel bikááʼdóó deigo 9,800 adéesʼeez.
Tsįsgąkááʼ dah sidáhí łibáhígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nyctibius griseus" deiłníigo dayózhí. Azhą́ néʼéshjaaʼ nahalin ndi, doo néʼéshjaaʼ átʼée da. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsįsgąkááʼ dah sidáhí éí 13–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ. Binááʼ éí ntsaa; bikeeʼ éí áłtsʼíísí.
Tsįsgąkááʼ dah sidáhí łibáhígíí éí tłʼéeʼgo chʼosh yázhí yildeeł; jį́įgo éí tsin bisgąʼ yikááʼ dah sidáago ałhosh łeh.
Teełtah chʼał dibéłchíʼígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.8–1.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.
Teełtah chʼał dibéłchíʼígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tábąąh dilwoʼí (chʼosh)
éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Elaphrinae" deiłníigo deiyózhí. Tábąąh dilwoʼí éí 40 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́. thumb|left|250px Díí chéłchaaʼ éí 7–10 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí nineez dóó łizhin, áádóó éí łichííʼ dóó łizhin dóó dootłʼízhgo daalkizh łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii łizhin dóó łichíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rhodospingus cruentus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 6–7di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitéél dóó bizééʼ dóó bitsiitʼáád éí halchííʼ; bidaaʼ éí diłhił.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii łizhin dóó łichíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Naakaii Łizhinii Biʼéénézí Bikéyah
éí Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi bił hazʼą́.
Naakaii Łizhinii Biʼéénézí Bikéyah éí 356,669 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 140,431,790 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2006góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Naakaii Łizhinii Biʼéénézí Bikéyah biwááshindoon éí Tsétsoh Dijoolí hoolyéedi bil hazʼą́, áádóó Tótaʼ Yadaazʼáhí hoolyéedi éí atisgo áníłtso.
Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Łizhiní Bikéyah
Tsé Náhootʼoodídi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
éí Tsé Náhootʼoodii Shádiʼááhjígo bił hazʼą́; Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi (Hoozdo Hahoodzo biyiʼdi) bił hazʼą́.
Chʼil bijeeh yidlání bitłʼaaʼ łigaaígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cinnyris talatala" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Chʼil bijeeh deidlání éí łahda dahiitį́hiigi átʼéego ndaatʼá.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís chʼilgo dootłʼizh dóó disxǫs; bitłʼaaʼ éí łigai; bitéél éí yágo naʼítłʼizh; bitʼaʼ éí dinilzhin; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish. Baʼáádígíí éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitʼaʼ éí diłhił.
Chʼil bijeeh yidlání bitłʼaaʼ łigaaígíí éí doo chʼil bijeeh tʼéiyá yidlą́ą da; naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tsé Náhootʼoodídi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi
thumb|left|300px|Chidí naatʼaʼí ninádaaltłiʼígi éélkid
Tʼááłáhági átʼéego:Tsé Náhootʼoodii
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ táyiʼ chʼałchilí dibéłchíʼígíí
éí táyiʼ chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Uperoleia tyleri" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.7–0.9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dibéłchíʼí; biwos éí łitso; bitéél dóó bibid éí łibáago yistłʼin; binááʼ éí diłhił.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ táyiʼ chʼałchilí dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Hatinídę́ę́ʼ tsídiiłgaii
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́; tʼáá díí tʼéiyá tsídii naatʼaʼí kéyah yistinígíí bikááʼ dabighan dóó ńléidi biyęęzhii deiłchí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chionis" deiłníigo dayózhí. Hatinídę́ę́ʼ tsídiiłgaii éí naaki ałʼąą átʼé. thumb|left|250px Hatinídę́ę́ʼ tsídiiłgaii éí tsékʼiʼ dóó tsédáaʼgi bitʼoh ádeilééh; shį́įgo biyęęzhii deiłchí.
Naakaii náásééł
éí chʼosh bijáád hastáníjiʼ atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mantodea" deiłníigo dayózhí. Naakidi mííl dóó baʼąą naakidi neeznádiingo ałʼąą átʼéego naakaii náásééł dahólǫ́. Deesdoigi dóó honeezílígi dahólǫ́.
Ánoolinígíí dóó Chʼiyą́
Naakaii náásééł éí alghałgo naaghá: naʼashǫ́ʼii dóó chʼał yilghał. Naakaii náásééł ntsxaaígíí éí tsídii dóó tłʼiish ałdóʼ yilghał. Łahda gah yázhí yilghał.
Bízhiʼígíí
Díí chʼosh "Háádę́ę́ʼ Naakaii náásééł?" nabízhdíłkidgo Naakaii bichʼįʼjígo náyéés jiní.
Tʼááłáhági átʼéego:Wónikǫsí dóó Naakaii náásééł
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ lókʼaatah chʼééh digháhii
éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vijayachelys silvatica" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá chʼééh digháhii "Vijayachelys"-jí atah yisdzoh. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼééh digháhii éí 4–6di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltso dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí łibá dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ lókʼaatah chʼééh digháhii éí tąądee naagháhii dóó chʼał yázhí yilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Téél halbáhí bijáád łichíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Turdus plumbeus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 9–11di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitłʼaaʼ éí halchííʼ; bizééʼ éí łigai dóó halzhin; bitʼaʼ éí diłhił; bijáád éí łichííʼ; bidaaʼ éí łizhin.
Téél halbáhí bijáád łichíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Tłʼízí (bílaʼashdaʼii bilį́į́ʼ)
éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Bichʼah Łichíiʼii Bikéyahdi hahóólįįd jiní; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Capra aegagrus hircus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii bitsʼíís éí 4–5di adéesʼeez áníłnéez łeh.
Tłʼízí éí tłʼoh dóó chʼil deiłchozhgo naakai.
Tséndeelkʼidí
éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Chʼil Naʼatłʼoʼii Bikooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Tséndeelkʼidí éí 21.53 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 27,616 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tséndeelkʼidí éí -gi bił hazʼą́. Tséndeelkʼidí éí tónteel bikááʼdóó deigo 2,290 adéesʼeez.
thumb|left|300px
Gógooʼii disxǫsí bizééʼ łigaaígíí
éí naatsédlózii dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chrysococcyx caprius" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Gógooʼii disxǫsí bizééʼ łigaaígíí éí chʼosh ditłʼooí deildeeł.
Ayání Naakaii Hahoodzo
éí Náhookǫsjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.
Ayání Naakaii Hahoodzo éí 147,040 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 989,415 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tábąąh béégashii ałchiní
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 5–6di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís diłhiłgo dinilzhin łeh.
Tábąąh béégashii ałchiní éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh dóó lókʼaaʼ yiłchozh dóó náʼátʼaał.
Tséniʼchʼil
éí Káálsiiyin biiʼ hólónígíí tsé bikáaʼgi sikaad łeh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pellaea glabella" (éí doodaiiʼ éí "Pellaea atropurpurea") deiłnígo dayózhí.
Naakaii Łizhinii Biłeeyootʼį́ʼí Bikéyah Ntsaaígíí
Naakaii Łizhinii Biłeeyootʼį́ʼí Bikéyah Ntsaaígíí éí 905,567 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 82,243,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.
Naakaii Łizhinii Biłeeyootʼį́ʼí Bikéyah Ntsaaígíí biwááshindoon éí Teełtah Hahazteel hoolyéedi bił hazʼą́.
Tʼááłáhági átʼéego:Naakaii Łizhiní Bikéyah
Tsídii bichʼahtsohí binátsįʼgoʼ hólónígíí
éí tsídii bichʼahtsohí dóó bikʼéí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ceratogymna" deiłníigo deiyózhí, áádóó éí naaki ałʼąą átʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 20–24di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; baʼáádígíí éí bitsiitʼáád dinilzhin dóó diʼil, bikąʼígíí éí bitsiitʼáád halzhin; binákʼee éí dootłʼizh; binátsįʼgoʼ hólǫ́; łaʼ bidaaʼ łizhin dóó tʼóó bíyó shiyish, náánáłaʼ éí bidaaʼ dinilgai.
Tsídii bichʼahtsohí binátsįʼgoʼ hólónígíí éí tsin bineestʼąʼ (hashkʼaan dijéʼé da) dóó dzidzé deiłchozh.
Łichíʼíkooh
Łichíʼíkoohdi 470 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Łichíʼíkooh éí -gi bił hazʼą́. Łichíʼíkooh éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,879 adéesʼeez.
Łóóʼtsoh bizábąąh shiyishí
éí łóóʼtsoh biwooʼ daditsʼózígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eubalaena" deiłníigo deiyózhí. Łóóʼtsoh bizábąąh shiyishí éí tááʼ ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼtsoh éí 45–55di adéesʼeez ádaníłnéez łeh. Bitsʼíís éí łizhin. Ndadilnaʼgo éí ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Łóóʼtsoh bizábąąh shiyishí éí táłtłʼááh chʼoshchilí deildeełgo ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Łóóʼchilí bitʼaʼ ádaadinígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tayiʼjįʼ ndaakaígíí éí łeeyiʼ chʼosh ndahalin, áádóó éí tʼóó naakidi asdzoh ádaníłnééz; binááʼ éí ádin, áádóó éí bitʼaʼ dóó yee ndaʼałkǫ́ʼí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da. Bitsʼíístsʼiin éí ádin, bíígháán éí tʼóó ooshgę́ęzhgi átʼéhígíí bee ályaa (díí éí "bííghą́ą́stsʼǫǫd" wolyé). Bitsʼíís éí bigháhootʼį́į łeh (niłtólígo).
Łóóʼchilí bitʼaʼ ádaadinígíí éí chʼosh doo yitʼíinii deiyą́.
Zhį́ʼii ałchozhí bitéeltsįʼgoʼ łichíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cephalopterus glabricollis" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 14–16di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bidaaʼ éí łibá. Bikąʼígíí éí bitéél dóó bitéeltsįʼgoʼ łichííʼ (baʼáádígíí éí bitéeltsįʼgoʼ ádin).
Zhį́ʼii ałchozhí bitéeltsįʼgoʼ łichíʼígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Łigaii Dah Azkání (kintah)
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Łigaii Dah Azkání éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Łigaii Dah Azkání éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,574 adéesʼeez.
Jáád neishoodí naʼashjéʼii haalzheehígíí
éí nahasdzáán bikáaʼgi dį́įʼdi dimííltsohgo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pompilidae" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px Jáád neishoodí naʼashjéʼii haalzheehígíí éí chʼil bijeeh dóó tádídíín tʼeiyá yildeeł; áádóó éí naʼashjéʼii haalzheehgo naaghá; díí naʼashjéʼii éí biyáázh yichʼįʼ chʼiyáán ádaatʼé.
Tsʼǫʼasánii bikágí ntłʼizí
(éí doodaiiʼ Łeʼesánii bikágí ntłʼizí) éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Triopsidae" deiłníigo deiyózhí. Tsʼǫʼasánii bikágí ntłʼizí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó eí 16 ałʼąą ádaatʼé. Beʼekʼid biyiʼdi éí ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ. thumb|left|250px Díí chʼosh éí 20–100 mm ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí nímaz dóó nteel. Bitseeʼ éí naaki. Táłtłʼááh séigoʼ bitsʼaʼígíí dóó łóóʼ adishishí éí ndahalin. Táłtłʼááh chʼilchilí dóó chʼosh doo yitʼíinii éí bichʼiyąʼ.
Jį́ʼaniʼįįhí
éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mus musculus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Táchiiʼ
éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Chʼíńlį́ Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Dziłíjiin Náhookǫsjígo éí siʼą́.
Jį́ʼaniʼįįhí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Jį́ʼaniʼįįhí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chéłchaaʼ dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Táchiiʼ
Táchiiʼ éí ﻿-gi bił hazʼą́. Tachíí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,653 adéesʼeez.
Wáláchíʼétah chéłchaaʼ
éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Paussinae" deiłníigo deiyózhí. Wáláchíʼétah chéłchaaʼ éí 750 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́. thumb|left|250px Díí chéłchaaʼ éí 6–20 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí nineez, áádóó éí diłhił dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalkizh. Bideeʼ éí ntsaa dóó ditą́ą łeh. Wáláchííʼ bighan biyiʼdi éí dahiná. Díí wáláchííʼ éí bichʼiyąʼ.
Teełtah chʼał dinilzhin dóó dootłʼizhígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.8–1.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó dinilzhingo noodǫ́ǫ́z; bitéél éí diniltso; binááʼ éí ntsaa.
Teełtah chʼał dinilzhin dóó dootłʼizhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Ayánítsiiʼí
éí Tónteeldę́ę́ʼ naalʼeełí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bucephala albeola" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Ayánítsiiʼí éí tʼáyaałchííʼ baʼáán yiyiʼdi bitʼoh ádeilééh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naalʼeełí éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; bitsʼíís éí 1–1.5 adéesʼeez áníłtso, 1–1.5 dahidídloʼ áníłdáas łeh.
Ayánítsiiʼí éí chʼosh bitsʼaʼígíí dóó chʼosh bikágí ntłʼizí deildeeł; łóóʼ yázhí deilghał ałdóʼ.
Tsídiiłbáhí bítááʼ halzhinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Coryphospingus pileatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bítááʼ éí halzhin; bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí dinilbá.
Tsídiiłbáhí bítááʼ halzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Nichʼiʼí
éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; bílátaʼdiitłʼíísh łeh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Glandularia canadensis" deiłníigo dayózhí.
Tsídii dilwoʼí diniltsooígíí
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh (áko ndi éí halgaiigi dóó doo ndahałtingóó naagháa łeh), áádóó éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi dóó dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cursorius cursor" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 8–9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí diniltsxogo naashchʼąąʼ; bitłʼaaʼ éí łigai; bitsiitʼáád éí halbá; binákʼee naʼííjin dóó naʼíígai; bidaaʼ éí łizhin dóó tʼóó bíyó shiyish; bijáád éí áłtsʼóózí dóó nineez.
Gógooʼii disxǫsí chʼilgo dootłʼizhígíí
éí naatsédlózii dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chrysococcyx klaas" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 7–8di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh. Bikąʼígíí éí bitéél dóó bizééʼ łigai, baʼáádígíí éí bitéél diniltso.
Gógooʼii disxǫsí chʼilgo dootłʼizhígíí éí chʼosh ditłʼooí deildeeł.
Shash bighą́ąʼgi hadzíbáhí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí naaldlooshii éí 5–6di adéesʼeez áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí.
Shash bighą́ąʼgi hadzíbáhí éí deeteel dóó hakʼaz bįįh dóó dzeeh dóó łóóʼ yilghał.
Chʼil bijeeh yidlání bitéél łikizhígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Kurochkinegramma hypogrammicum" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Chʼil bijeeh deidlání éí łahda dahiitį́hiigi átʼéego ndaatʼá.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 4–6di asdzoh áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó chʼilgo dootłʼizh; bitłʼaaʼ dóó bitéél éí diniltsoho łikizh; bitsiiyah éí tsédídéehgo naʼítłʼizh; bitłʼaakááʼ éí yágo dootłʼizh; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish. Baʼáádígíí éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łikizh.
Chʼil bijeeh yidlání bitéél łikizhígíí éí doo chʼil bijeeh tʼéiyá yidlą́ą da; naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Łeezh Łichxíiʼii Hahoodzo
éí Shádiʼááhjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.
Łeezh Łichxíiʼii Hahoodzo éí 52,419 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 4,779,745 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Łeezh Łichxíiʼii Hahoodzo biwááshindoon éí Łeezh Łichxíiʼii hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́, áádóó Dził Deeshchiiʼí hoolyéedi kin haalʼáhí éí atisgo áníłtso.
Tʼááłáhági átʼéego:Łeezh Łichxíiʼii Hahoodzo
Tóyáʼátʼéehii
éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiisyaakin Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Tóyáʼátʼéehii éí ﻿-gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tóyáʼátʼéehii éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,262 adéesʼeez.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ táyiʼ chʼałchilí dichʼízhígíí
éí táyiʼ chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Uperoleia lithomoda" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.7–0.9di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó dinilbáago naashchʼąąʼ dóó tʼóó bíyó dichʼíízh; binááʼ éí diłhił.
Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ táyiʼ chʼałchilí dichʼízhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.
Hasbídí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin). Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Columbidae" deiłníigo deiyózhí. Hasbídí éí 310 ałʼąą ádaatʼé; Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bikáaʼgi éí tʼóó ahayóí.
Ánoolinígíí
Hasbídí éí bikʼos dóó bidaaʼ doo nineez da, áádóó éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí dadootłʼizh dóó daaltso. Łaʼ éí tsídiiłbáhígi ádaníłtso, náánáłaʼ éí tązhiigi ádaníłtso.
Chʼiyą́
Hasbídí éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo naakai: chʼil binááʼ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh łeh. Náánáłaʼ éí chʼosh ałdóʼ deildeeł.
Tʼááłáhági átʼéego:Hasbídí
Tséghádiʼnídíní
éí Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dilkʼischíiʼtah Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Tséghádiʼnídíní éí -gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tséghádiʼnídíní éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,154 adéesʼeez.
Tsįsgąkááʼ dah sidáhí bitseeʼ nineezígíí
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nyctibius aethereus" deiłníigo dayózhí. Azhą́ néʼéshjaaʼ nahalin ndi, doo néʼéshjaaʼ átʼée da. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsįsgąkááʼ dah sidáhí éí 13–17di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ. Binááʼ éí ntsaa; bikeeʼ éí áłtsʼíísí.
Tsįsgąkááʼ dah sidáhí bitseeʼ nineezígíí éí tłʼéeʼgo chʼosh yázhí yildeeł; jį́įgo éí tsin bisgąʼ yikááʼ dah sidáago ałhosh łeh.
Łeeyiʼ wóbitsʼaʼí
éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Scaritinae" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px Díí chéłchaaʼ éí 2–40 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí nineez, bitsiiʼ éí nteel łeh; áádóó éí diłhił dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.
Tónteel Biihílį́ Hahoodzo
éí Shádiʼááhjí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́.
Tónteel Biihílį́ Hahoodzo éí 52,378 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 4,533,372 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Tónteel Biihílį́ Hahoodzo biwááshindoon éí Łichííʼ Sitání hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́, áádóó Tónteel Biihílį́ Hatsoh hoolyéedi kin haalʼáhí éí atisgo áníłtso.
Tʼááłáhági átʼéego:Tónteel Biihílį́ Hahoodzo
Łóóʼtsoh dootłʼizhígíí
éí łóóʼtsoh biwooʼ daditsʼózígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Balaenoptera musculus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí łóóʼtsoh éí 80–95di adéesʼeez áníłnééz. Bitsʼíís éí dootłʼizhgo łibá; bitéél éí łigai. Ndilnaʼgo éí naʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Łóóʼtsoh bizábąąh shiyishí yázhí éí táłtłʼááh chʼoshchilí yildeełgo naʼałkǫ́ǫ́ʼ.
Téél halbáhí binákʼee diniltsooígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Turdus daguae" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Téél halbáhí binákʼee diniltsooígíí éí chʼosh yázhí dóó tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Łéʼétsoh beeniʼíhoniitaahígíí
éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hahóólįįd, áádóó éí ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cavia" deiłníigo deiyózhí. thumb|left|250px|Łéʼétsoh beeniʼíhoniitaahígíí, bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ átʼéhígíí éélkid thumb|left|250px|Łéʼétsoh beeniʼíhoniitaahígíí dóó [[chʼil łichxíʼí dóó nímasii bitsʼą́ą́dóó chʼiyáán ályaa]] Łéʼétsoh beeniʼíhoniitaahí daʼałchinígíí éí tłʼoh naazkaadgi dóó tsintahgi dóó dziłtahgi dahiná, áádóó éí tłʼéeʼgo dóó hííłchʼiʼgo naakai łeh. Nááná éí niʼtáʼtah dabighanígíí ádeilééh.
Shádiʼááhjí kéédahatʼínígíí éí díí naaldlooshii bitsʼą́ą́dóó chʼiyáán ádeilééh. Nááná Bilagáana łaʼ éí díí łéʼétsoh bilį́į́ʼ ádeiłʼį́įgo yaa ádahályą́.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Łéʼétsoh beeniʼíhoniitaahígíí éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh (bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ ádaatʼéhígíí éí deistłʼin dóó danéedǫ́ǫ́z ałdóʼ), áádóó éí 8–16di asdzoh ádaníłtso.
Díí naaldlooshii éí daʼałchozhgo naakai.
Gałbáhí
éí Biishchʼid Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sylvilagus" deiłníigo deiyózhí. Gałbáhí éí 11 ałʼąą ádaatʼé.
Díí naaldlooshii éí 10–16di asdzoh ádaníłnéez łeh, áádóó éí tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh.
Dził Łibáí (kintah)
éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Dził Łibáidi 118 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.
Dził Łibáí éí -gi bił hazʼą́. Dził Łibáí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,029 adéesʼeez.
Tsídii bichʼahtsohí łizhinígíí
éí tsídii bichʼahtsohí dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anthracoceros malayanus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 24–26di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; binátsʼiin éí dinilbáa łeh; bidaaʼ éí łigai dóó tʼóó bíyó shiyish.
Tsídii bichʼahtsohí łizhinígíí éí tsin bineestʼąʼ (hashkʼaan dijéʼé da) dóó dzidzé deiłchozh.
Ndootʼeezhí
éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi 16 ałʼąą átʼé; díí chʼil éí 1–3 adéesʼeez yaʼííʼáa łeh. Łaʼ éí bílátaʼiichííh, náánáłaʼ éí bílátaʼdiitłʼíísh; bitʼąąʼ éí 3–6di asdzoh áníłnééz. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Monarda" deiłníigo deiyózhí.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tábąąh tsisteeł
éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hardella thurjii" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá chʼééh digháhii "Hardella"-jí atah yisdzoh.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼééh digháhii éí 7–20di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltso dóó łibáago naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.
Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tábąąh tsisteeł éí tąądee naagháhii dóó chʼał yázhí yilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Teełtah chʼał íiyisígíí
éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hyperolius viridiflavus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí chʼał éí 0.8–1.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí ałʼąą áátʼeełii; bikeeʼ éí daalchííʼ; bitéél éí diniltso; binááʼ éí ntsaa.
Teełtah chʼał íiyisígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.
Tsídii naʼałkǫ́ʼígíí
éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫs dóó Haʼaʼaahjí tónteel bibąąhgi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Fraterculini" deiłníigo deiyózhí. Tsídii naʼałkǫ́ʼígíí éí 4 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí łizhin dóó łigaigo ndaashchʼąąʼ, áádóó éí 12–25di asdzoh ádaníłtso, 1–2 dahidídloʼ ádaníłdáás. Bidaaʼ éí ntsaa dóó łitsxo łeh. Bijáád dóó bikeeʼ éí daaltsxo ałdóʼ.
Tsídii ndaʼałkǫ́ʼígíí éí tsédáaʼdi dah náʼásoł, áádóó éí tónteel biyiʼdi łóóʼ haalzheehgo ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ (taah daalnood). Chʼosh bikágí ntłʼizí deildeeł ałdóʼ.
Gógooʼii disxǫsí dibéłchíʼígíí
éí naatsédlózii dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chrysococcyx ruficollis" deiłníigo dayózhí.
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6.5di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó łitsogo disxǫs; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.
Gógooʼii disxǫsí dibéłchíʼígíí éí chʼosh ditłʼooí deildeeł.
Tłʼohchintó Biyáázh
Tłʼohchintó Biyáázh éí -gi bił hazʼą́. Tłʼohchintó Biyáázh éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,296 adéesʼeez.
Dahiitį́hii
éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́; Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trochillidae" deiłníigo deiyózhí. Táaʼdi neeznádiin dóó baʼąą naadiin ashdlaʼ ałʼąą átʼéego dahiitį́hii dahólǫ́.
Dahiitį́hi éí bitsʼíís ádaałtsʼíísí (3–5di asdzoh ádaníłtso łeh), áádóó éí tsintah dóó hodíłchʼiltah dahináa łeh. Azhą́ éí ádaałtsʼíísíi ndi dahiitį́hii éí tsxį́įłgo ndaatʼá (54 km/h, 34 mph); áádóó éí tʼą́ąjigo ałdóʼ ndaatʼá.
Dahiitį́hii éí chʼil bijeeh deidlą́ągo ndaatʼá; chʼosh dóó naʼashjéʼii yázhí éí deildeeł ałdóʼ.
Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ Naabeehó bisiláołtsooí bizaad chodayoosʼįįdígíí éí chidí naatʼaʼí dilwoʼí "Dahiitį́hii" deiłníigo deiyózhíí ńtʼę́ę́ʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Dahiitį́hii
Tsídiiłchííʼ bítááʼ halzhin dóó halchxíʼígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Coryphospingus cucullatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 5–6di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łichííʼ; bítááʼ halzhin dóó halchxííʼ; bidaaʼ éí dinilbá.
Tónteel yaaʼ
éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cirripedia" deiłníigo deiyózhí. Tónteel yaaʼ éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí 1,220 ałʼąą ádaatʼé. Tónteel bibąąhgi éí dahólǫ́ǫ łeh. thumb|left|250px|Tónteel yaaʼ biyázhí Díí chʼosh éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso łeh; áádóó éí doo ndaʼałkǫ́ǫʼ da (biyázhí éí ndaʼałkǫ́ǫʼ ndi). Tsékááʼ dóó łóóʼ yikáaʼgi éí dahiná.
Jááłánii bitsiitsʼiin nteelígíí
éí chʼosh bijáád dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Hakʼaz Dineʼé Bikéyah. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chilopoda" deiłníigo deiyózhí; adóó éí 8,000 ałʼąą ádaatʼé. thumb|left|250px|Jááłánii bizééʼ éélkid Díí jááłánii éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí daalzhin dóó dadootłʼizh ałdóʼ); łaʼ éí tʼáá díkwíí mm tʼéiyá ádaníłnééz, náánáłaʼ éí 12di asdzoh ádaníłnééz.
Díí jááłánii éí daʼalghałgo naakai łeh; bizééʼ éí bee ótsagí nahalin, áádóó éí kʼaasdá biyiʼí. Naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh dóó naʼashjéʼii éí haalzheehgo naakai łeh; jááłánii ntsaaígíí éí gah dóó tsídii deilghał ałdóʼ.
Tʼááłáhági átʼéego:Jááłánii bitsiitsʼiin nteelígíí
Łóóʼtʼą́hí atsiniltłʼish ííłʼínígíí
éí tónteel bibąąhgi dahólǫ́, áádóó éí 70go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Torpediniformes" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px Díí łóóʼ éí deesdoigi tʼóó ahayóí, áádóó éí ndadilnaʼgo ndaalʼeeł łeh. Łóóʼ yázhí haalzheehgo biniiyé, atsiniltłʼish ádeilééh (8–200di volts łeh).
Ánoolinígíí
Łóóʼtʼą́hí atsiniltłʼish ííłʼínígíí éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo hólǫ́: łaʼ éí tʼóó hastą́ądi asdzoh ádaníłtso, náánáłaʼ éí łóóʼ adishishígi ádaníłtso; nááná éí bitsʼíís nímaz dóó bitseeʼ nineez. Binááʼ éí áłtsʼíísí. Łaʼ éí daalkizh, náánáłaʼ éí yistłʼingo ndaashchʼąąʼ.
Łóóʼtʼą́hí atsiniltłʼish ííłʼínígíí éí łóóʼ dóó táłtłʼááh chʼosh chʼééh digháhii deildeeł.
Zhį́ʼii ałchozhí bitéeltsįʼgoʼ łizhinígíí
éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cephalopterus ornatus" deiłníigo dayózhí. thumb|left|250px|Baʼáádígíí
Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ
Díí tsídii éí 19–22di asdzoh áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bidaaʼ éí łibá. Bikąʼígíí éí bitéeltsįʼgoʼ holǫ́ (baʼáádígíí éí bitéeltsįʼgoʼ ádin).
Zhį́ʼii ałchozhí bitéeltsįʼgoʼ łichíʼígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
Akʼah Bitééh
éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Chʼil Naʼatłʼoʼii Bikooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Akʼah Bitééh éí 6.53 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 32,684 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).
Akʼah Bitééh éí -gi bił hazʼą́. Akʼah Bitééh éí tónteel bikááʼdóó deigo 469 adéesʼeez.
Dáʼákʼehtah Ałnáʼooztiin
éí Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Dilkʼischíiʼtah Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Dáʼákʼehtah Ałnáʼooztiindi 197 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).